2026-02-17 03:24:48 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
'
अध्या० २ ]
मुक्तिकोपनिषत् ॥ १२० ॥
夙款
बिसतन्तुभिः ॥ ४७ ॥ द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः । एकं
प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढभावना ॥ ४८ ॥ सा हि सर्वगता संबित्प्राण-
रूपन्देन चात्यते । चित्तैकाग्रयाद्यतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते ॥ ४९ ॥ तत्सा-
वनमथो ध्यानं यथावदुपदिश्यते । विनाप्यविकृतिं कृत्स्नां संभवत्यत्य-
यक्रमात् । यशोऽरिष्ट' च चिन्मात्रं चिदानन्दं विचिन्तय ॥ ५० ॥ अपा-
नेऽस्तंगते प्राणो यावन्नाभ्युदितो हृदि । तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभि+
र्याऽनुभूयते ॥ ५१ ॥ बहिरस्तंगते प्राणे यावन्नापान उद्भुतः । तावत्पूर्णा
समावस्थां बहिष्ठं कुम्भकं विदुः ॥ ५२ ॥ ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृतिं
विना । संप्रज्ञातसमाधिः स्याच्यानाभ्यासप्रकर्षतः ॥ ५३ ॥ प्रशान्तवृत्तिकं
चित्तं परमानेन्ददायकम् । असंप्रज्ञातनामायं समाधियोगिनां प्रियः ॥ ५४ ॥
प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं चिदात्मकम् । अतद्व्यावृत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मु-
निभावितः ॥ ५५ ॥ ऊर्ध्वपूर्णमधः पूर्ण मध्यपूर्ण शिवात्मकम् । साक्षा-
द्विधमुखो ह्येष समाधिः परमर्धिकः ॥ ५६ ॥ दृढभावनया
त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ॥ ५७ ॥
भावितं तीव्र संवेगादात्मना यत्तदेव सः । भवत्याशु कपिश्रेष्ठ विगते-
तरवासनः ॥ ५८ ॥ ताग्रूपो हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । संपश्यति
यदैवैतत्सद्वस्त्विति विमुह्यति ॥ ५९ ॥ वासनावेगवैचित्र्यात्स्वरूपं न जहाति
तत् । भ्रान्तं पश्यति दुर्दृष्टिः सर्व मदवशादिव ॥ ६० ॥ वासना द्विविधा
प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्महेतुः स्याच्छुद्धा जन्मविनाशिनी
॥ ६१ ॥ अज्ञानसुघनाकारा घनाहंकारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता
मलिना वासना बुधैः । पुनर्जन्माङ्कुरं त्यक्त्वा स्थितिः संभृष्टबीजवत् ॥ ६२ ॥
बहुशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेन वृथैव किम् । अन्वेष्टव्यं प्रयत्वेन मारुते ज्योति-
रान्तरम् ॥ ६३ ॥ दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । य आस्ते कपि-
शार्दूल ब्रह्म स ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ६४ ॥ अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यने-
कशः । ब्रह्मतत्त्वं न जानाति देव पाकरसं यथा ॥ ६५ ॥ स्वदेहाशुचिगन्धेन
न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते ॥ ६६ ॥
अत्यन्त मलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं
विधीयते ॥ ६७ ॥ बेद्धो हि वासनाबद्धो मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । वासनां
१ परिशिष्टं २ नन्ददीपकम् ३ दर्पापहतचेतनः ४ तन्मोहाशुचि ५ बन्धो हिं
अध्या० २ ]
मुक्तिकोपनिषत् ॥ १२० ॥
夙款
बिसतन्तुभिः ॥ ४७ ॥ द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः । एकं
प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढभावना ॥ ४८ ॥ सा हि सर्वगता संबित्प्राण-
रूपन्देन चात्यते । चित्तैकाग्रयाद्यतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते ॥ ४९ ॥ तत्सा-
वनमथो ध्यानं यथावदुपदिश्यते । विनाप्यविकृतिं कृत्स्नां संभवत्यत्य-
यक्रमात् । यशोऽरिष्ट' च चिन्मात्रं चिदानन्दं विचिन्तय ॥ ५० ॥ अपा-
नेऽस्तंगते प्राणो यावन्नाभ्युदितो हृदि । तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभि+
र्याऽनुभूयते ॥ ५१ ॥ बहिरस्तंगते प्राणे यावन्नापान उद्भुतः । तावत्पूर्णा
समावस्थां बहिष्ठं कुम्भकं विदुः ॥ ५२ ॥ ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृतिं
विना । संप्रज्ञातसमाधिः स्याच्यानाभ्यासप्रकर्षतः ॥ ५३ ॥ प्रशान्तवृत्तिकं
चित्तं परमानेन्ददायकम् । असंप्रज्ञातनामायं समाधियोगिनां प्रियः ॥ ५४ ॥
प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं चिदात्मकम् । अतद्व्यावृत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मु-
निभावितः ॥ ५५ ॥ ऊर्ध्वपूर्णमधः पूर्ण मध्यपूर्ण शिवात्मकम् । साक्षा-
द्विधमुखो ह्येष समाधिः परमर्धिकः ॥ ५६ ॥ दृढभावनया
त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ॥ ५७ ॥
भावितं तीव्र संवेगादात्मना यत्तदेव सः । भवत्याशु कपिश्रेष्ठ विगते-
तरवासनः ॥ ५८ ॥ ताग्रूपो हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । संपश्यति
यदैवैतत्सद्वस्त्विति विमुह्यति ॥ ५९ ॥ वासनावेगवैचित्र्यात्स्वरूपं न जहाति
तत् । भ्रान्तं पश्यति दुर्दृष्टिः सर्व मदवशादिव ॥ ६० ॥ वासना द्विविधा
प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्महेतुः स्याच्छुद्धा जन्मविनाशिनी
॥ ६१ ॥ अज्ञानसुघनाकारा घनाहंकारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता
मलिना वासना बुधैः । पुनर्जन्माङ्कुरं त्यक्त्वा स्थितिः संभृष्टबीजवत् ॥ ६२ ॥
बहुशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेन वृथैव किम् । अन्वेष्टव्यं प्रयत्वेन मारुते ज्योति-
रान्तरम् ॥ ६३ ॥ दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । य आस्ते कपि-
शार्दूल ब्रह्म स ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ६४ ॥ अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यने-
कशः । ब्रह्मतत्त्वं न जानाति देव पाकरसं यथा ॥ ६५ ॥ स्वदेहाशुचिगन्धेन
न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते ॥ ६६ ॥
अत्यन्त मलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं
विधीयते ॥ ६७ ॥ बेद्धो हि वासनाबद्धो मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । वासनां
१ परिशिष्टं २ नन्ददीपकम् ३ दर्पापहतचेतनः ४ तन्मोहाशुचि ५ बन्धो हिं