2026-02-17 03:24:41 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उप० v]
गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥ ११० ॥
1
•
.
यत । ततः कराग्रेणाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविधः साविको राजसस्ताम-
सश्चेति । साविकी ज्ञानशक्तिः । राजसी क्रियाशक्तिः । तामसी द्रव्यं-
शक्तिः । तामस्याः पञ्चतन्मात्रा : अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त । राजस्याः
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च वायवश्चाजायन्त । साविक्या
दिशो वायुः सूर्यो वरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रियदेवता अग्निरिन्द्रो विष्णुः
प्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रियदेवताः । इदमादिपुरुषरूपम् । परमात्मनः
सूक्ष्मशरीरमिदमेवोच्यते । अथ द्वितीयम् । पञ्चतन्मात्राः पञ्चसूक्ष्मभूतान्युः
पादाय पञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्यजायन्त । अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशान
कल्पांरम्भसमये भूतविभागे चैतन्यप्रवेशादहमित्यभिमानः । तस्मादादि-
गणेशो भवानुच्यते । ततो वै भूतेभ्यश्चतुर्दश लोका अजायेरन् । तदन्तर्गत-
जीवराशयः स्थूलशरीरैः सह विराडित्युच्यते । इति द्वितीयम् । राजसो
ब्रह्मा साचिको विष्णुस्तामसो वै हरः । त्रयं मिलित्वा परस्परमुवाच अह
मेव सर्वस्येश इति । ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्वं जग्मुः । तन्न न
किञ्चिद्ददृशुः । ततश्चाधः प्रदेशे दशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म ।
ततो वै ध्यानस्थिता अभूवन् । ततश्च हृदेशे महान्तं पुरुषं गजवक्त्रम संख्य-
शीर्षमसंख्य पादमनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्रह्ममूर्धानं दिश्रवणं
ब्रह्माण्डगण्डं चिद्व्योमतालुकं सत्यजननं च जगदुत्पत्यपायोन्मेषनिमेषं सोमा-
कमिनेत्रं पर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडदशनं भारतीजिह्वं शक्रप्राणं
कुलगोत्रांसं सोमेन कण्ठं हरशिरोरुहं सरिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखं श्रीह-
कमाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशं सृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्रजा-
नुकं जठरान्तः स्थितयक्षगन्धर्वरक्षः किन्नरमानुषं पातालजंघकं मुनिचरणं
कालाङ्गुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलं दृष्ट्वा स्तुवन्ति स्म । यतो वा इमानि भूतानि
जायन्ते यतोऽग्निः पृथिव्यप्तेजो वायुर्यत्कराम्रा ब्रह्मविष्णुरुद्रा अजायन्त यतो
वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वै चराचरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूत्वो-
वाचाऽहं सर्वस्येशो मत्तः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्व चराचरं भवन्तो वै न
मद्भिन्न गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मां हृदि संचिन्त्य राजस वं
जगत्कुरु सात्त्विक एवं पालय तामस त्वं हरेत्युक्त्वान्तर्हितः । स वै गणेशः
सर्वात्मा विज्ञेयः सर्वदेवात्मा वै स एकः । य एवं वेद स गणेशो
भवति । इत्युपनिषत् ।
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु चतुर्थोपनिषत् ॥ ४ ॥
गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥ ११० ॥
1
•
.
यत । ततः कराग्रेणाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविधः साविको राजसस्ताम-
सश्चेति । साविकी ज्ञानशक्तिः । राजसी क्रियाशक्तिः । तामसी द्रव्यं-
शक्तिः । तामस्याः पञ्चतन्मात्रा : अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त । राजस्याः
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च वायवश्चाजायन्त । साविक्या
दिशो वायुः सूर्यो वरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रियदेवता अग्निरिन्द्रो विष्णुः
प्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रियदेवताः । इदमादिपुरुषरूपम् । परमात्मनः
सूक्ष्मशरीरमिदमेवोच्यते । अथ द्वितीयम् । पञ्चतन्मात्राः पञ्चसूक्ष्मभूतान्युः
पादाय पञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्यजायन्त । अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशान
कल्पांरम्भसमये भूतविभागे चैतन्यप्रवेशादहमित्यभिमानः । तस्मादादि-
गणेशो भवानुच्यते । ततो वै भूतेभ्यश्चतुर्दश लोका अजायेरन् । तदन्तर्गत-
जीवराशयः स्थूलशरीरैः सह विराडित्युच्यते । इति द्वितीयम् । राजसो
ब्रह्मा साचिको विष्णुस्तामसो वै हरः । त्रयं मिलित्वा परस्परमुवाच अह
मेव सर्वस्येश इति । ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्वं जग्मुः । तन्न न
किञ्चिद्ददृशुः । ततश्चाधः प्रदेशे दशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म ।
ततो वै ध्यानस्थिता अभूवन् । ततश्च हृदेशे महान्तं पुरुषं गजवक्त्रम संख्य-
शीर्षमसंख्य पादमनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्रह्ममूर्धानं दिश्रवणं
ब्रह्माण्डगण्डं चिद्व्योमतालुकं सत्यजननं च जगदुत्पत्यपायोन्मेषनिमेषं सोमा-
कमिनेत्रं पर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडदशनं भारतीजिह्वं शक्रप्राणं
कुलगोत्रांसं सोमेन कण्ठं हरशिरोरुहं सरिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखं श्रीह-
कमाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशं सृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्रजा-
नुकं जठरान्तः स्थितयक्षगन्धर्वरक्षः किन्नरमानुषं पातालजंघकं मुनिचरणं
कालाङ्गुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलं दृष्ट्वा स्तुवन्ति स्म । यतो वा इमानि भूतानि
जायन्ते यतोऽग्निः पृथिव्यप्तेजो वायुर्यत्कराम्रा ब्रह्मविष्णुरुद्रा अजायन्त यतो
वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वै चराचरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूत्वो-
वाचाऽहं सर्वस्येशो मत्तः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्व चराचरं भवन्तो वै न
मद्भिन्न गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मां हृदि संचिन्त्य राजस वं
जगत्कुरु सात्त्विक एवं पालय तामस त्वं हरेत्युक्त्वान्तर्हितः । स वै गणेशः
सर्वात्मा विज्ञेयः सर्वदेवात्मा वै स एकः । य एवं वेद स गणेशो
भवति । इत्युपनिषत् ।
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु चतुर्थोपनिषत् ॥ ४ ॥