2026-02-20 06:09:58 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
अस्मदीयाय भवन्तु । वरिवोविदः वरिवो धनं ये अस्म-
दर्थे विन्दन्ति ते वरिवोविदः ॥ ९४ ॥
म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । हि स्म एतौ निपातौ प्रसिद्ध्यतिश -
यायौं । छान्दसौ षत्वदीर्घौ । ते प्रसिद्धा विश्वे देवासः अद्य
वर्तमानकाले नोऽस्माकं साकं सहैव वरिवोविदः भवन्तु
वरिवो धनं वेदयन्ति लम्भयन्ति वरिवोविदः एकीभूय
धनप्रापका भवन्तु । तु पुनः अपरं भविष्यति काले नोऽस्माकं
तुचे अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय ते वरिवोविदः भवन्तु । तुगि-
त्यपत्यनाम । कीदृशास्ते । मनवे समन्यवः मनुनामकाय मुनये
मन्त्रदर्शिने मह्यं समानो मन्युर्दीप्तिर्येषां ते । 'मन्युर्मनतेर्दीप्ति-
कर्मणः' ( निरु० १० । २९ ) इति यास्कः । मदर्थकमैकमत्यं ।
प्राप्ताः । यद्वा मन्युना क्रोधेन सह वर्तमानाः । अस्मच्छत्रुह-
ननाय क्रोधयुक्ता इत्यर्थः । तथा सरातयः रातिर्दानं तत्सहिताः
दातार इत्यर्थः ॥ ९४ ॥
षण्णवतितमी ।
५५९
प्र व॒ इन्द्रा॑य बृह॒ते मरु॑तो॒ ब्रह्मर्चत । वृत्रœ
हेनति वृत्र॒हा श॒तक्र॑तु॒र्वत्रे॑ण श॒तप॑र्वणा ॥ ९६ ॥
उ० प्र वः प्रथमाबहुवचनस्य वभादेशः । प्रार्चत प्रो.
च्चारयत वः यूयम् स्तुतीः । इन्द्राय बृहते महते हे मरुतः,
ब्रह्म त्रयीलक्षणाः किमितिचेत् । वृत्रं हनति । हन्तीति प्राप्ते
शपः श्रवणम् । वृत्रहा वृत्रवधप्रवणः शतक्रतुः बहुकर्मा ।
वज्रेण शतपर्वणा शतग्रन्थिना ॥ ९६ ॥
म० हे मरुतः, वो युष्माकं खामिने इन्द्राय यूयं ब्रह्म वेदं
सामरूपस्तोत्रं प्रार्चत प्रोच्चारयत । कीदृशायेन्द्राय । बृह
महते । ततो वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य पाप्मनो वा हन्तेन्द्रो वृत्रं
हनति हन्तु । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति
शपो लुगभावः । केन । वज्रेण स्वायुधेन । कीदृशेन वज्रेण ।
शतपर्वणा शतसंख्यानि पर्वाणि धारा ग्रन्थयो वा यस्य स
शतपर्वा तेन । कीदृशो वृत्रहा । शतक्रतुः शतं क्रतवो यस्य
बहुकर्मा बहुप्रज्ञो वा ॥ ९६ ॥
सप्तनवतितमी ।
अस्येदिन्द्रो॑ वावृधे वृष्ण्य॒ शवो॒ मदे॑ सु॒तस्य॒
विष्ण॑व । अ॒द्या तम॑स्य॒ महि॒मान॑मा॒यवोऽनु॑ष्टुवन्ति
। इ॒मा उ॑ त्वा॒ यस्या॒यम॒य् स॒हस्र॑मू॒र्ध्व
पञ्चनवतितमी ।
अपा॑धमद॒भिश॑स्तीरशस्त॒हाथेन्द्रो॑ द्यु॒म्नयाभ॑वत् ।
दे॒वास्त॑ इन्द्र स॒ख्याय॑ येमिरे॒ बृह॑द्भानो॒ मरु॑द्रण ९५
उ० अपाधमत् । प्रथमोऽर्धर्चः परोक्षकृतः द्वितीयः
प्रत्यक्ष कृतः अतो वाक्यभेदः पदसंन तिर्वैकस्मिन्नर्धर्चे । अपाध-
मत् धमतिर्गतिकर्मा । यदा अपगम । भशस्तीः पूर्व
अभिशापान् अशस्तिहा । अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा ऊषुः ॥ ९७ ॥
स्वतएव । अथानन्तरम् इन्द्रः धुम्नी अन्नवान् यशस्वी वा
आअभवत् भवति । एवं स्तुत इन्द्रः प्रत्यक्षीभूतः । इत
उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः । देवाः ते तव हे इन्द्र, सख्याय
सस्निभावाय येमिरे आत्मानं संयतं कृतवन्तः । हे बृहद्भानो
महादीप्ते हे मरुगुण, एकवाक्ये तु बहूनां पदानां संनतिः
कार्या ॥ ९५ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
उ० भस्येत् । अस्य इत् इदिति निपातः पादपूरणः । मदे
सुतस्य विष्णधि विष्णुर्यज्ञः । यज्ञे अभिषुतस्य मदे संजाते
य इन्द्रो वावृधे वृद्धश्च वृष्ण्यं सेतृत्वम् शवो बलं च आवि-
करोति । तस्यास्य इन्द्रस्य अद्य अद्यापि तं महिमानं आयवः
मनुष्याः अनुष्टुवन्ति । पूर्वथा पूर्ववत् यथा पूर्वमृषिभिः
स्तुतः । इमा उत्वा यस्यायम् अयं सहस्रम् ऊर्ध्व ऊषुणः
इति चतस्रः प्रतीकोक्ता व्याख्याताः ॥ ९७ ॥
इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
म० मेधातिथिदृष्टा माहेन्द्री सतोबृहती । इन्द्रः अस्य इत्
म० नृमेधदृष्टे द्वे मरुत्वद्गुणविशिष्टेन्द्रदेवत्ये । बृहन्तो
महान्तो भानवो दीप्तयो यस्य स बृहद्भानुः मरुतां गणो यस्य
स मरुद्गणः हे बृहद्भानो, हे मरुद्गण हे इन्द्र, देवाः वसुरु-
द्रादित्याः ते तव सख्याय मैत्रे येमिरे कथं नु नामेन्द्रोऽस्मा-
सखिभावाय वृणीत इत्यभिप्राया आत्मानं संयतं कृतवन्त
इत्यर्थः । स भवान् अभिशस्तीः अभिशापान् शत्रुप्रयुक्तान । अस्यैव यजमानस्य वृष्ण्यं शवः च वावृधे वर्धयति । णिजन्तत्वं
पवादान् अपाधमत् अपगमयति निवर्तयति । धमतिर्गतिकर्मा
( निरु० ६ । २ ) इति यास्कः । अथ पश्चात् द्युम्नी अन्नवान्
यशस्वी वा आ अभवत् सर्वतो धनवान् भवति । कीदृशो
भवान् । अशस्तिहा शंसनं शस्तिः प्रशंसा सा नास्ति येषां ते
अशस्त्रयः निन्द्या असुरास्तान् हन्तीत्यशस्तिहा । इन्द्रः ऐश्वर्य-
वान् इन्दतीतीन्द्रः । यो दुष्टहन्ताभिशापनाशको यशस्वी
तेजस्वी बहुभृत्यसेव्यस्तस्य सख्यायान्ये यतन्त इति युक्तमिति । सोमपानेन मत्त इन्द्रो यजमानस्य माहात्म्यं बलं च वर्धयती-
भावः ॥ ९५ ॥
।
बोध्यम् । वर्षति सिञ्चतीति वृषा तस्येदं वृष्ण्यं वीर्यम् । यप्रत्यये
उपधालोपः । शवः बलम् । क्व सति । सुतस्याभिषुतस्य
सोमस्य मदे सति । कीदृशे मदे । विष्णवि वेवेष्टि व्याप्नोति
विष्णुस्तस्मिन् सर्वशरीरव्यापके । सप्तम्येकवचने 'घेर्डिति'
( पा० ७ । ३ । १११ ) इति गुणेऽवादेशः । यद्वा विष्णवि
विष्णौ यज्ञेऽभिषुतस्येति संबन्धः । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेः ।
त्यर्थः । किंच अस्येन्द्रस्य तमुक्तं यज्वनो वीर्यादिवर्धनरूपं
अस्मदीयाय भवन्तु । वरिवोविदः वरिवो धनं ये अस्म-
दर्थे विन्दन्ति ते वरिवोविदः ॥ ९४ ॥
म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । हि स्म एतौ निपातौ प्रसिद्ध्यतिश -
यायौं । छान्दसौ षत्वदीर्घौ । ते प्रसिद्धा विश्वे देवासः अद्य
वर्तमानकाले नोऽस्माकं साकं सहैव वरिवोविदः भवन्तु
वरिवो धनं वेदयन्ति लम्भयन्ति वरिवोविदः एकीभूय
धनप्रापका भवन्तु । तु पुनः अपरं भविष्यति काले नोऽस्माकं
तुचे अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय ते वरिवोविदः भवन्तु । तुगि-
त्यपत्यनाम । कीदृशास्ते । मनवे समन्यवः मनुनामकाय मुनये
मन्त्रदर्शिने मह्यं समानो मन्युर्दीप्तिर्येषां ते । 'मन्युर्मनतेर्दीप्ति-
कर्मणः' ( निरु० १० । २९ ) इति यास्कः । मदर्थकमैकमत्यं ।
प्राप्ताः । यद्वा मन्युना क्रोधेन सह वर्तमानाः । अस्मच्छत्रुह-
ननाय क्रोधयुक्ता इत्यर्थः । तथा सरातयः रातिर्दानं तत्सहिताः
दातार इत्यर्थः ॥ ९४ ॥
षण्णवतितमी ।
५५९
प्र व॒ इन्द्रा॑य बृह॒ते मरु॑तो॒ ब्रह्मर्चत । वृत्रœ
हेनति वृत्र॒हा श॒तक्र॑तु॒र्वत्रे॑ण श॒तप॑र्वणा ॥ ९६ ॥
उ० प्र वः प्रथमाबहुवचनस्य वभादेशः । प्रार्चत प्रो.
च्चारयत वः यूयम् स्तुतीः । इन्द्राय बृहते महते हे मरुतः,
ब्रह्म त्रयीलक्षणाः किमितिचेत् । वृत्रं हनति । हन्तीति प्राप्ते
शपः श्रवणम् । वृत्रहा वृत्रवधप्रवणः शतक्रतुः बहुकर्मा ।
वज्रेण शतपर्वणा शतग्रन्थिना ॥ ९६ ॥
म० हे मरुतः, वो युष्माकं खामिने इन्द्राय यूयं ब्रह्म वेदं
सामरूपस्तोत्रं प्रार्चत प्रोच्चारयत । कीदृशायेन्द्राय । बृह
महते । ततो वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य पाप्मनो वा हन्तेन्द्रो वृत्रं
हनति हन्तु । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति
शपो लुगभावः । केन । वज्रेण स्वायुधेन । कीदृशेन वज्रेण ।
शतपर्वणा शतसंख्यानि पर्वाणि धारा ग्रन्थयो वा यस्य स
शतपर्वा तेन । कीदृशो वृत्रहा । शतक्रतुः शतं क्रतवो यस्य
बहुकर्मा बहुप्रज्ञो वा ॥ ९६ ॥
सप्तनवतितमी ।
अस्येदिन्द्रो॑ वावृधे वृष्ण्य॒ शवो॒ मदे॑ सु॒तस्य॒
विष्ण॑व । अ॒द्या तम॑स्य॒ महि॒मान॑मा॒यवोऽनु॑ष्टुवन्ति
। इ॒मा उ॑ त्वा॒ यस्या॒यम॒य् स॒हस्र॑मू॒र्ध्व
पञ्चनवतितमी ।
अपा॑धमद॒भिश॑स्तीरशस्त॒हाथेन्द्रो॑ द्यु॒म्नयाभ॑वत् ।
दे॒वास्त॑ इन्द्र स॒ख्याय॑ येमिरे॒ बृह॑द्भानो॒ मरु॑द्रण ९५
उ० अपाधमत् । प्रथमोऽर्धर्चः परोक्षकृतः द्वितीयः
प्रत्यक्ष कृतः अतो वाक्यभेदः पदसंन तिर्वैकस्मिन्नर्धर्चे । अपाध-
मत् धमतिर्गतिकर्मा । यदा अपगम । भशस्तीः पूर्व
अभिशापान् अशस्तिहा । अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा ऊषुः ॥ ९७ ॥
स्वतएव । अथानन्तरम् इन्द्रः धुम्नी अन्नवान् यशस्वी वा
आअभवत् भवति । एवं स्तुत इन्द्रः प्रत्यक्षीभूतः । इत
उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः । देवाः ते तव हे इन्द्र, सख्याय
सस्निभावाय येमिरे आत्मानं संयतं कृतवन्तः । हे बृहद्भानो
महादीप्ते हे मरुगुण, एकवाक्ये तु बहूनां पदानां संनतिः
कार्या ॥ ९५ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
उ० भस्येत् । अस्य इत् इदिति निपातः पादपूरणः । मदे
सुतस्य विष्णधि विष्णुर्यज्ञः । यज्ञे अभिषुतस्य मदे संजाते
य इन्द्रो वावृधे वृद्धश्च वृष्ण्यं सेतृत्वम् शवो बलं च आवि-
करोति । तस्यास्य इन्द्रस्य अद्य अद्यापि तं महिमानं आयवः
मनुष्याः अनुष्टुवन्ति । पूर्वथा पूर्ववत् यथा पूर्वमृषिभिः
स्तुतः । इमा उत्वा यस्यायम् अयं सहस्रम् ऊर्ध्व ऊषुणः
इति चतस्रः प्रतीकोक्ता व्याख्याताः ॥ ९७ ॥
इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
म० मेधातिथिदृष्टा माहेन्द्री सतोबृहती । इन्द्रः अस्य इत्
म० नृमेधदृष्टे द्वे मरुत्वद्गुणविशिष्टेन्द्रदेवत्ये । बृहन्तो
महान्तो भानवो दीप्तयो यस्य स बृहद्भानुः मरुतां गणो यस्य
स मरुद्गणः हे बृहद्भानो, हे मरुद्गण हे इन्द्र, देवाः वसुरु-
द्रादित्याः ते तव सख्याय मैत्रे येमिरे कथं नु नामेन्द्रोऽस्मा-
सखिभावाय वृणीत इत्यभिप्राया आत्मानं संयतं कृतवन्त
इत्यर्थः । स भवान् अभिशस्तीः अभिशापान् शत्रुप्रयुक्तान । अस्यैव यजमानस्य वृष्ण्यं शवः च वावृधे वर्धयति । णिजन्तत्वं
पवादान् अपाधमत् अपगमयति निवर्तयति । धमतिर्गतिकर्मा
( निरु० ६ । २ ) इति यास्कः । अथ पश्चात् द्युम्नी अन्नवान्
यशस्वी वा आ अभवत् सर्वतो धनवान् भवति । कीदृशो
भवान् । अशस्तिहा शंसनं शस्तिः प्रशंसा सा नास्ति येषां ते
अशस्त्रयः निन्द्या असुरास्तान् हन्तीत्यशस्तिहा । इन्द्रः ऐश्वर्य-
वान् इन्दतीतीन्द्रः । यो दुष्टहन्ताभिशापनाशको यशस्वी
तेजस्वी बहुभृत्यसेव्यस्तस्य सख्यायान्ये यतन्त इति युक्तमिति । सोमपानेन मत्त इन्द्रो यजमानस्य माहात्म्यं बलं च वर्धयती-
भावः ॥ ९५ ॥
।
बोध्यम् । वर्षति सिञ्चतीति वृषा तस्येदं वृष्ण्यं वीर्यम् । यप्रत्यये
उपधालोपः । शवः बलम् । क्व सति । सुतस्याभिषुतस्य
सोमस्य मदे सति । कीदृशे मदे । विष्णवि वेवेष्टि व्याप्नोति
विष्णुस्तस्मिन् सर्वशरीरव्यापके । सप्तम्येकवचने 'घेर्डिति'
( पा० ७ । ३ । १११ ) इति गुणेऽवादेशः । यद्वा विष्णवि
विष्णौ यज्ञेऽभिषुतस्येति संबन्धः । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेः ।
त्यर्थः । किंच अस्येन्द्रस्य तमुक्तं यज्वनो वीर्यादिवर्धनरूपं