2026-02-20 06:09:56 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
५५५
1
त्वन्महाभाग्यनाश इति शेषः । न केवलं तवैश्वर्यमात्रं किंतु उ० इमा उ त्वा द्वे बृहत्यौ । तृतीयः पादः पूर्व व्याख्या-
सर्वज्ञत्वमपीत्याह न वेति । वतुरत्र सादृश्ये । लावान् त्वत्स- यते सामर्थ्यात् । यं त्वां पावकवर्णा अग्निवर्णा ऋषयः
दृशो विदानः विद्वान् देवता देवो नास्ति । स्वार्थे तल् विदेः शुचयः यमनियमपराः । विपश्चितः त्रिकालदर्शिनः । अभ्य-
शानन् नित्त्वादाद्युदात्तः । किंच हे प्रवृद्ध प्रकर्षेण वृद्ध पुराण- नूषत अभिष्टुवन्तः । स्तोमैः स्तोत्रैः । तं त्वा इमा उः पाद-
पुरुष, यानि कर्माणि वृत्रवधादीनि त्वं कृणुहि करोषि । पूरणः । याः मम गिरः हे पुरूवसो प्रभूतधन, ता वर्धन्तु
व्यत्ययेन लोट् । तानि कर्माणि जायमानः वर्तमानः जातो । वर्धयन्तु ॥ ८१ ॥
भूतपूर्वश्च देवमनुष्येषु कश्चित् न नशते न व्याप्नोति । न करो -
तीत्यर्थः । नशतिर्व्याप्तिकर्मा । न करिष्या न च करिष्यति ।
उत्पत्स्यमान इति शेषः । तिलोपो दीर्घश्च छान्दसः । काल-
ये त्वादृशो नास्तीत्यर्थः । अतो यज्ञेशस्त्वम् ॥ ७९ ॥
अशीतितमी ।
म०
मेधातिथिदृष्टे आदित्यदेवत्ये द्वे बृहत्यैौ । पुरु बहु
वसु धनं यस्य स पुरुवसुः । संहितायां छान्दसो दीर्घः पुरुश-
ब्दस्य । हे पुरुवसो बहुधनादित्य, या मम गिरः शस्त्ररूपा
वाचः इमाः त्वा त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । किंच विपश्चितो
विद्वांसः तव स्वरूपाभिज्ञा उद्गातारश्व स्तोमैः स्तोत्रैः बहिष्पव-
मानादिभिः वामभ्यनूषत अस्तुवत । 'नू स्तु॒तौ' लुङ् कुटादि-
वागुणाभावः । कीदृशा विपश्चितः । पावकवर्णाः अग्नितुल्यते-
। ।
जसः ब्रह्मवर्चसवन्तोऽत एव शुचयः शुद्धागमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा
गिरस्त्वां स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ८१ ॥
तददा॑स॒ भुव॑नेषु ज्येष्ठं यतो॑ ज॒ज्ञ उ॒ग्रस्त्वे॒ष-
नृ॒म्णः । स॒द्यो ज॑ना॒नो निरि॑णाति॒ शत्रूननु॒ यं विश्वे
मद॒न्त्यूर्माः ॥ ८० ॥
उ० तदित् । तत् इत् आस । इच्छब्द एवार्थे । आसी-
दिति लकारव्यत्ययः । तदेवासीत् भुवनेषु भूतजातेषु
ज्येष्ठं वृद्धतमम् । यतो यज्ञे जातः उग्रः उद्द्भूर्णः वज्रहस्त
व्यशीतितमी ।
यस्या॒यं विश्व॒ आय॒ दास॑ः शेवधि॒षा अ॒रिः ।
इन्द्रः । त्वेषनृम्णः तेजोधनो वा महाधनो वा । कार्य ति॒रश्वि॑द॒र्ये रु॒शमे॒ पवी॑रवि॒ तुभ्येत्सो अ॑ज्यते
दृष्ट्वा कारणानुमानं कुरुते । नहि यतः कुतश्चिदिन्द्रो जायत । रयिः ॥ ८२ ॥
इति । किंच । यश्च सद्योजज्ञानः जायमानः बाल्यमनपेक्ष्य ।
उ० यस्वायम् । यस्येन्द्रस्य अयं विश्वः सर्वः आर्यः
निरिणाति निहन्ति शत्रून् । पुनरपि विशिनष्टि । अनु यं दासः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता दास इव । शेवधिपाअरिः
विश्वे मदन्ति अनुमदन्ति अनुतृप्यन्ति यं विश्वे सर्वे । शेवधिर्निधिः । निधिमिव यो धनं रक्षति न वर्णाश्रमविहि-
देवाः । ऊमाः अवितारः अवनीया वा । नास्ति यतः । तकर्मानुष्ठानं करोति सः यस्य शत्रुभूतः । किंच । तिरश्चित्
कुतश्चिज्जायत इति विशेषः ॥ ८० ॥
म० बृहद्दिवदृष्टा माहेन्द्री त्रिष्टुप् । भुवनेषु भूतजातेषु तत्
इत् तदेव ज्येष्ठं श्रेष्ठमास बभूव । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ ।
४। ११७ ) इति लिटः सर्वधातुत्वादस्तेर्भूभावः । न सर्वोत्कृष्टं
ब्रह्मवासीत् यतो ज्येष्ठात् उग्रः उत्कृष्टः इन्द्रो जज्ञे जातः ।
कीदृशः । वेषनृम्णः त्वेषः कान्तिः नृम्णं धनं यस्य तेजोधनः
कार्यं दृष्ट्वा कारणमहत्त्वं कल्प्यते । किंच य इन्द्रो जज्ञानः जाय-
मान एव सद्यः तत्क्षणं शत्रून्निरिणाति नितरां हन्ति । 'री वधे'
त्र्यादिः प्वादित्वाद्धखः । किंच विश्वे सर्वे देवाः यमिन्द्रमनुम-
दन्ति अनुतृप्यन्ति । 'अनुर्लक्षणे' ( पा० १ । ४ । ८४ ) इति
द्वितीया 'यद्वृत्तान्नित्यम्' ( पा० ८ । १ । ६६ ) इति मदन्ती-
त्यत्र निघातो न । कीदृशा । विश्वे ऊमाः अवन्ति रक्षन्ति
ऊमाः रक्षकाः । अवतेर्मन्प्रत्ययः 'छोः शूड् -' ( पा० ६ ।
४ । १९ ) इति ऊठ् ॥ ८० ॥
इ॒मा
एकाशीतितमी ।
उ॑ त्वा पुरूवसो॒ गिरो॑ वर्धन्तु॒ या मर्म ।
पावकव॑र्णाः शुच॑यो विप॒श्चितोऽभि स्तोमैरनू -
षत ॥ ८१ ॥
।
प्राप्तेपि अर्ये ईश्वरे रुशमे । रुरातिहिंसाकर्मा । हिंस्रे । पवी-
रवि पवीरमायुधं तद्वति । आयुधवति युद्धकर्मणि । य इन्द्रः
अरिः शत्रुः । हे यजमान, तुभ्य इत् तुभ्यमेव । स इन्द्रः
अज्यते । धातूनामनेकार्थत्वादञ्जिर्दानार्थः विकरणव्यत्ययश्च ।
अनक्ति ददाति रयिः धनम् । अत्रापि रथिमिति विभक्ति-
व्यत्ययः ॥ ८२ ॥
1
म० हे आदित्य, यस्य तवायं विश्वः सर्वोऽपि आर्यः
वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता सन् दासः दासवत् सर्वदा रक्षणीयः
शेवधिपाः निधिरक्षकः कृपणो यस्य तवारिः शत्रुः । निधिः
शेवधिरिति यास्कः । किंच एवंविधे कृपणे अर्ये धनस्वामिनि
वैश्ये वा तिरश्चित् । तिरोऽन्तर्धी चिदप्यर्थे । अन्तर्भूतो
भूमिगतादौ निक्षिप्तोऽपि तस्य रयिर्धननिचयः तुभ्यं इत् मलो-
परछान्दसः । तुभ्यमेव त्वदर्थमेवाज्यते व्यक्तो भवति ।
कर्मकर्तरि यक् । कृपणस्य धनं त्वदर्थमेवोपयुज्यते पक्षहरणा-
दिना नतु कृपणभोगाय भवतीत्यर्थः । कीदृशेऽर्ये । रुशमे
1
रुशतिहिँसाकर्मा औणादिकोऽमप्रत्ययः । रुशति हिनस्तीति
णात्मनोऽपि हिंसके । पवीरवि पविः शल्यमस्यास्तीति पवीर-
रुशमः तस्मिन् धनापहृर्तॄणां हिंसके । आतिथ्यादितिरस्कारे-
मायुधम् रो मत्वर्थीयः । पवीरं वाति गच्छति पवीरवाः तस्मिन्
1
५५५
1
त्वन्महाभाग्यनाश इति शेषः । न केवलं तवैश्वर्यमात्रं किंतु उ० इमा उ त्वा द्वे बृहत्यौ । तृतीयः पादः पूर्व व्याख्या-
सर्वज्ञत्वमपीत्याह न वेति । वतुरत्र सादृश्ये । लावान् त्वत्स- यते सामर्थ्यात् । यं त्वां पावकवर्णा अग्निवर्णा ऋषयः
दृशो विदानः विद्वान् देवता देवो नास्ति । स्वार्थे तल् विदेः शुचयः यमनियमपराः । विपश्चितः त्रिकालदर्शिनः । अभ्य-
शानन् नित्त्वादाद्युदात्तः । किंच हे प्रवृद्ध प्रकर्षेण वृद्ध पुराण- नूषत अभिष्टुवन्तः । स्तोमैः स्तोत्रैः । तं त्वा इमा उः पाद-
पुरुष, यानि कर्माणि वृत्रवधादीनि त्वं कृणुहि करोषि । पूरणः । याः मम गिरः हे पुरूवसो प्रभूतधन, ता वर्धन्तु
व्यत्ययेन लोट् । तानि कर्माणि जायमानः वर्तमानः जातो । वर्धयन्तु ॥ ८१ ॥
भूतपूर्वश्च देवमनुष्येषु कश्चित् न नशते न व्याप्नोति । न करो -
तीत्यर्थः । नशतिर्व्याप्तिकर्मा । न करिष्या न च करिष्यति ।
उत्पत्स्यमान इति शेषः । तिलोपो दीर्घश्च छान्दसः । काल-
ये त्वादृशो नास्तीत्यर्थः । अतो यज्ञेशस्त्वम् ॥ ७९ ॥
अशीतितमी ।
म०
मेधातिथिदृष्टे आदित्यदेवत्ये द्वे बृहत्यैौ । पुरु बहु
वसु धनं यस्य स पुरुवसुः । संहितायां छान्दसो दीर्घः पुरुश-
ब्दस्य । हे पुरुवसो बहुधनादित्य, या मम गिरः शस्त्ररूपा
वाचः इमाः त्वा त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । किंच विपश्चितो
विद्वांसः तव स्वरूपाभिज्ञा उद्गातारश्व स्तोमैः स्तोत्रैः बहिष्पव-
मानादिभिः वामभ्यनूषत अस्तुवत । 'नू स्तु॒तौ' लुङ् कुटादि-
वागुणाभावः । कीदृशा विपश्चितः । पावकवर्णाः अग्नितुल्यते-
। ।
जसः ब्रह्मवर्चसवन्तोऽत एव शुचयः शुद्धागमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा
गिरस्त्वां स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ८१ ॥
तददा॑स॒ भुव॑नेषु ज्येष्ठं यतो॑ ज॒ज्ञ उ॒ग्रस्त्वे॒ष-
नृ॒म्णः । स॒द्यो ज॑ना॒नो निरि॑णाति॒ शत्रूननु॒ यं विश्वे
मद॒न्त्यूर्माः ॥ ८० ॥
उ० तदित् । तत् इत् आस । इच्छब्द एवार्थे । आसी-
दिति लकारव्यत्ययः । तदेवासीत् भुवनेषु भूतजातेषु
ज्येष्ठं वृद्धतमम् । यतो यज्ञे जातः उग्रः उद्द्भूर्णः वज्रहस्त
व्यशीतितमी ।
यस्या॒यं विश्व॒ आय॒ दास॑ः शेवधि॒षा अ॒रिः ।
इन्द्रः । त्वेषनृम्णः तेजोधनो वा महाधनो वा । कार्य ति॒रश्वि॑द॒र्ये रु॒शमे॒ पवी॑रवि॒ तुभ्येत्सो अ॑ज्यते
दृष्ट्वा कारणानुमानं कुरुते । नहि यतः कुतश्चिदिन्द्रो जायत । रयिः ॥ ८२ ॥
इति । किंच । यश्च सद्योजज्ञानः जायमानः बाल्यमनपेक्ष्य ।
उ० यस्वायम् । यस्येन्द्रस्य अयं विश्वः सर्वः आर्यः
निरिणाति निहन्ति शत्रून् । पुनरपि विशिनष्टि । अनु यं दासः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता दास इव । शेवधिपाअरिः
विश्वे मदन्ति अनुमदन्ति अनुतृप्यन्ति यं विश्वे सर्वे । शेवधिर्निधिः । निधिमिव यो धनं रक्षति न वर्णाश्रमविहि-
देवाः । ऊमाः अवितारः अवनीया वा । नास्ति यतः । तकर्मानुष्ठानं करोति सः यस्य शत्रुभूतः । किंच । तिरश्चित्
कुतश्चिज्जायत इति विशेषः ॥ ८० ॥
म० बृहद्दिवदृष्टा माहेन्द्री त्रिष्टुप् । भुवनेषु भूतजातेषु तत्
इत् तदेव ज्येष्ठं श्रेष्ठमास बभूव । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ ।
४। ११७ ) इति लिटः सर्वधातुत्वादस्तेर्भूभावः । न सर्वोत्कृष्टं
ब्रह्मवासीत् यतो ज्येष्ठात् उग्रः उत्कृष्टः इन्द्रो जज्ञे जातः ।
कीदृशः । वेषनृम्णः त्वेषः कान्तिः नृम्णं धनं यस्य तेजोधनः
कार्यं दृष्ट्वा कारणमहत्त्वं कल्प्यते । किंच य इन्द्रो जज्ञानः जाय-
मान एव सद्यः तत्क्षणं शत्रून्निरिणाति नितरां हन्ति । 'री वधे'
त्र्यादिः प्वादित्वाद्धखः । किंच विश्वे सर्वे देवाः यमिन्द्रमनुम-
दन्ति अनुतृप्यन्ति । 'अनुर्लक्षणे' ( पा० १ । ४ । ८४ ) इति
द्वितीया 'यद्वृत्तान्नित्यम्' ( पा० ८ । १ । ६६ ) इति मदन्ती-
त्यत्र निघातो न । कीदृशा । विश्वे ऊमाः अवन्ति रक्षन्ति
ऊमाः रक्षकाः । अवतेर्मन्प्रत्ययः 'छोः शूड् -' ( पा० ६ ।
४ । १९ ) इति ऊठ् ॥ ८० ॥
इ॒मा
एकाशीतितमी ।
उ॑ त्वा पुरूवसो॒ गिरो॑ वर्धन्तु॒ या मर्म ।
पावकव॑र्णाः शुच॑यो विप॒श्चितोऽभि स्तोमैरनू -
षत ॥ ८१ ॥
।
प्राप्तेपि अर्ये ईश्वरे रुशमे । रुरातिहिंसाकर्मा । हिंस्रे । पवी-
रवि पवीरमायुधं तद्वति । आयुधवति युद्धकर्मणि । य इन्द्रः
अरिः शत्रुः । हे यजमान, तुभ्य इत् तुभ्यमेव । स इन्द्रः
अज्यते । धातूनामनेकार्थत्वादञ्जिर्दानार्थः विकरणव्यत्ययश्च ।
अनक्ति ददाति रयिः धनम् । अत्रापि रथिमिति विभक्ति-
व्यत्ययः ॥ ८२ ॥
1
म० हे आदित्य, यस्य तवायं विश्वः सर्वोऽपि आर्यः
वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता सन् दासः दासवत् सर्वदा रक्षणीयः
शेवधिपाः निधिरक्षकः कृपणो यस्य तवारिः शत्रुः । निधिः
शेवधिरिति यास्कः । किंच एवंविधे कृपणे अर्ये धनस्वामिनि
वैश्ये वा तिरश्चित् । तिरोऽन्तर्धी चिदप्यर्थे । अन्तर्भूतो
भूमिगतादौ निक्षिप्तोऽपि तस्य रयिर्धननिचयः तुभ्यं इत् मलो-
परछान्दसः । तुभ्यमेव त्वदर्थमेवाज्यते व्यक्तो भवति ।
कर्मकर्तरि यक् । कृपणस्य धनं त्वदर्थमेवोपयुज्यते पक्षहरणा-
दिना नतु कृपणभोगाय भवतीत्यर्थः । कीदृशेऽर्ये । रुशमे
1
रुशतिहिँसाकर्मा औणादिकोऽमप्रत्ययः । रुशति हिनस्तीति
णात्मनोऽपि हिंसके । पवीरवि पविः शल्यमस्यास्तीति पवीर-
रुशमः तस्मिन् धनापहृर्तॄणां हिंसके । आतिथ्यादितिरस्कारे-
मायुधम् रो मत्वर्थीयः । पवीरं वाति गच्छति पवीरवाः तस्मिन्
1