2026-02-20 06:10:06 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
वृजनं बलं च वयं विद्याम लभेमहि । किंभूतमिषं बृजनं च ।
जीरदानुं जीवयतीति जीरदानुस्तम् । जीवेरौणादिको रदानु-
प्रत्ययः 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति वलोपः ।
जीवितदातृ बलमन्नं च वयं प्राप्नुयामेति प्रार्थना ॥ ४८ ॥
एकोनपञ्चाशी ।
स॒हस्ता॑माः स॒हच्छ॑न्दस आवृतेः
ऋष॑यः सप्त दैव्या॑ः । पूर्वेषां॒ पन्था॑मनु॒दृश्य॒
अ॒न्वार्लेभिरे र॒थ्यो न र॒श्मीन् ॥ ४९ ॥
।
स॒हस्र॑मा
धीरा॑
उ० सहस्तोमाः । ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । सह-
स्तोमाः स्तोमसहिताः । सहछन्दसः छन्दः सहिताः आवृतः ।
आवृच्छङदेन कर्माभिधीयते । श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्म-
णामनुष्ठातारः । सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा । शब्दप्रमाणपरी-
क्षणतत्पराः ऋषयः सप्त । सप्तऋषय इति प्राप्ते व्यत्ययः ।
भरद्वाजकश्यपगौतमात्रिविश्वामित्रजमदग्निवसिष्ठाः । देव्याः
प्रजापतेः प्राणाभिमानिनः एते अभिव्यज्यमानाः । पूर्वेषां
अधस्तनकल्पोत्पन्नानां अवसिताधिकाराणाम् । पन्थां पन्था-
नम् । अनुदृश्य अवलोक्य । धीराः अन्वालेभिरे अन्वाल-
भन्तः सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञम् । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन्
रथे साधुः रथ्यः सारथिः । नकार उपमार्थीयः । यथा
सारथिरिष्ट देशप्रात्यर्थं प्रथममश्वरश्मीनालभते स्पृशति एवं
तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्टवन्तः ॥ ४९ ॥
५७३
त्रिष्टुभः । यदिदं हिरण्यम् । आयुष्यं आयुषे हितम् । वर्चस्यं
वर्चसे हितम् । रायस्पोषं धनस्य वर्धयितृ । औद्भिदं उद्भेत्तृ
धनस्य स्वर्गस्य वा । वर्चस्वत् अन्नसंयुक्तम् । तत् जैत्राय
विजयाय । आविशतात् आविशतु । उः पादपूरणार्थः । मा-
मध्यवस्थानं करोतु ॥ ५० ॥
म० तिस्रः उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभः दक्षदृष्टाः । हिरण्य-
शतात् आविशतु मयि तिष्ठतु । कीदृशम् । आयुष्यमायुषे
स्तुतिः । इदं हिरण्यं कनकं जैत्राय जयाय मामु मामेवावि-
हितम् । वर्चस्यं वर्चसे तेजसे हितम् । रायो धनस्य पोषं
पोषयितृ वर्धकम् । औद्भिदम् उद्भिनत्तीति उद्भिद् उद्भि-
देवौद्भिदमुद्भेत्तृ धनस्य स्वर्गस्य वा प्रकाशकम् । वर्चस्वत्
अन्नसंयुक्तम् ॥ ५० ॥
एकपञ्चाशी ।
न तद्रक्ष॑सि॒ न पि॑शा॒चास्त॑रन्ति दे॒वाना॒मोज॑ः
प्रथम॒ज् ह्येतत् । यो वि॒भर्त दाक्षाय॒ण हिर॑ण्य॒
स दे॒वेषु॑ कृणुते दी॒र्घमायुः स म॑नु॒ष्येषु कृणुते दीर्घ-
मायुः ॥ ५१ ॥
उ० न तत् हिरण्यं रक्षांसि न च पिशाचाः तरन्ति
हिंसन्ति । देवानां प्रथमजं ओजः हि एतत् । यतश्च देवा-
नामोजः प्रथमजम् अतः यो बिभर्ति दाक्षायणं हिरण्यम् ।
दाक्षायणमित्यलंकारविशेषः । स देवेषु देवलोकेषु कुरुते
दीर्घमायुः । चिरं देवलोके वसतीत्यर्थः । स मनुष्येषु कुरुते
दीर्घमायुः । स च मानुष्यमायुरतिक्रम्य जीवतीत्यर्थः ॥ ५१ ॥
म० रक्षांसि पिशाचाश्च तत् हिरण्यं न तरन्ति न हिंसन्ति ।
हि यस्मात् एतत् हिरण्यं देवानां प्रथमजमोजः । प्रथमोत्पन्नं
देवानां तेज एवेदम् । अतएव यो हिरण्यं दाक्षायणं बिभर्ति
अलंकारवेन धारयति । दाक्षायणशब्दोऽलंकारार्थः । स
म० ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । दैव्याः सप्त ऋषयः
देवस्य प्रजापतेः इमे दैव्याः प्रजापतिप्राणाभिमानिनः सप्त
ऋषयः भरद्वाजकश्यपगोतमा त्रिवसिष्ठविश्वामित्रजमदग्निसंज्ञाः ।
अन्वालेभिरे सृष्टवन्तः । सृष्टियज्ञमिति शेषः । किं कृत्वा ।
पूर्वेषां पन्थां पन्थानमनुदृश्य अधस्तनकल्पोत्पन्नानामवसिता
धिकाराणां मार्गं विलोक्य पूर्व कल्पोत्पन्नैऋषिभिर्यथा सृष्टं
तथा सृष्टवन्त इत्यर्थः। 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प- । वेदेषु देवलोकेषु दीर्घमायुः कृणुते कुरुते । देवलोके चिरं
यत्' इत्युक्तेः । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन् । नकार उपमार्थः । वसतीत्यर्थः । स च मनुष्येषु मनुष्यलोकेषु स्वमायुर्दीर्घं
रथे साधुः रथ्यः रथी यथा इष्टदेशप्राप्त्यर्थं प्रथमं रश्मीन् कृणुते मनुष्यायुरतिक्रम्य जीवति ॥ ५१ ॥
प्रग्रहानालभते स्पृशति सृजति वा तथा तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्ट-
वन्तः । किंभूता ऋषयः । सहस्तोमाः स्तोमसहिताः । सह-
च्छन्दसः छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिः सहिताः । आवृतः अत्रापि
सहशब्दाध्याहारः । श्रवृच्छब्देन कर्मोच्यते । सहावृतः कर्म-
सहिताः श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः । सहप्रमाः
प्रमाणं प्रमा तत्सहिताः शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः । धीराः
धीमन्तः ॥ ४९ ॥
पञ्चाशी ।
।
आयुष्यं वर्चस्य॒ रायस्पोष॒मोद॒म् । इ॒द्
हिर॑ण्य॒ वर्च॑स्व॒ जैत्रायावि॑िशतादु माम् ॥ ५० ॥
उ० आयुष्यम् । तिस्रः हिरण्यस्तुतिः उष्णिक्शक्करी-
द्विपञ्चाशी ।
यदाच॑नन्दाक्षाय॒णा हिर॑ण्यधि॑ श॒तानी॑काय सुम-
।
न॒स्यमा॑नाः । तन्म॒ आव॑नामि श॒तशा॑रदा॒यायु॑ष्मा-
न्ज॒रद॑ष्टि॒र्य॑थास॑म् ॥ ५२ ॥
उ० यदाबनन् यत् हिरण्यम् आबध्नन् आबद्धवन्तः ।
दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि बहूनि । नडादिपाठात्फक् ।
शतानीकाय राज्ञे शतं बहूनि अनीकानि सेना यस्य स त-
थोक्तस्तस्मै शतानीकाय । सुमनस्यमानाः शोभनेन मनसा
ध्यायन्तः । तत् हिरण्यम् । मे । मयि आत्मनीति सम्य-
गुक्तिः । अहं आबध्नामि । शतशारदाय शतं शरदां जीव-
नाय । आयुष्मान् च जरदष्टिः जरामश्रुते व्यामोतीति जर-
वृजनं बलं च वयं विद्याम लभेमहि । किंभूतमिषं बृजनं च ।
जीरदानुं जीवयतीति जीरदानुस्तम् । जीवेरौणादिको रदानु-
प्रत्ययः 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति वलोपः ।
जीवितदातृ बलमन्नं च वयं प्राप्नुयामेति प्रार्थना ॥ ४८ ॥
एकोनपञ्चाशी ।
स॒हस्ता॑माः स॒हच्छ॑न्दस आवृतेः
ऋष॑यः सप्त दैव्या॑ः । पूर्वेषां॒ पन्था॑मनु॒दृश्य॒
अ॒न्वार्लेभिरे र॒थ्यो न र॒श्मीन् ॥ ४९ ॥
।
स॒हस्र॑मा
धीरा॑
उ० सहस्तोमाः । ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । सह-
स्तोमाः स्तोमसहिताः । सहछन्दसः छन्दः सहिताः आवृतः ।
आवृच्छङदेन कर्माभिधीयते । श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्म-
णामनुष्ठातारः । सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा । शब्दप्रमाणपरी-
क्षणतत्पराः ऋषयः सप्त । सप्तऋषय इति प्राप्ते व्यत्ययः ।
भरद्वाजकश्यपगौतमात्रिविश्वामित्रजमदग्निवसिष्ठाः । देव्याः
प्रजापतेः प्राणाभिमानिनः एते अभिव्यज्यमानाः । पूर्वेषां
अधस्तनकल्पोत्पन्नानां अवसिताधिकाराणाम् । पन्थां पन्था-
नम् । अनुदृश्य अवलोक्य । धीराः अन्वालेभिरे अन्वाल-
भन्तः सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञम् । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन्
रथे साधुः रथ्यः सारथिः । नकार उपमार्थीयः । यथा
सारथिरिष्ट देशप्रात्यर्थं प्रथममश्वरश्मीनालभते स्पृशति एवं
तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्टवन्तः ॥ ४९ ॥
५७३
त्रिष्टुभः । यदिदं हिरण्यम् । आयुष्यं आयुषे हितम् । वर्चस्यं
वर्चसे हितम् । रायस्पोषं धनस्य वर्धयितृ । औद्भिदं उद्भेत्तृ
धनस्य स्वर्गस्य वा । वर्चस्वत् अन्नसंयुक्तम् । तत् जैत्राय
विजयाय । आविशतात् आविशतु । उः पादपूरणार्थः । मा-
मध्यवस्थानं करोतु ॥ ५० ॥
म० तिस्रः उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभः दक्षदृष्टाः । हिरण्य-
शतात् आविशतु मयि तिष्ठतु । कीदृशम् । आयुष्यमायुषे
स्तुतिः । इदं हिरण्यं कनकं जैत्राय जयाय मामु मामेवावि-
हितम् । वर्चस्यं वर्चसे तेजसे हितम् । रायो धनस्य पोषं
पोषयितृ वर्धकम् । औद्भिदम् उद्भिनत्तीति उद्भिद् उद्भि-
देवौद्भिदमुद्भेत्तृ धनस्य स्वर्गस्य वा प्रकाशकम् । वर्चस्वत्
अन्नसंयुक्तम् ॥ ५० ॥
एकपञ्चाशी ।
न तद्रक्ष॑सि॒ न पि॑शा॒चास्त॑रन्ति दे॒वाना॒मोज॑ः
प्रथम॒ज् ह्येतत् । यो वि॒भर्त दाक्षाय॒ण हिर॑ण्य॒
स दे॒वेषु॑ कृणुते दी॒र्घमायुः स म॑नु॒ष्येषु कृणुते दीर्घ-
मायुः ॥ ५१ ॥
उ० न तत् हिरण्यं रक्षांसि न च पिशाचाः तरन्ति
हिंसन्ति । देवानां प्रथमजं ओजः हि एतत् । यतश्च देवा-
नामोजः प्रथमजम् अतः यो बिभर्ति दाक्षायणं हिरण्यम् ।
दाक्षायणमित्यलंकारविशेषः । स देवेषु देवलोकेषु कुरुते
दीर्घमायुः । चिरं देवलोके वसतीत्यर्थः । स मनुष्येषु कुरुते
दीर्घमायुः । स च मानुष्यमायुरतिक्रम्य जीवतीत्यर्थः ॥ ५१ ॥
म० रक्षांसि पिशाचाश्च तत् हिरण्यं न तरन्ति न हिंसन्ति ।
हि यस्मात् एतत् हिरण्यं देवानां प्रथमजमोजः । प्रथमोत्पन्नं
देवानां तेज एवेदम् । अतएव यो हिरण्यं दाक्षायणं बिभर्ति
अलंकारवेन धारयति । दाक्षायणशब्दोऽलंकारार्थः । स
म० ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । दैव्याः सप्त ऋषयः
देवस्य प्रजापतेः इमे दैव्याः प्रजापतिप्राणाभिमानिनः सप्त
ऋषयः भरद्वाजकश्यपगोतमा त्रिवसिष्ठविश्वामित्रजमदग्निसंज्ञाः ।
अन्वालेभिरे सृष्टवन्तः । सृष्टियज्ञमिति शेषः । किं कृत्वा ।
पूर्वेषां पन्थां पन्थानमनुदृश्य अधस्तनकल्पोत्पन्नानामवसिता
धिकाराणां मार्गं विलोक्य पूर्व कल्पोत्पन्नैऋषिभिर्यथा सृष्टं
तथा सृष्टवन्त इत्यर्थः। 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प- । वेदेषु देवलोकेषु दीर्घमायुः कृणुते कुरुते । देवलोके चिरं
यत्' इत्युक्तेः । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन् । नकार उपमार्थः । वसतीत्यर्थः । स च मनुष्येषु मनुष्यलोकेषु स्वमायुर्दीर्घं
रथे साधुः रथ्यः रथी यथा इष्टदेशप्राप्त्यर्थं प्रथमं रश्मीन् कृणुते मनुष्यायुरतिक्रम्य जीवति ॥ ५१ ॥
प्रग्रहानालभते स्पृशति सृजति वा तथा तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्ट-
वन्तः । किंभूता ऋषयः । सहस्तोमाः स्तोमसहिताः । सह-
च्छन्दसः छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिः सहिताः । आवृतः अत्रापि
सहशब्दाध्याहारः । श्रवृच्छब्देन कर्मोच्यते । सहावृतः कर्म-
सहिताः श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः । सहप्रमाः
प्रमाणं प्रमा तत्सहिताः शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः । धीराः
धीमन्तः ॥ ४९ ॥
पञ्चाशी ।
।
आयुष्यं वर्चस्य॒ रायस्पोष॒मोद॒म् । इ॒द्
हिर॑ण्य॒ वर्च॑स्व॒ जैत्रायावि॑िशतादु माम् ॥ ५० ॥
उ० आयुष्यम् । तिस्रः हिरण्यस्तुतिः उष्णिक्शक्करी-
द्विपञ्चाशी ।
यदाच॑नन्दाक्षाय॒णा हिर॑ण्यधि॑ श॒तानी॑काय सुम-
।
न॒स्यमा॑नाः । तन्म॒ आव॑नामि श॒तशा॑रदा॒यायु॑ष्मा-
न्ज॒रद॑ष्टि॒र्य॑थास॑म् ॥ ५२ ॥
उ० यदाबनन् यत् हिरण्यम् आबध्नन् आबद्धवन्तः ।
दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि बहूनि । नडादिपाठात्फक् ।
शतानीकाय राज्ञे शतं बहूनि अनीकानि सेना यस्य स त-
थोक्तस्तस्मै शतानीकाय । सुमनस्यमानाः शोभनेन मनसा
ध्यायन्तः । तत् हिरण्यम् । मे । मयि आत्मनीति सम्य-
गुक्तिः । अहं आबध्नामि । शतशारदाय शतं शरदां जीव-
नाय । आयुष्मान् च जरदष्टिः जरामश्रुते व्यामोतीति जर-