2026-02-17 03:24:41 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
६३६
ईशाद्युपनिषत्सु -..
[ उप०४
संहारकारकः । भवानिदं जगत्सर्वं व्याप्यैव परितिष्ठति ॥ इति स्तुत्वा
ब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मंस्तपस्व तपस्वेत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन् ब्रह्मा तपश्चचार
किस्तवनेहःसु तपसि स्थिते ब्रह्मणि पुरो भूत्वोवाच । प्रसन्नोऽहं
प्रसन्नोऽहं वरान् वरय । श्रुत्वैवं वचोन्मील्य नयने यावत्पुरः पश्यति
तावद्गुणेशं ददर्श । स्तौति स्म । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं हरस्त्वं प्रजापतिस्त्व-
मिन्द्रस्त्वं सूर्यस्त्वं सोमस्त्वं गणेशः । त्वया व्यासं चराचरं त्वद्यते न हि
किञ्चन । ततश्च गणेश उवाच । स्वं चाहं च न वै भिन्नौ कुरु सृष्टिं
प्रजापते । शक्ति गृहाण मद्दत्तां जगत्सर्जनकर्मणि ॥ ततो वै गृहीतार्यां
शस्त्वा ब्रह्मणः सृष्टिरजायत । ब्राह्मणो वै मुखाज्जज्ञे बाहोः क्षत्रमूर्वोर्वैश्यः
पद्भ्यां शूद्रश्चक्षुषो वै सूर्यो मनसश्चन्द्रमा अभिर्वै मुखात्प्राणाद्वायुर्नाभेव्यम
शीर्णोद्यौः पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकानकल्पयन्निति । ततो वै
सत्वमुवाच त्वं वै विष्णुः पाहि पाहि जगत्सर्वम् । विष्णुरुवाच न में
शक्तिः । सोवाच गृहाणेमां विद्याम् । ततो वै सत्वं तामादाय जगत्पाति
स्म । हरमुवाच कुरु हर संहारम् । जगदरणादरो भव । हरश्वात्मान-
मित्यवैति स्म न वै मत्परं किञ्चिद्विश्वस्यादिरहं हर इति गवं दधौ यावत्ता-
व्याप्तं व्योम गजवक्त्रैर्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युक्तैः । हरो वै विलोक्य रुति
स्मं । रोदनादुद्रसंज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृत्वा तुष्टाव त्वं ब्रह्मा त्वं कर्ता वं
प्रधानं त्वं लोकान् सृजसि रक्षसि हरसि । विश्वाधारस्त्वमनाधारोऽनाधेयो
sarasaक्यों व्याप्येदं सर्वं तिष्ठसीति स्तवनाद्विनायकं ददर्श । ततश्च
तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हर हरणम् । तद्वै संहर्ताऽभूद्रः । य एवं
वेद स गणेशो भवति । इत्युपनिषत् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥
ॐ ॥ गणेशो वै सदजायत तद्वै परं ब्रह्म । तद्विदामोति परम् । तदेषा-
भ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपं यद्विज्ञानरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते
न कार्य करणं न तत्समश्चाधिकश्च दृइयः । सूर्योऽस्माद्भीत उदेति । वातो-
ऽस्माद्भीतः पवते । अनिर्वै भीतस्तिष्ठति । तच्चित्स्वरूपं निर्विकारमद्वैतं च ।
तस्मायाशबलमजनीत्याह । अनेन यथा तमस्ततश्चमिति ध्वनिरभूत् । स
वै गजाकारः । अनिर्वचनीया सैव माया जगद्वीजमित्याह । सैव प्रकृतिरिति
गणेश इति प्रधानमिति च मायाशबलमिति च । एतस्माद्वै महत्तत्त्वमजा-
1
ईशाद्युपनिषत्सु -..
[ उप०४
संहारकारकः । भवानिदं जगत्सर्वं व्याप्यैव परितिष्ठति ॥ इति स्तुत्वा
ब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मंस्तपस्व तपस्वेत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन् ब्रह्मा तपश्चचार
किस्तवनेहःसु तपसि स्थिते ब्रह्मणि पुरो भूत्वोवाच । प्रसन्नोऽहं
प्रसन्नोऽहं वरान् वरय । श्रुत्वैवं वचोन्मील्य नयने यावत्पुरः पश्यति
तावद्गुणेशं ददर्श । स्तौति स्म । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं हरस्त्वं प्रजापतिस्त्व-
मिन्द्रस्त्वं सूर्यस्त्वं सोमस्त्वं गणेशः । त्वया व्यासं चराचरं त्वद्यते न हि
किञ्चन । ततश्च गणेश उवाच । स्वं चाहं च न वै भिन्नौ कुरु सृष्टिं
प्रजापते । शक्ति गृहाण मद्दत्तां जगत्सर्जनकर्मणि ॥ ततो वै गृहीतार्यां
शस्त्वा ब्रह्मणः सृष्टिरजायत । ब्राह्मणो वै मुखाज्जज्ञे बाहोः क्षत्रमूर्वोर्वैश्यः
पद्भ्यां शूद्रश्चक्षुषो वै सूर्यो मनसश्चन्द्रमा अभिर्वै मुखात्प्राणाद्वायुर्नाभेव्यम
शीर्णोद्यौः पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकानकल्पयन्निति । ततो वै
सत्वमुवाच त्वं वै विष्णुः पाहि पाहि जगत्सर्वम् । विष्णुरुवाच न में
शक्तिः । सोवाच गृहाणेमां विद्याम् । ततो वै सत्वं तामादाय जगत्पाति
स्म । हरमुवाच कुरु हर संहारम् । जगदरणादरो भव । हरश्वात्मान-
मित्यवैति स्म न वै मत्परं किञ्चिद्विश्वस्यादिरहं हर इति गवं दधौ यावत्ता-
व्याप्तं व्योम गजवक्त्रैर्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युक्तैः । हरो वै विलोक्य रुति
स्मं । रोदनादुद्रसंज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृत्वा तुष्टाव त्वं ब्रह्मा त्वं कर्ता वं
प्रधानं त्वं लोकान् सृजसि रक्षसि हरसि । विश्वाधारस्त्वमनाधारोऽनाधेयो
sarasaक्यों व्याप्येदं सर्वं तिष्ठसीति स्तवनाद्विनायकं ददर्श । ततश्च
तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हर हरणम् । तद्वै संहर्ताऽभूद्रः । य एवं
वेद स गणेशो भवति । इत्युपनिषत् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥
ॐ ॥ गणेशो वै सदजायत तद्वै परं ब्रह्म । तद्विदामोति परम् । तदेषा-
भ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपं यद्विज्ञानरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते
न कार्य करणं न तत्समश्चाधिकश्च दृइयः । सूर्योऽस्माद्भीत उदेति । वातो-
ऽस्माद्भीतः पवते । अनिर्वै भीतस्तिष्ठति । तच्चित्स्वरूपं निर्विकारमद्वैतं च ।
तस्मायाशबलमजनीत्याह । अनेन यथा तमस्ततश्चमिति ध्वनिरभूत् । स
वै गजाकारः । अनिर्वचनीया सैव माया जगद्वीजमित्याह । सैव प्रकृतिरिति
गणेश इति प्रधानमिति च मायाशबलमिति च । एतस्माद्वै महत्तत्त्वमजा-
1