2026-02-20 06:10:04 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
५६९
लोकम् पितुः मध्यमस्य लोकस्य धामभिः स्थानैः सह । या । वि॑ध॒र्ता । आघ्रश्चि॒द्यं मन्य॑मान॒स्तुरचि॒द्राजा॑ चि॒द्यं
च त्वम् दिवः द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि । बृहती महती । भर्गे भक्षीत्या ॥ ३५ ॥
fange आक्रामसि । यस्याश्च ते । तथापि आवर्तते । त्वेषं
दीप्तं महाप्राग्भारं वा तमः तां त्वां स्तुमः ॥ ३२ ॥
म० रात्रिदेवत्या पथ्याबृहती । हे रात्रि, यया त्वया
पार्थिवं रजः पृथिवीसंबन्धिलोकः पितुः मध्यलोकस्य धामभिः
स्थानैः सह आ अप्रायि समन्तात्पूर्यते । या च त्वं दिवो
द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि बृहती महती सती वितिष्ठसे
आक्रमसे व्याप्नोषि । तस्यास्तव तमः आवर्तते तथापि प्रव
र्तते । किंभूतं तमः। त्वेषं दीप्तं महाप्राग्भारमित्यर्थः । रजः शब्दो
लोकवचनः । अप्रायि 'प्रा पूरणे' कर्मणि लुङि चिणि
रूपम् ॥ ३२ ॥
त्रयस्त्रिंशी ।
उ० प्रातर्जितम् । पञ्च भगदेवत्या स्त्रिष्टुभः । यो विध-
र्तेत्यादिमन्त्रो व्याख्यायते उद्दिश्यमानत्वात् । यः भगः
विधर्ता विधारयिता सर्वस्य जगतः । आध्रश्चिद्यम् । प्रतिषे-
धस्य दीर्घत्वं छान्दसम् । आध्रः ' तृप्तौ' अतृप्तः बुभुक्षितः ।
अथवा धियतेः आध्रः दरिद्रः । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । दरि-
द्रोऽपि यं भगं मन्यमानः । मभ्यतिरचेतिकर्मा । पूजय-
स्वार्थसिद्धये भगं भक्षि इत्याह । उदयं भक्षयस्व भजस्व
इत्याह । तुरश्चित् आङोऽध्याहारः । आतुरोऽपि यं भगं
मम्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व इत्याह । यद्वा तुरश-
ब्देन यमोsभिधीयते । स हि तूर्ण प्राणिनो हन्ति । यमोsपि
यं भगं मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्वेत्याह । स
उप॒स्तञ्चि॒त्रमाभ॑रा॒स्मभ्यं॑ वाजिनीवति । येनं हि दिवसान् प्राणिनो गणयति । राजा चित् राजापि यं भगं
तो॒कं च॒ तन॑यं च॒ धाम॑हे ॥ ३३ ॥
उ० उषस्तत् । उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, तत्
चित्रं चायनीयं महनीयं धनम् आभर आहर अस्मभ्यम् । हे
वाजिनीवति अन्नवति । येन धनेन तोकं पुत्रं तनयं पौत्र
च धामहे दध्महे ॥ ३३ ॥
1
म० उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, हे वाजिनीवति
हे अन्नवति, अस्मभ्यं तत् प्रसिद्धं चित्रं चायनीयमाश्चर्यकारि
महनीयं धनमाभर आहर देहि । येन धनेन वयं तोकं पुत्रं
समयं पौत्रं च सर्वं सन्तानवर्ग धामहे दध्महे पुष्णीमः ।
धामहे दधातेः शपो लुकि रूपम् ॥ ३३ ॥
चतुस्त्रिंशी ।
प्रा॒तर॒मं प्रा॒तरिन्द्र॑थ॒ हवामहे प्रातर्मि॒त्रावरु॑णा
प्रातर॒श्विना॑ । प्रातर्भग॑ पू॒षणं ब्रह्म॑ण॒स्पति॑ प्रा॒तः
।
सोम॑मु॒त रु॒द्र् हु॑वेम ॥ ३४ ॥
उ० प्रातरग्निम् बहुदेवत्या जगती । प्रातः शब्दो वीप्सा-
वचनः । प्रातःप्रातः पुनःपुनः । अग्निं च इन्द्रं च मित्रा -
वरुणौ च अश्विनौ च । हवामह इति प्रत्येकमभिसंबध्यते ।
प्रातः भगं च पूषणं च ब्रह्मणस्पतिं च । प्रातः सोमम्
उत अपिच रुद्रम् हुवेम आह्वयामः ॥ ३४ ॥
म० जगती बहुदेवत्या । प्रातः शब्दो वीप्सावचनः ।
वयं प्रातःप्रातः पुनःपुनः एताम्बेवान् हवामहे आह्वयाम इति
प्रत्येकं संबध्यते । कान् । अग्निम् इन्द्रं मित्रावणी अश्विनौ
भगम् पूषणम् ब्रह्मणस्पतिम् । सोमम् उत अपिच रुद्रं हुवेम
आह्वयाम । हवामहे हुवेम । ह्वयतेः संप्रसारणे रूपद्वयम् ॥ ३४ ॥
पञ्चत्रिंशी ।
मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व भजस्वेत्याह । तदुदये
हि राज्ञां वार्तासिद्धिः तं प्रातर्जितं प्रातर्जयिनं भगम्
उग्रमुद्भूर्ण दानम् हुवेम आह्वयामः । वयम् ऋषिरात्मान-
माह । पुत्रम् अदितेः ॥ ३५ ॥
म० पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभः । वयं तं भगमादित्यं हुवेम
आह्वग्राम । किंभूतम् । प्रातर्जितं प्रातर्जयतीति प्रातर्जित् तम्
प्रातर्जयनशीलम् । उग्रमुत्कृष्टमुहूर्णदानं वा । अदितेः पुत्रं
तनयम् । तं कम् । यो विधर्ता जगतो धारयिता । यश्च आध्रश्चित्
चिच्छन्दोऽप्यर्थे । न भ्रायति ' तृप्तौ' न तृप्यति स अभ्रः
नो दीर्घ छान्दसः । यद्वा आ समन्तात् घ्रः आध्रः । यद्वां
अ एवाधः खार्थे तद्धितः । आः अतृप्तः बुभुक्षितो दरिद्रो
वापि यं भगं भक्षि भजस्व अर्थादुदयम् इत्याह । किं कुर्वन् ।
मन्यमानः पूजयन् स्वार्थसिद्धये । मन्यतिरर्चतिकर्मा । स हिं
सूर्योदये भिक्षादिना किंचिल्लभते तत उदयं वाञ्छति रश्चित्
आतुरोऽपि यं भगं मन्यमानो भक्षि उदयं भजस्वेत्याह । दिवसे
तस्य सुखोदयात् रोगिणो रात्रिः कष्टेन याति । यद्वा तुरो यमः
स हि मारणाय दिनानि गणयति । राजा चित् राजापि यं
भगं भक्षि इत्याह । तदुदये हि राज्ञां व्यवहारदर्शनादिना सर्वे -
ष्टसिद्धिः । भक्षि भजतेः शपि लुप्ते लटि मध्यमे रूपम् ॥३५॥
षटूत्रिंशी ।
भग॒ प्रणे॑त॒र्भग॒ सत्य॑राध॒ भग॒मां धिय॒मुद॑वा॒
प्र
दर्दन्नः । भग॒ प्र नो॑ ज॒नय॒ गोभि॒रश्वैर्भ नृभ
ने॒वन्त॑ः स्याम ॥ ३६ ॥
:
।
उ० भग प्रणेतः । हे भग, हे प्रणेतः प्रकर्षेण नयस्य
कर्तः । हे भग, हे सत्यराधः, सत्यमविनाशि राधो धनं
यस्य स तथोक्तः । हे भग, इमां धियं प्रज्ञाम् उत् भव
प्रात॒र्जितं॒ भग॑मु॒प्रहु॑वेम व॒यं
व॒यं पु॒त्रमदि॑ते॒र्यो उद्गमय । यथा सूक्ष्मानर्थान् पश्यामः तथा कुर्वित्यभिप्रायः ।
७२ य० उ०
५६९
लोकम् पितुः मध्यमस्य लोकस्य धामभिः स्थानैः सह । या । वि॑ध॒र्ता । आघ्रश्चि॒द्यं मन्य॑मान॒स्तुरचि॒द्राजा॑ चि॒द्यं
च त्वम् दिवः द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि । बृहती महती । भर्गे भक्षीत्या ॥ ३५ ॥
fange आक्रामसि । यस्याश्च ते । तथापि आवर्तते । त्वेषं
दीप्तं महाप्राग्भारं वा तमः तां त्वां स्तुमः ॥ ३२ ॥
म० रात्रिदेवत्या पथ्याबृहती । हे रात्रि, यया त्वया
पार्थिवं रजः पृथिवीसंबन्धिलोकः पितुः मध्यलोकस्य धामभिः
स्थानैः सह आ अप्रायि समन्तात्पूर्यते । या च त्वं दिवो
द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि बृहती महती सती वितिष्ठसे
आक्रमसे व्याप्नोषि । तस्यास्तव तमः आवर्तते तथापि प्रव
र्तते । किंभूतं तमः। त्वेषं दीप्तं महाप्राग्भारमित्यर्थः । रजः शब्दो
लोकवचनः । अप्रायि 'प्रा पूरणे' कर्मणि लुङि चिणि
रूपम् ॥ ३२ ॥
त्रयस्त्रिंशी ।
उ० प्रातर्जितम् । पञ्च भगदेवत्या स्त्रिष्टुभः । यो विध-
र्तेत्यादिमन्त्रो व्याख्यायते उद्दिश्यमानत्वात् । यः भगः
विधर्ता विधारयिता सर्वस्य जगतः । आध्रश्चिद्यम् । प्रतिषे-
धस्य दीर्घत्वं छान्दसम् । आध्रः ' तृप्तौ' अतृप्तः बुभुक्षितः ।
अथवा धियतेः आध्रः दरिद्रः । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । दरि-
द्रोऽपि यं भगं मन्यमानः । मभ्यतिरचेतिकर्मा । पूजय-
स्वार्थसिद्धये भगं भक्षि इत्याह । उदयं भक्षयस्व भजस्व
इत्याह । तुरश्चित् आङोऽध्याहारः । आतुरोऽपि यं भगं
मम्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व इत्याह । यद्वा तुरश-
ब्देन यमोsभिधीयते । स हि तूर्ण प्राणिनो हन्ति । यमोsपि
यं भगं मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्वेत्याह । स
उप॒स्तञ्चि॒त्रमाभ॑रा॒स्मभ्यं॑ वाजिनीवति । येनं हि दिवसान् प्राणिनो गणयति । राजा चित् राजापि यं भगं
तो॒कं च॒ तन॑यं च॒ धाम॑हे ॥ ३३ ॥
उ० उषस्तत् । उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, तत्
चित्रं चायनीयं महनीयं धनम् आभर आहर अस्मभ्यम् । हे
वाजिनीवति अन्नवति । येन धनेन तोकं पुत्रं तनयं पौत्र
च धामहे दध्महे ॥ ३३ ॥
1
म० उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, हे वाजिनीवति
हे अन्नवति, अस्मभ्यं तत् प्रसिद्धं चित्रं चायनीयमाश्चर्यकारि
महनीयं धनमाभर आहर देहि । येन धनेन वयं तोकं पुत्रं
समयं पौत्रं च सर्वं सन्तानवर्ग धामहे दध्महे पुष्णीमः ।
धामहे दधातेः शपो लुकि रूपम् ॥ ३३ ॥
चतुस्त्रिंशी ।
प्रा॒तर॒मं प्रा॒तरिन्द्र॑थ॒ हवामहे प्रातर्मि॒त्रावरु॑णा
प्रातर॒श्विना॑ । प्रातर्भग॑ पू॒षणं ब्रह्म॑ण॒स्पति॑ प्रा॒तः
।
सोम॑मु॒त रु॒द्र् हु॑वेम ॥ ३४ ॥
उ० प्रातरग्निम् बहुदेवत्या जगती । प्रातः शब्दो वीप्सा-
वचनः । प्रातःप्रातः पुनःपुनः । अग्निं च इन्द्रं च मित्रा -
वरुणौ च अश्विनौ च । हवामह इति प्रत्येकमभिसंबध्यते ।
प्रातः भगं च पूषणं च ब्रह्मणस्पतिं च । प्रातः सोमम्
उत अपिच रुद्रम् हुवेम आह्वयामः ॥ ३४ ॥
म० जगती बहुदेवत्या । प्रातः शब्दो वीप्सावचनः ।
वयं प्रातःप्रातः पुनःपुनः एताम्बेवान् हवामहे आह्वयाम इति
प्रत्येकं संबध्यते । कान् । अग्निम् इन्द्रं मित्रावणी अश्विनौ
भगम् पूषणम् ब्रह्मणस्पतिम् । सोमम् उत अपिच रुद्रं हुवेम
आह्वयाम । हवामहे हुवेम । ह्वयतेः संप्रसारणे रूपद्वयम् ॥ ३४ ॥
पञ्चत्रिंशी ।
मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व भजस्वेत्याह । तदुदये
हि राज्ञां वार्तासिद्धिः तं प्रातर्जितं प्रातर्जयिनं भगम्
उग्रमुद्भूर्ण दानम् हुवेम आह्वयामः । वयम् ऋषिरात्मान-
माह । पुत्रम् अदितेः ॥ ३५ ॥
म० पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभः । वयं तं भगमादित्यं हुवेम
आह्वग्राम । किंभूतम् । प्रातर्जितं प्रातर्जयतीति प्रातर्जित् तम्
प्रातर्जयनशीलम् । उग्रमुत्कृष्टमुहूर्णदानं वा । अदितेः पुत्रं
तनयम् । तं कम् । यो विधर्ता जगतो धारयिता । यश्च आध्रश्चित्
चिच्छन्दोऽप्यर्थे । न भ्रायति ' तृप्तौ' न तृप्यति स अभ्रः
नो दीर्घ छान्दसः । यद्वा आ समन्तात् घ्रः आध्रः । यद्वां
अ एवाधः खार्थे तद्धितः । आः अतृप्तः बुभुक्षितो दरिद्रो
वापि यं भगं भक्षि भजस्व अर्थादुदयम् इत्याह । किं कुर्वन् ।
मन्यमानः पूजयन् स्वार्थसिद्धये । मन्यतिरर्चतिकर्मा । स हिं
सूर्योदये भिक्षादिना किंचिल्लभते तत उदयं वाञ्छति रश्चित्
आतुरोऽपि यं भगं मन्यमानो भक्षि उदयं भजस्वेत्याह । दिवसे
तस्य सुखोदयात् रोगिणो रात्रिः कष्टेन याति । यद्वा तुरो यमः
स हि मारणाय दिनानि गणयति । राजा चित् राजापि यं
भगं भक्षि इत्याह । तदुदये हि राज्ञां व्यवहारदर्शनादिना सर्वे -
ष्टसिद्धिः । भक्षि भजतेः शपि लुप्ते लटि मध्यमे रूपम् ॥३५॥
षटूत्रिंशी ।
भग॒ प्रणे॑त॒र्भग॒ सत्य॑राध॒ भग॒मां धिय॒मुद॑वा॒
प्र
दर्दन्नः । भग॒ प्र नो॑ ज॒नय॒ गोभि॒रश्वैर्भ नृभ
ने॒वन्त॑ः स्याम ॥ ३६ ॥
:
।
उ० भग प्रणेतः । हे भग, हे प्रणेतः प्रकर्षेण नयस्य
कर्तः । हे भग, हे सत्यराधः, सत्यमविनाशि राधो धनं
यस्य स तथोक्तः । हे भग, इमां धियं प्रज्ञाम् उत् भव
प्रात॒र्जितं॒ भग॑मु॒प्रहु॑वेम व॒यं
व॒यं पु॒त्रमदि॑ते॒र्यो उद्गमय । यथा सूक्ष्मानर्थान् पश्यामः तथा कुर्वित्यभिप्रायः ।
७२ य० उ०