2026-02-17 03:24:29 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
६०२
ईशाद्युपनिषत्सु -
स संन्यासी ब्रह्मविदिति । एवमेवैष भगवन्निति वै याज्ञवल्क्य । तत्र परम-
हंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुदूर्वासऋभुनिदाघदत्तात्रेयशुकवामदेवहारी-
तकप्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गाऽव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः परस्त्रीपुर-
पराङ्मुखास्त्रिदण्डं कमण्डलुं भुक्तपात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं बहिरन्त-
श्वेत्येतत्सर्वं भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् । यथा जातरूपधरा
निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहास्तत्वब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नाः शुद्धमानसाः प्राणसंधार-
णार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण लाभालाभौ समौ भूत्वा
करपात्रेण वा कमण्डलूदकपो भैक्षमाचरन्नुदरमात्रसंग्रहः पान्त्रान्तरशून्यो
जलस्थलकमण्डलुरबाधकरहैः स्थलनिकेतनो लाभालाभौ समौ भूत्वा शून्या-
गारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकु-
हरकोटरकन्दरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेत निवास्यप्रयत्रः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः
संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति । आशाम्बरो ननमस्कारो
नदारपुत्राभिलाषी लक्ष्यालक्ष्य निर्वर्तकः परिवाद परमेश्वरो भवति । अत्रै
श्लोका भवन्ति-यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वै धर्मतो यदि । तस्मै प्रणामः
कर्तव्यो नेतराय कदाचन ॥ १ ॥ प्रमादिनो बहिश्चित्ताः पिशुनाः कलहो-
त्सुकाः । संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते देवैसंदूषिताशयाः ॥ २ ॥ नामादिभ्यः
परे भूनि स्वाराज्ये चेत्स्थितोऽद्वये । प्रणमेत्कं तदात्मज्ञो न कार्यं कर्मणा
तदा ॥ ३ ॥ ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति । प्रणमेद्दण्डवद्भूमावा-
श्वचण्डालगोखरम् ॥ ४ ॥ मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोकेऽङ्गपञ्जरे । स्त्राव-
स्थिग्रन्थिशालिन्यः स्त्रियः किमिव शोभनम् ॥ ५॥ त्वमसरक्तबाप्पाम्बु पृथक्कृ-
car विलोचने । समालोकय रम्यं चेकिं मुधा परिमुह्यसि ॥६॥ मेरुशृङ्गतटो-
लासिगङ्गाजलरयोपमा । दृष्टा यस्मिन्मुने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता ॥ ७ ॥
श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड
इवान्धसः ॥ ८ ॥ केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृता-
ग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ९ ॥ ज्वलना अतिदूरेऽपि सरसा अपि
नीरसाः । स्त्रियो हि नरकान्नीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ १० ॥ कामनाम्ना
किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः । नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः ॥ ११ ॥
जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् । पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारीबडिश -
१ नुदरपात्र. २ रहस्य स्थल. ३ वेदसंदू.
ईशाद्युपनिषत्सु -
स संन्यासी ब्रह्मविदिति । एवमेवैष भगवन्निति वै याज्ञवल्क्य । तत्र परम-
हंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुदूर्वासऋभुनिदाघदत्तात्रेयशुकवामदेवहारी-
तकप्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गाऽव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः परस्त्रीपुर-
पराङ्मुखास्त्रिदण्डं कमण्डलुं भुक्तपात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं बहिरन्त-
श्वेत्येतत्सर्वं भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् । यथा जातरूपधरा
निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहास्तत्वब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नाः शुद्धमानसाः प्राणसंधार-
णार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण लाभालाभौ समौ भूत्वा
करपात्रेण वा कमण्डलूदकपो भैक्षमाचरन्नुदरमात्रसंग्रहः पान्त्रान्तरशून्यो
जलस्थलकमण्डलुरबाधकरहैः स्थलनिकेतनो लाभालाभौ समौ भूत्वा शून्या-
गारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकु-
हरकोटरकन्दरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेत निवास्यप्रयत्रः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः
संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति । आशाम्बरो ननमस्कारो
नदारपुत्राभिलाषी लक्ष्यालक्ष्य निर्वर्तकः परिवाद परमेश्वरो भवति । अत्रै
श्लोका भवन्ति-यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वै धर्मतो यदि । तस्मै प्रणामः
कर्तव्यो नेतराय कदाचन ॥ १ ॥ प्रमादिनो बहिश्चित्ताः पिशुनाः कलहो-
त्सुकाः । संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते देवैसंदूषिताशयाः ॥ २ ॥ नामादिभ्यः
परे भूनि स्वाराज्ये चेत्स्थितोऽद्वये । प्रणमेत्कं तदात्मज्ञो न कार्यं कर्मणा
तदा ॥ ३ ॥ ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति । प्रणमेद्दण्डवद्भूमावा-
श्वचण्डालगोखरम् ॥ ४ ॥ मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोकेऽङ्गपञ्जरे । स्त्राव-
स्थिग्रन्थिशालिन्यः स्त्रियः किमिव शोभनम् ॥ ५॥ त्वमसरक्तबाप्पाम्बु पृथक्कृ-
car विलोचने । समालोकय रम्यं चेकिं मुधा परिमुह्यसि ॥६॥ मेरुशृङ्गतटो-
लासिगङ्गाजलरयोपमा । दृष्टा यस्मिन्मुने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता ॥ ७ ॥
श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड
इवान्धसः ॥ ८ ॥ केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृता-
ग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ९ ॥ ज्वलना अतिदूरेऽपि सरसा अपि
नीरसाः । स्त्रियो हि नरकान्नीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ १० ॥ कामनाम्ना
किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः । नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः ॥ ११ ॥
जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् । पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारीबडिश -
१ नुदरपात्र. २ रहस्य स्थल. ३ वेदसंदू.