2026-02-20 06:09:58 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५८
एकनवतितमी ।
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
दे॒वं दे॑वं॒ वोऽव॑से दे॒वं दे॑वम॒भिष्ट॑ये । देवं दे॑वं
हु॒वेम॒ वाज॑सातये गृ॒णन्तो॑ दे॒व्या धि॒या ॥ ९१ ॥
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३]
व्याख्यायते । मानुषी वागनयोच्यते । उक्तंच 'अथ यन्मा-
नु॒ष्या वाचाह इतीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति तदुह तया चीयत'
इति । हे इन्द्राग्नी, अपात् पादरहिता गद्या इयं वाक् । पूर्वा
आअगात् आगता । पद्वतीभ्यः पादवतीभ्यः सकाशात् ।
हित्वी हित्वा परित्यज्य शिरः प्रथमं पदम् अन्यत्करोति 1
नहि लौकिक्या वाचः कश्चित्पदनियमोऽस्ति । जिह्वया
विदुषः वावदत् वदन्ती । चरत् चरति । कियन्ति तत्र
पदानि । त्रिंशत्पदानि त्रिंशत्संख्याकानि पदानि अक्रमीत्
उ० देवं देवं वः । देवं देवमिति वीप्सार्थोऽभ्यासः ।
यावन्तो देवास्तावतो देवान् वः युष्माकमवसे पालनाय ।
हुवेमेत्यनेन संबन्धः । आह्वयामः । देवं देवमभिष्टये अभी-
ष्टकामावाप्तये आह्वयामः । देवं देवं हुवेम । वाजसातये
अन्नसंभजनाय । कथं हुवेमेतिचेत् । गृणन्तः स्तुतिभिः । अतिक्रामति । नहि परतः त्राणविषयः ॥ ९३ ॥
देव्या धिया । देवतायाथात्म्य चिन्तनपरया बुद्ध्या ॥ ९१ ॥
म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । वीप्सार्थोऽभ्यासः । यावन्तो देवा -
स्तान् वो युष्मानवसेऽवनाय पालनाय वयं हुवेम
आह्वयामः। अभिष्टयेऽभिलषितफलाप्तये देवं देवं हुवेम ।
वाजसातयेऽन्नलाभाय देवं देवं हुवेम । ' अभ्यासे भूयां
समर्थ मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति यास्कः ।
कीदृशा वयम् । देवया देवतायाथात्म्यानुसन्धानपरया धिया
बुद्ध्या गृणन्तः स्तुवन्तः । यद्वा देव्या खरादि सौष्ठवेन दीप्य -
मानया धिया स्तुत्या गृणन्तः ॥ ९१ ॥
द्विनवतितमी ।
दि॒वि पृ॒ष्टो अ॑रोचता॒ग्निर्वैश्वान॒रो बृहन् । क्ष्मर्या
वृधा॒ान ओज॑सा॒ चनो॑हितो ज्योति॑िषा बाधते
तर्मः ॥ ९२ ॥
।
म० सुहोत्रदृष्टा इन्द्राग्निदेवत्या प्रवहिका । हे इन्द्रानी,
अपात्स्वयं पादरहितापि इयमुषाः पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यः
सुप्ताभ्यः प्रजाभ्यः पूर्वा प्रथमभाविनी सती आ अगात्
आगच्छति सा च तासां प्रजानां शिरो हिली निद्रात्याजनेन
प्रेरयित्री । यद्वा शिरो हिल्ली हिला त्यक्त्वा स्वयमशिरस्का
सती जिह्वया प्राणिनां वागिन्द्रियेण वावदत् । यङ्लुगन्तं । भृशं
शब्दं कुर्वती सती चरत् चरति प्रसरति । अभावः । एवं
चरन्ती उषा एकदिनेन त्रिंशत्संख्यानि पदा पदानि गमनसा-
धनभूतान् मुहूर्तान् नि अक्रमीत् नितरां क्रमते । अहोरात्रेण
त्रिंशन्मुहूर्तान्कामतीत्यर्थः । यद्वा वाक्पक्षेऽर्थः । इन्द्रः प्राणः
अभिः पुरुषः । हे इन्द्रानी, युवयोरेवैतत् कर्म यत् अपात् पाद-
रहिता गयास्मिका त्रयीलक्षणेयं वाक् पूर्वा प्रथमभाविनी
सती आ अगात् । पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यो रामायणभारता-
दिश्लोकात्मकवाल्मीकिव्यासादिवाणीभ्यः सकाशात् वेदवाचः
प्राथम्यं श्रुत्योक्तम् ततो ब्रह्मैव प्रथममसृज्यतेति । एवं प्रथम-
जाया वाचोऽविकृतत्वं निर्णीय मानुष्या वाचो विकृतत्वमाह
हिली शिर इति । शिर इति प्राधान्यादाख्यातपदमुच्यते ।
अभ्याज गां दण्डेन शुक्लां गां दण्डेनाभ्याजेत्येवं लौकिक्या
वाचः पदप्रयोगनियमाभावात् शिरः शिरस्थानीयमाख्यात-
मेधदृष्टा वैश्वानरी । योऽग्निः दिवि द्युलोके पृष्टः । पदं हिला त्यक्त्वा जिह्वया विदुषो वागिन्द्रियेण वावदत्
सिक्तः आदित्यात्मना स्थितः सन् अरोचत दीप्यते 'पृषु सेके' । अतिवदन्ती सती चरति प्रकाशीभवति । एवं चरन्ती सा
निष्टान्तः सेकः स्थितिरेव । कीदृशोऽग्निः । वैश्वानरः विश्वेषां त्रिंशत्पदानि न्यक्रमीत् क्रमति । अत्र पदशब्दोऽङ्गुलवचनः ।
नराणां हितः । बृहन् महान् । किंच सोऽग्निः ज्योतिषा मूलाधारादारभ्य मुखपर्यन्तं त्रिंशदङ्गुलानि कामति । एवं
स्वप्रकाशेन तमः नैशं बाधते लोकानुग्रहायान्धकारं निवर्तयति । वाग्विषयोऽर्थः ॥ ९३ ॥
कीदृशः । क्ष्मया वृधानः क्ष्मा पृथिवी तया तत्स्था मनुष्या
उपलक्ष्यन्ते मञ्चाः क्रोशन्तीति वत् । भूस्थैर्वर्णाश्रमिभिः नरै-
दत्तेन हविषा वर्धमानः । अतएव ओजसा च चनोहितः ओष-
धिपाकक्षमेण तेजसा चनसेऽन्नाय हितः 'चन इत्यन्ननाम'
( निरु० ६ । १८ ) अन्ननिष्पादक इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
।
उ० दिवि पृष्टः । योऽग्निर्वैश्वानरः दिवि पृष्टः द्युलोके
स्थितः आदित्यात्मना अरोचत देदीप्यते बृहन् महान्
सोऽयम् क्ष्मया पृथिव्या कारणभूतया । वृधानः वर्धमानः
ओजसा बलेन च । चनोहितः चनसि भन्ने हविर्लक्षणे ।
हितः स्थापितः । ज्योतिषा बाधते तमः ॥ ९२ ॥
म०
त्रिनवतितमी ।
इन्द्रा॑ग्नी अ॒पादि॒यं पूर्वागा॑त्प॒द्वता॑भ्यः । हि॒त्वी
शिरो॑ जिह्वया वाव॑द॒श्चर॑त्रि॒शत्प॒दान्य॑क्रमीत् ॥९३॥
उ० इन्द्राग्नी अपात् । प्रवह्निकेयमृक् । यथाप्रज्ञं तु
चतुर्नवतितमी ।
दे॒वासो॒ हि ष्मा॒ मन॑वे॒ सम॑न्यवो॒ विश्वे॑ सा॒क
सरा॑तयः । ते न अ॒द्य ते अ॑प॒रं तुचेतु नो॒ भव॑न्तु॒
वरिवो॒विद॑ः ॥ ९४ ॥
उ० देवासो हि ष्मा । हि स्म निपातौ । ये देवासः
मनवे समन्यवः मनुना समानदीप्तयः समानो वा ।
विश्वे सर्वे साकं सह उपास्याः । सरातयः समानदानाश्च ।
ते विश्वेदेवाः नः अस्माकम् अद्य । ते च अपरम् आगा-
मिकाले । तुचेतु नः । तुमित्यपत्यनाम । अपत्याय च
एकनवतितमी ।
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
दे॒वं दे॑वं॒ वोऽव॑से दे॒वं दे॑वम॒भिष्ट॑ये । देवं दे॑वं
हु॒वेम॒ वाज॑सातये गृ॒णन्तो॑ दे॒व्या धि॒या ॥ ९१ ॥
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३]
व्याख्यायते । मानुषी वागनयोच्यते । उक्तंच 'अथ यन्मा-
नु॒ष्या वाचाह इतीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति तदुह तया चीयत'
इति । हे इन्द्राग्नी, अपात् पादरहिता गद्या इयं वाक् । पूर्वा
आअगात् आगता । पद्वतीभ्यः पादवतीभ्यः सकाशात् ।
हित्वी हित्वा परित्यज्य शिरः प्रथमं पदम् अन्यत्करोति 1
नहि लौकिक्या वाचः कश्चित्पदनियमोऽस्ति । जिह्वया
विदुषः वावदत् वदन्ती । चरत् चरति । कियन्ति तत्र
पदानि । त्रिंशत्पदानि त्रिंशत्संख्याकानि पदानि अक्रमीत्
उ० देवं देवं वः । देवं देवमिति वीप्सार्थोऽभ्यासः ।
यावन्तो देवास्तावतो देवान् वः युष्माकमवसे पालनाय ।
हुवेमेत्यनेन संबन्धः । आह्वयामः । देवं देवमभिष्टये अभी-
ष्टकामावाप्तये आह्वयामः । देवं देवं हुवेम । वाजसातये
अन्नसंभजनाय । कथं हुवेमेतिचेत् । गृणन्तः स्तुतिभिः । अतिक्रामति । नहि परतः त्राणविषयः ॥ ९३ ॥
देव्या धिया । देवतायाथात्म्य चिन्तनपरया बुद्ध्या ॥ ९१ ॥
म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । वीप्सार्थोऽभ्यासः । यावन्तो देवा -
स्तान् वो युष्मानवसेऽवनाय पालनाय वयं हुवेम
आह्वयामः। अभिष्टयेऽभिलषितफलाप्तये देवं देवं हुवेम ।
वाजसातयेऽन्नलाभाय देवं देवं हुवेम । ' अभ्यासे भूयां
समर्थ मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति यास्कः ।
कीदृशा वयम् । देवया देवतायाथात्म्यानुसन्धानपरया धिया
बुद्ध्या गृणन्तः स्तुवन्तः । यद्वा देव्या खरादि सौष्ठवेन दीप्य -
मानया धिया स्तुत्या गृणन्तः ॥ ९१ ॥
द्विनवतितमी ।
दि॒वि पृ॒ष्टो अ॑रोचता॒ग्निर्वैश्वान॒रो बृहन् । क्ष्मर्या
वृधा॒ान ओज॑सा॒ चनो॑हितो ज्योति॑िषा बाधते
तर्मः ॥ ९२ ॥
।
म० सुहोत्रदृष्टा इन्द्राग्निदेवत्या प्रवहिका । हे इन्द्रानी,
अपात्स्वयं पादरहितापि इयमुषाः पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यः
सुप्ताभ्यः प्रजाभ्यः पूर्वा प्रथमभाविनी सती आ अगात्
आगच्छति सा च तासां प्रजानां शिरो हिली निद्रात्याजनेन
प्रेरयित्री । यद्वा शिरो हिल्ली हिला त्यक्त्वा स्वयमशिरस्का
सती जिह्वया प्राणिनां वागिन्द्रियेण वावदत् । यङ्लुगन्तं । भृशं
शब्दं कुर्वती सती चरत् चरति प्रसरति । अभावः । एवं
चरन्ती उषा एकदिनेन त्रिंशत्संख्यानि पदा पदानि गमनसा-
धनभूतान् मुहूर्तान् नि अक्रमीत् नितरां क्रमते । अहोरात्रेण
त्रिंशन्मुहूर्तान्कामतीत्यर्थः । यद्वा वाक्पक्षेऽर्थः । इन्द्रः प्राणः
अभिः पुरुषः । हे इन्द्रानी, युवयोरेवैतत् कर्म यत् अपात् पाद-
रहिता गयास्मिका त्रयीलक्षणेयं वाक् पूर्वा प्रथमभाविनी
सती आ अगात् । पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यो रामायणभारता-
दिश्लोकात्मकवाल्मीकिव्यासादिवाणीभ्यः सकाशात् वेदवाचः
प्राथम्यं श्रुत्योक्तम् ततो ब्रह्मैव प्रथममसृज्यतेति । एवं प्रथम-
जाया वाचोऽविकृतत्वं निर्णीय मानुष्या वाचो विकृतत्वमाह
हिली शिर इति । शिर इति प्राधान्यादाख्यातपदमुच्यते ।
अभ्याज गां दण्डेन शुक्लां गां दण्डेनाभ्याजेत्येवं लौकिक्या
वाचः पदप्रयोगनियमाभावात् शिरः शिरस्थानीयमाख्यात-
मेधदृष्टा वैश्वानरी । योऽग्निः दिवि द्युलोके पृष्टः । पदं हिला त्यक्त्वा जिह्वया विदुषो वागिन्द्रियेण वावदत्
सिक्तः आदित्यात्मना स्थितः सन् अरोचत दीप्यते 'पृषु सेके' । अतिवदन्ती सती चरति प्रकाशीभवति । एवं चरन्ती सा
निष्टान्तः सेकः स्थितिरेव । कीदृशोऽग्निः । वैश्वानरः विश्वेषां त्रिंशत्पदानि न्यक्रमीत् क्रमति । अत्र पदशब्दोऽङ्गुलवचनः ।
नराणां हितः । बृहन् महान् । किंच सोऽग्निः ज्योतिषा मूलाधारादारभ्य मुखपर्यन्तं त्रिंशदङ्गुलानि कामति । एवं
स्वप्रकाशेन तमः नैशं बाधते लोकानुग्रहायान्धकारं निवर्तयति । वाग्विषयोऽर्थः ॥ ९३ ॥
कीदृशः । क्ष्मया वृधानः क्ष्मा पृथिवी तया तत्स्था मनुष्या
उपलक्ष्यन्ते मञ्चाः क्रोशन्तीति वत् । भूस्थैर्वर्णाश्रमिभिः नरै-
दत्तेन हविषा वर्धमानः । अतएव ओजसा च चनोहितः ओष-
धिपाकक्षमेण तेजसा चनसेऽन्नाय हितः 'चन इत्यन्ननाम'
( निरु० ६ । १८ ) अन्ननिष्पादक इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
।
उ० दिवि पृष्टः । योऽग्निर्वैश्वानरः दिवि पृष्टः द्युलोके
स्थितः आदित्यात्मना अरोचत देदीप्यते बृहन् महान्
सोऽयम् क्ष्मया पृथिव्या कारणभूतया । वृधानः वर्धमानः
ओजसा बलेन च । चनोहितः चनसि भन्ने हविर्लक्षणे ।
हितः स्थापितः । ज्योतिषा बाधते तमः ॥ ९२ ॥
म०
त्रिनवतितमी ।
इन्द्रा॑ग्नी अ॒पादि॒यं पूर्वागा॑त्प॒द्वता॑भ्यः । हि॒त्वी
शिरो॑ जिह्वया वाव॑द॒श्चर॑त्रि॒शत्प॒दान्य॑क्रमीत् ॥९३॥
उ० इन्द्राग्नी अपात् । प्रवह्निकेयमृक् । यथाप्रज्ञं तु
चतुर्नवतितमी ।
दे॒वासो॒ हि ष्मा॒ मन॑वे॒ सम॑न्यवो॒ विश्वे॑ सा॒क
सरा॑तयः । ते न अ॒द्य ते अ॑प॒रं तुचेतु नो॒ भव॑न्तु॒
वरिवो॒विद॑ः ॥ ९४ ॥
उ० देवासो हि ष्मा । हि स्म निपातौ । ये देवासः
मनवे समन्यवः मनुना समानदीप्तयः समानो वा ।
विश्वे सर्वे साकं सह उपास्याः । सरातयः समानदानाश्च ।
ते विश्वेदेवाः नः अस्माकम् अद्य । ते च अपरम् आगा-
मिकाले । तुचेतु नः । तुमित्यपत्यनाम । अपत्याय च