2026-02-17 03:24:48 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
अध्या० २]
मुक्तिकोपनिषत् ॥ १२० ॥
૨૧
तत्क्रमेणाशु तेनैव मामकं पदमाप्नुहि । अथ चेदशुभो भावस्त्वां
योजयति संकटे ॥ ४ ॥ प्राक्तनस्तदसौ यताज्जेतव्यो भवता कपे । शुभाशुभाभ्यां
मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् ॥ ५ ॥ पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे
पथि । अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्वेवावतारयेत् ॥ ६ ॥ अशुभाच्चालितं याति
शुभं तस्मादपीतरत् । पौरुषेण प्रयत्नेन लालयेश्चित्तबालकम् ॥ ७ ॥ द्वाग-
भ्यासवशाद्याति यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वमम-
रिमर्दन ॥ ८ ॥ संदिग्धायामपि भृशं शुभामेव समाचर । शुभायां
वासनावृद्धौ न दोषाय मरुत्सुत ॥ ९ ॥ वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महा-
ad । समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥ १० ॥ त्रय एवं समं
यावन्नाभ्यस्ताश्च पुनः पुनः । तावन्न पदसंप्राप्तिर्भवत्यपि समाशतैः ॥ ११ ॥
एकैकशो निषेव्यन्ते यद्येते चिरमप्यलम् । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः
संकीर्तिता इव ॥ १२ ॥ त्रिभिरेतैश्चिराभ्यस्तैर्हृदयग्रन्थयो दृढाः । निःश-
कमेव त्रुट्यन्ति बिच्छेदाद्गुणा इव ॥ १३ ॥ जन्मान्तरशताभ्यस्ता मिथ्या
संसारवासना । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ १४ ॥
तस्मात्सौम्य प्रयत्न पौरुषेण विवेकिना । भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेव
समाश्रय ॥ १५ ॥ तस्माद्वासनया युक्तं मनो बद्धं विदुर्बुधाः । सम्यग्वास-
नया त्यक्तं मुक्तमित्यभिधीयते । मनोनिर्वासनी भावमाचराशु महाकपे ॥ १६ ॥
सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते । वासनाविलये चेतः राममायाति
दीपवत् ॥ १७ ॥ वासनां संपरित्यज्य मयि चिन्मात्रविग्रहे । यस्तिष्ठति गत-
व्यग्रः सोऽहं सच्चित्सुखात्मकः ॥ १८ ॥ समाधिमथ कार्याणि मा करोतु करोतु
वा । हृदयेनात्तसर्वे हो मुक्त एवोत्तमाशयः ॥ १९ ॥ नैष्कर्म्येण न तस्यार्थ-
तार्थो न कर्मभिः । न ससाधनजाप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः
॥ २० ॥ संत्यक्तवःसताम्मौनाते नास्त्युत्तमं पदम् ॥ २१ ॥ वासनाहीनम-
येतचक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासनामात्र कारणम्
॥ २२ ॥ अथलोपनतेष्वक्षि हद्रव्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पतति
agratषु धीरधीः ॥ २३ ॥ भावसंचित्प्रकटितामनुरूपा च मारुते । चित्त-
स्योत्पत्युपरमा वासनां मुनयो विदुः ॥ २४ ॥ दृढाभ्यस्तपदार्थैकभावना-
दतिचञ्चलम् । चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम् ॥ २५ ॥ वासना-
१ त्युपरमं हंसं वा मुनयो.
मुक्तिकोपनिषत् ॥ १२० ॥
૨૧
तत्क्रमेणाशु तेनैव मामकं पदमाप्नुहि । अथ चेदशुभो भावस्त्वां
योजयति संकटे ॥ ४ ॥ प्राक्तनस्तदसौ यताज्जेतव्यो भवता कपे । शुभाशुभाभ्यां
मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् ॥ ५ ॥ पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे
पथि । अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्वेवावतारयेत् ॥ ६ ॥ अशुभाच्चालितं याति
शुभं तस्मादपीतरत् । पौरुषेण प्रयत्नेन लालयेश्चित्तबालकम् ॥ ७ ॥ द्वाग-
भ्यासवशाद्याति यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वमम-
रिमर्दन ॥ ८ ॥ संदिग्धायामपि भृशं शुभामेव समाचर । शुभायां
वासनावृद्धौ न दोषाय मरुत्सुत ॥ ९ ॥ वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महा-
ad । समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥ १० ॥ त्रय एवं समं
यावन्नाभ्यस्ताश्च पुनः पुनः । तावन्न पदसंप्राप्तिर्भवत्यपि समाशतैः ॥ ११ ॥
एकैकशो निषेव्यन्ते यद्येते चिरमप्यलम् । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः
संकीर्तिता इव ॥ १२ ॥ त्रिभिरेतैश्चिराभ्यस्तैर्हृदयग्रन्थयो दृढाः । निःश-
कमेव त्रुट्यन्ति बिच्छेदाद्गुणा इव ॥ १३ ॥ जन्मान्तरशताभ्यस्ता मिथ्या
संसारवासना । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ १४ ॥
तस्मात्सौम्य प्रयत्न पौरुषेण विवेकिना । भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेव
समाश्रय ॥ १५ ॥ तस्माद्वासनया युक्तं मनो बद्धं विदुर्बुधाः । सम्यग्वास-
नया त्यक्तं मुक्तमित्यभिधीयते । मनोनिर्वासनी भावमाचराशु महाकपे ॥ १६ ॥
सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते । वासनाविलये चेतः राममायाति
दीपवत् ॥ १७ ॥ वासनां संपरित्यज्य मयि चिन्मात्रविग्रहे । यस्तिष्ठति गत-
व्यग्रः सोऽहं सच्चित्सुखात्मकः ॥ १८ ॥ समाधिमथ कार्याणि मा करोतु करोतु
वा । हृदयेनात्तसर्वे हो मुक्त एवोत्तमाशयः ॥ १९ ॥ नैष्कर्म्येण न तस्यार्थ-
तार्थो न कर्मभिः । न ससाधनजाप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः
॥ २० ॥ संत्यक्तवःसताम्मौनाते नास्त्युत्तमं पदम् ॥ २१ ॥ वासनाहीनम-
येतचक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासनामात्र कारणम्
॥ २२ ॥ अथलोपनतेष्वक्षि हद्रव्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पतति
agratषु धीरधीः ॥ २३ ॥ भावसंचित्प्रकटितामनुरूपा च मारुते । चित्त-
स्योत्पत्युपरमा वासनां मुनयो विदुः ॥ २४ ॥ दृढाभ्यस्तपदार्थैकभावना-
दतिचञ्चलम् । चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम् ॥ २५ ॥ वासना-
१ त्युपरमं हंसं वा मुनयो.