2026-02-20 06:10:00 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५६२
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]
जरारहितम् बाल्ययौवनस्थाविरेषु मनसस्तदवस्थत्वात् । यच्च क्रले क्रतवे संकल्पाय दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये च
जविष्टम् अतिजववद्वेगवत् जविष्टम् ' न वै वातात्किंचनाशी - नोऽस्मान् हिनु गमय । नोऽस्माकमायूंषि प्रतारिषः प्रतारय
योऽस्ति न मनसः किंचनाशीयोऽस्ति' इति श्रुतेः । तन्म । वर्धय । 'लेटोडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याट् 'वैतो-
इत्युक्तम् ॥ ६ ॥
सप्तमी ।
ऽन्यत्र' ( पा० ३ । ४ । ९६ ) इत्यैकारः । कृधि 'श्रुशृणुपृकृ-
बृभ्यश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । १०२ ) इति हेर्धिः 'बहुलं
छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् । ऋत्वे गुणाभावे
पि॒तुं नु स्तो॑षं म॒हो ध॒र्माण॒ तवि॑षीम् । यस्य॑ यणादेशः । तारिषः 'सिब्बहुलं छन्दसि द्विक्तव्यः' ( पा०
त्रि॒तो व्योज॑सा वृ॒त्रं विप॑र्व॑म॒र्दय॑त् ॥ ७ ॥
उ० पितुं नु । अन्नस्तुतिः उष्णिगनुष्टुगर्भा । द्विती-
योऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । यस्य पितोः
अन्यस्य त्रितः त्रिस्थान इन्द्रः ओजसा बलेन वृत्रम् ।
विपर्व विपर्वाणं विगतसन्धिबन्धनं कृत्वा । अर्दयत्
विविधं अर्दितवान् तम् पितुम् अन्नम् । नुरनर्थकः ।
स्तोषम् स्तौमि । महः महतः धर्माणं धारयितारम् । तवि-
पीम् तविष्याः इति विभक्तिव्यत्ययः । तविषीति बलनाम ।
तवतेर्वृद्धिकर्मणः बलस्य ॥ ७ ॥
म० उष्णिक् अन्नस्तुतिः । तं पितुमन्नं स्तोषं स्तौमि ।
किंभूतम् । महो महसः तविषीं तविष्याः बलस्य धर्माणं
धारयितारम् । तविषीति बलनाम । विभक्तिव्यत्ययः । अन्नेनैव
बलोत्पत्तेः । तं कम् । यस्य पितोरोजसा बलेन त्रितः त्रिस्थान
इन्द्रः वृत्रं दैत्यं विपर्वं गतसंधिवन्धनं कृत्वा वि अर्दयत् विवि-
धमर्दितवान् । इन्द्रेण वृत्रोऽत्र बलेनैव हृत इत्यर्थः । स्तोषं
स्तौतेर्मिपि 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ .)
इति इकारलोपे 'लेटोsडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडा-
गमे 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्यये
गुणे च रूपम् । महः । महच्छब्दस्य ङसि छान्दसष्टिलोपः ।
धर्माणम् धरतेर्मन् । विपर्वम् विगतानि पर्वाणि यस्य तम् ।
उप्रत्यये टिलोपः । अर्दयत् 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि '
( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । 'व्यवहिताश्च' ( पा०
१ । ४ । ८२ ) इति वेरुपसर्गस्य व्यवधानम् ॥ ७ ॥
अष्टमी ।
अन्विद॑नु॒मते॒ त्वं मन्या॑से॒ शं च॑ न॒स्कृधि ।
क्रत्वे॒ दधा॑य नो हि॑िनु॒ प्रण॒ आयु॑षि तारिषः ॥८॥
३ । २ । ३४ ) इति वृद्धिः । अन्यत्पूर्ववत् । प्रपूर्वस्त-
रतिरृद्ध्यर्थः ॥ ८ ॥
नवमी ।
अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिर्य॒ज्ञं दे॒वेषु॑ मन्यताम् । अ॒ग्निश्च॑
हव्य॒वाह॑नो॒ भव॑त॑ दा॒शुषे॒ मय॑ः ॥ ९ ॥
मतिः । यज्ञम् देवेषु यज्ञियेषु । अग्निश्च_अनुमन्यताम् ।
उ० अनु नः । अनुमन्यतां नः अस्माकम् अद्य अनु-
हव्यवाहनः हविषो वोढा भवतं । भवतामिति पुरुषव्यत्ययः ।
दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय । मयः सुखरूपौ ॥ ९ ॥
म० अनुमतिः अद्य नोऽस्माकं यज्ञं देवेषु यज्ञियेषु अनु-
मन्यताम् । अग्निश्च यज्ञं देवेषु अनुमन्यताम् । किंभूतोऽग्निः।
हव्यवाहनः हविषां वोढा । किंच दाशुषे हवींषि दत्तवते
यजमानाय मयः सुखरूपौ अनुमत्यग्नी भवतम् । भवतामिति
पुरुषव्यत्ययः । हव्यं वहतीति हव्यवाहनः 'हव्येऽनन्तःपादम्'
( पा० ३ । २ । ६६ ) इति वहेर्ण्यट् । दाशुषे 'दाश्वान्साह्वान्-'
( पा० ६ । १ । १२ ) इति साधुः ॥ ९ ॥
दशमी ।
सिनी॑वाल॒ पृथ॑ष्टु॑ते॒ या दे॒वाना॒मसि॒ स्वसा॑ ।
जु॒षस्य॑ ह॒व्यमहु॑तं प्र॒जां दे॑व दिदिवि नः ॥ १
11
उ० सिनीवाली । सिनीवाली देवपुत्री । हे सिनीवालि
हे पृथुष्टुके पृथुसंयमित केशभारे । महास्तुतिर्वा पृथुष्टुका ।
या त्वं देवनाम् असि भवसि स्वसा भगिनी । तां त्वां
ब्रवीमि । जुषस्व प्रीत्या परिगृह्णीष्व हव्यं हविः । आहुतम-
भिहुतमझौ । प्रजां च हे देवि, दिदिट्टि दिश अतिसृज
देहि नः अस्मभ्यम् ॥ १० ॥
केशभारः स्तुतिः कामो वा । हे पृथुकेशभारे, महास्तुते वा
म० सिनीवाली देवता । हे सिनीवालि, हे पृथुष्टुके, स्तुकं
1
उ० अन्वित् । चतस्रोऽनुष्टुभः । अनुमन्यासै अनुम-
न्यस्व । इदिति निपातः पादपूरणः । हे अनुमते, त्वम् ।
शं च सुखं च नः अस्माकम् कृधि कुरु । अनुामे वा ! या लं देवानां स्वसा असि
माहुतं हव्यं जुषस्व प्रीत्या गृह्णीष्व । हे देवि, नोऽस्मभ्यं
क्रतवे संकल्पाय । दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये प्रजां च दिदिनि दिश देहि । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ ।
च । नः अस्मान् हिनु गमय । प्रण आयूंषि तारिषः प्रतारिषः
४ । ७६ ) इति दिशतेः शपः श्लुः ततो द्वित्वादि ॥ १० ॥
प्रवर्धय च नः अस्माकमायूंषि ॥ ८ ॥
एकादशी ।
पच॑ न॒द्युः सर॑स्वती॒मपि॑यन्ति॒ सखा॑तसः ।
म० चतस्रोनुष्टुभः द्वयोरनुमतिर्देवता । इत् निपातोऽन-
थंकः। हे अनुमते, त्वमनुमन्यासै अनुमन्यस्वास्मदुक्तं बुध्यख ।
नोऽस्माकं शं च शमेव सुखमेव कृधि कुरु । च पुनः नोऽस्माकं सर॑स्वती॒ तु प॑व॒धा सो दे॒शेऽभ॑वत्स॒रत् ॥ ११ ॥
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]
जरारहितम् बाल्ययौवनस्थाविरेषु मनसस्तदवस्थत्वात् । यच्च क्रले क्रतवे संकल्पाय दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये च
जविष्टम् अतिजववद्वेगवत् जविष्टम् ' न वै वातात्किंचनाशी - नोऽस्मान् हिनु गमय । नोऽस्माकमायूंषि प्रतारिषः प्रतारय
योऽस्ति न मनसः किंचनाशीयोऽस्ति' इति श्रुतेः । तन्म । वर्धय । 'लेटोडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याट् 'वैतो-
इत्युक्तम् ॥ ६ ॥
सप्तमी ।
ऽन्यत्र' ( पा० ३ । ४ । ९६ ) इत्यैकारः । कृधि 'श्रुशृणुपृकृ-
बृभ्यश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । १०२ ) इति हेर्धिः 'बहुलं
छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् । ऋत्वे गुणाभावे
पि॒तुं नु स्तो॑षं म॒हो ध॒र्माण॒ तवि॑षीम् । यस्य॑ यणादेशः । तारिषः 'सिब्बहुलं छन्दसि द्विक्तव्यः' ( पा०
त्रि॒तो व्योज॑सा वृ॒त्रं विप॑र्व॑म॒र्दय॑त् ॥ ७ ॥
उ० पितुं नु । अन्नस्तुतिः उष्णिगनुष्टुगर्भा । द्विती-
योऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । यस्य पितोः
अन्यस्य त्रितः त्रिस्थान इन्द्रः ओजसा बलेन वृत्रम् ।
विपर्व विपर्वाणं विगतसन्धिबन्धनं कृत्वा । अर्दयत्
विविधं अर्दितवान् तम् पितुम् अन्नम् । नुरनर्थकः ।
स्तोषम् स्तौमि । महः महतः धर्माणं धारयितारम् । तवि-
पीम् तविष्याः इति विभक्तिव्यत्ययः । तविषीति बलनाम ।
तवतेर्वृद्धिकर्मणः बलस्य ॥ ७ ॥
म० उष्णिक् अन्नस्तुतिः । तं पितुमन्नं स्तोषं स्तौमि ।
किंभूतम् । महो महसः तविषीं तविष्याः बलस्य धर्माणं
धारयितारम् । तविषीति बलनाम । विभक्तिव्यत्ययः । अन्नेनैव
बलोत्पत्तेः । तं कम् । यस्य पितोरोजसा बलेन त्रितः त्रिस्थान
इन्द्रः वृत्रं दैत्यं विपर्वं गतसंधिवन्धनं कृत्वा वि अर्दयत् विवि-
धमर्दितवान् । इन्द्रेण वृत्रोऽत्र बलेनैव हृत इत्यर्थः । स्तोषं
स्तौतेर्मिपि 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ .)
इति इकारलोपे 'लेटोsडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडा-
गमे 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्यये
गुणे च रूपम् । महः । महच्छब्दस्य ङसि छान्दसष्टिलोपः ।
धर्माणम् धरतेर्मन् । विपर्वम् विगतानि पर्वाणि यस्य तम् ।
उप्रत्यये टिलोपः । अर्दयत् 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि '
( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । 'व्यवहिताश्च' ( पा०
१ । ४ । ८२ ) इति वेरुपसर्गस्य व्यवधानम् ॥ ७ ॥
अष्टमी ।
अन्विद॑नु॒मते॒ त्वं मन्या॑से॒ शं च॑ न॒स्कृधि ।
क्रत्वे॒ दधा॑य नो हि॑िनु॒ प्रण॒ आयु॑षि तारिषः ॥८॥
३ । २ । ३४ ) इति वृद्धिः । अन्यत्पूर्ववत् । प्रपूर्वस्त-
रतिरृद्ध्यर्थः ॥ ८ ॥
नवमी ।
अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिर्य॒ज्ञं दे॒वेषु॑ मन्यताम् । अ॒ग्निश्च॑
हव्य॒वाह॑नो॒ भव॑त॑ दा॒शुषे॒ मय॑ः ॥ ९ ॥
मतिः । यज्ञम् देवेषु यज्ञियेषु । अग्निश्च_अनुमन्यताम् ।
उ० अनु नः । अनुमन्यतां नः अस्माकम् अद्य अनु-
हव्यवाहनः हविषो वोढा भवतं । भवतामिति पुरुषव्यत्ययः ।
दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय । मयः सुखरूपौ ॥ ९ ॥
म० अनुमतिः अद्य नोऽस्माकं यज्ञं देवेषु यज्ञियेषु अनु-
मन्यताम् । अग्निश्च यज्ञं देवेषु अनुमन्यताम् । किंभूतोऽग्निः।
हव्यवाहनः हविषां वोढा । किंच दाशुषे हवींषि दत्तवते
यजमानाय मयः सुखरूपौ अनुमत्यग्नी भवतम् । भवतामिति
पुरुषव्यत्ययः । हव्यं वहतीति हव्यवाहनः 'हव्येऽनन्तःपादम्'
( पा० ३ । २ । ६६ ) इति वहेर्ण्यट् । दाशुषे 'दाश्वान्साह्वान्-'
( पा० ६ । १ । १२ ) इति साधुः ॥ ९ ॥
दशमी ।
सिनी॑वाल॒ पृथ॑ष्टु॑ते॒ या दे॒वाना॒मसि॒ स्वसा॑ ।
जु॒षस्य॑ ह॒व्यमहु॑तं प्र॒जां दे॑व दिदिवि नः ॥ १
11
उ० सिनीवाली । सिनीवाली देवपुत्री । हे सिनीवालि
हे पृथुष्टुके पृथुसंयमित केशभारे । महास्तुतिर्वा पृथुष्टुका ।
या त्वं देवनाम् असि भवसि स्वसा भगिनी । तां त्वां
ब्रवीमि । जुषस्व प्रीत्या परिगृह्णीष्व हव्यं हविः । आहुतम-
भिहुतमझौ । प्रजां च हे देवि, दिदिट्टि दिश अतिसृज
देहि नः अस्मभ्यम् ॥ १० ॥
केशभारः स्तुतिः कामो वा । हे पृथुकेशभारे, महास्तुते वा
म० सिनीवाली देवता । हे सिनीवालि, हे पृथुष्टुके, स्तुकं
1
उ० अन्वित् । चतस्रोऽनुष्टुभः । अनुमन्यासै अनुम-
न्यस्व । इदिति निपातः पादपूरणः । हे अनुमते, त्वम् ।
शं च सुखं च नः अस्माकम् कृधि कुरु । अनुामे वा ! या लं देवानां स्वसा असि
माहुतं हव्यं जुषस्व प्रीत्या गृह्णीष्व । हे देवि, नोऽस्मभ्यं
क्रतवे संकल्पाय । दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये प्रजां च दिदिनि दिश देहि । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ ।
च । नः अस्मान् हिनु गमय । प्रण आयूंषि तारिषः प्रतारिषः
४ । ७६ ) इति दिशतेः शपः श्लुः ततो द्वित्वादि ॥ १० ॥
प्रवर्धय च नः अस्माकमायूंषि ॥ ८ ॥
एकादशी ।
पच॑ न॒द्युः सर॑स्वती॒मपि॑यन्ति॒ सखा॑तसः ।
म० चतस्रोनुष्टुभः द्वयोरनुमतिर्देवता । इत् निपातोऽन-
थंकः। हे अनुमते, त्वमनुमन्यासै अनुमन्यस्वास्मदुक्तं बुध्यख ।
नोऽस्माकं शं च शमेव सुखमेव कृधि कुरु । च पुनः नोऽस्माकं सर॑स्वती॒ तु प॑व॒धा सो दे॒शेऽभ॑वत्स॒रत् ॥ ११ ॥