2026-02-17 03:24:40 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
६३२
ईशाद्युपनिषत्सु -
[ उप०३
उन्नतप्रपदाङ्गुष्ठं गूढगुल्फें सपाणिकम् । पीनजंघें गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नम-
कटिम् ॥ निम्ननाभि कम्बुकण्ठं लम्बोष्ठं लम्बनासिकम् । सिद्धिबुद्धयुभया-
श्लिष्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥ इति संसर्गः ॥ २ ॥ अथ छन्दोदैवतम् ।
अनुष्टुप्छन्दो भवति, द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुब् भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं
सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतम् । शिवोमायुतः परमात्मा वरदो देवता । ते
होचुः कथं शिवोमायुत इति । स होवाच भृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स
धनद इति, प्रकृतिर्माया पुरुषः शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति ।
तदेतन्निदर्शनम् – इन्द्रो मायाभिः पुरुहूत ईडे शर्वो विश्व मायया
स्विद्दधार । सोऽजः शेते मायया स्विद्गुहायां विश्वं न्यस्तं विष्णुरेको विजज्ञे ॥
तदेतन्माया हंसमयी देवानाम् ॥ सर्वेषां वा एतद्भूतानामाकाशः परायणम् ।
सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाश
प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् । तदेतन्निदर्शनम्-
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसहतसयो-
मसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहदिति ॥ ३ ॥ अथाधिष्ठानम् -
मध्ये बिन्दु त्रिकोणं तदनु ऋतुगणं वसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति ।
मध्ये बीजात्मकं देवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धिः । अग्रे कामदुघा
षट्कोणे सुमुखादयः षड्विनायकाः । वसुदले वक्रतुण्डाद्यष्टविनायकाः ।
द्वादशारे बटुको वामनो महादशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा
शिवः स्कन्दो नन्दी । तद्वाह्येऽणिमादिसिद्धयः । षोडशारे दिक्पालाः
सायुधा इति ॥ ४ ॥ अथ प्रसारः - य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ।
लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेत् ॥ सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्वदमा-
वनन्यधीः । तावज्जुह्वत्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चाटयेद्विभीतैश्च
मारयेद्विषवृक्षजैः । वश्याय पङ्कजैर्विद्वान्धनार्थी मोदकै हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा
कृतकर्मा भवति कृतकर्मा भवतीति ॥ ५ ॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २ ॥
अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति । मूले शून्यं
विजानीयात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तन्त्र सतारं समायं साम न्यसे त्रिरेखं भवति,
वै
यो हीमे लोकास्त्रयो हीमे वेदाः । ऋग्वै भूः सा माया भवति । यजुर्वें
भुवः स शिवो भवति । साम वै खः स हिरण्यगर्भो भवति । षट्कोणं
E
:
ईशाद्युपनिषत्सु -
[ उप०३
उन्नतप्रपदाङ्गुष्ठं गूढगुल्फें सपाणिकम् । पीनजंघें गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नम-
कटिम् ॥ निम्ननाभि कम्बुकण्ठं लम्बोष्ठं लम्बनासिकम् । सिद्धिबुद्धयुभया-
श्लिष्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥ इति संसर्गः ॥ २ ॥ अथ छन्दोदैवतम् ।
अनुष्टुप्छन्दो भवति, द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुब् भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं
सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतम् । शिवोमायुतः परमात्मा वरदो देवता । ते
होचुः कथं शिवोमायुत इति । स होवाच भृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स
धनद इति, प्रकृतिर्माया पुरुषः शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति ।
तदेतन्निदर्शनम् – इन्द्रो मायाभिः पुरुहूत ईडे शर्वो विश्व मायया
स्विद्दधार । सोऽजः शेते मायया स्विद्गुहायां विश्वं न्यस्तं विष्णुरेको विजज्ञे ॥
तदेतन्माया हंसमयी देवानाम् ॥ सर्वेषां वा एतद्भूतानामाकाशः परायणम् ।
सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाश
प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् । तदेतन्निदर्शनम्-
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसहतसयो-
मसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहदिति ॥ ३ ॥ अथाधिष्ठानम् -
मध्ये बिन्दु त्रिकोणं तदनु ऋतुगणं वसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति ।
मध्ये बीजात्मकं देवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धिः । अग्रे कामदुघा
षट्कोणे सुमुखादयः षड्विनायकाः । वसुदले वक्रतुण्डाद्यष्टविनायकाः ।
द्वादशारे बटुको वामनो महादशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा
शिवः स्कन्दो नन्दी । तद्वाह्येऽणिमादिसिद्धयः । षोडशारे दिक्पालाः
सायुधा इति ॥ ४ ॥ अथ प्रसारः - य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ।
लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेत् ॥ सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्वदमा-
वनन्यधीः । तावज्जुह्वत्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चाटयेद्विभीतैश्च
मारयेद्विषवृक्षजैः । वश्याय पङ्कजैर्विद्वान्धनार्थी मोदकै हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा
कृतकर्मा भवति कृतकर्मा भवतीति ॥ ५ ॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २ ॥
अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति । मूले शून्यं
विजानीयात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तन्त्र सतारं समायं साम न्यसे त्रिरेखं भवति,
वै
यो हीमे लोकास्त्रयो हीमे वेदाः । ऋग्वै भूः सा माया भवति । यजुर्वें
भुवः स शिवो भवति । साम वै खः स हिरण्यगर्भो भवति । षट्कोणं
E
: