2026-02-20 06:09:54 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
एकोनषष्टी ।
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
वि॒दद्यदी॑ स॒रमा॑ रु॒ग्णमदे॒र्महि॒ पार्थः पू॒र्व्यं
स॒ध्य॒क्तः । अत्र॑ नयत्सु॒पद्यक्ष॑राणामच्छा रव॑ प्रथ॒मा
जा॑न॒ती गा॑त् ॥ ५९ ॥
उ० आग्रयणं गृह्णाति । विदद्यदि त्रिष्टुप् । इह वाकू-
प्रकटीभवेति सोच्यते । विदत् जानीयात् यदि । सरमा वाकू
श्रयीलक्षणा । सा हि अभिषवे समानं रमते । रुग्णं चूर्णी-
कृतम् अद्रेः सोमाभिषवस्य कर्तुः अद्विभिश्च सोमोऽभिषूयते ।
महि महत् पाथः सोमलक्षणमन्नम् पूर्व्यं उपांश्वन्तर्यामैन्द्र-
वायवादिषु गृहीतम् । सध्यक् समानाञ्चनम् । सहस्य सधिः
भञ्चतेरुत्तरम् । कः कुर्यात् । किंच अग्रनयत् यज्ञाग्रं नयति
सा पाथः । सुपदी शोभनानि पदानि यस्या वाचः सा ।
तथोक्ता । नहि पदानि प्रत्याख्याय वाक्यं स्यात् । अक्षरा
णामकारादीनां रवं शब्दं जानती प्रथमा अच्छ आभिमुख्येन
अगात् गच्छति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यायते बहृचांतु
संवादसूक्तम् । तत्र सरमा देवशुनी इन्द्रेण प्रेषितान्वेषणार्थं ।
गोधने पणिभिरसुरैर्हृते तदभिप्रायेण व्याख्यायते ।
तत्रासुराणां पर्यालोचनवाक्यम् । विदद्यदि विदत् अलभत्
यदा सरमा देवशुनी । रुग्णं भघ्नं गवां संबन्धिभिः खुरैः
अद्रेः पर्वतस्य द्वारम् । अथानन्तरं महि महत् गोलक्षणं
पाथः अन्नम् । पूर्व्यम् पूर्वेषु कालेषु अपहृतम् । सध्यक्
देवान्प्रति सहाञ्चनम् कः । करोतेः रूपं । करिष्यति । अग्रम्
गवामप्रमवस्थाय नयत् नेष्यति । सुपदी शोभनपादयुक्ता
पदेन याम्वेषयति नष्टं सैवमुच्यते । अक्षराणामस्मदीय-
वाक्यसंबन्धिनाम् अच्छ अभि रवमुच्चारणम् प्रथमा जानती
अगात् आगमिष्यति ॥ ५९ ॥
।
५४९
यदि यदा अद्रेः गिरेः रुग्णं भनम् द्वारम् विदत् अविदत् अल-
भत् तदा इन्द्रः पाथः हविरन्नं कः अकार्षीत् तस्यै दत्तवान् ।
ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमा अक्षराणां क्षरणेन
नाशेन रहितानामनुपद्रुतानां गवाम् अयं प्रान्तं नयत् -
यत् प्राप्नोत् । प्रथमा प्रथमम् रवं गवां हम्भारखं जानती सती
अच्छ गवामभिमुखं गात् अगात् जगाम । कीदृशं पाथः ।
महि महत् । पूव्यं पूर्वं प्रेषणकाले अन्नादिनीं ते प्रजां करिष्या-
मीति प्रतिज्ञातम् । सध्र्यक् सध्रीचीनमितरैरपि सह भोज्यम् ।
विदत् 'विदु, लामे' 'पुषादि' ( पा० ३ । १ । ५५ ) इत्या-
दिना च्लेरङादेशः अडभाव आर्षः । सरमा 'सृ गतौ' औणा-
दिकोऽमप्रत्ययः । ' सरमा सरणिः' इति यास्कः । रुग्णम्
'रुजो भङ्गे' निष्टायां 'ओदितश्च' ( पा० ८ । २ । ४५ ) इवि
नत्वम् । पाथः पातीति 'पा रक्षणे' अन्नम् असुन्प्रत्ययस्य
थुडागमः । कः करोतेर्लुङि 'मन्त्रे घसह्वर -' ( पा० २ । ४ ।
० ) इत्यादिना लेर्लोपे रूपम् । सुपदी ' पादोऽन्यतरस्याम्'
( पा० ४ । १ । ८ ) इति ङीप् । गात् 'इणो गा
लुङि' ॥ ५९ ॥
८०
षष्टी ।
न॒हि स्पश॒मवि॑द॒न्न॒न्यम॒स्माद्वैश्वान॒रात्पु॑रए॒तार॑-
मग्नेः । एमैनमवृधन्न॒मृता अम॑र्त्यं वैश्वानरं क्षेत्रज-
त्याय देवाः ॥ ६० ॥
1
उ० नहि स्पशम् । त्रिष्टुप् । नहिशब्दः प्रतिषेधवचनः ।
स्पशम् स्पशः प्रणिधिरुच्यते । अविदन् अन्यम् अस्मात् वैश्वा-
नरादग्नेः । पुरएतारं सर्वेषु कार्येषु अग्रगन्तारं च नहि
भविदन् । आ ईम् द्वौ निपातौ अथशब्दस्यार्थे वर्तेते । अथ
एनं वैश्वानरम् अवृधन् वर्धितवन्तः । अमृता अमरणधर्माणो
देवाः । अमर्त्यम् अमरणधर्माणं वैश्वानरम् । क्षैत्रजित्याय
यजमानस्य देवयजनक्षेत्रजयनिमित्तम् ॥ ६० ॥
म०
म० कुशिकदृष्टा त्रिष्टुप् इन्द्रदेवत्या । सह रमन्ते देवा
विप्रा वा यस्यां सा सरमा वाक् । प्रथमा आद्या सरमा त्रयी-
लक्षणा वाक् अच्छ यज्ञाभिमुखं गात् आगच्छति । यज्ञं प्रति- विश्वामित्रदृष्टा त्रिष्टुब्वैश्वानरी । देवाः वैश्वानरात्
पादयतीत्यर्थः । कीदृशी सरमा । सुपदी शोभनानि पदानि विश्वेभ्यो हितात् अग्नेः अन्यं स्पशं दूतं पुरएतारं सर्वकार्येषु
सुप्तिङन्तानि यस्यां सा । अक्षराणामकारादीनां रवं शब्दं । पुरःसरं च नहि अविदन् नालभन्त । नहिशब्दो निषेधवाची ।
जानती ज्ञापयन्ती । अन्तर्भूतणिजर्थः । तां सरमां यदि चेत् । स्पशः प्रणिधिरुच्यते । पुर एति गच्छति पुरएता तम् । आ
विदजानीयात् अध्वर्युः तर्हि पाथः सोमलक्षणमन्नं कः कुर्यात् ईम् निपातौ अथार्थों । अथामृता देवाः एनं वैश्वानरमवृधन्
वेदानभिज्ञस्य सोमकण्डनानधिकारात् । कीदृशं पाथः । अद्रेः । अवर्धयन् । कीदृशमग्निम् । अमर्त्यममरणधर्माणम् । किमर्थमवृ-
रुग्णम् विभक्तिव्यत्ययः । अद्रिणा सोमाभिषवग्राव्णा रुग्णम- धन् । क्षैत्रजित्याय क्षेत्रमेव क्षेत्रं तस्य जित्यं जयस्तस्मै यज-
भिषुतम् । महि महत् । पूर्व्यं पूर्वगृहीतमुपांश्वन्तर्यामैन्द्रवा - मानस्य क्षेत्रायै ॥ ६० ॥
यवादिपात्रेषु । सध्र्यक् सहाञ्चति सहस्य सधिः । सहैव हवनाय
गच्छत् । अप्रं नयत् अग्रे मुख्यत्वं यजमानं प्रापयत् यज्ञेन
यजमानो मुख्यो भवति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यातः ।
बह्वृचानां तु संवादसूतमिदम् । तत्र पणिभिरसुरैर्देवगोधने-
Sपहृते इन्द्रेण देवशुनी तद्भीत्यै प्रेरिता तदभिप्रायेण व्याख्या- उ० उग्रा विघनिना । द्वे गायत्र्यौ । उग्रा उग्रौ उद्गुणौं ।
यते । सरमा देवशुनी इन्द्रेण वान्वेषणाय प्रहिता सती । विघनिना हन्तेर्घत्वम् विहन्तारौ मृधः संग्रामस्य संग्रामका-
एकषष्टी ।
उम्रा वि॑िध॒निना मृध॑ इन्द्रानी हवामहे । ता
नौ मृडात ईदृशै ॥ ६१ ॥
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
वि॒दद्यदी॑ स॒रमा॑ रु॒ग्णमदे॒र्महि॒ पार्थः पू॒र्व्यं
स॒ध्य॒क्तः । अत्र॑ नयत्सु॒पद्यक्ष॑राणामच्छा रव॑ प्रथ॒मा
जा॑न॒ती गा॑त् ॥ ५९ ॥
उ० आग्रयणं गृह्णाति । विदद्यदि त्रिष्टुप् । इह वाकू-
प्रकटीभवेति सोच्यते । विदत् जानीयात् यदि । सरमा वाकू
श्रयीलक्षणा । सा हि अभिषवे समानं रमते । रुग्णं चूर्णी-
कृतम् अद्रेः सोमाभिषवस्य कर्तुः अद्विभिश्च सोमोऽभिषूयते ।
महि महत् पाथः सोमलक्षणमन्नम् पूर्व्यं उपांश्वन्तर्यामैन्द्र-
वायवादिषु गृहीतम् । सध्यक् समानाञ्चनम् । सहस्य सधिः
भञ्चतेरुत्तरम् । कः कुर्यात् । किंच अग्रनयत् यज्ञाग्रं नयति
सा पाथः । सुपदी शोभनानि पदानि यस्या वाचः सा ।
तथोक्ता । नहि पदानि प्रत्याख्याय वाक्यं स्यात् । अक्षरा
णामकारादीनां रवं शब्दं जानती प्रथमा अच्छ आभिमुख्येन
अगात् गच्छति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यायते बहृचांतु
संवादसूक्तम् । तत्र सरमा देवशुनी इन्द्रेण प्रेषितान्वेषणार्थं ।
गोधने पणिभिरसुरैर्हृते तदभिप्रायेण व्याख्यायते ।
तत्रासुराणां पर्यालोचनवाक्यम् । विदद्यदि विदत् अलभत्
यदा सरमा देवशुनी । रुग्णं भघ्नं गवां संबन्धिभिः खुरैः
अद्रेः पर्वतस्य द्वारम् । अथानन्तरं महि महत् गोलक्षणं
पाथः अन्नम् । पूर्व्यम् पूर्वेषु कालेषु अपहृतम् । सध्यक्
देवान्प्रति सहाञ्चनम् कः । करोतेः रूपं । करिष्यति । अग्रम्
गवामप्रमवस्थाय नयत् नेष्यति । सुपदी शोभनपादयुक्ता
पदेन याम्वेषयति नष्टं सैवमुच्यते । अक्षराणामस्मदीय-
वाक्यसंबन्धिनाम् अच्छ अभि रवमुच्चारणम् प्रथमा जानती
अगात् आगमिष्यति ॥ ५९ ॥
।
५४९
यदि यदा अद्रेः गिरेः रुग्णं भनम् द्वारम् विदत् अविदत् अल-
भत् तदा इन्द्रः पाथः हविरन्नं कः अकार्षीत् तस्यै दत्तवान् ।
ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमा अक्षराणां क्षरणेन
नाशेन रहितानामनुपद्रुतानां गवाम् अयं प्रान्तं नयत् -
यत् प्राप्नोत् । प्रथमा प्रथमम् रवं गवां हम्भारखं जानती सती
अच्छ गवामभिमुखं गात् अगात् जगाम । कीदृशं पाथः ।
महि महत् । पूव्यं पूर्वं प्रेषणकाले अन्नादिनीं ते प्रजां करिष्या-
मीति प्रतिज्ञातम् । सध्र्यक् सध्रीचीनमितरैरपि सह भोज्यम् ।
विदत् 'विदु, लामे' 'पुषादि' ( पा० ३ । १ । ५५ ) इत्या-
दिना च्लेरङादेशः अडभाव आर्षः । सरमा 'सृ गतौ' औणा-
दिकोऽमप्रत्ययः । ' सरमा सरणिः' इति यास्कः । रुग्णम्
'रुजो भङ्गे' निष्टायां 'ओदितश्च' ( पा० ८ । २ । ४५ ) इवि
नत्वम् । पाथः पातीति 'पा रक्षणे' अन्नम् असुन्प्रत्ययस्य
थुडागमः । कः करोतेर्लुङि 'मन्त्रे घसह्वर -' ( पा० २ । ४ ।
० ) इत्यादिना लेर्लोपे रूपम् । सुपदी ' पादोऽन्यतरस्याम्'
( पा० ४ । १ । ८ ) इति ङीप् । गात् 'इणो गा
लुङि' ॥ ५९ ॥
८०
षष्टी ।
न॒हि स्पश॒मवि॑द॒न्न॒न्यम॒स्माद्वैश्वान॒रात्पु॑रए॒तार॑-
मग्नेः । एमैनमवृधन्न॒मृता अम॑र्त्यं वैश्वानरं क्षेत्रज-
त्याय देवाः ॥ ६० ॥
1
उ० नहि स्पशम् । त्रिष्टुप् । नहिशब्दः प्रतिषेधवचनः ।
स्पशम् स्पशः प्रणिधिरुच्यते । अविदन् अन्यम् अस्मात् वैश्वा-
नरादग्नेः । पुरएतारं सर्वेषु कार्येषु अग्रगन्तारं च नहि
भविदन् । आ ईम् द्वौ निपातौ अथशब्दस्यार्थे वर्तेते । अथ
एनं वैश्वानरम् अवृधन् वर्धितवन्तः । अमृता अमरणधर्माणो
देवाः । अमर्त्यम् अमरणधर्माणं वैश्वानरम् । क्षैत्रजित्याय
यजमानस्य देवयजनक्षेत्रजयनिमित्तम् ॥ ६० ॥
म०
म० कुशिकदृष्टा त्रिष्टुप् इन्द्रदेवत्या । सह रमन्ते देवा
विप्रा वा यस्यां सा सरमा वाक् । प्रथमा आद्या सरमा त्रयी-
लक्षणा वाक् अच्छ यज्ञाभिमुखं गात् आगच्छति । यज्ञं प्रति- विश्वामित्रदृष्टा त्रिष्टुब्वैश्वानरी । देवाः वैश्वानरात्
पादयतीत्यर्थः । कीदृशी सरमा । सुपदी शोभनानि पदानि विश्वेभ्यो हितात् अग्नेः अन्यं स्पशं दूतं पुरएतारं सर्वकार्येषु
सुप्तिङन्तानि यस्यां सा । अक्षराणामकारादीनां रवं शब्दं । पुरःसरं च नहि अविदन् नालभन्त । नहिशब्दो निषेधवाची ।
जानती ज्ञापयन्ती । अन्तर्भूतणिजर्थः । तां सरमां यदि चेत् । स्पशः प्रणिधिरुच्यते । पुर एति गच्छति पुरएता तम् । आ
विदजानीयात् अध्वर्युः तर्हि पाथः सोमलक्षणमन्नं कः कुर्यात् ईम् निपातौ अथार्थों । अथामृता देवाः एनं वैश्वानरमवृधन्
वेदानभिज्ञस्य सोमकण्डनानधिकारात् । कीदृशं पाथः । अद्रेः । अवर्धयन् । कीदृशमग्निम् । अमर्त्यममरणधर्माणम् । किमर्थमवृ-
रुग्णम् विभक्तिव्यत्ययः । अद्रिणा सोमाभिषवग्राव्णा रुग्णम- धन् । क्षैत्रजित्याय क्षेत्रमेव क्षेत्रं तस्य जित्यं जयस्तस्मै यज-
भिषुतम् । महि महत् । पूर्व्यं पूर्वगृहीतमुपांश्वन्तर्यामैन्द्रवा - मानस्य क्षेत्रायै ॥ ६० ॥
यवादिपात्रेषु । सध्र्यक् सहाञ्चति सहस्य सधिः । सहैव हवनाय
गच्छत् । अप्रं नयत् अग्रे मुख्यत्वं यजमानं प्रापयत् यज्ञेन
यजमानो मुख्यो भवति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यातः ।
बह्वृचानां तु संवादसूतमिदम् । तत्र पणिभिरसुरैर्देवगोधने-
Sपहृते इन्द्रेण देवशुनी तद्भीत्यै प्रेरिता तदभिप्रायेण व्याख्या- उ० उग्रा विघनिना । द्वे गायत्र्यौ । उग्रा उग्रौ उद्गुणौं ।
यते । सरमा देवशुनी इन्द्रेण वान्वेषणाय प्रहिता सती । विघनिना हन्तेर्घत्वम् विहन्तारौ मृधः संग्रामस्य संग्रामका-
एकषष्टी ।
उम्रा वि॑िध॒निना मृध॑ इन्द्रानी हवामहे । ता
नौ मृडात ईदृशै ॥ ६१ ॥