2026-02-20 06:09:55 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५०
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
रिणां वा । इन्द्राग्नी हवामहे आह्वयामः । तौ च आहूतौ
नः अस्मान् मृडातः मृडयतः सुखयतः ईदृशे कर्मणि ॥ ६१ ॥
म० भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्राग्नी गायत्री । वयमिन्द्राग्नी हवामहे
आह्वयामः । कीदृशाविन्द्राग्नी उम्रौ उदूर्णबलौ । मृधो हिंस-
कान् विघनिनौ विशेषेण हतो नाशयतस्तौ विधनिनौ
हन्तेर्घः । ता तौ आहूतौ इन्द्राग्नी नोऽस्मान् । ईदृशे
भयानके संग्रामे कर्मणि वा । मृडातः मृडयतः सुख -
यतः ॥ ६१ ॥
द्विषष्टी ।
।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
कृदुत्तरपदसमासः । अवर्धन् । झेः सार्वधातुकत्वेऽपि 'छन्द-
स्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इत्यार्धधातुकले णिलोपः ।
यद्वृत्तयो गान्निघाताभावः ( पा० ८ । १ । ६६ ) । गवामिष्टि-
र्यस्मिन् रणे इति 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ' ( पा० ६ ।
२ । १ ) इति पूर्वपदस्वरः । अनुमदन्ति । झेर्लसार्वधातुका -
नुदात्तत्वे धातुखरः 'तिङि चोदात्तवति-' ( पा० ८ । १ । ७१ )
इति गतेर्निघातः ॥ ६३
चतुःषष्टी ।
जनि॑ष्ठा उ॒ग्रः सह॑से तु॒राय॑ म॒न्द्र ओजि॑ष्ठो
उपा॑स्मै गायता नर॒ पव॑माना॒येन्द॑वे । अ॒भि बहुलाभि॑मानः । अव॑धे॒न्निन्द्र॑ म॒रुत॑श्चि॒दत्र मा॒ता
दे॒वाँ २ ॥ इय॑क्ष॒ते ॥ ६२ ॥
यद्वी॒रं धन॒द्धनि॑ष्ठा ॥ ६४॥
उ०
1
पवमा-
उपास्मै । उपगायत हे नरः ऋत्विजः, , अस्मै
नाय दशापवित्राद्रोणकलशं प्रति गच्छते । इन्दवे सोमाय
अभिइयक्षते यष्टुमिच्छते । सनि यकारलोपः । देवान् ॥ ६२ ॥
म० देवलदृष्टा सोमदेवत्या गायत्री । हे नरो यज्ञनेतारः
ऋत्विजः, अस्मै इन्दवे सोमाय उपगायत उद्गातृशास्त्रमनुसृ
त्योपशब्दयत । स्तोत्राणि कुरुतेत्यर्थः । कीदृशायेन्दवे । पवमा-
नाय 'पव गतौ' पवते दशापवित्राद्रोणकलशं गच्छति पव-
मानस्तस्मै देवान् यष्टव्यानभि संमुखमियक्षते यष्टुमिच्छते ।
यजेः सनि छान्दसोऽभ्यासयकारलोपः ॥ ६२ ॥
त्रिषष्टी ।
ये त्वा॑हि॒हत्ये॑ मघव॒न्नव॑ध॒न्ये शम्बरे हरिवो ये
गवि॑ष्टा॒ौ । ये त्वा॑ ना॒नम॑नु॒ मद॑न्ति॒ विप्रा॒ः पिवे॑न्द्र॒
सोम॒ सग॑णो म॒रुद्भि॑ः ॥ ६३॥
उ०
उ० जनिष्ठा उग्रः । जातः उग्रः उद्द्भूर्णः । सहसे बलाय
तुराय त्वरणाय । वचनविशेषणम् । मन्द्रः मन्दनीयः ओ-
जिष्ठः अतिशयेन ओजसा युक्तः । बहुलाभिमानः अचिन्त्या-
भिमानः बहुप्रकाराभिमानो वा । अभिमानः ज्ञानम् यत्
तस्मात् । अवर्धन् अवर्धयन् इन्द्रं । मरुतश्चित् मरुतोऽपि
अत्र परमपदे स्थितम् । माता अदितिः यत् यस्मात् वीरंच
दधनत् दधातेरेतद्रूपम् नकार उपजनः । धारितवती । धनिष्ठा
अतिशयेन धन्या धनवती । तस्माच्च मरुतः अवर्धन्निति
संबन्धः ॥ ६४ ॥
म० गौरिवीतिदृष्टा । हे इन्द्र, लं सहसे बलाय जनिष्ठा
अजनिष्ठाः जातोऽसि लुङ् अडभावः । कीदृशाय । सहसे तुराय
त्वरमाणाय वेगवते । कीदृशः त्वम् । उग्रः उत्कृष्टः । मन्द्रः
सु॒त्यः ओजिष्ठः अत्यन्तमोजखी ओजिष्ठः 'बिन्मतोर्लुक्'
( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति विनो लुक् । बहुलाभिमानः सर्वं
ये ar द्वेष्टुभौ । ये मरुतः त्वाम् अहिहत्ये । जगन्मद्विभूतिरिति भूयिष्ठाभिमानः । अत्र वृत्रवधे ईदृशमिन्द्र-
अहिरसुरः । अविधे कर्तव्ये हे मघवन्, भवर्धन्वर्धित - मरुतश्चित् मरुतोऽपि अवर्धन् । खुतिसहायाभ्यामिति शेषः ।
वन्तः । ये च शाम्बरे वधे कर्तव्ये हे हरिवन् । ये च गविष्टौ । इदं चेन्द्रसौभाग्यं गर्भकालीन मित्याह । यत् यस्मात् माता-
गवामपामेषणायोपस्थितं सन्तं त्वामवर्धन् । ये च त्वा त्वाम् दितिः धनिष्ठान्या वीरमिन्द्रं दधनत् गर्भे धारितवती । नकार
नूनं निश्चयेन अनुमदन्ति उत्कर्षयन्ति तर्पयन्ति वा । विप्राः । उपजनः ॥ ६४ ॥
मेधाविनः पिब हे इन्द्र, सोमम् सगणः समानगणः तैः
मरुद्भिः ॥ ६३ ॥
म० विश्वामित्रदृष्टया द्वे त्रिष्टुभौ इन्द्रदेवत्यास्तिस्रः । हे
मघवन् धनवन्, ये मरुतोळे गणदेवाः अद्दिद्दत्यॆ वृत्रहननरूपे
कर्मणि त्वा त्वामवर्धन् जहि वीरय स्खेत्यादिवचोभिस्ते वृद्धिम-
कुर्वन् । हे हरिवः, हरिनामकाश्वयुक्त, शाम्बरे शम्बरसंब-
न्धिनि युद्धे ये लामवर्धन् । ये च मरुतो गविष्टौ गवां पण्य-
सुरहृतानामिष्टौ प्रत्याहरणेच्छायां ये त्वामवर्धयन् । ये च
विप्राः मेधाविनो मरुतो नूनं निश्चितं त्वामनु मदन्ति उत्कर्ष-
यन्ति तर्पयन्ति वा । हे इन्द्र, तैर्मरुद्भिः सगणः गणसहितः
पञ्चषष्टी ।
आ तू न॑ इन्द्र वृत्रहन्न॒स्माक॑म॒र्धमाग॑हि । म॒हा-
न्म॒हीभि॑रू॒तिभि॑ः ॥ ६५ ॥
उ० आ तू नः । आ तू नः इति त्रयो निपाताः छन्द:-
परिपूर्तिकराः । हे इन्द्र, हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तः, अस्माक-
मर्धम् अस्मदीयं पक्षम् आगहि आगच्छ । एत्य च भस्मान्
पालयेति शेषः । महान् सन् महीभिर्महतीभिः ऊतिभि-
रवनैः पालनैः ॥ ६५ ॥
म० वामदेवदृष्टा गायत्री । तु इति निपातः क्षिप्रवचनः ।
सन् सोमं पिब मरुत्वतीयादिग्रहं पिबातृप्तेः । अहिहत्ये 'ऋचि तुनुध - ' ( पा० ६ । ३ । १३३ ) इत्यादिना तस्य संहि-
हन्तेर्भावे 'हनस्त च' ( पा० ३ । १ । १०८ ) इति क्यप् । तायां दीर्घः । वृत्राणामावरकाणां पाप्मनां हृन्ता वृत्रहा । हे
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
रिणां वा । इन्द्राग्नी हवामहे आह्वयामः । तौ च आहूतौ
नः अस्मान् मृडातः मृडयतः सुखयतः ईदृशे कर्मणि ॥ ६१ ॥
म० भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्राग्नी गायत्री । वयमिन्द्राग्नी हवामहे
आह्वयामः । कीदृशाविन्द्राग्नी उम्रौ उदूर्णबलौ । मृधो हिंस-
कान् विघनिनौ विशेषेण हतो नाशयतस्तौ विधनिनौ
हन्तेर्घः । ता तौ आहूतौ इन्द्राग्नी नोऽस्मान् । ईदृशे
भयानके संग्रामे कर्मणि वा । मृडातः मृडयतः सुख -
यतः ॥ ६१ ॥
द्विषष्टी ।
।
[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]
कृदुत्तरपदसमासः । अवर्धन् । झेः सार्वधातुकत्वेऽपि 'छन्द-
स्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इत्यार्धधातुकले णिलोपः ।
यद्वृत्तयो गान्निघाताभावः ( पा० ८ । १ । ६६ ) । गवामिष्टि-
र्यस्मिन् रणे इति 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ' ( पा० ६ ।
२ । १ ) इति पूर्वपदस्वरः । अनुमदन्ति । झेर्लसार्वधातुका -
नुदात्तत्वे धातुखरः 'तिङि चोदात्तवति-' ( पा० ८ । १ । ७१ )
इति गतेर्निघातः ॥ ६३
चतुःषष्टी ।
जनि॑ष्ठा उ॒ग्रः सह॑से तु॒राय॑ म॒न्द्र ओजि॑ष्ठो
उपा॑स्मै गायता नर॒ पव॑माना॒येन्द॑वे । अ॒भि बहुलाभि॑मानः । अव॑धे॒न्निन्द्र॑ म॒रुत॑श्चि॒दत्र मा॒ता
दे॒वाँ २ ॥ इय॑क्ष॒ते ॥ ६२ ॥
यद्वी॒रं धन॒द्धनि॑ष्ठा ॥ ६४॥
उ०
1
पवमा-
उपास्मै । उपगायत हे नरः ऋत्विजः, , अस्मै
नाय दशापवित्राद्रोणकलशं प्रति गच्छते । इन्दवे सोमाय
अभिइयक्षते यष्टुमिच्छते । सनि यकारलोपः । देवान् ॥ ६२ ॥
म० देवलदृष्टा सोमदेवत्या गायत्री । हे नरो यज्ञनेतारः
ऋत्विजः, अस्मै इन्दवे सोमाय उपगायत उद्गातृशास्त्रमनुसृ
त्योपशब्दयत । स्तोत्राणि कुरुतेत्यर्थः । कीदृशायेन्दवे । पवमा-
नाय 'पव गतौ' पवते दशापवित्राद्रोणकलशं गच्छति पव-
मानस्तस्मै देवान् यष्टव्यानभि संमुखमियक्षते यष्टुमिच्छते ।
यजेः सनि छान्दसोऽभ्यासयकारलोपः ॥ ६२ ॥
त्रिषष्टी ।
ये त्वा॑हि॒हत्ये॑ मघव॒न्नव॑ध॒न्ये शम्बरे हरिवो ये
गवि॑ष्टा॒ौ । ये त्वा॑ ना॒नम॑नु॒ मद॑न्ति॒ विप्रा॒ः पिवे॑न्द्र॒
सोम॒ सग॑णो म॒रुद्भि॑ः ॥ ६३॥
उ०
उ० जनिष्ठा उग्रः । जातः उग्रः उद्द्भूर्णः । सहसे बलाय
तुराय त्वरणाय । वचनविशेषणम् । मन्द्रः मन्दनीयः ओ-
जिष्ठः अतिशयेन ओजसा युक्तः । बहुलाभिमानः अचिन्त्या-
भिमानः बहुप्रकाराभिमानो वा । अभिमानः ज्ञानम् यत्
तस्मात् । अवर्धन् अवर्धयन् इन्द्रं । मरुतश्चित् मरुतोऽपि
अत्र परमपदे स्थितम् । माता अदितिः यत् यस्मात् वीरंच
दधनत् दधातेरेतद्रूपम् नकार उपजनः । धारितवती । धनिष्ठा
अतिशयेन धन्या धनवती । तस्माच्च मरुतः अवर्धन्निति
संबन्धः ॥ ६४ ॥
म० गौरिवीतिदृष्टा । हे इन्द्र, लं सहसे बलाय जनिष्ठा
अजनिष्ठाः जातोऽसि लुङ् अडभावः । कीदृशाय । सहसे तुराय
त्वरमाणाय वेगवते । कीदृशः त्वम् । उग्रः उत्कृष्टः । मन्द्रः
सु॒त्यः ओजिष्ठः अत्यन्तमोजखी ओजिष्ठः 'बिन्मतोर्लुक्'
( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति विनो लुक् । बहुलाभिमानः सर्वं
ये ar द्वेष्टुभौ । ये मरुतः त्वाम् अहिहत्ये । जगन्मद्विभूतिरिति भूयिष्ठाभिमानः । अत्र वृत्रवधे ईदृशमिन्द्र-
अहिरसुरः । अविधे कर्तव्ये हे मघवन्, भवर्धन्वर्धित - मरुतश्चित् मरुतोऽपि अवर्धन् । खुतिसहायाभ्यामिति शेषः ।
वन्तः । ये च शाम्बरे वधे कर्तव्ये हे हरिवन् । ये च गविष्टौ । इदं चेन्द्रसौभाग्यं गर्भकालीन मित्याह । यत् यस्मात् माता-
गवामपामेषणायोपस्थितं सन्तं त्वामवर्धन् । ये च त्वा त्वाम् दितिः धनिष्ठान्या वीरमिन्द्रं दधनत् गर्भे धारितवती । नकार
नूनं निश्चयेन अनुमदन्ति उत्कर्षयन्ति तर्पयन्ति वा । विप्राः । उपजनः ॥ ६४ ॥
मेधाविनः पिब हे इन्द्र, सोमम् सगणः समानगणः तैः
मरुद्भिः ॥ ६३ ॥
म० विश्वामित्रदृष्टया द्वे त्रिष्टुभौ इन्द्रदेवत्यास्तिस्रः । हे
मघवन् धनवन्, ये मरुतोळे गणदेवाः अद्दिद्दत्यॆ वृत्रहननरूपे
कर्मणि त्वा त्वामवर्धन् जहि वीरय स्खेत्यादिवचोभिस्ते वृद्धिम-
कुर्वन् । हे हरिवः, हरिनामकाश्वयुक्त, शाम्बरे शम्बरसंब-
न्धिनि युद्धे ये लामवर्धन् । ये च मरुतो गविष्टौ गवां पण्य-
सुरहृतानामिष्टौ प्रत्याहरणेच्छायां ये त्वामवर्धयन् । ये च
विप्राः मेधाविनो मरुतो नूनं निश्चितं त्वामनु मदन्ति उत्कर्ष-
यन्ति तर्पयन्ति वा । हे इन्द्र, तैर्मरुद्भिः सगणः गणसहितः
पञ्चषष्टी ।
आ तू न॑ इन्द्र वृत्रहन्न॒स्माक॑म॒र्धमाग॑हि । म॒हा-
न्म॒हीभि॑रू॒तिभि॑ः ॥ ६५ ॥
उ० आ तू नः । आ तू नः इति त्रयो निपाताः छन्द:-
परिपूर्तिकराः । हे इन्द्र, हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तः, अस्माक-
मर्धम् अस्मदीयं पक्षम् आगहि आगच्छ । एत्य च भस्मान्
पालयेति शेषः । महान् सन् महीभिर्महतीभिः ऊतिभि-
रवनैः पालनैः ॥ ६५ ॥
म० वामदेवदृष्टा गायत्री । तु इति निपातः क्षिप्रवचनः ।
सन् सोमं पिब मरुत्वतीयादिग्रहं पिबातृप्तेः । अहिहत्ये 'ऋचि तुनुध - ' ( पा० ६ । ३ । १३३ ) इत्यादिना तस्य संहि-
हन्तेर्भावे 'हनस्त च' ( पा० ३ । १ । १०८ ) इति क्यप् । तायां दीर्घः । वृत्राणामावरकाणां पाप्मनां हृन्ता वृत्रहा । हे