2026-02-12 06:55:13 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
द्वितीयोऽङ्कः ।
२७
विदूषकः – (जनान्तिकम् ।) भो, चउप्पदवत्तुअं दुवारीकरिअ
इ उवट्टाविदो अप्पा तत्तहोदीए ।
राजा - सखे, एवमेव ममापि हृदयम् । अनया खलु
जनमिममनुरक्तं विद्धि नाथेति ये
वचनमभिनयन्त्याः खाङ्गनिर्देशपूर्वम् ।
प्रणयगतिमदृष्ट्वा धारिणीसंनिकर्षा-
दहमपि सुकुमारप्रार्थनाव्याजमुक्तः ॥ ५ ॥
( मालविका गीतान्ते निष्क्रमितुमारब्धा ।)
१. भोः; चतुष्पद वस्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ।
थोक्तम्—'अप्राप्तिर्विप्रलम्भः स्याद्यूनोजताभिलापयोः । विप्रलम्भस्य भेदाः
रयोगो विरहस्ततः ॥ प्रवासः शापः करुणा मानश्चेति च पण्मताः॥' तत्र । 'संप्राप्ते
गनो यस्तमयोगं प्रचक्षते' इति । अत्र चतुष्पद्याः पादचतुष्टये क्रमेण निर्वेदः
विस्मयो हर्षश्चिन्ता दैन्यं चेति संचारिभावास्तत्तदनुभावैर्मुखरागादिभिः सम्य-
प्रकाशिता इत्यनुसंधेयम् । तेषां लक्षणमुक्तं वसन्तराजीये --' इष्टार्थ विरहव्याधि-
नेन्दासदनमानसैः । दारिद्र्य संताननाशपरवृज्यवलोकनैः । निष्फलवमतिर्नृणां
वेदो जीवितादिषु ॥' अत्रेष्टार्थविरहजनितो निर्वेदः । ' अन्तर्वाष्पोंपमध्याननिः-
वासस्यावमाननैः । दैन्यगद्दवैवर्यैरभिनेयो भवेदयम् ॥ हर्षो मनःसमुहासो
रुदेव महीभुजाम् । प्रसादात्प्रियसङ्गाच भवेदिष्टार्थलाभतः ॥' अत्रेष्टार्थलाभज-
तो हर्पः । अपाङ्गस्फुरणस्येष्टार्थलाभ हेतुलात् । 'मुखे नेत्रे प्रसन्नत्वात्प्रियोक्ति-
पुलकोद्गमः । दानत्यागपरीरम्भैरभिनेयो भवेदयम् ॥ इटालाभादिष्टनाशादनि-
पप्तेश्च दैन्यतः । चित्तस्यैकाग्रता चिन्ता' । अत्र चिन्तेष्टालाभजनिता । 'स्मरणं
अनुपस्मृतिः॥ संतापोच्छ्वास निश्वासा मान्यमिन्द्रियकर्मणाम्। अधोमुखत्वमित्याद्यै-
. भिनेयो भवेदयम् ॥ अनौजस्त्वं तु मनसो दैन्यमित्यभिधीयते । मनःसंतापदारिद्र्य-
वेन्तौत्सुक्यादिभिर्भवेत्॥' अत्रौत्सुक्यजनितं दैन्यम्।' अङ्गानामपि शैथिल्यं देहसं-
कारवर्जनम्। अश्ञ्चितं भरतेऽस्मिन्वै अनुभावाः प्रदर्शिताः॥' इति ॥ भोः, चतुष्पद-
स्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ॥ जनमिमभित्यादि । नाथ
मिनू, इमं जनम् । मामित्यर्थः । अनुरक्तं स्निग्धम् । त्वयीति शेषः । विद्धि जा-
हि । इत्येवंविधे ये गीते । वचनं 'णाह मं पराहीणं' इत्यादिवाक्यं स्वाङ्ग निर्देश-
पूर्वमात्मशरीरप्रदर्शनपूर्वं यथा भवति तथाभिनयन्त्या हस्तादिभिः प्रकाशीकुर्वत्या
अनया मालविकया धारिणीसंनिकर्षाद्विहितां प्रणयगतिं मम स्नेहप्रवृत्तिमदृष्ट्वा -
क्षत्विा । अनुभावानामप्रकाशनादिति भावः । सुकुमारप्रार्थनाव्याजं सुकुमारा मृ
२७
विदूषकः – (जनान्तिकम् ।) भो, चउप्पदवत्तुअं दुवारीकरिअ
इ उवट्टाविदो अप्पा तत्तहोदीए ।
राजा - सखे, एवमेव ममापि हृदयम् । अनया खलु
जनमिममनुरक्तं विद्धि नाथेति ये
वचनमभिनयन्त्याः खाङ्गनिर्देशपूर्वम् ।
प्रणयगतिमदृष्ट्वा धारिणीसंनिकर्षा-
दहमपि सुकुमारप्रार्थनाव्याजमुक्तः ॥ ५ ॥
( मालविका गीतान्ते निष्क्रमितुमारब्धा ।)
१. भोः; चतुष्पद वस्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ।
थोक्तम्—'अप्राप्तिर्विप्रलम्भः स्याद्यूनोजताभिलापयोः । विप्रलम्भस्य भेदाः
रयोगो विरहस्ततः ॥ प्रवासः शापः करुणा मानश्चेति च पण्मताः॥' तत्र । 'संप्राप्ते
गनो यस्तमयोगं प्रचक्षते' इति । अत्र चतुष्पद्याः पादचतुष्टये क्रमेण निर्वेदः
विस्मयो हर्षश्चिन्ता दैन्यं चेति संचारिभावास्तत्तदनुभावैर्मुखरागादिभिः सम्य-
प्रकाशिता इत्यनुसंधेयम् । तेषां लक्षणमुक्तं वसन्तराजीये --' इष्टार्थ विरहव्याधि-
नेन्दासदनमानसैः । दारिद्र्य संताननाशपरवृज्यवलोकनैः । निष्फलवमतिर्नृणां
वेदो जीवितादिषु ॥' अत्रेष्टार्थविरहजनितो निर्वेदः । ' अन्तर्वाष्पोंपमध्याननिः-
वासस्यावमाननैः । दैन्यगद्दवैवर्यैरभिनेयो भवेदयम् ॥ हर्षो मनःसमुहासो
रुदेव महीभुजाम् । प्रसादात्प्रियसङ्गाच भवेदिष्टार्थलाभतः ॥' अत्रेष्टार्थलाभज-
तो हर्पः । अपाङ्गस्फुरणस्येष्टार्थलाभ हेतुलात् । 'मुखे नेत्रे प्रसन्नत्वात्प्रियोक्ति-
पुलकोद्गमः । दानत्यागपरीरम्भैरभिनेयो भवेदयम् ॥ इटालाभादिष्टनाशादनि-
पप्तेश्च दैन्यतः । चित्तस्यैकाग्रता चिन्ता' । अत्र चिन्तेष्टालाभजनिता । 'स्मरणं
अनुपस्मृतिः॥ संतापोच्छ्वास निश्वासा मान्यमिन्द्रियकर्मणाम्। अधोमुखत्वमित्याद्यै-
. भिनेयो भवेदयम् ॥ अनौजस्त्वं तु मनसो दैन्यमित्यभिधीयते । मनःसंतापदारिद्र्य-
वेन्तौत्सुक्यादिभिर्भवेत्॥' अत्रौत्सुक्यजनितं दैन्यम्।' अङ्गानामपि शैथिल्यं देहसं-
कारवर्जनम्। अश्ञ्चितं भरतेऽस्मिन्वै अनुभावाः प्रदर्शिताः॥' इति ॥ भोः, चतुष्पद-
स्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपस्थापित आत्मा तत्रभवत्या ॥ जनमिमभित्यादि । नाथ
मिनू, इमं जनम् । मामित्यर्थः । अनुरक्तं स्निग्धम् । त्वयीति शेषः । विद्धि जा-
हि । इत्येवंविधे ये गीते । वचनं 'णाह मं पराहीणं' इत्यादिवाक्यं स्वाङ्ग निर्देश-
पूर्वमात्मशरीरप्रदर्शनपूर्वं यथा भवति तथाभिनयन्त्या हस्तादिभिः प्रकाशीकुर्वत्या
अनया मालविकया धारिणीसंनिकर्षाद्विहितां प्रणयगतिं मम स्नेहप्रवृत्तिमदृष्ट्वा -
क्षत्विा । अनुभावानामप्रकाशनादिति भावः । सुकुमारप्रार्थनाव्याजं सुकुमारा मृ