2026-02-20 06:10:02 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
५६५
वेन । कः चन । चनो निपातोऽप्यर्थे । हिरनर्थकः । कोऽपि स्वर्दिवं सनोति स तथा तम् । अप्साम् अपः सनोति
प्रकेतः प्रज्ञानविशेषः अत्यर्थं भवति । यजमानानामिति । संभजते स तथा तम् । वृजनस्य गोपां बलस्य गोप्तारम् ।
शेषः ॥ १८ ॥
भरेषुजाम् जयतेरेतद्रूपं नतु जानातेः । संग्रामेषु जेतारम् ।
म० हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् कश्चन । चनशब्दो- सुक्षितिं सुनिवासम् श्रवसं कल्याणकर्मकर्तृत्वेन प्रसिद्धम् ।
Sप्यर्थे । कोsपि लोकोत्तरः प्रकेतः प्रकृष्टो ज्ञानविशेषः आ । जयन्तं त्वाम् अनुमदेम । मदेर्मोदनार्थस्य ग्रहणम् । परसै-
न्यानि जयन्तं त्वां दृष्ट्वा उत्साद्यन्ते तत् दृष्ट्वा प्रहृष्टाः स्याम
हे सोम ॥ २० ॥
समन्तात् हि यतो भवति अतः सखायो विप्राः त्वामिच्छन्ति ।
'अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवां सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इत्यु- ।
तेर्देवानां विप्राणां च सखित्वम् । किंभूताः सखायः । सोम्यासः
सोमसंपादिनः । इच्छन्तीति कथं ज्ञातं तत्राह । यतस्ते सोमं
सुन्वन्ति अभिषुण्वन्ति प्रयांसि अन्नानि दधति च । प्रय इत्यन्न-
नाम । हवींषि धारयन्ति । किं । जनानामभिशस्तिं दुर्वचनं
तितिक्षन्ते सहन्ते मनोवाक्कायसंयताः क्षान्तिपरा इत्यर्थः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
न ते॑ दू॒रे प॑र॒मा चि॒द्रजास्या तु प्रर्याहि
हरिवो हरि॑भ्याम् । स्थि॒िराय॒ वृष्णे॒ सव॑ना कृ॒तेमा
यु॒क्ता ग्रावा॑णः समिधा॒ने अ॒ग्नौ ॥ १९ ॥
।
।
म० चतस्रः सोमदेवत्यास्त्रिष्टुभः । हे सोम, वां जयन्त-
मुत्कर्षेण वर्तमानमनु वयं मदेम हृष्टाः स्याम । किंभूतं वाम् ।
युत्सु युद्धेषु अषाढमसहनमनभिभूतम् । पुनः कीदृशम् ।
पृतनासु सेनासु पप्रिं पालयितारम् । स्वर्षाम् स्वर्दिवं सनोति
संभजते स स्वर्षाः तम् । अप्साम् अपो जलानि सनोतीत्यप्साः
तम् । वृजनस्य बलस्य गोपां रक्षकम् । भरेषुजां संग्रामेषु
जेतारम् । सुक्षितिं सुनिवासम् । सुश्रवसं शोभनं श्रवः कीर्ति-
र्यस्य स सुश्रवाः तम् । अषाढम् सह्यतेऽसौ साढः न साढः
असाढस्तम् । सहेः कः ढलं ( पा० ८ । २ । ३१ । ) धलं
( पा० ९ । २ । ४० ) ष्टुखम् ( पा० ८ । ४ । ४१ । ) 'ढो ढे
लोपः ' ( पा० ८ । ३ । १२ ) 'लोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ' ( पा०
। ३ । १११ ) बाहुलकात् ' सहिवहोरोदवर्णस्य' ( पा० ६ ।
। ११२ ) इत्यस्याप्रवृत्तिः षत्वं छान्दसम् । पप्रिम् 'पृ पाल-
नपूरणयोः ' ' आहगमहन -' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति कि:
द्वित्वादि । खर्षाम् खःपूर्वात्सनोतेर्विद् 'विड्वनोरनुनासिकस्यात्'
( पा० ६ । ३ । ४१ ) । एवमप्साम् । गोपायतीति गोपाः
क्विप् अतो लोपः यलोपः । भरेषुजाम् भरेषु संग्रामेषु जयति
शत्रूनिति भरेषुजाः । 'हलदन्तात्सप्तम्याः' ( पा० ६ । ३ । ९ )
इति अलुक् । जयतेरौणादिको डाप्रत्ययः । मदेम 'मदी हर्षे'
लिङ् व्यत्ययेन शप् ॥ २० ॥
६
उ० न ते । नहि ते तव दूरेऽपि परमा परमाणि विप्र - ।
कृष्टदेशानि । रजांसि स्थानानि । एवंचेत् । आ प्रयाहि ।
आयाहि तु तूर्णम् । हे हरिवः हरिभ्यां अश्वाभ्याम् । ३
किमर्थम् । स्थिराय दृढसौहृदाय । वृष्णे सेक्रे । सवना कृतेमा
सवनानि कृतानि इमानि । किंच । युक्ताः अभिषवकर्मणि ।
ग्रावाणः। समिधाने समिध्यमाने च अनौ आहवनीयाख्ये
आहुतयः होष्यन्ते । अतश्च आयाहि ॥ १९ ॥
।
म० हे हरिवः, हरी अश्वौ विद्येते यस्य स हरिवान् तस्य
संबोधनम् 'मतुवसोः-' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम्
हे हरिवः, स्थिराय दृढसौहृदाय वृष्णे सेक्त्रे तुभ्यम् इमा सवना-
कृता इमानि सवनानि प्रातः सवनादीनि कृतानि । क्व सति ।
अग्नौ समिधाने समिध्यमाने सति । छान्दसो यको लुक् ।
प्रावाणः च युक्ताः योजिताः अभिषवकर्मणि । शब्दो
हेर्थे । अतो हेतोः हरिभ्यामश्वाभ्यामा प्रयाहि आगच्छ ।
ननु स्वर्गात्कथमतिदूरे मया गन्तव्यमित्यत आह । परमा
परमाणि दूरदेशस्थानि रजांसि स्थानानि ते तव दूरे न चित्
एकविंशी ।
सोमो॑ धे॒नु॒ सोम॒ो अर्व॑न्तमाशु सोमो॑ वी॒रं
कर्मण्यं ददाति । स॒द॒न्य॑ वद॒ध्य्॒ स॒भेये॑ पितृश्र-
वणं यो ददशदस्मै ॥ २१ ॥
उ० सोमो धेनुम् । सोमः धेनुं ददाति । सोम एव अर्व-
दूरे न सन्ति । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । अतिदूरमपि ते निकटम् । न्तमश्वं आशुम् शीघ्रगतिं ददाति । सोम एव च वीरं पुत्रम्
अत आयाहीत्यर्थः ॥ १९ ॥
विंशी ।
अषढिं
यु॒त्सु पृत॑नासु॒ परि॑ स्व॒र्षाम॒प्सां वृज-
न॑स्य गो॒पाम् । भरेपुजा सु॑क्षि॒ति सु॒श्रव॑सं॒
जय॑न्तं॒ त्वामनु॑मदेम सोम ॥ २० ॥
उ०
अषाढ युसु । अषाढं असोढम् । युत्सु युद्धेषु ।
पृतनासु सैन्येषु । पप्रिम् । 'पू पालनपूरणयोः' इत्यस्यै
तद्रूपं 'नतु प्रा पूरण' इत्यस्य । पप्रिं पालनशीलम् । स्वर्षो
कर्मण्यं कर्मणि साधुं ददाति । तमेव विशिनष्टि । सादन्यं
सदने साधुम् । विदथ्यं विदथे यज्ञे साधुम् । सभेयं
सभामर्हति सभेयस्तम् । पितृश्रवणं पितुरनुशासने च
स्थितम् । विनीतमित्यर्थः । यः यजमानः ददाशत् अस्मै
सोमाय हविः तस्मै सोमो धेन्वादीन्ददातीति संबन्धः ॥२१॥
म०
यो यजमानोऽस्मै सोमाय ददाशत् ददाति हविः
तस्मै सोमो धेनुं ददाति । आशु शीघ्रमर्वन्तमश्वं च सोमो
ददाति । सोमश्च तस्मै वीरं पुत्रं ददाति । कीदृशं वीरम् ।
कर्मण्यं कर्मणि साधुम् । सादन्यं सदने गृहे साधुम् । विदथ्यं
५६५
वेन । कः चन । चनो निपातोऽप्यर्थे । हिरनर्थकः । कोऽपि स्वर्दिवं सनोति स तथा तम् । अप्साम् अपः सनोति
प्रकेतः प्रज्ञानविशेषः अत्यर्थं भवति । यजमानानामिति । संभजते स तथा तम् । वृजनस्य गोपां बलस्य गोप्तारम् ।
शेषः ॥ १८ ॥
भरेषुजाम् जयतेरेतद्रूपं नतु जानातेः । संग्रामेषु जेतारम् ।
म० हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् कश्चन । चनशब्दो- सुक्षितिं सुनिवासम् श्रवसं कल्याणकर्मकर्तृत्वेन प्रसिद्धम् ।
Sप्यर्थे । कोsपि लोकोत्तरः प्रकेतः प्रकृष्टो ज्ञानविशेषः आ । जयन्तं त्वाम् अनुमदेम । मदेर्मोदनार्थस्य ग्रहणम् । परसै-
न्यानि जयन्तं त्वां दृष्ट्वा उत्साद्यन्ते तत् दृष्ट्वा प्रहृष्टाः स्याम
हे सोम ॥ २० ॥
समन्तात् हि यतो भवति अतः सखायो विप्राः त्वामिच्छन्ति ।
'अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवां सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इत्यु- ।
तेर्देवानां विप्राणां च सखित्वम् । किंभूताः सखायः । सोम्यासः
सोमसंपादिनः । इच्छन्तीति कथं ज्ञातं तत्राह । यतस्ते सोमं
सुन्वन्ति अभिषुण्वन्ति प्रयांसि अन्नानि दधति च । प्रय इत्यन्न-
नाम । हवींषि धारयन्ति । किं । जनानामभिशस्तिं दुर्वचनं
तितिक्षन्ते सहन्ते मनोवाक्कायसंयताः क्षान्तिपरा इत्यर्थः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
न ते॑ दू॒रे प॑र॒मा चि॒द्रजास्या तु प्रर्याहि
हरिवो हरि॑भ्याम् । स्थि॒िराय॒ वृष्णे॒ सव॑ना कृ॒तेमा
यु॒क्ता ग्रावा॑णः समिधा॒ने अ॒ग्नौ ॥ १९ ॥
।
।
म० चतस्रः सोमदेवत्यास्त्रिष्टुभः । हे सोम, वां जयन्त-
मुत्कर्षेण वर्तमानमनु वयं मदेम हृष्टाः स्याम । किंभूतं वाम् ।
युत्सु युद्धेषु अषाढमसहनमनभिभूतम् । पुनः कीदृशम् ।
पृतनासु सेनासु पप्रिं पालयितारम् । स्वर्षाम् स्वर्दिवं सनोति
संभजते स स्वर्षाः तम् । अप्साम् अपो जलानि सनोतीत्यप्साः
तम् । वृजनस्य बलस्य गोपां रक्षकम् । भरेषुजां संग्रामेषु
जेतारम् । सुक्षितिं सुनिवासम् । सुश्रवसं शोभनं श्रवः कीर्ति-
र्यस्य स सुश्रवाः तम् । अषाढम् सह्यतेऽसौ साढः न साढः
असाढस्तम् । सहेः कः ढलं ( पा० ८ । २ । ३१ । ) धलं
( पा० ९ । २ । ४० ) ष्टुखम् ( पा० ८ । ४ । ४१ । ) 'ढो ढे
लोपः ' ( पा० ८ । ३ । १२ ) 'लोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ' ( पा०
। ३ । १११ ) बाहुलकात् ' सहिवहोरोदवर्णस्य' ( पा० ६ ।
। ११२ ) इत्यस्याप्रवृत्तिः षत्वं छान्दसम् । पप्रिम् 'पृ पाल-
नपूरणयोः ' ' आहगमहन -' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति कि:
द्वित्वादि । खर्षाम् खःपूर्वात्सनोतेर्विद् 'विड्वनोरनुनासिकस्यात्'
( पा० ६ । ३ । ४१ ) । एवमप्साम् । गोपायतीति गोपाः
क्विप् अतो लोपः यलोपः । भरेषुजाम् भरेषु संग्रामेषु जयति
शत्रूनिति भरेषुजाः । 'हलदन्तात्सप्तम्याः' ( पा० ६ । ३ । ९ )
इति अलुक् । जयतेरौणादिको डाप्रत्ययः । मदेम 'मदी हर्षे'
लिङ् व्यत्ययेन शप् ॥ २० ॥
६
उ० न ते । नहि ते तव दूरेऽपि परमा परमाणि विप्र - ।
कृष्टदेशानि । रजांसि स्थानानि । एवंचेत् । आ प्रयाहि ।
आयाहि तु तूर्णम् । हे हरिवः हरिभ्यां अश्वाभ्याम् । ३
किमर्थम् । स्थिराय दृढसौहृदाय । वृष्णे सेक्रे । सवना कृतेमा
सवनानि कृतानि इमानि । किंच । युक्ताः अभिषवकर्मणि ।
ग्रावाणः। समिधाने समिध्यमाने च अनौ आहवनीयाख्ये
आहुतयः होष्यन्ते । अतश्च आयाहि ॥ १९ ॥
।
म० हे हरिवः, हरी अश्वौ विद्येते यस्य स हरिवान् तस्य
संबोधनम् 'मतुवसोः-' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम्
हे हरिवः, स्थिराय दृढसौहृदाय वृष्णे सेक्त्रे तुभ्यम् इमा सवना-
कृता इमानि सवनानि प्रातः सवनादीनि कृतानि । क्व सति ।
अग्नौ समिधाने समिध्यमाने सति । छान्दसो यको लुक् ।
प्रावाणः च युक्ताः योजिताः अभिषवकर्मणि । शब्दो
हेर्थे । अतो हेतोः हरिभ्यामश्वाभ्यामा प्रयाहि आगच्छ ।
ननु स्वर्गात्कथमतिदूरे मया गन्तव्यमित्यत आह । परमा
परमाणि दूरदेशस्थानि रजांसि स्थानानि ते तव दूरे न चित्
एकविंशी ।
सोमो॑ धे॒नु॒ सोम॒ो अर्व॑न्तमाशु सोमो॑ वी॒रं
कर्मण्यं ददाति । स॒द॒न्य॑ वद॒ध्य्॒ स॒भेये॑ पितृश्र-
वणं यो ददशदस्मै ॥ २१ ॥
उ० सोमो धेनुम् । सोमः धेनुं ददाति । सोम एव अर्व-
दूरे न सन्ति । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । अतिदूरमपि ते निकटम् । न्तमश्वं आशुम् शीघ्रगतिं ददाति । सोम एव च वीरं पुत्रम्
अत आयाहीत्यर्थः ॥ १९ ॥
विंशी ।
अषढिं
यु॒त्सु पृत॑नासु॒ परि॑ स्व॒र्षाम॒प्सां वृज-
न॑स्य गो॒पाम् । भरेपुजा सु॑क्षि॒ति सु॒श्रव॑सं॒
जय॑न्तं॒ त्वामनु॑मदेम सोम ॥ २० ॥
उ०
अषाढ युसु । अषाढं असोढम् । युत्सु युद्धेषु ।
पृतनासु सैन्येषु । पप्रिम् । 'पू पालनपूरणयोः' इत्यस्यै
तद्रूपं 'नतु प्रा पूरण' इत्यस्य । पप्रिं पालनशीलम् । स्वर्षो
कर्मण्यं कर्मणि साधुं ददाति । तमेव विशिनष्टि । सादन्यं
सदने साधुम् । विदथ्यं विदथे यज्ञे साधुम् । सभेयं
सभामर्हति सभेयस्तम् । पितृश्रवणं पितुरनुशासने च
स्थितम् । विनीतमित्यर्थः । यः यजमानः ददाशत् अस्मै
सोमाय हविः तस्मै सोमो धेन्वादीन्ददातीति संबन्धः ॥२१॥
म०
यो यजमानोऽस्मै सोमाय ददाशत् ददाति हविः
तस्मै सोमो धेनुं ददाति । आशु शीघ्रमर्वन्तमश्वं च सोमो
ददाति । सोमश्च तस्मै वीरं पुत्रं ददाति । कीदृशं वीरम् ।
कर्मण्यं कर्मणि साधुम् । सादन्यं सदने गृहे साधुम् । विदथ्यं