2026-02-20 06:10:01 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५६४
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]
यजनाख्ये । वयम् नाभा नाभौ पृथिव्या अधि । उत्तरवेद्यां । मर्त्यम्' ( ६ । ३७ ) इति । पुनः कीदृशाय । ऋग्मियाय
नाभिका भवति तद्विषयमेतत् । हे जातवेदः जातप्रज्ञान, ऋग्मयाय वेदमयाय । मयडर्थे छान्दसो मियट् । यद्वा 'ऋच
निधीमहि स्थापयामः । हे अने, हव्याय वोढवे हविषो स्तुतौ' इत्यस्माद्भावे औणादिको मक् कुत्वं जश्त्वं । ऋग्मः
स्तुतिः तमर्हति ऋग्मियः अर्हार्थे घच् स्तुतियोग्याय । पुनः
वहनाय ॥ १५ ॥
म० हे जातवेदः जातप्रज्ञान हे अमे, इडायाः पृथिव्याः । कीदृशाय । नरे नररूपाय । नृशब्दस्य ङे परे छान्दसो गुणः ।
स्थाने देवयजनाख्ये पृथिव्या नाभा अधि उत्तरवेद्या मध्ये वयं । पुनः कीदृशाय । विश्रुताय शौर्यदानबलादिभिर्लब्धख्या-
त्वा त्वां निधीमहि स्थापयामः । किमर्थम् । हव्याय वोढवे । तये ॥ १६ ॥
हव्यं वोढुम् । विभक्तिव्यत्ययः । वहते : 'तुमर्थे सेसेन् - '
( पा० ३ । ४ । ९ ) इति तवे प्रत्ययः ' सहिवहो: - '
६ । ३ । ११२ ) इत्यकारः ॥ १५ ॥
( पा०
षोडशी ।
प्रम॑न्महे॒ शव॒ना॒नाय॑ शु॒षमा॑ङ्गुषं गिर्वणसे अनि-
र॒स्वत् । सुवृ॒क्तिभि॑ः स्तुव॒तक्र॑ग्मि॒यायाचा॑म॒र्कं
नरे विश्रुताय ॥ १६ ॥
।
सप्तदशी ।
प्रवो॑ म॒हे महि॒ नमो॑ भरध्वमाङ्गुष्य् शवसा -
नाय॒ साम॑ । येना॑ नः॒ पूर्वे॑ पि॒तर॑ः पद॒ज्ञा अच॑न्त॒
अङ्गि॑रसो॒ गा अवि॑न्द॒न् ॥ १७ ॥
1
उ० प्र वः । सामर्थ्यांद्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्या-
यते । येन साम्ना नः अस्माकम् । पूर्वे पितरः पदज्ञाः
आत्मसत्तत्ववेदिनः । अर्चन्तः स्तुवन्तः अङ्गिरसः ऋषयः ।
गाः अविन्दन् आदित्यरश्मीन् लब्धवन्तः स हि
साम्नां लोकः तत्साम प्रभरध्वम् आहरध्वम् । वः । प्रथ-
माबहुवचनस्य स्थाने व आदेशः । यूयम् हे पुत्रपौत्रप्रपौत्राः,
महे महते इन्द्राय । महि महत्वम् । नमः अन्नम् आलू-
ध्यम् स्तोमस्य च हितम् साम । प्रभरध्वम् । शवसानाय
बलमभिलषमाणाय ॥ १७ ॥
। ।
म० महे महते शवसानाय बलमभिलषमाणायेन्द्राय महि
महत् नमोऽन्नं वः यूयं प्रभरध्वं प्रहरतम् समर्पयत । यूय-
मित्यर्थे व इत्यव्ययम् । मुनीनां पुत्रादीन्प्रति वचः । आनुष्य-
मानुषाय हितं साम प्रभरध्वमुच्चारयत । नोऽस्माकं पूर्वे पितरः
अङ्गिरसः येनान्नेन साना चार्चन्तः स्तुवन्तः सन्तः गाः
सूर्यकिरणानविन्दन् लेभिरे । स हि सानां लोकः तत्साम
प्रभरध्वम् । कीदृशा अङ्गिरसः । पदज्ञाः पदमात्मखरूपं जान-
न्तीति पदज्ञाः ॥ १७ ॥
उ० प्रमन्महे । चतस्र ऐन्द्रयस्त्रिष्टुभः । प्रमन्महे प्रजा-
नीमः शवसानाय बलमाविष्कुर्वते । शुषं बलम् । आङ्गूषम्
आघोषं स्तोमम् । गिर्वणसे देवाय । कथमित्र । अङ्गिरस्वत्
अङ्गिरसा तुल्यप्रज्ञानाय च । सुवृक्तिभिः सुवृक्ताभिः
शोभनाभिः स्तुतिभिः । स्तुवते स्तुवन्तीति विभक्तिव्य
त्ययः सामर्थ्यात् । ऋग्मियाय ऋयाय स्तुतिमयाय
अर्चनीयाय च । वयम् अर्चामः अर्कम् उच्चारयामः मनम् ।
नरे नृरूपाय । विश्रुताय शौर्यबलदानादिलब्धख्यातये ॥ १६ ॥ ।
म० चतस्र ऐन्द्यस्त्रिष्टुभः । वयमिन्द्राय इन्द्रार्थमाङ्गुषं
स्तोमं त्रिवृदादिकं प्रमन्महे जानीमः । किंभूतं स्तोमम् । शूषं
वलहेतुम् । अर्क मन्त्रं च अर्चाम उच्चारयाम । धातूनामने
कार्थत्वादर्चतिरुच्चारणार्थः । अङ्गिरखत् अङ्गिरस इव । तैर्यथा
स्तोमो ज्ञातो मन्त्रश्च पठितस्तस्मै तद्वत् । किंभूतायेन्द्राय ।
शवसानाय शवो बलमात्मन इच्छति शवस्यति शवस्यतीति ।
शवसान' तस्मै वलमभिलषमाणाय । 'सुप आत्मनः क्यच्'
( पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यच् तदन्ताच्छानच् शप् 'बहुलं इच्छन्ति॑ त्वा सो॒म्यासः॒ सखा॑यः सु॒न्वन्ति॒
छन्दसि' ( पा० २ । ४ । २७ ) इति तस्य लुक् 'छन्दस्यु- सोमं॒ दध॑ति॒ प्रया॑सि । तिति॑क्षन्ते अ॒भिश॑स्त॒
भयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति तस्य शानचोऽप्यार्ध -
धातुकलात् 'क्यस्य विभाषा' ( पा० ६ । ४ । ५० ) इति
क्यचो लोपः शवसान इति सिद्ध्यति । पुनः कीदृशाय ।
गिर्वणसे गिरा स्तुत्या वनयति संभाजयति आत्मानमभिल-
षितदानात्स्तोतृभ्य इति गिर्वणाः । गीः शब्दोपपदाद्वनोतेर्ण्यन्ता-
दसुनि वनेर्घटादित्वेन मित्संज्ञलान् हखलम् णिचो लोपः ।
गीर्वणा इति प्राप्ते दीर्घाभावश्छान्दसः । यद्वा स्वार्थे णिच्
गीर्भिरेनं देवा भजन्ति इति गिर्वणाः तस्मै । गीर्वाणशब्देन
समानार्थी गिर्वणःशब्दः । पुनः किंभूताय । सुत्रुक्तिभिः
शोभनाभिः स्तुतिभिः स्तुवते स्तौतीति स्तुवन् तस्मै । यज-
मानानिति शेषः। तदुक्तम् ' लमङ्ग प्रशंसिषो देवः शविष्ठ
अष्टादशी ।
जना॑ना॒मिन्द्र॒ त्वदा कश्च॒न हि प्र॑के॒तः ॥ १८ ॥
उ० इच्छन्ति त्वा । इच्छन्ति त्वाम् । सोम्यासः सो-
मसंपादिनः । सखायः समानख्यानाः । कथं समानख्यानाः ।
श्रुतौ ' द्वया वै देवाः अहेवं देवाः अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुव-
सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इति । केन प्रकारेण इच्छन्ति ।
सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति सोमम् । दधति प्रयांसि ।
प्रय इत्यन्ननाम । धारयन्ति च हविर्लक्षणान्यन्नानि । किंच ।
। तितिक्षन्ते अभिशस्तिं जनानाम् । मनोवाक्काय संयताः क्षा-
न्तिपराः । अभिशस्ति दुर्वचनं जनानां सहन्ते । अथैवं त्वा-
मिच्छताम् हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् आसमन्ताद्भा-
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]
यजनाख्ये । वयम् नाभा नाभौ पृथिव्या अधि । उत्तरवेद्यां । मर्त्यम्' ( ६ । ३७ ) इति । पुनः कीदृशाय । ऋग्मियाय
नाभिका भवति तद्विषयमेतत् । हे जातवेदः जातप्रज्ञान, ऋग्मयाय वेदमयाय । मयडर्थे छान्दसो मियट् । यद्वा 'ऋच
निधीमहि स्थापयामः । हे अने, हव्याय वोढवे हविषो स्तुतौ' इत्यस्माद्भावे औणादिको मक् कुत्वं जश्त्वं । ऋग्मः
स्तुतिः तमर्हति ऋग्मियः अर्हार्थे घच् स्तुतियोग्याय । पुनः
वहनाय ॥ १५ ॥
म० हे जातवेदः जातप्रज्ञान हे अमे, इडायाः पृथिव्याः । कीदृशाय । नरे नररूपाय । नृशब्दस्य ङे परे छान्दसो गुणः ।
स्थाने देवयजनाख्ये पृथिव्या नाभा अधि उत्तरवेद्या मध्ये वयं । पुनः कीदृशाय । विश्रुताय शौर्यदानबलादिभिर्लब्धख्या-
त्वा त्वां निधीमहि स्थापयामः । किमर्थम् । हव्याय वोढवे । तये ॥ १६ ॥
हव्यं वोढुम् । विभक्तिव्यत्ययः । वहते : 'तुमर्थे सेसेन् - '
( पा० ३ । ४ । ९ ) इति तवे प्रत्ययः ' सहिवहो: - '
६ । ३ । ११२ ) इत्यकारः ॥ १५ ॥
( पा०
षोडशी ।
प्रम॑न्महे॒ शव॒ना॒नाय॑ शु॒षमा॑ङ्गुषं गिर्वणसे अनि-
र॒स्वत् । सुवृ॒क्तिभि॑ः स्तुव॒तक्र॑ग्मि॒यायाचा॑म॒र्कं
नरे विश्रुताय ॥ १६ ॥
।
सप्तदशी ।
प्रवो॑ म॒हे महि॒ नमो॑ भरध्वमाङ्गुष्य् शवसा -
नाय॒ साम॑ । येना॑ नः॒ पूर्वे॑ पि॒तर॑ः पद॒ज्ञा अच॑न्त॒
अङ्गि॑रसो॒ गा अवि॑न्द॒न् ॥ १७ ॥
1
उ० प्र वः । सामर्थ्यांद्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्या-
यते । येन साम्ना नः अस्माकम् । पूर्वे पितरः पदज्ञाः
आत्मसत्तत्ववेदिनः । अर्चन्तः स्तुवन्तः अङ्गिरसः ऋषयः ।
गाः अविन्दन् आदित्यरश्मीन् लब्धवन्तः स हि
साम्नां लोकः तत्साम प्रभरध्वम् आहरध्वम् । वः । प्रथ-
माबहुवचनस्य स्थाने व आदेशः । यूयम् हे पुत्रपौत्रप्रपौत्राः,
महे महते इन्द्राय । महि महत्वम् । नमः अन्नम् आलू-
ध्यम् स्तोमस्य च हितम् साम । प्रभरध्वम् । शवसानाय
बलमभिलषमाणाय ॥ १७ ॥
। ।
म० महे महते शवसानाय बलमभिलषमाणायेन्द्राय महि
महत् नमोऽन्नं वः यूयं प्रभरध्वं प्रहरतम् समर्पयत । यूय-
मित्यर्थे व इत्यव्ययम् । मुनीनां पुत्रादीन्प्रति वचः । आनुष्य-
मानुषाय हितं साम प्रभरध्वमुच्चारयत । नोऽस्माकं पूर्वे पितरः
अङ्गिरसः येनान्नेन साना चार्चन्तः स्तुवन्तः सन्तः गाः
सूर्यकिरणानविन्दन् लेभिरे । स हि सानां लोकः तत्साम
प्रभरध्वम् । कीदृशा अङ्गिरसः । पदज्ञाः पदमात्मखरूपं जान-
न्तीति पदज्ञाः ॥ १७ ॥
उ० प्रमन्महे । चतस्र ऐन्द्रयस्त्रिष्टुभः । प्रमन्महे प्रजा-
नीमः शवसानाय बलमाविष्कुर्वते । शुषं बलम् । आङ्गूषम्
आघोषं स्तोमम् । गिर्वणसे देवाय । कथमित्र । अङ्गिरस्वत्
अङ्गिरसा तुल्यप्रज्ञानाय च । सुवृक्तिभिः सुवृक्ताभिः
शोभनाभिः स्तुतिभिः । स्तुवते स्तुवन्तीति विभक्तिव्य
त्ययः सामर्थ्यात् । ऋग्मियाय ऋयाय स्तुतिमयाय
अर्चनीयाय च । वयम् अर्चामः अर्कम् उच्चारयामः मनम् ।
नरे नृरूपाय । विश्रुताय शौर्यबलदानादिलब्धख्यातये ॥ १६ ॥ ।
म० चतस्र ऐन्द्यस्त्रिष्टुभः । वयमिन्द्राय इन्द्रार्थमाङ्गुषं
स्तोमं त्रिवृदादिकं प्रमन्महे जानीमः । किंभूतं स्तोमम् । शूषं
वलहेतुम् । अर्क मन्त्रं च अर्चाम उच्चारयाम । धातूनामने
कार्थत्वादर्चतिरुच्चारणार्थः । अङ्गिरखत् अङ्गिरस इव । तैर्यथा
स्तोमो ज्ञातो मन्त्रश्च पठितस्तस्मै तद्वत् । किंभूतायेन्द्राय ।
शवसानाय शवो बलमात्मन इच्छति शवस्यति शवस्यतीति ।
शवसान' तस्मै वलमभिलषमाणाय । 'सुप आत्मनः क्यच्'
( पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यच् तदन्ताच्छानच् शप् 'बहुलं इच्छन्ति॑ त्वा सो॒म्यासः॒ सखा॑यः सु॒न्वन्ति॒
छन्दसि' ( पा० २ । ४ । २७ ) इति तस्य लुक् 'छन्दस्यु- सोमं॒ दध॑ति॒ प्रया॑सि । तिति॑क्षन्ते अ॒भिश॑स्त॒
भयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति तस्य शानचोऽप्यार्ध -
धातुकलात् 'क्यस्य विभाषा' ( पा० ६ । ४ । ५० ) इति
क्यचो लोपः शवसान इति सिद्ध्यति । पुनः कीदृशाय ।
गिर्वणसे गिरा स्तुत्या वनयति संभाजयति आत्मानमभिल-
षितदानात्स्तोतृभ्य इति गिर्वणाः । गीः शब्दोपपदाद्वनोतेर्ण्यन्ता-
दसुनि वनेर्घटादित्वेन मित्संज्ञलान् हखलम् णिचो लोपः ।
गीर्वणा इति प्राप्ते दीर्घाभावश्छान्दसः । यद्वा स्वार्थे णिच्
गीर्भिरेनं देवा भजन्ति इति गिर्वणाः तस्मै । गीर्वाणशब्देन
समानार्थी गिर्वणःशब्दः । पुनः किंभूताय । सुत्रुक्तिभिः
शोभनाभिः स्तुतिभिः स्तुवते स्तौतीति स्तुवन् तस्मै । यज-
मानानिति शेषः। तदुक्तम् ' लमङ्ग प्रशंसिषो देवः शविष्ठ
अष्टादशी ।
जना॑ना॒मिन्द्र॒ त्वदा कश्च॒न हि प्र॑के॒तः ॥ १८ ॥
उ० इच्छन्ति त्वा । इच्छन्ति त्वाम् । सोम्यासः सो-
मसंपादिनः । सखायः समानख्यानाः । कथं समानख्यानाः ।
श्रुतौ ' द्वया वै देवाः अहेवं देवाः अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुव-
सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इति । केन प्रकारेण इच्छन्ति ।
सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति सोमम् । दधति प्रयांसि ।
प्रय इत्यन्ननाम । धारयन्ति च हविर्लक्षणान्यन्नानि । किंच ।
। तितिक्षन्ते अभिशस्तिं जनानाम् । मनोवाक्काय संयताः क्षा-
न्तिपराः । अभिशस्ति दुर्वचनं जनानां सहन्ते । अथैवं त्वा-
मिच्छताम् हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् आसमन्ताद्भा-