वटुकोपनिषत्

Click Settings to choose another script or language.
अथ वटुकोपनिषदं व्याख्यास्यामः ।
Edit Permalink Bookmark
वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देवं जातरूपं वरेण्यम् ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिर्भविता नेतरेषाम्
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च रुद्रस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्चेन्द्रस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाग्निस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च वायुस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च ग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्चोपग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भूस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भुवस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्वस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्चान्तरिक्षं तस्मै वै नमो नमः॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च द्यौस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्चापस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च तेजस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्चामृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकाशस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विश्वं तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च शुक्लं तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च दम्भस्तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्वादम्भस्तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवात् यश्च सूक्ष्मं तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्थूलं तस्मै वै नमो नमः ।यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कृष्णस्तस्मै वै नमो नमः॥
Edit Permalink Bookmark
यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकृष्णस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सत्यं तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सर्व तस्मै वै नमो नमः ॥
Edit Permalink Bookmark
भूस्ते आदिर्मध्यं भुवः स्वस्ते शीर्षं विश्वरूपोऽसि ब्रह्मैकत्वं द्विधा त्रिधा बुद्धिस्त्वं शान्तिस्त्वं पुष्टिस्त्वं हुतमहुतं दत्तमदत्तं सर्वमसर्वं विश्वमविश्वं कृतमकृतं परमपरं परायणं च त्वम् । अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् । किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतं मर्त्यस्य । सोमसूर्यपुरस्तात् सूक्ष्मः पुरुषः । सर्वं जगद्धितं वा एतदक्षरं प्राजापत्यं सूक्ष्मं सौम्यं पुरुषं ग्राह्यमग्राह्येण भावं भावेन सौम्यं सौम्येन सूक्ष्मं सूक्ष्मेण वायव्यं वायव्येन प्रसति स्वेन तेजसा तस्मादुपसंहर्त्रे महाग्रासाय वै नमो नमः ।
Edit Permalink Bookmark
हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।हृदि त्वमसि यो नित्यं तिस्रो मात्राः परस्तु सः ॥
Edit Permalink Bookmark
तस्योत्तरतः शिरो दक्षिणतः पादौ य उत्तरतः स ओङ्कारो य ओङ्कारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोऽनन्तो योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सूक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्म यत्परं ब्रह्म स एको य एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान् महेश्वरो यो भगवान् महेश्वरः स भगवान् वटुकेश्वरो यो भगवान् वटुकेश्वरः ।
Edit Permalink Bookmark
अथ कस्मादुच्यत ओङ्कारो यस्मादुच्चार्यमाण एव प्राणानूर्ध्वमुत्क्रामयति तस्मादुच्यत ओङ्कारः । अथ कस्मादुच्यते प्रणवो यस्मादुच्चार्यमाण एव ऋग्यजुस्सामाथर्वाङ्गिरसं ब्रह्म ब्राह्मणेभ्यः प्रणामयति नामयति च तस्मादुच्यते प्रणवः । अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी यस्मादुच्चार्यमाण एव सर्वान् लोकान् व्याप्नोति स्नेहो यथा पललपिण्डमिव शान्तरूपमोतप्रोतमनुप्राप्तो व्यतिषक्तश्च तस्मादुच्यते सर्वव्यापी । अथ कस्मादुच्यते ऽनन्तो यस्मादुच्चार्यमाण एव तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्चास्यान्तो नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽनन्तः । अथ कस्मादुच्यते तारं यस्मादुच्चार्यमाण एव गर्भजन्मव्याधि-जरामरणसंसारमहाभयात्तारयति त्रायते च तस्मादुच्यते तारम् । अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्मं यस्मादुच्चार्यमाण एव सूक्ष्मो भूत्वा शरीराण्यधितिष्ठति सर्वाणि चाङ्गान्यभिमृशति तस्मादुच्यते सूक्ष्मम् । अथ कस्मादुच्यते शुक्लं यस्मादुच्चार्यमाण एवं क्लन्दते क्लामयति च तस्मादुच्यते शुक्ल । अथ कस्मादुच्यते वैद्युतं यस्मादुच्चार्यमाण एवाव्यक्ते महति तमसि द्योतयति तस्मादुच्यते वैद्युतम् । अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म यस्मात् परमपरं परायणं च बृहद्बृहत्या बृंहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यत एको यः सर्वान् प्राणान् संभक्ष्य संभक्षणेनाजः संसृजति विसृजति तीर्थमेके व्रजन्ति तीर्थमेके दक्षिणाः प्रत्यञ्च उदञ्चः प्राञ्चोऽभिव्रजन्त्येके तेषां सर्वेषामिह सद्गतिः । साकं स एको भूतश्चरति प्रजानां तस्मादुच्यत एकः । अथ कस्मादुच्यते रुद्रो यस्मादृषिभिर्नान्यैर्भक्तैर्द्रुतमस्य रूपमुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्रः । अथ कस्मादुच्यत ईशानो यः सर्वान् देवानीशत ईशानीभिर्जननीभिश्च परमशक्तिभिः । अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । तस्मादुच्यत ईशानः । अथ कस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरो यस्माद्भक्ता ज्ञानेन भजन्त्यनुगृह्णाति च वाचं संसृजति विसृजति च सर्वान् भावान् परित्यज्यात्मज्ञानेन योगैश्वर्येण महति महीयते तस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरः । अथ कस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरो यस्मादन्तर्जलौषधिवीरुधानाविश्येमं विश्वं भुवनानि वा अवते तस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरः । तदेतद्रुद्रचरितम् ।
Edit Permalink Bookmark
एको ह देवः प्रदिशो नु सर्वाःपूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः ।स एव जातः स जनिष्यमाणःप्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥
Edit Permalink Bookmark
एको वटुको न द्वितीयाय तस्मैय इमान् लोकानीशत ईशनीभिः ।प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकालेसंसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता ॥
Edit Permalink Bookmark
यस्मिन् क्रोधं यां च तृष्णां क्षमां चह्यक्षमां हित्वा हेतुजालस्य मूलम् ।बुद्ध्या सञ्चितं स्थापयित्वा तु रुद्रेशाश्वतं वै रुद्रमेकत्वमाहुः ॥
Edit Permalink Bookmark
वटुको हि शाश्वतेन पुराणेनवेषमूर्जेण तपसा नियन्ता ॥
Edit Permalink Bookmark
अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वं ह वेदं भस्म मन एतानि चक्षूंषि यस्माद्व्रतमिदं पाशुपतं यद्भस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्तस्माद्ब्रह्म तदेतद्वटुकं पशुपाशविमोक्षणाय ।
Edit Permalink Bookmark
यस्मिन्निदं सर्वमोतप्रोतंतस्मादन्यन्न परं किञ्चनास्ति ।न तस्मात् पूर्वं न परं तदस्तिन भूतं नोत भव्यं यदासीत् ॥
Edit Permalink Bookmark
अक्षराज्जायते कालः कालाद्व्यापक उच्यते ।
Edit Permalink Bookmark
व्यापको हि भगवान् वटुको भोगायमानो यदा शेते रुद्रस्तदा संहरते प्रजाः । उच्छ्वासिते तमो भवति तमस आपोऽप्स्वङ्गुल्या मथिते मथितं शिशिरे शिशिरं मथ्यमानं फेनं भवति फेनादण्डं भवत्यण्डाद्ब्रह्मा भवति ब्रह्मणो वायुर्वायोरोङ्कार ओङ्कारात्सावित्री सावित्र्या गायत्री गायत्र्या लोकाःभवन्ति । एतद्धि परमं तपः । आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरों नम इति ।
Edit Permalink Bookmark
य इमां वटुकोपनिषदं ब्राह्मणोऽधीतेऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति । अनुपनीत उपनीतो भवति । स हाग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । स सूर्यपूतो भवति । स सोमपूतो भवति । स सत्यपूतो भवति । स सर्वपूतो भवति । स सर्वैर्देवैरनुज्ञातो भवति । स सर्वैर्वेदैरनुध्यातो भवति । स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति । स सर्वविद्भवति । स सर्वायुरारोग्यवान् भवति । स कालज्ञानी भवति । स गुर्वनुग्रहभागी भवति । इत्येवं भगवद्वटुकेश्वरं यः स्तौति स वेद्यं वेदेति ॥
Edit Permalink Bookmark
इत्याथर्वणरहस्ये वटुकोपनिषत् समाप्ता
Edit Permalink Bookmark

About this text

Electronic Text

Title वटुकोपनिषत्
Author (श्रुतिः)
Project अप्रकाशिता उपनिषदः
Date 2026-02-23
Availability

Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)

Source Edition

Editor
Publisher आड्यार्पुस्तकालयः
Location TODO: publisher location
Year 1938

Project Details

Project अप्रकाशिता उपनिषदः
Created 2026-02-08
Sources

Credits

Arun Prasad
Creation of machine-readable version.

Notes

This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.

Quality Report

6/8 checks passed
Raw TEI header 
<teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main">वटुकोपनिषत्</title>
        <title type="sub">A machine-readable edition</title>
        <author>(श्रुतिः)</author>
        <principal>Arun Prasad</principal>
        <respStmt>
          <persName>Arun Prasad</persName>
          <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <authority>Ambuda (https://ambuda.org)</authority>
        <availability>
          <p>Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)</p>
        </availability>
        <date>2026-02-23</date>
      </publicationStmt>
      <notesStmt>
        <note>This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.</note>
      </notesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>अप्रकाशिता उपनिषदः</title>
          <editor>
            <name>Dr. C. Kunhan Raja and the Pandits of Adyar Library</name>
          </editor>
          <publisher>आड्यार्पुस्तकालयः</publisher>
          <pubPlace>TODO: publisher location</pubPlace>
          <date>1938</date>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Ambuda is an online library of Sanskrit literature.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDesc>
        <normalization>
          <p>Normalization of whitespace around dandas and other punctuation marks.</p>
        </normalization>
      </editorialDesc>
    </encodingDesc>
    <revisionDesc />
  </teiHeader>

Table of contents

Analyze

(choose dictionary) ▼
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Koshas
Sanskrit-Hindi
Sanskrit-Kannada

(choose dictionary) ▼
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Koshas
Sanskrit-Hindi
Sanskrit-Kannada

Resources

Downloads

Most of our texts are sourced from a custom snapshot of GRETIL, which you can find here. Our रामायणम् and महाभारतम् texts are sourced from John Smith's website.

Parse data comes from a custom snapshot of the Digital Corpus of Sanskrit, which you can find here.

Settings