2026-02-20 06:09:56 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५४
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
उ० उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा । द्वे गायत्र्यौ । यौ इन्द्राग्नी ।
उक्थेभिः उक्थैः स्तुतौ सन्तौ । वृत्रहन्तमा वृत्रस्यातिशयेन
हन्तारौ स्तः । या चित् यौच गिरा वाचा स्तुतौ आमन्दाना
मोदमानौ स्तः । यौ च आङ्गुषैः स्तोमैः स्तुतौ आविवासतः
परिश्वरतः स्तोतॄन् । तौ उक्थैः गिरा आङ्गूषैश्च स्तुमः सर्व-
कामात्यर्थम् ॥ ७६ ॥
1
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३1
इमा इमौ हरी अवौ वहतः प्रापयतः । ता तानि स्थानानि
नः अस्मान् अच्छ आभिमुख्येन ॥ ७८ ॥
म० तिस्रत्रिष्टुभः द्वे इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रमरुद्देवत्ये । आधे-
ऽगस्त्यदृष्टे । इन्द्रो मरुतः सहचरानाह । हे मरुतः, ब्रह्माणि
मन्त्रवाक्यात्मकानि स्तुतिवचांसि हवींषि वा सोमाज्यादीनि मे
मम खभूतानि । चोदनावाक्येऽग्न्यादि देवतान्तर संबन्धेन प्रतीय-
म० वसिष्ठदृष्टेन्द्राग्निदेवत्या गायत्री । या यौ इन्द्रानी मानान्यपि सर्वदेवताप्राणात्मनो ममेन्द्रस्यैव तानीति भावः ।
आङ्गुषैः आघोषैः चित् लौकिकवाक्स्तोमैरपि स्तुतौ आ आग- मतयः मननयुक्ताः स्तुतयोऽपि शं मम सुखोत्पादिकाः अतो
*च्छतः 'आङ्गूषः स्तोम आघोषः ' ( निरु० ५ । ११ ) इति यज्ञे गन्तव्यमिति भावः । किंच मे मया प्रभृतः प्रकर्षेण धृतः
यास्कः । तौ उक्थेभिः उक्थैः गिरा स्तोत्रात्मिकया स्तुत्या अद्रिः वज्रः इयर्ति गच्छत्येव लक्ष्यंप्रति । न प्रतिहन्यत
आविवासतः आविवस्येते परिचर्येते यजमानैरिति शेषः । इत्यर्थः । कीदृशः । शुष्मः शोषयति शत्रूनिति शुष्मः । अतएव
व्यत्ययेन कर्तरि लट् । 'विवासतिः परिचर्यायाम् ' ( निरु० गमने राक्षसाद्युपद्रवो नास्तीत्यर्थः । न केवलं हविरादीनां
११ । २३ ) इति यास्कः । कीदृशौ तौ । वृत्रहन्तमा वृत्राणा- । मदीयलेन गन्तव्यम् अपितु आशासति प्रार्थयन्ते यजमाना
भावरकाणां पाप्मनां हन्तृतमौ 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । । यानि उक्था उक्थानि ता तानि स्तोत्रशस्त्राणि मां प्रतिह-
१७ ) इति नुम् । मन्दाना मन्दानौ मोदमानौ स्वभावतः ।
सर्वत्र विभक्तेर्डादेशः ॥ ७६ ॥
सप्तसप्ततितमी ।
उप॑ नः सू॒नवो॒ गिरः॑ शु॒ण्वन्त्व॒मृत॑स्य॒ ये ।
सुमृडीका भ॑वन्तु नः ॥ ७७ ॥
उ० उप नः । उपशृण्वन्तु नोऽस्माकम् गिरः वाचः
सूनवः पुत्राः अमृतस्य प्रजापतेः ये विश्वेदेवाः । श्रुत्वा च
सुमृडीकाः अतिशयेन सुखयितारः भवन्तु नः अस्माकम् ७७
म० सुहोत्रदृष्टा वैश्वदेवी गायत्री । ये अमृतस्य मरणही
मस्य प्रजापतेः सूनवः पुत्राः विश्वेदेवाः ते नोऽस्माकं गिरः
उपशृण्वन्तु समीपमागत्यावधारयन्तु । श्रुत्वा च नोऽस्माकं
सुमृडीकाः सुखकराः भवन्तु 1 शोभनं मृडीकं सुखं
येभ्यस्ते ॥ ७७ ॥
अष्टसप्ततितमी ।
ब्रह्मणि मे म॒तय॒ श♛ सु॒तास॒ शुष्म॑ इयति॒
प्रभृ॑तो मे॒ अप्र॑ः । आशा॑सत॒ प्रति॑हर्यन्त्यु॒क्थेमा
हेरी वहत॒स्ता नो॒ो अच्छे ॥ ७८ ॥
र्यन्ति कामयन्ते । हर्यतिः प्रेप्साकर्मेति यास्कः । किंच
नोऽस्माकमिमा इमौ हरी अश्वौ अच्छ यज्ञाभिमुखं वहतः मां
प्रापयतः अत एवास्माभिर्गन्तव्यमिति भावः । यद्वार्थान्तरम् ।
ब्रह्माणि मतयः सुताः सोमाः प्रहृतः अद्रिः सोमाभिषवग्रावा
शुष्मः सुखरूपः एतत् सर्वं मम शं सुखमियर्ति अर्पयति उद्गम-
यति । णिजन्तर्भूतः समानमन्यत् । शुष्मः ' अविसि विशुषिभ्यः
कित्' ( उणा० १ । १४२ ) इति मन्प्रत्ययः कित्त्वाद्गुणाभावः
नित्त्वादाद्युदात्तः । अत्ति भक्षयति रिपूनित्यद्रिः 'अदिशदिभूशु-
भिभ्यः क्रिन् ' ( उणा० ४ । ६६ ) इति किन्प्रत्ययः आधु
दात्तः ॥ ७८ ॥
एकोनाशीतितमी ।
अनु॑त्त॒मा ते॑ मघव॒न्नकर्नु न त्वाव २॥ अस्ति
देवता विदा॑नः । न जाय॑मानो॒ नव॑ते॒ न जातो
यानि करिष्या कृणुहि प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥
उ० अनुत्तमा ते । एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः ।
दिना सिद्धिः । अनुत्तम् अप्रच्युतस्वभावं महाभाग्यम् ।
अनुत्तम् 'णुद प्रेरणे' अस्य निष्ठाप्रत्यये 'अनुत्तप्रतूर्त -' इत्या-
आ आस्ते । ते तव । हे मघवन् धनवन् । नकिर्नु नवा
कश्चित् प्रच्यावको महाभागस्य । किंच न त्वावान् । मतुप्
सादृश्यार्थे । न त्वत्सदृशः अस्ति देवता देवः विदानः सर्वज्ञ
इत्यर्थः । किंच न जायमानः नशते । नशिर्व्यायश्छन्दसि ।
व्याप्नोति । नच जातः तानि करिष्यति । तानि कानि । यानि
। त्वं कृणुहि करोपीति लकारव्यत्ययः । हे प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥
उ० ब्रह्माणि मे तिस्रख्रिष्टुभः । इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रस्य
द्वैतवाक्यम् । ब्रह्माणि स्तुतयः हवींषि वा । मे मतयः मम
मतीः इयर्ति उद्गमयन्ति । शं सुखम् सुतासः अभिषुताः
सोमाः मम उद्गमयन्ति । शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्विः ।
शुष्मः बलम् इयर्ति । 'ऋ गतौ' णिचो लोपश्छान्दसः ।
अर्पयति उद्गमयति । प्रभृतः 'हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्य' इति
हकारस्य भकारः । प्रहृतः सोमाभिषवनिमित्तम् । मम
भद्रिः ग्रावा । यत्र च आशासते यजमानाः मदीयमागम-
नमिच्छन्ति । यत्र च प्रतिहर्यन्ति प्रतिकामयन्ते । हर्यतिः
प्रेप्साकर्मा । उक्था उक्थानि । इमानि इन्द्रः शृणोत्विति । । नाशितं महाभाग्यमिति शेषः । नु निश्चये । नकिः न कोऽपि
म० एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः । 'नुद प्रेरणे' अस्य
निष्ठायां 'नसत्तनिषत्त-' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना
अनुत्तमिति निपातः । आ इति स्मरणे । स्मृतवन्तो वयम् । हे
मघवन् धनवन् इन्द्र ते तव अनुत्तं न केनापि नुतं
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
उ० उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा । द्वे गायत्र्यौ । यौ इन्द्राग्नी ।
उक्थेभिः उक्थैः स्तुतौ सन्तौ । वृत्रहन्तमा वृत्रस्यातिशयेन
हन्तारौ स्तः । या चित् यौच गिरा वाचा स्तुतौ आमन्दाना
मोदमानौ स्तः । यौ च आङ्गुषैः स्तोमैः स्तुतौ आविवासतः
परिश्वरतः स्तोतॄन् । तौ उक्थैः गिरा आङ्गूषैश्च स्तुमः सर्व-
कामात्यर्थम् ॥ ७६ ॥
1
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३1
इमा इमौ हरी अवौ वहतः प्रापयतः । ता तानि स्थानानि
नः अस्मान् अच्छ आभिमुख्येन ॥ ७८ ॥
म० तिस्रत्रिष्टुभः द्वे इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रमरुद्देवत्ये । आधे-
ऽगस्त्यदृष्टे । इन्द्रो मरुतः सहचरानाह । हे मरुतः, ब्रह्माणि
मन्त्रवाक्यात्मकानि स्तुतिवचांसि हवींषि वा सोमाज्यादीनि मे
मम खभूतानि । चोदनावाक्येऽग्न्यादि देवतान्तर संबन्धेन प्रतीय-
म० वसिष्ठदृष्टेन्द्राग्निदेवत्या गायत्री । या यौ इन्द्रानी मानान्यपि सर्वदेवताप्राणात्मनो ममेन्द्रस्यैव तानीति भावः ।
आङ्गुषैः आघोषैः चित् लौकिकवाक्स्तोमैरपि स्तुतौ आ आग- मतयः मननयुक्ताः स्तुतयोऽपि शं मम सुखोत्पादिकाः अतो
*च्छतः 'आङ्गूषः स्तोम आघोषः ' ( निरु० ५ । ११ ) इति यज्ञे गन्तव्यमिति भावः । किंच मे मया प्रभृतः प्रकर्षेण धृतः
यास्कः । तौ उक्थेभिः उक्थैः गिरा स्तोत्रात्मिकया स्तुत्या अद्रिः वज्रः इयर्ति गच्छत्येव लक्ष्यंप्रति । न प्रतिहन्यत
आविवासतः आविवस्येते परिचर्येते यजमानैरिति शेषः । इत्यर्थः । कीदृशः । शुष्मः शोषयति शत्रूनिति शुष्मः । अतएव
व्यत्ययेन कर्तरि लट् । 'विवासतिः परिचर्यायाम् ' ( निरु० गमने राक्षसाद्युपद्रवो नास्तीत्यर्थः । न केवलं हविरादीनां
११ । २३ ) इति यास्कः । कीदृशौ तौ । वृत्रहन्तमा वृत्राणा- । मदीयलेन गन्तव्यम् अपितु आशासति प्रार्थयन्ते यजमाना
भावरकाणां पाप्मनां हन्तृतमौ 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । । यानि उक्था उक्थानि ता तानि स्तोत्रशस्त्राणि मां प्रतिह-
१७ ) इति नुम् । मन्दाना मन्दानौ मोदमानौ स्वभावतः ।
सर्वत्र विभक्तेर्डादेशः ॥ ७६ ॥
सप्तसप्ततितमी ।
उप॑ नः सू॒नवो॒ गिरः॑ शु॒ण्वन्त्व॒मृत॑स्य॒ ये ।
सुमृडीका भ॑वन्तु नः ॥ ७७ ॥
उ० उप नः । उपशृण्वन्तु नोऽस्माकम् गिरः वाचः
सूनवः पुत्राः अमृतस्य प्रजापतेः ये विश्वेदेवाः । श्रुत्वा च
सुमृडीकाः अतिशयेन सुखयितारः भवन्तु नः अस्माकम् ७७
म० सुहोत्रदृष्टा वैश्वदेवी गायत्री । ये अमृतस्य मरणही
मस्य प्रजापतेः सूनवः पुत्राः विश्वेदेवाः ते नोऽस्माकं गिरः
उपशृण्वन्तु समीपमागत्यावधारयन्तु । श्रुत्वा च नोऽस्माकं
सुमृडीकाः सुखकराः भवन्तु 1 शोभनं मृडीकं सुखं
येभ्यस्ते ॥ ७७ ॥
अष्टसप्ततितमी ।
ब्रह्मणि मे म॒तय॒ श♛ सु॒तास॒ शुष्म॑ इयति॒
प्रभृ॑तो मे॒ अप्र॑ः । आशा॑सत॒ प्रति॑हर्यन्त्यु॒क्थेमा
हेरी वहत॒स्ता नो॒ो अच्छे ॥ ७८ ॥
र्यन्ति कामयन्ते । हर्यतिः प्रेप्साकर्मेति यास्कः । किंच
नोऽस्माकमिमा इमौ हरी अश्वौ अच्छ यज्ञाभिमुखं वहतः मां
प्रापयतः अत एवास्माभिर्गन्तव्यमिति भावः । यद्वार्थान्तरम् ।
ब्रह्माणि मतयः सुताः सोमाः प्रहृतः अद्रिः सोमाभिषवग्रावा
शुष्मः सुखरूपः एतत् सर्वं मम शं सुखमियर्ति अर्पयति उद्गम-
यति । णिजन्तर्भूतः समानमन्यत् । शुष्मः ' अविसि विशुषिभ्यः
कित्' ( उणा० १ । १४२ ) इति मन्प्रत्ययः कित्त्वाद्गुणाभावः
नित्त्वादाद्युदात्तः । अत्ति भक्षयति रिपूनित्यद्रिः 'अदिशदिभूशु-
भिभ्यः क्रिन् ' ( उणा० ४ । ६६ ) इति किन्प्रत्ययः आधु
दात्तः ॥ ७८ ॥
एकोनाशीतितमी ।
अनु॑त्त॒मा ते॑ मघव॒न्नकर्नु न त्वाव २॥ अस्ति
देवता विदा॑नः । न जाय॑मानो॒ नव॑ते॒ न जातो
यानि करिष्या कृणुहि प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥
उ० अनुत्तमा ते । एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः ।
दिना सिद्धिः । अनुत्तम् अप्रच्युतस्वभावं महाभाग्यम् ।
अनुत्तम् 'णुद प्रेरणे' अस्य निष्ठाप्रत्यये 'अनुत्तप्रतूर्त -' इत्या-
आ आस्ते । ते तव । हे मघवन् धनवन् । नकिर्नु नवा
कश्चित् प्रच्यावको महाभागस्य । किंच न त्वावान् । मतुप्
सादृश्यार्थे । न त्वत्सदृशः अस्ति देवता देवः विदानः सर्वज्ञ
इत्यर्थः । किंच न जायमानः नशते । नशिर्व्यायश्छन्दसि ।
व्याप्नोति । नच जातः तानि करिष्यति । तानि कानि । यानि
। त्वं कृणुहि करोपीति लकारव्यत्ययः । हे प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥
उ० ब्रह्माणि मे तिस्रख्रिष्टुभः । इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रस्य
द्वैतवाक्यम् । ब्रह्माणि स्तुतयः हवींषि वा । मे मतयः मम
मतीः इयर्ति उद्गमयन्ति । शं सुखम् सुतासः अभिषुताः
सोमाः मम उद्गमयन्ति । शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्विः ।
शुष्मः बलम् इयर्ति । 'ऋ गतौ' णिचो लोपश्छान्दसः ।
अर्पयति उद्गमयति । प्रभृतः 'हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्य' इति
हकारस्य भकारः । प्रहृतः सोमाभिषवनिमित्तम् । मम
भद्रिः ग्रावा । यत्र च आशासते यजमानाः मदीयमागम-
नमिच्छन्ति । यत्र च प्रतिहर्यन्ति प्रतिकामयन्ते । हर्यतिः
प्रेप्साकर्मा । उक्था उक्थानि । इमानि इन्द्रः शृणोत्विति । । नाशितं महाभाग्यमिति शेषः । नु निश्चये । नकिः न कोऽपि
म० एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः । 'नुद प्रेरणे' अस्य
निष्ठायां 'नसत्तनिषत्त-' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना
अनुत्तमिति निपातः । आ इति स्मरणे । स्मृतवन्तो वयम् । हे
मघवन् धनवन् इन्द्र ते तव अनुत्तं न केनापि नुतं