शतकत्रयम् /107
This page has not been fully proofread.
६
भर्तृहरिकृतं
तथा पशवस्तृणाङ्कुरान् भुञ्जति ते भुजः, तथा स्थलीमकृत्रिमभूमेिं शेरते ते
एवंविधाः सृष्टाः। मनुष्यातिरिक्तानां प्राणिनामुपलक्षणमिदम्, संसार एवार्णवः
समुद्रस्तस्योलने क्षमा समर्था धीर्येषां तेषां नृणां सा वृत्तिर्निष्कामयजनया-
जनादिका कृता, । सा का ॥ यां सततमन्वेषयतां मृगयतां पुरुषाणां सर्वे गुणाः
सत्त्वादिगुणकार्याणि जन्ममरणादिरूपसंसारप्रयोजकानि समाप्ति लयं प्रया-
न्ति गच्छन्ति ॥ तस्मादीश्वरेण पश्वादीनां साधारण्येन वृत्तिकल्पने ऽपि नृणां
संसारोलङ्घनक्षम बुद्धिप्रदानात्तैस्तु यया वृत्त्या संसारोच्छेदः स्यात्सैव वृत्तिराश्र-
यणीयेति भावः ॥ "शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ १० ॥
इह कर्मभूमौ मनुष्यजन्म प्राप्य भगवद्ध्यानयागादिकर्मकान्तालिङ्गन-
रूपत्रितयमकुर्वतः पुरुषस्य जन्मनो वैयर्थ्यं प्रतिपादयन्नाह -
न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवत्संसारविच्छिन्तये
स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः ॥
नारीपीनपयोधरोरुयुगलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितं
मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ ११ ॥
न ध्यातमिति ॥ संसारस्य विच्छित्तये नाशाय ईश्वरस्य जगन्नियन्तुः पर-
मेश्वरस्य पदं चरणं न ध्यातं न ध्यानविषयीकृतमस्माभिरिति शेषः ॥ एवमुत्तर-
त्रापि ॥ ईश्वरध्यानं कृत्वा मोक्षसुखं न साधितमिति भावः ॥ तथा स्वर्गस्य
द्वारं तस्य यत्कपाटं तस्य पाटने उद्घाटने पटुः समर्थो यो धर्मः यागादिः
सोऽपि नोपार्जितो न संपादितो न कृत इति यावत् ॥ यागादिना स्वर्गसुखं
न साधितमिति भावः ॥ तथा नार्याः पीनौ पुष्टौ यौ पयोधरौ स्तनौ तयोरूवः
सक्थ्नोश्च युगलं युग्मं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितं नाश्लेोषतम् ॥ स्त्रिया आलिङ्गनादिना
विषयसुखमपि न साधितमित्यर्थः ॥ किंतु मातुर्जनन्याः केवलं यौवनं तारु -
ण्यमेव वनं तस्य छेदे वयं कुठाराः कुठारसदृशा जाताः स्मेति शेषः ॥
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ ११ ॥
66
"
इह संसारे यथेच्छं भोगादीनामप्रात्या जन्मनो वैयर्थ्यमाह-
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः ॥
कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः १२
भोगा इति ॥ भोगा विषयभोगा न भुक्ता न सेविता अस्माभिरिति
शेषः ॥ एवमुत्तरत्र ॥ किंतु वयमेव भुक्ताः निगीर्णा इति यावत्, कालेनेति
Digitized by Google
भर्तृहरिकृतं
तथा पशवस्तृणाङ्कुरान् भुञ्जति ते भुजः, तथा स्थलीमकृत्रिमभूमेिं शेरते ते
एवंविधाः सृष्टाः। मनुष्यातिरिक्तानां प्राणिनामुपलक्षणमिदम्, संसार एवार्णवः
समुद्रस्तस्योलने क्षमा समर्था धीर्येषां तेषां नृणां सा वृत्तिर्निष्कामयजनया-
जनादिका कृता, । सा का ॥ यां सततमन्वेषयतां मृगयतां पुरुषाणां सर्वे गुणाः
सत्त्वादिगुणकार्याणि जन्ममरणादिरूपसंसारप्रयोजकानि समाप्ति लयं प्रया-
न्ति गच्छन्ति ॥ तस्मादीश्वरेण पश्वादीनां साधारण्येन वृत्तिकल्पने ऽपि नृणां
संसारोलङ्घनक्षम बुद्धिप्रदानात्तैस्तु यया वृत्त्या संसारोच्छेदः स्यात्सैव वृत्तिराश्र-
यणीयेति भावः ॥ "शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ १० ॥
इह कर्मभूमौ मनुष्यजन्म प्राप्य भगवद्ध्यानयागादिकर्मकान्तालिङ्गन-
रूपत्रितयमकुर्वतः पुरुषस्य जन्मनो वैयर्थ्यं प्रतिपादयन्नाह -
न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवत्संसारविच्छिन्तये
स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः ॥
नारीपीनपयोधरोरुयुगलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितं
मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ ११ ॥
न ध्यातमिति ॥ संसारस्य विच्छित्तये नाशाय ईश्वरस्य जगन्नियन्तुः पर-
मेश्वरस्य पदं चरणं न ध्यातं न ध्यानविषयीकृतमस्माभिरिति शेषः ॥ एवमुत्तर-
त्रापि ॥ ईश्वरध्यानं कृत्वा मोक्षसुखं न साधितमिति भावः ॥ तथा स्वर्गस्य
द्वारं तस्य यत्कपाटं तस्य पाटने उद्घाटने पटुः समर्थो यो धर्मः यागादिः
सोऽपि नोपार्जितो न संपादितो न कृत इति यावत् ॥ यागादिना स्वर्गसुखं
न साधितमिति भावः ॥ तथा नार्याः पीनौ पुष्टौ यौ पयोधरौ स्तनौ तयोरूवः
सक्थ्नोश्च युगलं युग्मं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितं नाश्लेोषतम् ॥ स्त्रिया आलिङ्गनादिना
विषयसुखमपि न साधितमित्यर्थः ॥ किंतु मातुर्जनन्याः केवलं यौवनं तारु -
ण्यमेव वनं तस्य छेदे वयं कुठाराः कुठारसदृशा जाताः स्मेति शेषः ॥
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् " ॥ ११ ॥
66
"
इह संसारे यथेच्छं भोगादीनामप्रात्या जन्मनो वैयर्थ्यमाह-
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः ॥
कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः १२
भोगा इति ॥ भोगा विषयभोगा न भुक्ता न सेविता अस्माभिरिति
शेषः ॥ एवमुत्तरत्र ॥ किंतु वयमेव भुक्ताः निगीर्णा इति यावत्, कालेनेति
Digitized by Google