शतकत्रयम् /18
This page has not been fully proofread.
नीतिशतकम् ।
,
यस्तु साहित्यशास्त्राद्यनभिज्ञः स तु नराकारः पशुरेवेत्याह-
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ॥
तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ १२ ॥
साहित्येति ॥ साहित्यं काव्यालङ्कारादि, संगीतं गानादि, कला शिल्पं,
ताभिर्विहीनो रहितो नरः पुच्छं लाङ्गूलं विषाणं शृङ्गं ताभ्यां हीनः "पुच्छो-
ऽस्त्री लूमलाङ्गूले, अतस्त्रिषु विषाणं स्यात्पशुशृङ्गे इति चेत्यमरः " ॥ साक्षात्प-
शुरेव ॥ ननु पशवस्तृणं भक्षयन्त्ययं तु कुतो न खादतीति चेत्तत्राह तृणमिति ॥
तृणं न खादन्न भक्षयन्नपि जीवमान इति यत् तत्पशूनां परममुत्कृष्टं भागधेयम-
दृष्टम् ॥ अन्यथा तेषां तृणाद्यलाभाज्जीवनमपि न स्यादिति भावः ॥ तस्मान्म-
नुष्येण साहित्यादिकमवश्यं संपादनीयमिति तात्पर्यम् ॥ उपजातिर्वृत्तम् ॥
"उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ स्यादिद्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥ अनन्तरोदी-
रितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता इति" तलक्षणात् ॥ १२ ॥
येषां विद्यादि नास्ति तेषां पशुभूतानां मनुष्यरूपेण भूमौ संचरणमि-
त्याह-
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ॥
ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १३ ॥
येषामिति ॥ येषां विद्याव्याकरणमीमांसादिः न नास्ति, तपो व्रतोप-
बासादि न, दानं सत्पात्रे गवादि धनार्पणं न, ज्ञानं शास्त्रीयं व्यावहारिकं च
न, शीलं सद्वृत्तं न गुणः सत्त्वगुणः लोकानेकविधकार्यसाधको वा न, धर्मः
सदाचरणादिः न, ते मृगाः पशुभूताः "मृगः पशौ कुरङ्गे चेति मेदिनी"
नरा भुवि भारभूताः सन्तो मनुष्यरूपेण चरन्ति संचरन्ति ॥ विद्यादिहीना
मनुष्यरूपेणोपलभ्यमाना अपि पृथिव्या भारभूताः साक्षात्पशव एवेत्यर्थः ॥
तथा च पुरुषेण पशुत्वनिवारकविद्यादिकमवश्यं संपादनीयमित्यनेन सूचितम् ॥
पूर्वोक्तमेव वृत्तम् ॥ १३ ॥
पर्वतादौ वनचरैः सह भ्रमणं श्रेष्ठं, न मूर्खजनसंसर्गः स्वर्गेऽप्युचित
इत्याह-
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह ॥
न मूर्खजनसंपर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ १४ ॥
वरमिति ॥ पर्वतदुर्गेषु गन्तुमशक्येष्वपि स्थानेषु वने चरन्तीति वनेचरा
व्याघ्रादयस्तैः सह भ्रान्तं भ्रमणम् 'भावे क्तः ' ॥ वरमुचितम् ॥ सुरेन्द्रभव-
Dignized by Google
,
यस्तु साहित्यशास्त्राद्यनभिज्ञः स तु नराकारः पशुरेवेत्याह-
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ॥
तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ १२ ॥
साहित्येति ॥ साहित्यं काव्यालङ्कारादि, संगीतं गानादि, कला शिल्पं,
ताभिर्विहीनो रहितो नरः पुच्छं लाङ्गूलं विषाणं शृङ्गं ताभ्यां हीनः "पुच्छो-
ऽस्त्री लूमलाङ्गूले, अतस्त्रिषु विषाणं स्यात्पशुशृङ्गे इति चेत्यमरः " ॥ साक्षात्प-
शुरेव ॥ ननु पशवस्तृणं भक्षयन्त्ययं तु कुतो न खादतीति चेत्तत्राह तृणमिति ॥
तृणं न खादन्न भक्षयन्नपि जीवमान इति यत् तत्पशूनां परममुत्कृष्टं भागधेयम-
दृष्टम् ॥ अन्यथा तेषां तृणाद्यलाभाज्जीवनमपि न स्यादिति भावः ॥ तस्मान्म-
नुष्येण साहित्यादिकमवश्यं संपादनीयमिति तात्पर्यम् ॥ उपजातिर्वृत्तम् ॥
"उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ स्यादिद्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥ अनन्तरोदी-
रितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता इति" तलक्षणात् ॥ १२ ॥
येषां विद्यादि नास्ति तेषां पशुभूतानां मनुष्यरूपेण भूमौ संचरणमि-
त्याह-
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ॥
ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १३ ॥
येषामिति ॥ येषां विद्याव्याकरणमीमांसादिः न नास्ति, तपो व्रतोप-
बासादि न, दानं सत्पात्रे गवादि धनार्पणं न, ज्ञानं शास्त्रीयं व्यावहारिकं च
न, शीलं सद्वृत्तं न गुणः सत्त्वगुणः लोकानेकविधकार्यसाधको वा न, धर्मः
सदाचरणादिः न, ते मृगाः पशुभूताः "मृगः पशौ कुरङ्गे चेति मेदिनी"
नरा भुवि भारभूताः सन्तो मनुष्यरूपेण चरन्ति संचरन्ति ॥ विद्यादिहीना
मनुष्यरूपेणोपलभ्यमाना अपि पृथिव्या भारभूताः साक्षात्पशव एवेत्यर्थः ॥
तथा च पुरुषेण पशुत्वनिवारकविद्यादिकमवश्यं संपादनीयमित्यनेन सूचितम् ॥
पूर्वोक्तमेव वृत्तम् ॥ १३ ॥
पर्वतादौ वनचरैः सह भ्रमणं श्रेष्ठं, न मूर्खजनसंसर्गः स्वर्गेऽप्युचित
इत्याह-
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह ॥
न मूर्खजनसंपर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥ १४ ॥
वरमिति ॥ पर्वतदुर्गेषु गन्तुमशक्येष्वपि स्थानेषु वने चरन्तीति वनेचरा
व्याघ्रादयस्तैः सह भ्रान्तं भ्रमणम् 'भावे क्तः ' ॥ वरमुचितम् ॥ सुरेन्द्रभव-
Dignized by Google