पवनदूतम् /44
This page has not been fully proofread.
[ 36 ]
परं धोयोकवेः कविराज इति विरुदः श्रुतिधर इति संज्ञा च
केवलं तस्य आत्माभिमानं निन्दाच्च गमयतीति तत्काव्यालोचनपुर:-
सरं न वयमुरकत्र्तमल भवामः तदीयकाव्ये महाकविसमुचितानां
गुणानां बाहुल्येन सद्भावात् । न च महाकविमाचाधिगम्यस्य
कविराजलाञ्छनस्य लक्षणसेन सभायाम् अयोग्येन केनचिद् उपयोग
कृत इति कथमपि सम्भवेत् विश्वामपदं वा गच्छेत् । न वा लक्षण-
सेनेन केवलमामाभिमाने कसहायस्य कस्यचित् गुणहीनस्य दन्ति-
व्यूहादिभिः सभाजनं सम्पादितमिति प्रतीयुः केचन बुद्धिमन्तः ।
यत् सत्यं धोयोक्ते पवनदूते कालिदासानुकरणं प्रतिपदमेव स्फुटी-
भवति वाचकानाम् । परं तत्रापि परमोत्कर्ष द्योतकानि महाकवित्व -
सुचकानि च बहून्येव वस्तूनि वयमुपलभामहे । सूक्तिग्रन्येषु च
समुपलभ्यमानेष्वपि धोयोकतश्लोकेषु बहव एव विलसन्ति गुणा इति
सर्व्वेरेव स्वीकाय्यं काव्यरसिकेः । तथा च कविनानेन ग्रन्थान्तरस्या-
प्रणतत्वेऽपि एतस्य कविराजपदं न सर्व्वथा अनुचितम् इत्यस्माकं
सम्प्रतम् । एवञ्च टोकाद्भिः कुम्भादिभिः समुदभावितो धोयोकवे
र्दोषराशि स्तत्कृतानां काव्यानामनालोचनजन्य इति जयदेवस्य
प्रशंसातिरेकद्योतनायें
समुपन्यस्त इति वा न तत्राग्रहवन्तो वयं
धोयोक्कृतौ दोषानवाविष्कुम्भः केवलम् । इतः पूर्वं भूमिकान्तरे
समुद्धृतेभ्यश्च द्वित्रेभ्य एव श्लोकेभ्यः श्लोकांशेभ्यश्च वाचकमहाभागाः
स्वयमेव धोयीक वेर्गुणदोषान् विचारयितुमलम्भविष्यन्ति समर्थ
ग्रन्यमनधीयाना अपि ।
धोयोकसं पवनदूतम्
दूतकाव्यानीति रमणीयानि खण्डकाव्यानि समुपपादयन्ति
किमपि वैशिट्य संस्कृतसाहित्यस्य । तत्र चेदानीमुपपलभ्यमानेषु
छूतकाव्येषु कालिदासप्रणीतम् मेघदूतं नाम प्रसिद्धं वस्तु एव प्रधान-
तमं प्राचीनतमं च पदमधिकुर्वत् विराजते । यश्च नाम मनोहरं
परं धोयोकवेः कविराज इति विरुदः श्रुतिधर इति संज्ञा च
केवलं तस्य आत्माभिमानं निन्दाच्च गमयतीति तत्काव्यालोचनपुर:-
सरं न वयमुरकत्र्तमल भवामः तदीयकाव्ये महाकविसमुचितानां
गुणानां बाहुल्येन सद्भावात् । न च महाकविमाचाधिगम्यस्य
कविराजलाञ्छनस्य लक्षणसेन सभायाम् अयोग्येन केनचिद् उपयोग
कृत इति कथमपि सम्भवेत् विश्वामपदं वा गच्छेत् । न वा लक्षण-
सेनेन केवलमामाभिमाने कसहायस्य कस्यचित् गुणहीनस्य दन्ति-
व्यूहादिभिः सभाजनं सम्पादितमिति प्रतीयुः केचन बुद्धिमन्तः ।
यत् सत्यं धोयोक्ते पवनदूते कालिदासानुकरणं प्रतिपदमेव स्फुटी-
भवति वाचकानाम् । परं तत्रापि परमोत्कर्ष द्योतकानि महाकवित्व -
सुचकानि च बहून्येव वस्तूनि वयमुपलभामहे । सूक्तिग्रन्येषु च
समुपलभ्यमानेष्वपि धोयोकतश्लोकेषु बहव एव विलसन्ति गुणा इति
सर्व्वेरेव स्वीकाय्यं काव्यरसिकेः । तथा च कविनानेन ग्रन्थान्तरस्या-
प्रणतत्वेऽपि एतस्य कविराजपदं न सर्व्वथा अनुचितम् इत्यस्माकं
सम्प्रतम् । एवञ्च टोकाद्भिः कुम्भादिभिः समुदभावितो धोयोकवे
र्दोषराशि स्तत्कृतानां काव्यानामनालोचनजन्य इति जयदेवस्य
प्रशंसातिरेकद्योतनायें
समुपन्यस्त इति वा न तत्राग्रहवन्तो वयं
धोयोक्कृतौ दोषानवाविष्कुम्भः केवलम् । इतः पूर्वं भूमिकान्तरे
समुद्धृतेभ्यश्च द्वित्रेभ्य एव श्लोकेभ्यः श्लोकांशेभ्यश्च वाचकमहाभागाः
स्वयमेव धोयीक वेर्गुणदोषान् विचारयितुमलम्भविष्यन्ति समर्थ
ग्रन्यमनधीयाना अपि ।
धोयोकसं पवनदूतम्
दूतकाव्यानीति रमणीयानि खण्डकाव्यानि समुपपादयन्ति
किमपि वैशिट्य संस्कृतसाहित्यस्य । तत्र चेदानीमुपपलभ्यमानेषु
छूतकाव्येषु कालिदासप्रणीतम् मेघदूतं नाम प्रसिद्धं वस्तु एव प्रधान-
तमं प्राचीनतमं च पदमधिकुर्वत् विराजते । यश्च नाम मनोहरं