शतकत्रयम् /24
This page has not been fully proofread.
नीतिशतकम् ।
१३
स्थायी ॥ मुखमाननं विद्ययाऽवदातं शुद्धम् "अवदातः सिते पीते शुद्धे
इत्यमरः" इदं पूर्वोक्तं सर्व पिष्टपं जगद्धरत्युद्धरति तच्छीलस्तस्मिन् 'ताच्छील्ये
णिनिः' "जगत्स्यात्पिष्टपे क्लीबं वायौ ना जङ्गमे त्रिष्विति मेदिनी" विष्टपेत्यपि
पाठः ॥ इष्टं ददातीतीष्टदो हरिस्तस्मिन् तुष्टे संतुष्टे सति देहिना शरी-
रिणा सम्यक्प्राप्यते नान्यथेति भावः "शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ २९ ॥
प्राणिहिंसाद्यकरणमेव कल्याणमार्ग इत्याह-
प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ॥
तृष्णास्रोताविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥ २६ ॥
प्राणाघातादिति ॥ प्राणस्य स्वस्यान्यस्य वाऽऽघातो हननं तस्मान्निवृत्तिर्नि -
वर्तनं, परेषां धनस्य द्रव्यस्य हरणे संयमश्चित्तनिग्रहः, परधनहरणे प्रवृत्त्यभाव
इत्यर्थः । सत्यवाक्यं यथार्थभाषणं, काले पुण्यकाले शक्त्या यथाशक्त्या प्रदानं
ब्राह्मणादिभ्यो दानं, परेषामन्येषां युवतिजनस्य तरुणीजनस्य कथासु मूकभा-
वस्तूष्णींभावः ॥ वाचा परस्त्रीकथानुद्घाटनमित्यर्थः ॥ तृष्णाया आशायाः
स्रोतः
: प्रवाहस्तस्य विभङ्गो नाशः, गुरुषु महाजनेषु विनयो नम्रता, सर्व-
भूतेषु सर्वप्राणिष्वनुकम्पा दया, एषः सर्वशास्त्रेषु अनुपहतोऽकुण्ठितोऽप्रति-
षिद्ध इति यावत् ॥ विधिर्विधानं यस्यैतादृशः सामान्यः सर्वलोकसाधारणः
श्रेयसां कल्याणानां पन्था मार्गे नान्य इत्यर्थः ॥ " स्रग्धरा वृत्तम् ॥ म्रन्नै-
र्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयमिति " तल्लक्षणात् ॥ २६ ॥
नीचमध्यमोत्तमानां क्रियारम्भे वैचित्र्यमाह—
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ॥
विभैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २७ ॥
प्रारभ्यत इति ॥ नीचैरज्ञैर्विघ्नस्यान्तरायस्य " विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूह इत्यमरः"
भयं भीतिस्तेन, कर्म न प्रारभ्यते खलु निश्चयेन ॥ मध्या मध्यमाः प्रारभ्य
प्रारम्भं कृत्वा विघ्नेन विहताश्चालिताः सन्तो विरमन्ति विरामं प्राप्नुवन्ति,
कर्म न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ उत्तमजनास्तु प्रारभ्यारम्भं कृत्वा विघ्नैः पुनः पुनर्वारं-
Digitized by
Google
१३
स्थायी ॥ मुखमाननं विद्ययाऽवदातं शुद्धम् "अवदातः सिते पीते शुद्धे
इत्यमरः" इदं पूर्वोक्तं सर्व पिष्टपं जगद्धरत्युद्धरति तच्छीलस्तस्मिन् 'ताच्छील्ये
णिनिः' "जगत्स्यात्पिष्टपे क्लीबं वायौ ना जङ्गमे त्रिष्विति मेदिनी" विष्टपेत्यपि
पाठः ॥ इष्टं ददातीतीष्टदो हरिस्तस्मिन् तुष्टे संतुष्टे सति देहिना शरी-
रिणा सम्यक्प्राप्यते नान्यथेति भावः "शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ २९ ॥
प्राणिहिंसाद्यकरणमेव कल्याणमार्ग इत्याह-
प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ॥
तृष्णास्रोताविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥ २६ ॥
प्राणाघातादिति ॥ प्राणस्य स्वस्यान्यस्य वाऽऽघातो हननं तस्मान्निवृत्तिर्नि -
वर्तनं, परेषां धनस्य द्रव्यस्य हरणे संयमश्चित्तनिग्रहः, परधनहरणे प्रवृत्त्यभाव
इत्यर्थः । सत्यवाक्यं यथार्थभाषणं, काले पुण्यकाले शक्त्या यथाशक्त्या प्रदानं
ब्राह्मणादिभ्यो दानं, परेषामन्येषां युवतिजनस्य तरुणीजनस्य कथासु मूकभा-
वस्तूष्णींभावः ॥ वाचा परस्त्रीकथानुद्घाटनमित्यर्थः ॥ तृष्णाया आशायाः
स्रोतः
: प्रवाहस्तस्य विभङ्गो नाशः, गुरुषु महाजनेषु विनयो नम्रता, सर्व-
भूतेषु सर्वप्राणिष्वनुकम्पा दया, एषः सर्वशास्त्रेषु अनुपहतोऽकुण्ठितोऽप्रति-
षिद्ध इति यावत् ॥ विधिर्विधानं यस्यैतादृशः सामान्यः सर्वलोकसाधारणः
श्रेयसां कल्याणानां पन्था मार्गे नान्य इत्यर्थः ॥ " स्रग्धरा वृत्तम् ॥ म्रन्नै-
र्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयमिति " तल्लक्षणात् ॥ २६ ॥
नीचमध्यमोत्तमानां क्रियारम्भे वैचित्र्यमाह—
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ॥
विभैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २७ ॥
प्रारभ्यत इति ॥ नीचैरज्ञैर्विघ्नस्यान्तरायस्य " विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूह इत्यमरः"
भयं भीतिस्तेन, कर्म न प्रारभ्यते खलु निश्चयेन ॥ मध्या मध्यमाः प्रारभ्य
प्रारम्भं कृत्वा विघ्नेन विहताश्चालिताः सन्तो विरमन्ति विरामं प्राप्नुवन्ति,
कर्म न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ उत्तमजनास्तु प्रारभ्यारम्भं कृत्वा विघ्नैः पुनः पुनर्वारं-
Digitized by