ऊरुभङ्गम्

Click on words to see what they mean.

( नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः । )

Edit Permalink Bookmark

सूत्रधारः —

भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजहृदां

कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसं ।

तीर्णः शत्रुनदीं शरासिसिकतां येन प्लवेनार्जुनः

शत्रूणां तरणेषु वः स भगवानस्तु वः केशवः ॥ १ ॥

एवमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । अये, किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

एते स्मो भोः ! एते स्मः ।

Edit Permalink Bookmark

सूत्रधारः —

भवतु, विज्ञातम् ।

Edit Permalink Bookmark

( प्रविश्य )

Edit Permalink Bookmark

पारिपार्श्विकः —

भाव कुतो नु खल्वेते,

स्वर्गार्थमाहवमुखोद्यतगात्रहोमा

नाराचतोमरशतैर्विषमीकृताङ्गाः ।

मत्तद्विपेन्द्रदशनोल्लिखितैः शरीरै-

रन्योन्यवीर्यनिकषाः पुरुषा भ्रमन्ति ॥ २ ॥

Edit Permalink Bookmark

सूत्रधारः —

मार्ष ! किं नावगच्छसि । तनयशतनयनशून्ये दुर्योधनावशेषे धृतराष्ट्रपक्षे, पाण्डवजनार्दनावशेषे युधिष्ठिरपक्षे, राज्ञां शरीरसमाकीर्णे समन्तपञ्चके,

एतद्रणं हतगजाश्वनरेन्द्रयोधं

संकीर्णलेख्यमिव चित्रपटं प्रविद्धम् ।

युद्धे वृकोदरसुयोधनयोः प्रवृत्ते

यौधा नरेन्द्रनिधनैकगृहं प्रविष्टाः ॥ ३ ॥

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्ती )

Edit Permalink Bookmark

स्थापना

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति भटास्त्रयः । )

Edit Permalink Bookmark

सर्वे —

एते स्मो भोः ! एते स्मः ।

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

वैरस्यायतनं बलस्य निकषं मानप्रतिष्ठागृहं

युद्धेष्वप्सरसां स्वयंवरसभां शौर्यप्रतिष्ठां नृणाम् ।

राज्ञां पश्चिमकालवीरशयनं प्राणाग्निहोमक्रतुं

संप्राप्ता रणसंज्ञमाश्रमपदं राज्ञां नभःसंक्रमम् ॥ ४ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीयः —

सम्यग्भवानाह ।

उपलविषमा नागेन्द्राणां शरीरधराधरा

दिशि दिशि कृता गृध्रावासा हतातिरथा रथाः ।

अवनिपतयः स्वर्गं प्राप्ताः क्रियामरणे रणे

प्रतिमुखमिमे तत्तत्कृत्वा चिरं निहताहताः ॥ ५ ॥

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

एवमेतन् ।

करिवरकरयूपो बाणविन्यस्तदर्भो

हतगजचयनोच्चो वैरवह्निप्रदीप्तः ।

ध्वजविततवितानः सिंहनादोच्चमन्त्रः

पतितपशुमनुष्यः संस्थितो युद्धयज्ञः ॥ ६ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

इदमपरं पश्येतां भवन्तौ ।

एते परस्परशरैर्हृतजीवितानां

देहै रणाजिरमहीं समुपाश्रितानाम् ।

कुर्वन्ति चात्र पिशितार्द्रमुखा विहङ्गा

राज्ञां शरीरशिथिलानि विभूषणानि ॥ ७ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीय: —

प्रसक्तनाराचनिपातपातितः समग्रयुद्धोद्यतकल्पितो गजः ।

विशीर्णवर्मा सशरः सकार्मुको नृपायुधागारमिवावसीदति ॥ ८ ॥

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

इदमपरं पश्येतां भवन्तौ ।

माल्यैर्ध्वजाग्रपतितैः कृतमुण्डमालं

लग्नैकसायकवरं रथिनं विपन्नम् ।

जामातरं प्रवहणादिव बन्धुनार्यो

हृष्टाः शिवा रथमुखादवतारयन्ति ॥ ९ ॥

Edit Permalink Bookmark

सर्वे —

अहोतुखलु निहतपतितगजतुरगनररुधिरकलिलभूमिप्रदेशस्य विक्षिप्तवर्मचर्मातपत्रचामरतोमरशरकुन्तकवचकबन्धादिपर्याकुलस्य शक्तिप्रासपरशुभिण्डिपालशूलमुसलमुद्गरवराहकर्णकणयकर्पणशङ्कुत्रासिगदादिभिरायुधैरवकीर्णस्य समन्तपञ्चकस्य प्रतिभयता ।

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

इह हि,

रुधिरसरितो निस्तीर्यन्ते हतद्विपसंक्रमा

नृपतिरहितैः स्रस्तैः सूतैर्वहन्ति रथान् हयाः ।

पतितशिरसः पूर्वाभ्यासाद् द्रवन्ति कबन्धकाः

पुरुषरहिता मत्ता नागा भ्रमन्ति यतस्ततः ॥ १० ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीयः —

इदमपरं पश्येतां भवन्तौ । एते,

गृध्रा मधूकमुकुलोन्नतपिङ्गलाक्षा

दैत्येन्द्रकुञ्जरनताङ्कुशतीक्ष्णतुण्डाः ।

भान्त्यम्बरे विततलम्बविकीर्णपक्षा

मांसैः प्रवालरचिता इव तालवृन्ताः ॥ ११ ॥

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

एषा निरस्तहयनागनरेद्रयोधाः

व्यक्तीकृता दिनकरोग्रकरैः समन्तात् ।

नाराचकुन्तशरतोमरखड्गकीर्णा

तारागणं पतितमुद्वहतीव भूमिः ॥ १२ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

अहो ईदृश्यामप्यवस्थायामविमुक्तशोभा विराजन्ते क्षत्रियाः । इह हि,

स्रस्तोद्वर्तितनेत्रषट्पदगणा ताम्रोष्ठपत्रोत्करा

भ्रूभेदाञ्चितकेसरा स्वमुकुटव्याविद्धसंवर्तिका ।

वीर्यादित्यविबोधिता रणमुखे नाराचनालोन्नता

विष्कम्पा स्थलपद्मिनीव रचिता राज्ञामभीतैर्मुखैः ॥ १३ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीय: —

ईदृशानामपि क्षत्रियाणां मृत्युः प्रभवतीति न शक्यं खलु विषमस्थैः पुरुषैरात्मबलाधानं कर्तुम् ।

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

मृत्युरेव प्रभवति क्षत्रियाणामिति ।

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

कः संशयः ।

Edit Permalink Bookmark

द्वितीय: —

मा मा भवानेवम् ।

स्पृष्ट्वा खाण्डवधूमरञ्जितगुणं संशप्तकोत्सादनं

स्वर्गानन्दहरं निवातकवचप्राणोपहारं धनुः ।

पार्थेनास्त्रबलान्महेश्वररणक्षेपावशिष्टैः शरै-

र्दर्पोत्सिक्तवशा नृपा रणमुखे मृत्योः प्रतिग्राहिताः ॥ १४ ॥

Edit Permalink Bookmark

सर्वे —

अये शब्दः ।

किं मेघा निनदन्ति वज्रपतनैश्चूर्णीकृताः पर्वता

निर्घातैस्तुमुलस्वनप्रतिभयैः किं दार्यते वा मही ।

किं मुञ्चत्यनिलावधूतचपलक्षुब्धोर्मिमालाकुलं

शब्दं मन्दरकन्दरोदरदरीः संहत्य वा सागरः ॥ १५ ॥

भवतु, पश्यामस्तावत् । ( सर्वे परिक्रामन्ति । )

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

अये एतत्खलु द्रौपदीकेशधर्षणावमर्षितस्य पाण्डवमध्यमस्य भीमसेनस्य भ्रातृशतवधक्रुद्धस्य महाराजदुर्योधनस्य च द्वैपायनहलायुधकृष्णविदुरप्रमुखानां कुरुयदुकुलदैवतानां प्रत्यक्षं प्रवृत्तं गदायुद्धम् ।

Edit Permalink Bookmark

द्वितीय: —

भीमस्योरसि चारुकांचनारीलापीने प्रतिस्फालिते

भिन्ने वासवहस्तिहस्तकठिने दुर्योधनांसस्थले ।

अन्योन्यस्य भुजद्वयान्तरतटेष्वासज्यमानायुधे

यस्मिंश्चण्डगदाभिघातजनितः शब्दः समुत्तिष्ठति ॥ १६ ॥

Edit Permalink Bookmark

तृतीय: —

एष महाराजः,

शीर्षोत्कंपनवल्गमानमकुटः क्रोधाग्निकाक्षाननः स्थानाक्रामणवामनीकृततनुः प्रत्यग्रहस्तोच्छ्रयः । यस्यैषा रिपुशोणितार्द्रकलिला भात्यग्रहस्ते गदा कैलासस्य गिरेरिवाग्ररचिता सोल्का महेन्द्राशनिः ॥ १७ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथम : —

एष संप्रहाररुधिरसिक्ताङ्गस्तावद्दश्यतां पाण्डवः ।

निर्भिन्नाप्ग्रललाटवान्तरुधिरो भग्नांसकूटद्वयः

सान्द्रैर्निर्गलितप्रहाररुधिरैराद्रीकृतोरःस्थलः ।

भीमो भाति गदाभिघातरुधिरक्लिन्नावगाढव्रणः

शैलो मेरुरिवैष धातुसलिलासारोपदिग्धोपलः ॥ १८ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीयः —

भीमां गदां क्षिपति गर्जति वल्गमानः

शीघ्रं भुजं हरति तस्य कृतं भिनत्ति ।

चारीं गतिं प्रचरति प्रहरत्यभीक्ष्णं

शिक्षान्वितो नरपतिर्बलवांस्तु भीमः ॥ १९ ॥

Edit Permalink Bookmark

तृतीय: —

एष वृकोदरः,

शिरसि गुरुनिखातस्रस्तरक्तार्द्रगात्रो

धरणिधरनिकाशः संयुगेष्वप्रमेयः ।

प्रविशति गिरिराजो मेदिनीं वज्रदग्धः

शिथिलविसृतधातुर्हेमकूटो यथाद्रिः ॥ २० ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

एष गाढप्रहारशिथिलीकृताङ्गं निपतन्तं भीमसेनं दृष्ट्वा,

एकाग्रांगुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः

Edit Permalink Bookmark

द्वितीय: —

दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः ।

Edit Permalink Bookmark

तृतीय: —

स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते

Edit Permalink Bookmark

सर्वे —

शिष्यप्रीततया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥ २१ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

एष महाराजः,

वीर्यालयो विविधरत्नविचित्रमौलि-

र्युक्तोऽभिमानविनयद्युतिसाहसैश्च ।

वाक्यं वदत्युपहसन्न तु भीम ! दीनं

वीरो निहन्ति समरेषु भयं त्यजेति ॥ २२ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीयः —

एष इदानीमपहास्यमानं भीमसेनं दृष्ट्वा स्वमूरुमभिहत्य कामपि संज्ञां प्रयच्छति जनार्दनः ।

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

एष संज्ञया समाश्वासितो मारुतिः,

संहृत्य भ्रुकुटीललाटविवरे स्वेदं करेणाक्षिपन्

बाहुभ्यां परिगृह्य भीमवदनश्चित्राङ्गदां स्वां गदाम् ।

पुत्रं दीनमुदीक्ष्य सर्वगतिना लब्ध्वेव दत्तं बलं

गर्जन सिंहवृषेक्षणः क्षितितलाद्भूयः समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

हन्त पुनः प्रवृत्तं गदायुद्धम् । अनेन हि,

भूमौ पाणितले निघृष्य तरसा बाहू प्रमृज्याधिकं

सन्दष्टोष्ठपुटेन विक्रमबलात् क्रोधाधिकं गर्जता ।

त्यक्त्वा धर्मघृणां विहाय समयं कृष्णस्य संज्ञासमं

गान्धारीतनयस्य पाण्डुतनयेनोर्वोर्विमुक्ता गदा ॥ २४ ॥

Edit Permalink Bookmark

सर्वे —

हा धिक् पतितो महाराजः ।

Edit Permalink Bookmark

तृतीयः —

एष रुधिरपतनद्योतिताङ्गं निपतन्तं कुरुराजं दृष्ट्वा खमुत्पतितो भगवान् द्वैपायनः । य एषः,

मालासंवृतलोचनेन हलिना नेत्रोपरोधः कृतः

दृष्ट्वा क्रोधनिमीलितं हलधरं दुर्योधनापेक्षया ।

संभ्रान्तैः करपञ्जरान्तरगतो द्वैपायनज्ञापितो

भीमः कृष्णभुजावलंबितगतिर्निर्वाह्यते पाण्डवैः ॥ २५ ॥

Edit Permalink Bookmark

प्रथमः —

अये अयमप्यमर्षोन्मीलितरभसलोचनो भीमसेनापक्रमणमुद्वीक्षमाणः इत एवाभिवर्तते भगवान् हलायुधः । य एषः,

चलविलुलितमौलिः क्रोधताम्रायताक्षो

भ्रमरमुखविदष्टां किंचिदुत्कृष्य मालाम् ।

असिततनुविलम्बिस्रस्तवस्त्रानुकर्षी

क्षितितलमवतीर्णः पारिवेषीव चन्द्रः ॥ २६ ॥

Edit Permalink Bookmark

द्वितीयः —

तदागम्यतां वयमपि तावन्महाराजस्य प्रत्यनन्तरीभवामः ।

Edit Permalink Bookmark

उभौ —

बाढम् । प्रथमः कल्पः ।

Edit Permalink Bookmark

( निष्कान्ताः । )

Edit Permalink Bookmark

विष्कम्भकः ।

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति बलदेवः । )

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

भो भोः पार्थिवाः ! न युक्तमिदम् ।

मम रिपुबलकालं लाङ्गलं लङ्घयित्वा

रणकृतमतिसंधिं मां च नावेक्ष्य दर्पान् ।

रणशिरसि गदां तां तेन दुर्योधनोर्वोः

कुलविनयसमृध्या पातितः पातयित्वा ॥ २७ ॥

भो दुर्योधन ! मुहूर्तं तावदात्मा धार्यताम् ।

सौमोच्छिष्टमुखं महासुरपुरप्राकारकूटाङ्कुशं

कालिन्दीजलदेशिकं रिपुबलप्राणोपहारार्चितम् ।

हस्तोत्क्षिप्तहलं करोमि रुधिरस्वेदार्द्रपंकोत्तरं

भीमस्योरसि यादवद्य विपुले केदारमार्गाकुलम् ॥ २८ ॥

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

अये एवंगतोऽप्यनुगच्छति मां तपस्वी दुर्योधनः । य एषः,

श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरेणार्द्रानुलिप्तच्छवि-

र्भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।

निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सामुरै-

राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥ २९ ॥

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति भग्नोरुयुगलो दुर्योधनः । )

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

एष भोः !

भीमेन भित्वा समयव्यवस्थां गदाभिघातक्षतजर्जरोरुः ।

भूमौ भुजाभ्यां परिकृष्यमाणं स्वं देहमर्धोपरतं वहामि ॥ ३० ॥

प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान हलायुधः ।

त्वत्पादयोर्निपतितं पतितस्य भूमा-

वेतच्छिरः प्रथममद्य विमुञ्च रोषम् ।

जीवन्तु ते कुरुकुलस्य निवापमेघा

वैरं च विग्रहकथाश्च वयं च नष्टाः ॥ ३१ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

भोः दुर्योधन ! मुहूर्तं तावदात्मा धार्यताम् ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

किं भवान्करिष्यति ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

भो श्रूयताम्,

आक्षिप्तलाङ्गलमुखोल्लिखितैः शरीरै-

निर्दारितांसहृदयान्मुसलप्रहारैः ।

दास्यामि संयुगहतान्सरथाश्वनागान्

स्वर्गानुयात्रपुरुषांस्तव पाण्डुपुत्रान् ॥ ३२ ॥

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

मा मा भवानेवम् ।

प्रतिज्ञावसिते भीमे गते भ्रातृशते दिवम् ।

मयि चैवं गते राम ! विग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

मत्प्रत्यक्षं वञ्चितो भवानित्युत्पन्नो मे रोषः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

वञ्चित इति मां भवान् मन्यते ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

कः संशयः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

हन्त भोः ! दत्तमूल्या इव मे प्राणाः । कुतः

आदीप्तानलदारुणाज्जतुगृहाद्बुध्यात्मनिर्वाहिणा

युद्धे वैश्रवणालयेऽचलशिलावेगप्रतिस्फालिना ।

भीमेनाद्य हिडिंबराक्षसपतिप्राणप्रतिग्राहिणा

यद्येवं समवैषि मां छलजितं भो राम ! नाहं जितः ॥३४॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

भीमसेन इदानीं तव युद्धवञ्चनामुत्पाद्य स्थास्यति ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

किं चाहं भीमसेनेन वञ्चितः ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

अथ केन भवानेवंविधः कृतः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनः —

श्रूयताम् ,

येनेन्द्रस्य स पारिजातकतरुर्मानेन तुल्यं हृतो

दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया ।

तीव्रां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय-

स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥ ३५ ॥

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । उत्सरतोत्सरतार्याः ! उत्सरत ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेव: —

( विलोक्य ) अये अयमत्रभवान् धृतराष्ट्रः गान्धारी च दुर्जयेनादेशितमार्गोऽन्तःपुरानुबन्धः शोकाभिभूतहृदयश्चकितगतिरित एवाभिवर्तते । य एषः,

वीर्याकरः सुतशतप्रविभक्तचक्षु-

र्दर्पोद्यतः कनकयूपविलम्बबाहुः ।

सृष्टो ध्रुवं त्रिदिवरक्षणजातशंकै-

र्देवैररातितिमिराञ्जलिताडिताक्षः ॥ ३६ ॥

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति धृतराष्ट्र गान्धारी देव्यौ दुर्जयश्च । )

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

पुत्र क्कासि ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

पुत्तअ ! कहिं सि ।पुत्रक ! क्वासि ।

Edit Permalink Bookmark

देव्यौ —

महाराअ ! कहिं सि ।महाराज ! क्वासि ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

भोः ! कष्टम् ।

वञ्चनानिहतं श्रुत्वा सुतमद्याहवे मम ।

मुखमन्तर्गतास्राक्षमन्धमन्धतरं कृतम् ॥ ३७ ॥

गान्धारि ! किं धरसे ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

जीवाविद म्हि मन्दभाआ ।जीवितास्मि मन्दभागा ।

Edit Permalink Bookmark

देव्यौ —

महाराअ ! महाराअ !महाराज ! महाराज ! ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

भोः ! कष्टम् । यन्ममापि स्त्रियो रुदन्ति ।

पूर्वं न जानामि गदाभिघात-

रुजामिदानीं तु समर्थयामि ।

यन्मे प्रकाशीकृतमूर्धजानि

रणं प्रविष्टान्यवरोधनानि ॥ ३८ ॥

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

गान्धारि ! किं दृश्यते दुर्योधननामधेयः कुलमानी ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

महाराअ ! ण दिस्सदि ।महाराज ! न दृश्यते ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

कथं न दृश्यते । हन्त भो ! अद्यास्म्यहमन्धो योऽहमन्वेष्टव्ये काले पुत्रं न पश्यामि । भोः कृतान्तहतक !

रिपुसमरविमर्दं मानवीर्यप्रदीप्तं

सुतशतमतिधीरं वीरमुत्पाद्य मानम्।

धरणितलविकीर्णं किं स योग्यो न भोक्तुं

सकृदपि धृतराष्ट्रः पुत्रदत्तं निवापम् ॥ ३९ ॥

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

जाद सुयोधण ! देहि मे पडिवअणं । पुत्तसदविणासदुत्थिदं समस्सासेहि महाराअं ।जात सुयोधन ! देहि मे प्रति३ वचनम् । पुत्रशतविनाशदुःस्थितं समाश्वासय महाराजम् ।

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

अये ! इयमत्रभवती गान्धारी ।

या पुत्रपौत्रवदनेष्वकुतूहलाक्षी

दुर्योधनास्तमितशोकनिपीतधैर्या ।

अस्त्रैरजस्रमधुना पतिधर्मचिह्न-

माद्रीकृतं नयनबन्धमिदं दधाति ॥ ४० ॥

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

पुत्र दुर्योधन ! अष्टादशाक्षौहिणीमहाराज ! कासि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अद्यास्मि महाराजः ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्र : —

एहि पुत्रशतज्येष्ठ ! देहि मे प्रतिवचनम् ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

ददामि खलु प्रतिवचनम् । अनेन वृत्तान्तेन व्रीलितोऽस्मि ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

एहि पुत्र ! अभिवादयस्व माम् ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अयमयमागच्छामि ।( उत्थानं रूपयित्वा पतति ) हा धिक् ! अयं मे द्वितीयः प्रहारः । कष्टं भोः !

हृतं मे भीमसेनेन गदापातकचग्रहे ।

सममूरुद्वयेनाद्य गुरोः पादाभिवन्दनम् ॥ ४१ ॥

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

एत्थ जादा ! ।अत्र जाते !

Edit Permalink Bookmark

देव्यौ —

अय्ये ! इमा म्ह ।आयें ! इमे स्व: ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

अण्णेसह भत्तारं ।अन्वेषेथां भर्तारम् ।

Edit Permalink Bookmark

देव्यौ —

गच्छाम मन्दभाआगच्छावः मन्दभागे ।

Edit Permalink Bookmark

धृ —

Edit Permalink Bookmark

दुर्जय: —

ताद ! अहं दुज्जओ ।तात ! अहं दुर्जय: ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

पौत्र दुर्जय ! पितरमन्विच्छ ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

ताद ! परिस्संतो खु अहं ।तात ! परिश्रान्तः खल्वहम् ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

गच्छ पितुरङ्के विश्रमस्व ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

ताद ! अहं गच्छामि ।( उपसृत्य ) ताद ! कहिं सि तात ! अहं गच्छामि । तात क्वासि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अयमप्यागतः । भोः ! सर्वावस्थायां हृदयसंनिहितः पुत्रस्नेहो मां दहति । कुतः,

दुःखानामनभिज्ञो यो ममाङ्कशयनोचितः ।

निर्जितं दुर्जयो दृष्ट्वा किन्नु मामभिधास्यति ॥ ४२ ॥

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

अअं महाराओ भूमीए उवविट्ठो ।अयं महाराजो भूम्यापविष्टः ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

पुत्र किमर्थमिहागतः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

तुवं चिरायसि त्ति । [ त्वं चिरायसीति । ]

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अहो अस्यामवस्थायामपि पुत्रस्नेहो हृदयं दहति ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

अहं पि खु दे अङ्के उवविसामि ।( अङ्कमारोहति )अहमपि खलु ते अङ्के उपविशामि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

( निवार्य ) दुर्जय ! दुर्जय ! भोः ! कष्टम् ।

हृदयप्रीतिजननो यो मे नेत्रोत्सवः स्वयम्

सोऽयं कालविपर्यासाञ्चन्द्रो वह्नित्वमागतः ॥ ४३ ॥

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

अङ्के उववेसं किण्णिमित्तं तुवं वारोस । [ अङ्क उपवेशं किनिमित्तं त्वं वारयसि । ]

Edit Permalink Bookmark

राजा —

त्यक्त्वा परिचितं पुत्र ! यत्र यत्र त्वयास्यताम् ।

अद्यप्रभृति नास्तीदं पूर्वभुक्तं तवासनम् ॥ ४४ ॥

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

कहिहु महाराओ गमिस्सिदि ।कुन नु खलु महाराजो गमिष्यति ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

भ्रातृशतमनुगच्छामि ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जय: —

मं पितहि हि ।मामपि तत्र नय ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

गच्छ पुत्र ! एवं वृकोदरं ब्रूहि ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जय: —

एहि महाराअ ! अण्णेसीअसि ।एहि महाराज ! अन्विष्यसे ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

पुत्र केन ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जय: —

अय्याए अय्येण सव्वेण अन्तेउरेण अ । [ आर्ययार्येण सर्वेणान्तःपुरेण च । ]

Edit Permalink Bookmark

राजा —

गच्छ पुत्र ! नाहमागन्तुं समर्थः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

अहं तुमं णइस्सं । [ अहं त्वां नेष्यामि । ]

Edit Permalink Bookmark

राजा —

बालस्तावदसि पुत्र ! ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

( परिक्रम्य ) अय्या ! अअं महाराओ । [ आर्याः ! अयं महाराज: । ]

Edit Permalink Bookmark

देव्यौ —

हा हा ! महाराओ । [ हा हा ! महाराज: । ]

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

क्वासौ महाराजः ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

कहिं मे पुत्तओ ।कुत्र मे पुत्रकः ।

Edit Permalink Bookmark

दुर्जयः —

अअं महाराओ भूमीए उवविट्ठो ।अयं महाराजो भूम्यामुपविष्टः ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

हन्त भोः ! किमयं महाराजः ।

यः काञ्चनस्तम्भसमप्रमाणो लोके किलैको वसुधाधिपेन्द्रः ।

कृतः स मे भूमिगतस्तपस्वी द्वारेन्द्रकीलार्धसमप्रमाणः ॥ ४५ ॥

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

जाद सुयोधण ! परिस्संतोसि ।जात सुयोधन ! परिश्रान्तोऽसि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

भवत्याः खल्वहं पुत्रः ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

केयं भोः ! ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

महाराअ ! अहमभीदपुत्तप्पसविणी ।महाराज ! अहमभीतपुत्रप्रसविनी ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अद्योत्पन्नमिवात्मानमवगच्छामि । भोस्तात किमिदानीं वैक्लव्येन ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

पुत्र कथमविक्लवो भविष्यामि ।

यस्य वीर्यबलोत्सिक्तं संयुगाध्वरदीक्षितम् ।

पूर्वं भ्रातृशतं नष्टं त्वय्येकस्मिन्हते हतम् ॥ ४६ ॥

Edit Permalink Bookmark

( पतति । )

Edit Permalink Bookmark

राजा —

हा धिक् । पतितोऽत्रभवान् । तात ! समाश्वासयात्रभवतीम् ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्र: —

पुत्र ! किमिति समाश्वासयामि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अपराङ्मुखो युधि हत इति । भोस्तात ! शोकनिग्रहेण क्रियतां ममानुग्रहः ।

त्वत्पादमात्रप्रणताप्रमौलिर्ज्वलन्तमप्यग्निमचिन्तयित्वा ।

येनैव मानेन समं प्रसूतस्तेनैव मानेन दिवं प्रयामि ॥ ४७ ॥

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

वृद्धस्य मे जीवितनिःस्पृहस्य निसर्गसंमीलितलोचनस्य ।

धृतिं निगृह्यात्मनि संप्रवृत्तस्तीत्रस्समाक्रामति पुत्रशोकः ॥ ४८ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

भोः ! कष्टम् ।

दुर्योधननिराशस्य नित्यास्तमितचक्षुषः ।

न शक्नोम्यत्रभवतः कर्तुमात्मनिवेदनम् ॥ ४९ ॥

Edit Permalink Bookmark

राजा —

विज्ञापयाम्यत्रभवतीम् ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

भणाहि जाद ! ।भण जात !

Edit Permalink Bookmark

राजा —

नमस्कृत्य वदामि त्वां यदि पुण्यं मया कृतम् ।

अन्यस्यामपि जात्यां मे त्वमेव जननी भव ॥ ५० ॥

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

मम मणोरहो खु तुए भणिदो ।मम मनोरथः खलु स्वया भणित: ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

मालवि ! त्वमपि शृणु ।

भिन्ना मे भ्रुकुटी गदानिपतितैर्व्यायुद्धकालोत्थितैः-

र्वक्षस्युत्पतितैः प्रहाररुधिरैर्हारावकाशो हृतः ।

पश्येमौ व्रणकाञ्चनाङ्गदधरौपर्याप्तशोभौ भुजौ

भर्ता ते नपराङ्मुखो युधि हतः किं क्षत्रिये ! रोदिषि ॥ ५१ ॥

Edit Permalink Bookmark

देवी —

बाळा एसा सहधर्मचारिणी रोदामि ।बाला एषा सहधर्मचारिणी रोदिमि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

पौरवि ! त्वमपि श्रृणु ।

वेदोक्तैर्विविधैर्मखैरभिमतैरिष्टं धृता बान्धवाः

शत्रूणामुपरि स्थितं प्रियशतं न व्यंसिताः संश्रिताः ।

युद्धेऽष्टादशवाहिनी नृपतयः संतापिता निग्रहे

मानं मानिनि ! वीक्ष्य मे न हि रुदन्त्येवंविधानां स्त्रियः ॥ ५२ ॥

Edit Permalink Bookmark

पौरवी —

एक्ककिदप्पवेसणिचआ ण रोदामि । [ एककृतप्रवेशनिश्चया न रोदिमि । ]

Edit Permalink Bookmark

राजा —

दुर्जय ! त्वमपि श्रुणु ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

गान्धारि ! किं नु खलु वक्ष्यति ।

Edit Permalink Bookmark

गान्धारी —

अहं पितं एव्व चिन्तेभि ।अहमपि तदेव चिन्तयामि ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

अहमिव पाण्डवाः शुश्रूषयितव्याः, तत्रभवत्याश्वांबायाः कुन्त्या निदेशो वर्तयितव्यः । अभिमन्योर्जननी द्रौपदी चोभे मातृवत्पूजयितव्ये । पश्य पुत्र !

श्लाघ्यश्रीरभिमानदीप्तहृदयो दुर्योधनो मे पिता

तुल्येनाभिमुखं रणे हत इति त्वं शोकमेवं त्यज ।

स्पृष्ट्रा चैव युधिष्ठिरस्य विपुलं क्षौमापसत्र्यं भुजं

देयं पाण्डुसुतैस्त्वया मम समं नामावसाने जलम् ॥ ५३ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

अहो वैरं पश्चात्तापः संवृत्तः । अये शब्द इव ।

सन्नाहदुन्दुभिनिनाद वियोगमूके

विक्षिप्तबाणकवचव्यजनातपत्रे ।

तस्यैष कार्मुकरवो हतसूतयोधे

विभ्रान्तवायसगणं गगनं करोति ॥ ५४ ॥

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

दुर्योधनेनाततकार्मुकेण यो युद्धयज्ञः सहितः प्रविष्टः ।

तमेव भूयः प्रविशामि शून्यमध्वर्युणा वृत्तमिवाश्वमेधम् ॥ ५५ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

अये अयं गुरुपुत्रोऽश्वत्थामेत एवाभिवर्तते । य एषः,

स्फुटितकमलपत्रस्पष्टविस्तीर्णदृष्टी

रुचिरकनकयूपव्यायतालम्बबाहुः ।

सरभसमयमुग्रं कार्मुकं कर्षमाणः

सदहन इव मेरुः शृङ्गलग्नेन्द्रचापः ॥ ५६ ॥

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशत्यश्वत्थामा । )

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

( पूर्वोक्तमेव पठित्वा ) भो भोः ! समरसंरम्भोभयबलजलधिसङ्गमसमयसमुत्थितशस्त्रनक्रकृत्तविग्रहाः स्तोकावशेषश्वासानुबद्धमन्दप्राणाः समरश्लाघिनो राजानः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः ।

छलबलदलितोरुः कौरवेन्द्रो न चाहं

शिथिलविफलशस्त्रः सूतपुत्रो न चाहम् ।

इह तु विजयभूमौ द्रष्टुमद्योद्यतास्त्रः

सरभसमहमेको द्रोणपुत्रः स्थितोऽस्मि ॥ ५७ ॥

किमनया ममाप्यप्रतिलाभविजयश्लाघया समरश्रिया । ( परिक्रम्य ) मा तावन् । मयि गुरुनिवपनव्यग्रे वञ्चितः किल कुरुकुलतिलकभूतः कुरुराजः । के एतच्छ्रद्धास्यति । कुतः,

उद्यत्प्राञ्जलयो रथद्विपगताञ्चापद्वितीयैः करै-

र्यस्यैकादशवाहिनीनृपतयस्तिष्ठन्ति वाक्योन्मुखाः ।

भीष्मो रामशरावलीढकवचस्तातश्च योद्धा रणे

व्यक्तं निर्जित एव सोऽप्यतिरथः कालेन दुर्योधनः ॥ ५८ ॥

तत् क्वनु खलु गतो गान्धारीपुत्रः । ( परिक्रम्यावलोक्य ) अये अयमभिहतगजतुरगनररथप्राकारमध्यगतः समरपयोधिपारगः कुमराजः । य एषः,

मौलीनिपातचलकेशमयूखजालै-

र्गात्रैर्गदानिपतनक्षतशोणितार्द्रैः ।

भात्यस्तमस्तकशिलातलसंनिविष्टः

सन्ध्यावगाढ इव पश्चिमकालसूर्यः ॥ ५९ ॥

( उपसृत्य ) भोः कुरुराज ! किमिदम् ।

Edit Permalink Bookmark

राजा —

गुरुपुत्र ! फलमपरितोषस्य ।

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

भोः कुरुराज ! सत्कारमूलमावर्जयिष्यामि

Edit Permalink Bookmark

राजा —

किं भवान् करिष्यति ।

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

श्रूयताम् ।

युद्धोद्यतं गरुडपृष्ठनिविष्टदेहं

स्पष्टाष्टभीमभुजमुद्यतशार्ङ्गचक्रम् ।

कृष्णं सपाण्डुतनयं युधि शस्त्रजालैः

संकीर्णलेख्यमिव चित्रपटं क्षिपामि ॥ ६० ॥

Edit Permalink Bookmark

राजा —

मा मा भवानेवम् ।

गतं धात्र्युत्संगे सकलमभिषिक्तं नृपकुलं

गतः कर्णः स्वर्गं निपतिततनुः शन्तनुसुतः ।

गतं भ्रातॄणां मे शतमभिमुखं संयुगमुखे

वयं चैवंभूताः गुरुसुत ! धनुर्मुञ्चतु भवान् ॥ ६१ ॥

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

भोः कुरुराज !

संयुगे पाण्डुपुत्रेण गदापातकचग्रहे ।

सममूरुद्वयेनाद्य दर्पोऽपि भवतो हृतः ॥ ६२ ॥

Edit Permalink Bookmark

राजा —

मा मैवम् । मानशरीरा राजानः । मानार्थमेव मया निग्रहो गृहीतः । पश्य गुरुपुत्र !

यत्कृष्टा करनिग्रहाञ्चितकचा द्यूते तदा द्रौपदी

यद्बालोऽपि हतस्तदा रणमुखे पुत्रोऽभिमन्युः पुनः ।

अक्षय्याजजिता वनं वनमृगैर्यत्पाण्डवाः संश्रिता

नन्वल्पं मयि तैः कृतं विमृश भो ! दर्पाहृतं दीक्षितैः ॥ ६३॥

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

सर्वथा कृतप्रतिज्ञोऽस्मि ।

भवता चात्मना चैव वीरलोकैः शपाम्यहम् ।

निशासमरमुत्पाद्य रणे धक्ष्यामि पाण्डवान् ॥ ६४ ॥

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

एतद्भविष्यत्युदाहृतं गुरुपुत्रेण ।

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

हलायुधोऽत्रभवान् ।

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

हन्त ! साक्षिमती खलु वञ्चना ।

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

दुर्जय ! इतस्तावत् ।

पितृविक्रमदायाद्ये राज्ये भुजबलार्जिते ।

विनाभिषेकं राजा त्वं विप्रोक्तैर्वचनैर्भव ॥ ६५ ॥

Edit Permalink Bookmark

राजा —

हन्त ! कृतं मे हृदयानुज्ञातम् । परित्यजन्तीव मे प्राणाः । इमेऽत्रभवन्तः शन्तनुप्रभृतयो मे पितृपितामहाः । एतत्कर्णमग्रतः कृत्वा समुत्थितं भ्रातृशतम् । अयमप्यैरावतशिरोविषक्तः काकपक्षधरो महेन्द्रकरतलमवलम्ब्य क्रुद्धोऽभिभाषते मामभिमन्युः । उर्वश्यादयोऽप्सरसो मामभिगताः । इमे महार्णवा मूर्तिमन्तः । एता गंगाप्रभृतयो महानद्यः । एष सहस्रहंसप्रयुक्तो मां नेतुं वीरवाही विमानः कालेन प्रेषितः । अयमयमागच्छामि ।( स्वर्गं गतः । )

Edit Permalink Bookmark

( यवनिकास्तरणं करोति । )

Edit Permalink Bookmark

धृतराष्ट्रः —

याम्येष सज्जनधनानि तपोवनानि

पुत्रप्रणाशविफलं हि धिगस्तु राज्यम् ।

Edit Permalink Bookmark

अश्वत्थामा —

यातोऽद्य सौप्तिकवधोद्यतबाणपाणिः

Edit Permalink Bookmark

( भरतवाक्यम् । )

Edit Permalink Bookmark

बलदेवः —

गां पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥ ६६ ॥