2026-02-20 06:09:55 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
५५१
वृत्रहन् हे इन्द्र, वं नोऽस्मान् प्रति तु क्षिप्रम् आ आगच्छे । व्यावप्यबिभीताम् ' ( निरु० १० । १० ) इति याकः । तदेव
त्यर्थः । आगत्य चास्माकमर्धमस्मन्निवासदेशमागहि । देवयजन- प्रपञ्चयति विश्वा इति । विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रु-
देशं प्राप्नुहीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । महीभिः महतीभिः ऊतिभिः । सेनाः ते तव मन्यवे । पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । तव क्रोधात्
अवनैः रक्षाभिः महान् । योऽन्यं रक्षति स महानुच्यते ॥ ६५ ॥ श्रथयन्त अश्रथयन्त श्रथिताः खिन्ना भवन्ति । तव क्रोधदर्श-
नादुद्विजन्त इत्यर्थः । युक्तमेतत् । यत् यस्मात् युद्धे हे इन्द्र, त्वं
षट्षष्टी ।
वृत्रं देवासुरावध्यं तूर्वसि हंसि । तूर्वतिहिंसार्थः ॥ ६७ ॥
अष्टषष्टी ।
त्वमि॑न्द्र॒ प्रति॑र्तध्व॒भि विश्वा॑ असि॒ स्पृधः॑
अ॒शस्ति॒हा ज॑नि॒ता वि॑श्व॒तूर॑सि॒ त्वं तूर्य तरु-
व्यतः ॥ ६६ ॥
।
उ० त्वमिन्द्र बृहती । त्वमेव हे इन्द्र, प्रतूर्तषु
प्रतरणेषु शत्रुषु निमित्तभूतेषु । अभिविश्वा असि अभ्यसि
अभिभवसि विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामान् । किंच अश-
स्तिहा अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा । जनयिता च सुखा-
नाम् । विश्वतूः सर्वतूरणश्चासि । अतो ब्रवीमि । त्वमेव तूर्य
जहि मारय । तरुष्यतः हनिष्यतः शत्रून् ॥ ६६ ॥
म० नृमेधदृष्टे द्वे ऐन्द्यौ पथ्या बृहतीसतोवृहत्यौ । प्रकृष्टा
तूर्तिर्हिसा येषां यत्र वा ते प्रतूर्तयः शत्रवः संग्रामा वा तेषु
प्रतूर्तिषु हे इन्द्र, त्वं विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रुसेनाः
अभि असि अभिभवसि । किंच यतः त्वं विश्वतूरसि विश्वान्
सर्वान् रिपून् तूर्यते हिनस्ति विश्वतूः । ततः तरुध्यतः हनि-
ष्यतः शत्रून् तूर्य जहि मारय । कीदृशस्त्वम् । अशस्तिहा
नास्ति शंसा प्रशस्तिर्येषां ते अशस्तयः दुष्टास्तान्हन्तीत्यशस्तिहा ।
जनिता जनयिता खपक्षप्रशंसोत्पादकः ॥ ६६ ॥
सप्तषष्टी ।
अनु॑ ते॒ शुष्मै॑ तु॒रय॑न्तमीयतुः क्षोणी शिशुं न
मा॒तरा॑ । विश्वा॑स्ते॒ स्पृर्धः श्रथयन्तम॒न्यवे॑
यदि॑न्द्र॒ तूर्व॑सि ॥ ६७ ॥
वृ॒त्रं
उ० अनु ते । सतोबृहती । चतुर्थः पादः प्रथमं व्याख्या-
यते यच्छब्दयोगात् । हे इन्द्र, यत् यस्मात्कारणात् वृत्रम -
सुरं तूर्वसि । तूर्वतिहिंसाकर्मा हिंसि । अतः कारणात् ।
अनु ते शुष्मं तुरयन्तमीयतुः । अन्वीयतुः अनुजग्मतुः
अनुगतवत्यौ त्वामेव । ते तव शुष्मं बलं किंकुर्वाणं । तुरयन्तं
तूर्ण गच्छन्तम् । क्षोणी क्षोण्यौ द्यावापृथिव्यौ । शिशुं न
शिशुमिव पुत्रमिव । मातरा मातृपितरौ विरूपैकशेषः ।
किंच विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामाः ते तव मन्यवे मन्योः
भयात् श्रथयन्ति विशीर्यन्ति । यो हि वृत्रं हन्ति यस्य च
द्यावापृथिव्यौ बलमीयतुः ॥ ६७ ॥
म० हे इन्द्र, क्षोणी द्यावापृथिव्यौ ते तव शुष्मं बलमन्वी -
यतुः अनुगच्छतः । द्यावापृथिवीस्था लोकास्त्वद्वलं बहु मन्यन्त
इति भावः । कीदृशं शुष्मम् । तुरयन्तं शत्रुषु त्वरामाविष्कुर्व-
म्तम् । अनुगमने दृष्टान्तः । मातरौ मातापितरौ शिशुंन शिशु-
मिव । यथा पितरौ बालमनुगच्छतः 'यस्य बलाद् द्यावापृथि -
।
य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादित्यासो भव॑ता
मृड॒यन्त॑ः । आवो॒ऽर्वाच॑ सुम॒तिर्व॑वृ॒त्याद्॒होश्चि॒द्या
व॑रिवो॒वित्त॒रास॑त् । आ॒दि॒त्येभ्य॑स्त्वा ॥ ६८ ॥
उ० यज्ञो देवानामिति व्याख्यातम् ॥ ६८ ॥
म० कुत्सदृष्टा त्रिष्टुप् व्याख्याता ( ८ । ४ ) ॥ ६८ ॥
एकोनसप्ततितमी ।
अन्धेभिः सवितः पायुभि॒ष्टा॒ शि॒िवेभि॑र॒द्य
परि॑पाहि नो गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्नः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒
रक्षा मार्किनो॑ अ॒घश॑स ईशत ॥ ६९ ॥
उ० अदब्धेभिः सवितः । जगती । हे सवितः, अद-
उधेभिः अनुपहिंसितैः पायुभिः पालनैः स्वम् शिवेभिः
शान्तैः अद्य परिपाहि परिपालय नोऽस्माकम् गयं गृहम् ।
हिरण्यजिह्वः सत्यवाक् भूत्वा । सुविताय सुप्रसूताय कर्मणे
नव्यसे नवतराय । भवेति वाक्यशेषः । रक्ष च सर्वथा ।
माकिः मा कश्चन नोऽस्माकं अघशंसः अघं पापं यः शंसति
स अघशंसः । ईशत ईष्टा ईशिता भवतु ॥ ६९ ॥
म० भरद्वाजदृष्टा जगती सवितृदेवत्या । हे सवितः
सर्वस्य प्रसवितः, पायुभिः पालनैः नोऽस्माकं गयं गृहं धनं वा
त्वमद्य परिपाहि रक्ष । 'गयः कृदरः' इति गृहनामसु, 'मीहुं
गयः' इति धननामस्वपि पाठात् गृहधनयोर्गयशब्दः । कीदृशैः
पायुभिः । अदब्धेभिः अदब्धैरनुपहिंसितैः । शिवेभिः शान्तैः
सुखरूपैः । कीदृशस्त्वम् । हिरण्यजिह्वः हिरण्यवदविचला
जिह्वा यस्य सत्यवाक् । यद्वा 'हिरण्या हितरमणीया जिह्वा
ज्वाला यस्येति वा 'हिरण्यं कस्मादित्यादि हितरमणीयं भव-
तीति वा ' ( निरु० २ । १३ । १२ ) इति यास्कोक्तेः । किंच
नव्यसे नवीयसे नवतराय सुविताय सु इताय सुखाय अस्मान्
रक्ष पालय । किंच माकिः मा कश्चनाघशंसः पापमाशंसमानः
शत्रुः नोऽस्माकमीशत ऐश्वर्यं कुर्यात् । त्वत्प्रसादात्पाप्मास्मा-
कमीशिता मा भूदित्यर्थः । ईशत लङ् 'बहुलं छन्दसि' ( पा०
२ । ४ । ७३ ) इति शपो लुगभावः अडभावश्च ॥ ६९ ॥
सप्ततितमी ।
प्रवीर॒या शुचयो दद्रिरे वामध्व॒र्युभि॒र्मधु॑मन्तः
५५१
वृत्रहन् हे इन्द्र, वं नोऽस्मान् प्रति तु क्षिप्रम् आ आगच्छे । व्यावप्यबिभीताम् ' ( निरु० १० । १० ) इति याकः । तदेव
त्यर्थः । आगत्य चास्माकमर्धमस्मन्निवासदेशमागहि । देवयजन- प्रपञ्चयति विश्वा इति । विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रु-
देशं प्राप्नुहीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । महीभिः महतीभिः ऊतिभिः । सेनाः ते तव मन्यवे । पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । तव क्रोधात्
अवनैः रक्षाभिः महान् । योऽन्यं रक्षति स महानुच्यते ॥ ६५ ॥ श्रथयन्त अश्रथयन्त श्रथिताः खिन्ना भवन्ति । तव क्रोधदर्श-
नादुद्विजन्त इत्यर्थः । युक्तमेतत् । यत् यस्मात् युद्धे हे इन्द्र, त्वं
षट्षष्टी ।
वृत्रं देवासुरावध्यं तूर्वसि हंसि । तूर्वतिहिंसार्थः ॥ ६७ ॥
अष्टषष्टी ।
त्वमि॑न्द्र॒ प्रति॑र्तध्व॒भि विश्वा॑ असि॒ स्पृधः॑
अ॒शस्ति॒हा ज॑नि॒ता वि॑श्व॒तूर॑सि॒ त्वं तूर्य तरु-
व्यतः ॥ ६६ ॥
।
उ० त्वमिन्द्र बृहती । त्वमेव हे इन्द्र, प्रतूर्तषु
प्रतरणेषु शत्रुषु निमित्तभूतेषु । अभिविश्वा असि अभ्यसि
अभिभवसि विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामान् । किंच अश-
स्तिहा अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा । जनयिता च सुखा-
नाम् । विश्वतूः सर्वतूरणश्चासि । अतो ब्रवीमि । त्वमेव तूर्य
जहि मारय । तरुष्यतः हनिष्यतः शत्रून् ॥ ६६ ॥
म० नृमेधदृष्टे द्वे ऐन्द्यौ पथ्या बृहतीसतोवृहत्यौ । प्रकृष्टा
तूर्तिर्हिसा येषां यत्र वा ते प्रतूर्तयः शत्रवः संग्रामा वा तेषु
प्रतूर्तिषु हे इन्द्र, त्वं विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रुसेनाः
अभि असि अभिभवसि । किंच यतः त्वं विश्वतूरसि विश्वान्
सर्वान् रिपून् तूर्यते हिनस्ति विश्वतूः । ततः तरुध्यतः हनि-
ष्यतः शत्रून् तूर्य जहि मारय । कीदृशस्त्वम् । अशस्तिहा
नास्ति शंसा प्रशस्तिर्येषां ते अशस्तयः दुष्टास्तान्हन्तीत्यशस्तिहा ।
जनिता जनयिता खपक्षप्रशंसोत्पादकः ॥ ६६ ॥
सप्तषष्टी ।
अनु॑ ते॒ शुष्मै॑ तु॒रय॑न्तमीयतुः क्षोणी शिशुं न
मा॒तरा॑ । विश्वा॑स्ते॒ स्पृर्धः श्रथयन्तम॒न्यवे॑
यदि॑न्द्र॒ तूर्व॑सि ॥ ६७ ॥
वृ॒त्रं
उ० अनु ते । सतोबृहती । चतुर्थः पादः प्रथमं व्याख्या-
यते यच्छब्दयोगात् । हे इन्द्र, यत् यस्मात्कारणात् वृत्रम -
सुरं तूर्वसि । तूर्वतिहिंसाकर्मा हिंसि । अतः कारणात् ।
अनु ते शुष्मं तुरयन्तमीयतुः । अन्वीयतुः अनुजग्मतुः
अनुगतवत्यौ त्वामेव । ते तव शुष्मं बलं किंकुर्वाणं । तुरयन्तं
तूर्ण गच्छन्तम् । क्षोणी क्षोण्यौ द्यावापृथिव्यौ । शिशुं न
शिशुमिव पुत्रमिव । मातरा मातृपितरौ विरूपैकशेषः ।
किंच विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामाः ते तव मन्यवे मन्योः
भयात् श्रथयन्ति विशीर्यन्ति । यो हि वृत्रं हन्ति यस्य च
द्यावापृथिव्यौ बलमीयतुः ॥ ६७ ॥
म० हे इन्द्र, क्षोणी द्यावापृथिव्यौ ते तव शुष्मं बलमन्वी -
यतुः अनुगच्छतः । द्यावापृथिवीस्था लोकास्त्वद्वलं बहु मन्यन्त
इति भावः । कीदृशं शुष्मम् । तुरयन्तं शत्रुषु त्वरामाविष्कुर्व-
म्तम् । अनुगमने दृष्टान्तः । मातरौ मातापितरौ शिशुंन शिशु-
मिव । यथा पितरौ बालमनुगच्छतः 'यस्य बलाद् द्यावापृथि -
।
य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादित्यासो भव॑ता
मृड॒यन्त॑ः । आवो॒ऽर्वाच॑ सुम॒तिर्व॑वृ॒त्याद्॒होश्चि॒द्या
व॑रिवो॒वित्त॒रास॑त् । आ॒दि॒त्येभ्य॑स्त्वा ॥ ६८ ॥
उ० यज्ञो देवानामिति व्याख्यातम् ॥ ६८ ॥
म० कुत्सदृष्टा त्रिष्टुप् व्याख्याता ( ८ । ४ ) ॥ ६८ ॥
एकोनसप्ततितमी ।
अन्धेभिः सवितः पायुभि॒ष्टा॒ शि॒िवेभि॑र॒द्य
परि॑पाहि नो गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्नः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒
रक्षा मार्किनो॑ अ॒घश॑स ईशत ॥ ६९ ॥
उ० अदब्धेभिः सवितः । जगती । हे सवितः, अद-
उधेभिः अनुपहिंसितैः पायुभिः पालनैः स्वम् शिवेभिः
शान्तैः अद्य परिपाहि परिपालय नोऽस्माकम् गयं गृहम् ।
हिरण्यजिह्वः सत्यवाक् भूत्वा । सुविताय सुप्रसूताय कर्मणे
नव्यसे नवतराय । भवेति वाक्यशेषः । रक्ष च सर्वथा ।
माकिः मा कश्चन नोऽस्माकं अघशंसः अघं पापं यः शंसति
स अघशंसः । ईशत ईष्टा ईशिता भवतु ॥ ६९ ॥
म० भरद्वाजदृष्टा जगती सवितृदेवत्या । हे सवितः
सर्वस्य प्रसवितः, पायुभिः पालनैः नोऽस्माकं गयं गृहं धनं वा
त्वमद्य परिपाहि रक्ष । 'गयः कृदरः' इति गृहनामसु, 'मीहुं
गयः' इति धननामस्वपि पाठात् गृहधनयोर्गयशब्दः । कीदृशैः
पायुभिः । अदब्धेभिः अदब्धैरनुपहिंसितैः । शिवेभिः शान्तैः
सुखरूपैः । कीदृशस्त्वम् । हिरण्यजिह्वः हिरण्यवदविचला
जिह्वा यस्य सत्यवाक् । यद्वा 'हिरण्या हितरमणीया जिह्वा
ज्वाला यस्येति वा 'हिरण्यं कस्मादित्यादि हितरमणीयं भव-
तीति वा ' ( निरु० २ । १३ । १२ ) इति यास्कोक्तेः । किंच
नव्यसे नवीयसे नवतराय सुविताय सु इताय सुखाय अस्मान्
रक्ष पालय । किंच माकिः मा कश्चनाघशंसः पापमाशंसमानः
शत्रुः नोऽस्माकमीशत ऐश्वर्यं कुर्यात् । त्वत्प्रसादात्पाप्मास्मा-
कमीशिता मा भूदित्यर्थः । ईशत लङ् 'बहुलं छन्दसि' ( पा०
२ । ४ । ७३ ) इति शपो लुगभावः अडभावश्च ॥ ६९ ॥
सप्ततितमी ।
प्रवीर॒या शुचयो दद्रिरे वामध्व॒र्युभि॒र्मधु॑मन्तः