पवनदूतम् /45
This page has not been fully proofread.
[ 37 ]
मेघदूतमनुसृत्य बहुभिरेवार्वाचीनैः कविभिर्विरचितानि विविधानि
दूतकाव्यानि मेघपवनहंसादोनां दौत्यम् उपवर्णयद्भिः ।
यत् सत्यं
न तान्यर्वाचीनानि वस्तूनि गुणगरिम्नां कथञ्चिदपि कालिदासीय-
वस्तुना तुलनामप्यर्हन्ति । परमेतदप्यङ्गीकरणीयमेव यथा तेष्वप्य'
नेकेषु मनोहराः काव्यगुणा बाहुल्येनैव विलसन्ति सुतराम् ।
संगृहीतच मया पञ्चविंशत एतादृशानां विवरणम् । न च तेषां
सर्व्वेषामेव समयादिकं निर्णीतं निःसंशयम् । यावत्त्वस्माभिर्ज्ञायते
तावता त्वेवम् अनुमानं न दुष्टं प्रतिभाति यथेदं पवनदूतमेव तेषु
प्राचीनतममिति । वस्तु चेदं गौड़ीयानां परमादरास्पदं गौड़ा-
धौश्वरस्य लक्ष्मणसेनस्य वृत्तान्तोऽत्र तदीयसभापण्डितेन केनचिदुप-
निबद्ध इति । अ खिलेषु चोपलम्यमानेषु दूतकाव्येषु स्थान मस्य
परमगौरवास्पदमेवात्र गुणानां विविधानामेव समुपलम्भात् ।
वैशिष्ट्य चात्र एतदपि उत्पश्यामो यथात्र ऐतिहासिक पुरुषप्रवर एव
नायकत्वेनोपस्थापितो न तु प्रायेणान्यत्र सकलेषु दूतकाव्येष्विव
कल्पितः कश्चिद विषयोक्रियते नायक इहेति । न चात्र वङ्गीयकवि-
कृतेषु इतरेषु. प्रायेण सर्व्वषु दूतकाव्येष्विव वैशिष्ट्यानवगाहि
कृष्णराधाप्रेम एवाधिक्रियते विषयत्वेन ।
एवं बहुवैशिष्ट्यगुम्फितमिदं काव्यं गौड़ाधिपसेनान्वयकुल-
तिलक श्रीमन्महाराजलक्ष्मणसेन देवपादानां सविधे मलयपव्वंत-
क्वताधिवासया कुवलयवत्या नाम गन्धर्व कन्यया लक्ष्मणसेनानुरक्त-
चित्तया पवनरूपस्य दूतस्य प्रेषणमुपवर्णयति ।
पवनदूतस्यैतिहासिकत्वम् ।
इदं नाम पवनदूतं लक्षणसेनक्कतं दाक्षिणग्न्यविजय सूचयति ।
तथा च दाक्षिणात्यचितोशान् विजित्य प्रत्यावत्तंमानं तं प्रत्यक्षोक्त्यैव
मलयपर्व्वतस्था कुवलयवतो मदनवाणैर्निपोयमाना बभूवेति एतद-
न्यादुपलभ्यते ।
परमेतदुदाक्षिणात्य विजयहत्तान्त ऐतिहासिकं
मेघदूतमनुसृत्य बहुभिरेवार्वाचीनैः कविभिर्विरचितानि विविधानि
दूतकाव्यानि मेघपवनहंसादोनां दौत्यम् उपवर्णयद्भिः ।
यत् सत्यं
न तान्यर्वाचीनानि वस्तूनि गुणगरिम्नां कथञ्चिदपि कालिदासीय-
वस्तुना तुलनामप्यर्हन्ति । परमेतदप्यङ्गीकरणीयमेव यथा तेष्वप्य'
नेकेषु मनोहराः काव्यगुणा बाहुल्येनैव विलसन्ति सुतराम् ।
संगृहीतच मया पञ्चविंशत एतादृशानां विवरणम् । न च तेषां
सर्व्वेषामेव समयादिकं निर्णीतं निःसंशयम् । यावत्त्वस्माभिर्ज्ञायते
तावता त्वेवम् अनुमानं न दुष्टं प्रतिभाति यथेदं पवनदूतमेव तेषु
प्राचीनतममिति । वस्तु चेदं गौड़ीयानां परमादरास्पदं गौड़ा-
धौश्वरस्य लक्ष्मणसेनस्य वृत्तान्तोऽत्र तदीयसभापण्डितेन केनचिदुप-
निबद्ध इति । अ खिलेषु चोपलम्यमानेषु दूतकाव्येषु स्थान मस्य
परमगौरवास्पदमेवात्र गुणानां विविधानामेव समुपलम्भात् ।
वैशिष्ट्य चात्र एतदपि उत्पश्यामो यथात्र ऐतिहासिक पुरुषप्रवर एव
नायकत्वेनोपस्थापितो न तु प्रायेणान्यत्र सकलेषु दूतकाव्येष्विव
कल्पितः कश्चिद विषयोक्रियते नायक इहेति । न चात्र वङ्गीयकवि-
कृतेषु इतरेषु. प्रायेण सर्व्वषु दूतकाव्येष्विव वैशिष्ट्यानवगाहि
कृष्णराधाप्रेम एवाधिक्रियते विषयत्वेन ।
एवं बहुवैशिष्ट्यगुम्फितमिदं काव्यं गौड़ाधिपसेनान्वयकुल-
तिलक श्रीमन्महाराजलक्ष्मणसेन देवपादानां सविधे मलयपव्वंत-
क्वताधिवासया कुवलयवत्या नाम गन्धर्व कन्यया लक्ष्मणसेनानुरक्त-
चित्तया पवनरूपस्य दूतस्य प्रेषणमुपवर्णयति ।
पवनदूतस्यैतिहासिकत्वम् ।
इदं नाम पवनदूतं लक्षणसेनक्कतं दाक्षिणग्न्यविजय सूचयति ।
तथा च दाक्षिणात्यचितोशान् विजित्य प्रत्यावत्तंमानं तं प्रत्यक्षोक्त्यैव
मलयपर्व्वतस्था कुवलयवतो मदनवाणैर्निपोयमाना बभूवेति एतद-
न्यादुपलभ्यते ।
परमेतदुदाक्षिणात्य विजयहत्तान्त ऐतिहासिकं