2026-02-20 06:09:58 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५६
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
धनरक्षार्थमायुधधारके । तथाच यास्कः 'पविः शल्यो भवति ।मानः सोमो वर्तते तत्र तव ग्रहो गृह्यते । अयं च यः शुक्रः
यद्धि पुनाति कार्यं तद्वत्पवीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवान्' (नि०
१२ । ३१ ) इति । धनिनातियत्नेन गुप्तमपि धनं तत
अच्छिद्य धर्मिष्ठाय ददातीति भावः ॥ ८२ ॥
व्यशीतितमी ।
अ॒यधि॑ स॒हम॒मृषि॑भिः॒ सह॑स्कृतः समुद्र ईव
।
पप्रथे । स॒त्यः सो अ॑स्य॒ महि॒मा गृणे शवो॑ य॒ज्ञेषु॑
विप्र॒राज्य॑ ॥ ८३ ॥
उ० अयं सहस्रम् । सतोबृहती । योयमिन्द्रः सहस्रं
सहस्रकृत्वः । ऋषिभिः सहस्कृतः । सह इति बलनाम ।
बलं कृत्वा स्तुतः सन् समुद्र इव पप्रथे प्रथते । तस्यास्य
सत्यः सः महिमा शवः बललक्षणः गृणे । गीयते अस्माभि-
यज्ञेषु विप्रराज्ये । यज्ञे हि ब्राह्मणाः स्वतन्त्रा राजान इव
भवन्ति ॥ ८३ ॥
म० मेधातिथिदृष्टादित्यदेवत्या सतो बृद्दती । अयमादित्य-
रूप इन्द्रः समुद्र इव उदधिवत् पप्रथे प्रथितो विस्तीर्णो व्याप-
कोऽभूत् । कीदृशोऽयम् । ऋषिभिरतीन्द्रियार्थदर्शिभिः सह-
स्कृतः सहसा बलेन युक्तः कृतः । स्तुत्या हि देवताबलं
वर्धते । किंच अस्यादित्यस्य स महिमा सत्योऽवितथः । शवो
बलं च सत्यम् । यज्ञेषु विप्रराज्ये विप्राणां राज्ये स्तोत्रशस्त्र-
संदेहे गृणे स्तौमि तं महिमानमिति शेषः । यज्ञेषु विप्राः
स्वतन्त्राः राजान इव भवन्ति । राज्ञां कर्म राज्यम् । स्तोत्रश-
त्राणां संसदि पठनेन सोऽयं स्तूयत इत्यर्थः ॥ ८३ ॥
चतुरशीतितमी ।
अद॑ब्धेभिः सवितः पा॒युभि॒ष्टु॑ शि॒वेभि॑र॒द्य
परि॑पाहि नो॒ गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्वः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒
रक्ष॒ा माहि॑नो॑ अ॒घश॑स ईशत् ॥ ८४ ॥
उ० अदब्धेभिः सवितरिति व्याख्यातम् ॥ ८४ ॥
म० व्याख्याता ( ३३ । ६९ ) । षष्ठः पुरोरुग्गणः
समाप्तः ॥ ८४ ॥
पञ्चाशीतितमी ।
आ नो॑ य॒ज्ञं दि॑वि॒स्पृशं॒ वायो॑ य॒ह सु॒मन्म॑भिः ।
अ॒न्तः प॒वित्र॑ उ॒परि॑ श्रीणानुोऽय शुक्रो अंयामि
ते
॥ ८५ ॥
सोमः तम् अयामि प्रापयामि ते तव ॥ ८५ ॥
म० इतोऽध्यायसमात्यन्तं त्रयोदश ऋचः प्रतीकोक्ताथ-
तस्रश्चेति ऐन्द्रवायवा दिसावित्रान्तानां ग्रहाणां ग्रहणमन्त्राः
पूर्ववत् । जमदग्निदृष्टा वायुदेवत्या बृहत्य आद्या नव द्वादशी च ।
दशम्येकादशीत्रयोदश्यः सतोबृहत्यः । हे वायो, नोऽस्माकं
पिनम् ऋखिग्यजमानवैदुष्याद्दक्षिणासंपन्नत्वाच्च स्वर्गेऽपि श्रूय-
य॒ज्ञमायाहि आगच्छ । कीदृशं यज्ञम् । दिविस्पृशं द्युलोकव्या-
माणमित्यर्थः । आगम्य किं फलमत आह अन्तरिति । अन्तः
पात्रमध्यस्थः पवित्रे दशापवित्रस्योपरि श्रीणानः श्रयमाणः
होतृचमसेन विषिच्यमानोऽयं शुक्रः शुद्धः ऋजीषकल्करहितः
सोमो रसात्मा ते तुभ्यं त्वदर्थमयामि नियतः त्वदीयभागत्वेन
मया संस्कृतः । 'यमु उपरमे' कर्मणि चिण् ॥ ८५ ॥
षडशीतितमी ।
सर्व इज्जनोऽनम॒वः स॒ङ्गमे॑ सु॒मना॒ अस॑त् ॥ ८६ ॥
इ॒न्द्र॒वायू सु॑सं॒दृशा॑ सु॒हवे॒ह इ॑वामहे । यथा॑ न॒ः
उ० इन्द्रवायू सुसंदृशा । सुसंदृशा सुतरां सम्य-
दर्शनीयौ । सुहवा स्वाह्नानौ च । इह हवामहे आ-
यामः । तथाचाह्वयामः यथा येन प्रकारेण नः अस्माकम्
सर्वइत् सर्वएव जनः । अनमीवः अमीवा व्याधिस्तद्रहितः ।
सङ्गमे इन्द्रवायू संगतौ । सुमना शोभनमनस्कः । असत्
भूयात् ॥ ८६ ॥
म० तापसदृटैन्द्रवायवी । इह यज्ञे वयमिन्द्रवायू हवामहे
आह्वयामः । उभयत्र वायोः प्रतिषेध इति आनङ्कभावः । कीदृशी
सुसंदृशा सुसदृशी सुतरां सम्यक् पश्यतस्तौ । सुदवा सुहवो
शोभनाहानौ । तथा हवामहे यथा नोऽस्माकं सर्वं इत् सर्वं
एव जनः पुत्रपौत्रादिरीदृशः असत् भवेत्। अस्तेर्लेट्यडागमः ।
कीदृशः। अनमीवः व्याधिरहितः । सङ्गमे धनप्राप्तौ बहूनां समा-
गमे वा सुमनाः शोभनचित्तः । उदारो वक्ता चेत्यर्थः ॥ ८६ ॥
सप्ताशीतितमी ।
ऋध॑ति॒त्था स मर्त्यैः शश॒मे दे॒वता॑तये । यो
नूनं मि॒त्रावरु॑णाव॒भिष्ट॑य आच॒क्रे ह॒व्यये ॥ ८७॥
उ० ऋधगित्था । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते यच्छ-
स्वाभीष्टप्राप्तये । आचक्रे सेवते । हव्यदातये हविषो दानाय ।
ब्दयोगात् । यः मर्त्यः नूनं निश्चयेन मित्रावरुणौ अभिष्टये
'
।
स मर्त्यः ऋधक् समृद्धियुक्तः । इत्था इत्थमित्यभिनयेन
उ० आ नः आयाहि नः अस्माकं यज्ञम् । दिविस्पृशं दर्शयति । शशमे शाम्यति यमनियमज्ञो भवति । देव-
द्युलोकयायिनम् । ऋत्विग्यजमानैर्विद्वद्भिरारब्धः दक्षिणा । तातये देवानां कर्म देवतातिः तस्यै । यज्ञायेत्यर्थः ॥ ८७ ॥
दिभिः संपन्नः यज्ञः दिवं स्पृशत्येव । हे वायो, सुमन्मभिः म० जमदग्निदृष्टा मैत्रावरुणी । नूनं निश्चितं यो मर्त्यो
सुमनसैः संकल्पैः । आगतस्य किं फलमितिचेत् । अन्तः- मनुष्यो मित्रावरुणौ आचक्रे आकुरुते सेवते 'गन्धनावक्षेपण - '
पवित्रे दशापवित्रस्य उपरि श्रीणानः होतृचमसे निषिच्य । ( पा० १ । ३ । ३२ ) इत्यादिना करोतेः सेवनार्थे आत्मने -
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
धनरक्षार्थमायुधधारके । तथाच यास्कः 'पविः शल्यो भवति ।मानः सोमो वर्तते तत्र तव ग्रहो गृह्यते । अयं च यः शुक्रः
यद्धि पुनाति कार्यं तद्वत्पवीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवान्' (नि०
१२ । ३१ ) इति । धनिनातियत्नेन गुप्तमपि धनं तत
अच्छिद्य धर्मिष्ठाय ददातीति भावः ॥ ८२ ॥
व्यशीतितमी ।
अ॒यधि॑ स॒हम॒मृषि॑भिः॒ सह॑स्कृतः समुद्र ईव
।
पप्रथे । स॒त्यः सो अ॑स्य॒ महि॒मा गृणे शवो॑ य॒ज्ञेषु॑
विप्र॒राज्य॑ ॥ ८३ ॥
उ० अयं सहस्रम् । सतोबृहती । योयमिन्द्रः सहस्रं
सहस्रकृत्वः । ऋषिभिः सहस्कृतः । सह इति बलनाम ।
बलं कृत्वा स्तुतः सन् समुद्र इव पप्रथे प्रथते । तस्यास्य
सत्यः सः महिमा शवः बललक्षणः गृणे । गीयते अस्माभि-
यज्ञेषु विप्रराज्ये । यज्ञे हि ब्राह्मणाः स्वतन्त्रा राजान इव
भवन्ति ॥ ८३ ॥
म० मेधातिथिदृष्टादित्यदेवत्या सतो बृद्दती । अयमादित्य-
रूप इन्द्रः समुद्र इव उदधिवत् पप्रथे प्रथितो विस्तीर्णो व्याप-
कोऽभूत् । कीदृशोऽयम् । ऋषिभिरतीन्द्रियार्थदर्शिभिः सह-
स्कृतः सहसा बलेन युक्तः कृतः । स्तुत्या हि देवताबलं
वर्धते । किंच अस्यादित्यस्य स महिमा सत्योऽवितथः । शवो
बलं च सत्यम् । यज्ञेषु विप्रराज्ये विप्राणां राज्ये स्तोत्रशस्त्र-
संदेहे गृणे स्तौमि तं महिमानमिति शेषः । यज्ञेषु विप्राः
स्वतन्त्राः राजान इव भवन्ति । राज्ञां कर्म राज्यम् । स्तोत्रश-
त्राणां संसदि पठनेन सोऽयं स्तूयत इत्यर्थः ॥ ८३ ॥
चतुरशीतितमी ।
अद॑ब्धेभिः सवितः पा॒युभि॒ष्टु॑ शि॒वेभि॑र॒द्य
परि॑पाहि नो॒ गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्वः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒
रक्ष॒ा माहि॑नो॑ अ॒घश॑स ईशत् ॥ ८४ ॥
उ० अदब्धेभिः सवितरिति व्याख्यातम् ॥ ८४ ॥
म० व्याख्याता ( ३३ । ६९ ) । षष्ठः पुरोरुग्गणः
समाप्तः ॥ ८४ ॥
पञ्चाशीतितमी ।
आ नो॑ य॒ज्ञं दि॑वि॒स्पृशं॒ वायो॑ य॒ह सु॒मन्म॑भिः ।
अ॒न्तः प॒वित्र॑ उ॒परि॑ श्रीणानुोऽय शुक्रो अंयामि
ते
॥ ८५ ॥
सोमः तम् अयामि प्रापयामि ते तव ॥ ८५ ॥
म० इतोऽध्यायसमात्यन्तं त्रयोदश ऋचः प्रतीकोक्ताथ-
तस्रश्चेति ऐन्द्रवायवा दिसावित्रान्तानां ग्रहाणां ग्रहणमन्त्राः
पूर्ववत् । जमदग्निदृष्टा वायुदेवत्या बृहत्य आद्या नव द्वादशी च ।
दशम्येकादशीत्रयोदश्यः सतोबृहत्यः । हे वायो, नोऽस्माकं
पिनम् ऋखिग्यजमानवैदुष्याद्दक्षिणासंपन्नत्वाच्च स्वर्गेऽपि श्रूय-
य॒ज्ञमायाहि आगच्छ । कीदृशं यज्ञम् । दिविस्पृशं द्युलोकव्या-
माणमित्यर्थः । आगम्य किं फलमत आह अन्तरिति । अन्तः
पात्रमध्यस्थः पवित्रे दशापवित्रस्योपरि श्रीणानः श्रयमाणः
होतृचमसेन विषिच्यमानोऽयं शुक्रः शुद्धः ऋजीषकल्करहितः
सोमो रसात्मा ते तुभ्यं त्वदर्थमयामि नियतः त्वदीयभागत्वेन
मया संस्कृतः । 'यमु उपरमे' कर्मणि चिण् ॥ ८५ ॥
षडशीतितमी ।
सर्व इज्जनोऽनम॒वः स॒ङ्गमे॑ सु॒मना॒ अस॑त् ॥ ८६ ॥
इ॒न्द्र॒वायू सु॑सं॒दृशा॑ सु॒हवे॒ह इ॑वामहे । यथा॑ न॒ः
उ० इन्द्रवायू सुसंदृशा । सुसंदृशा सुतरां सम्य-
दर्शनीयौ । सुहवा स्वाह्नानौ च । इह हवामहे आ-
यामः । तथाचाह्वयामः यथा येन प्रकारेण नः अस्माकम्
सर्वइत् सर्वएव जनः । अनमीवः अमीवा व्याधिस्तद्रहितः ।
सङ्गमे इन्द्रवायू संगतौ । सुमना शोभनमनस्कः । असत्
भूयात् ॥ ८६ ॥
म० तापसदृटैन्द्रवायवी । इह यज्ञे वयमिन्द्रवायू हवामहे
आह्वयामः । उभयत्र वायोः प्रतिषेध इति आनङ्कभावः । कीदृशी
सुसंदृशा सुसदृशी सुतरां सम्यक् पश्यतस्तौ । सुदवा सुहवो
शोभनाहानौ । तथा हवामहे यथा नोऽस्माकं सर्वं इत् सर्वं
एव जनः पुत्रपौत्रादिरीदृशः असत् भवेत्। अस्तेर्लेट्यडागमः ।
कीदृशः। अनमीवः व्याधिरहितः । सङ्गमे धनप्राप्तौ बहूनां समा-
गमे वा सुमनाः शोभनचित्तः । उदारो वक्ता चेत्यर्थः ॥ ८६ ॥
सप्ताशीतितमी ।
ऋध॑ति॒त्था स मर्त्यैः शश॒मे दे॒वता॑तये । यो
नूनं मि॒त्रावरु॑णाव॒भिष्ट॑य आच॒क्रे ह॒व्यये ॥ ८७॥
उ० ऋधगित्था । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते यच्छ-
स्वाभीष्टप्राप्तये । आचक्रे सेवते । हव्यदातये हविषो दानाय ।
ब्दयोगात् । यः मर्त्यः नूनं निश्चयेन मित्रावरुणौ अभिष्टये
'
।
स मर्त्यः ऋधक् समृद्धियुक्तः । इत्था इत्थमित्यभिनयेन
उ० आ नः आयाहि नः अस्माकं यज्ञम् । दिविस्पृशं दर्शयति । शशमे शाम्यति यमनियमज्ञो भवति । देव-
द्युलोकयायिनम् । ऋत्विग्यजमानैर्विद्वद्भिरारब्धः दक्षिणा । तातये देवानां कर्म देवतातिः तस्यै । यज्ञायेत्यर्थः ॥ ८७ ॥
दिभिः संपन्नः यज्ञः दिवं स्पृशत्येव । हे वायो, सुमन्मभिः म० जमदग्निदृष्टा मैत्रावरुणी । नूनं निश्चितं यो मर्त्यो
सुमनसैः संकल्पैः । आगतस्य किं फलमितिचेत् । अन्तः- मनुष्यो मित्रावरुणौ आचक्रे आकुरुते सेवते 'गन्धनावक्षेपण - '
पवित्रे दशापवित्रस्य उपरि श्रीणानः होतृचमसे निषिच्य । ( पा० १ । ३ । ३२ ) इत्यादिना करोतेः सेवनार्थे आत्मने -