2026-02-20 06:09:56 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५२
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
सु॒तास॑ः । वह॑ वायो नि॒युतो॑ या॒ह्यच्छा पिबा॑ यजमानस्य । दुरोणे यज्ञगृहे । रिशादसा । रेशितव्यस्योपल-
क्षयितारौ । सधस्थआ सहस्थाने आगच्छतम् । हे मित्रा-
वरुणाविति शेषः ॥ ७२ ॥
सु॒तस्यान्ध॑सो॒ मदा॑य ॥ ७० ॥
उ० प्रवीरया । अन्याः पुरोरुग्गणः त्रिष्टुप् । प्रवीरया ।
बहुवचनस्य स्थाने यादेशः । प्रकृष्टवीराः सोमाः शुचयः
स्वभावादेव शुद्धाः। दद्विरे 'हृ विदारणे' । विदीर्णाः कणी-
भूताः । वां युवयोः संबन्धिनः । हे यजमानौ जायापती
कथं दद्रिरे इति चेत् । वाम् अध्वर्युभिः मधुमन्तः उद-
कवन्तः सुतासः अभिषुताः ग्रावभिः । एवमनेनार्धर्चेन
यजमानौ संबोध्य अथेदानीं संबोधयति वायुम् । वह वायो
नियुतः । वह प्रापय । हे वायो, नियुद्गणकानश्वान् याहि
अच्छ सोममभि । सोमं वा प्राप्तुम् । पिब च सुतस्या-
भिषुतस्य । अन्धसः सोमस्य । मदाय तृप्तये मदजन-
मार्थे वा ॥ ७० ॥
1
।
म० वसिष्ठदृष्टा त्रिष्टुप् । वायुदेवत्याः पञ्चदश ऋचः द्वे
प्रतीकोक्ते एवं सप्तदशकः पुरोरुचां समूहः । वामिति द्विव-
चनं पत्नीयजमानविषयम् । हे पत्नीयजमानौ, वां युवयोः
स्वभूताः सोमाः दद्रिरे विदीर्णाः चूर्णीभूताः 'द्रु विदारणे' कर्म-
कर्तरि लिट् । कीदृशाः । प्रवीरया प्रकृष्टा वीरा ज्ञानोद्भवा
ऋत्विजो येषां सोमानां ते प्रवीराः 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ ।
१ । ३९ ) इति जसो याजादेशः । शुचयः निर्मलाः । अध्व-
र्युभिः सुतासः सुताः अभिषवधर्मेण 'ग्रावभिः द्रवीभावमापा-
दिताः अभिषुण्वन्ति चत्वारः पर्युपवेशनसामर्थ्यात् ' ( का०
९ । ५। १ ) इति कात्यायनस्मरणादध्वर्युभिरिति बहुवचनम् ।
अध्वरनेतृभिर्ऋत्विग्विशेषैः सुता इत्यर्थः । मधुमन्तः मधु-
निप्राभ्यारूपमुदकं तद्वन्तः । एवं पूर्वार्धे पत्नीयजमानी संबोध्य
वायुमाह । वाति सर्वत्र गच्छति वायुः हे वायो, नियुतोऽश्वान्
त्वं वह देवयजनदेशं प्रापय अच्छ याहि । अच्छामेरर्थे आप्तु-
मिति वा । सोमाभिमुखं सोममाप्तुं वा याहीत्यर्थः । याला च
मदाय तृप्तये मत्ततायै वा सुतस्याभिषुतस्यान्धसः सोमस्य
स्वमंशं पिब ॥ ७० ॥
एकसप्ततितमी ।
1
म० दक्षदृष्टा गायत्री मैत्रावरुणी । कवीनां कान्तदर्शिनां
ज्ञानसमुच्चयकारिणां हितौ काव्यौ तयोः । रिशन्ति हिंसन्ति
मित्रावरुणविषयम् । हे रिशादसौ शत्रूपक्षयितारौ मित्रावरुणौ,
रिशाः तानासमन्ताद्दस्यतो नाशयतः तौ रिशादसौ । द्विवचनं
यजमानस्य सधस्थे देवमनुष्याणां सहसोमपानस्थाने युवाम्
आ आगच्छतम् । कीदृशस्य यजमानस्य । काव्ययोः कवि-
विर्भूतभूमिषु देवयजनादिषु दुरोणे यज्ञगृहे च क्रत्वा क्रतुना
हितयोर्युवयोः आजानेषु आ समन्ताज्जन्मसु सोमपानार्थमा-
यज्ञकर्मणा कृत्वा दक्षस्य उत्साहवतः यज्ञं समर्धयत इत्यर्थः ।
दक्षस्येति विशेषणाद्यजमानपदमध्याहर्तव्यम् । आ इत्युपसर्गेण
गच्छतमिति क्रियाध्याहारः ॥ ७२ ॥
य॒ज्ञ
त्रिसप्ततितमी ।
दैव्या॑वध्वर्यू आग॑त॒ रथे॑न॒ सूर्य॑त्वचा । मध्वा॑
सम॑ञ्जाथे ॥ तं प्र॒त्राय॑ वे॒नः ॥ ७३ ॥
उ० दैव्यावध्वर्यू व्याख्यातम् । तं प्रत्रथा अयं वेन इति
द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥
म०
दैवेति व्याख्याता ( ३३ । ३३ ) तं प्रत्नथा (
१२ ) अयं वेनः ( ७ । १६ ) इति द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥
चतुःसप्ततितमी ।
७।
तिर॒श्चीनो॒ वित॑तो र॒श्मिरे॑षाम॒धः स्वि॑द॒सी३ दुप-
रिविदासी३त् । रेतोधा आ॑सन्महि॒मान॑ आसन्त्स्व॒धा
अ॒वस्ता॒त्प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ॥ ७४ ॥
उ० तिरचीनो विततः । त्रिष्टुप् । आग्रयणेनया गृह्यते
तदभिप्रायेण प्रधार्यते आधवनीयादुश्वेता निग्राभ्यास्वासि-
यति ताः पवित्रे यजमानः । ततो ग्रहग्रहणम् । तिरश्वीनो
विततो रश्मिरेषाम् एषां सोमानाम् अन्तरा दशापवित्रलक्ष-
णात् रश्मिः तिरश्चीनः विततः प्रसारितः उद्गातृभिः तस्मिन्द-
गाव॒ उपा॑वताव॒तं म॒ही य॒ज्ञस्य॑ र॒प्सुदा॑ । उ॒भा शापवित्रे सोमः प्रक्षिप्तः दशापवित्रात् अधःस्वित् अधश्च आ-
कर्णौ हिर॒ण्यया॑ ॥ ७१ ॥
उ० गाव उपेति व्याख्यातम् ॥ ७१ ॥
म० गाव उपेति व्याख्याता ( ३३ । १९ ) ॥ ७१ ॥
द्विसप्ततितमी ।
सीत् उपरिस्थित् उपरि च आसीत् । आसीदित्युभयत्र विचारे
तिः । किंच रेतोधा आसन् । रेतः सोमः स हि जगदु-
त्पत्तिबीजम् । तस्य धारयितार आसन् ग्रहचमसाधवनीय-
द्रोणकलशादयः । महिमानश्च आसन् । सोमैकादशाः सो-
मस्य महिमानः । किंच स्वधा अवस्तात् स्वधा अन्नम् अव-
काव्य॑योरा॒जने॑षु॒ क्रत्वा॒ दक्ष॑स्य दुरो॒णे । रि॒शा- स्वात् शु॒क्रो द्रोणकलश इत्येतदुक्तं भवति । प्रयतिः परस्तात्
द॑सा स॒धस्थ॒ आ ॥ ७२ ॥
० काव्ययोराजानेषु । गायत्री । काव्ययोः कवीनां
हितयोः । आजानेषु भजन्मभूमिषु उत्पत्तिस्थानेषु । क्रत्वा
कर्मणा अग्निष्टोमादिकया क्रियया । दक्षस्य उत्साहवतो
प्रयतनं प्रयतिः परस्तादुपरिष्टात् । आधवनीयादुन्नेता नि-
प्राभ्यास्वासिञ्चति ताः पवित्रे यजमानोऽवनयति इत्येतदुक्तं
भवति ॥ ७४ ॥
म० प्रजापतिदृष्टा त्रिष्टुप् भाववृत्तदेवत्या । भावेषु पदार्थेषु
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
सु॒तास॑ः । वह॑ वायो नि॒युतो॑ या॒ह्यच्छा पिबा॑ यजमानस्य । दुरोणे यज्ञगृहे । रिशादसा । रेशितव्यस्योपल-
क्षयितारौ । सधस्थआ सहस्थाने आगच्छतम् । हे मित्रा-
वरुणाविति शेषः ॥ ७२ ॥
सु॒तस्यान्ध॑सो॒ मदा॑य ॥ ७० ॥
उ० प्रवीरया । अन्याः पुरोरुग्गणः त्रिष्टुप् । प्रवीरया ।
बहुवचनस्य स्थाने यादेशः । प्रकृष्टवीराः सोमाः शुचयः
स्वभावादेव शुद्धाः। दद्विरे 'हृ विदारणे' । विदीर्णाः कणी-
भूताः । वां युवयोः संबन्धिनः । हे यजमानौ जायापती
कथं दद्रिरे इति चेत् । वाम् अध्वर्युभिः मधुमन्तः उद-
कवन्तः सुतासः अभिषुताः ग्रावभिः । एवमनेनार्धर्चेन
यजमानौ संबोध्य अथेदानीं संबोधयति वायुम् । वह वायो
नियुतः । वह प्रापय । हे वायो, नियुद्गणकानश्वान् याहि
अच्छ सोममभि । सोमं वा प्राप्तुम् । पिब च सुतस्या-
भिषुतस्य । अन्धसः सोमस्य । मदाय तृप्तये मदजन-
मार्थे वा ॥ ७० ॥
1
।
म० वसिष्ठदृष्टा त्रिष्टुप् । वायुदेवत्याः पञ्चदश ऋचः द्वे
प्रतीकोक्ते एवं सप्तदशकः पुरोरुचां समूहः । वामिति द्विव-
चनं पत्नीयजमानविषयम् । हे पत्नीयजमानौ, वां युवयोः
स्वभूताः सोमाः दद्रिरे विदीर्णाः चूर्णीभूताः 'द्रु विदारणे' कर्म-
कर्तरि लिट् । कीदृशाः । प्रवीरया प्रकृष्टा वीरा ज्ञानोद्भवा
ऋत्विजो येषां सोमानां ते प्रवीराः 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ ।
१ । ३९ ) इति जसो याजादेशः । शुचयः निर्मलाः । अध्व-
र्युभिः सुतासः सुताः अभिषवधर्मेण 'ग्रावभिः द्रवीभावमापा-
दिताः अभिषुण्वन्ति चत्वारः पर्युपवेशनसामर्थ्यात् ' ( का०
९ । ५। १ ) इति कात्यायनस्मरणादध्वर्युभिरिति बहुवचनम् ।
अध्वरनेतृभिर्ऋत्विग्विशेषैः सुता इत्यर्थः । मधुमन्तः मधु-
निप्राभ्यारूपमुदकं तद्वन्तः । एवं पूर्वार्धे पत्नीयजमानी संबोध्य
वायुमाह । वाति सर्वत्र गच्छति वायुः हे वायो, नियुतोऽश्वान्
त्वं वह देवयजनदेशं प्रापय अच्छ याहि । अच्छामेरर्थे आप्तु-
मिति वा । सोमाभिमुखं सोममाप्तुं वा याहीत्यर्थः । याला च
मदाय तृप्तये मत्ततायै वा सुतस्याभिषुतस्यान्धसः सोमस्य
स्वमंशं पिब ॥ ७० ॥
एकसप्ततितमी ।
1
म० दक्षदृष्टा गायत्री मैत्रावरुणी । कवीनां कान्तदर्शिनां
ज्ञानसमुच्चयकारिणां हितौ काव्यौ तयोः । रिशन्ति हिंसन्ति
मित्रावरुणविषयम् । हे रिशादसौ शत्रूपक्षयितारौ मित्रावरुणौ,
रिशाः तानासमन्ताद्दस्यतो नाशयतः तौ रिशादसौ । द्विवचनं
यजमानस्य सधस्थे देवमनुष्याणां सहसोमपानस्थाने युवाम्
आ आगच्छतम् । कीदृशस्य यजमानस्य । काव्ययोः कवि-
विर्भूतभूमिषु देवयजनादिषु दुरोणे यज्ञगृहे च क्रत्वा क्रतुना
हितयोर्युवयोः आजानेषु आ समन्ताज्जन्मसु सोमपानार्थमा-
यज्ञकर्मणा कृत्वा दक्षस्य उत्साहवतः यज्ञं समर्धयत इत्यर्थः ।
दक्षस्येति विशेषणाद्यजमानपदमध्याहर्तव्यम् । आ इत्युपसर्गेण
गच्छतमिति क्रियाध्याहारः ॥ ७२ ॥
य॒ज्ञ
त्रिसप्ततितमी ।
दैव्या॑वध्वर्यू आग॑त॒ रथे॑न॒ सूर्य॑त्वचा । मध्वा॑
सम॑ञ्जाथे ॥ तं प्र॒त्राय॑ वे॒नः ॥ ७३ ॥
उ० दैव्यावध्वर्यू व्याख्यातम् । तं प्रत्रथा अयं वेन इति
द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥
म०
दैवेति व्याख्याता ( ३३ । ३३ ) तं प्रत्नथा (
१२ ) अयं वेनः ( ७ । १६ ) इति द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥
चतुःसप्ततितमी ।
७।
तिर॒श्चीनो॒ वित॑तो र॒श्मिरे॑षाम॒धः स्वि॑द॒सी३ दुप-
रिविदासी३त् । रेतोधा आ॑सन्महि॒मान॑ आसन्त्स्व॒धा
अ॒वस्ता॒त्प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ॥ ७४ ॥
उ० तिरचीनो विततः । त्रिष्टुप् । आग्रयणेनया गृह्यते
तदभिप्रायेण प्रधार्यते आधवनीयादुश्वेता निग्राभ्यास्वासि-
यति ताः पवित्रे यजमानः । ततो ग्रहग्रहणम् । तिरश्वीनो
विततो रश्मिरेषाम् एषां सोमानाम् अन्तरा दशापवित्रलक्ष-
णात् रश्मिः तिरश्चीनः विततः प्रसारितः उद्गातृभिः तस्मिन्द-
गाव॒ उपा॑वताव॒तं म॒ही य॒ज्ञस्य॑ र॒प्सुदा॑ । उ॒भा शापवित्रे सोमः प्रक्षिप्तः दशापवित्रात् अधःस्वित् अधश्च आ-
कर्णौ हिर॒ण्यया॑ ॥ ७१ ॥
उ० गाव उपेति व्याख्यातम् ॥ ७१ ॥
म० गाव उपेति व्याख्याता ( ३३ । १९ ) ॥ ७१ ॥
द्विसप्ततितमी ।
सीत् उपरिस्थित् उपरि च आसीत् । आसीदित्युभयत्र विचारे
तिः । किंच रेतोधा आसन् । रेतः सोमः स हि जगदु-
त्पत्तिबीजम् । तस्य धारयितार आसन् ग्रहचमसाधवनीय-
द्रोणकलशादयः । महिमानश्च आसन् । सोमैकादशाः सो-
मस्य महिमानः । किंच स्वधा अवस्तात् स्वधा अन्नम् अव-
काव्य॑योरा॒जने॑षु॒ क्रत्वा॒ दक्ष॑स्य दुरो॒णे । रि॒शा- स्वात् शु॒क्रो द्रोणकलश इत्येतदुक्तं भवति । प्रयतिः परस्तात्
द॑सा स॒धस्थ॒ आ ॥ ७२ ॥
० काव्ययोराजानेषु । गायत्री । काव्ययोः कवीनां
हितयोः । आजानेषु भजन्मभूमिषु उत्पत्तिस्थानेषु । क्रत्वा
कर्मणा अग्निष्टोमादिकया क्रियया । दक्षस्य उत्साहवतो
प्रयतनं प्रयतिः परस्तादुपरिष्टात् । आधवनीयादुन्नेता नि-
प्राभ्यास्वासिञ्चति ताः पवित्रे यजमानोऽवनयति इत्येतदुक्तं
भवति ॥ ७४ ॥
म० प्रजापतिदृष्टा त्रिष्टुप् भाववृत्तदेवत्या । भावेषु पदार्थेषु