<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<text>
<body>
<pb n="1" />
<pb n="2" />
<pb n="3" />
<pb n="4" />
<pb n="5" />
<pb n="6" />
<pb n="7" />
<pb n="8" />
<pb n="9" />
<pb n="10" />
<pb n="11" />
<pb n="12" />
<pb n="13" />
<pb n="14" />
<pb n="15" />
<pb n="16" />
<pb n="17" />
<pb n="18" />
<pb n="19" />
<pb n="20" />
<pb n="21" />
<pb n="22" />
<pb n="23" />
<pb n="24" />
<pb n="25" />
<p>॥ ईशावास्योपनिषत् ॥
श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितेन
भाष्येण सहिता ।
'ईशा वास्यम्' इत्यादयो मन्त्रा कर्मस्व-
विनियुक्ता, तेषामकर्मशेषस्यात्मनो याथा-
त्म्यप्रकाशकत्वात् । याथात्म्य चात्मन शु-
द्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्यत्वाशरीरत्वसर्वगत-
त्वादि वक्ष्यमाणम् । तच्च कर्मणा विरुध्यत
इति युक्त एवैषा कर्मस्वविनियोग । न ह्येवलक्षणमात्मनो
याथात्म्यम् उत्पाद्य विकार्यम् आप्य सस्कार्यं वा कर्तृभो-
क्तृरूप वा, येन कर्मशेषता स्यात्, सर्वासामुपनिषदामात्म-
याथात्म्यनिरूपणेनैवोपक्षयात्, गीताना मोक्षधर्माणा चैव-</p>
<pb n="26" />
<p>परत्वात् । तस्मादात्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादि च अशुद्ध-
त्वपापविद्धत्वादि चोपादाय लोकबुद्धिसिद्ध कर्माणि विहि
तानि । यो हि कर्मफलेनार्थी दृष्टेन ब्रह्मवर्चसादिना अदृष्टेन
स्वर्गादिना च द्विजातिरह न काणत्वकुणित्वाद्यनधिकारप्रयो-
जकधर्मवानित्यात्मान मन्यते सोऽधिक्रियते कर्मस्विति ह्यधि-
कारविदो वदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा आत्मनो याथात्म्यप्रका-
शनेन आत्मविषय स्वाभाविककर्मविज्ञान निवर्तयन्त शोक-
मोहादिससारधर्मविच्छित्तिसाधनमात्मैकत्वादिविज्ञानमुत्पाद-
यन्तीति । एवमुक्ताधिकार्यभिधेय सबन्धप्रयोजनान्मत्रान्स-
क्षेपतो व्यारयास्याम</p>
<lg>
  <l>ईशावास्यमिदꣳ सर्व</l>
  <l>यत्किं च जगत्यां जगत् ।</l>
  <l>तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा</l>
  <l>मा गृध कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥</l>
</lg>
<p>ईशा ईष्टे इति ईट्, तेन ईशा । ईशिता परमेश्वर पर
मात्मा सर्वस्य । स हि सर्वमीष्टे सर्वजन्तूनामात्मा सन्
प्रत्यगात्मतया । तेन स्वेन रूपेणात्मना ईशा वास्यम् आच्छा
दनीयम् । किम् ? इद सर्व यत्किं च यत्किंचित् जगत्या</p>
<pb n="27" />
<p>पृथिव्या जगत् तत्सर्वम् । स्वेनात्मना ईशेन प्रत्यगात्मतया
अहमेवेद सर्वमिति परमार्थसत्यरूपेणानृतमिद सर्वं चराचर-
माच्छादनीय परमात्मना । यथा चन्दनागर्वादेरुदकादि-
सबन्धजक्लेदादिजमौपाधिक दौर्गन्ध्य तत्स्वरूपनिघर्षणेना-
च्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकेन गन्धेन, तद्वदेव हि स्वात्मन्य-
ध्यस्त स्वाभाविक कर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षण जग द्द्वैतरूप पृथि-
व्याम्, जगत्यामित्युपलक्षणार्थत्वात्सर्वमेव नामरूपकर्माख्य
विकारजात परमार्थसत्यात्मभावनया त्यक्त स्यात् । एवमी
श्वरात्मभावनया युक्तस्य पुत्राद्येषणात्रयसन्यासे एवाधिकार,
न कर्मसु । तेन त्यक्तेन त्यागेनेत्यर्थ । न हि त्यक्तो मृत
पुत्रो भृत्यो वा आत्मसबन्धिताभावादात्मान पालय-
ति । अतस्त्यागेनेत्ययमेवाथ । भुञ्जीथा पालयेथा । एव
त्यक्तैषणस्त्व मा गृध गृधिम् आकाङ्क्षा मा कार्षी धनविष
याम् । कस्य स्वित् कस्यचित् परस्य स्वस्य वा धन मा
काङ्क्षीरित्यर्थ । स्विदित्यनर्थको निपात । अथवा, मा
गृध । कस्मात् ? कस्य स्विद्धनम् इत्याक्षेपार्थ । न कस्य
चिद्धनमस्ति, यद्गृध्येत । आत्मैवेद सर्वमितीश्वरभावनया
सर्वं त्यक्तम् । अत आत्मन एवेद सर्वम्, आत्मैव च सर्वम् ।
अतो मिथ्याविषया गृधिं मा कार्षीरित्यर्थ ॥</p>
<pb n="28" />
<p>ईशावास्योपनिषद्भाष्यम् ।
एवमात्मविद पुत्राद्येपणात्रयसन्यासेनात्मज्ञाननिष्ठतया
आत्मा रक्षितव्य इत्येष वेदार्थ । अथेतरस्य अनात्मज्ञतया
त्मग्रहणाशक्तस्य इदमुपदिशति मन्त्र</p>
<lg>
  <l>कुर्वन्नेवेह कर्माणि</l>
  <l>जिजीविषेच्छतꣳ समा' ।</l>
  <l>एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति</l>
  <l>न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥</l>
</lg>
<p>कुर्वन्नेव निर्वर्तयन्नेव इह कर्माणि अग्निहोत्रादीनि जिजी-
विषेत् जीवितुमिच्छेत् शत शतसंख्याका समा सवत्सरा
न् । तावद्धि पुरुषस्य परमायुर्निरूपितम् । तथा च प्राप्तानु-
वादेन यज्जिजीविषेच्छत वर्षाणि तत्कुर्वन्नेव कर्माणीत्येतद्वि
धीयते । एवम् एवप्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्रा -
भिमानिनि इत एतस्मादग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वतो वर्त
मानात्प्रकारात् अन्यथा प्रकारान्तर नास्ति, येन प्रकारेणाशु-
भ कर्म न लिप्यते, कर्मणा न लिप्यस इत्यर्थ । अत शा-
स्त्रविहितानि कर्माण्यग्निहोत्रादीनि कुर्वन्नेव जिजीविषेत् ॥
कथ पुनरिदमवगम्यते -- पूर्वेण मन्त्रेण सन्यासिनो ज्ञान-
निष्ठोक्ता, द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठेति । उच्यते-</p>
<pb n="29" />
<pb n="30" />
<pb n="31" />
<pb n="32" />
<pb n="33" />
<pb n="34" />
<pb n="35" />
<pb n="36" />
<pb n="37" />
<pb n="38" />
<pb n="39" />
<pb n="40" />
<pb n="41" />
<pb n="42" />
<pb n="43" />
<pb n="44" />
<pb n="45" />
<pb n="46" />
<pb n="47" />
<pb n="48" />
<pb n="49" />
<pb n="50" />
<pb n="51" />
<pb n="52" />
<pb n="53" />
<pb n="54" />
<pb n="55" />
<pb n="56" />
<pb n="57" />
<pb n="58" />
<pb n="59" />
<pb n="60" />
<pb n="61" />
<pb n="62" />
<pb n="63" />
<pb n="64" />
<pb n="65" />
<pb n="66" />
<pb n="67" />
<pb n="68" />
<pb n="69" />
<pb n="70" />
<pb n="71" />
<pb n="72" />
<pb n="73" />
<pb n="74" />
<pb n="75" />
<pb n="76" />
<pb n="77" />
<pb n="78" />
<pb n="79" />
<pb n="80" />
<pb n="81" />
<pb n="82" />
<pb n="83" />
<pb n="84" />
<pb n="85" />
<pb n="86" />
<pb n="87" />
<pb n="88" />
<pb n="89" />
<pb n="90" />
<pb n="91" />
<pb n="92" />
<pb n="93" />
<pb n="94" />
<pb n="95" />
<pb n="96" />
<pb n="97" />
<pb n="98" />
<pb n="99" />
<pb n="100" />
<pb n="101" />
<pb n="102" />
<pb n="103" />
<pb n="104" />
<pb n="105" />
<pb n="106" />
<pb n="107" />
<pb n="108" />
<pb n="109" />
<pb n="110" />
<pb n="111" />
<pb n="112" />
<pb n="113" />
<pb n="114" />
<pb n="115" />
<pb n="116" />
<pb n="117" />
<pb n="118" />
<pb n="119" />
<pb n="120" />
<pb n="121" />
<pb n="122" />
<pb n="123" />
<pb n="124" />
<pb n="125" />
<pb n="126" />
<pb n="127" />
<pb n="128" />
<pb n="129" />
<pb n="130" />
<pb n="131" />
<pb n="132" />
<pb n="133" />
<pb n="134" />
<pb n="135" />
<pb n="136" />
<pb n="137" />
<pb n="138" />
<pb n="139" />
<pb n="140" />
<pb n="141" />
<pb n="142" />
<pb n="143" />
<pb n="144" />
<pb n="145" />
<pb n="146" />
<pb n="147" />
<pb n="148" />
<pb n="149" />
<pb n="150" />
<pb n="151" />
<pb n="152" />
<pb n="153" />
<pb n="154" />
<pb n="155" />
<pb n="156" />
<pb n="157" />
<pb n="158" />
<pb n="159" />
<pb n="160" />
<pb n="161" />
<pb n="162" />
<pb n="163" />
<pb n="164" />
<pb n="165" />
<pb n="166" />
<pb n="167" />
<pb n="168" />
<pb n="169" />
<pb n="170" />
<pb n="171" />
<pb n="172" />
<pb n="173" />
<pb n="174" />
<pb n="175" />
<pb n="176" />
<pb n="177" />
<pb n="178" />
<pb n="179" />
<pb n="180" />
<pb n="181" />
<pb n="182" />
<pb n="183" />
<pb n="184" />
<pb n="185" />
<pb n="186" />
<pb n="187" />
<pb n="188" />
<pb n="189" />
<pb n="190" />
<pb n="191" />
<pb n="192" />
<pb n="193" />
<pb n="194" />
<pb n="195" />
<pb n="196" />
<pb n="197" />
<pb n="198" />
<pb n="199" />
<pb n="200" />
<pb n="201" />
<pb n="202" />
<pb n="203" />
<pb n="204" />
<pb n="205" />
<pb n="206" />
<pb n="207" />
<pb n="208" />
<pb n="209" />
<pb n="210" />
<pb n="211" />
<pb n="212" />
<pb n="213" />
<pb n="214" />
<pb n="215" />
<pb n="216" />
<pb n="217" />
<pb n="218" />
<pb n="219" />
<pb n="220" />
<pb n="221" />
<pb n="222" />
<pb n="223" />
<pb n="224" />
<pb n="225" />
<pb n="226" />
<pb n="227" />
<pb n="228" />
<pb n="229" />
<pb n="230" />
<pb n="231" />
<pb n="232" />
<pb n="233" />
<pb n="234" />
<pb n="235" />
<pb n="236" />
<pb n="237" />
<pb n="238" />
<pb n="239" />
<pb n="240" />
<pb n="241" />
<pb n="242" />
<pb n="243" />
<pb n="244" />
<pb n="245" />
<pb n="246" />
<pb n="247" />
<pb n="248" />
<pb n="249" />
<pb n="250" />
<pb n="251" />
<pb n="252" />
<pb n="253" />
<pb n="254" />
<pb n="255" />
<pb n="256" />
<pb n="257" />
<pb n="258" />
<pb n="259" />
<pb n="260" />
<pb n="261" />
<pb n="262" />
<pb n="263" />
<pb n="264" />
<pb n="265" />
<pb n="266" />
<pb n="267" />
<pb n="268" />
<pb n="269" />
<pb n="270" />
<pb n="271" />
<pb n="272" />
<pb n="273" />
<pb n="274" />
<pb n="275" />
<pb n="276" />
<pb n="277" />
<pb n="278" />
<pb n="279" />
<pb n="280" />
<pb n="281" />
<pb n="282" />
<pb n="283" />
<pb n="284" />
<pb n="285" />
<pb n="286" />
<pb n="287" />
<pb n="288" />
<pb n="289" />
<pb n="290" />
<pb n="291" />
<pb n="292" />
<pb n="293" />
<pb n="294" />
<pb n="295" />
<pb n="296" />
<pb n="297" />
<pb n="298" />
<pb n="299" />
<pb n="300" />
<pb n="301" />
<pb n="302" />
<pb n="303" />
<pb n="304" />
<pb n="305" />
<pb n="306" />
<pb n="307" />
<pb n="308" />
<pb n="309" />
<pb n="310" />
<pb n="311" />
<pb n="312" />
<pb n="313" />
<pb n="314" />
<pb n="315" />
<pb n="316" />
<pb n="317" />
<pb n="318" />
<pb n="319" />
<pb n="320" />
<pb n="321" />
<pb n="322" />
<pb n="323" />
<pb n="324" />
<pb n="325" />
<pb n="326" />
<pb n="327" />
<pb n="328" />
<pb n="329" />
<pb n="330" />
<pb n="331" />
<pb n="332" />
<pb n="333" />
<pb n="334" />
<pb n="335" />
<pb n="336" />
</body>
</text>
</TEI>