6.P.

४भा- 證 37

श्री १०८ पुस्तकालय, તું અને MEMORIAL EDITION OF THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA.

THE WORKS 01 ", fག l श्री १०८ ईश्वर 1117. पुस्तकालय & આઈ માર્યો, આ ચી Sri Sankaracharya SRI - VANI VILAS -EDITION.

THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA VOLUME 7 SRI VANI VILAS PRESS SRIRANGAM

ZGG TO HIS HOLINESS SRI JAGADGURU SRI SACHCHIDANANDA SIVABHINAVA NRISIMHA BHARATI SWAMI WHO ADORNS THE THRONE OF THE SRINGERI MUTT AS THE WORTHY REPRESENTATIVE OF THE GREAT SANKARACHARYA AND THAN WHOM IT IS IMPOSSIBLE TO COME ACROSS A HOLIER PERSONAGE, A TRUER MAHATMA, A NOBLER SAINT AND A MORE RIGOROUS ASCETIC, THIS EDITION IS MOST RESPECTFULLY INSCRIBED AS A TOKEN OF UNBOUNDED ADMIRATION BY THE HUMBLEST OF ALL HIS DISCIPLES T. K. BALASUBRAHMANYAM.

नानाजन्मसु संचितेन तपसा पूतेन चित्तात्मना
मित्रेण प्रतिबोधितेन कुतुकात्सर्वाः कृतीः शांकरीः ।
संमुय प्रथमं जगद्गुरुपदे भक्त्या मयाद्यार्पिताः
स्वीकृत्योपहृतिं करोतु गुरुराड् धन्यं तथेमं जनम् ॥

श्रीमच्छंकरदेशि केन्द्ररचितान्सर्वान्प्रबन्धान्मुदा
तत्प्रीत्यै परिशोध्य पुस्तकचयैः संमुद्रय साकं बुधैः ।
तच्छात्रप्रवरालिमध्यविलसच्छ्री देशिकेन्द्रेषु ता-
म्कृत्वाद्योपहृतिं सभक्तिविनयं नूनं कृतार्थोऽस्म्यहम् ॥

सौम्याद माघार्जुनपक्षराजत्सूर्याङ्कतिथ्याश्रितसोमवारे ।
श्रीशंकरार्यप्रतिमाप्रतिष्ठाकाले मयैषोपहृतिर्व्यधायि ॥

श्रीशंकरकृतिमाल। गुरुवरतुष्ट्यै समर्पिता मोदात् । बालादिमपदभाजा सुब्रह्मण्येन भक्तिनम्रेण ॥ ४ ॥

CONTENTS. PAGE. CHHANDOGYOPANISHAD BHASHYA. 201-572 CHAPTER 4 201 CHAPTER 5 257 CHAPTER 6 333 CHAPTER 7 413 CHAPTER 8 469 VOL. 7

11 विषयाः ॥ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् चतुर्थोऽध्यायः पृष्ठम् २००–५७२

पञ्चमोऽध्यायः

षष्ठोऽध्यायः

सप्तमोऽध्यायः ... ..

अष्टमोऽध्यायः **

101

THE UPANISHAD-BHASHYA VOL. 4. CHHANDOGYA IV-VIII. B

:

॥ श्रीः ॥ उपनिषद्भाष्यम् श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादैः विरचितम् । चतुर्थो भागः छान्दोग्ये ४–८. अध्यायाः

:

॥ eft: ॥ ॥ विषयानुक्रमणिका ॥ चतुर्थोऽध्यायः जानश्रुतेर्हेसोक्त्या रैक्वनिकटे क्षत्तृप्रेरणम् रैक्काय जानश्रुतेर्धनादिदानम् आख्यायिकासहिता सर्वोपलब्धिफला संवर्गविद्या सत्यकामेन ब्रह्मचर्यार्थे गौतमस्य गोचारणम् बलीवर्दस्य सत्यकामाय ब्रह्मणः प्रथमपादोक्तिः अग्नेः सत्यकामाय ब्रह्मणो द्वितीयपादोक्तिः हंसस्य सत्यकामाय तृतीयपादोक्तिः पृष्ठम् २०१ – २५६ ***

***

***

www.

**

मद्गोः : सत्यकामाय चतुर्थपादोक्तिः ... २२९ सत्यकामस्य गुरुकुलं प्रति पुनर्गमनम् .... २३१ उपकोसलस्य आत्मविद्या

गार्हपत्याग्निविद्या ... २३८ अन्वाहार्य पचनाग्निविद्या

S. u. IV. 0

[२] आहवनीयाग्निविद्या अग्नीनामुपकोसलं प्रति वचनम् अक्षिपुरुषोपासना यज्ञोपासना व्याहृत्युपासना

... २४२ ...

*

...

पञ्चमोऽध्यायः • G ज्येष्ठश्रेष्ठादिगुणोपासना, इन्द्रियाणां विवादश्च प्राणस्य अन्नवासोदृष्ट्या उपासनम् पञ्चाग्निविद्यार्थे श्वेतकेतुप्रवाहणसंवादः लोकरूपाग्निविद्या पर्जन्यरूपाग्निविद्या पृथिवीरूपाग्निविद्या पुरुषरूपानिविद्या योषिद्रूपाद्मिविद्या २५७–३३२

**

***

***

...

योनिद्वारा जातस्य पुनः पुनर्घटीयन्त्रवद्गमनागम- नाय कर्म कुर्वतो मृतस्याग्नये हरणम् आत्मविद्यया उत्तरमार्गः कर्मणा दक्षिणमार्गः औपमन्यवादिभिः पञ्चभिरुद्दालकेन सहितैः कैके- यस्य संवादः क आत्मा किं ब्रह्मेति ...

***

[ ३ ] औपमन्यव कैकेयराजसंवादः

सत्ययज्ञकैकेयराजसंवादः इन्द्रद्युम्नकैकेयराजसंवादः जनकैकेयसंवादः बुडिलकैकेयसंवादः

उद्दालककैकेयसंवादः सर्वैः सह कैकेयसंवादः ... ३१९ ...

...

विदुषोऽग्निहोत्रसिद्ध्यर्थं प्राणाय स्वाहेति प्रथमाहुतिकथनम् ३२६ व्यानाय स्वाहेति द्वितीयाहुतिकथनम्

अपानाय स्वाहेति तृतीयाहुतिकथनम् ****

समानाय स्वाहेति चतुर्थाहुतिकथनम् .... ३२९ भूतसूक्ष्मात्प्रपञ्चसृष्टिक्रमः एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम् अन्नाद्यशितं त्रेधा भवतीति उदानाय स्वाहेति पञ्चमाहुतिकथनम् एवंविदोऽग्निहोत्रफलम् षष्ठोऽध्यायः श्वेतकेतमुपदिशत्यारुणिः ... ३३३ – ४१२ अन्यपक्षनिरसनपूर्वकं सर्वस्य जगतः सन्मात्रत्वकथनम् ...

***

... ३५७ *

[ 8 ] भक्ष्यमाणस्याणीयभागो मनआदिर्भवतीति

षोडशकलपुरुषोपदेशः

सुषुप्तिकालस्थित्युपदेशः

सुषुप्त्यादौ सत्संपन्नानां सत्संपत्तिज्ञानाभावे दृष्टान्तः नदीदृष्टान्तेनोपदेशः ...

***

वृक्षदृष्टान्तेनोपदेशः

**

... ४०४

४१३–४६८ न्यग्रोधफलदृष्टान्तेनोपदेश: लवणदृष्टान्तेनोपदेशः गन्धारदेशादानीत पुरुषदृष्टान्तेनोपदेशः मुमूर्षुपुरुषदृष्टान्तेनोपदेशः चौरपरशुग्रहणदृष्टान्तेनोपदेशः सप्तमोऽध्यायः नारदाय सनत्कुमारोपदेशः वाक् नाम्नो भूयसीति मनो वाचो भूय इति संकल्पो मनसो भूयानिति चित्तं संकल्पाद्भूय इति ...

... ४२१

***

विज्ञानं ध्यानाद्भूय इति ...

ध्यानं चित्ताद्भूय इति

बलं विज्ञानाद्भूय इति अन्नं बलाद्भूय इति आप अन्नाद्भूयस्य इति तेज अद्भ्यो भूय इति आकाशस्तेजसो भूयानिति [4] स्मरणम् आकाशाद्भूय इति आशा स्मरणाद्भूयसीति प्राण आशाया भूयानिति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः. मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः

... ४३७

४४ १

...

...

200

...

...

***

***

***

निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इत्युपदेशः भूम्नः स्वरूपकथनम् सर्वत्र स एवेत्युपदेशः एवंविदः फलोपदेशः S. U. IV. 00 ... ४६५

अष्टमोऽध्यायः [ ६ ] दहर पुण्डरीके ब्रह्मोपासनम् दहरब्रह्मोपासनफलम् . . ४६९–५५३

**

असत्यापिहितसत्योपासनं सत्यमिति नामाक्षरोपासनं च ४८४ सेतुरूपात्मोपासना यज्ञादौ ब्रह्मचर्यदृष्टिः हृदयनाडीसूर्यरश्मिपथोपासना इन्द्रविरोचनयोः प्रजापतिसकाशं गमनम् इन्द्रविरोचनयोरुदशरावे आत्मदर्शनम् इन्द्रस्य पुनरागमनम् इन्द्राय स्वप्नपुरुषोपदेशः - सुषुप्तपुरुषोपदेशः मर्त्यशरीराद्युपदेशः श्यामाच्छबलमिति जपार्थमन्त्रः कारणत्वेन आकाशाख्यब्रह्मोपदेशः परम्परागतमात्मज्ञानमित्युपदेशः ...

...

**

...

**

...

...

300

श्री १०८ ईश्वर पुस्तकालय,

भवन, असा राही छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् चतुर्थोऽध्यायः s. u. IV. 1

"" श्री १०८ पुस्तकालय भवन, प्रकाश N ॥ चतुर्थोऽध्यायः वायुप्राणयोर्ब्रह्मणः पाददृष्टथध्या- सः पुरस्ताद्वर्णितः । अथेदानीं तयोः साक्षाद्ब्रह्मत्वेनोपास्यत्वायोत्तरमारभ्य- ते । सुखावबोधार्था आख्यायिका, विद्यादानग्रहणविधिप्रदर्शनार्था च । श्रद्धान्नदानानुद्धतत्वादीनां च विद्या- प्राप्तिसाधनत्वं प्रदर्श्यते आख्यायिकया - 7 जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो ब- हुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयांचक्रे सर्वत एव मेऽन्न- मत्स्यन्तीति ॥ १ ॥ जानश्रुति: जनश्रुतस्यापत्यम् । हं ऐतिह्यार्थः । पुत्रस्य पौत्रः पौत्रायणः स एव श्रद्धादेय: श्रद्धापुरःसरमेव ब्राह्मणादिभ्यो देयमस्येति श्रद्धादेयः । बहुदायी प्रभूतं दातुं शीलमस्येति बहु- दायी । बहुपाक्य: वहु पक्तव्य महन्यहनि गृहे यस्यासौ बहुपा- اله

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. क्यः ; भोजनार्थिभ्यो बह्वस्य गृहेऽन्नं पच्यत इत्यर्थः । एवं- गुणसंपन्नोऽसौ जानश्रुतिः पौत्रायणो विशिष्टे देशे काले च कस्मिंश्चित् आस बभूव । स ह सर्वतः सर्वासु दिक्षु प्रामेषु नगरेषु आवसथान् एत्य वसन्ति येष्विति आवसथाः तान् मापयांचक्रे कारितवानित्यर्थः । सर्वत एव मे मम अन्नं तेष्वावसथेषु वसन्तः अत्स्यन्ति भोक्ष्यन्त इत्येवमभिप्रायः ॥ अथ हसा निशायामतिपेतुस्तद्वै- व५ ह५ सोह समभ्युवाद हो होऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्त्र समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्क्षी- स्तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥ २ ॥ तत्रैवं सति राजनि तस्मिन्घर्मकाले हर्म्यतलस्थे अथ हंसा निशायां रात्रौ अतिपेतुः । ऋषयो देवता वा राज्ञो - ऽन्नदानगुणैस्तोषिताः सन्तः हंसरूपा भूत्वा राज्ञो दर्शनगो- चरे अतिपेतुः पतितवन्तः । तत् तस्मिन्काले तेषां पततां हंसानाम् एकः पृष्ठतः पतन् अग्रतः पतन्तं हंसमभ्युवाद अभ्युक्तवान — हो होयीति भो भो इति संबोध्य भल्लाक्ष - भल्लाक्षेत्यादरं दर्शयन् यथा पश्य पश्याश्चर्यमिति तद्वत्; भ लाक्षेति मन्ददृष्टित्वं सूचयन्नाह ; अथवा सम्यग्ब्रह्मदर्शना-

१.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

भिमानवत्त्वात्तस्य असकृदुपालब्धस्तेन पीड्यमानोऽमर्षितया तत्सूचयति भल्लाक्षेति; जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं तुल्यं दिवा द्युलोकेन ज्योति: प्रभास्वरम् अन्नदानादिजनितप्रभावजम् आततं व्याप्तं द्युलोकस्पृगित्यर्थः ; दिवा अह्ना वा समं ज्योतिरित्येतत् ; तन्मा प्रसाङ्गीः सञ्जनं सक्तिं तेन ज्योति- षा संबन्धं मा कार्षीरित्यर्थः । तत्प्रसञ्जनेन तत् ज्योति: त्वा त्वां मा प्रधाक्षीः मा दहत्वित्यर्थः ; पुरुषव्यत्ययेन मा प्रधाक्षीदिति ॥ तमु ह परः प्रत्युवाच कम्बर एनमेत- त्सन्तः सयुग्वानमिव रक्कमात्थेति यो नु कथ सयुग्वा रैक्व इति ॥ ३ ॥ तम् एवमुक्तवन्तं परः इतरोऽग्रगामी प्रत्युवाच - अरे निकृष्टोऽयं राजा वराकः, तं कमु एनं सन्तं केन माहात्म्येन युक्तं सन्तमिति कुत्सयति एनमेवं सबहुमानमेतद्वचनमात्थ रैक्कमिव सयुग्वानम्, सह युग्वना गन्त्र्या वर्तत इति सयुग्वा रैक्कः, तमिव आत्थ एनम् ; अननुरूपमस्मिन्नयुक्तमीदृशं वक्तुं रैक्क इवेत्यभिप्रायः । इतरश्च आह— यो नु कथं त्वयोच्यते सयुग्वा रैक्कः । इत्युक्तवन्तं भल्लाक्ष आह- शृणु यथा स रैकः ॥ यथा कृतायविजितायाघरेयाः संय-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये न्त्येवमेन सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद समयैतदुक्त इति ॥ ४ ॥ [ख. यथा लोके कृताय: कृतो नामायो द्यूतसमये प्रसिद्धश्च- तुरङ्कः, स यदा जयति द्यूते प्रवृत्तानाम्, तस्मै विजिताय तद्- र्थमितरे त्रिज्येकाङ्का अधरेयाः त्रेताद्वापरकलिनामान: सं- यन्ति संगच्छन्तेऽन्तर्भवन्ति ; चतुरके कृताये त्रिज्येकाङ्कानां विद्यमानत्वात्तदन्तर्भवन्तीत्यर्थः । यथा अयं दृष्टान्तः, एव- मेनं रैकं कृतायस्थानीयं त्रेताद्ययस्थानीयं सर्वं तदभिसमैति अन्तर्भवति रैक्वे । किं तत् ? यत्किंच लोके सर्वाः प्रजाः साधु शोभनं धर्मजातं कुर्वन्ति, तत्सर्वं रैकस्य धर्मेऽन्तर्भ- वति, तस्य च फले सर्वप्राणिधर्मफलमन्तर्भवतीत्यर्थः । तथा अन्योऽपि कश्चित् यः तत् वेद्यं वेद । किं तत् ? यत् वेद्यं सः रैक्कः वेद ; तद्वेद्यमन्योऽपि यो वेद, तमपि सर्वप्राणि- धर्मजातं तत्फलं च रैक्कमिवाभिसमैतीत्यनुवर्तते । सः एवंभूतः अरैक्वोऽपि मया विद्वान् एतदुक्तः एवमुक्तः, रैक्व- वत्स एव कृतायस्थानीयो भवतीत्यभिप्राय: ॥ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशु- श्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवा-

१.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

चाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रक्कमात्थेति यो नु कथ‍ सयुग्वा रैक इति ॥ ५ ॥ यथा कृतायविजितायाधरेयाः संय- न्त्येवमेन‍ सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥ ६ ॥ तदु ह तदेतदीदृशं हंसवाक्यमात्मनः कुत्सारूपमन्यस्य- विदुषो रैकादेः प्रशंसारूपम् उपशुश्राव श्रुतवान्हर्म्य तलस्थो राजा जानश्रुतिः पौत्रायणः । तच्च हंसवाक्यं स्मरन्नेव - पौन:- पुन्येन रात्रिशेषमतिवाहयामास । ततः स वन्दिभी राजा स्तुतियुक्ताभिर्वाग्भिः प्रतिबोध्यमानः उवाच क्षत्तारं संजि- हान एव शयनं निद्रां वा परित्यजन्नेव, हेऽङ्ग वत्स अरे सयु- ग्वानमिव रैकमात्थ किं माम् स एव स्तुत्यर्हो नाहमित्यभि- प्राय: । अथवा सयुग्वानं रैक्कमात्थ गत्वा मम तद्दिदृशाम् । तदा इवशब्दोऽवधारणार्थोऽनर्थको वा वाच्यः । स च क्षत्ता प्रत्युवाच रैक्वानयनकामो राज्ञोऽभिप्रायज्ञः — यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति, राज्ञा एवं चोक्तः आनेतुं तच्चिह्नं ज्ञातु- मिच्छन् यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इत्यवोचन् । स च भ- ल्लाक्षवचनमेवावोचत् तस्य म्मरन् ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये स ह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्ये- याय त‍ होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेष- णा तदेनमच्छेति ॥ ७ ॥ [ख. स ह क्षत्ता नगरं ग्रामं वा गत्वा अन्विष्य रैक्वं नाविदं न व्यज्ञासिषमिति प्रत्येयाय प्रत्यागतवान् । तं होवाच क्षत्ता- रम् - अरे यत्र ब्राह्मणस्य ब्रह्मविद एकान्तेऽरण्ये नदीपु- लिनादौ विविक्ते देशे अन्वेषणा अनुमार्गणं भवति, तत् तत्र एनं रैक्वम् अच्छे ऋच्छ गच्छ, तत्र मार्गणं कुर्वित्यर्थः ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाण- मुपोपविवेश त‍ हाभ्युवाद त्वं नु भग- वः सयुग्वा रैक्क इत्यहारा३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताविदमिति प्रत्येयाय ॥ इत्युक्तः क्षत्ता अन्विष्य तं विजने देशे अधस्ताच्छकटस्थ गन्ध्याः पामानं खर्जू कषमाणं कण्डूयमानं दृष्ट्वा, अयं नूनं सयुग्वा रैक इति उप समीपे उपविवेश विनयेनोपविष्ट- वान् । तं च रैक्कं ह अभ्युवाद उक्तवान । त्वमसि हे भगवः भगवन् सयुग्वा रैक इति । एवं पृष्टः अहमस्मि हि अरा३ अरे इति ह अनादर एव प्रतिजज्ञे अभ्युपगतवान् -- स तं विज्ञाय अविदं विज्ञातवानस्मीति प्रत्येयाय प्रत्यागत इत्यर्थः ॥ इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥

द्वितीयः खण्डः ॥ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्- शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे त‍ हाभ्युवाद ॥ १ ॥ तत् तत्र ऋषेर्गार्हस्थ्यं प्रति अभिप्रायं बुद्धा धनार्थितां च उ ह एव जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गवां निष्कं क- ण्ठहारम् अश्वतरीरथम् अश्वतरीभ्यां युक्तं रथं तदादाय धनं गृहीत्वा प्रतिचक्रमे रैक्कं प्रति गतवान् । तं च गत्वा अभ्युवाद ह अभ्युक्तवान ॥ रैकेमानि षट्शतानि गवामयं निष्को- ऽयमश्वतरीरथोऽनु म एतां भगवो देव- ताँ शाधि यां देवतामुपास्स इति ॥ २ ॥ हे रैक्व गवां षट् शतानि इमानि तुभ्यं मया आनीता- नि, अयं निष्क: अश्वतरीरथश्चायम् एतद्धनमादत्स्व । भग- वोऽनुशाधि च मे माम् एताम्, यां च देवतां त्वमुपास्से तद्देवतोपदेशेन मामनुशाधीत्यर्थः ॥

तवैव छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां नि- ष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिच- क्रमे ॥ ३ ॥ [ख. तम् एवमुक्तवन्तं राजानं प्रत्युवाच परो रैक्कः । अहे- त्ययं निपातो विनिग्रहार्थीयोऽन्यत्र, इह त्वनर्थकः, एव- शब्दस्य पृथक्प्रयोगात् । हारेत्वा हारेण युक्ता इत्वा गन्त्री सेयं हारेत्वा गोभिः सह तवैवास्तु तवैव तिष्ठतु न ममं अपर्याप्तेन कर्मार्थमनेन प्रयोजनमित्यभिप्रायः । हे शूद्रेति - ननु राजासौ क्षत्तृसंबन्धात्, स ह क्षत्तारमुवाचेत्युक्तम् ; विद्याग्रहणाय च ब्राह्मणसमीपोपगमात् शूद्रस्य च अनधि- कारात् कथमिदमननुरूपं रैकेणोच्यते हे शूद्रेति । तत्राहुरा- चार्याः — हंसवचनश्रवणात् शुगेनमाविवेश; तेनासौ शुचा श्रुत्वा रैक्वस्य महिमानं वा आद्रवतीति ऋषि: आत्मनः प- रोक्षज्ञतां दर्शयन् शूद्रेत्याहेति । शूद्रवद्वा धनेनैव एनं विद्या- ग्रहणायोपजगाम न च शुश्रूषया । न तु जात्यैव शूद्र इति । अपरे पुनराहुः अल्पं धनमाहृतमिति रुषैव एनमुक्तवान् शूद्रेति । लिङ्गं च बह्वाहरणे उपादानं धनस्येति । तदु ह -

२.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

ऋषेर्मतं ज्ञात्वा पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणो गवां सहस्रम- धिकं जायां च ऋषेरभिमतां दुहितरमात्मनः तदादाय प्रति- चक्रमे क्रान्तवान् । त‍ हाभ्युवाद रैक्वेद५ सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्त्रेऽन्वेव मा भगवः शाधीति ॥ तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णनुवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्कपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उ- वास स तस्मै होवाच ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ रैक्व इदं गवां सहस्रम् अयं निष्क: अयमश्वतरीरथः इयं जाया जायार्थं मम दुहिता आनीता अयं च ग्राम: यस्मिन्नास्से तिष्ठसि स च त्वदर्थे मया कल्पितः ; तदेतत्सर्वमादाय अनु- शाध्येव मा मां हे भगवः, इत्युक्तः तस्या जायार्थमानीताया राज्ञो दुहितुः ह एव मुखं द्वारं विद्याया दाने तीर्थम् उपो- गृह्णन् जानन्नित्यर्थः । ' ब्रह्मचारी धनदायी मेधावी श्रोत्रियः

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. प्रियः । विद्यया वा विद्यां प्राह तानि तीर्थानि षण्मम' इति विद्याया वचनं विज्ञायते हि । एवं जानन् उपो- गृह्वन् उवाच उक्तवान् । आजहार आहृतवान् भवान् इमा: गा: यच्चान्यद्धनं तत्साध्विति वाक्यशेषः । शूद्रेति पूर्वोक्तानुकृतिमात्रं न तु कारणान्तरापेक्षया पूर्ववत् । अने- नैव मुखेन विद्याग्रहणतीर्थेन आलापयिष्यथाः आलापय- सीति मां भाणयसीत्यर्थः । ते ह एते ग्रामा रैकपर्णा नाम विख्याता महावृषेषु देशेषु यत्र येषु ग्रामेषु उवास उषित- वान् रैक:, तानसौ प्रामानदादस्मै रक्वाय राजा । तस्मै राज्ञे धनं दत्तवते ह किल उवाच विद्यां सः रैक्वः ॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम् ॥

तृतीयः खण्डः ॥ वायुर्याव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्रा- यति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायु- मेवाप्येति ॥ १ ॥ वायुर्वाव संवर्ग: वायुर्बाह्यः, वावेत्यवधारणार्थः, संव- र्जनात्संग्रहणात्संग्रसनाद्वा संवर्ग:; वक्ष्यमाणा अग्न्याद्या देवता आत्मभावमापादयतीत्यत: संवर्ग: संवर्जनाख्यो गुणो ध्येयो वायोः, कृतायान्तर्भावदृष्टान्तात् । कथं संवर्गत्वं वायोरिति, आह - - यदा यम्मिन्काले वै अग्निः उद्वायति उद्वा- सनं प्राप्नोति उपशाम्यति, तदा असौ अग्निः वायुमेव अ- प्येति वायुस्वाभाव्यमपिगच्छति । तथा यदा सूर्योऽस्तमेति, वायुमेवाप्येति । यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ननु कथं सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपावस्थितयोः वायौ अपि- गमनम् ? नैष दोष:, अस्तमने अदर्शनप्राप्तेः वायुनिमित्त- त्वात्-; वायुना हि अस्तं नीयते सूर्यः, चलनस्य वायुकार्य- त्वात् । अथवा प्रलये सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपभ्रंशे तेजोरूप- योर्वायावेव अपिगमनं स्यात् ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुयैवैतान्सर्वान्संवृङ्क इत्यधिदैवतम् ॥ ख. तथा यदा आप: उच्छुष्यन्ति उच्छोषमाप्नुवन्ति, तदा वायुमेव अपियन्ति । वायुर्हि यस्मादेव एतान् अग्न्याद्या-

न्महावलान् संवृङ्क्ते, अतो वायुः संवर्गगुण उपास्य इत्यर्थः ।
इत्यधिदैवतं देवतासु संवर्गदर्शनमुक्तम् ॥

अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा खपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राण श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्ये- वैतान्सर्वान्संवृत इति ॥ ३ ॥ अथ अनन्तरम् अध्यात्मम आत्मनि संवर्गदर्शनमिदमु- च्यते । प्राण: मुख्य: वाव संवर्ग: । स पुरुषः यदा य- स्मिन्काले स्वपिति, तदा प्राणमेव वागप्येति - वायुमिवाग्निः । प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो हि यस्मादेवैता - न्वागादीन् सर्वान्संवृङ्क इति ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गों वायुरेव दे- वेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ संवर्जनगुणौ वायुरेव देवेषु -

३.]
चतुर्थोऽध्यायः ।
२१५
संवर्गः प्राणः प्राणेषु वागादिषु मुख्यः ॥

अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारि- णं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्म- चारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥५ ॥ अथ एतयोः स्तुत्यर्थम् इयमाख्यायिका आरभ्यते हेत्यैतिह्यार्थः । शौनकं च शुनकस्यापत्यं शौनकं कापेयं कपिगोत्रमभिप्रतारिणं च नामतः कक्षसेनस्यापत्यं काक्षसेनिं भोजनायोपविष्टौ परिविष्यमणौ सूपकारैः ब्रह्मचारी ब्रह्मवि- च्छौण्डो बिभिने भिक्षितवान् । ब्रह्मचारिणो ब्रह्मविन्मानि- तां बुद्ध्वा तं जिज्ञासमानौ तस्मै उ भिक्षां न ददतुः न दत्तवन्तौ ह किमयं वक्ष्यतीति ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न द त्तमिति ॥ ६ ॥ स ह उवाच ब्रह्मचारी महात्मनश्चतुर इति द्वितीयाबहु- वचनम् । देव एकः अग्न्यादीन्वायुर्वागादीन्प्राणः । कः

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. सः प्रजापतिः जगार प्रसितवान् । कः स जागरेति प्रश्न- मेके । भुवनस्य भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भुवनं भूरादिः सर्वो लोकः तस्य गोपाः गोपायिता रक्षिता गोप्तेत्यर्थः । तं कं प्रजापतिं हे कापेय नाभिपश्यन्ति न जानन्ति मर्त्याः मर- धर्माणोऽविवेकिनोवा हे अभिप्रतारिन् बहुधा अध्यात्मा- धिदैवताधिभूतप्रकारैः वसन्तम् । यस्मै वै एतत् अहन्यहनि अन्नम् अदनायाह्रियते संस्क्रियते च तस्मै प्रजापतये एत- दन्नं न दत्तमिति ॥ । तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येषायात्मा देवानां जनिता प्रजाना‍ हिरण्यदष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तम- स्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नम- तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे द- तस्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥ तदु ह ब्रह्मचारिणो वचनं शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः मनसा आलोचयन् ब्रह्मचारिणं प्रत्येयाय आजगाम । गत्वा च आह यं त्वमवोचः नाभिपश्यन्ति मर्त्या इति, तं वयं पश्यामः । कथम् ? आत्मा सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्य । किंच देवानामग्न्यादीनाम् आत्मनि संहृत्य प्रसित्वा पुनर्जनयिता

३.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

उत्पादयिता वायुरूपेणाधिदैवतमग्न्यादीनाम् । अध्यात्मं च प्राणरूपेण वागादीनां प्रजानां च जनिता । अथवा आत्मा देवानामग्निवागादीनां जनिता प्रजानां स्थावरजं- गमानाम् । हिरण्यदंष्ट्रः अमृतदंष्ट्रः अभग्नदंष्ट्र इति यावत् । बभसो भक्षणशीलः । अनसूरिः सूरिर्मेधावी न सूरिरसू- रिस्तत्प्रतिषेधोऽनसूरिः सूरिरेवेत्यर्थः । महान्तमतिप्रमाण- मप्रमेयमस्य प्रजापतेर्महिमानं विभूतिम् आहुर्ब्रह्मविदः । यस्मात्स्वयमन्यैरनद्यमानः अभक्ष्यमाणः यदनन्नम् अग्नि- वागादिदेवतारूपम् अत्ति भक्षयतीति । वा इति निरर्थक: । वयं हे ब्रह्मचारिन्, आ इदम् एवं यथोक्तलक्षणं ब्रह्म वयमा उपास्महे । वयमिति व्यवहितेन संबन्धः । अन्ये न वयमिदमुपास्महे, किं तर्हि ? परमेव ब्रह्म उपास्महे इति वर्णयन्ति । दत्तास्मै भिक्षामित्यवोचद्भृत्यान् ॥ तस्मा उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतँ सैषा विराडन्नादी तयेद सर्वं दृष्ट सर्वमस्येदं दृष्टं भव- त्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ s. U. IV. 2

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तस्मा उ ह ददुः ते हि भिक्षाम् । ते वै ये ग्रस्यन्ते अग्न्यादयः यश्च तेषां ग्रसिता वायुः पञ्चान्ये वागादिभ्यः, तथा अन्ये तेभ्यः पञ्चाध्यात्मं वागादयः प्राणश्च, ते सर्वे दश भवन्ति संख्यया, दश सन्तः तत्कृतं भवति ते, चतुरङ्क एकायः एवं चत्वारस्त्र्यङ्कायः एवं त्रयोऽपरे द्व्यङ्काय: एवं द्वाव- न्यावेकाङ्काय: एवमेकोऽन्यः इत्येवं दश सन्तः तत्कृतं भवति । यत एवम्, तस्मात् सर्वासु दिक्षु दंशस्वप्यग्न्याद्या वागाद्याश्च दशसंख्यासामान्यादन्नमेव, 'दशाक्षारा विराट् ' ' विराडन्नम् ' इति हि श्रुतिः । अतोऽन्नमेव, दशसंख्यत्वात् । तत एव दश कृतं कृतेऽन्तर्भावात् चतुरङ्कायत्वेनेत्यवोचाम । सैषा विराट् दशसंख्या सती अन्नं च अन्नादी अन्नादिनी च कृतत्वेन । कृते हि दशसंख्या अन्तर्भूता, अतोऽन्नमन्नादिनी च सा । तथा विद्वान्दशदेवतात्मभूतः सन् विराट्त्वेन दशसंख्यया अन्नं कृतसंख्यया अन्नादी च । तया अन्नान्नादिन्या इदं सर्व जगत् दशदिक्संस्थं दृष्टं कृत संख्याभूतया उपलब्धम् । एवंविदः अस्य सर्वे कृतसंख्याभूतस्य दशदिक्संबद्धं दृष्टम् उपलब्धं भवति । किंच अन्नादश्च भवति य एवं वेद यथोक्तदर्शी । द्विरभ्यासः उपासनसमाध्यर्थः ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्थः खण्डः ॥ सत्यकामो ह जाबाली जबालां मात- रसामन्त्रयांचक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विव- त्स्यामि किंगोत्रो न्वहमस्मीति ॥ १ ॥ सर्वे वागाद्यग्न्यादि च अन्नान्नादत्वसंस्तुतं जगदेकीकृत्य षोडशधा प्रविभज्य तस्मिन्त्रह्मदृष्टिर्विधातव्येत्यारभ्यते । श्रद्धातपसोर्ब्रह्मोपासनाङ्गत्वप्रदर्शनाय आख्यायिका । सत्य- कामो ह नामतः, ह शब्द ऐतिह्यार्थः, जबालाया अपत्यं जाबालः जबालां स्वां मातरम् आमन्त्रयांचक्रे आमन्त्रित- वान् । ब्रह्मचर्ये स्वाध्यायग्रहणाय हे भवति विवत्स्यामि आचार्यकुले, किंगोत्रोऽहं किमस्य मम गोत्रं सोऽहं किंगो- त्रो नु अहमस्मीति । सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यगो- त्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यगो- वस्त्वमसि जबालां तु नामाहमस्मि स-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये त्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रवीथा इति ॥ २ ॥ [ख. एवं पृष्टा जबाला सा ह एनं पुत्रमुवाच --- नाहमेतत् तव गोत्रं वेद, हे तात यद्गोत्रस्त्वमसि । कस्मान्न वेत्सीत्युक्ता आह— बहु भर्तृगृहे परिचर्याजातमतिथ्यभ्यागतादि चर- न्ती अहं परिचारिणी परिचरन्तीति परिचरणशीलैवाहम्, परिचरणचित्ततया गोत्रादिस्मरणे मम मनो नाभूत् । यौवने च तत्काले त्वामलभे लब्धवत्यस्मि । तदैव ते पितोपरत: ; अतोऽनाथ। अहम्, साहमेतन्न वेद यगोत्रस्त्वमसि । जबाला तु नामाहमस्मि, सत्यकामो नाम त्वमसि, स त्वं सत्यकाम एवाहं जाबालोऽस्मीत्याचार्याय ब्रुवीथाः ; यद्याचार्येण पृष्ट इत्यभिप्राय: ॥ स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्र- ह्मचर्य भगवति वत्स्याम्युपेयां भगव- न्तमिति ॥ ३ ॥ तँ होवाच किंगोत्रो नु सोम्यासी- ति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यगोत्रो- ऽहमस्म्यपृच्छं मातर सा मा प्रत्यनवी-

४.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

द्वह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वा- मलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहँ सत्यकामो जाबालो- ऽस्मि भो इति ॥ ४॥ ; स ह सत्यकाम: हारिद्रुमतं हरिद्रुमतोऽपत्यं हारि- द्रुमतं गौतमं गोत्रतः एत्य गत्वा उवाच - ब्रह्मचर्य भग- वति पूजावति त्वयि वत्स्यामि अतः उपेयाम् उपगच्छेयं शिष्यतया भगवन्तम् इत्युक्तवन्तं तं ह उवाच गौतम :- किं- गोत्र : नु सोम्य असीति, विज्ञातकुलगोत्रः शिष्य उपनेतव्यः इति पृष्टः प्रत्याह सत्यकामः । स ह उवाच - नाहमेतद्वेद भो, यगोत्रोऽहमस्मि ; किं तु अपृच्छं पृष्टवानस्मि मातरम् ; सा मया पृष्टा मां प्रत्यब्रवीन्माता; वह्वहं चरन्तीत्यादि पूर्ववत्; तस्या अहं वचः स्मरामि ; सोऽहं सत्यकाम जाबा- लोऽस्मि भो इति ॥ तँ होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुम- र्हति समिधः सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामब-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये लानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नु- वाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्र संपेदुः ॥ ५ ॥ इति चतुर्थः खण्डः॥ . [ख. तं ह उवाच गौतम: —–— नैतद्वचः अब्राह्मणो विशेषेण वक्तुमर्हति आर्जवार्थसंयुक्तम् । ऋजवो हि ब्राह्मणा नेतरे स्वभावत: । यस्मान्न · सत्यात् ब्राह्मणजातिधर्मात् अगा: नापेतवानसि, अत: ब्राह्मणं त्वामुपनेष्ये; अत: संस्कारार्थं होमाय समिधं सोम्य आहर, इत्युक्त्वा तमुपनीय कृशा- नामबलानां गोयूथान्निराकृत्य अपकृष्य चतुःशता चत्वारिश- तानि गवाम् उवाच - इमाः गाः सोम्य अनुसंब्रज अनुगच्छ । इत्युक्तः ता अरण्यं प्रत्यभिप्रस्थापयन्नुवाच - नासहस्रेण अपूर्णेन सहस्रेण नावर्तेय न प्रत्यागच्छेयम् । स एवमुक्त्वा गा: अरण्यं तृणोदकबहुलं द्वन्द्वरहितं प्रवेश्य स ह वर्षगणं दीर्घे प्रोवास प्रोषितवान् । ताः सम्यग्गावः रक्षिताः यदा यस्मिन्काले सहस्रं संपेदुः संपन्ना बभूवुः ॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चमः खण्डः ॥ अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रः स्मः प्रापय न आचार्य- कुलम् ॥ १ ॥ तमेतं श्रद्धातपोभ्यां सिद्धं वायुदेवता दिक्संबन्धिनी तुष्टा सती ऋषभमनुप्रविश्य ऋषभभावमापन्ना अनुग्रहाय अथ ह एनमृषभोऽभ्युवाद अभ्युक्तवान् सत्यकाम ३ इति संबोध्य । तम् असौ सत्यकामो भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं ददौ । प्राप्ताः सोम्य सहस्रं स्मः, पूर्णा तव प्रतिज्ञा, अतः प्रापय न: अस्मानाचार्यकुलम् ॥ ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्म- णः प्रकाशवान्नाम ॥ २ ॥ किंच अहं ब्रह्मणः परस्य ते तुभ्यं पादं ब्रवाणि कथ- . यानि । इत्युक्तः प्रत्युवाच - ब्रवीतु कथयतु मे मह्यं भग-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये वान् । इत्युक्तः ऋषभः तस्मै सत्यकामाय ह उवाच— प्राची दिक्कला ब्रह्मणः पादस्य चतुर्थो भागः । तथा प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कला उदीची दिक्कला, एष वै सोम्य ब्रह्मणः पादः चतुष्कलः चतस्रः कला अवयवा यस्य सोऽयं चतुष्कलः पादो ब्रह्मण: प्रकाशवान्नाम प्रकाशवा- नित्येव नाम अभिधानं यस्य । तथोत्तरेऽपि पादास्त्रयश्वतु- ष्कला ब्रह्मण: ॥ स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवान- स्मिलोके भवति प्रकाशवतो ह लोका- ञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥ स यः कश्चित् एवं यथोक्तमेतं ब्रह्मणः चतुष्कलं पादं विद्वान् प्रकाशवानित्यनेन गुणेन विशिष्टम् उपास्ते, तस्येदं फलम् - प्रकाशवानस्मिल्लोके भवति प्रख्यातो भवतीत्यर्थः ; तथा अदृष्टं फलम् --- प्रकाशवत: ह लोकान् देवादिसंबन्धिनः मृत: सन् जयति प्राप्नोति ; य एतमेवं विद्वान् चतुष्कलं पादं ब्रह्मण: प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥

षष्ठः खण्डः ॥ अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभ्रुवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उ- परुध्य समिधमाधाय पञ्चादग्नेः प्राडुपो- पविवेश ॥ सोऽग्निः ते पादं वक्तेत्युपरराम ऋषभः । सः सत्य- काम: ह श्वोभूते परेद्युः नैत्यकं नित्यं कर्म कृत्वा गाः अभिप्रस्थापयांचकार आचार्यकुलं प्रति । ताः शनैश्वरन्त्यः आचार्यकुलाभिमुख्यः प्रस्थिताः यत्र यस्मिन्काले देशेऽभि सायं निशायामभिसंबभूवुः एकत्राभिमुख्यः संभूताः, तत्रा- ग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङ्मु- ख: उपविवेश ऋषभवचो ध्यायन् ॥ तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम३ इति भग- व इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम ३ इति संबोध्य । तम् असौ सत्यकामो भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं ददौ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्र-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये वीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः क- लैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो- ऽनन्तवान्नाम ॥ ३ ॥ [ख. ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति । ब्रवीतु मे भगवानिति । तस्मै ह उवाच, पृथिवी कला अन्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलेत्यात्मगोचरमेव दर्शनमग्निरब्रवीत् । एष वै सोम्य चतु- ष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ॥ स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मि- लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो- ऽनन्तवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति षष्ठः खण्डः ॥ स यः कश्चित् यथोक्तं पादमनन्तवत्वेन गुणेनोपास्ते, स तथैव तद्गुणो भवत्यस्मिँल्लोके, मृतश्च अनन्तवतो ह लो- कान् स जयति ; य एतमेवमित्यादि पूर्ववत् ॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥

सप्तमः खण्डः ॥ हसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिघमाधाय पश्चादग्नेः प्राडु- पोपविवेश ॥ १ ॥ तँ हँस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यका - म३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ सोऽग्निः हंसः ते पादं वक्तेत्युक्त्वा उपरराम । हंस आ- दित्यः, शौक्लथात्पतनसामान्याच्च । स ह श्वोभूते इत्यादि समानम् ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति व्रवी- तु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलै-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥ ३॥ स य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योति- मानस्मिलोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ [ख. अग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्येति ज्योतिर्विषयमेव च दर्शनं प्रोवाच ; अतो हंस आदित्यत्वं प्रतीयते । विद्वत्फलम् – ज्योतिष्मान् दीप्तियु- कोsस्मिलोके भवति । चन्द्रादित्यादीनां ज्योतिष्मत एव च मृत्वा लोकान् जयति । समानमुत्तरम् ॥ इति सप्तमखण्डभाष्यम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ मनुष्ठे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपवि- बेश ॥ १ ॥ हंसोऽपि मद्गुष्टे पादं वक्तेत्युपरराम । मद्गुः उदकचरः पक्षी, स च अप्संबन्धात्प्राणः । स ह श्वोभूते इत्यादि पूर्ववत् ॥ तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्र- वीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयत- नवान्नाम ॥ ३ ॥ [ख. स च मद्गुः प्राणः स्वविषयमेव च दर्शनमुवाच प्राण: कलेत्याद्यायतनवानित्येवं नाम । आयतनं नाम मनः सर्व- करणोपहृतानां भोगानां तद्यस्मिन्पादे विद्यत इत्यायतनवा- न्नाम पादः ॥ स य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवा- नस्मिल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्ज- यति य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ तं पादं तथैवोपास्ते य: स आयतनवान् आश्रयवान- स्मिँल्लोके भवति । आयतनवत एव सावकाश लोकान्मृतो जयति । य एतमेवमित्यादि पूर्ववत् ॥ इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥

नवमः खण्डः ॥ * प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम इति भगव इति ह प्रतिशु-

श्राव ॥ १ ॥
स एवं ब्रह्मवित्सन् प्राप ह प्राप्तावानाचार्यकुलम् ।
तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति ; भगव इति ह प्रति-
शुश्राव ॥

ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशा सेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्र- तिजज्ञे भगवास्त्वेव मे कामे ब्रूयात् ॥ ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि । प्रसन्नेन्द्रियः प्रहसितवद- नश्च निश्चिन्तः कृतार्थो ब्रह्मविद्भवति । अत आह आचार्यों ब्रह्मविदिव भासीति ; को न्विति वितर्कयन्नुवाच — कस्त्वाम- नुशशासेति । स च आह सत्यकामः अन्ये मनुष्येभ्यः । देवता मामनुशिष्टवत्यः । कोऽन्यो भगवच्छिष्यं मां मनुष्यः सन् अनुशासितुमुत्सहेतेत्यभिप्राय: । अतोऽन्ये मनुष्येभ्य

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. इति ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान् । भगवांस्त्वेव मे कामे ममे- च्छायां ब्रूयात् किमन्यैरुक्तेन, नाहं तद्गणयामीत्यभिप्राय: ॥ श्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्या- द्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किंचन वीया- येति वीयायेति ॥ ३॥ इति नवमः खण्डः ॥ किंच श्रुतं हि यस्मात् मम विद्यते एवास्मिन्नर्थे भगवद्दृ- शेभ्यो भगवत्समेभ्यः ऋषिभ्यः । आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं साधुतमत्वं प्रापति प्राप्नोति ; अतो भगवानेव त्र्या- दित्युक्तः आचार्य: अब्रवीत् तस्मै तामेव दैवतैरुक्तां विद्याम् । अत्र ह न किंचन षोडशकलविद्यायाः किंचिदेकदेशमात्रमपि न वीयाय न विगतमित्यर्थः । द्विरभ्यासो विद्यापरिसमा- त्यर्थः ॥ इति नवमखण्डभाष्यम् ॥

दशमः खण्डः ॥ पुनर्ब्रह्मविद्यां प्रकारान्तरेण वक्ष्यामीत्यारभते गतिं च तद्विदोऽग्निविद्यां च । आख्यायिका पूर्ववच्छ्रद्धातपसोर्ब्रह्म- विद्यासाधनत्वप्रदर्शनार्थी— उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्य- कामे जाबाले ब्रह्मचर्यमुवास तस्य ह द्वादश वर्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मा- न्यानन्तेवासिनः समावर्तयस्त ह स्मै- वन समावर्तयति ॥ १ ॥ उपकोसलो ह वै नामतः कमलस्यापत्यं कामलायन: सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यमुवास । तस्य ह ऐतिह्यार्थ:, तस्य आचार्यस्य द्वादश वर्षाणि अग्नीन्परिचचार अग्नीनां परिचरणं कृतवान् । स ह स्म आचार्यः अन्यान्ब्रह्मचा- रिणः स्वाध्यायं प्राहयित्वा समावर्तयन् तमेवोपकोसलमेकं न समावर्तयति स्म ह ॥ तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशल- मग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवो- चन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाम्रोच्यैव प्रवा- सांचक्रे ॥ २ ॥ s.. rv. 3

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तम् आचार्य जाया उवाच - तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं सम्यक् अग्नीन् परिचचारीत् परिचरितवान् भगवांश्च अग्निषु भक्तं न समात्रर्तयति ; अतः अस्मद्भक्तं न समा- वर्तयतीति ज्ञात्वा त्वाम् अग्नयः मा परिप्रवोचन गर्दा तव मा कुर्युः; अतः प्रब्रूहि अस्मै विद्यामिष्टाम् उपकोसला- येति । तस्मै एवं जायया उक्तोऽपि ह अप्रोच्यैव अनुक्त्वैव किंचित्प्रवासांचक्रे प्रवसितवान् ॥ स ह व्याधिनानशितुं दधे तमाचार्य- जायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्ना- सीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णो- ऽस्मि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥ किं स ह उपकोसल: व्याधिना मानसेन दुःखेन अनशितुम् अनशनं कर्तुं दध्रे धृतवान्मनः । तं तूष्णीमग्न्यागारेऽवस्थि- तम् आचार्यजायोवाच - हे ब्रह्मचारिन अशान भुङ्क्ष्व, नु कस्मान्नु कारणान्नाश्नासि ? इति । स ह उवाच - अनेकेऽस्मिन्पुरुषे ऽकृतार्थे प्राकृते कामा: इच्छा: कर्तव्यं प्रति नाना अत्यय: अतिगमनं येषां व्याधीनां कर्तव्यचिन्तानां ते नानात्ययाः व्याधयः कर्तव्यताप्राप्तिनिमित्तानि चित्तदुःखा- - • बहवः

१०.]

चतुर्थोऽध्यायः ।
नीत्यर्थः ; तैः प्रतिपूर्णोऽस्मि ; अतो नाशिष्यामीति ॥

अथ हाग्नयः समूदिरे ततो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति ॥ ४ ॥ उक्त्वा तूष्णींभूते ब्रह्मचारिणि, अथ ह अग्नयः शुश्रूष- यावर्जिताः कारुण्याविष्टाः सन्तः त्रयोऽपि समूदिरे संभू- योक्तवन्तः— हन्त इदानीम् अस्मै ब्रह्मचारिणे अस्मद्भक्ताय दुःखिताय तपस्विने श्रद्दधानाय सर्वेऽनुशास्मः अनुप्रब्रवाम ब्रह्मविद्याम्, इति एवं संप्रधार्य, तस्मै ह ऊचुः उक्तवन्त:- प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचु- र्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमि- ति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः ॥ ५ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ स ह उवाच ब्रह्मचारी - विजानाम्यहं यद्भवद्भिरुक्तं प्र- सिद्धपदार्थकत्वात्प्राणो ब्रह्मेति सः यस्मिन्सति जीवनं यदप-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. गमे च न भवति, तस्मिन्वायुविशेषे लोके रूढः ; अत: युक्तं ब्रह्मत्वं तस्य ; तेन प्रसिद्धपदार्थकत्वाद्विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्र- ह्मेति । कं च तु खं च न विजानामीति । ननु कंखंशब्दयोरपि सुखाकाशविषयत्वेन प्रसिद्धपदार्थकत्वमेव, कस्माद्ब्रह्मचारि- णोऽज्ञानम् ? नूनम्, सुखस्य कंशब्दवाच्यस्य क्षणप्रध्वंसि- त्वात् खंशब्दवाच्यस्य च आकाशस्याचेतनस्य कथं ब्रह्म- त्वमिति मन्यते ; कथं च भगवतां वाक्यमप्रमाणं स्यादिति ; अतो न विजानामीत्याह । तम् एवमुक्तवन्तं ब्रह्मचारिणं ते ह अग्नय ऊचुः— यद्वाव यदेव वयं कम् अवोचाम, तदेव खम् आकाशम्, इत्येवं खेन विशेष्यमाणं कं विषयेन्द्रियसं- योगजात्सुखान्निवर्तितं स्यात् — नीलेनेव विशेष्यमाणमुत्पलं रक्तादिभ्यः । यदेव खम् इत्याकाशमवोचाम, तदेव च कं सुखमिति जानीहि । एवं च सुखेन विशेष्यमाणं खं भौति- कादचेतनात्खान्निवर्तितं स्यात् - नीलोत्पलवदेव । सुखमाका- शस्थं नेतरल्लौकिकम्, आकाशं च सुखाश्रयं नेतरद्भौतिक मि- त्यर्थः । नन्वाकाशं चेत् सुखेन विशेषयितुमिष्टम्, अस्त्वन्य- तरदेव विशेषणम् - यद्वाव कं तदेव खम् इति, अतिरिक्तमि- तरत्; यदेव खं तदेव कमिति पूर्वविशेषणं वा; ननु सुखा- काशयोरुभयोरपि लौकिकसुखाकाशाभ्यां व्यावृत्तिरिष्टेत्य-

१०.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

वोचाम । सुखेन आकाशे विशेषिते व्यावृत्तिरुभयोरर्थप्राप्तैवेति चेत्, सत्यमेवम्; किंतु सुखेन विशेषितस्यैव आकाशस्य ध्ये- यत्वं विहितम् ; न त्वाकाशगुणस्य विशेषणस्य सुखस्य ध्ये- यत्वं विहितं स्यात्, विशेषणोपादानस्य विशेष्यनियन्तृत्वे- नैवोपक्षयात् । अतः खेन सुखमपि विशेष्यते ध्येयत्वाय । कुतश्चैतन्निश्चीयते ? कंशब्दस्यापि ब्रह्मशब्द संबन्धात् कं ब्रह्मेति । यदि हि सुखगुणविशिष्टस्य खख ध्येयत्वं विव- क्षितं स्यात्, कं खं ब्रह्मेति ब्रूयुः अग्नयः प्रथमम् । न चैवमुक्तवन्तः । किं तर्हि ? कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । अत: ब्रह्मचारिणो मोहापनयनाय कंखंशब्दयोरितरेतरविशेषणवि- शेष्यत्वनिर्देशो युक्त एव यद्वाव कमित्यादिः । तदेतदग्निभि - रुक्तं वाक्यार्थमस्मद्बोधाय श्रुतिराह — प्राणं च ह अस्मै ब्रह्मचारिणे, तस्य आकाशः तदाकाशः, प्राणस्य संबन्धी आश्रयत्वेन हार्द आकाश इत्यर्थः, सुखगुणवत्त्वनिर्देशात् ; तं च आकाशं सुखगुणविशिष्टं ब्रह्म तत्स्थं च प्राणं ब्रह्म- संपर्कादेव ब्रह्मेत्युभयं प्राणं च आकाशं च समुच्चित्य ब्रह्मणी ऊचुः अग्नय इति ॥ - इति दशमखण्डभाष्यम् ॥

एकादशः खण्डः ॥ अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्य- ग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ संभूयाग्नयः ब्रह्मचारिणे ब्रह्म उक्तवन्तः । अथ अन- न्तरं प्रत्येकं स्वस्वविषयां विद्यां वक्तुमारेभिरे । तत्र आदौ एनं ब्रह्मचारिणं गार्हपत्यः अग्निः अनुशशास — पृथिव्यग्नि- रन्नमादित्य इति ममैताश्चतस्रस्तनव: । तत्र य आदित्ये एब पुरुषो दृश्यते, सोऽहमस्मि गार्हपत्योऽग्निः, यश्च गार्हपत्यो- ऽग्निः स एवाहमादित्ये पुरुषोऽस्मि, इति पुनः परावृत्त्या सं एवाहमस्मीति वचनम् । पृथिव्यन्नयोरिव भोज्यत्वलक्षणयोः संबन्धो न गार्हपत्यादित्ययोः । अत्तृत्वपक्तृत्वप्रकाशनधर्मा अविशिष्टा इत्यतः एकत्वमेवानयोरत्यन्तम् । पृथिव्यन्नयोस्तु भोज्यत्वेन आभ्यां संबन्धः ॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पाप- कृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्यो-

११.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिञ्च लोकेऽमुष्मिश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति एकादश: खण्ड: ॥ स यः कश्चित् एवं यथोक्तं गार्हपत्यमग्निम् अन्नान्ना- दत्वेन चतुर्धा प्रविभक्तम् उपास्ते, सोऽपहते विनाशयति पापकृत्यां पापं कर्म । लोकी लोकवांश्चास्मदीयेन लोकेना- ग्नेयेन तद्वान्भवति यथा वयम् । इह च लोके सर्वे वर्षशतम् आयुरेति प्राप्नोति । ज्योक् उज्ज्वलं जीवति नाप्रख्यात इत्येतत् । न च अस्य अवराश्च ते पुरुषाश्च अस्य विदुषः संततिजा इत्यर्थः, न क्षीयन्ते संतत्युच्छेदो न भवती- त्यर्थः । किं च तं वयम् उपभुञ्जामः पालयामः अस्मिंश्च लोके जीवन्तम् अमुष्मिंश्च परलोके । य एतमेवं विद्वानु- पास्ते, यथोक्तं तस्य तत्फलमित्यर्थः ॥ इति एकादशखण्डभाष्यम् ॥

द्वादशः खण्डः ॥ अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासा- पो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पाप- कृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्यो- जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ . अथ ह एनम् अन्वाहार्यपचन: अनुशशास दक्षिणाग्निः- आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इत्येता मम चतस्रस्तनवः चतुर्धा अहमन्वाहार्यपचने आत्मानं प्रविभज्यावस्थितः । तत्र य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते, सोऽहमस्मि, स एवा- हमस्मीति पूर्ववत् । अन्नसंबन्धाज्ज्योतिष्ट्वसामान्याच्च अन्वा - हार्यपचनचन्द्रमसोरेकत्वं दक्षिणदिक्संबन्धाश्च । अपां नक्ष- त्राणां च पूर्ववदन्नत्वेनैव संबन्ध:, नक्षत्राणां चन्द्रमसो भो - ग्यत्वप्रसिद्धेः। अपामन्नोत्पादकत्वादन्नत्वं दक्षिणाग्नेः - प्रथि - वीवद्गार्हपत्यस्य । समानमन्यत् ॥ इति द्वादशखण्ड़भाष्यम् ॥

त्रयोदशः खण्डः ॥ अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्यु- ति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवा- हमस्मीति ॥ १ ॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पाप- कृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्यो- जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिञ्च लोकेऽमुष्मिँ- श्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः । अथ ह एनमाहवनीयोऽनुशशास - प्राण आकाशो द्यौर्वि- द्युदिति ममाप्येताश्चतस्रस्तनवः । य एष विद्युति पुरुषो ह- श्यते, सोऽहमस्मीत्यादि पूर्ववत् सामान्यात् । द्य्वाकाश-

योः स्वाश्रयत्वात् विद्युदाहवनीययोः भोग्यत्वेनैव संबन्धः ।
समानमन्यत् ॥

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्दशः खण्डः ॥ ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्वि- द्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्या- जगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादो- पकोसल३ इति ॥ १ ॥ पुनः संभूयोचुः ह — उपकोसल एषा सोम्य ते तब अस्मद्विद्या अग्निविद्येत्यर्थः ; आत्मविद्या पूर्वोक्ता प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति च ; आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता विद्याफलप्रा- प्तये इत्युक्त्वा उपरेमुरग्नयः । आजगाम ह अस्य आचार्य: का- लेन । तं च शिष्यम् आचार्यो अभ्युवाद उपकोसल ३ इति ॥ भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानु- शशासेति को नु मानुशिष्याह्नो इती- हापेव निहुत इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल ते ऽवोचन्निति ॥ २ ॥ इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोस्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच ॥

१४.]

चतुर्थोऽध्यायः । -

भगव इति ह प्रतिशुश्राव । ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं प्रसन्नं भाति को नु त्वा अनुशशास इत्युक्तः प्रत्याह — को नुमा अनुशिष्यात् अनुशासनं कुर्यात् भो भगवन् त्वयि प्रोषिते, इति इह अप इव निह्नुते अपनिह्नुत इवेति व्यवहितेन संबन्ध:, न च अपनिह्नुते, न च यथावदग्निभिरुक्तं ब्रवीती- त्यभिप्रायः । कथम् ? इमे अग्नयः मया परिचरिता: उक्तवन्तः नूनम्, यतस्त्वां दृष्ट्वा वेपमाना इव ईदृशा दृश्यन्ते पूर्व मन्या- दृशा: सन्त:, इति इह अग्नीन् अभ्यूदे अभ्युक्तवान् काक्का अग्नीन्दर्शयन् । किं नु सोम्य किल ते तुभ्यम् अवोचन् अग्नयः ? इति पृष्टः इत्येवम् इदमुक्तवन्तः इत्येवं ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान् प्रतीकमात्रं किंचित्, न सर्व यथोक्तमग्निभिरु- क्तमवोचत् । यत आह आचार्य:- लोकान्वाव पृथिव्या- दीन हे सोम्य किल ते अवोचन, न ब्रह्म साकल्येन । अहं तु ते तुभ्यं तद्ब्रह्म यदिच्छसि त्वं श्रोतुं वक्ष्यामि शृणु तस्य मयोच्यमानस्य ब्रह्मणो ज्ञानमाहात्म्यम् - यथा पुष्करपलाशे पद्मपत्रे आपो न श्लिष्यन्ते, एवं यथा वक्ष्यामि ब्रह्म, एवं- विदि पापं कर्म न श्लिष्यते न संबध्यते इति । एवमुक्तवति आचायें आह उपकोसल: - ब्रवीतु मे भगवानिति । तस्मै ह उवाच आचार्य: ॥ " इति चतुर्दशखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चदशः खण्डः ॥ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति व- मनी एव गच्छति ॥ १ ॥ य एषोऽक्षिणि पुरुष: दृश्यते निवृत्तचक्षुर्भिर्ब्रह्मचर्यादि- साधनसंपन्नैः शान्तैर्विवेकिभिः दृष्टेर्द्रष्टा, 'चक्षुषश्चक्षुः' इत्या- दिश्रुत्यन्तरात् ; ननु अग्निभिरुक्तं वितथम्, यतः आचार्य - स्तु ते गतिं वक्ता इति गतिमात्रस्य वक्तेत्यवोचन्, भवि- ष्यद्विषयापरिज्ञानं च अग्नीनाम् ; नैष दोषः, सुखाकाशस्यैव अक्षिणि दृश्यत इति द्रष्टुरनुवादात् । एष आत्मा प्राणि- नामिति ह उवाच एवमुक्तवान् ; एतत् यदेव आत्मतत्त्वम- बोचाम, एतदमृतम् अमरणधर्मि अविनाशि अत एवाभ यम्, यस्य हि विनाशाशङ्का तस्य भयोपपत्तिः तदभावादभ- यम्, अत एव एतद्ब्रह्म बृहदनन्तमिति । किंच, अस्य ब्रह्म- णोऽक्षिपुरुषस्य माहात्म्यम् - तत् तत्र पुरुषस्य स्थाने अक्षिणि

१५. ]

. · चतुर्थोऽध्यायः । '

यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिध्वति वर्त्मनी एव गच्छति
पक्ष्मावेव गच्छति ; न चक्षुषा संबध्यते - पद्मपत्रेणेवोदकम् ।
स्थानस्याप्येतन्माहात्म्यम्, किं पुनः स्थानिनोऽक्षिपुरुषस्य
निरञ्जनत्वं वक्तव्यमित्यभिप्राय: ॥

एत संयद्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ २ ॥ एतं यथोक्तं पुरुषं संयद्वाम इत्याचक्षते । कस्मात् ? यस्मा- देतं सर्वाणि वामानि वननीयानि संभजनीयानि शोभनानि अभिसंयन्ति अभिसंगच्छन्तीत्यतः संयद्वामः । तथा एवंविद- मेनं सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ॥ एष उ एव वामनी:, यस्मादेष हि सर्वाणि वामानि पुण्यकर्मफलानि पुण्यानुरूपं प्राणिभ्यो नयति प्रापयति वहति च आत्मधर्मत्वेन । विदुषः फलम् — सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लो- केषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥ ४ ॥ [ख. एष उ एव भामनीः, एष हि यस्मात् सर्वेषु लोकेषु आ- दित्यचन्द्राग्न्यादिरूपैः भाति दीप्यते, ' तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः । अतो भामानि नयतीति भामनीः । य एवं वेद, असावपि सर्वेषु लोकेषु भाति ॥ अथ यदु चैवास्मिञ्छ्त्र्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुद- ङेति मासास्तान्मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्र- मसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एना- ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्त - न्ते नावर्तन्ते ॥ ५ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥

१५.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

२४७.

अथेदानीं यथोक्तब्रह्मविदः गतिरुच्यते । यत् यदि उच एव अस्मिन् एवंविदि शव्यं शवकर्म मृते कुर्वन्ति, यदि च न कुर्वन्ति ऋत्विजः, सर्वथाप्येवंवित् तेन शवकर्मणा अकृते- नापि प्रतिबद्धो न ब्रह्म न प्राप्नोति ; न च कृतेन शवकर्मणा अस्य कश्चनाभ्यधिको लोकः, 'न कर्मणा वर्धते नो कनी- यान्' इति श्रुत्यन्तरात् । शवकर्मण्यनादरं दर्शयन् विद्यां स्तौति, न पुनः शवकर्म एवंविदः न कर्तव्यमिति । अक्रियमाणे हि शवकर्मणि कर्मणां फलारम्भे प्रतिबन्ध: क- चिदनुमीयते ऽन्यत्र । यत इह विद्याफलारम्भकाले शवकर्म स्याद्वा न वेति विद्यावतः अप्रतिबन्धेन फलारम्भं दर्शयति । ये सुखाकाशमक्षिस्थं संयद्वामो वामनीर्भामनीरित्येवंगुणमु- पासते प्राणसहितामग्निविद्यां च तेषामन्यत्कर्म भवतु मां वा भूत् सर्वथा अपि ते अर्चिषमेवाभिसंभवन्ति अ- चिरभिमानिनीं देवतामभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । अर्चिष: अचिर्देवताया अहः अहरभिमानिनीं देवताम्, अह्नः आपूर्यमाणपक्षं शुक्लपक्षदेवताम्, आपूर्यमाणपक्षात् यान्षण्मा- सान् उदङ् उत्तरां दिशम् एति सविता तान्मासान् उत्तरायण-- देवताम्, तेभ्यो मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरदेवताम्, तत: सं- वत्सरादादित्यम्, आदित्याञ्चन्द्रमसम्, चन्द्रमसो विद्युतम् । • "

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तत् तत्रस्थान् तान् पुरुषः कश्चिद्ब्रह्मलोकादेत्य अमानवः मानव्यां सृष्टौ भवः मानवः न मानवः अमानवः स पुरुष: एनान्ब्रह्म सत्यलोकस्थं गमयति गन्तृगन्तव्यगमयितृत्वव्य- पदेशेभ्यः, सन्मात्रब्रह्मप्राप्तौ तदनुपपत्तेः । ' ब्रह्मैव सन्त्र- ह्माप्येति' इति हि तत्र वक्तुं न्याय्यम् । सर्वभेदनिरासेन सन्मानप्रतिपत्तिं वक्ष्यति । न च अदृष्टो मार्गोऽगमनायो- पतिष्ठते, 'स एनमविदितो न भुनक्ति' इति श्रुत्यन्त- रात् । एष देवपथः देवैरर्चिरादिभिर्गमयितृत्वेनाधिकृतैरुपल- क्षितः पन्था देवपथ उच्यते । ब्रह्म गन्तव्यं तेन च उप- लक्षित इति ब्रह्मपथः । एतेन प्रतिपद्यमाना गच्छन्तो ब्रह्म इमं मानवं मनुसंबन्धिनं मनो: सृष्टिलक्षणमावर्ते नावर्तन्ते आवर्तन्तेऽस्मिञ्जननमरणप्रबन्धचक्रारूढा घटीयन्त्रवत्पुनः पुनरित्यावर्तः तं न प्रतिपद्यन्ते । नावर्तन्ते इति द्विरुक्तिः सफलाया विद्यायाः परिसमाप्तिप्रदर्शनार्था ॥ इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥

षोडशः खण्डः ॥ रहस्यप्रकरणे प्रसङ्गात् आरण्यकत्वसामान्याच्च यज्ञे क्षत उत्पन्ने व्याहृतयः प्रायश्चित्तार्था विधातव्याः, तदभिज्ञस्य च ऋत्विजो ब्रह्मणो मौनमित्यत इदमारभ्यते— एष ह वै यज्ञो योऽयं पवत एष ह यन्निद सर्व पुनाति यदेष यन्निद सर्व पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी ॥ १ ॥ एष वै एष वायुः योऽयं पवते अयं यज्ञः । ह वै इति प्र- सिद्धार्थावद्योतकौ निपातौ । वायुप्रतिष्ठो हि यज्ञ: प्रसिद्धः श्रुति- षु, 'स्वाहा वातेधा:' 'अयं वै यज्ञो योऽयं पवते' इत्यादिश्रु- तिभ्यः । वात एव हि चलनात्मकत्वात्क्रियासमवायी, 'वात एव यज्ञस्यारम्भको वातः प्रतिष्ठा' इति च श्रवणात् । एष ह ग्रन् गच्छन् चलन् इदं सर्वं जगत् पुनाति पावयति शोधयति । न हि अचलत: शुद्धिरस्ति । दोषनिरसनं चलतो हि दृष्टं न स्थि- रस्य । यत् यस्माच्च यन् एष इदं सर्वे पुनाति, तस्मादेष एव यज्ञः यत्पुनातीति । तस्यास्यैवं विशिष्टस्य यज्ञस्य वाक्च म न्त्रोच्चारणे व्यापृता, मनश्च यथाभूतार्थज्ञाने व्यापृतम्, ते एते वाङ्मनसे वर्तनी मार्गों, याभ्यां यज्ञस्तायमानः प्रवर्तते ते वर्तनी ; 'प्राणापानपरिचलनवत्या हि वाचश्चित्तस्य चोत्तरोत्त- रक्रमो यद्यज्ञ:' इति हि श्रुत्यन्तरम् । अतो वाङ्मनसाभ्यां S. U. IV. 4

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये यज्ञो वर्तत इति वाङ्मनसे वर्तनी उच्येते यज्ञस्य ॥ तयोरन्यतरां मनसा सँस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतरा स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानी- याया ब्रह्मा व्यवदति ॥ २ ॥ अन्यतरामेव वर्तनी सरस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्वजन्रथो वैके- न चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञ‍ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरि- ष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति ॥ ३ ॥ [ख. तयोः वर्तन्यो: अन्यतरां वर्तनीं मनसा विवेकज्ञानवता सं- स्करोति ब्रह्मा ऋत्विक्, वाचा वर्तन्या होताध्वर्युरुद्गाता इत्येते त्रयोऽपि ऋत्विजः अन्यतरां वाग्लक्षणां वर्तनीं वाचैव संस्कुर्व- न्ति । तत्रैवं सति वाङ्मनसे वर्तनी संस्कार्ये यज्ञे । अथ स ब्रह्मा यत्र यस्मिन्काले उपाकृते प्रारब्धे प्रातरनुवाके शस्त्रे, पुरा पूर्व प- रिधानीयाया ऋचः ब्रह्मा एतस्मिन्नन्तरे काले व्यवदति मौनं प- रित्यजति यदि, तदा अन्यतरामेव वाग्वर्तनीं संस्करोति । ब्रह्मणा संस्क्रियमाणा मनोवर्तनी हीयते विनश्यति छिद्रीभवति अन्यत- रा; स यज्ञः वाग्वर्तन्यैव अन्यतरया वर्तितुमशक्नुवन रिष्यति ।

१६.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

कथमिवेति, आह— स यथैकपात् पुरुषः व्रजन् गच्छन्नध्वानं रिष्यति, रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो गच्छन् रिष्यति, एवमस्य य- जमानस्य कुब्रह्मणा यज्ञो रिष्यति विनश्यति । यज्ञं रिष्यन्तं यज- मानोऽनुरिष्यति । यज्ञप्राणो हि यजमानः । अतो युक्तो यज्ञरेषे रेषस्तस्य । सः तं यज्ञमिष्ट्वा तादृशं पापीयान् पापतरो भवति ॥ अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदत्युभे एव व- र्तनी सस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥४॥ स यथोभयपाद्रजन्रथो वोभाभ्यां च- क्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानो- ऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति ॥ अथ पुनः यत्र ब्रह्मा विद्वान् मौनं परिगृह्य वाग्विसर्गमकु- र्वन् वर्तते यावत्परिधानीयाया न व्यवदति, तथैव सर्वर्त्विज:, उभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरापि । किमिवेत्याह- पूर्वोक्तविपरीतौ दृष्टान्तौ । एवमस्य यजमानस्य यज्ञः स्ववर्तनी- भ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठति स्वेन आत्मनाविनश्यन्वर्तत इत्यर्थः । यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति । सः यजमानः एवं मौ- नविज्ञानवद्ब्रह्मोपेतं यज्ञमिष्ट्वा श्रेयान्भवति श्रेष्ठो भवतीत्यर्थः ॥ इति षोडशखण्डभाष्यम् ॥

सप्तदशः खण्डः ॥ अत्र ब्रह्मणो मौनं विहितम्, तद्रेषे ब्रह्मत्वकर्मणि च अ- थान्यस्मिंश्च हौत्रादिकर्मरेषे व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तमिति तदर्थ व्याहृतयो विधातव्या इत्याह- प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमा- नानाथ रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुम- न्तरिक्षादादित्यं दिवः ॥ १ ॥ प्रजापति: लोकानभ्यतपत् लोकानुद्दिश्य तत्र सारजि- घृक्षया ध्यानलक्षणं तपश्चचार । तेषां तप्यमानानां लोकानां रसान्. साररूपान्प्राबृहत् उद्धृतवान् जग्राहेत्यर्थः । कान्? अग्निं रसं पृथिव्याः, वायुमन्तरिक्षात्, आदित्यं दिवः ॥ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाँ रसान्प्रावृहदग्नेर्ऋचो वा- योर्यजुषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥ पुनरप्येवमेवाग्न्याद्याः स एतास्तिस्रो देवता उद्दिश्य अभ्यतपत् । ततोऽपि सारं रसं त्रयीविद्यां जग्राह ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्त-

· १७.] 'चतुर्थोऽध्यायः ।

प्यमानाया रसान्प्राबृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुव- रिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ । तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनच वीर्येणच य- ज्ञस्य विरिष्ट‍ संदधाति ॥ ४ ॥ स एतां पुनरभ्यतपत् त्रयीं विद्याम् । तस्यास्तंप्यमा- नाया रसं भूरिति व्याहृतिम् ऋग्भ्यो जग्राह ; भुवरिति व्याहृतिं यजुर्भ्यः; स्वरिति व्याहृतिं सामभ्यः । अत एव लोकदेववेदरसा महाव्याहृतयः । अतः तत् तत्र यज्ञे यदि ऋक्तः ऋक्संबन्धादृङ्निमित्तं रिष्येत् यज्ञः क्षतं प्राप्नुयात्, भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात् । सा तत्र प्रायश्चित्तिः । कथम् ? ऋचामेव, तदिति क्रियाविशेषणम्, रसेन ऋचां वीर्येण ओजसा ऋचां यज्ञस्य ऋक्संबन्धिनो यज्ञस्य विरिष्टं विच्छिन्नं क्षतरूपमुत्पन्नं संदधाति प्रतिसंधत्ते ॥ स यदि यजुष्टौ रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन य- जुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्ट‍ सं- दधाति ॥ ५ ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहे- त्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्ट‍ संदधाति ॥ १ ॥ अथ यदि यजुष्टो यजुर्निमित्तं रिष्येत्, भुव: स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । तथा सामनिमित्ते रेषे स्व: स्वाहे - त्याहवनीये जुहुयात् । तथा पूर्ववद्यज्ञं संदधाति । ब्रह्मनि- मित्ते तु रेषे त्रिष्वग्निषु तिसृभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयात् । त्रय्या हि विद्यायाः स रेष:, ' अथ केन ब्रह्मत्वमित्यनयैव त्रय्या विद्यया' इति श्रुते: । न्यायान्तरं वा मृग्यं ब्रह्मत्वनिमित्ते रेषे ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्ण संदध्यात्सु- वर्णेन रजत‍ रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस ५ . सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ . एवमेषां लोकानामासां देवतानाम- स्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरि- ष्ट संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्रह्मा भवति ॥ ८ ॥

१७.]

चतुर्थोऽध्यायः ।

तद्यथा लवणेन सुवर्ण संदध्यात् । श्रारेण टङ्कणादिना खरे मृदुत्वकरं हि तत् । सुवर्णेन रजतमशक्यसंधानं संद- ध्यात् । रजतेन तथा त्रपु त्रपुणा सीसम्, सीसेन लोहम्, लो- हेन दारु, दारु चर्मणा चर्मबन्धनेन । एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण रसाख्येनौजसा यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति । भेषजकृतो ह वा एष यज्ञः -- रोगार्त इव पुमांश्चिकित्सकेन सुशिक्षितेन एष यज्ञो भवति । कोऽसौ ? यत्र यस्मिन्यज्ञे एवंवित् यथोक्तव्याहृतिहोमप्रायश्चित्तवित् ब्रह्मा ऋत्विग्भवति स यज्ञ इत्यर्थः ॥ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंवि- ब्रह्मा भवत्येवंविद५ ह वा एषा ब्रह्माण- मनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ किं च, एष ह वा उदक्प्रवण उदनिम्नो दक्षिणोच्छ्रायो यज्ञो भवति ; उत्तरमार्गप्रतिपत्तिहेतुरित्यर्थः । यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति । एवंविदं ह वै ब्रह्माणम् ऋत्विजं प्रति एषा अनु- गाथा ब्रह्मणः स्तुतिपरा -- यतो यत आवर्तते कर्म प्रदेशात ऋत्विजां यज्ञः क्षतीभवन्, तत्तद्यज्ञस्य क्षतरूपं प्रतिसंदधत् प्रायश्चित्तेन गच्छति परिपालयतीत्येतत् ॥ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिर-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये क्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानः सर्वा- विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ इति सप्तदशः खण्डः ॥ - [ख. मानवो ब्रह्मा मौनाचरणान्मननाद्वा ज्ञानवत्त्वात् ; ततो ब्रह्मैवैक: ऋत्विक् कुरून् कर्तृन् — योद्धृनारूढानश्वा बडबा यथा अभिरक्षति, एवंवित् ह वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वोच ऋत्विजोऽभिरक्षति, तत्कृतदोषापनयनात् । यत एवं विशि- ष्टो ब्रह्मा विद्वान्, तस्मादेवंविदमेव यथोक्तव्याहृत्यादिविदं ब्रह्माणं कुर्वीत, नानेवंविदं कदाचनेति । द्विरभ्यासोऽध्याय- परिसमाप्त्यर्थः ॥ इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् पञ्चमोऽध्यायः

॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ स गुणब्रह्मविद्याया उत्तरा गतिरुक्ता । अथे- दानीं पञ्चमेऽध्याये पञ्चाग्निविदो गृहस्थस्य ऊर्ध्वरेतसां च श्रद्धालूनां विद्यान्तरशीलिनां तामेव गतिमनूय अन्या दक्षिणदिक्संबन्धिनी केवलकर्मिणां धूमादिलक्षणा, पुनरावृत्तिरूपा तृ- तीया च ततः कष्टतरा संसारगतिः, वैराग्यहेतोः वक्तव्येत्या- रभ्यते । प्राणः श्रेष्ठो वागादिभ्यः प्राणो वाव संवर्ग इत्या- दि च बहुशोऽतीते ग्रन्थे प्राणग्रहणं कृतम्, स कथं श्रेष्ठो वागादिषु सर्वैः संहत्यकारित्वाविशेषे, कथं च तस्योपासन- मिति तस्य श्रेष्ठत्वादिगुणविधित्सया इदमनन्तरमारभ्यते— यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥ यो ह वै कश्चित् ज्येष्ठं च प्रथमं वयसा श्रेष्ठं च गुणैर- ह भ्यधिकं वेद, स ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति । फलेन

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. पुरुषं प्रलोभ्याभिमुखीकृत्य आह—प्राणो वाव ज्येष्ठश्च वयसा वागादिभ्यः; गर्भस्थे हि पुरुषे प्राणस्य वृत्तिर्वा - गादिभ्यः पूर्व लब्धात्मिका भवति, यया गर्भो विवर्धते । चक्षुरादिस्थानावयव निष्पत्तौ सत्यां पश्चाद्वागादीनां वृत्ति- लाभ इति प्राणो ज्येष्ठो वयसा भवति । श्रेष्ठत्वं तु प्रतिपा- दयिष्यति — 'सुहय' इत्यादिनिदर्शनेन । अतः प्राण एव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च अस्मिन्कार्यकरणसंघाते ॥ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह खानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥ यो ह वै वसिष्ठं वसितृतममाच्छादयितृतमं वसुमत्तमं वा यो वेद, स तथैव वसिष्ठो ह भवति स्वानां ज्ञातीनाम् । कस्तर्हि वसिष्ठ इति, आह— वाग्वाव वसिष्ठः, वाग्मिनो हि पुरुषा वसन्ति अभिभवन्त्यन्यान वसुमत्तमाश्च, अतो वाग्वसिष्ठः ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्य- स्मिश्च लोकेऽमुष्मिँश्च चक्षुर्वाव प्र- तिष्ठा ॥ ३ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, स अस्मिँल्लोके अमुष्मिंश्च परे प्रतितिष्ठति ह । का तर्हि प्रतिष्ठेति, आह— चक्षुर्वाव

१-.j पञ्चमोऽध्यायः ।

प्रतिष्ठा । चक्षुषा हि पश्यन समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति यस्मात्, अत: प्रतिष्ठा चक्षुः ॥ यो ह वै संपदं वेद सहास्मै कामाः पद्यन्ते देवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव संपत् ॥ यो ह वै संपदं वेद, तस्मा अस्मै देवाश्च मानुषाश्च कामा: संपद्यन्ते ह । का तर्हि संपदिति, आह— श्रीलं बाव संपत् । यस्माच्छ्रोत्रेण वेदा गृह्यन्ते तदर्थविज्ञानं च, ततः कर्माणि क्रियन्ते ततः कामसंपदित्येवम्, कामसंपद्धेतु- त्वाच्छ्रोत्रं वाव संपत् ॥ यो ह वा आयतनं वेदायतन५ ह खानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ यो ह वा आयतनं वेद, आयतनं ह स्वानां भवतीत्यर्थः । किं तदायतनमिति, आह— मनो ह वा आयतनम् । इन्द्रियोपहृतानां विषयाणां भोक्त्रर्थानां प्रत्ययरूपाणां मन आयतनमाश्रयः । अतो मनो ह वा आयतनमित्युक्तम् ॥ अथ ह प्राणा अह‍ श्रेयसि व्यूदिरे- ऽहँ श्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति ॥ ६ ॥ अथ ह प्राणाः एवं यथोक्तगुणाः सन्तः अहंश्रेयसि

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अहं श्रेयानस्मि अहं श्रेयानस्मि इत्येतस्मिन्प्रयोजने व्यूदिरे नाना विरुद्धं चोदिरे उक्तवन्तः ॥ ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचु- भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच य- स्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥ - ते ह ते हैवं विवदमाना आत्मनः श्रेष्ठत्वविज्ञानाय प्रजापतिं पितरं जनयितारं कंचिदेत्य ऊचुः उक्तवन्त:- हे भगवन् कः नः अस्माकं मध्ये श्रेष्ठः अभ्यधिकः गुणैः ? इत्येवं पृष्टवन्तः । तान् पितोवाच ह - यस्मिन् वः युष्माकं मध्ये उत्क्रान्ते शरीरमिदं पापिष्ठमिवातिशयेन जीवतोऽपि समुत्क्रान्तप्राणं ततोऽपि पापिष्ठतरमिवातिशयेन दृश्येत कुणपमस्पृश्यमशुचि दृश्येत, सः वः युष्माकं श्रेष्ठ इत्यवो- चत् काक्वा तद्दुःखं परिजिहीर्षुः ॥ साह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमि- ति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन. पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्या-

१.]

पञ्चमोऽध्यायः ।
यन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥

चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्ये - त्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति य- थान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वद- न्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥ श्रोत्र होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो याचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्ये- त्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोतेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ तथोक्तेषु प्रित्रा प्राणेषु सा ह वाक् उच्चक्राम उत्क्रान्त-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. वती; सा च उत्क्रम्य संवत्सरमात्रं प्रोष्य स्वव्यापारानि- वृत्ता सती पुनः पर्येत्य इतरान्प्राणानुवाच — कथं केन प्रकारेणाशकत शक्तवन्तो यूयं मदृते मां विना जीवितुं धारयितुमात्मानमिति ; ते ह ऊचु: - यथा कला इत्यादि, कला: मूका: यथा लोकेऽवदन्तो वाचा जीवन्ति । कथम् ? प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्या- यन्तो मनसा, एवं सर्वकरणचेष्टां कुर्वन्त इत्यर्थः । एवं वय- मजीविष्मेत्यर्थः । आत्मनोऽश्रेष्ठतां प्राणेषु बुद्ध्वा प्रविवेश ह वाक् पुनः स्वव्यापारे प्रवृत्ता बभूवेत्यर्थः । समानमन्यत् चक्षुर्होच्चक्राम श्रोत्रं होश्चक्राम मनो होश्चक्रामेत्यादि । यथा बाला अमनस: अप्ररूढमनस इत्यर्थः ॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सु- हयः पङ्खीशशङ्कन्संखिदेदेव मितरान्प्राणा- न्समखिदत्तः हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेषि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥ एवं परीक्षितेषु वागादिषु, अथ अनन्तरं ह स मुख्य: प्राणः उच्चिक्रमिषन् उत्क्रमितुमिच्छन् किमकरोदिति, उ- च्यते—यथा लोके सुहय: शोभनोऽश्वः पढीशशङ्कन् पाद- बन्धनकीलान् परीक्षणाय आरूढेन कशया हतः सन् सं-

१.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

खिदेत् समुत्खनेत् समुत्पाटयेत्, एवमितरान्वागादीन्प्राणान् समखिदत् समुद्धृतवान् । ते प्राणाः संचालिताः सन्तः स्वस्थाने स्थातुमनुत्सहमाना: अभिसमेत्य मुख्यं प्राणं त- मूचुः — हे भगवन् एधि भव नः स्वामी, यस्मात् त्वं नः श्रेष्ठोऽसि ; मा च अस्माद्देहादुत्क्रमीरिति ॥ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच य- दहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति ॥ अथ हैन श्रोत्रमुवाच यदह संप- दस्मि त्वं तत्संपदसीत्यथ हैनं मन उवाच . यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ अथ हैनं वागादय: प्राणस्य श्रेष्ठत्वं कार्येण आपादयन्तः आहु:- बलिमिव हरन्तो राज्ञे विशः । कथम् ? वाक् तावदु- वाच - यदहं वसिष्ठोऽस्मि, यदिति क्रियाविशेषणम्, यद्वसिष्ठ- त्वगुणास्मीत्यर्थः ; त्वं तद्वसिष्ठः तेन वसिष्ठत्वगुणेन त्वं तद्व- सिष्ठोऽसि तद्गुणस्त्वमित्यर्थः । अथवा तच्छन्दोऽपि क्रियावि- शेषणमेव । त्वत्कृतस्त्वदीयोऽसौ वसिष्ठत्वगुणोऽज्ञानान्ममेति मया अभिमत इत्येतत् । तथोत्तरेषु योज्यं चक्षुः श्रोत्रमनःसु ॥ न वै वाचो न चक्षूषि न श्रोत्राणि S. U. IV. 5

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. न मनासीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाच - क्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥ श्रुतेरिदं वच:- युक्तमिदं वागादिभिर्मुख्यं प्राणं प्रत्यभिहि- तम् ; यस्मान्न वै लोके वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनां- सीति वागादीनि करणान्याचक्षते लौकिका आगमज्ञा वा ; किं तर्हि, प्राणा इत्येव आचक्षते कथयन्ति ; यस्मात्प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि वागादीनि करणजातानि भवति ; अतो मुख्यं प्राणं प्रत्यनुरूपमेव वागादिभिरुक्तमिति प्रकरणार्थमुपसंजिहीर्षति ॥ ननु कथमिदं युक्तं चेतनावन्त इव पुरुषा अहंश्रेष्ठतायै वि- वदन्तः अन्योन्यं स्पर्धेरन्निति ; न हि चक्षुरादीनां वाचं प्रत्या- ख्याय प्रत्येकं वदनं संभवति ; तथा अपगमो देहात् पुनः प्रवे- शो ब्रह्मगमनं प्राणस्तुतिर्वोपपद्यते । तत्र अग्न्यादिचेतनावद्दे- वताधिष्ठितत्वात् वागादीनां चेतनावत्त्वं तावत् सिद्धमागमतः । तार्किकसमयविरोध इति चेत् देहे एकस्मिन्ननेकचेतनावत्त्वे, न, ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वाभ्युपगमात् । ये तावदीश्वरमभ्युपग- च्छन्ति तार्किकाः, ते मनआदिकार्यकरणानामाध्यात्मिकानां बाह्यानां च पृथिव्यादीनामीश्वराधिष्ठितानामेव नियमेन प्रवृ- त्तिमिच्छन्ति - रथादिवत् । न च अस्माभिः अग्न्याद्याश्चेतना- वत्योऽपि देवता अध्यात्मं भोक्त्रयः अभ्युपगम्यन्ते ; किं तर्हि,

१.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

- कार्यकरणवतीनां हि तासां प्राणैकदेवताभेदानामध्यात्माधिभू- ताधिदैवभेदकोटि विकल्पानामध्यक्षतामात्रेण नियन्ता ईश्वरो- ऽभ्युपगम्यते । स ह्यकरण:, 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्य- त्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण:' इत्यादिमन्त्रवर्णात्; 'हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् ' ' हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वम्' इत्यादि च श्वेताश्वतरीयाः पठन्ति । भोक्ता कर्मफलसंबन्धी देहे तद्वि- लक्षणो जीव इति वक्ष्यामः । वागादीनां च इह संवादः कल्पि- तः विदुषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणश्रेष्ठतानिर्धारणार्थम्- यथा लोके पुरुषा अन्योन्यमात्मनः श्रेष्ठतायै विवदमाना: कं- चिगुणविशेषाभिज्ञं पृच्छन्ति को नः श्रेष्ठो गुणैरिति ; तेनोक्ता ऐकैकश्येन अदः कार्य साधयितुमुद्यच्छत, येनादः कार्य सा- ध्यते, स वः श्रेष्ठः - इत्युक्ताः तथैवोद्यच्छन्तः आत्मनोऽन्यस्य वा श्रेष्ठतां निर्धारयन्ति - तथेमं संव्यवहारं वागादिषु कल्पि- तवती श्रुतिः - कथं नाम विद्वान् वागादीनामेकैकस्याभावे- ऽपि जीवनं दृष्टं न तु प्राणस्येति प्राणश्रेष्ठतां प्रतिपद्येतेति । तथा च श्रुतिः कौषीतकिनाम् - 'जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रा- पेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्या- मो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न:' इत्याद्या ॥ इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥

द्वितीयः खण्डः ॥ स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंचनाननं भवतीति ॥ १ ॥ स होवाच मुख्य: प्राण:- किं मेऽन्नं भविष्यतीति । मुख्यं प्राणं प्रष्टारमिव कल्पयित्वा वागादीन्प्रतिवक्तृनिव कल्पय- न्ती श्रुतिराह— यदिदं लोकेऽन्नजातं प्रसिद्धम् आ श्वभ्यः श्वभिः सह आ शकुनिभ्यः सह शकुनिभिः सर्वप्राणिनां यद- न्नम्, तत् तत्रान्नमिति होचुर्वागादय इति । प्राणस्य सर्वमन्नं प्राणोऽत्ता सर्वस्यान्नस्येत्येवं प्रतिपत्तये कल्पिताख्यायिकारूपा- ह्यावृत्य स्वेन श्रुतिरूपेण आह - तद्वै एतत् यत्किंचिल्लोके प्रा- णिभिरन्नमद्यते, अनस्य प्राणस्य तदन्नं प्राणेनैव तदद्यत इत्य- र्थः । सर्वप्रकारचेष्टाव्याप्तिगुणप्रदर्शनार्थम् अन इति प्राणस्य प्रत्यक्षं नाम । प्राद्युपसर्गपूर्वत्वे हि विशेषगतिरेव स्यात् । तथा च सर्वान्नानामत्तुर्नामग्रहणमितीदं प्रत्यक्षं नाम अन इति स- र्वान्नानामत्तुः साक्षादभिधानम् । न ह वा एवंविदि यथोक्त- प्राणविदि प्राणोऽहमस्मि सर्वभूतस्थः सर्वान्नानामत्तेति, त- स्मिन्नेवंविदि ह वै किंचन किंचिदपि प्राणिभिरद्यं सर्वैः

२.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

अनन्नम् अनद्यं न भवति, सर्वमेवंविद्यन्नं भवतीत्यर्थः, प्राण- भूतत्वाद्विदुषः, 'प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति' इत्युप- क्रम्य ' एवंविदो ह वा उदेति सूर्य एवंविद्यस्तमेति' इति श्रुत्यन्तरात् ॥ स होवाच किं मे वासो भविष्यती- त्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भु- को ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति ॥ २ ॥ स ह उवाच पुनः प्राणः- पूर्ववदेव कल्पना । किं मे वासो भविष्यतीति । आप इति होचुर्वागादय: । यस्मात्प्राण- स्य वासः आपः, तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः भोक्ष्यमाणा भुक्त- वन्तश्च ब्राह्मणा विद्वांसः एतत्कुर्वन्ति । किम् ? अद्भि: वास- स्थानीयाभिः पुरस्तात् भोजनात्पूर्वम् उपरिष्टाच्च भोजनादूर्ध्व च परिदधति परिधानं कुर्वन्ति मुख्यस्य प्राणस्य । लम्भुको लम्भनशीलो वासो ह भवति ; वाससो लब्धैव भवती- त्यर्थः । अनग्नो ह भवति । वाससो लम्भुकत्वेनार्थसिद्धैवा- नग्नतेति अनग्नो ह भवतीत्युत्तरीयवान्भवतीत्येतत् ॥ भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यदाचमनं शुद्धयर्थं विज्ञातम्, तस्मिन् प्राणस्य वास इति दर्शनमात्रमिह विधीयते —— अद्भिः ,

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. परिदधतीति; न आचमनान्तरम् — यथा लौकिकैः प्राणिभि- रद्यमानमन्नं प्राणस्येति दर्शनमात्रम्, तद्वत्; किं मेऽन्नं किं मे वास इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनयोस्तुल्यत्वात् । यद्याचमनमपूर्व ता. दर्थ्येन क्रियेत, तदा कृम्याद्यन्नमपि प्राणस्य भक्ष्यत्वेन विहितं स्यात् । तुल्ययोर्विज्ञानार्थयोः प्रश्नप्रतिवचनयोः प्रकरणस्य विज्ञानार्थत्वादर्धजरतीयो न्यायो न युक्तः कल्पयितुम् । यत्तु प्रसिद्धमाचमनं प्रायत्यार्थ प्राणस्यानग्नतार्थं च न भव- तीत्युच्यते, न तथा वयमाचमनमुभयार्थं ब्रूमः । किं तर्हि, प्रायत्यार्थाचमनसाधनभूता आप: प्राणस्य वास इति दर्शनं चोद्यत इति ब्रूमः । तब आचमनस्योभयार्थत्वप्रसङ्गदोषचो- दना अनुपपन्ना । वासोऽर्थ एव आचमने तद्दर्शनं स्यादिति चेत्, न, वासोज्ञानार्थवाक्ये वासोर्थापूर्वाचमनविधाने तत्रा- नग्नतार्थत्वदृष्टिविधाने च वाक्यभेदः । आचमनस्य तदर्थत्व- मन्यार्थत्वं चेति प्रमाणाभावात् ॥ तद्वैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये.. वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्का- य स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः . प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥ . तदेतत्प्राणदर्शनं स्तूयते । कथम् ? तद्वैतत्प्राणदर्शनं सत्य -

२.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

कामो जाबालो गोश्रुतये नाम्ना वैयाघ्रपद्याय व्याघ्रपदोऽपत्यं वैयाघ्रपद्यः तस्मै गोश्रुत्याख्याय उक्त्वा उवाच अन्यदपि वक्ष्यमाणं वचः । किं तदुवाचेति, आह— यद्यपि शुष्काय स्थाणवे एतद्दर्शनं ब्रूयात्प्राणवित्, जांयेरन् उत्पद्येरन्नेव अ- स्मिन्स्थाणौ शाखा: प्ररोहेयुश्च पलाशानि पत्राणि, किमु जीवते पुरुषाय ब्रूयादिति ॥ यथोक्तप्राणदर्शनविदः इदं मन्थाख्यं कर्म आरभ्यते- अथ यदि महजिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्या रात्रौ सर्वोषधस्य मन्थं दधिमधुनो रुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपात - मवनयेत् ॥ ४ ॥ अथ अनन्तरं यदि महत् महत्त्वं जिगमिषेत् गन्तुमि- च्छेत्, महत्त्वं प्राप्तुं यदि कामयेतेत्यर्थः, तस्येदं कर्म विधी - यते । महन्त्वे हि सति श्रीरुपनमते । श्रीमतो हि अर्थप्राप्तं धनम्, ततः कर्मानुष्ठानम्, ततश्च देवयानं पितृयाणं वा पन्थानं प्रतिपत्स्यत इत्येतत्प्रयोजनमुररीकृत्य महत्त्वप्रेप्सोरिदं कर्म, न विषयोपभोगकामस्य । तस्यायं कालादिविधिरुच्यते- अमावास्यायां दीक्षित्वा दीक्षित इव भूमिशयनादिनियमं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. कृत्वा तपोरूपं सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमित्यादिधर्मवान्भूत्वेत्यर्थः । न पुनर्दैश्मेव कर्मजातं सर्वमुपादत्ते, अतद्विकारत्वान्मन्था- ख्यस्य कर्मण: । 'उपसद्व्रती' इति श्रुत्यन्तरात् पयोमात्र- भक्षणं च शुद्धिकारणं तप उपादत्ते । पौर्णमास्यां रात्रौ कर्म आरभते — सर्वौषधस्य प्राम्यारण्यानामोषधीनां यावच्छक्त्य- ल्पमल्पमुपादाय तद्वितुषीकृत्य आममेव पिष्टं दधिमधुनो रौ- दुम्बरे कंसाकारे चमसाकारे वा पात्रे श्रुत्यन्तरात्प्रक्षिप्य उपमध्य अग्रतः स्थापयित्वा ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावा- वसध्ये आज्यस्य आवापस्थाने हुत्वा स्रुवसंलग्नं मन्थे संपात - मवनयेत् संस्रवमधः पातयेत् ॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्ना- वाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्संपदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपात - मवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत् ॥ ५ ॥ समानमन्यत्, वसिष्ठाय प्रतिष्ठायै संपदे आयतनाय स्वाहेति, प्रत्येकं तथैव संपातमवनयेत् हुत्वा ॥ अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जप-

२.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

त्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिद स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठय श्रैष्ठय५ राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेद५ सर्वमसानीति ॥ ६ ॥ अथ प्रतिसृष्य अग्नेरीषदपसृत्य अञ्जलौ मन्थमाधाय जप- ति इमं मन्त्रम् — अमो नामास्यमा हि ते ; अम इति प्राण- स्य नाम । अन्नेन हि प्राणः प्राणिति देहे इत्यतो मन्थद्रव्यं प्राणस्य अन्नत्वात् प्राणत्वेन स्तूयते अमो नामासीति ; कुतः ? यत: अमा सह हि यस्मात्ते तव प्राणभूतस्य सर्वे समस्तं जगदिदम्, अत: । स हि प्राणभूतो मन्थो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्व; अत एव च राजा दीप्तिमान् अधिपतिश्च अधिष्ठाय पालयिता सर्वस्य । सः मा मामपि मन्थः प्राणो ज्यैष्टया- दिगुणपूगमात्मनः गमयतु, अहमेवेदं सर्वे जगदसानि भवानि प्राणवत् । इति - शब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः ॥ अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति त- त्सवितुर्वृणीमह इत्याचामति वयं देवस्थ भोजनमित्याचामति श्रेष्ठ सर्वधातममि- त्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्व

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये पिबति निर्णिज्य कसं चमसं वा पश्चा- दग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्ये- त्समृद्धं कर्मेति विद्यात् ॥ ७ ॥ [ख. अथ अनन्तरं खलु एतया वक्ष्यमाणया ऋचा पच्छः पादशः आचामति भक्षयति, मन्त्रस्यैकैकेन पादेनैकैकं प्रासं भक्षयति । तत् भोजनं सवितुः सर्वस्य प्रसवितु:, प्राणमा- दित्यं च एकीकृत्योच्यते, आदित्यस्य वृणीमहे प्रार्थये महि मन्थरूपम्; येनान्नेन सावित्रेण भोजनेनोपभुक्तेन वयं सवितृस्वरूपापन्ना भवेमेत्यभिप्रायः । देवस्य सवितुरिति पूर्वेण संबन्धः । श्रेष्ठं प्रशस्यतमं सर्वान्नेभ्यः सर्वधा- तमं सर्वस्य जगतो धारयितृतमम् अतिशयेन विधातृत- ममिति वा ; सर्वथा भोजनविशेषणम् । तुरं त्वरं तूर्ण शीघ्रमित्येतत्, भगस्य देवस्य सवितुः स्वरूपमिति शेष: ; धीमहि चिन्तयेमहि विशिष्टभोजनेन संस्कृताः शुद्धात्मानः सन्त इत्यभिप्रायः । अथवा भगस्य श्रियः कारणं महत्त्वं प्राप्तुं कर्म कृतवन्तो वयं तद्धीमहि चिन्तयेमहीति सर्वे च मन्थलेपं पिबति । निर्णिज्य प्रक्षाल्य कंसं कंसाकारं चमसं चमसाकारं वा औदुम्बरं पात्रम्; पीत्वा आचम्य पश्चादग्नेः :;

२.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

प्राक्शिराः संविशति चर्मणि वा अजिने स्थण्डिले केवलायां वा भूमौ वाचंयमो वाग्यतः सन्नित्यर्थः, अप्रसाहो न प्रसह्यते नाभिभूयते स्त्र्याद्यनिष्टस्वप्नदर्शनेन यथा, तथा सं- यतचित्तः सन्नित्यर्थः । स एवंभूतो यदि स्त्रियं पश्येत्स्वप्नेषु, तदा विद्यात्समृद्धं ममेदं कर्मेति ॥ तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियः खप्नेषु पश्यति समृद्धिं तत्र जा- नीयान्तस्मिन्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिद- र्शने ॥ ८ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ तदेतस्मिन्नर्थे एष श्लोको मन्त्रोऽपि भवति - यदा कर्मसु काम्येषु कामार्थेषु स्त्रियं स्वप्नेषु स्वप्नदर्शनेषु स्वप्नकालेषु वा पश्यति, समृद्धिं तत्र जानीयात्, कर्मणां फलनिष्पत्तिर्भवि- ष्यतीति जानीयादित्यर्थः ; तस्मिंस्त्र्यादिप्रशस्तस्व प्रदर्शने सतीत्यभिप्रायः । द्विरुक्तिः कर्मसमाप्त्यर्था ॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम् ॥

तृतीयः खण्डः ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः संसारगतयो वक्तव्याः वैराग्यहेतो- र्मुमुक्षूणाम् इत्यत आख्यायिका आरभ्यते— श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानाँ समिति- मेयाय त‍ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कु- मारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ श्वेतकेतुर्नामत:, ह इति ऐतिह्यार्थः, अरुणस्यापत्यमा- रुणिः तस्यापत्यमारुणेयः पञ्चालानां जनपदानां समितिं सभाम् एयाय आजगाम । तमागतवन्तं ह प्रवाहणो नामतः

जीवलस्यापत्यं जैवलिः उवाच उक्तवान् — हे कुमार अनु त्वा
त्वाम् अशिषत् अन्वशिषत् पिता ? किमनुशिष्टस्त्वं पित्रेत्यर्थः ।
इत्युक्तः स आह—अनु हि अनुशिष्टोऽस्मि भगव इति सूच-
यन्नाह ॥

वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृ- याणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥

३.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

तं ह उवाच - यद्यनुशिष्टोऽसि, वेत्थ यदितः अस्माल्लो- कात् अधि ऊर्ध्वं यत्प्रजाः प्रयन्ति यद्गच्छन्ति, तत्किं जानीषे इत्यर्थः । न भगव इत्याह इतर:, न जानेऽहं तत् यत्पृच्छसि । एवं तर्हि, वेत्थ जानीषे यथा येन प्रकारेण पुनरावर्तन्त इति । न भगव इति प्रत्याह । वेत्थ पथोर्मार्गयोः सहप्रयाण- योर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना व्यावर्तनमितरेतर- वियोगस्थानं सह गच्छतामित्यर्थः ॥ वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुता- वापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ वेत्थ यथा असौ लोकः पितृसंबन्धी- यं प्राप्य पुनरा- वर्तन्ते, बहुभिः प्रयद्भिरपि येन कारणेन न संपूर्यते इति । न भगव इति प्रत्याह । वेत्थ यथा येन क्रमेण पञ्चम्यां पञ्चसंख्याकायामाहुतौ हुतायाम् आहुतिनिर्वृत्ता आहुतिसा- धनाश्च आपः पुरुषवचसः पुरुष इत्येवं वचोऽभिधानं यासां हूयमानानां क्रमेण षष्ठाहुतिभूतानां ताः पुरुषवचसः पुरुष- शब्दवाच्या भवन्ति पुरुषाख्यां लभन्त इत्यर्थः । इत्युक्तो नैव भगव इत्याह ; नैवाहमत्र किंचन जानामीत्यर्थः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये अथानु किमनुशिष्टोऽवोचथा यो ही- मानि न विद्यात्कथ‍ सोऽनुशिष्टो ब्रुवी- तेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय त हो- वाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवान्त्र- वीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥ [ख. अथ एवमज्ञः सन् किमनु कस्मात्त्वम् अनुशिष्टोऽस्मीति - अवोचथा उक्तवानसि ; यो हि इमानि मया पृष्टान्यर्थजा- तानि न विद्यात् न विजानीयात् कथं स विद्वत्सु अनुशि- " ष्टोऽस्मीति ब्रुवीत । इत्येवं स श्वेतकेतुः राज्ञा आयस्त: आ- यासितः सन् पितुरर्धं स्थानम् एयाय आगतवान्, तं च पितरमुवाच – अननुशिष्य अनुशासनमकृत्वैव मा मां किल भगवान् समावर्तनकालेऽब्रवीत् उक्तवान् अनु त्वाशिषम् अन्वशिषं त्वामिति ॥ - पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्ते- षां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवा- च यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥

३.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायाही चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय त होवाच मानुषस्य भगवन्गौ- तम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमार- स्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ - यतः पञ्च पञ्चसंख्याकान्प्रश्नान् राजन्यबन्धुः राजन्या बन्धवोऽस्येति राजन्यबन्धुः स्वयं दुर्वृत्त इत्यर्थः, अप्राक्षीत् पृष्टवान् । तेषां प्रश्नानां नैकंचन एकमपि नाशकं न शक्तवा- नहं विवक्तुं विशेषेणार्थतो निर्णेतुमित्यर्थः । स ह उवाच पिता - यथा मा मां वत्स त्वं तदा आगतमात्र एव एतान्प्र- श्रान् अवद उक्तवानसि तेषां नैकंचन अशकं विवक्तुमिति, तथा मां जानीहि त्वदीयाज्ञानेन लिङ्गेन मम तद्विषयम- ज्ञानं जानीहीत्यर्थः । कथम् ? यथा अहमेषां प्रश्नानाम् एकं चन एकमपि न वेद न जाने इति — यथा त्वमेवान एता- प्रश्नान् न जानीषे, तथा अहमपि एतान्न जाने इत्यर्थः । अतो मय्यन्यथाभावो न कर्तव्यः । कुत एतदेवम् ? यतो न जाने ; यद्यहमिमान्प्रश्नान् अवेदिष्यं विदितवानास्मि, कथं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. ते तुभ्यं प्रियाय पुत्राय समावर्तनकाले पुरा नावक्ष्यं नोक्त- वानस्मि - इत्युक्त्वा स ह गौतम: गोत्रतः राज्ञ: जैवले: अ स्थानम् एयाय गतवान् । तस्मै ह गौतमाय प्राप्ताय अर्हाम् अर्हणां चकार कृतवान् । स च गौतमः कृतातिथ्यः उषित्वा परेद्युः प्रातःकाले सभागे सभां गते राज्ञि उदेयाय । . भजनं भाग: पूजा सेवा सह भागेन वर्तमानो वा सभागः पूज्यमानोऽन्यैः स्वयं गौतमः उदेयाय राजानमुद्गतवान् । तं होवाच गौतमं राजा - मानुषस्य भगवन् गौतम मनुष्य संब- न्धिनो वित्तस्य ग्रामादेः वरं वरणीयं कामं वृणीथा: प्रार्थये - था: । स ह उवाच गौतमः —- तवैव तिष्ठतु राजन् मानुषं वित्तम् ; यामेव कुमारस्य मम पुत्रस्य अन्ते समीपे वाचं पञ्चप्रश्नलक्षणाम् अभाषथाः उक्तवानसि तामेव वाचं मे मह्यं ब्रूहि कथय- इत्युक्तो गौतमेन राजा स ह कृच्छ्री दुःखी बभूव - कथं त्विदमिति ॥ तरह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार त‍ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छ- ति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशा- सनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥

३.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

स ह कृच्छ्रीभूतः अप्रत्याख्येयं ब्राह्मणं मन्वानः न्यायेन विद्या वक्तव्येति मत्वा तं ह गौतमं चिरं दीर्घकालं वस- इत्येवमाज्ञापयांचकार आज्ञप्तवान् । यत्पूर्वे प्रख्यातवान् राजा विद्याम्, यश्च पश्चाश्चिरं वसेत्याज्ञप्तवान्, तन्निमित्तं ब्राह्मणं क्षमापयति हेतुवचनोक्त्या । तं ह उवाच राजा- सर्वविद्यो ब्राह्मणोऽपि सन् यथा येन प्रकारेण मा मां हे गौतम अवदः त्वम्-तामेव विद्यालक्षणां वाचं मे ब्रूहि - इत्यज्ञा - नात्, तेन त्वं जानीहि । तत्रास्ति वक्तव्यम् -- यथा येन प्रका- रेण इयं विद्या प्राक् त्वत्तो ब्राह्मणान् न गच्छति न गतवती, न च ब्राह्मणा अनया विद्यया अनुशासितवन्तः, तथा एतत्प्रसिद्धं लोके यत:, तस्मादु पुरा पूर्व सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव क्षत्र- जातेरेव अनया विद्यया प्रशासनं प्रशास्तृत्वं शिष्याणाम- भूत् बभूव ; क्षत्रियपरम्परयैवेयं विद्या एतावन्तं कालमा- गता ; तथाप्यहमेतां तुभ्यं वक्ष्यामि ; त्वत्संप्रदानादूर्ध्वं त्रा- ह्मणान्गमिष्यति ; अतो मया यदुक्तम्, तत्क्षन्तुमर्हसीत्यु- क्त्वा तस्मै ह उवाच विद्यां राजा ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥ 5. r, IV. 6

चतुर्थः खण्डः ॥ - 'पञ्चम्यामाहुतावाप:' इत्ययं प्रश्न: प्राथम्येनापाक्रियते,. तदपाकरणमनु इतरेषामपाकरणमनुकूलं भवेदिति । अग्नि- होत्राहुत्योः कार्यारम्भो यः, स उक्तो वाजसनेयके तं प्रति प्रश्नाः । उत्क्रान्तिराहुत्योर्गति: प्रतिष्ठा तृप्ति: पुनरावृ- तिर्लोकं प्रत्युत्थायी इति । तेषां च अपाकरणमुक्तं तत्रैव- 'ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्ते अन्तरिक्षमाविशतस्ते अन्तरिक्षमेवाहवनीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीरेव शुक्ला- माहुतिं ते अन्तरिक्षं तर्पयतस्ते तत उत्क्रामत' इत्यादि ; एवमेव पूर्ववद्दिवं तर्पयतस्ते तत आवर्तेते । इमामाविश्य तर्पयित्वा पुरुषमाविशतः । ततः स्त्रियमाविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भव- ति इति । तत्र अग्निहोत्राहुत्योः कार्यारम्भमात्रमेवंप्रकारं भवतीत्युक्तम्, इह तु तं कार्यारम्भमग्निहोत्रापूर्वविपरिणामल- क्षणं पञ्चधा प्रविभज्य अग्नित्वेनोपासनमुत्तरमार्गप्रतिपत्ति- साधनं विधित्सन् आह-- असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्या- दित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्र- मा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥

४.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

असौ वाव लोको गौतमाग्निरित्यादि । इह सायंप्रातर- ग्निहोबाहुती हुते पयआदिसाधने श्रद्धापुरःसरे आहवनीया- मिसमिद्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गभाविते कर्त्रादिकारकभाविते च अन्तरिक्षक्रमेणोत्क्रम्य द्युलोकं प्रविशन्त्यौ सूक्ष्मभूते अ- प्समवायित्वादपशब्दवाच्ये श्रद्धा हेतुत्वाच्च श्रद्धाशब्दवाच्ये । तयोरधिकरणः अग्निः अन्यच्च तत्संबन्धं समिदादीत्युच्यते । या च असावग्न्यादिभावना आहुत्योः, सापि तथैव निर्दि- श्यते । असौ वाब लोकोऽग्निः हे गौतम - यथामिहोत्वाधिकर- णमाहवनीय इह । तस्याग्नेर्द्युलोकाख्यस्य आदित्य एव स- मित, तेन हि इद्ध: असौ लोको दीप्यते, अत: समिन्ध- नात् समिदादित्यः । रश्मयो धूमः, तदुत्थानात्; समिधो हि धूम उत्तिष्ठति । अहरर्चि: प्रकाशसामान्यात्, आदि- त्यकार्यत्वाच्च । चन्द्रमा अङ्गारा:, अह्नः प्रशमेऽभिव्यक्तेः ; अर्चिषो हि प्रशमेऽङ्गारा अभिव्यज्यन्ते । नक्षत्राणि विस्फु- लिङ्गाः, चन्द्रमसोऽवयवा इव विप्रकीर्णत्वसामान्यात् ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥

'

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. तस्मिन्नेतस्मिन् यथोक्तलक्षणेऽग्नौ देवा यजमानप्राणा अग्न्यादिरूपा अधिदैवतम् । श्रद्धाम् अग्निहोत्राहुतिपरिणामाव- स्थारूपा: सूक्ष्मा आपः श्रद्धाभाविताः श्रद्धा उच्यन्ते, पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इत्यपां होम्य- तया प्रश्ने श्रुतत्वात्; ' श्रद्धा वा आप: श्रद्धामेवारभ्य प्रणीय प्रचरन्ति' इति च विज्ञायते । तां श्रद्धाम् अनूपां जुह्वति; तस्या आहुतेः सोमो राजा अपां श्रद्धाशब्दवा- च्यानां द्युलोकाम्रौ हुतानां परिणामः सोमो राजा संभवति — यथा ऋग्वेदादिपुष्परसा ऋगादिमधुकरोपनीतास्ते आदित्ये यशआदिकार्य रोहितादिरूपलक्षणमारभन्ते इत्युक्तम् — तथेमा अग्निहोत्राहुतिसमवायिन्यः सूक्ष्मा: श्रद्धाशब्दवाच्या आप द्युलोकमनुप्रविश्य चान्द्रं कार्यमारभन्ते फलरूपमग्निहोत्रा- हुत्योः । यजमानाश्च तत्कर्तार आहुतिमया आहुतिभावना- भाविता आहुतिरूपेण कर्मणा आकृष्टा: श्रद्धाप्समवायिनो लोकमनुप्रविश्य सोमभूता भवन्ति । तदर्थे हि तैरग्निहोत्रं हुतम् । अत्र तु आहुतिपरिणाम एव पञ्चाग्निसंबन्धक्रमेण प्राधान्येन विवक्षित उपासनार्थे न यजमानानां गतिः । तां त्वविदुषां धूमादिक्रमेणोत्तरत्र वक्ष्यति, विदुषां च उत्तरा विद्याकृताम् ॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चमः खण्डः ॥ पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायु- रेब समिदभ्रं घूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ - " द्वितीयहोमपर्यायार्थमाह — पर्जन्यो वाव पर्जन्य एव गौतमाग्निः पर्जन्यो नाम वृष्टयुपकरणाभिमानी देवताविशे- षः । तस्य वायुरेव समित् वायुना हि पर्जन्योऽग्निः समिध्यते ; पुरोवातादिप्राबल्ये वृष्टिदर्शनात् । अभ्रं घूमः, धूमकार्यत्वाद्धूमवच्च लक्ष्यमाणत्वात् । विद्युदर्चिः, प्रकाशसा- मान्यात् । अशनिः अङ्गारा:, काठिन्याद्विद्युत्संबन्धाद्वा । ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः, ह्रादनयः गर्जितशब्दाः मेघानाम्, विप्रकीर्णत्वसामान्यात् ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमः रा- जानं जुह्वति तस्या आहुतेर्बर्ष‍ सं- भवति ॥ २ ॥

इति पञ्चमः खण्डः ॥
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पूर्ववत्सोमं राजानं जुह्वति ।
तथा आहुतेर्वर्षे संभवति ; श्रद्धाख्या आपः सोमाकारपरि-
णता द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्नि प्राप्य वृष्टित्वेन परिणमन्ते ॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥

षष्ठः खण्डः ॥ पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संव- त्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरचि- र्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ , पृथिवी वाव गौतमाग्निरित्यादि पूर्ववत् । तस्याः पृथि - व्याख्यस्याग्नेः संवत्सर एव समित् संवत्सरेण हि कालेन समिद्धा पृथिवी व्रीह्यादिनिष्पत्तये भवति । आकाशो धूमः, पृथिव्या इवोत्थित आकाशो दृश्यते— यथा अग्नेर्धूमः । रात्रिरचिः, पृथिव्या हि अप्रकाशात्मिकाया अनुरूपा रात्रिः, तमोरूपत्वात् — अग्नेरिवानुरूपमचिः । दिशः अङ्गारा:, उप- शान्तत्वसामान्यात् । अवान्तरदिशः विस्फुलिङ्गाः, क्षुद्र- त्वसामान्यात् ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षे जुह्वति तस्या आहुतेरन्नः संभवति ॥ २ ॥ इति षष्ठः खण्डः ॥ तस्मिन्नित्यादि समानम् । तस्या आहुतेरन्नं व्रीहियवादि संभवति ॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥

सप्तमः खण्डः ॥ पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वाचिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ " पुरुषो वाव गौतमाग्निः । तस्य वागेव समित् वाचा हि मुखेन समिध्यते पुरुषो न मूकः । प्राणो धूमः, धूम इव मुखान्निर्गमनात् । जिह्वा अर्चि:, लोहितत्वात् । चक्षुः अङ्गाराः, भास आश्रयत्वात् । श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः, विप्रकी- र्णत्वसाम्यात् ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः संभवति ॥ २ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ समानमन्यत् । अन्नं जुह्वति व्रीह्यादिसंस्कृतम् । तस्या आहुते रेतः संभवति ॥ इति सप्तमखण्डभाष्यम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनि- रर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ योषा वाव गौतमाग्निः । तस्या उपस्थ एव समित् तेन हि सा पुत्राद्युत्पादनाय समिध्यते । यदुपमन्त्रयते स धूमः, स्त्रीसंभवादुपमन्त्रणस्य । योनिरर्चिः, लोहितत्वात् । यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः, अग्निसंबन्धात् । अभिनन्दाः सुखलवाः विस्फुलिङ्गाः, क्षुद्रत्वात् ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः संभवति ॥ २ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति । तस्या आहुते- र्गर्भः संभवतीति । एवं श्रद्धासोमवर्षान्नरेतोहवनपर्यायक्र-

८.]

- पञ्चमोऽध्यायः ।

मेण आप एव गर्भीभूतास्ताः । तत्र अपामाहुतिसमवायि- . त्वात् प्राधान्यविवक्षा - आपः पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषवचसो भवन्तीति । न त्वाप एव केवलाः सोमादिकार्यमारभन्ते । न च आपोऽत्रिवृत्कृताः सन्तीति । त्रिवृत्कृतत्वेऽपि विशेष- संज्ञालाभो दृष्टः पृथिवीयमिमा आपोऽयमग्निरित्यन्यतम- बाहुल्यनिमित्त: । तस्मात्समुदितान्येव भूतान्यव्बाहुल्या- त्कर्मसमवायीनि सोमादिकार्यारम्भकाण्याप इत्युच्यन्ते । दृश्यते च द्रवबाहुल्यं सोमवृष्टयन्नरेतोदेहेषु । बहुद्रवं च शरीरं यद्यपि पार्थिवम् । तत्र पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां रेतो- रूपा आपो गर्मीभूताः ॥ इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥

नवमः खण्डः ॥ इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवच- सो भवन्तीति सं उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते १ ॥ इति तु एवं तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती- ति व्याख्यातः एकः प्रश्नः । यत्तु द्युलोकादिमां प्रत्यावृत्तयो - राहुत्योः पृथिवीं पुरुषं स्त्रियं क्रमेण आविश्य लोकं प्रत्यु- त्थायी भवतीति वाजसनेयके उक्तम्, तत्प्रासङ्गिकमिहो- च्यते । इह च प्रथमे प्रश्ने उक्तम्- वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति । तस्य च अयमुपक्रमः स गर्भोऽपां पञ्चमः परि- 'णामविशेष आहुतिकर्मसमवायिनीनां श्रद्धाशब्दवाच्यानाम् उल्बावृतः उल्बेन जरायुणा आवृत: वेष्टित: दश वा नव वा मासान् अन्तः मातुः कुक्षौ शयित्वा यावद्वा यावता का- 'लेन न्यूनेनातिरिक्तेन वा अथ अनन्तरं जायते ॥ - उल्बावृत इत्यादि वैराग्यहेतोरिदमुच्यते । कष्टं हि मातुः कुक्षौ मूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिप्तस्य गर्भस्यो - बाशुचिपटावृतस्य लोहितरेतोशुचिबीजस्य मातुरशितपी-

९.].

पञ्चमोऽध्यायः ।

तरसानुप्रवेशेन विवर्धमानस्य निरुद्धशक्तिबलवीर्यतेज: प्रज्ञा- चेष्टस्य शयनम् । ततो योनिद्वारेण पीड्यमानस्य कष्टतरा निःसृतिर्जन्मेति वैराग्यं ग्राहयति, मुहूर्तमप्यसां दश वा नव वा मासानतिदीर्घकालमन्तः शयित्वेति च ॥ स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो भवति ॥ २ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ स एवं जातः यावदायुषं पुनः पुनर्घटीयन्त्रवद्गमनागम- नाय कर्म कुर्वन् कुलालचक्रवद्वा तिर्यग्भ्रमणाय यावत्कर्म - णोपात्तमायुः तावज्जीवति । तमेनं क्षीणायुषं प्रेतं मृतं दिष्टं कर्मणा निर्दिष्टं परलोकं प्रति- यदि चेज्जीवन् वैदिके कर्मणि ज्ञाने वा अधिकृत: - तमेनं मृतम् इतः अस्माग्रामात् अग्नये अग्न्यर्थम् ऋत्विजो हरन्ति पुत्रा वा अन्त्यकर्मणे । यत एव इत आगत: अग्नेः सकाशात् श्रद्धाद्याहुतिक्रमेण, यत्तश्च पञ्चभ्योऽग्निभ्यः संभूतः उत्पन्नः भवति, तस्मै एव अग्नये हरन्ति स्वामेव योनिम् अग्निम् आपादयन्तीत्यर्थः ॥ इति नवमखण्डभाष्यम् ॥

दशमः खण्डः ॥ तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्य- चिंषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणप- क्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासास्तान् ॥ १ ॥ मासेभ्यः संवत्सर" संवत्सरादादित्य- मादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं त- त्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥ २ ॥ - ' वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्ति' इत्ययं प्रश्नः प्रत्युपस्थितो- Sपाकर्तव्यतया । तत् तत्र लोकं प्रति उत्थितानाम् अधिकृतानां गृहमेधिनां ये इत्थम् एवं यथोक्तं पश्चाग्निदर्शनम् - द्युलोकाद्य- निभ्यो वयं क्रमेण जाता अग्निस्वरूपाः पञ्चाग्न्यात्मानः- इत्येवं विदुः जानीयुः । कथमवगम्यते इत्थं विदुरिति गृहस्था एव उच्यन्ते नान्य इति ? गृहस्थानां ये त्वनित्थंविदः केवलेष्टापूर्तदत्तपरा: ते धूमादिना चन्द्रं गच्छन्तीति वक्ष्यति । ये च अरण्योपलक्षिता वैखानसाः परिव्राजकाश्च श्रद्धा तप

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

इत्युपासते, तेषां च इत्थंविद्भिः सह अर्चिरादिना गमनं वक्ष्यति, पारिशेष्यादग्निहोत्राहुति संबन्धाच्च गृहस्था एव गृह्य- न्ते - इत्थं विदुरिति । ननु ब्रह्मचारिणोऽप्यगृहीता ग्रामश्रुत्या अरण्यश्रुत्या च अनुपलक्षिता विद्यन्ते, कथं पारिशेष्यसिद्धि: ? नैष दोषः । पुराणस्मृतिप्रामाण्यात् ऊर्ध्वरेतसां नैष्ठिकन्रह्म- चारिणाम् उत्तरेणार्यम्णः पन्थाः प्रसिद्धः, अतः तेऽप्यरण्य- वासिभिः सह गमिष्यन्ति । उपकुर्वाणकास्तु स्वाध्यायग्रह- णार्थी इति न विशेषनिर्देशाहः । ननु ऊर्ध्वरेतस्त्वं चेत् उत्तरमार्गप्रतिपत्तिकारणं पुराणस्मृतिप्रामाण्यादिष्यते, इत्थं- वित्त्वमनर्थकं प्राप्तम् । न, गृहस्थान्प्रत्यर्थवत्त्वात् । ये गृहस्था अनित्थंविद:, तेषां स्वभावतो दक्षिणो धूमादि: पन्थाः प्रसिद्ध:, तेषां य इत्थं विदुः सगुणं वा अन्यद्ब्रह्म विदुः, 'अथ यदु चैवास्मिञ्शव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेव ' इति लिङ्गात् उत्तरेण ते गच्छन्ति । ननु ऊर्ध्वरेतसां गृहस्थानां च समाने आश्रमित्वे ऊर्ध्वरेतसामेव उत्तरेण पथा गमनं न गृहस्थानामिति न युक्तम् अग्निहोत्रादिवैदिककर्मबाहुल्ये च सति ; नैष दोष:, अपूता हि ते – शत्रुमित्रसंयोगनिमित्तौ हि तेषां रागद्वेषौ, तथा धर्माधर्मो हिंसानुग्रह निमित्तौ, हिंसानृतमायाब्रह्मचर्यादि च बह्वशुद्धिकारणमपरिहार्य ते- -

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. " षाम्, अतोऽपूताः । अपूतत्वात् न उत्तरेण पथा गमनम् । हिंसानृतमायाब्रह्मचर्यादिपरिहाराच्च शुद्धात्मानो हि इतरे, शत्रुमित्ररागद्वेषादिपरिहाराच्च विरजसः; तेषां युक्त उत्तर: पन्थाः । तथा च पौराणिकाः -- 'ये प्रजामीषिरे ऽधीरास्ते श्मशानानि भेजिरे । ये प्रजां नेषिरे धीरास्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे' इत्याहु: । इत्थंविदां गृहस्थानामरण्यवासिनां च समानमार्गत्वेऽमृतत्वफले च सति, अरण्यवासिनां विद्यान- र्थक्यं प्राप्तम् ; तथा च श्रुतिविरोध: - ' न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः' इति, 'स एनमविदितो न भुनक्ति इति च विरुद्धम् । न, आभूतसंप्लवस्थानस्यामृतत्वेन विव- क्षितत्वात् । तत्रैवोक्तं पौराणिकैः -- ' आभूतसंप्लवं स्थान- ममृतत्वं हि भाष्यते ' इति । यच्च आत्यन्तिक्रममृतत्वम्, तद्- पेक्षया 'न तत्र दक्षिणा यन्ति' 'स एनमविदितो न भुनक्ति' इत्याद्याः श्रुतयः -- इत्यतो न विरोधः । न च पुन- रावर्तन्ते' इति ' इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते ' इत्यादि- श्रुतिविरोध इति चेत्, न ; ' इमं मानवम् ' इति विशेषणात् ' तेषामिह न पुनरावृत्तिरस्ति' इति च। यदि हि एकान्तेनैव नावर्तेरन्, इमं मानवम् इह इति च विशेषणमनर्थकं स्यात् । इममिह इत्याकृतिमात्रमुच्यत इति चेत्, न ; अनावृत्तिशब्दे-

१०.]

। पञ्चमोऽध्यायः ।

२९५.

नैव नित्यानावृत्त्यर्थस्य प्रतीतत्वात् आकृतिकल्पना अन- र्थिका । अत: इमभिह इति च विशेषणार्थवत्त्वाय अन्यत्र आवृत्तिः कल्पनीया । न च सदेकमेवाद्वितीयमित्येवं प्रत्य- यवतां मूर्धन्यनाड्या अर्चिरादिमार्गेण गमनम्, 'ब्रह्मैव स- ब्रह्माप्येति' ' तस्मात्तत्सर्वमभवत् ' ' न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । अत्रैव समबलीयन्ते' इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । ननु तस्माज्जीवादुञ्चिक्रमिषोः प्राणा नोत्क्रामन्ति सहैव ग- च्छन्तीत्ययमर्थः कल्प्यत इति चेत्; न, ' अत्रैव समवली - यन्ते' इति विशेषणानर्थक्यात्, 'सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति' इति च प्राणैर्गमनस्य प्राप्तत्वात् । तस्मादुत्क्रामन्तीत्यनाशङ्क- वैषा । यदापि मोक्षस्य संसारगतिवैलक्षण्यात्प्राणानां जी- वेन सह आगमनमाशङ्कथ तस्मान्नोत्क्रामन्तीत्युच्यते, तदा- पि 'अत्रैव समवलीयन्ते ' इति विशेषणमनर्थकं स्यात् । न च प्राणैर्वियुक्तस्य गतिरुपपद्यते जीवत्वं वा, सर्वगत-- त्वात्सदात्मनो निरवयवत्वात् प्राणसंबन्धमात्रमेव हि अ- भिविस्फुलिङ्गवज्जीवत्वभेदकारणमित्यतः तद्वियोगे जीवत्वं गतिर्वा न शक्या परिकल्पयितुम्, श्रुतयश्चेत्प्रमाणम् । न च सतोऽणुरवयवः स्फुटितो जीवाख्यः सद्रूपं छिद्रीकुर्वन् गच्छतीति शक्यं कल्पयितुम् । तस्मात् ' तयोर्ध्वमायन्नमृ-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तत्वमेति' इति सगुणब्रह्मोपासकस्य प्राणैः सह नाड्या गम- नम्, सापेक्षमेव च अमृतत्वम्, न साक्षान्मोक्ष इति गम्यते, ' तदपराजिता पूस्तदैरं मदीयं सरः ' इत्याद्युक्त्वा ' तेषामे- वैष ब्रह्मलोक:' इति विशेषणात् ॥ अतः पञ्चाग्निविदो गृहस्था:, ये च इमे अरण्ये वान- प्रस्थाः परिव्राजकाश्च सह नैष्ठिकब्रह्मचारिभिः श्रद्धा तप इत्येवमाद्युपासते श्रद्धधानास्तपस्विनश्चेत्यर्थः ; उपासनशब्द- स्तात्पर्यार्थः ; इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासत इति यद्वन् । श्रुत्य- न्तरात् ये च सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यमुपासते, ते सर्वे अि षम् अर्चिरभिमानिनीं देवताम् अभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्ते । समानमन्यत् चतुर्थगतिव्याख्यानेन । एष देवयानः पन्था व्याख्यातः सत्यलोकावसानः, न अण्डाद्वहि:, ' यदन्तरा पितरं मातरं च' इति मन्त्रवर्णात् ॥ अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमि- "त्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमा- द्वात्रिः रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षडूद- क्षिणैति मासास्तान्नैते संवत्सरमभि- प्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥ -

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

अथेत्यर्थान्तरप्रस्तावनार्थ:, य इमे गृहस्थाः ग्रामे, ग्राम इति गृहस्थानामसाधारणं विशेषणम् अरण्यवासिभ्यो व्या- वृत्त्यर्थम् — यथा वानप्रस्थपरिव्राजकानामरण्यं विशेषणं गृहस्थेभ्यो व्यावृत्त्यर्थम्, तद्वत्; इष्टापूर्ते इष्टमग्निहोत्रादि वैदिकं कर्म, पूर्त वापीकूपतडागारामादिकरणम् ; दत्तं बहि- वैदि यथाशक्त्यर्हेभ्यो द्रव्यसंविभागो दत्तम्; इति एवंविधं परिचरणपरित्राणादि उपासते, इति-शब्दस्य प्रकारदर्श- नार्थत्वात् । ते दर्शनवर्जितत्वाद्धूमं धूमाभिमानिनीं देवताम् अभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्ते । तया अतिवाहिता धूमाद्रात्रिं रात्रिदेवतां रात्रेरपरपक्षदेवताम् एवमेव कृष्णपक्षाभिमानिनीम् अपरपक्षात् यान्षण्मासान् दक्षिणा दक्षिणां दिशमेति सविता, तान्मासान् दक्षिणायनषण्मासाभिमानिनीर्देवताः पद्यन्त इत्यर्थः । संघचारिण्यो हि षण्मासदेवता इति मासानिति बहुवचनप्रयोगः तासु । नैते कर्मिणः प्रकृताः संवत्सरं संवत्सराभिमानिनीं देवतामभिप्राप्नुवन्ति । कुत: पुनः संवत्सरप्राप्तिप्रसङ्गः, यतः प्रतिषिध्यते ? अस्ति हि प्रस- ङ्गः—संवत्सरस्य हि एकस्यावयवभूते दक्षिणोत्तरायणे, तत्र अर्चिरादिमार्गप्रवृत्तानामुदगयनमासेभ्योऽवयविन: संवत्स- रस्य प्राप्तिरुक्ता ; अत: इहापि तदवयवभूतानां दक्षिणायन- S. U. IV. 7 प्रति-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. मासानां प्राप्तिं श्रुत्वा तदवयविनः संवत्सरस्यापि पूर्ववत्प्रा- प्रिरापन्नेति । अतः तत्प्राप्तिः प्रतिषिध्यते - नैते संवत्सरम- भिप्राप्नुवन्तीति ॥ मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाका- शमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्दे- वानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥ मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशम् आकाशाच्चन्द्रम- संम् । कोऽसौ, यस्तैः प्राप्यते चन्द्रमाः ? य एष दृश्यतेऽन्त- रिक्षे सोमो राजा ब्राह्मणानाम्, तदन्नं देवानाम्, तं चन्द्रमस- मन्नं देवा इन्द्रादयो भक्षयन्ति । अतस्ते धूमादिना गत्वा चन्द्र- भूताः कर्मिणो देवैर्भक्ष्यन्ते । ननु अनर्थाय इष्टादिकरणम्, यद्यन्नभूता देवैर्भक्ष्येरन् । नैष दोष:, अन्नमित्युपकरणमा- त्रस्य विवक्षितत्वात् — न हि ते कबलोत्क्षेपेण देवैर्भक्ष्यन्ते । किं तर्हि, उपकरणमात्रं देवानां भवन्ति ते, स्त्रीपशुभृत्या- दिवत्, दृष्टश्चान्नशब्द उपकरणेषु - स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्नं वि शोऽन्नं राज्ञामित्यादि । न च तेषां स्त्र्यादीनां पुरुषोपभो- ग्यत्वेऽप्युपभोगो नास्ति । तस्मात्कर्मिणो देवानामुपभोग्या अपि सन्तः सुखिनो देवैः क्रीडन्ति । शरीरं च तेषां सुखो- पभोगयोग्यं चन्द्रमण्डले आप्यमारभ्यते । तदुक्तं पुरस्तात्- I

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

श्रद्धाशब्दा आपो द्युलोकाग्नौ हुताः सोमो राजा संभव- तीति । ता आपः कर्मसमवायिन्यः इतरैश्च भूतैरनुगता द्युलोकं प्राप्य चन्द्रत्वमापन्नाः शरीराद्यारम्भिका इष्टाद्युपा- सकानां भवन्ति । अन्त्यायां च शरीराहुतावन्नौ हुतायाम ग्निना दह्यमाने शरीरे तदुत्था आपो धूमेन सह ऊर्ध्वं यज- मानमावेश्य चन्द्रमण्डलं प्राप्य कुशमृत्तिकास्थानीया बाह्य- शरीरारम्भिका भवन्ति । तदारब्धेन च शरीरेण इष्टादि- फलमुपभुञ्जाना आसते ॥ तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वा- नं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशा- द्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भू- त्वाभ्रं भवति ॥ ५ ॥ यावत् तदुपभोगनिमित्तस्य कर्मणः क्षयः, संपतन्ति येने- ति संपातः कर्मणः क्षयः यावत्संपातं यावत्कर्मण: क्षय इत्यर्थः, तावत् तस्मिंश्चन्द्रमण्ले उषित्वा अथ अनन्तरम् एतमेव वक्ष्य- माणमध्वानं मार्ग पुनर्निवर्तन्ते । पुनर्निवर्तन्त इति प्रयोगा- त्पूर्वमप्यसकृच्चन्द्रमण्डलं गता निवृत्ताश्च आसन्निति गम्य- ते । तस्मादिह लोके इष्टादिकर्मोपचित्य चन्द्रं गच्छन्ति ; तत्क्षये च आवर्तन्ते; क्षणमात्रमपि तत्र स्थातुं न लभ्यते,

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये स्थितिनिमित्तकर्मक्षयात् - स्नेहक्षयादिव प्रदीपस्य ॥ [ख. तत्र किं येन कर्मणा चन्द्रमण्डलमारूढस्तस्य सर्वस्य क्षये तस्मादवरोहणम्, किं वा सावशेष इति । किं ततः ? यदि सर्वस्यैव क्षयः कर्मणः, चन्द्रमण्डलस्थस्यैव मोक्षः प्राप्नोति ; तिष्ठतु तावत्तत्रैव, मोक्षः स्यात्, न वेति ; तत आगतस्य इह शरीरोपभोगादि न संभवति । ' ततः शेषेण ' इत्यादिस्मृतिविरोधञ्च स्यात् । नन्विष्टापूर्तदत्तव्यतिरेकेणापि मनुष्यलोके शरीरोपभोगनिमित्तानि कर्माण्यनेकानि संभ- वन्ति, न च तेषां चन्द्रमण्डले उपभोगः, अतोऽक्षीणानि तानि ; यन्निमित्तं चन्द्रमण्डलमारूढः, तान्येव क्षीणानीत्य- विरोधः; शेषशब्दश्च सर्वेषां कर्मत्वसामान्यादविरुद्धः ; अत एव च तत्रैव मोक्षः स्यादिति दोषाभाव:; विरुद्धाने- कयोन्युपभोगफलानां च कर्मणाम् एकैकस्य जन्तोरारम्भक- त्वसंभवात् । न च एकस्मिञ्जन्मनि सर्वकर्मणां क्षय उपप- द्यते, ब्रह्महत्यादेश्व एकैकस्य कर्मण अनेकजन्मारम्भकत्वस्म- रणात्, स्थावरादिप्राप्तानां च अत्यन्तमूढानामुत्कर्षहेतोः कर्मण आरम्भकत्वासंभवात् । गर्भभूतानां च स्रंसमानानां कर्मासंभवे संसारानुपपत्तिः । तस्मात् न एकस्मिन्मनि सर्वे- षां कर्मणामुपभोगः ॥

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

यत्तु कैश्चिदुच्यते— सर्वकर्माश्रयोपमर्देन प्रायेण कर्म- णां जन्मारम्भकत्वम् । तत्र कानिचित्कर्माण्यनारम्भक- त्वेनैव तिष्ठन्ति कानिचिज्जन्म आरभन्त इति नोप- पद्यते, मरणस्य सर्वकर्माभिव्यञ्जकत्वात् स्वगोचराभिव्य- ञ्जकप्रदीपवदिति । तदसत् सर्वस्य सर्वात्मकत्वाभ्युप- गमात् न हि सर्व सर्वात्मकत्वे देशकालनिमित्तावरुद्ध- त्वात्सर्वात्मनोपमर्दः कस्यचित्क्वचिदभिव्यक्तिर्वा सर्वात्मनोप- पद्यते, तथा कर्मणामपि साश्रयाणां भवेत् — यथा च पूर्वानुभूतमनुष्य मयूरमर्कटादिजन्माभिसंस्कृताः विरुद्धानेक- वासनाः मर्कटत्वप्रापकेन कर्मणा मर्कटजन्म आरभमाणेन नोपमृद्यन्ते तथा कर्मण्यप्यन्यजन्मप्राप्तिनिमित्तानि नोपमृ- द्यन्त इति युक्तम् । यदि हि सर्वाः पूर्वजन्मानुभववासना: उपमृद्येरन्, मर्कटजन्मनिमित्तेन कर्मणा मर्कटजन्मन्यारब्धे मर्कटस्य जातमात्रस्य मातुः शाखायाः शाखान्तरगमने मातुरुदरसंलग्नत्वादिकौशलं न प्राप्नोति, इह जन्मन्यनभ्य- स्तत्वात् । न च अतीतानन्तरजन्मनि मर्कटत्वमेव आसी- त्तस्येति शक्यं वक्तुम्, 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्व- प्रज्ञा च' इति श्रुतेः । तस्माद्वासनावन्नाशेषकर्मोपमर्द इति शेषकर्मसंभवः । यत एवम् तस्माच्छेषेणोपभुक्तात्कर्मणः ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये संसार उपपद्यत इति न कश्चिद्विरोधः ॥ ' -- [ख: कोऽसावध्वा यं प्रति निवर्तन्त इति, उच्यते —— यथेतं यथागतं निवर्तन्ते । ननु मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादा- काशमाकाशाश्चन्द्रमसमिति गमनक्रम उक्तः, न तथा नि- वृत्ति: ; किं तर्हि, आकाशाद्वायुमित्यादि; कथं यथेतमित्यु- च्यते । नैष दोष:, आकाशप्राप्तेस्तुल्यत्वात्पृथिवीप्राप्तेश्च । न च अत्र यथेतमेवेति नियमः, अनेवंविधमपि निवर्तन्ते ; पुनर्निवर्तन्त इति तु नियमः । अत उपलक्षणार्थमेतत् - यद्यथे- तमिति । अतो भौतिकमाकाशं तावत्प्रतिपद्यन्ते -- यास्तेषां चन्द्रमण्डले शरीरारम्भिका आप आसन्, तास्तेषां तत्रोप- भोगनिमित्तानां कर्मणां क्षये विलीयन्ते - घृतसंस्थानमिवाभि- संयोगे, ता विलीना अन्तरिक्षस्था आकाशभूता इव सूक्ष्माः भवन्ति । ता अन्तरिक्षाद्वायुर्भवन्ति, वायुप्रतिष्ठा वायुभूता इतश्चामुतश्च ऊह्यमानाः ताभि: सह क्षीणकर्मा वायुभूतो भवति । वायुर्भूत्वा ताभिः सहैव धूमो भवति । धूमो भूत्वा अभ्रम् अव्भरणमात्ररूपो भवति ॥ अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्प- तयस्तिलभाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥ ६ ॥ अभ्रं भूत्वा ततः सेचनसमर्थो मेघो भवति ; भेघो भूत्वा उन्नतेषु प्रदेशेष्वथ प्रवर्षति ; वर्षधारारूपेण शेषकर्मा पततीत्यर्थः । त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इत्येवंप्रकारा जायन्ते ; क्षीणकर्मणामनेकत्वात् बहुवचननि- देश: । मेघादिषु पूर्वेष्वेकरूपत्वात् एकवचननिर्देश: । य- स्माद्भिरितटदुर्गनदीसमुद्रारण्य मरुदेशादि संनिवेशसहस्राणि व- र्षधाराभिः पतितानाम्, अतः तस्माद्धेतोः वै खलु दुर्निष्प्र- पतरं दुर्निष्क्रमणं दुर्निःसरणम् – यतो गिरितटादुदकस्रो- तसोह्यमाना नदीः प्राप्नुवन्ति, ततः समुद्रम्, ततो मकरादि- भिर्भक्ष्यन्ते ; तेऽप्यन्येन; तत्रैव च सह मकरेण समुद्रे विलीनाः समुद्राम्भोभिर्जलधरैराकृष्टाः पुनर्वर्षधाराभिर्मरुदेशे शिलातटे वा अगम्ये पतितास्तिष्ठन्ति कदाचिद्व्यालमृगादि- पीता भक्षिताश्चान्यैः तेऽप्यन्यैरित्येवंप्रकाराः परिवर्तेरन्; कदाचिदभक्ष्येषु स्थावरेषु जातास्तत्रैव शुष्येरन्; भक्ष्येष्वपि स्थावरेषु जातानां रेतः सिग्देहसंबन्धो दुर्लभ एव, बहुत्वा- स्थावराणाम् - इत्यतो दुर्निष्क्रमणत्वम् । अथवा अतः अस्मा- द्रीहियवादिभावात् दुर्निष्प्रपतरं दुर्निर्गमतरम् । दुर्निष्प्रपत- "

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. रमिति तकार एको लुप्तो द्रष्टव्यः ; व्रीहियवादिभावो दु- निष्प्रपत:, तस्मादपि दुर्निष्प्रपताद्रेतः सिग्देहसंबन्धो दुर्निष्प्र- पततर इत्यर्थः ; यस्मादूर्ध्वरेतोभिर्बालैः पुंस्त्वरहितैः स्थवि - रैर्वा भक्षिता अन्तराले शीर्यन्ते, अनेकत्वादन्नादानाम् । कदाचित्काकतालीयवृत्त्या रेतः सिग्भिर्भक्ष्यन्ते यदा तदा रेतः सिग्भावं गतानां कर्मणो वृत्तिलाभः । कथम् ? यो यो हि अन्नमत्ति अनुशयिभिः संश्लिष्टं रेतः सिक्, यश्च रेतः सिभ्वति ऋतुकाले योषिति, तद्भूय एव तदाकृतिरेव भवति ; तदवयवाकृति भूयस्त्वं भूय इत्युच्यते रेतोरूपेण योषितो गर्भाशयेऽन्तः प्रविष्टोऽनुशयी, रेतसो रेतः सिगाकृतिभावि- तत्वात्, 'सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतम् ' इति हि श्रुत्यन्त- रात् । अतो रेतःसिगाकृतिरेव भवतीत्यर्थः । तथा हि- पुरुषात्पुरुषो जायते गोर्गवाकृतिरेव न जात्यन्तराकृतिः, तस्माद्युक्तं तद्रूय एव भवतीति ॥ ये त्वन्ये अनुशयिभ्यश्चन्द्रमण्डलमनारुह्य इहैव पापकर्म- भिर्घोरैर्ब्रीहियवादिभावं प्रतिपद्यन्ते, पुनर्मनुष्यादिभावम्, तेषां नानुशयिनामिव दुर्निष्प्रपतरम् । कस्मात् ? कर्मणा हि तैर्त्रीहियवादिदेह उपात्त इति तदुपभोगनिमित्तक्षये व्रीह्यादि- स्तम्बदेहविनाशे यथाकर्मार्जितं देहान्तरं नवं नवं जलूकाव- •

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

त्संक्रमन्ते सविज्ञाना एव 'सविज्ञानो भवति सविज्ञानमे- . वान्ववक्रामति' इति श्रुत्यन्तरात् । यद्यप्युपसंहृतकरणाः सन्तो देहान्तरं गच्छन्ति, तथापि स्वप्नवत् देहान्तरप्राप्तिनि- मित्तकर्मोद्भावितवासनाज्ञानेन सविज्ञाना एव देहान्तरं गच्छन्ति, श्रुतिप्रामाण्यात् । तथा अर्चिरादिना धूमादिना च गमनं स्वप्न इवोद्भूतविज्ञानेन लब्धवृत्तिकर्मनिमित्तत्वा- गमनस्य । न तथा अनुशयिनां व्रीह्यादिभावेन जातानां सविज्ञानमेव रेतः सिग्योषिद्देहसंबन्ध उपपद्यते, न हि व्रीह्यादिलवनकण्डनपेषणादौ च सविज्ञानानां स्थितिरस्ति । ननु चन्द्रमण्डलादप्यवरोहतां देहान्तरगमनस्य तुल्यत्वात् जलूकावत्सविज्ञानतैव युक्ता, तथा सति घोरो नरका- नुभव इष्टापूर्तादिकारिणां चन्द्रमण्डलादारभ्य प्राप्तो याव- द्ब्राह्मणादिजन्म; तथा च सति, अनर्थायैव इष्टापू- र्ताद्युपासनं विहितं स्यात्; श्रुतेश्व अप्रामाण्यं प्राप्तम्, वैदिकानां कर्मणाम् अनर्थानुबन्धित्वात् । न, वृक्षारोहण- पतनवद्विशेषसंभवात् — देहाद्देहान्तरं प्रतिपित्सोः कर्मणो लब्धवृत्तित्वात् कर्मणोद्भावितेन विज्ञानेन सविज्ञानत्वं यु- तम् - वृक्षाप्रमारोहत इव फलं जिघृक्षोः । तथा अर्चिरा- दिना गच्छतां सविज्ञानत्वं भवेत्; धूमादिना च चन्द्रमण्ड-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. लमारुरुक्षताम् । न तथा चन्द्रमण्डलादवरुरुक्षतां वृक्षाग्रा- दिव पततां सचेतनत्वम् — यथा च मुद्गराद्यभिहतानां तद- भिघातवेदनानिमित्तसंमूर्छितप्रतिवद्धकरणानां स्वदेहेनैव दे- शांदेशान्तरं नीयमानानां विज्ञानशून्यता दृष्टा, तथा चन्द्र- मण्डलात् मानुषादिदेहान्तरं प्रति अवरुरुक्षतां स्वर्गभोग- निमित्तकर्मश्चयात् मृदिताव्देहानां प्रतिबद्धकरणानाम् । अतः ते अपरित्यक्तदेहबीजभूताभिरद्भिः मूर्च्छिता इव आका - शादिक्रमेण इमामवरुह्य कर्मनिमित्तजातिस्थावरदेहैः संश्लि यन्ते प्रतिवद्धकरणतया अनुद्भूतविज्ञाना एव । तथा लवन- कण्डनपेषणसंस्कारभक्षणरसादिपरिणामरेतःसेककालेषु मू- छितवदेव, देहान्तरारम्भकस्य कर्मणोऽलब्धवृत्तित्वात् । देह- बीजभूताप्संबन्धापरित्यागेनैव सर्वास्ववस्थासु वर्तन्त इति जलूकावत् चेतनावत्त्वं न विरुध्यते । अन्तराले त्वविज्ञानं मूर्च्छितवदेवेत्यदोषः । न च वैदिकानां कर्मणां हिंसायुक्तत्वे- नोभयहेतुत्वं शक्यमनुमातुम्, हिंसायाः शास्त्रचोदितत्वात् । 'अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्व तीर्थेभ्य:' इति श्रुतेः शास्त्रचोदि- ताया हिंसाया न अधर्महेतुत्वमभ्युपगम्यते । अभ्युपगतेऽप्य- धर्महेतुत्वे मन्त्रैर्विषादिवत् तदपनयोपपत्तेः न दुःखकार्यारम्भ- णोपपत्तिः वैदिकानां कर्मणाम् — मन्त्रेणेव विषभक्षणस्येति ॥

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रियोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपू- यां योनिमापद्येरन्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥ ७ ॥ . तत् तत्र तेष्वनुशयिनां ये इह लोके रमणीयं शोभनं चरणं शीलं येषां ते रमणीयचरणेनोपलक्षितः शोभनोऽनु- शयः पुण्यं कर्म येषां ते — रमणीयचरणाः उच्यन्ते ; क्रौर्या- नृतमायावर्जितानां हि शक्य उपलक्षयितुं शुभानुशयस- द्भाव:; तेनानुशयेन पुण्येन कर्मणा चन्द्रमण्डले भुक्तशेषेण अभ्याशो ह प्रिमेव, यदिति क्रियाविशेषणम्, ते रमणी- यां क्रौर्यादिवर्जितां योनिमापद्येरन् प्राप्नुयुः ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा स्वकर्मानुरूपेण । अथ पुनर्ये तद्विपरीताः कपूयचरणोपलक्षितकर्माणः अशुभानुशया अ- भ्य़ाशो ह यत्ते कपूयां यथाकर्म योनिमापद्येरन् कपूयामेव धर्मसंबन्धवर्जितां जुगुप्सितां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा स्वकर्मानुरूपेणैव ॥ .

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमा- नि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भव- . न्ति जायस्व प्रियस्वेत्येतत्तृतीय‍ स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्से- त तदेष श्लोकः ॥ ८ ॥ [ख. ये तु रमणीयचरणा द्विजातयः, ते स्वकर्मस्थाश्चेदिष्टा- दिकारिणः, ते धूमादिगत्या गच्छन्त्यागच्छन्ति च पुनः पुन:, घटीयन्त्रवत् । विद्यां चेत्प्राप्नुयुः, तदा अर्चिरादिना गच्छन्ति; यदा तु न विद्यासेविनो नापि इष्टादिकर्म सेवन्ते, तदा अथैतयोः पथोः यथोक्तयोरचिर्धूमादिलक्षणयोः न कत- रेण अन्यतरेण चनापि यन्ति । तानीमानि भूतानि क्षुद्राणि दंशमशककीटादीन्य सकृदावर्तीनि भवन्ति । अतः उभयमा- र्गपरिभ्रष्टा हि असकृज्जायन्ते म्रियन्ते च इत्यर्थः । तेषां ज- ननमरणसंततेरनुकरणमिदमुच्यते । जायस्व म्रियस्व इति ईश्वरनिमित्तचेष्टा उच्यते । जननमरणलक्षणेनैव कालयापना भवति, न तु क्रियासु शोभनेषु भोगेषु वा कालोऽस्तीत्यर्थः । एतत् क्षुद्रजन्तुलक्षणं तृतीयं पूर्वोक्तौ पन्थानावपेक्ष्य स्थानं संसरताम्, येनैवं दक्षिणमार्गगा अपि पुनरागच्छन्ति,

१०.]

पञ्चमोऽध्यायः । 1

अनधिकृतानां ज्ञानकर्मणोरगमनमेव दक्षिणेन पथेति, ते- नासौ लोको न संपूर्यते । पञ्चमस्तु प्रश्नः पञ्चाग्निविद्यया व्याख्यातः । प्रथमो दक्षिणोत्तर मार्गाभ्यामपाकृतः । दक्षिणो- तरयोः पथोर्व्यावर्तनापि - मृतानामग्नौ प्रक्षेपः समानः, ततो व्यावर्त्य अन्येऽचिरादिना यन्ति, अन्ये धूमादिना, पुनरुत्तर- दक्षिणायने षण्मासान्प्राप्नुवन्तः संयुज्य पुनर्व्यावर्तन्ते, अन्ये संवत्सरमन्ये मासेभ्यः पितृलोकम् — इति व्याख्याता । पुन- रावृत्तिरपि क्षीणानुशयानां चन्द्रमण्डलादाकाशादिक्रमेण उ- क्ता । अमुष्य लोकस्यापूरणं स्वशब्देनैवोक्तम्- तेनासौ लोको न संपूर्यत इति । यस्मादेवं कष्टा संसारगतिः, तस्माज्जुगुप्सेत । यस्माच्च जन्ममरणजनितवेदनानुभवकृतक्षणाः क्षुद्रजन्तवो ध्वान्ते च घोरे दुस्तरे प्रवेशिताः - सागर इव अगाधेऽप्लवे निराशाश्चोत्तरणं प्रति, तस्माच्चैवंविधां संसारगतिं जुगुप्सेत बीभत्सेत घृणी भवेत् — मा. भूदेवंविधे संसारमहोदधौ घोरे पात इति । तदेतस्मिन्नर्थे एषः श्लोकः पञ्चाग्निविद्या- स्तुतये ॥ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबच गुरो- स्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँ स्तैरिति ॥ ९ ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. स्तेनो हिरण्यस्य ब्राह्मणसुवर्णस्य हर्ता, सुरां पिबन् ब्रा- ह्मणः सन्, गुरोश्च तल्पं दारानावसन्, ब्रह्मा ब्राह्मणस्य हन्ता चेत्येते पतन्ति चत्वारः । पञ्चमश्च तैः सह आचर - न्निति । अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥ इति दशमः खण्डः ॥ अथ ह पुनः यो यथोक्तान्पश्चाग्नीन्वेद, स तैरप्याचरन् महापातकिभि: सह न पाप्मना लिप्यते, शुद्ध एवं । तेन पञ्चाग्निदर्शनेन पावितः यस्मात्पूतः, पुण्यो लोकः प्राजाप- त्यादिर्यस्य सोऽयं पुण्यलोकः भवति ; य एवं वेद यथोक्तं समस्तं पञ्चभिः प्रश्नैः पृष्टमर्थजातं वेद । द्विरुक्तिः समस्त- प्रश्ननिर्णय प्रदर्शनार्था ॥ इति दशमखण्डभाष्यम् ॥

एकादशः खण्डः ॥ दक्षिणेन पथा गच्छतामन्नभाव उक्त:- -' तद्देवानामन्नम् ' 'तं देवा भक्षयन्ति' इति ; क्षुद्रजन्तुलक्षणा च कष्टा संसार- गतिरुक्ता । तदुभयदोषपरिजिहीर्षया वैश्वानरात्तृभावप्रति- पत्त्यर्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते, ' अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियम्' इत्यादिलिङ्गात् । आख्यायिका तु सुखावबोधार्थी विद्यासंप्र- दानन्यायप्रदर्शनार्था च- प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्क- राक्ष्यो वुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महा- शाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमा- सां चक्रुः को न आत्मा किं ब्रह्मेति ॥ १ ॥ प्राचीनशाल इति नामतः, उपमन्योरपत्यमौपमन्यवः । सत्ययज्ञो नामतः, पुलुषस्यापत्यं पौलुषिः । तथेन्द्रद्युम्नो नामतः, भल्लवेरपत्यं भाल्लविः तस्यापत्यं भाल्लवेयः । जन' इति नामतः, शर्कराक्षस्यापत्यं शार्कराक्ष्यः । बुडिलो नामतः, अश्वतराश्वस्यापत्यमाश्वतराश्विः । पञ्चापि ते हैते महाशाला: महागृहस्था विस्तीर्णाभिः शालाभिर्युक्ताः संपन्न इत्यर्थः, महाश्रोत्रियाः श्रुताध्ययनवृत्त संपन्ना इत्यर्थः, ते एवं -

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. भूताः सन्तः समेत्य संभूय क्वचित् मीमांसां विचारणां चक्रुः कृतवन्त इत्यर्थः । कथम् ? को नः अस्माकमाला किं ब्रह्म -- इति ; आत्म ब्रह्मशब्दयोरितरेतरविशेषणविशेष्यत्वम् । ब्रह्मेति अध्यात्मपरिच्छिन्नमात्मानं निवर्तयति, आत्मेति च आत्मव्यतिरिक्तस्य आदित्यादिब्रह्मण उपास्यत्वं निवर्तयति । अभेदेन आत्मैव ब्रह्म ब्रह्मैव आत्मेत्येवं सर्वात्मा वैश्वानरो ब्रह्म स आत्मेत्येतत्सिद्धं भवति, 'मूर्धा ते व्यपतिष्यत ' 'अन्धोऽभविष्यः' इत्यादिलिङ्गात् ॥ ते ह संपादयांचऋरुद्दालको वै भगव- न्तोऽयमारुणिः संप्रतीममात्मानं वैश्वा- नरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति त‍ हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥ ते ह मीमांसन्तोऽपि निश्चयमलभमानाः संपादयांचक्रुः संपादितवन्तः आत्मन उपदेष्टारम् । उद्दालको वै प्रसिद्धो नामतः, भगवन्तः पूजावन्तः, अयमारुणि: अरुणस्यापत्यं संप्रति सम्यगिममात्मानं वैश्वानरम् अस्मदभिप्रेतमध्येति स्मरति । तं हन्त इदानीमभ्यागच्छाम इत्येवं निश्चित्य तं ह अभ्याजग्मुः गतवन्तः तम् आरुणिम् ॥ स ह संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मा-

११.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

मिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनु- शासानीति ॥ ३ ॥ स ह तान् दृष्ट्वैव तेषामागमनप्रयोजनं बुद्धा संपादयां- चकार । कथम्? प्रक्ष्यन्ति मां वैश्वानरम् इमे महाशाला : महाश्रोत्रियाः, तेभ्योऽहं न सर्वमिव पृष्टं प्रतिपत्स्ये वक्तुं नोत्सहे ; अत: हन्ताहमिदानीमन्यम् एषामभ्यनुशासानि वक्ष्याम्युपदेष्टारमिति ॥ तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैके- यः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति त‍ हाभ्याजग्मुः ॥ एवं संपाद्य तान् ह उवाच - अश्वपतिर्वै नामत: भग- वन्तः अयं केकयस्यापत्यं कैकेयः संप्रति सम्यगिममात्मानं वैश्वानरमध्येतीत्यादि समानम् ॥ तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयां-- चकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपो नाना- हिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदे- S. U. IV. 8

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये कैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भ- गवद्भथो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥ [ख. तेभ्यो ह राजा प्राप्तेभ्यः पृथक्पृथगर्हाणि अर्हणानि पुरोहितैर्भृत्यैश्च कारयांचकार कारितवान् । स ह अन्येद्युः राजा प्रात: संजिहान उवाच विनयेन उपगम्य — एतद्धनं मत्त उपादध्वमिति । तैः प्रत्याख्यातो मयि दोषं पश्यन्ति नूनम्, यतो न प्रतिगृह्णन्ति मत्तो धनम् इति मन्वानः आत्मनः सद्वृत्ततां प्रतिपिपादयिषन्नाह — न मे मम जनपदे स्तेनः परस्वहर्ता विद्यते ; न कदर्य: अदाता सति विभवे ; न मद्यपः द्विजोत्तम: सन्; न अनाहिताग्निः शतगुः ; न अविद्वान् अधिकारानुरूपम् ; न स्वैरी परदारेषु गन्ता ; अत एव स्वैरिणी कुत: दुष्टचारिणी न संभवतीत्यर्थः । तैश्च न वयं धनेनार्थिनं इत्युक्तः आह— अल्पं मत्वा एते धनं न गृह्णन्तीति, यक्ष्यमाणो वै कतिभिरहोभिरहं हे भगव- न्तोऽस्मि । तदर्थं क्लृप्तं धनं मया यावदेकैकस्मै यथोक्तम् ऋत्विजे धनं दाखामि तावत् प्रत्येकं भगवद्भयोऽपि दा- स्यामि । वसन्तु भगवन्तः, पश्यन्तु च मम यागम् ॥ ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्वरेत्तर हैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरः संप्रत्यध्येषि

११.]
पञ्चमोऽध्यायः ।
३१५
तमेव नो ब्रूहीति ॥ ६ ॥

इत्युक्ताः ते ह ऊचु: - येन ह एव अर्थेन प्रयोजनेन यं प्रति चरेत् गच्छेत् पुरुषः, तं ह एवार्थे वदेत् । इदमेव प्रयोजनमागमनस्येत्ययं न्याय: सताम् । वयं च वैश्वानर- ज्ञानार्थिन: । आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि सम्यग्जा- नासि । अतस्तमेव नः अस्मभ्यं ब्रूहि ॥ तान्होबाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते. ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे ता- न्हानुपनीयैवैतदुवाच ॥ ७ ॥ इत्युक्तः तान् ह उवाच । प्रातः वः युष्मभ्यं प्रतिवक्तास्मि प्रतिवाक्यं दातास्मीत्युक्ताः ते ह राज्ञोऽभिप्रायज्ञा: समि- त्पाणयः समिद्भारहस्ता: अपरेद्युः पूर्वां राजानं प्रतिचक्र- मिरे गतवन्तः । यत एवं महाशालाः महाश्रोत्रियाः ब्रां- ह्मणाः सन्तः महाशालत्वाद्यभिमानं हित्वा समिद्भारहस्ता : जातितो हीनं राजानं विद्यार्थिनः विनयेनोपजग्मुः । तथा अन्यैर्विद्योपादित्सुभिर्भवितव्यम् । तेभ्यश्च अदाद्विद्याम् अ- नुपनीयैव उपनयनमकृत्वैव तान् । यथा योग्येभ्यो विद्या-

मदात्, तथा अन्येनापि विद्या दातव्येति आख्यायिकार्थः ।
एतद्वैश्वानरविज्ञानमुवाचेति वक्ष्यमाणेन संबन्ध: ॥

इति एकादशंखण्डभाष्यम् ॥

द्वादशः खण्डः ॥ औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मान- मुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते ॥ १ ॥ स कथमुवांचेति, आह— औपमन्यव हे कम् आत्मानं वैश्वानरं त्वमुपास्ते इति पप्रच्छ । नन्वयमन्याय : - आचार्यः सन् शिष्यं पृच्छतीति । नैष दोष:, ' यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामि' इति न्यायदर्शनात् । अन्यत्राप्याचा- र्यस्य अप्रतिभानवति शिष्ये प्रतिभोत्पादनार्थः प्रश्नो दृष्टोऽजा- तशत्रोः, 'वैष तदाभूत्कुत एतदागात्' इति । दिवमेव धुलो- कमेव वैश्वानरमुपासे भगवो राजन् इति ह उवाच । एष वै सुतेजा: शोभनं तेजो यस्य सोऽयं सुतेजा इति प्रसिद्धो वैश्वानर आत्मा, आत्मनः अवयवभूतत्वात् । यं त्वम् आ- त्मानम् आत्मैकदेशम् उपास्से, तस्मात् सुतेजसो वैश्वानरस्य

१२.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

उपासनात् तव सुतमभिषुतं सोमरूपं कर्मणि प्रसुतं प्रकर्षेण च सुतम् आसुतं च अहर्गणादिषु तव कुले दृश्यते ; अतीव कर्मिणस्त्वत्कुलीना इत्यर्थः ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमे- वमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपति- ष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ अत्स्यन्नं दीप्ताग्निः सन् पश्यसि च पुत्रपौत्रादि प्रिय- मिष्टम् । अन्योऽप्यत्त्यन्नं पश्यति च प्रियं भवत्यस्य सुतं प्रसुतमासुतमित्यादि कर्मित्वं ब्रह्मवर्चसं कुले, य: कश्चित् एतं यथोक्तम् एवं वैश्वानरमुपास्ते । मूर्धा त्वात्मनो वैश्वानरस्य एष न समस्तो वैश्वानरः । अतः समस्तबुद्धधा वैश्वानरस्योपासनात् मूर्धा शिरस्ते विपरीतग्राहिणो व्यप- तिष्यत् विपतितमभविष्यत् यत् यदि मां नागतोऽभवि- घ्यः । · साध्वकार्षीः यन्मामागतोऽसीत्यभिप्राय: ॥ इति द्वादशखण्डभाष्यम् ॥

त्रयोदशः खण्डः ॥ अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीन- योग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते ॥ अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिम् - हे प्राचीनयोग्य कं त्वमा- त्मानमुपास्से इति; आदित्यमेव भगवो राजन् इति ह उवाच । शुक्लनीलादिरूपत्वाद्विश्वरूपत्वमादित्यस्य, सर्वरूपत्वाद्वा, सर्वा- णि रूपाणि हि त्वाष्ट्राणि यतः, अतो वा विश्वरूप आदित्यः ; त- दुपासनात् तब बहु विश्वरूपमिहामुत्रार्थमुपकरणं दृश्यते कुले ॥ प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्को ऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्य- . स्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वै- श्वानरमुपास्ते चक्षुष्ट्ङ्केतदात्मन इति होवा- चान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति ॥ किंच त्वामनु प्रवृत्त: अश्वतरीभ्यां युक्तो रथोऽश्वतरी- रथः दासीनिष्को दासीभिर्युक्तो निष्को हारो दासीनिष्कः । अत्स्यन्नमित्यादि समानम् । चक्षुर्वैश्वानरस्य तु सविता । तस्य समस्तबुद्धयोपासनात् अन्धोऽभविष्यः चक्षुर्होनोऽभ- विष्यः यन्मां नागमिष्य इति पूर्ववत् ॥

चतुर्दशः खण्डः ॥ अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्र- पद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्व- मत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रे- योऽनुयन्ति ॥ १ ॥ अथ ह उवाच इन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयम् — वैयाघ्रपद्य कं त्वं- मात्मानमुपास्ते इत्यादि समानम् । पृथग्वर्त्मा नाना वत्मनि यस्य वायोरावहोद्वहादिभिर्भेदैः वर्तमानस्य सोऽयं पृथग्व- र्त्मा वायुः । तस्मात् पृथग्वर्त्मात्मनो वैश्वानरस्योपासनात् पृथ- क् नानादिक्काः त्वां बलयः वस्त्रान्नादिलक्षणा वलय: आयन्ति आगच्छन्ति । पृथप्रथश्रेणयः रथपङ्कयोऽपि त्वामनुयन्ति ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमे- वमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमि- ष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ अत्स्यन्नमित्यादि समानम् । प्राणस्त्वेष आत्मन इति ह उवाच । प्राणस्ते तव उदक्रमिष्यत् उत्क्रान्तोऽभविष्यत्, यन्मां नागमिष्य इति ॥ ·

पञ्चदशः खण्डः ॥ अथ होवाच जन शार्कराक्ष्य कं त्व- मात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वै- श्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च ॥ १ ॥ अथ ह उवाच जनमित्यादि समानम् । एष वै बहुल आत्मा वैश्वानरः । बहुलत्वमाकाशस्य सर्वगतत्वात् बहुल- गुणोपासनाच्च । त्वं बहुलोऽसि प्रजया च पुत्रपौत्रादिलक्ष- णयां धनेन च हिरण्यादिना ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमे- वमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते संदेहस्त्वेष आत्मन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्य- द्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ संदेहस्त्वेष संदेहः मध्यमं शरीरं वैश्वानरस्य । दिरुप- चयार्थत्वात् मांसरुधिरास्थ्यादिभिश्च बहुलं शरीरं तत्संदेहः ते तव शरीरं व्यशीर्यत् शीर्णमभविष्यत् यन्मां नागमिष्य इति ॥ इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ।

षोडशः खण्डः ॥ अथ होवाच वुडिलमाश्वतराश्विं वै- याघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयि- रात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वँ रयिमान्पुष्टिमानसि ॥ १ ॥ अथ ह उवाच बुडिलमाश्वतराश्विमित्यादि समानम् । एष वै रयिरात्मा वैश्वानरो धनरूपः । अद्भ्योऽन्नं ततो धनमिति । तस्माद्रयिमान धनवान् त्वं पुष्टिमांश्च शरीरेण पुष्टेश्चान्ननिमित्तत्वात् ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमे- वमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्य- द्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति षोडशः खण्डः ॥ बस्तिस्त्वेष आत्मनो वैश्वानरस्य, बस्तिः मूत्रसंग्रहस्थानम्, बस्तिस्ते व्यभेत्स्यत् भिन्नोऽभविष्यत् यन्मां नागमिष्य इति ॥ इति षोडशखण्डभाष्यम् ॥

सप्तदशः खण्डः ॥ . अथ होवाचोद्दालकमारुणि गौतम कं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भग- वो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वै- श्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्ते तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च ॥ १ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्य- ति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्य- म्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति सप्तदशः खण्डः ॥ अथ ह उवाच उद्दालकमित्यादि समानम् । पृथिवीमेव भगवो राजन्निति ह उवाच । एष वै प्रतिष्ठा पादौ वैश्वा- नरस्य । पादौ ते व्यम्लास्येतां विम्लानावभविष्यतां थी- भूतौ यन्मां नागमिष्य इति ॥ इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥

अष्टादशः खण्डः ॥ तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेम- मात्मानं वैश्वानरं विद्वासोऽन्नमत्थ य- स्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मा- नं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु स- र्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मखन्नमन्ति ॥ १ ॥ तान् यथोक्तवैश्वानरदर्शनवतो ह उवाच - एते यूयम्, वै खल्वित्यनर्थकौ, यूयं पृथगिव अपृथक्सन्तमिममेकं वैश्वानर- मात्मानं विद्वांसः अन्नमत्थ, परिच्छिन्नात्मबुद्धयेत्येतत् - हस्ति- दर्शन इव जात्यन्धा: । यस्त्वेतमेवं यथोक्तावयवैः द्युमूर्धादिभिः पृथिवीपादान्तैर्विशिष्टमेकं प्रादेशमात्रं प्रादेशैः युमूर्धादिभिः पृथिवीपादान्तैः अध्यात्मं मीयते ज्ञायत इंति प्रादेशमात्रम् । मुखादिषु वा करणेष्वत्तृत्वेन मीयत इति प्रादेशमात्रः । द्युलोका- दिपृथिव्यन्तप्रदेशपरिमाणो वा प्रादेशमात्रः । प्रकर्षेण शास्त्रेण आदिश्यन्त इति प्रादेशा द्युलोकादय एव तावत्परिमाण: प्रादे- शमात्रः । शाखान्तरे तु मूर्धादिश्चिबुकप्रतिष्ठ इति प्रादेशमात्रं कल्पयन्ति । इह तु न तथा अभिप्रेतः, 'तस्य ह वा एतस्या-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. त्मन:' इत्याद्युपसंहारात् । प्रत्यगात्मतया अभिविमीयतेऽहमि ति ज्ञायत इत्यभिविमान: तमेतमात्मानं वैश्वानरम् - विश्वान्न- रान्नयति पुण्यपापानुरूपां गतिं सर्वात्मैष ईश्वरो वैश्वानरः, वि- श्वो नर एव वा सर्वात्मत्वात्, विश्वैर्वा नरैः प्रत्यगात्मतया प्र- विभज्य नीयत इति वैश्वानरः तमेवमुपास्ते य:, सोऽदन् अ- नादी सर्वेषु लोकेषु द्युलोकादिषु सर्वेषु भूतेषु चराचरेषु सर्वे- ष्वात्मसु शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिषु तेषु हि आत्मकल्पनाव्यप-

देश:, प्राणिनामन्नमत्ति वैश्वानरवित्सर्वात्मा सन् अन्नमन्ति ।
न यथा अज्ञः पिण्डमात्राभिमानः सन् इत्यर्थः ॥

तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्वैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथ- ग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिलमानि ब- र्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २॥ इति अष्टादशः खण्डः ॥ कस्मादेवम्? यस्मात्तस्य ह वै प्रकृतस्यैव एतस्य आ- त्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजा: चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथ-

१८.]

पञ्चमोऽध्यायः ।

ग्वर्त्मात्मा संदेह: बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादौ । अथवा विध्यर्थमेतद्वचनम् — एवमुपास्य इति । अथेदानीं वै- श्वानरविदो भोजनेऽग्निहोत्रं संपिपादयिषन् आह — एतस्य वैश्वानरस्य भोक्तुः उर एव वेदिः, आकारसामान्यात् । लोमानि बर्हिः, बेद्यामिवोरसि लोमान्यास्तीर्णानि दृश्यन्ते । हृदयं गार्हपत्यः, हृदयाद्धि मनः प्रणीतमिवानन्तरी भवति ; अतोऽन्वाहार्यपचनोऽग्निः मनः । आस्यं मुखमाहवनीय

इव आहवनीयो हूयतेऽस्मिन्नन्नमिति ।
इति अष्टादशखण्डभाष्यम् ॥

एकोनविंशः खण्डः ॥ तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीय स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्प्रा-. णाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ तत् तत्रैवं सति यद्भक्तं प्रथमं भोजनकाले आगच्छेद्धो- जनार्थम्, तद्धोमीयं तद्धोतव्यम्, अग्निहोत्रसंपन्मात्रस्य वि- वक्षितत्वान्नाग्निहोत्राङ्गेतिकर्तव्यताप्राप्तिरिह; स भोक्ता यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्, तां कथं जुहुयादिति, आह— प्रा- णाय स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण; आहुतिशब्दात् अवदानप्रमाणमन्नं प्रक्षिपेदित्यर्थः । तेन प्राणस्तृप्यति ॥ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौ- स्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किंच द्यौ- श्वादित्यश्वांधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु- तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन

१९.]
पञ्चमोऽध्यायः ।
३२७.
तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥

इति एकोनविंशः खण्डः ॥ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति, चक्षुषि तृप्यति आदित्यो द्यौश्चेत्यादि तृप्यति, यच्चान्यत् द्यौश्च आदित्यश्च स्वामित्वेना- धितिष्ठतः तच्च तृप्यति, तस्य तृप्तिमनु स्वयं भुञ्जानः तृप्यति एवं प्रत्यक्षम् । किं च प्रजादिभिश्च । तेजः शरीरस्था दीप्ति: उज्ज्वलत्वं प्रागल्भ्यं वा ब्रह्मवर्चसं वृत्तस्वाध्याय- निमित्तं तेजः ॥ इति एकोनविंशखण्डभाष्यम् ॥

विंशः खण्डः ॥ अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुया- ड्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥ १ ॥ व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृ- प्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किंच दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ इति विंशः खण्डः ॥ एकविंशः खण्डः ॥ अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयाद- पानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥ १ ॥ अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्निस्तृप्यत्यग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किंच पृथि- वी चाग्निश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृसिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेज- सा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ इति एकविंशः खण्डः ॥

द्वाविंशः खण्डः ॥ अथ यां चतुर्थी जुहुयात्तां जुहुयात्स- मानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥ १ ॥ समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किंच विद्युच्च पर्जन्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति त- स्यानु तृतिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्ना- द्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥

इति द्वाविंशः खण्डः ।
त्रयोविंशः खण्डः ॥

अथ यां पञ्चमीं जुहुयात्तां जुहुयादु- दानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति ॥ १ ॥ उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति त्वचि तृ- प्यन्त्यां वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यत्याका- शस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यत्किंच वायु- श्वाकाशश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्र- ह्मवर्चसेन ॥ २ ॥ अथ यां द्वितीयां तृतीयां चतुर्थी पञ्चमीमिति समानम् ॥ इति त्रयोविंशखण्डभाष्यम् ॥ s. U. Iv. 9

चतुर्विंशः खण्डः ॥ स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्त त्स्यात् ॥ १ ॥ स य: कश्चित् इदं वैश्वानरदर्शनं यथोक्तम् अविद्वान्सन् अग्निहोत्रं प्रसिद्धं जुहोति, यथा अङ्गारानाहुतियो ग्यानपो- ह्यानाहुतिस्थाने भस्मनि जुहुयात्, तादृक् तत्तुल्यं तस्य तद- ग्निहोत्रहवनं स्यात्, वैश्वानरविदः अग्निहोत्रमपेक्ष्य — इति प्रसिद्धाग्निहोत्रनिन्दया वैश्वानरविदोऽग्निहोत्रं स्तूयते ॥ अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वा- त्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥ अतश्च एतद्विशिष्टमग्निहोत्रम् । कथम् ? अथ य एतदेवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति, तस्य यथोक्तवैश्वानरविज्ञानवतः

२४.]

. पञ्चमोऽध्यायः ।

सर्वेषु लोकेष्वित्याद्युक्तार्थम्, हुतम् अन्नमत्ति इत्यनयोरेकार्थ- त्वात् ॥ तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैव‍ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३ ॥ किंच तद्यथा इषीकायास्तूलम् अग्नौ प्रोतं प्रक्षिप्तं प्रदू- येत प्रदह्येत क्षिप्रम्, एवं ह अस्य विदुषः सर्वात्मभूतस्य सर्वा- नानामत्तुः सर्वे निरवशिष्टाः पाप्मानः धर्माधर्माख्याः अने- कजन्मसंचिताः इह च प्राग्ज्ञानोत्पत्तेः ज्ञानसहभाविनश्च प्रदूयन्ते प्रदह्येरन् वर्तमानशरीरारम्भकपाप्मवर्जम् ; लक्ष्यं प्रति मुक्तेषुवत् प्रवृत्तफलत्वात् तस्य न दाहः । य एतदेवं -विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति भुङ्क्ते ॥ तस्मादु हैवंविद्यद्यपि चण्डालायोच्छि- ष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हु- तँ स्यादिति तदेष श्लोकः ॥ ४ ॥ स यद्यपि चण्डालाय उच्छिष्टानर्हाय उच्छिष्टं दद्यात् प्रतिषिद्धमुच्छिष्टदानं यद्यपि कुर्यात्, आत्मनि हैव अस्य चण्डालदेहस्थे वैश्वानरे तद्भुतं स्यात् न अधर्मनिमित्तम्-

'३३२ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. इति विद्यामेव स्तौति । तदेतस्मिन्स्तुत्यर्थे श्लोकः मन्त्रोऽप्येष भवति ॥ यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासत एव सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ॥ ५ ॥ इति चतुर्विंशः खण्डः ॥ यथा इह लोके क्षुधिता बुभुक्षिता बाला मातरं पर्यु- पासते -कदा नो माता अन्नं प्रयच्छतीति, एवं सर्वाणि भूता- न्यन्नादानि एवंविदः अग्निहोत्रं भोजनमुपासते -कदा त्वसौ भोक्ष्यत इति, जगत्सर्वं विद्वद्भोजनेन तृप्तं भवतीत्यर्थः द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्त्यर्था ॥ इति चतुर्विंशखण्डभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् षष्ठोऽध्यायः

॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ श्वेतकेतुः ह आरुणेय आस इत्याद्यध्यायसं- बन्ध:- ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलान्' इत्युक्तम्, कथं तस्मात् जगदिदं जायते तस्मि- न्नेव च लीयते अनिति च तेनैव इत्येतद्वक्त- व्यम् । अनन्तरं च एकस्मिन्भुक्ते विदुषि सर्वे जगतृप्तं भवतीत्युक्तम्, तत् एकत्वे सति आत्मनः सर्वभूतस्थस्य उप- पद्यते, न आत्मभेदे; कथं च तदेकत्वमिति तदर्थोऽयं षष्ठो- ऽध्याय आरभ्यते— श्वेतकेतुर्हारुणेय आस त‍ ह पितो- वाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै सो- म्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भ- वतीति ॥ १ ॥ पितापुत्राख्यायिका विद्यायाः सारिष्ठत्वप्रदर्शनार्था । श्वेतकेतुरिति नामतः, इ इत्यैतिह्यार्थः, आरुणेयः अरुणख

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. पौत्रः आस बभूव । तं पुत्रं ह आरुणिः पिता योग्यं विद्याभाजनं मन्वानः तस्योपनयनकालात्ययं च पश्यन् उवाच — हे श्वेतकेतो अनुरूपं गुरुं कुलस्य नो गत्वा बस ब्रह्मचर्यम् ; न च एतद्युक्तं यदस्मत्कुलीनो हे सोम्य अननूच्य अनधीत्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ब्राह्मणान्बन्धून्व्यपदिशति न स्वयं ब्राह्मणवृत्त इति । तस्य अत: प्रवासो अनुमीयते पितुः, येन स्वयं गुणवान्सन् पुत्रं नोपनेष्यति ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशति- वर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचा- नमानी स्तब्ध एयाय तरह पितोवाच ॥ सः पित्रोक्तः श्वेतकेतुः ह द्वादशवर्षः सन् उपेत्य आ- चार्य यावच्चतुर्विंशतिवर्षो बभूव, तावत् सर्वान्वेदान् चतुरो- ऽप्यधीत्य तदर्थे च बुद्ध्वा महामना: महत् गम्भीरं मनः यस्य असममात्मानमन्यैर्मन्यमानं मनः यस्य सोऽयं महा- मना: अनूचानमानी अनूचानमात्मानं मन्यत इति एवं- शीलो यः सोऽनूचानमानी स्तब्धः अप्रणतस्वभावः एयाय गृहम् । तम् एवंभूतं ह आत्मनोऽननुरूपशीलं स्तब्धं मानिनं पुत्रं दृष्ट्वा पितोवाच सद्धर्मावतारचिकीर्षया ।

१.]

षष्ठोऽध्यायः ।

श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनू- चानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतः श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ श्वेतकेतो यन्नु इदं महामना: अनूचानमानी स्तब्धश्चासि, कस्तेऽतिशयः प्राप्तः उपाध्यायात्, उत अपि तमादेशं आदि- श्यत इत्यादेशः केवलशास्त्राचर्योपदेशगम्यमित्येतत् येन वा परं ब्रह्म आदिश्यते स आदेश: तमप्राक्ष्यः पृष्टवानस्याचा- र्यम्? तमादेशं विशिनष्टि- येन आदेशेन श्रुतेन अश्रुतमपि अन्यच्छ्रुतं भवति अमतं मतम् अतर्कितं तर्कितं भवति अविज्ञातं विज्ञातं अनिश्चितं निश्चितं भवतीति । सर्वानपि वेदानधीत्य सर्वे च अन्यद्वेद्यमधिगम्यापि अकृतार्थ एव भवति यावदात्मतत्त्वं न जानातीत्याख्यायिकातोऽवगम्यते । तदेतदद्भुतं श्रुत्वा आह, कथं नु एतदप्रसिद्धम् अन्यविज्ञाने- नान्यद्विज्ञातं भवतीति; एवं मन्वानः पृच्छति — कथं नु केन प्रकारेण हे भगवः स आदेशो भवतीति ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्म-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये यं विज्ञातः स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ [ख. यथा स आदेशो भवति तच्छृणु हे सोम्य - यथा लोके एकेन मृत्पिण्डेन रुचककुम्भादिकारणभूतेन विज्ञातेन सर्व- मन्यत्तद्विकारजातं मृन्मयं मृद्विकारजातं विज्ञातं स्यात् । कथं मृत्पिण्डे कारणे विज्ञाते कार्यमन्यद्विज्ञातं स्यात् ? नैष दोष:, कारणेनानन्यत्वात्कार्यस्य । यन्मन्यसे अन्य- स्मिन्विज्ञातेऽन्यन्न ज्ञायत इति — सत्यमेवं स्यात्, यद्यन्य- त्कारणात्कार्यं स्यात्, न त्वेवमन्यत्कारणात्कार्यम् । कथं तदं लोके - इदं कारणमयमस्य विकार इति ? शृणु । वाचा- रम्भणं वागारम्मणं वागालम्बनमित्येतत् । कोऽसौ ? वि- कारो नामधेयं नामैव नामधेयम्, स्वार्थे धेयप्रत्ययः, वागा- लम्बनमात्रं नामैव केवलं न विकारो नाम वस्त्वस्ति ; पर- मार्थतो मृत्तिकेत्येव मृत्तिकैव तु सत्यं वस्त्वस्ति ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्व लोह- मयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्य एकेन लोहमणिना सुवर्णपिण्डेन सर्वमन्य-

१.]

षष्ठोऽध्यायः ।

द्विकारजातं कटकमुकुटकेयूरादि विज्ञातं स्यात् । वाचार- म्भणमित्यादि समानम् ॥ यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्व काष्र्णायसं विज्ञातः स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्य- मेव सोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६॥ यथा सोम्य एकेन नखनिकृन्तनेनोपलक्षितेन कृष्णाय- सपिण्डेनेत्यर्थः ; सर्व काष्र्णायसं कृष्णायसविकारजातं वि- ज्ञातं स्यात् । समानमन्यत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं दाट- न्तिकानेकभेदानुगमार्थम्, दृढप्रतीत्यर्थे च । एवं सोम्य स आदेशः, यः मयोक्तः भवति । इत्युक्तवति पितरि, आह इतर :- -- न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषु - र्यद्धयेतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवा स्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सो- स्पेति होवाच ॥ ७ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. न वै नूनं भगवन्त: पूजावन्त: गुरवः मम ये, एतत् यद्भवदुक्तं वस्तु नावेदिषुः न विज्ञातवन्तः नूनम् । यत् यदि हि अवेदिष्यन् विदितवन्तः एतद्वस्तु, कथं मे गुणवते भक्तायानुगताय नावक्ष्यन् नोक्तवन्तः, तेनाहं मन्ये- न विदितवन्त इति । अवाच्यमपि गुरोर्न्यग्भावमवादीत् पुन- गुरुकुलं प्रति प्रेषणभयात् । अतो भगवांस्त्वेव में मां तद्वस्तु, येन सर्वज्ञत्वं ज्ञातेन मे स्यात्, तद्ब्रवीतु कथयतु ; इत्युक्तः पितोवाच- तथास्तु सोम्येति ॥ इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥

द्वितीयः खण्डः ॥ सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाहि- .तीयम् । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसी- देकमेवाद्वितीयं तस्माद्सतः सज्जायत ॥ १ ॥ सदेव सदिति अस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्मं निर्विशेषं सर्व- गतमेकं निरञ्जनं निरवयवं विज्ञानम्, यदवगम्यते सर्ववे- दान्तेभ्यः । एव-शब्दः अवधारणार्थः । किं तदवधियत - इति, आह— इदं जगत्, नामरूपक्रियावद्विकृतमुपलभ्यते यत्, तत्सदेवासीत् इति आसीच्छब्देन संबध्यते । कदा सदेवेदमासीदिति, उच्यते — अग्रे जगतः प्रागुत्पत्तेः । किं नेदानीमिदं सत्, येन अमे आसीदिति विशेष्यते ? न । कथं तर्हि विशेषणम् ? इदानीमपीदं सदेव, किंतु नामरूपविशेषणवदिदंशब्दबुद्धिविषयं च इतीदं च भवति । प्रागुत्पत्तेस्तु अग्रे केवलसच्छन्दबुद्धिमात्र गम्यमेवेतिं सदेवे- दमग्र आसीदित्यवधार्यते । न हि प्रागुत्पत्तेः नामवद्रूपवद्वा इदमिति ग्रहीतुं शक्यं वस्तु सुषुप्तकाले इव । यथा सुषु- प्तादुत्थितः सत्त्वमात्रमवगच्छति सुषुप्ते सन्मात्रमेव केवलं वस्त्विति, तथा प्रागुत्पत्तेरित्यभिप्रायः । यथा इदमुच्यते

- छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. लोके – पूर्वा घटादि सिसृक्षुणा कुलालेन मृत्पिण्डं प्रसा- रितमुपलभ्य ग्रामान्तरं गत्वा प्रत्यागतः अपराह्ने तत्रैव घटशरावाद्यनेकभेदभिन्नं कार्यमुपलभ्य मृदेवेदं घटशरा- वादि केवलं पूर्वाह्न आसीदिति, तथा इहाप्युच्यते- सदेवेदमग्र आसीदिति । एकमेवेति । स्वकार्यपतितमन्यन्ना- स्तीति एकमेवेत्युच्यते । अद्वितीयमिति । मृद्व्यतिरेकेण मृद: यथा अन्यद्घटाद्याकारेण परिणमयितृकुलालादिनि- मित्तकारणं दृष्टम्, तथा सद्व्यतिरेकेण सत: सहका- रिकारणं द्वितीयं वस्त्वन्तरं प्राप्तं प्रतिषिध्यते— अद्वि- तीयमिति, नास्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यते इत्यद्वितीयम् । ननु वैशेषिकपक्षेऽपि सत्सामानाधिकरण्यं सर्वस्योपपद्यते, द्रव्यगुणादिषु सच्छब्दबुद्धधनुवृत्तेः- सद्द्रव्यं सन्गुण: स- त्कर्मेत्यादिदर्शनान् । सन्यमेवं स्यादिदानीम् ; प्रागुत्पत्तेस्तु नै- वेदं कार्यं सदेवासीदित्यभ्युपगम्यते वैशेषिकैः, प्रागुत्पत्तेः का- र्यस्यासत्त्वाभ्युपगमात् । न च एकमेव सदद्वितीयं प्रागुत्पत्ते- रिच्छन्ति । तस्माद्वैशेषिकपरिकल्पितात्सतः अन्यत्कारणमिदं सदुच्यते मृदादिदृष्टान्तेभ्यः । तत् तत्र ह एतस्मिन्प्रागुत्पत्ते- वस्तुनिरूपणे एके वैनाशिका आहुः वस्तु निरूपयन्तः-असत् सदभावमात्रं प्रागुत्पत्तेः इदं जगत् एकमेव अग्रे अद्वितीय-

२.]

षष्ठोऽध्यायः ।

मासीदिति । सदभावमात्रं हि प्रागुत्पत्तेस्तत्त्वं कल्पयन्ति बौद्धा: । न तु सत्प्रतिद्वन्द्वि वस्त्वन्तरमिच्छन्ति । यथा स- चासदिति गृह्यमाणं यथाभूतं तद्विपरीतं तत्त्वं भवतीति नै- यायिका: । ननु मदभावमात्रं प्रागुत्पत्तेश्वेदभिप्रेतं वैना- शिकैः, कथं प्रागुत्पत्तेरिदमासीदस देकमेवाद्वितीयं चेति कालसंबन्ध: संख्यासंवन्धोऽद्वितीयत्वं च उच्यते तैः । बाढं न युक्तं तेषां भावाभावमात्रमभ्युपगच्छताम् । अस- स्वमात्राभ्युपगमोऽप्ययुक्त एव, अभ्युपगन्तुरनभ्युपगमानुप- पत्तेः । इदानीमभ्युपगन्ता अभ्युपगम्यते न प्रागुत्पत्तेरिति चेत्, न, प्रागुत्पत्तेः सदभावस्य प्रमाणाभावात् । प्रागुत्पत्ते- रसदेवेति कल्पनानुपपत्तिः । ननु कथं वस्त्वाकृतेः शब्दार्थ- त्वे असदेकमेवाद्वितीयमिति पदार्थवाक्यार्थोपपत्तिः, तदनु- पपत्तौ च इदं वाक्यमप्रमाणं प्रसज्येतेति चेत्, नैष दोष:, सद्ग्रहणनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य । सदित्ययं तावच्छब्दः सदा- कृतिवाचकः । एकमेवाद्वितीयमित्येतौ च सच्छब्देन समाना- धिकरणौ ; तथेदमासीदिति च । तत्र नव् सद्वाक्ये प्रयुक्तः सद्वाक्यमेवावलम्ब्य सद्वाक्यार्थविषयां बुद्धिं सदेकमेवाद्वि- तीयमिदमासीदित्येवंलक्षणां ततः सद्वाक्यार्थान्निवर्तयति, अश्वारूढ इव अश्वालम्बनः अश्वं तदभिमुखविषयान्निवर्त-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. यति - तद्वत् । न तु पुनः सदभावमेव अभिधत्ते । अतः पुरुषस्य विपरीतग्रहणनिवृत्यर्थपरम् इदमसदेवेत्यादि वाक्यं प्रयुज्यते । दर्शयित्वा हि विपरीतग्रहणं ततो निवर्तयितुं शक्यत इत्यर्थवत्त्वात् असदादिवाक्यस्थ श्रौतत्वं प्रामाण्यं च सिद्धमित्यदोषः । तस्मात् असत: सर्वाभावरूपात् सत् विद्यमानम् जायत समुत्पन्नम् । अडभाव: छान्दसः ॥ कुतस्तु खलु सोम्यैव‍ स्यादिति हो- वाच कथमसतः सज्जायेतेति । सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ॥ २ ॥ तदेतद्विपरीतग्रहणं महावैनाशिकपक्षं दर्शयित्वा प्रतिषे- - धति- कुतस्तु प्रमाणात्खलु हे सोम्य एवं स्यात् असतः सज्जायेत इत्येवं कुतो भवेत् ? न कुतश्चित्प्रमाणादेवं संभवती- त्यर्थः । यदपि बीजोपमर्देऽङ्कुरो जायमानो दृष्टः अभावादे- वेति, तदप्यभ्युपगमविरुद्धं तेषाम् । कथम् ? ये तावद्बीजावय- वाः बीजसंस्थानविशिष्टाः तेऽङ्कुरे ऽप्यनुवर्तन्त एव, न तेषामुप- मर्दोऽङ्कुरजन्मनि । यत्पुनर्बीजाकारसंस्थानम्, तद्वीजावयव- व्यतिरेकेण वस्तुभूतं न वैनाशिकैरभ्युपगम्यते, यदङ्कुरज- न्मन्युपमृद्येत । अथ तदस्ति अवयवव्यतिरिक्तं वस्तुभूतम्,

२.]

षष्ठोऽध्यायः ।

तथा च सति अभ्युपगमविरोध: । अथ संवृत्या अभ्युपगतं बीजसंस्थानरूपमुपमृद्यत इति चेत्, केयं संवृतिर्नाम - किम- सावभावः, उत भावः इति ? यद्यभावः, दृष्टान्ताभावः । अथ भावः, तथापि नाभावादङ्कुरोत्पत्तिः, बीजावयवेभ्यो हि अङ्क- रोत्पत्तिः । अवयवा अप्युपमृद्यन्त इति चेत्, न, तदवयवेषु तु- ल्यत्वात् । यथा वैनाशिकानां बीजसंस्थानरूपोऽवयवी नास्ति, तथा अवयवा अपीति तेषामप्युपमर्दानुपपत्तिः । बीजावय- वानामपि सूक्ष्मावयवाः तदवयवानामप्यन्ये सूक्ष्मतरावयवाः इत्येवं प्रसङ्गस्यानिवृत्तेः सर्वत्रोपमर्दानुपपत्तिः । सद्बुद्धधनु- वृत्तेः सत्त्वानिवृत्तिश्चेति सद्वादिनां सत एव सदुत्पत्तिः से- त्स्यति । न तु असद्वादिनां दृष्टान्तोऽस्ति असतः सदुत्पत्तेः । मृत्पिण्डाद्घटोत्पत्तिर्दृश्यते सद्वादिनाम्, तद्भावे भावात्तद- भावे चाभावात् । यद्यभावादेव घट उत्पद्येत घटार्थिना मृत्पिण्डो नोपादीयेत, अभावशब्दबुद्ध्यनुवृत्तिश्च घटादौ प्रस- ज्येत ; न त्वेतदस्ति; अत: नासतः सदुत्पत्तिः । यदप्याहुः मृद्बुद्धिर्घटबुद्धेर्निमित्तमिति मृदुद्धिर्घटबुद्धेः कारणमुच्यते, न तु परमार्थत एवं मृद्घटो वा अस्तीति, तदपि मृदुद्धिर्विद्य- माना विद्यमानाया एव घटबुद्धेः कारणमिति नासत: सदुत्पत्तिः । मृद्धदबुद्धयोः निमित्तनैमित्तिकतया आनन्त- S. U. IV. 10

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये - " [ख. - र्यमात्रम्, न तु कार्यकारणत्वमिति चेत्, न, बुद्धीनां नैरन्तर्ये गम्यमाने वैनाशिकानां बहिर्दृष्टान्ताभावात् । अत: कुतस्तु खलु सोम्य एवं स्यात् इति ह उवाच - कथं केन प्रकारेण असत: सज्जायेत इति ; असत: सदु- त्पत्तौ न कश्चिदपि दृष्टान्तप्रकारोऽस्तीत्यभिप्रायः । एवमस- द्वादिपक्षमुन्मथ्य उपसंहरति — सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसी- दिति स्वपक्षसिद्धिम् । ननु सद्वादिनोऽपि सतः सदुत्पद्यते इति नैव दृष्टान्तोऽस्ति, घटाटान्तरोत्पत्त्यदर्शनात् । सत्य- मेवं न सतः सदन्तरमुत्पद्यते ; किं तर्हि सदेव संस्थाना- न्तरेणावतिष्ठते — यथा सर्पः कुण्डली भवति, यथा च मृत् चूर्णपिण्डघटकपालादिप्रभेदैः । यद्येवं सदेव सर्वप्रकारा- वस्थम्, कथं प्रागुत्पत्तेरिदमासीदित्युच्ते ? ननु न श्रुतं त्वया सदेवेत्यवधारणम् इदं शब्दवाच्यस्य कार्यस्य । प्राप्तं तर्हि प्रागुत्पत्तेः असदेवासीत् न इदं शब्दवाच्यम्, इदानी- मिदं जातमिति । न, सत एव इदं - शब्दबुद्धिविषयतया अवस्थानात्; यथा मृदेव पिण्डघटादिशब्दबुद्धिविषयत्वेना- वतिष्ठते तद्वत् । ननु यथा मृद्वस्तु एवं पिण्डघटाद्यपि, तद्वत् सद्बुद्धेरंन्यबुद्धिविषयत्वात्कार्यस्य सतोऽन्यद्वस्त्वन्तरं स्यात्कार्यजातं यथा अश्वाद्गौः । नं, पिण्डघटादीनामितरे- .

२.]

षष्ठोऽध्यायः ।

तरव्यभिचारेऽपि मृत्त्वाव्यभिचारात् । यद्यपि घटः पिण्डं व्यभिचरति पिण्डश्च घटम्, तथापि पिण्डघटौं मृत्त्वं न व्यभिचरतः तस्मान्मृन्मात्रं पिण्डघटौ । व्यभिचरति त्वश्वं गौः अश्वो वा गाम् । तस्मान्मृदादिसंस्थानमात्रं घटादयः । एवं सत्संस्थानमात्रमिदं सर्वमिति युक्तं प्रागुत्पत्तेः सदेवेति, वाचारम्भणमात्रत्वाद्विकार संस्थानमात्रस्य । ननु निरवयवं सत्, 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनं दिव्यो ह्यमूर्त: पुरुष: सबाह्याभ्यन्तरो ह्यज:' इत्यादिश्रुतिभ्य: ; निरवयवस्य सतः कथं विकारसंस्थानमुपपद्यते ? नैष दोष:, रज्ज्वाद्यवयवेभ्यः सर्पादिसंस्थानवत् बुद्धिपरिकल्पितेभ्यः सदवयवेभ्यः विकारसंस्थानोपपत्तेः । 'वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' एवं सदेव सत्यम् - इति श्रुतेः । एकमेवाद्वितीयं परमार्थतः इदंबुद्धिकालेऽपि ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽ- सृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत । तस्माद्यत्र कच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ॥ ३ ॥ ... तत् सत् ऐक्षत ईक्षां दर्शनं कृतवत् । अतश्च न प्रधानं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. सांख्यपरिकल्पितं जगत्कारणम्, प्रधानस्याचेतनत्वाभ्युपग- मात् । इदं तु सत् चेतनम्, ईक्षितृत्वात् । तत्कथमैक्षतेति, आह— बहु प्रभूतं स्यां भवेयं प्रजायेय प्रकर्षेणोत्पद्येय, यथा मृद्घटाद्याकारेण यथा वा रज्ज्वादि सर्पाद्याकारेण बुद्धिपरिकल्पितेन । असदेव तर्हि सर्वम्, यद्गृह्यते रज्जुरिव सर्पाद्याकारेण । न, सत एव द्वैतभेदेन अन्यथागृह्यमाणत्वात् न असत्त्वं कस्यचित्क्वचिदिति ब्रूमः । यथा सतोऽन्यद्वस्त्वन्तरं प- रिकल्प्य पुनस्तस्यैव प्रागुत्पत्तेः प्रध्वंसाच्चोर्ध्वम् असत्त्वं ब्रुवते तार्किकाः, न तथा अस्माभिः कदाचित्कचिदपि सतोऽन्य- दभिधानमभिधेयं वा वस्तु परिकल्प्यते । सदेव तु सर्वम- भिधानमभिधीयते च यदन्यबुद्धया, यथा रज्जुरेव सर्प- बुद्ध्या सर्प इत्यभिधीयते, यथा वा पिण्डघटादि मृदोऽन्य- बुद्धया पिण्डघटादिशब्देनाभिधीयते लोके । रज्जुविवेकद- शिनां तु सर्पाभिधानबुद्धी निवर्तेते, यथा च मृद्विवेकदर्शिनां घटादिशब्दबुद्धी, तद्वत् सद्विवेकदर्शिनामन्यविकार शब्दबुद्धी निवर्तेते— 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ' इति, 'अंनिरुक्तेऽनिलयने ' इत्यादिश्रुतिभ्यः । एवमीक्षि- त्वा तत् तेज: असृजत तेजः सृष्टवत्' । ननु ' तस्माद्वा एत- स्मादात्मन आकाशः संभूत:' इति श्रुत्यन्तरे. आकाशाद्वायुः I

२.]

षष्ठोऽध्यायः 1: 1

ततस्तृतीयं तेजः श्रुतम्, इह कथं प्राथम्येन तस्मादेव तेज: सृज्यते तत एव च आकाशमिति विरुद्धम् ! नैष दोष:, आकाशवायुसर्गानन्तरं तत्सत् तेजोऽसृजतेति कल्पनोप- पत्तेः । अथवा अविवक्षितः इह सृष्टिक्रमः; सत्कार्यमिदं सर्वम्, अत: सदेकमेवाद्वितीयमित्येतद्विवक्षितम्, मृदादि- दृष्टान्तात् । अथवा त्रिवृत्करणस्य विवक्षितत्वात् तेजोबन्ना- नामेव सृष्टिमाचष्टे । तेज इति प्रसिद्धं लोके दग्धुं पक्त- प्रकाशकं रोहितं चेति । तत् सत्सृष्टं तेजः ऐक्षत तेजोरू- पसंस्थितं सत् ऐक्षतेत्यर्थः । बहु स्यां प्रजायेयेति पूर्ववत् । तत् अपोऽसृजत आप: द्रवाः स्निग्धाः स्यन्दिन्यः शुक्का- श्रेति प्रसिद्धा लोके । यस्मात्तेजसः कार्यभूता आप:,. तस्माद्यत्र क्वच देशे काले वा शोचति संतप्यते स्वेदते प्रस्विद्यते वा पुरुष: तेजस एव तत् तदा आप: अधिजायन्ते ॥ ता आप ऐक्षन्त बह्वयः खाम प्रजाये- महीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र के च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते ॥ ४ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ता आप ऐक्षन्त पूर्ववदेव अवाकारसंस्थितं सदैक्षतेत्यर्थः । बह्वयः प्रभूताः स्याम भवेम प्रजायेमहि उत्पद्येमहीति । ता अन्नमसृजन्त पृथिवीलक्षणम् । पार्थिवं हि अन्नम् ; यस्मा- दुष्कार्यमन्नम्, तस्मात् यत्र च च वर्षति देशे तत् तत्रैव भूयिष्ठं प्रभूतमन्नं भवति । अतः अद्भ्य एव तदन्नाद्यमधि- जायते। ता अन्नमसृजन्तेति पृथिव्युक्ता पूर्वम्, इह तु दृष्टा-

न्ते अन्नं च तदाद्यं चेति विशेषणात् व्रीहियवाद्या उच्यन्ते ।
अन्नं च गुरु स्थिरं धारणं कृष्णं च रूपतः प्रसिद्धम् ॥

ननु तेजःप्रभृतिषु ईक्षणं न गम्यते, हिंसादिप्रतिषेधाभावात् त्रासादिकार्यानुपलम्भाच्च; तत्र कथं तत्तेज ऐक्षतेत्यादि ? नैष दोषः। ईक्षितृकारणपरिणामत्वात्तेजः प्रभृतीनां सत एव ई- तुः नियतक्रमविशिष्टकार्योत्पादकत्वाश्च तेजःप्रभृति ईक्षते इव ईक्षते इत्युच्यते भूतम् । ननु सतोऽप्युपचरितमेव ईक्षितृत्वम् । न । सदीक्षणस्य केवलशब्दगम्यत्वात् न शक्यमुपचरितं कल्पयितुम् । तेजःप्रभृतीनां त्वनुमीयते मुख्येक्षणाभाव इति युक्तमुपचरितं कल्पयितुम् । ननु सतोऽपि मृद्वत्कारणत्वा- दचेतनत्वं शक्यमनुमातुम् । अतः प्रधानस्यैवाचेतनस्य सत- श्चेतनार्थत्वात् नियतकालक्रमविशिष्टकार्योत्पादकत्वाच्च ऐक्षत इव ऐक्षतेति शक्यमनुमातुम् उपचरितमेव ईक्षणम् । दृष्टश्च

षष्ठोऽध्यायः ।

लोके अचेतने चेतनवदुपचारः, यथा कूलं पिपतिषतीति तद्वत् सतोऽपि स्यात् । न, ' तत्सत्यं स आत्मा' इति तस्मिन्नात्मोपदेशात् । आत्मोपदेशोऽप्युपचरित इति चेत्- यथा ममात्मा भद्रसेन इति सर्वार्थकारिण्यनात्मनि आत्मोप- चार:-तद्वत् ; न, सदस्मीति सत्सत्याभिसंघस्य ' तस्य तावदेव चिरम्' इति मोक्षोपदेशात् । सोऽप्युपचार इति चेत्- प्रधानात्माभिसंघस्य मोक्षसामीप्यं वर्तत इति मोक्षोपदेशो- ऽप्युपचरित एव यथा लोके ग्रामं गन्तुं प्रस्थितः प्राप्तवा- नहं ग्राममिति ब्रूयात्वरापेक्षया - तद्वत् न, येन विज्ञाते- नाविज्ञातं विज्ञातं भवतीत्युपक्रमात् । सति एकस्मिन्वि- ज्ञाते सर्वे विज्ञातं भवति, तदनन्यत्वात् सर्वस्याद्वितीयवच- नाश्च । न च अन्यद्विज्ञातव्यमवशिष्टं श्रावितं श्रुत्या अनु- मेयं वा लिङ्गतः अस्ति, येन मोक्षोपदेश उपचरितः स्यात् । सर्वस्य च प्रपाठकार्थस्य उपचरितत्वपरिकल्पनायां वृथा श्रमः परिकल्पयितुः स्यात्, पुरुषार्थसाधनविज्ञानस्य तर्के- णैवाधिगतत्वात्तस्य । तस्माद्वेदप्रामाण्यात् न युक्तः श्रुतार्थ- परित्यागः । अत: चेतनावत्कारणं जगत इति सिद्धम् ॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम् ॥

तृतीयः खण्डः ॥ तेषां खल्वेषां भूतानां वीण्येव बीजा- नि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति ॥ तेषां जीवाविष्टानां खलु एषां पक्ष्यादीनां भूतानाम्, एषा- मिति प्रत्यक्षनिर्देशात्, न तु तेजः प्रभृतीनाम्, तेषां त्रिवृ- त्करणस्य वक्ष्यमाणत्वात्; असति त्रिवृत्करणे प्रत्यक्ष निर्देशा- नुपपत्तिः । देवताशब्दप्रयोगाच्च तेजः प्रभृतिषु -' इमास्तिस्रो देवता:' इति । तस्मात् तेषां खल्वेषां भूतानां पक्षिपशुस्था- वरादीनां त्रीण्येव नातिरिक्तानि बीजानि कारणानि भ- वन्ति । कानि तानीति, उच्यन्ते - आण्डजम् अण्डाज्जात- मण्डजम् अण्डजमेव आण्डजं पक्ष्यादि । पक्षिसर्पादिभ्यो हि पक्षिसर्पादयो जायमाना दृश्यन्ते । तेन पक्षी पक्षिणां बीजं सर्पः सर्पाणां बीजं तथा अन्यदप्यण्डाज्जातं तज्जाती- यानां बीजमित्यर्थः । ननु अण्डाज्जातम् अण्डजमुच्यते, अतोऽण्डमेव बीजमिति युक्तम्; कथमण्डजं बीजमुच्यते ! सत्यमेवं स्यात्, यदि त्वदिच्छातन्त्रा श्रुतिः स्यात्; स्वतन्त्रा तु श्रुतिः, यत आह अण्डजाद्येव बीजं न अण्डादीति । दृश्यते च अण्डजाद्यभावे तज्जातीयसंतत्यभाव:, न अण्डा- द्यभावे । अतः अण्डजादीन्येव बीजानि अण्डजादीनाम् ।

३.]

षष्ठोऽध्यायः ।

तथा जीवाज्जातं जीवजं जरायुजमित्येतत्पुरुषपश्वादि । उ- द्भिज्जम् उद्भिनत्तीत्युद्भित् स्थावरं ततो जातमुद्भिज्जम्, धाना वा उद्भित् ततो जायत इत्युद्भिज्जं स्थावरबीजं स्थावराणां बीजमित्यर्थः । स्वेदजसंशोकजयोरण्डजोद्भिज्जयोरेव यथा- संभवमन्तर्भावः । एवं हि अवधारणं त्रीण्येव बीजानीत्यु - पपन्नं भवति ॥ सेयं देवतैक्षत हन्नाहमिमास्तिस्रो दे- वता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम- रूपे व्याकरवाणीति ॥ २ ॥ सेयं प्रकृता सदाख्या तेजोबन्नयोनिः देवता उक्ता ऐक्षत ईक्षितवती यथापूर्व बहु स्यामिति । तदेव बहुभवनं प्रयोजनं नाद्यापि निर्वृत्तम् इत्यतः ईक्षां पुनः कृतवती बहु- भवनमेव प्रयोजनमुररीकृत्य । कथम् ? हन्त इदानीमह- मिमा: यथोक्ताः तेजआद्याः तिस्रो देवताः अनेन जीवेनेति स्त्रबुद्धिस्थं पूर्वसृष्टयनुभूतप्राणधारणम् आत्मानमेव स्मर- न्ती आह— अनेन जीवेन आत्मनेति । प्राणधारणकर्त्रा आत्मनेति वचनात् स्वात्मनोऽव्यतिरिक्तेन चैतन्यस्वरूपतया अविशिष्टेनेत्येतद्दर्शयति । अनुप्रविश्य तेजोबन्नभूतमात्रासं- सर्गेण लब्धविशेषविज्ञाना सती नाम च रूपं च नामरूपे

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. व्याकरवाणि विस्पष्टमाकरवाणि, असौनामायम् इदंरूप इति व्याकुर्यामित्यर्थः ॥ ननु न युक्तमिदम् - असंसारिण्याः सर्वज्ञायाः देवता- याः बुद्धिपूर्वकमनेकशतसहस्रांनर्थाश्रयं देहमनुप्रविश्य दु:- खमनुभविष्यामीति संकल्पनम्, अनुप्रवेशश्च स्वातन्त्र्ये सति । सत्यमेवं न युक्तं स्यात् - यदि स्वेनैवाविकृतेन रूपेणा- नुप्रविशेयं दुःखमनुभवेयमिति च संकल्पितवती; न त्वेवम् । कथं तर्हि ? अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य इति वच- नात् । जीवो हि नाम देवताया आभासमात्रम्, बुद्धयादि.. भूतमात्रासंसर्गजनित: - आदर्शे इव प्रविष्टः पुरुषप्रतिबिम्ब:, जलादिष्विव च सूर्यादीनाम् । अचिन्त्यानन्तशक्तिमत्या देवतायाः बुद्ध्यादिसंबन्ध: चैतन्याभासः देवतास्वरूप- विवेकाग्रह्णनिमित्तः सुखी दुःखी मूढ इत्याद्यनेकविकल्प- प्रत्ययहेतुः । छायामात्रेण जीवरूपेणानुप्रविष्टत्वात् देवता न दैहिकै: : स्वतः सुखदुःखादिभिः संबध्यते — यथा पुरुषादि- त्यादय: आदर्शोदकादिषु च्छायामात्रेणानुप्रविष्टा: आदर्शोद- कादिदोषैर्न संबध्यन्ते — तद्वद्देवतापि । 'सूर्यो यथा सर्व- - लोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभू- तान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य: ' ' आकाशवत्सर्वग-

३.]

' षष्ठोऽध्यायः ।

. तश्च नित्यः' इति हि काठके; ' ध्यायतीव लेलायतीव ' इति च वाजसनेयके । ननु च्छायामात्रश्चेज्जीवः मृषैव प्राप्त:, तथा पर- लोकेहलोकादि च तस्य । नैष दोषः, सदात्मना सत्यत्वा- भ्युपगमात् । सर्वे च नामरूपादि सदात्मनैव सत्यं विका- रजातम् स्वतस्त्वनृतमेव, 'वाचारम्भणं विकारो नामधे - यम्' इत्युक्तत्वात् । तथा जीवोऽपीति । यक्षानुरूपो हि बलिरिति न्यायप्रसिद्धिः । अतः सदात्मना सर्वव्यवहाराणां सर्वविकाराणां च सत्यत्वं सतोऽन्यत्वे च अनृतत्वमिति न कश्चिद्दोषः तार्किकैरिहानुवक्तुं शक्यः, यथा इतरेतरवि- रुद्धद्वैतवादा: स्वबुद्धिविकल्पमात्रा अतत्त्वनिष्ठा इति शक्यं वक्तुम् ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवा- णीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनै- व जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्या- करोत् ॥ ३ ॥ सैवं तिस्रो देवता: अनुप्रविश्य स्वात्मावस्थे बीजभूते अव्याकृते नामरूपे व्याकरवाणीति ईक्षित्वा तासां च तिसृणां देवतानामेकैकां विवृतं त्रिवृतं करवाणि एकैक- स्यास्त्रिवृत्करणे एकैकस्याः प्राधान्यं द्वयोर्द्वयोर्गुणभाव: ; .

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अन्यथा हि रज्ज्वा इव एकमेव त्रिवृत्करणं स्यात्, न तु तिसृणां पृथक्पृथक्त्रिवृत्करणमिति । एवं हि तेजोव- न्नानां पृथङ्नामप्रत्ययलाभ: स्यात् — तेज इदम् इमा आप: अन्नमिदम् इति च । सति च पृथङ्नामप्रत्ययलाभे देव- तानां सम्यग्व्यवहारस्य प्रसिद्धिः प्रयोजनं स्यात् । एवमी- क्षित्वा सेयं देवता मास्तिस्रो देवताः अनेनैव यथोक्तेनैव जीवेन सूर्यबिम्बवदन्तः प्रविश्य वैराजं पिण्डं प्रथमं देवा - दीनां च पिण्डाननुप्रविश्य यथासंकल्पमेव नामरूपे व्या- करोत् — असौनामा अयम् इदंरूप इति ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्य- था तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृ- त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ तासां च देवतानां गुणप्रधानभावेन त्रिवृतं त्रिवृतम् एकैकामकरोत् कृतवती देवता । तिष्ठतु तावद्देवतादिपि - ण्डानां नामरूपाभ्यां व्याकृतानां तेजोबन्नमयत्वेन त्रिधात्वम्, यथा तु बहिरिमाः पिण्डेभ्यस्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्रिवृदेकै का भवति तन्मे मम निगदतः विजानीहि विस्पष्टम् अवधारय उदाहरणतः ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्थः खण्डः ॥ यदग्ने रोहित‍ रूपं तेजसस्तद्रूपं य- च्छुक्कं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्ने- रग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ १ ॥ यत्तद्देवतानां त्रिवृत्करणमुक्तम् तस्यैवोदाहरणमुच्यते— उदाहरणं नाम एकदेशप्रसिद्धया अशेषप्रसिद्धयर्थमुदायित इति । तदेतदाह - यदग्नेः त्रिवृत्कृतस्य रोहितं रूपं प्रसिद्धं लोके, तत् अत्रिवृत्कृतस्य तेजसो रूपमिति विद्धि । तथा यच्छुक्लं रूपमग्नेरेव तदपामत्रिवृत्कृतानाम् ; यत्कृष्णं तस्यैवा- नेः रूपम् तदन्नस्य पृथिव्याः अत्रिवृत्कृतायाः इति विद्धि । तत्रैवं सति रूपन्त्रयव्यतिरेकेण अग्निरिति यन्मन्यसे त्वम्, तस्याग्नेरग्नित्वमिदानीम् अपागात् अपगतम् । प्राग्रूपनयवि- वेकविज्ञानात् या अभिबुद्धिरासीत् ते, सा अभिबुद्धिरप- गता अभिशब्दश्चेत्यर्थः यथा दृश्यमानरक्तोपधानसंयुक्तः स्फटिकों गृह्यमाणः पद्मरागोऽयमितिशब्दबुद्धधीः प्रयोजको भवति प्रागुपधानस्फटिकयोर्विवेकविज्ञानात्, तद्विवेकविज्ञाने तु पद्मरागशब्दबुद्धी निवर्तेते तद्विवेकविज्ञातुः - तद्वत् । ननु -

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. किमत्र बुद्धिशब्दकल्पनया क्रियते, प्राग्रूपन्त्रयविवेककरणाद- ग्निरेवासीत्, तदग्नेरग्नित्वं रोहितादिरूपविवेककरणादपागादि- ति युक्तम् — यथा तन्त्त्रपकर्षणे पटाभावः । नैवम्, बुद्धिशब्द- मात्रमेव हि अग्नि:; यत आह वाचारम्भणमग्निर्नाम विकारो नामधेयं नाममात्रमित्यर्थः । अतः अनिबुद्धिरपि मृषैव । किं तर्हि तत्र सत्यम् ? त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्, नाणु- मात्रमपि रूपत्रयव्यतिरेकेण सत्यमस्तीत्यवधारणार्थः ॥ यदादित्यस्य रोहितँ रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागा- दादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ २॥ यच्चन्द्रमसो रोहित‍ रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागा- च्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नाम- धेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ३ ॥ यद्विद्युतो रोहित ँ रूपं तेजसस्तद्रूपं.: यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागा-.... द्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो :

४.]
षष्ठोऽध्यायः ।
३५९
नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥

। तथा यदादित्यस्य ग्रच्चन्द्रमसो यद्विद्युत इत्यादि समा- नम् । ननु 'यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्रि- वृदेकैका भवति तन्मे विजानीहि ' इत्युक्त्वा तेजस एव चतुर्भिरप्युदाहरणैः अग्न्यादिभिः त्रिवृत्करणं दर्शितम्, न अबन्नयोरुदाहरणं दर्शितं त्रिवृत्करणे । नैष दोषः । अबन्नवि- षयाण्यप्युदाहरणानि एवमेव च द्रष्टव्यानीति मन्यते श्रुतिः । तेजस उदाहरणमुपलक्षणार्थम्, रूपवत्त्वात्स्पष्टार्थत्वोप- पत्तेश्च । गन्धरसयोरनुदाहरणं त्रयाणामसंभवात् । न हि गन्धरसौ तेजसि स्तः । स्पर्शशब्दयोरनुदाहरणं विभागेन दर्शयितुमशक्यत्वात् । यदि सर्वे जगत् त्रिवृत्कृतमिति अग्न्यादिवत् त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्, अग्नेरभित्ववत् अपागाज्जगतो जगत्त्वम् । तथा अन्नस्याप्यप्शुङ्गत्वात् आप इत्येव सत्यं वाचारम्भणमात्रमन्नम् । तथा अपामपि तेज:- शुङ्गत्वात् वाचारम्भणत्वं तेज इत्येव सत्यम् । तेजसोऽपि सच्छुङ्गत्वात् वाचारम्भणत्वं सदित्येव सत्यम् इत्येषोऽर्थो विवक्षितः । ननु वाय्वन्तरिक्षे तु अत्रिवृत्कृते तेजःप्रभृति - ष्वनन्तर्भूतत्वात् अवशिष्येते, एवं गन्धरसशब्दस्पर्शाचा- वशिष्ठा इति कथं सता विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातं विज्ञातं भवेत् ! तद्विज्ञाने वा प्रकारान्तरं वाच्यम्; नैष दोषः,

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. रूपवद्द्रव्ये सर्वस्य दर्शनात् । कथम्? तेजसि तावद्रूप- वति शब्दस्पर्शयोरप्युपलम्भात् वाय्वन्तरिक्षयोः तत्र स्पर्श- शब्दगुणवतोः सद्भावो अनुमीयते । तथा अबन्नयोः रूप- वतो रसगन्धान्तर्भाव इति । रूपवतां त्रयाणां तेजोवन्नानां त्रिवृत्करणप्रदर्शनेन सर्वे तदन्तर्भूतं सद्विकारत्वात् त्रीण्येव रूपाणि विज्ञातं मन्यते श्रुतिः । न हि मूर्त रूपवद्द्रव्यं प्र- त्याख्याय वाय्वाकाशयोः तद्गुणयोर्गन्धरसयोर्वा ग्रहणमस्ति । अथवा रूपवतामपि त्रिवृत्करणं प्रदर्शनार्थमेव मन्यते श्रुतिः । यथा तु त्रिवृत्कृते बीणि रूपाणीत्येव सत्यम्, तथा पञ्चीक- रणेऽपि समानो न्याय इत्यतः सर्वस्य सद्विकारत्वात् सता विज्ञातेन सर्वमिदं विज्ञातं स्यात् सदेकमेवाद्वितीयं सत्य- मिति सिद्धमेव भवति । तदेकस्मिन्सति विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति सूक्तम् ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वास आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य क- श्वनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति. ह्येभ्यो विदांचक्रुः ॥ ५ ॥ . एतत् विद्वांसः विदितवन्तः पूर्वे अतिक्रान्ता: महा- शालाः महाश्रोत्रिया: आहुः ह स्म वै किल । किमुक्तवन्त

४.]

षष्ठोऽध्यायः ।

इति, आह— न नः अस्माकं कुले अद्य इदानीं यथोक्त- विज्ञानवतां कश्चन कश्चिदपि · अश्रुतममतमविज्ञातम् उदाह- रिष्यति नोदाहरिष्यति, सर्वे विज्ञातमेव अस्मत्कुलीनानां सद्विज्ञानवत्त्वात् इत्यभिप्रायः । ते पुनः कथं सर्व विज्ञात- वन्त इति, आह-- एभ्यः त्रिभ्यः रोहितादिरूपेभ्यः त्रिवृ- त्कृतेभ्यः विज्ञातेभ्यः सर्वमप्यन्यच्छिष्टमेवमेवेति विदांचॐ : विज्ञातवन्त: यस्मात्, तस्मात्सर्वज्ञा एव सद्विज्ञानात् ते आसुरित्यर्थः । अथवा एभ्यो विदांचक्रुरिति अग्न्यादिभ्यो दृष्टान्तेभ्यो विज्ञातेभ्यः सर्वमन्यद्विदांचकुरित्येतत् ॥ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूप- मिनि तद्विदांचक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्य- पाँ रूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु कृष्णमि- वाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः ॥ ६ ॥ यह विज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देव- ताना समास इति तद्विदांचकुर्यथा तु खलु सोम्पेमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकका भवति तन्मे विजानी- हीति ॥ ७ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ S. U. Iv. 11

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. कथम् ? यदन्यद्रूपेण संदिह्यमाने कपोतादिरूपे रोहित- मिव यद्गृह्यमाणमभूत् तेषां पूर्वेषां ब्रह्मविदाम्, तत्तेजसो रूपमिति विदांचक्रुः । तथा ग्रच्छुक्कुमिवाभूङ्गृह्यमाणं तदपां रूपम्, यत्कृष्णमिव गृह्यमाणं तदन्नस्येति विदांचक्रुः । एवमे- वात्यन्तदुर्लक्ष्यं यत् उ अपि अविज्ञातमिव विशेषतो अगृह्य- माणमभूत् तदप्येतासामेव तिसृणां देवतानां समासः समु- दाय इति विदांचक्रुः । एवं तावद्वाह्यं वस्त्वग्न्यादिवद्विज्ञा- तम्, तथेदानीं यथा तु खलु हे सोम्य इमाः यथोक्तास्तिस्रो देवताः पुरुषं शिरः पाण्यादिलक्षणं कार्यकारणसंघातं प्राप्य पुरुषेणोपयुज्यमाना: त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति, तत् आध्या- त्मिकं विजानीहि निगदतः इत्युक्त्वा आह ॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चमः खण्डः ॥ अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्य- मस्तन्मासं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥ १ ॥ अन्नम अशितं भुक्तं त्रेधा विधीयते जाठरेणाग्निना पच्यमानं त्रिधा विभज्यते । कथम् ? तस्यान्नस्य त्रिधा विधीयमानस्य यः स्थविष्ठः स्थूलतमो घातुः स्थूलतमं वस्तु विभक्तस्य स्थूलोंशः, तत्पुरीषं भवति; यो मध्यमोंशो धातुरन्नस्य, तद्रसादिक्रमेण परिणम्य मांसं भवति ; यः अणिष्ठ: अणुतमो धातुः, स ऊर्ध्वं हृदयं प्राप्य सूक्ष्मासु हिताख्यासु नाडीषु अनुप्रविश्य वागादिकरणसंघातस्य स्थितिमुत्पादयन् मनो भवति । मनोरूपेण विपरिणमन् मनस उपचयं करोति । ततश्च अन्नोपचितत्वात् मनसः भौतिकत्वमेव न वैशेषिकतन्त्रोक्तलक्षणं नित्यं निरवयवं चेति गृह्यते । यदपि मनोऽस्य दैवं चक्षुरिति वक्ष्यति तदपि न नित्यत्वापेक्षया; किं तर्हि, सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृ- ष्टादिसर्वेन्द्रियविषयव्यापारकत्वापेक्षया । यच्चान्येन्द्रियवि- षयापेक्षया नित्यत्वम्, तदप्यापेक्षिकमेवेति वक्ष्यामः, 'सत्... एकमेवाद्वितीयम्' इति श्रुतेः ॥ आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये यः स्थविष्टो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तलोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ [ख. तथा आप: पीता: त्रेधा विधीयन्ते । तासां यः स्थविष्ठो धातुः, तन्मूत्रं भवति, यो मध्यमः, तल्लोहितं भवति ; योऽणिष्ठः, स प्राणो भवति । वक्ष्यति हि - ' आपोमय: प्राणो नपिवतो विच्छेत्स्यते ' इति ॥ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः समजा योऽणिष्ठः सा चाकू ॥ ३ ॥ तथा तेज: अशितं तैलघृतादि भक्षितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविष्ठो धातु: तदस्थि भवति ; यो मध्यमः, स मज्जा अस्थ्यन्तर्गत: स्नेहः ; योऽणिष्ठः सा वाक् । तैलघृ- तादिभक्षणाद्धि वाग्विशदा भाषणे समर्था भवतीति प्र- सिद्धं लोके ॥ अन्नमय‍ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥

५.]

षष्ठोऽध्यायः । ' '

यत एवम्, अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः . तेजोमयी वाक् । ननु केवलान्नभश्चिण अखुप्रभृतयो वा- ग्मिनः प्राणवन्तश्च तथा अम्मात्रभक्ष्याः सामुद्रा मी- नमकरप्रभृतयो मनस्विनो वाग्मिनश्च तथा स्नेहपाना- मपि प्राणवत्वं मनस्वित्वं च अनुमेयम्; यदि सन्ति, तत्र कथमन्नमयं हि सोम्य मन इत्याद्युच्यते ? नैष दोष:, सर्वस्य त्रिवृत्कृतत्वात्सर्वत्र सर्वोपपत्तेः । न हि अत्रिवृत्कृ- तमन्नमश्नाति कश्चित् आपो वा अत्रिवत्कृताः पीयन्ते, तेजो वा अत्रिवृत्कृतमश्नाति कश्चित् इत्यन्नादानामाखु- भृतीनां वाग्मित्वं प्राणवत्त्वं च इत्याद्यविरुद्धम् । इत्येवं प्रत्यायितः श्वेतकेतुराह—- भूय एंव पुनरेव सा मां भगवान् अन्नमयं हि सोम्य मन इत्यादि विज्ञापयतु दृष्टान्तेनाव- गमयतु, नाद्यापि मम अस्मिन्नर्थे सम्यंनिश्चयो जातः । यस्मात्तेजोबन्नमयत्वेनाविशिष्टे देहे एकस्मिन्नुपयुज्यमानान्य- नाप्स्नेहजातानि अणिष्ठधातुरूपेण मनःप्राणवाच उपचि- न्वन्ति स्वजात्यनतिक्रमेणेति दुर्विज्ञेयमित्यभिप्राय: ; अतो भूय एवेत्याद्याह । तमेवमुक्तवन्तं तथास्तु सोम्येति ह उवाच पिता शृण्वत्र दृष्टान्तं यथैतदुपपद्यते यत्पृच्छसि ॥ इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥ - .

षष्ठः खण्डः ॥ दध्नः सोम्य मध्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति ॥ १ ॥ दघ्नः सोम्य मध्यमानस्य योऽणिमा अणुभाव: स ऊर्ध्वः समुदीषति संभूयो नवनीतभावेन गच्छति, तत्सर्पिर्भवति ॥ एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति ॥ २॥ यथा अयं दृष्टान्तः, एवमेव खलु सोम्य अन्नस्य ओदनादेः अश्यमानस्य भुज्यमानस्य औदर्येणाग्निना वायुसहितेन खजे- नेव मध्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति ; तन्मनो भवति, मनोवयवैः सह संभूय मन उपचिनोतीत्येतत् ॥ अपाँ सोम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवति ॥३॥

•

६.]

षष्ठोऽध्यायः ।

तथा अपां सोम्य पीयमानानां यो अणिमा, स ऊर्ध्वः समुदीषति, स प्राणो भवतीति ॥ तेजसः सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ॥ ४ ॥ एवमेव खलु सोम्य तेजसोऽश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ॥ अन्नमय हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भ- गवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति हो- वाच ॥ ५ ॥ इति षष्ठः खण्डः ॥ अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राण: तेजोमयी वाक् इति युक्तमेव मयोक्तमित्यभिप्रायः । अतः अप्तेजोर- स्त्वेतत्सर्वमेवम् । मनस्त्वन्नमयमित्यत्र नैकान्तेन मम निश्च- यो जात: । अत: भूय एव मा भगवान् मनसोऽन्नमयत्वं दृष्टान्तेन विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति ह उवाच पिता ॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥

सप्तमः खण्डः ॥ षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहा- नि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो 'नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥ :: अन्नस्य भुक्तख यो अणिष्ठो धातुः, स मनसि शक्तिम- धात् । सा अन्नोपचिता मनसः शक्तिः षोडशधा प्रविभज्य पुरुषस्य कलात्वेन निर्दिदिक्षिता । तथा मनस्यन्नोपचितया शक्त्या षोडशधा प्रविभक्तया संयुक्तः तद्वान्कार्यकारणसं- घातलक्षणो जीवविशिष्टः पुरुषः षोडशकल उच्यते ; यस्यां सत्यां द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञाता सर्वक्रिया- समर्थः पुरुषो भवति ; हीयमानायां च यस्यां सामर्थ्य- हानि: । वक्ष्यति च 'अथान्नस्यायी द्रष्टा' इत्यादि । सर्वस्य कार्यकारणस्य सामर्थ्यं मनः कृतमेव । मानसेन हि : बलेन संपन्ना बलिनो दृश्यन्ते लोके ध्यानाहाराश्च केचित्, अन्नस्य सर्वात्मकत्वात् । अतः अन्नकृतं मानसं वीर्यम् । षोडश कला: यस्य पुरुषस्य सोऽयं षोडशकलः पुरुषः । एतच्चेत्प्रत्यक्षीकर्तु- मिच्छसि पश्चदशसंख्याकान्यहानि माशी: अशनं मा- कार्षीः, कामम् इच्छातः अपः पित्र, यस्मात् नपिबतः अपः ,

७.]

षष्ठोऽध्यायः ।

ते प्राणो विच्छेत्स्यते विच्छेदमापत्स्यते, यस्मादापोमयः अव्विकारः प्राण इत्यवोचाम । न हि कार्य स्वकारणोपष्टम्भ- मन्तरेण अविभ्रंशमानं स्थातुमुत्सहते ॥ स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हैननुप-: ससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य - यजुषि सामानीति स होवाच न वै मा " प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ स ह एवं श्रुत्वा मनसः अन्नमयत्वं प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छन् पञ्चदशाहानि न आश अशनं न कृतवान् । अथ षोडशे- ऽहनि ह एनं पितरमुपससाद उपगतवान् । उपगम्य च - किं ब्रवीमि भो इति । इतर आह- : उवाच- - ऋचः सोम्य यजूंषि सामान्यधीष्वेति । एवमुक्तः पित्रा आह- - -न. वै मा माम् ऋगादीनि प्रतिभान्ति मम मनसि न दृश्यन्त इत्यर्थ: हे भो भगवन्निति ॥ त होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्यां हितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेव सोम्य ... ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ [ख. एवमुक्तवन्तं पिता आह-- शृणु तत्र शृणु तत्र कारणम्,. येन ते तानि ऋगादीनि न प्रतिभान्तीति; तं ह उवाच - यथा लोके हे सोम्य महतः महत्परिमाणस्य अभ्याहितस्य उप- चितस्य इन्धनैः अग्नेः एकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः खद्योतप- रिमाण: शान्तस्य परिशिष्टः अवशिष्टः स्यात् भवेत्, तेना- ङ्गारेण ततोऽपि तत्परिमाणात् ईषदपि न बहु दहेत्, एव- मेव सोम्य ते तव अन्नोपचितानां षोडशानां कलाना- मेका कला अवयवः अतिशिष्टा अवशिष्टा स्यात्, तया त्वं 'खद्योतमात्राङ्गारतुल्यया ऐतर्हि इदानीं वेदान नानुभवसि न प्रतिपद्यसे, श्रुत्वा च मे मम वाचम् अथ अशेषं विज्ञा- स्यसि अशान भुङ्क्ष्व तावत् ॥ खलु स हाशाथ हैनमुपससाद त‍ ह य- त्किंच पप्रच्छ सर्व५ ह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ स ह तथैव आश भुक्तवान् । अथ अनन्तरं ६ एनं पितरं ह शुश्रूषुः उपससाद । तं ह उपगतं पुत्रं यत्किंच ऋगादिषु पप्रच्छ प्रन्थरूपमर्थजातं वा पिता । स श्वेतकेतु: सर्वे ह - तत्प्रतिपेदे ऋगाद्यर्थतो ग्रन्थतश्च ॥

७.]

षष्ठोऽध्यायः ।

त होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्या- हितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततो ऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ - तं ह उवाच पुनः पिता- - यथा सोम्य महतः अभ्या- हितस्येत्यादि समानम्, एकमङ्गारं शान्तस्याग्नेः खद्योत- मात्रं परिशिष्टं तं तृणैश्चूर्णैश्च उपसमाधाय प्राज्वलयेत् वर्धयेत् । तेनेद्धेन अङ्गारेण ततोऽपि पूर्वपरिमाणात् बहु दहेत् ॥ एव सोम्य ते षोडशानां कलाना- मेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहि- ता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्न- मय‍ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्ते- जोमयी वागिति तद्धाय विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ एवं सोम्य ते षोडशानामन्नकलानां सामर्थ्यरूपाणाम्

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. एका कला अतिशिष्टा अभूत् अतिशिष्टा आसीत्, पञ्चद- शाहान्यभुक्तवतः एकैकेनाह्रा एकैका कला चन्द्रमस इव अपरपक्षे क्षीणा, सा अतिशिष्टा कला तव अनेन भुक्तनोप- समाहिता वर्धिता उपचिता प्राज्वाली, दैर्घ्य छान्दसम्, प्रज्व लिता वर्धितेत्यर्थः । प्राज्वालीदिति पाठान्तरम्, तदा तेनोप- समाहिता स्वयं प्रज्वलितवतीत्यर्थः । तया वर्धितया एतर्हि इदानीं वेदाननुभवसि उपलभसे । एवं व्यावृत्त्यनुवृत्ति- भ्यामन्नमयत्वं मनसः सिद्धमिति उपसंहरति — अन्नमयं हि - 573 सोम्य मन इत्यादि । यथा एतन्मनसोऽन्नमयत्वं तव सिद्धम्, तथा आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक् इत्येतदपि सिद्ध- मेवेत्यभिप्रायः । तदेतद्ध अस्य पितुरुक्तं मनआदीनामन्ना- दिमयत्वं विजज्ञौ विज्ञातवान् श्वेतकेतुः । द्विरभ्यास: त्रि- वृत्करणप्रकरणसमाप्त्यर्थः ॥ इति सप्तमखण्डभाष्यम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमु- वाच स्वान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेन स्वपितीत्याचक्षते स्वापी- तो भवति ॥ १ ॥ यस्मिन्मनसि जीवेनात्मनानुप्रविष्टा परा देवता- आदर्श इव पुरुष: प्रतिबिम्बेन जलादिष्विव च सूर्यादयः प्रतिबिम्बैः, तन्मन: अन्नमयं तेजोमयाभ्यां वाक्प्राणाभ्यां संगतमधि- गतम् । यन्मयो यत्स्थश्च जीवो मननदर्शनश्रवणादिव्यवहा- राय कल्पते तदुपरमे च स्वं देवतारूपमेव प्रतिपद्यते । तदुक्तं श्रुत्यन्तरे - ' ध्यायतीव लेलायतीव" सधी: स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति' 'स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञा- नमयो मनोमय:' इत्यादि, 'स्वप्नेन शारीरम्' इत्यादि, " प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति' इत्यादि च । तस्यास्य मनस्थस्य मनआख्यां गतस्य मनउपशमद्वारेणेन्द्रियवि- षयेभ्यो निवृत्तस्य यस्यां परस्यां देवतायां स्वात्मभू-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तायां यदवस्थानम्, तत् पुत्राय आचिख्यासुः उद्दालको ह किल आरुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुत्राच उक्तवान् — स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यम् स्वप्न इति दर्शनवृत्तेः स्वप्नस्याख्या, तस्य मध्यं स्वप्नान्तं सुषुप्तमित्येतत् ; अथवा स्वप्नान्तं स्वप्नस तत्त्व- मित्यर्थः । तत्राप्यर्थात्सुषुप्तमेव भवति, 'स्वमपीतो भवति' इति वचनात् ; न हि अन्यत्र सुषुप्तात् स्वमपीतिं जीवस्य इच्छन्ति ब्रह्मविदः । तत्र हि आदर्शापनयने पुरुषप्रतिबि- म्ब: आदर्शगतः यथा स्वमेव पुरुषमपीतो भवति, एवं मन- आयुपरमे चैतन्यप्रतिविम्बरूपेण जीवेन आत्मना मनसि प्रविष्टा नामरूपव्याकरणाय परा देवता सा स्वमेव आ- त्मानं प्रतिपद्यते जीवरूपतां मनआख्यां हित्वा । अतः सुषुप्त एव स्वप्नान्तशब्दवाच्य इत्यवगम्यते । यत्र तु सुप्तः स्वप्नान्पश्यति तत्स्वाप्नं दर्शनं सुखदुःखसंयुक्तमिति पुण्या- पुण्यकार्यम् । पुण्यापुण्ययोर्हि सुखदुःखारम्भकत्वं प्रसिद्धम् । पुण्यापुण्ययोश्चाविद्याकामोपष्टम्भेनैव सुखदुःखदर्शनकार्यार- म्भकत्वमुपपद्यते नान्यथेत्यविद्याकामकर्मभिः संसारहेतुभिः संयुक्त एव स्वप्ने इति न स्वमपीतो भवति । 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शेोकान् हृद- यस्य भवति' 'तवा अस्यैतदतिच्छन्दा एष परम आनन्द: '

८.]

षष्ठोऽध्यायः ।

३७५.

- - इत्यादिश्रुतिभ्यः । सुषुप्त एव स्वं देवतारूपं जीवत्वविनिर्मुक्तं दर्शयिष्यामीत्याह — स्वप्नान्तं मे मम निगदतो हे सोम्य विजानीहि विस्पष्टमवधारयेत्यर्थः । कदा स्वप्नान्तो भवतीति, उच्यते यत्र यस्मिन्काले एतन्नाम भवति पुरुषस्य स्वप्स्यतः । प्रसिद्धं हि लोके स्वपितीति । गौणं चेदं नामेत्याह — यदा स्वपितीत्युच्यते पुरुषः, तदा तस्मिन्काले सता सच्छब्दवाच्यया प्रकृतया देवतया संपन्नो भवति संगतः एकीभूतो भवति । मनसि प्रविष्टं मनआदि संसर्गकृतं जीवरूपं परित्यज्य स्वं सद्रूपं यत्परमार्थसत्यम् अपीत: अपिगतः भवति । अतः तस्मात् स्वपितीत्येनमाचक्षते लौकिकाः । स्वमात्मानं हि यस्मादपीतो भवति; गुणना- मप्रसिद्धितोऽपि स्वात्मप्राप्तिर्गम्यते इत्यभिप्रायः । कथं पुन- लौकिकानां प्रसिद्धा स्वात्मसंपत्ति: ? जाग्रच्छ्रमनिमित्तोद्भव- त्वात्स्वापस्य इत्याहुः— जागरिते हि पुण्यापुण्यनिमित्तसुख- दुःखाद्यनेकायासानुभवाच्छ्रान्तो भवति ततश्च आयस्तानां करणानामनेकव्यापारनिमित्तग्लानानां स्वव्यापारेभ्य उप- रमो भवति । श्रुतेश्च 'श्राम्यत्येव वाक् श्राम्यति चक्षुः' इत्ये- वमादि । तथा च 'गृहीता वाक् गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः' इत्येवमादीनि करणानि प्राणप्रस्तानि ; प्राण एकः I

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अश्रान्तः देहे कुलाये यो जागर्ति, तदा जीवः श्रमापनुत्तये स्वं देवतारूपमात्मानं प्रतिपद्यते । नान्यत्र स्वरूपावस्थाना- च्छ्रमापनोदः स्यादिति युक्ता प्रसिद्धिलौकिकानाम् — स्वं ह्यपीतो भवतीति । दृश्यते हि लोके ज्वरादिरोगग्रस्तानां तद्विनिर्मोके स्वात्मस्थानां विश्रमणम्, तद्वदिहापि स्यादिति युक्तम् । तद्यथा श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्त: ' इत्यादिश्रुते ॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यन्त्रायतनभलब्ध्वा बन्धन- मेवोपयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यन्त्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणवन्धन हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥ तत्रायं दृष्टान्तः यथोक्तेऽर्थे - स यथा शकुनिः पक्षी शकुनिघातकस्य हस्तगतेन सूत्रेण प्रबद्धः पाशितः दिशं दिशं बन्धनमोक्षार्थी सन् प्रतिदिशं पतित्वा अन्यत्र ब- न्धनात् आयतनम् आश्रयं विश्रमणाय अलब्ध्वा अप्राप्य बन्धनमेवोपश्रयते । एवमेव यथा अयं दृष्टान्तः खलु हे

८.]

षष्ठोऽध्यायः ।

सोम्य तन्मनः तत्प्रकृतं षोडशकलमन्नोपचितं मनो निर्धा- रितम्, तत्प्रविष्टः तत्स्थः तदुपलक्षितो जीवः तन्मन इति निर्दिश्यते - मध्चाक्रोशनवत् । स मनआख्योपाधिः जीव: अविद्याकामकर्मोपदिष्टां दिशं दिशं सुखदुःखादिलक्षणां जाग्रत्स्वप्नयोः पतित्वा गत्वा अनुभूयेत्यर्थः, अन्यत्र सदा- ख्यात् स्वात्मन: आयतनं विश्रमणस्थानमलब्ध्वा प्राणमेव, प्राणेन सर्वकार्यकरणाश्रयेणोपलक्षिता प्राण इत्युच्यते स- दाख्या परा देवता, ' प्राणस्य प्राणम्' ' प्राणशरीरो भारूप: ' इत्यादिश्रुतेः । अतः तां देवतां प्राणं प्राणाख्यामेव उप- श्रयते । प्राणो बन्धनं यस्य मनसः तत्प्राणबन्धनं हि. यस्मात् सोम्य मनः प्राणोपलक्षितदेवताश्रयम्, मन इति तदुपलक्षितो जीव इति ॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव त- दशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनाये- ति तत्रैतच्छुङ्गमुत्पतित सोम्य विजा- नीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥ S. U. Iv. 12

·३७८ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. एवं स्वपितिनामप्रसिद्धिद्वारेण यज्जीवस्य सत्यस्वरूपं जगतो मूलम्, `तत्पुत्रस्य दर्शयित्वा आह अन्नादिकार्यका- रंणपरम्परयापि जगतो मूलं सद्दिदर्शयिषुः - अशनापिपासे अशितुमिच्छा अशना, सन् यलोपेन, पातुमिच्छा पिपांसा ते अशनापिपासे अशनापिपासयोः सतत्त्वं विजानीहीत्येतत् । यत्र यस्मिन्काले एतन्नाम पुरुषो भवति । किं तत् ? अशिशि- पति अशितुमिच्छतीति । तदा तस्य पुरुषस्य किंनिमित्तं नाम भवतीति, आह— यत्तत्पुरुषेण अशितमन्नं कठिनं पीता आपो नयन्ते द्रवीकृत्य रसादिभावेन विपरिणमयन्ते, तदा भुक्तमन्नं जीर्यति । अथ च भवत्यस्य नाम अशिशिष- तीति गौणम् । जीर्णे हि अन्ने अशितुमिच्छति सर्वो हि जन्तुः । तत्र अपामशित नेतृत्वात् अशनाया इति नाम प्रसिद्धमि- त्येतस्मिन्नर्थे । यथा गोनाय: गां नयतीति गोनायः इत्यु- च्यते गोपालः, तथा अश्वान्नयतीत्यश्वनायः अश्वपाल इत्यु- च्यते, पुरुषनायः पुरुषान्नयतीति राजा सेनापतिर्वा, एवं तत् तदा अप आचक्षते लौकिकाः अशनायेति विसर्जनीय- लोपेन । तत्रैवं सति अद्भिः रसादिभावेन नीतेन अशितेना- नेन निष्पादितमिदं शरीरं वटकणिकायामिव शुङ्गः अङ्कुर उत्पतितः उद्गत:; तमिमं शुद्धं कार्ये शरीराख्यं वटादिशुङ्ग- . 115

<i] षष्ठोऽध्यायः ।..

वदुत्पतितं हे सोम्य विजानीहि । किं तत्र विज्ञेयमिति, उच्यते— शृणु इदं शुङ्गवत्कार्यत्वात् शरीरं नामूलं मूल- रहितं भविष्यति इत्युक्तः आह श्वेतकेतुः ॥ तस्य व मूल५ यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्वि- च्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्वि- च्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्वि - .. च्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥ 2 यद्येवं समूलमिदं शरीरं वटादिशुङ्गवत, तस्य अस्य शरीरस्य क्व मूलं स्यात् भवेन् इत्येवं पृष्टः आह पिता - तस्य कं मूलं स्यात् अन्यत्वान्नादन्नं मूलमित्यभिप्राय: । कंथम् ? अशितं हि अन्नमद्भिर्द्रवीकृतं जाठरेणाग्निना पच्य- मान रसभावेन परिणमते । रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्जायाः शुक्रम् । तथा योषिदुक्तं च अन्नं रसादिक्रमेणैवं परिणतं लोहितं भवति । ताभ्यां शुक्रशोणिताभ्यामन्नकार्याभ्यां संयुक्ताभ्या- मन्न एवं प्रत्यहं भुज्यमानेन आपूर्यमाणाभ्यां कुड्यमिव

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये • [ख. मृत्पिण्डैः प्रत्यहमुपचीयमानः अन्नमूल: देहशुङ्गः परिनि- ॰पन्न इत्यर्थः । यत्तु देहशुङ्गस्य मूलमन्नं निर्दिष्टम्, तदपि देहवद्विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् कस्माच्चिन्मूलादुत्पतितं शुङ्ग ए- वेति कृत्वा आह—यथा देहशुङ्गः अन्नमूल: एवमेव खलु सोम्य अन्नेन शुङ्गेन कार्यभूतेन अपो मूलमन्नस्य शुङ्गस्या- न्विच्छ प्रतिपद्यस्व । अपामपि विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् शुङ्ग- त्वमेवेति अद्भिः सोम्य शुङ्गेन कार्येण कारणं तेजो मूलमन्वि- च्छ । तेजसोऽपि विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् शुङ्गत्वमिति तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलम् एकमेवाद्वितीयं परमार्थसत्यम् । यस्मि न्सर्वमिदं वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतं रज्ज्वामिव सर्पादिविकल्पजातमध्यस्तमविद्यया, तदस्य जगतो मूलम् ; अत: सन्मूला: सत्कारणा: हे सोम्य इमा: स्थावरजङ्गमल- क्षणाः सर्वाः प्रजाः । न केवलं सन्मूला एव, इदानीमपि स्थितिकाले सदायतना: सदाश्रया एव । न हि मृदमना- श्रित्य घटादेः सत्त्वं स्थितिर्वा अस्ति । अत: मृद्वत्सन्मूल- त्वात्प्रजानां सत् आयतनं यासां ताः सदायतनाः प्रजाः । अन्ते च सत्प्रतिष्ठाः सदेव प्रतिष्ठा लयः समाप्तिः अवसानं परिशेषः यासां ताः सत्प्रतिष्ठाः ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम

८] षष्ठोऽध्यायः ॥

तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायो- ऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज़ आच- ष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतित सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्य- तीति ॥ ५ ॥ ' .1 अथ इदानीमप्शुङ्गद्वारेण सतों मूलस्यानुगमः कार्य इत्याह — यत्र यस्मिन्काले एतन्नाम पिपासति पातुमिच्छ- तीति पुरुषो भवति । अशिशिषतीतिवत् इदमपि गौणमेव नाम भवति । द्रवीकृतस्याशितस्यान्नस्य नेत्र्यः आपः अन्न- शुद्धं देहं क्लेदयन्त्यः शिथिलीकुर्युः अब्बाहुल्यात् यदि तेजसा न शोषयन्ते । नितरां च तेजसा शोष्यमाणास्वप्सु देहभावेन परिणमेमानासु पातुमिच्छा पुरुषस्य जायते ; तदा पुरुषः पिपासति नाम; तदेतदाह--- तेज एव ततः तदा पीतमबादि शोषयत् देहगतलोहितप्राणभावेन नयते परिणमयति । तद्यथा गोनाय इत्यादि समानम्; एवं तत्तेज आचष्टे लोकः -- उदन्येति उदकं नयतीत्युदन्यम्; उदन्येति च्छान्दसं तवापि पूर्ववत् । अपामपि एतदेव शरीराख्यं शुक्रं नान्यदित्येवमादि समानमन्यत् ॥

३८२.

" छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये तख़ के मूल५ स्यादन्यत्वाद्भ्योऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ, सन्मूला! सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सं प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकैका भ- वति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य : पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवता- .।: याम् ॥ ६ ॥ । ख. सामर्थ्यात् तेजसोऽप्येतदेव शरीराख्यं शुङ्गम् । अतः अप्शुङ्गेन देहेन आपो मूलं गम्यते । अद्भिः शुङ्गेन तेजो मूलं गम्यते । तेजसा शुङ्गेन सन्मूलं गम्यते पूर्ववत् एवं हि तेजोबन्नमयस्य देहशुङ्गस्य वाचारम्भणमात्रस्य अ ज्ञादिपरम्परया परमार्थसत्यं सन्मूलमभयमसंवासं : निरा यासं सन्मूलमन्विच्छेति पुत्रं गमयित्वा अशिशिषति प्रिपा सतीति नामप्रसिद्धिद्वारेण यदन्यत् इह अस्मिन्प्रकरणे तेजो- बन्नानां पुरुषेणोपयुज्यमानानां कार्यकरणसंघातस्त्र देहशु

८] षष्ठोऽध्यायः ।

ङ्गस्य स्वजात्यसांकर्येणोपचयकरत्वं वक्तव्यं प्राप्तम्, तदिहो- तमेव द्रष्टव्यमिति पूर्वोक्तं व्यपदिशति — यथा तु खलु येन प्रकारेण इमा: तेजोबन्नाख्याः तिस्रः देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति, तदुक्तं पुरस्तादेव भवति 'अन्नम- शितं त्रेधा विधीयते' इत्यादि तत्रैवोक्तम् । अन्नादीनामशि- तानां ये मध्यमा धातवः, ते साप्तधातुकं शरीरमुपचिन्वन्ती- त्युक्तम् - मांसं भवति लोहितं भवति मज्जा भवति अस्थि भवतीति । ये त्वणिष्ठा धातवः मनः प्राणं वाचं देहस्यान्तःकर- णसंघातमुपचिन्वन्तीति च उक्तम् तन्मनो भवति स प्राणो भवति स वाग्भवतीति । सोऽयं प्राणकरणसंघातः देहे वि- शीर्णे देहान्तरं जीवाधिष्ठितः येन क्रमेण पूर्वदेहात्प्रच्युतः गच्छति, तदाह—"अस्य हे सोम्य पुरुषस्य प्रयतः म्रियमा- णस्य वाक् मनसि संपद्यते मनस्युपसंह्रियते । अथ तदाहु: ज्ञातयो न वदतीति । मन:पूर्वको हि वाग्व्यापारः, 'यद्वै मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति' इति श्रुतेः । वाच्युपसंहृ- तायां मनसि मननुव्यापारेण केवलेन वर्तते । मनोऽपि यदा उपसंहियते, तदा मनः प्राणे संपन्नं भवति -- सुषुप्तकाले इव ; तदा पार्श्वस्था ज्ञातय: न विजानातीत्याहुः । प्राणश्च तदोवों- च्छ्रासी स्वात्मन्युपसंहृतबाह्यकरणः संवर्गविद्यायां दर्शनात्

. छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. हस्तपादादीन्विक्षिपन् मर्मस्थानानि निकृन्वन्निव उत्सृजन् क्रमेणोपसंहृतः तेजसि संपद्यते ; तदाहुः ज्ञातयों न चलतीति । मृतः नेति वा विचिकित्सन्तः देहमालभमाना: उष्णं च उप- लभमाना: देहः उष्णः जीवतीति यदा तदप्यौष्ण्यलिङ्ग तेज़ उपसंह्नियते, तदा तत्तेजः परस्यां : देवतायां प्रशाम्यति । तदैवं क्रमेणोपसंहृते स्वमूलं प्राप्ते च मनसि तत्स्थो जीवो- ऽपि सुषुप्तकालवत् निमित्तोपसंहारादुपसंहियमाणः सन् सत्याभिसंधिपूर्वकं चेदुपसंह्रियते सदेव संपद्यते न पुन- देहान्तराय सुषुप्तादिवोत्तिष्ठति, यथा लोके सभये देशे वर्त- मानः कथंचिदिवाभयं देशं प्राप्तः- तद्वत् । इतरस्तु अना- त्मज्ञः तस्मादेव मूलात् सुषुप्तादिवोत्थाय मृत्वा पुनर्देहजा- लमाविशति यस्मान्मूलादुत्थाय देहमाविशति जीवः ॥ : स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्य ँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव म़ा भगवान्विज्ञापयत्वि- ति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ 1 ... 1 सं यः सदाख्यः एषः उक्तः अणिमा अणुभावः जगतो J.

c.] षष्ठोऽध्यायः ।

मूलम् ऐतदात्म्यम् एतत्सदात्मा यस्य सर्वस्य तत् एतदात्म तस्य भावः ऐतदात्म्यम् । एतेन सदाख्येन आत्मना आत्म- वत् सर्वमिदं जगत् । नान्योऽस्त्यस्यात्मा संसारी, 'नान्यदतो- ऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ' इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । येन च आत्मना आत्मवत्सर्वमिदं जगत्, तदेव सदाख्यं कारणं सत्यं परमार्थसत् । अत: स एव आत्मा जगतः प्रत्य- क्स्वरूपं सतवं याथात्म्यम्, आत्मशब्दस्य निरुपपदस्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवत् निरूढत्वात् । अतः तत् सत् त्वमसीति हे श्वेतकेतो इत्येवं प्रत्यायितः पुत्रः आह—- भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु यद्भवदुक्तं तत् संदिग्धं मम- अहन्यहनि सर्वाः प्रजाः सुषुप्तौ सत् संपद्यन्ते इत्येतत्, येन सत् संपद्य न विदुः सत्संपन्ना वयमिति । अतः दृष्टान्तेन मां प्रत्याययत्वित्यर्थः । एवमुक्तः तथा अस्तु सोम्य इति ह उवाच पिता ॥ : " : इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥

'नवमः खण्डः ॥ यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठ- न्ति नानात्ययानां वृक्षाणा रसान्समव- हारमेकता५ रसं गमयन्ति ॥ १ ॥ : ..i. I I यत्पृच्छसि - अहन्यहनि सत्संपद्य न विदुः सत्संपन्ना: स्म इति, तत्कस्मादिति---अत्र शृणु दृष्टान्तम् - यथा लोके हे सोम्य मधुकृतः मधु कुर्वन्तीति मधुकृतः मधुकरमक्षिका: मधु निस्तिष्ठन्ति मधु निष्पादयन्ति तत्पराः सन्तः । कथम् ? 1. नानात्ययानां नानागतीनां नानादिक्कानां वृक्षाणां रसान् समवहारं समाहृत्य एकताम् एकभावं मधुत्वेन रसान्- गम- यन्ति मधुत्वमापादयन्ति ॥ ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्या- हं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसो- ऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपग्रामह इति ॥ १ ॥ ते रसाः यथा मधुत्वेनैकतां गताः तत्र मधुनि विवेकं

९.

] षष्ठोऽध्यायः । ... .

6 न लभन्ते ; कथम् ? अमुष्याहमाम्रस्य पनसस्य वा वृक्षस्य रसोऽस्मीति — यथा हि लोके बहूनां चेतनावतां समेतानां प्राणिनां विवेकलाभो भवति अमुष्याहं पुत्रः अ मुष्याहं नप्तास्मीति ; ते च लब्धविवेकाः सन्तः न संकीर्यन्ते न तथा इह अनेकप्रकारवृक्षरसानामपि मधुराम्लतिक्तकटु- कादीनां मधुत्वेन एकतां गतानां मधुरादिभावेन विवेको गृह्यत इत्यभिप्रायः । यथा अयं दृष्टान्तः, इत्येवमेव खलु सोम्यं इमाः सर्वाः प्रजाः अहन्यहनि सति संपद्य सुषु- प्तिकाले मरणप्रलययोश्च न विदुः न विजानीयुः - संति संप- द्यामहे इति संपन्ना इति वा ॥ त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा द५- शो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदा-.. भवन्ति ॥ ३ ॥ यस्माच्च एवमात्मन: सद्रूपतामज्ञात्वैव सत्संपद्यन्ते, अतः ते. इह लोके यत्कर्मनिमित्तां यां यां जातिं प्रतिपन्ना आसुः व्याघ्रादीनाम् व्याघ्रोऽइं सिंहोहऽमित्येवम्, ते तत्कर्मज्ञा -" नवासनाङ्किताः सन्तः सत्प्रविष्टा अपि तद्भावेनैव पुनराभवन्ति पुनः सत आगत्य व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत्पूर्वमिह लोके भवन्ति बभूवुरित्यर्थः, तदेव - पुनरागत्य भवन्ति । युगसहस्र कोट्यन्तरितापि संसारिण: जन्तो: या पुरा भाविता वासना, सा न नश्यतीत्यर्थः । ' यथाप्रज्ञं हि संभवा:' इति श्रुत्यन्तरात्ः ॥ - स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्वि 1 ति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥ नः इति नवमः खण्डः ॥ ताः प्रजाः यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति, ये तु इतो- ऽन्ये सत्सत्यात्माभिसंधाः यमणुभावं सदात्मानं प्रविश्य नावर्तन्ते, स य एषोऽणिमेत्यादि व्याख्यातम् । यथा लोके -स्वकीये गृहे सुप्तः उत्थाय ग्रामान्तरं गतः जानाति स्वगृ- हादागतोऽस्मीति, एवं संत आगतोऽस्मीति च जन्तूनां : क- स्माद्विज्ञानं न भवतीति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु इत्युंक्तः तथा सोम्येति ह उवाच पिताः ॥ . इति नवमखण्डभाष्यम् ॥

दशमः खण्डः ॥ इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्य- न्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमे- वापियन्ति स समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति ॥ , शृणु तव दृष्टान्तम् — यथा सोम्य इमा नद्यः गङ्गाद्या: पुरस्तात् पूर्वी दिशं प्रति प्राच्यः प्रागश्वनाः स्यन्दन्ते स्रवन्ति । पश्चात् प्रतीचीं दिशं प्रति सिन्ध्वाद्याः प्रतीचीम् अञ्चन्ति गच्छन्तीति प्रतीच्यः ताः समुद्रादम्भोनिधेः जलधरैराक्षिप्ताः पुनर्वृष्टिरूपेण पतिताः गङ्गादिनदीरूपिण्यः पुनः समुद्रम् अम्भोनिधिमेव अपियन्ति स समुद्र एव भवति । ता नद्यः यथा तत्र समुद्रे समुद्रात्मना एकतां गताः न विदुः न जानन्ति — इयं गङ्गा अहमस्मि इयं यमुना अहमस्मीति च ॥ एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छमाह

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये इति त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदः सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ " इति दशमः खण्डः ॥ [ख. एवमेव खलु सोम्य इमाः सर्वाः प्रजाः यस्मात् सति संपद्य न विदुः, तस्मात्सत आगम्य न विदुः -सत आग- च्छामहे आगता इति वा । त इह व्याघ्र इत्यादि समान- मन्यत् । दृष्टं लोके जले वीचीतरङ्ग फेनबुद्बुदादय उत्थिता: पुनस्तद्भावं गता विनष्टा इति । जीवास्तु तत्कारणभावं प्रत्यहं गच्छन्तोऽपि सुषुप्ते मरणप्रलययोश्च न विनश्यन्ती- त्येतत भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु दृष्टान्तेन । तथा सोम्येति ह उवाच पिता ॥ इति दशमखण्डभाष्यम् ॥

एकादशः खण्डः ॥ अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो सूले- ऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्या- ज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्त्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मो- दमानस्तिष्ठति ॥ १ ॥ . शृणु दृष्टान्तम् - अस्य हे सोम्य महतः अनेकशाखादियु- क्तस्य वृक्षस्य, अस्येत्यग्रतः स्थितं वृक्षं दर्शयन् आह— यदि यः कश्चित् अस्य मूले अभ्याहन्यात्, परश्वादिना सकृद्धातमा- त्रेण न शुष्यतीति जीवन्नेव भवति, तदा तस्य रसः स्रवे- त् । तथा यो मध्ये अभ्याहन्यात् जीवन्त्रवेत, तथा योऽग्रे अभ्याहन्यात् जीवन्त्रवेत् । स एष वृक्षः इदानीं जीवेन आत्मना अनुप्रभूत: अनुव्याप्तः पेपीयमानः अत्यर्थं पिबन् उदकं भौमांश्च रसान मूलैर्गृह्णन् मोदमानः हर्षे प्राप्नुवन् तिष्ठति ॥ अस्य यदेकाँ शाखां जीवो जहात्यथ · सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शु- ष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये सर्व जहाति सर्वः शुष्यति ॥ २ ॥ [ख. तस्यास्य यदेकां शाखां रोगग्रस्ताम् आहतां वा जीव: जहाति उपसंहरति शाखायां विप्रसृतमात्मांशम्, अथ सा शुष्यति । वाङ्मन:प्राणकरणग्रामानुप्रविष्टो हि जीव इति तदुपसंहारे उपसंह्रियते । जीवेन च प्राणयुक्तेन अशितं पीतं च रसतां गतं जीवच्छरीरं वृक्षं च वर्धयत् रसरूपेण जीवस्य सद्भावे लिङ्गं भवति । अशितपीताभ्यां हि देहे जीवस्तिष्ठति । ते च अशितपीते जीवकर्मानुसारिणी इति तस्यैकाङ्गवैकल्यनिमित्तं कर्म यदोपस्थितं भवति, तदा जीत्र: एकां शाखां जहाति शाखाया आत्मानमुपसंहरति ; अथ तदा सा शाखा शुष्यति । जीवस्थितिनिमित्तो रसः जीवकर्माप्तिः जीवोपसंहारे न तिष्ठति । रसापगमे च शाखा शोषमुपैति । तथा सर्व वृक्षमेव यदा अयं जहाति तदा सर्वोऽपि वृक्षः शुष्यति । वृक्षस्य रसस्रवणशोषणादि- लिङ्गात् जीववत्त्वं दृष्टान्तश्रुतेश्च चेतनावन्तः स्थावरा इति बौद्धकाणादमतमचेतनाः स्थावरा इत्येतदसारमिति दर्शितं भवति ॥ एवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच जीवापेतं वाव किलें म्रियते न जीवो

११.]

!' : षष्ठोऽध्यायः ॥.....

म्रियत इति स य एषोऽणि मैतदात्म्यमि- दु५ सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति य एव मा भगवान्वि- ज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ इति एकादशः खण्डः ॥ यथा अस्मिन्वृक्षदृष्टान्ते दर्शितम् — जीवेन युक्त; वृक्षः अशुष्कः रसपानादियुक्तः जीवतीत्युच्यते, तदपेतश्च म्रियत इत्युच्यते ; एवमेव खलु सोम्य विद्धीति ह उवाच - जीवा- पेतं जीववियुक्तं वाव किल इदं शरीरं म्रियते न जीवो म्रियत इति । कार्यशेषे च सुप्तोत्थितस्य मम इदं कार्यशेषम् अपरि- समाप्तमिति स्मृत्वा समापनदर्शनात्। जातमात्राणां च जन्तूनां स्तन्याभिलाषभयादिदर्शनाथ अतीतजन्मान्तरानुभूतस्तन्य- पानदु:खानुभवस्मृतिर्गम्यते । अग्निहोत्रादीनां च वैदिकानां कर्मणामर्थवत्त्वात् न जीवो म्रियत इति । स य एषोऽणिमे- त्यादि समानम् । कथं पुनरिदमत्यन्तस्थूलं पृथिव्यादि नाम-

रूपवज्जगऩ अत्यन्तसूक्ष्मात्सद्रूपान्नामरूपरहितात्संतो जायते,
इति एतदृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु इति ।
तथा सोम्येति ह उवाच पिता ॥
इति एकादशखण्डभाष्यम् ॥

S. U. IV. 13

द्वादशः खण्डः ॥ न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्वीति भिन्नं भगव इति किमत्र प- श्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्या- सामङ्गैकां भिन्द्वीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥ ... यदि एतत्प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छसि अतोऽस्मान्महतः न्यप्रो- धात् फलमेकमाहर - इत्युक्तः तथा चकार सः ; इदं भगव उपहृतं फलमिति दर्शितवन्तं प्रति आह - फलं भिन्द्धीति । भिन्नमित्याह इतरः । तमाह पिता- किमत्र पश्यसीति ; उक्त: आह्— अण्व्यः अणुतरा इव इमा: धाना: बीजानि पश्यामि भगव इति । आसां धानानामेकां धानाम् अङ्ग हे - वत्स भिन्द्धि, इत्युक्तः आह— भिन्ना भगव इति । यदि भिन्नां धाना तस्यां भिन्नायां किं पश्यसि, इत्युक्तः आह- न किंचन पश्यामि भगव इति ॥ तर होवाचं ग्रं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्ख सो - म्येति ॥ २ ॥ : I. :'

१२.]

षष्ठोऽध्यायः

तं पुत्रं ह उवाच - वटधानायां भिन्नायां यं वटवीजाणि- मानं हे सोम्य एतं न निभालयसे न पश्यसि, तथा अ- प्येतस्य वै किल सोम्य एष महान्यग्रोधः बीजस्य अणिम्नः सूक्ष्मस्य अदृश्यमानस्य कार्यभूत:- " स्थूलशाखास्कन्धफल- पलाशवान् तिष्ठति उत्पन्नः सन्; उत्तिष्ठतीति वा, उच्छन्दो- ऽध्याहार्यः । अत: श्रद्धत्स्व सोम्य सत एव अणिम्नः स्थूलं नामरूपादिमत्कार्य जगदुत्पन्नमिति । यद्यपि न्यायागमाभ्यां निर्धारितोऽर्थः तथैवेत्यवगम्यते, तथापि अत्यन्त सूक्ष्मेष्वर्थेषु बाह्यविषयासक्तमनसः स्वभावप्रवृत्तस्यासत्यां गुरुतरायां श्रद्धांयां दुरवगमत्वं स्यादित्याह — श्रद्धत्स्वेति । श्रद्धायां तु सत्यां मनसः समाधानं बुभुत्सितेऽर्थे भवेत्, ततश्च तद- र्थावगतिः, 'अन्यत्रमना अभूवम्' इत्यादिश्रुतेः ॥ सं य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्य५ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो " इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ स य इत्याद्युक्तार्थम् । यदि तत्सज्जगतो मूलम्, कस्मा- नोपलभ्यत इत्येतद्दृष्टान्तेन मा भगवान्भूय एव विज्ञापय- त्विति । तथा सोम्येति ह उवाच पिता ॥ इति द्वादशखण्डभाष्यम् ॥

त्रयोदशः खण्डः ॥ लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुप- सीधा इति स ह तथा चकार त हो- ... वाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग त दाहरेति तद्भावमृश्य न विवेद ॥ १ ॥ विद्यमानमपि वस्तु नोपलभ्यते, प्रकारान्तरेण तु उप- लभ्यत इति शृणु अत्र दृष्टान्तम् - यदि च इममर्थ प्रत्य- क्षीकर्तुमिच्छसि, पिण्डरूपं लवणम् एतद्बटादौ उदके अब- धाय प्रक्षिप्य अथ मा मां श्वः प्रातः उपसीदथाः उपगच्छेथाः इति । स ह पित्रोक्तमर्थ प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छन् तथा चकार । तं हृ उवाच. परेद्युः प्रात:- यलवणं दोषा रात्रौ उदके अवा- घाः निश्निप्रवानसि अङ्ग हे वत्स तदाहर- इत्युक्तः तल्लवण- माजिहीर्षुः ह किल अवमृश्य उदके न विवेद न विज्ञात- वान । यथा तलवणं विद्यमानमेव सत् अप्सु लीनं संश्लिष्ट- मभूत् ॥ यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणसिति मध्यादाचामेति क- थमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमि- ..

3] षष्ठोऽध्यायः ॥

३.९७

मति लवणमित्यभिप्रांस्यैतदथ मोपसीदथा : इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते त‍ होवाचात्र बांव किल सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति ॥ २ ॥ 1 .., यथा बिलीनं लवणं न वेत्थ, तथापि तच्चक्षुषा स्पर्शनेन च पिण्डरूपं लवणमगृह्यमाणं विद्यत् एव अप्सु, उपलभ्यते च उपायान्तरेण - इत्येतत् पुत्रं प्रत्याययितुमिच्छन् आह- अङ्ग अस्योदकस्य अन्तात् उपरि गृहीत्वा आचाम - इत्युक्त्वा पुत्रं तथाकृतवन्तमुवाच - कथमिति ; इतर आह— लवणं स्वा- दुत इति । तथाः मध्यादुदकस्य गृहीत्वा आचाम इति, कथ- मिति, लवणमिति । तथान्तात् अधोदेशात् गृहीत्वा आ- चाम इति, कथमिति, लवणमिति । यद्येवम्, अभिप्रास्य परि- त्यज्य एतदुदकम् आचम्य अथ मोपसीदथाः इति ; तद्ध तथा चकार लवणं परित्यज्य पितृसमीपमाजगामेत्यर्थः इदं वचनं ब्रुवन्-तलवणं तस्मिन्नेवोदके यन्मया रात्रौ क्षिप्तं शश्वन्नित्यं संवर्तते विद्यमानमेव सत् सम्यग्वर्तते । इति एवमुक्तवन्तं तं ह उवाच पिता यथेदं लवणं दर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्वं गृहीतं पुनरुदकें विलीनं ताभ्यामगृह्यमाणमपि विद्यत एव उपायान्तरेण जिह्वयोपलभ्यमानत्वात् — एवमेव अत्रैव

३.९८

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अस्मिन्नेव तेजोबन्नादिकार्ये शुङ्गे देहे, वाव किलेत्याचा- र्योपदेशस्मरणप्रदर्शनार्थी, सत् तेजोबन्नादिशुङ्गकारणं वट- बीजाणिमवद्विद्यमानमेव इन्द्रियैर्नोपलभसे न निभाल- यसे । यथा अत्रैवोदके दर्शनस्पर्शनाभ्यामनुपलभ्यमानं ल- वणं विद्यमानमेवं जिह्वया उपलब्धवानसि — एवमेवात्रैव किल विद्यमानं सत् जगन्मूलम् उपायान्तरेण लवणाणिमवत् उपलप्स्यस इति वाक्यशेषः ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व -:: तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति ... तथा सोम्येति होवाच ॥ ६ ॥ " इति त्रयोदशः खण्डः ॥ स य इत्यादि समानम् । यद्येवं लवणाणिमवदिन्द्रियैर- नुपलभ्यमानमपि जगन्मूलं सत् उपायान्तरेण उपलब्धुं शक्यते, यदुपलम्भात्कृतार्थः स्याम् अनुपलम्भाञ्चाकृतार्थः स्यामहम्, तस्यैवोपलब्धौ क उपायः इत्येतत् भूय एव मा भगवान: विज्ञापयतु दृष्टान्तेन । तथा सोम्य' इति ह उवाच ॥ इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्दशः खण्डः ॥ यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिन- द्धाक्षमानीयं तं ततोऽतिजने विसृजेत्स :: यथा तत्र प्राङ्वोदङ्घाधराङ्क्षा प्रत्यङ्-:. वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिन- द्राक्षो विसृष्टः ॥ १ ॥ ' यथा लोके हे सोम्य पुरुषं यं कंचित् गन्धारेभ्यो जनपदेभ्यः अभिनद्धाक्षं बद्धचक्षुषम् आनीय द्रव्यहर्ता तस्करः तमभिनद्धाक्षमेव बद्धहस्तम् अरण्ये ततोऽप्यति- जने अतिगतजने अत्यन्तविगतजने देशे विसृजेत् स तव दिग्भ्रमोपेतः यथा प्राडा प्रागञ्चनः प्राच्छुखो वेत्यर्थः, तथोदङ्ङा अधराङ्का प्रत्यङ्ङा प्रध्मायीत शब्दं कुर्यात् विक्रो- शेत् — अभिनद्धाक्षोऽहं गन्धारेभ्यस्तस्करेणानीतोऽभिनद्धाक्ष एव विसृष्ट इति ॥ तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रा- माड्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारा- नेवोपसंपद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति ॥ २ ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. एवं विक्रोशतः तस्य यथाभिनहनं यथा बन्धनं प्रमुच्य मुक्त्वा कारुणिकः कश्चित् एतां दिशमुत्तरतः गन्धाराः - एतां दिशं व्रनं— इति प्रब्रूयात् । स एवं कारुणिकेन बन्ध- नान्मोक्षितः प्रामात् ग्रामान्तरं पृच्छन् पण्डितः उपदेश- वान् मेधावी परोपदिष्टग्रामप्रवेश मार्गावधारणसमर्थः 'सन् गन्धारानेवोपसंपद्येत । नेतरो मूढमति: देशान्तरदर्शनतृड्डा । यथा अयं दृष्टान्त: वर्णित : -- स्वविषयेभ्यो गन्धारेभ्यः पुरुषः तस्करैरभिनद्धाभ्रः अविवेक: दिङ्मूढः अशनायापिपासा - दिमान् व्याघ्रतस्कराद्यनेकभयानर्थव्रातयुतमरण्यं प्रवेशितः दुःखार्तः विक्रोशन् बन्धनेभ्यो मुमुक्षुस्तिष्ठति, स कथंचि - देव कारुणिकेन केनचिन्मोचितः स्वदेशान्गन्धारानेवापन्नः निर्वृतः सुख्यभूत् — एवमेव सतः जगदात्मस्वरूपात्तेजोब- नादिमयं देहारण्यं वातपित्तकफरुधिरमेदोमांसास्थिमज्जाशु- क्रकृमिमूत्रपुरीषवत् शीतोष्णाद्यनेकद्वन्द्वदुः खवञ्च इदं मोह- पटाभिनद्धाक्षः भार्यापुत्रमित्र पशुबन्ध्वादिदृष्टादृष्ट्रानेकविषय- तृष्णापाशितः पुण्यापुण्यादितस्करैः प्रवेशितः — अहममुष्य पुत्रः, ममैते बान्धवाः, सुख्यहं दुःखी मूढः पण्डितो धार्मिको बन्धुमान् जात: मृतो जीर्ण: पापी, पुत्रो मे मृत:, धनं मे नष्टम्, हा हतोऽस्मि, कथं जीविष्यामि, का मे गतिः, किं

१४.]

- - षष्ठोऽध्यायः । ... :

मे त्राणम् - इत्येवमनेकशतसहस्रानर्थजालवान् विक्रोशन् कथं- चिदेव पुण्यातिशयात्परमकारुणिकं कंचित्सद्ब्रह्मात्मविदं वि- मुक्तबन्धनं ब्रह्मिष्ठं यदा आसादयति, तेन च ब्रह्मविदा कारुण्यात् दर्शित संसारविषयदोषदर्शनमार्गः विरक्तः संसा- रविषयेभ्यः – नासि त्वं संसारी अमुष्य पुत्रत्वादिधर्मवान, किं तर्हि . संत् यत्तत्त्वमसि - इत्यविद्यामोहपटाभिनहनान्मोक्ष- तः गन्धारपुरुषत्रच्च स्वं सदात्मानम् उपसंपद्य सुखी निर्वृतः स्यादित्येतमेवार्थमाह — आचार्यवान्पुरुषो वेदेति । तस्यास्य एवमाचार्यवतो मुक्ताविद्याभिनहनस्य तावदेव तावानेव काल: चिरं नेपः सदात्मस्वरूपसंपत्तेरिति वाक्यशेषः । कियान्कालश्चिरमिति, उच्यते- यावन्न विमोक्ष्ये न विमो- क्ष्यते इत्येतत्पुरुषव्यत्ययेन, सामर्थ्यात; येन कर्मणा शरी- रमारब्धं तस्योपभोगेन क्षयात् देहपातो यावदित्यर्थः । अथ तदैव सत् संपत्स्ये संपत्स्यते इति पूर्ववत् । न हि देहमोनस्य सत्मंपत्तेश्च कालभेदोऽस्ति येन अथ-शब्द: आनन्तर्यार्थः स्यात् । ननु यथा 'सद्विज्ञानानन्तरमेव देहपातः सत्संपत्तिश्च न भवति कर्मशेषवशात्, तथा अप्रवृत्तफलानि प्राग्ज्ञानोत्पत्ते- जन्मान्तरसंचितान्यपि कर्माणि सन्तीति तत्फलोपभोगाय

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. पतिते अस्मिञ्शरीरान्तरमारब्धव्यम् । उत्पन्ने च ज्ञाने यावज्जीवं विहितानि प्रतिषिद्धानि वा कर्माणि करोत्येवेति तत्फलोपभोगार्थं च अवश्यं शरीरान्तरमाख्धव्यम्, ततश्च कर्माणि ततः शरीरान्तरम् इति ज्ञानानर्थक्यम्, कर्मणां फलवत्त्वात् । अथ ज्ञानवतः क्षीयन्ते कर्माणि, तदा ज्ञानप्राप्तिसमकालमेव ज्ञानस्य सत्संपत्तिहेतुत्वान्मोक्षः स्या- दिति शरीरपातः स्यात् । तथा च आचार्याभाव: इति आचार्यवान्पुरुषो वेद इत्यनुपपत्तिः । ज्ञानान्मो- क्षाभावप्रसङ्गश्च देशान्तरप्राप्त्युपायज्ञानवदनैकान्तिकफलत्वं वा ज्ञानस्य । न, कर्मणां प्रवृत्ताप्रवृत्तफलवत्त्व विशेषो पपत्तेः । यदुक्तम् अप्रवृत्तफलानां कर्मणां ध्रुवफलवत्त्वा- ब्रह्मविदः शरीरे पतिते शरीरान्तरमारब्धव्यम् अप्रवृत्तक- र्मफलोपभोगार्थमिति, एतदसत् । विदुषः ' तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतेः प्रामाण्यात् । ननु ' पुण्यों वै पुण्येन कर्मणा भवति ं इत्यादिश्रुतेरपि प्रामाण्यमेव । सत्यमेवम् । तथापि प्रवृत्तफलानामप्रवृत्तफलानां च कर्मणां विशेषोऽस्ति । कथम् ? यानि प्रवृत्तफलानि कर्माणि यैर्विद्वच्छरीरमारब्धम्, तेषामुपभोगेनैव क्षयः यथा आरब्धवेगस्य लक्ष्यमुक्ते- ब्वादेः . वेगक्षयादेव : स्थितिः, न.. तु लक्ष्यवेधसमकालमेव

१४.]

षष्ठोऽध्यायः !!

प्रयोजनं नास्तीति - तद्वत् । अन्यानि तु अप्रवृत्तफलानि इह प्राग्ज्ञानोत्पत्तेरूर्ध्वं च कृतानि वा क्रियमाणानि वा अती- तजन्मान्तरकृतानि वा अप्रवृत्तफलानि ज्ञानेन दह्यन्ते प्रायश्चित्तेनेव ; 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा' इति स्मृतेश्व । ' श्रीयन्ते चास्य कर्माणि ' इति च आथर्वणे । अतः ब्रह्मविदः जीवनादिप्रयोजनाभावेऽपि प्र- वृत्तफलानां कर्मणामवश्यमेव फलोपभोगः स्यादिति मुक्ते- षुवत् तस्य तावदेव चिरमिति युक्तमेवोक्तमिति यथोक्तदो- षचोदनानुपपत्तिः । ज्ञानोत्पत्तेरूर्ध्वं च ब्रह्मविदः कर्माभा- बमवोचाम 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इत्यत्र । तच स्मर्तुम- ईसि ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदः सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ । ' स य इत्याद्युक्तार्थम् । आचार्यवान् विद्वान् येन क्रमेण सत् संपद्यते तं क्रमं दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्वि ज्ञापयत्विति । तथा सोम्य इति ह उवाच ॥ इति चतुर्दशखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चदशः खण्डः ॥ पुरुष ँ सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्यु- पासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति ॥ १ ॥ पुरुषं हे सोम्य उत उपतापिनं ज्वरापतापवन्तं ज्ञातयः चान्धवाः परिवार्य उपासते मुमूर्षुम्— जानासि मां तव पितरं पुत्रं भ्रातरं वा - इति पृच्छन्तः । तस्य मुमूर्षो: यावन्न वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् इत्येतदुक्तार्थम् ॥ अथ यदास्य वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवता- यामथ न जानाति ॥ २ ॥ स्रंसारिण: य: मरणक्रमः स एवायं विदुषोऽपि सत्सं- पत्तिक्रम इत्येतदाह-- परस्यां देवतायां तेजसि संपन्ने अथ न जानाति । अविद्वांस्तु सत उत्थाय प्राग्भावितं व्याघ्रा- दिभावं देवमनुष्यादिभावं वा विशति । विद्वांस्तु शास्त्रा-

१५.]

षष्ठोऽध्यायः ।

चार्योपदेशजनितज्ञानदीपप्रकाशितं सद्ब्रह्मात्मानं प्रविश्य न आवर्तते इत्येष सत्मंपत्तिक्रमः । अन्ये तु मूर्धन्यया नाड्या उत्क्रम्य आदित्यादिद्वारेण सद्गच्छन्तीत्याहुः ; तदसत् देश- कालनिमित्तफलाभिसंधानेन गमनदर्शनात् । न हि सदा - कत्वदर्शिनः सत्याभिसंधस्य देशकालनिमित्तफलाद्यनृताभि- संधिरुपपद्यते, विरोधात् । अविद्याकामकर्मणां च गमन- निमित्तानां सद्विज्ञानहुताशनविप्लुष्टत्वात् गमनानुपपत्तिरेव ; ' पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्विहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामा: ' इत्याद्याथर्वणे नदीसमुद्रदृष्टान्तश्रुतेश्च ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ स य इत्यादि समानम् । यदि मरिष्यतो मुमुक्षतश्च तुल्या 'सत्संपत्ति:, तत्र विद्वान् सत्संपन्नो नावर्तते, आवर्तते त्वविद्वान् - इत्यत्र कारणं दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्वि ज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति ह उवाच ॥ इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥

षोडशः खण्डः ॥ पुरुषः सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्य- पहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृत- मात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसंधोऽनृतेना- त्मानमन्तर्धाय परशुं तसं प्रतिगृह्णाति स दह्यनेऽथ हन्यते ॥ १ ॥ शृणु - यथा सोम्य पुरुषं चौर्यकर्मणि संदिह्यमानं नित्र- हाय परीक्षणाय च उत अपि हस्तगृहीतं बद्धहस्तम् आन- यन्ति राजपुरुषाः । किं कृतवानयमिति पृष्टाश्च आहु:- अपहार्षीद्धनमस्यायम् । ते च आहुः किमपहरणमात्रेण बन्धनमर्हति, अन्यथा दत्तेऽपि घने बन्धनप्रसङ्गात् ; इत्युक्ता: पुनराहु:- स्तेयमकार्षीत् चौर्येण धनमपहार्षीदिति । तेष्वेवं वदत्सु इतर : अपह्नुते - नाहं तत्कर्तेति । ते च आहुः - संदि- ह्यमानं स्तेयमकार्षीः त्वमस्य धनस्येति । तस्मिंश्च अपहुवाने आहुः - परशुमस्मै तपतेति शोधयत्वात्मानमिति । स यदि -

१६.]

षष्ठोऽध्यायः ।

तस्य स्तैन्यस्य कर्ता भवति बहिश्चापह्नुते स एवंभूतः तत एवानृतमन्यथाभूतं सन्तमन्यथात्मानं कुरुते । स तथा अनृता- भिसंधोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय व्यवहितं कृत्वा परशुं तमं मोहात्प्रतिगृह्णाति स दह्यते, अथ हन्यते राजपुरुषैः स्वकृ- तेनानृताभिसंधिदोषेण ॥ अथ यदि तयाकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसंघः स- त्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृ- ह्णाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते ॥ २ ॥ अथ यदि तस्य कर्मण: अकर्ता भवति, तत एव सत्य- मात्मानं कुरुते । स सत्येन तया स्तैन्याकर्तृतया आत्मानम- न्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति । स सत्याभिसंध: सन न दह्यते सत्यव्यवधानात्, अथ मुच्यते च मृषाभियोक्तृभ्यः । तप्तपरशुहस्ततलसंयोगस्य तुल्यत्वेऽपि स्तेयकर्त्रकर्त्रीरनृता- भिसंधो दह्यते न तु सत्याभिसंध: ॥ स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिद‍ सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वे-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये तकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति बिज- ज्ञाविति ॥ ३ ॥ इति षोडशः खण्डः ॥ [ख. स यथा सत्याभिसंधः तप्तपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहित- हस्ततलत्वात नादाह्येत न दह्येतेत्येतत् एवं सद्ब्रह्मसत्याभिमं- वेतरयोः शरीरपातकाले च तुल्यायां सत्संपत्तौ विद्वान् सत्सं- पद्य न पुनर्व्याघ्रदेवादिदेहग्रहणाय आवर्तते । अविद्वांस्तु विका- रानृताभिसंधः पुनर्व्याघ्रादिभावं देवतादिभावं वा यथाकर्म यथाश्रुतं प्रतिपद्यते । यदात्माभिसंध्यनभिसंधिकृते मोक्षबन्धने, यच्च मूलं जगत:, यदायतना यत्प्रतिष्ठाश्च सर्वाः प्रजाः, यदा- त्मकं च सर्वे यञ्चाजममृतमभयं शिवमद्वितीयम, तत्सत्यं स आत्मा तव, अतस्तत्त्वमसि श्वेतकेतो - इत्युक्तार्थमसकृद्वाक्यम् । कः पुनरसौ श्वेतकेतुः त्वंशब्दार्थः ? योऽहं श्वेतकेतुरुद्दालकस्य पुत्र इति वेद आत्मानमादेशं श्रुत्वा मत्वा विज्ञाय च, अश्रुतममतमविज्ञातं विज्ञातुं पितरं पप्रच्छ 'कथं नु भगवः स आदेशो भवति' इति । स एष: अधिकृत: श्रोता मन्ता विज्ञाता तेजोबन्नमयं कार्यकरणसंघातं प्रविष्टा परैव देवता नामरूपव्याकरणाय - आदर्शे इव पुरुषः सूर्यादिरिव जलादौ

१६.]

षष्ठोऽध्यायः ।

प्रतिबिम्बरूपेण। स आत्मानं कार्यकरणेभ्यः प्रविभक्तं सद्रूपं सर्वात्मानं प्राक् पितुः श्रवणात् न विजज्ञौ । अथेदानीं पित्रा प्रतिबोधितः तत्त्वमसि इति दृष्टान्तैर्हेतुभिश्च तत् पितु-

रस्य ह किलोक्तं सदेवाहमस्मीति विजज्ञौ विज्ञातवान् ।
द्विर्वचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम् ॥

किं पुनरत्न षष्ठे वाक्यप्रमाणेन जनितं फलमात्मनि ? कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरधिकृतत्व विज्ञाननिवृत्तिः तस्य फलम्, यमवोचाम त्वंशब्दवाच्यमर्थं श्रोतुं मन्तुं च अधिकृत- मविज्ञातविज्ञानफलार्थम् । प्राक्च एतस्माद्विज्ञानात् अह- मेवं करिष्याम्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि, अहमत्राधिकृतः, एषां च कर्मणां फलमिहामुत्र च भोक्ष्ये, कृतेषु वा कर्मसु कृतकर्तव्यः स्याम् - इत्येवं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरधिकृतोऽस्मी- त्यात्मनि यद्विज्ञानमभूत् तस्य, यत्सज्जगतो मूलम् एकमे- वाद्वितीयं तत्त्वमसीत्यनेन वाक्येन प्रतिबुद्धस्य निवर्तते, विरोधात् — न हि एकस्मिन्नद्वितीये आत्मनि अयमहमस्मी- ति विज्ञाते ममेदम् अन्यदनेन कर्तव्यम् इदं कृत्वा अस्य फलं भोक्ष्ये - इति वा भेदविज्ञानमुपपद्यते । तस्मात् सत्स- त्याद्वितीयात्मविज्ञाने विकारानृतजीवात्मविज्ञानं निवर्तते इति युक्तम् । ननु 'तत्त्वमसि' इत्यत्र त्वंशब्दवाच्येऽर्थे सद्गु- 'S. U. IV. 14

" छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. द्धिरादिश्यते— यथा आदित्यमन आदिषु ब्रह्मादिबुद्धि:, यथा च लोके प्रतिमादिषु विष्ण्वादिबुद्धिः, तद्वत् ; न तु सदेव त्वमिति ; यदि सदेव श्वेतकेतुः स्यात्, कथमात्मानं न वि- जानीयात् येन तस्मै तत्त्वमसीत्युपदिश्यते ? न, आदि- त्यादिवाक्यवैलक्षण्यात्- ' आदित्यो ब्रह्म' इत्यादी इतिशब्द- व्यवधानात् न साक्षाद्ब्रह्मत्वं गम्यते, रूपादिमत्त्वाच आदि- त्यादीनाम् । आकाशमनसोश्च इतिशब्दव्यवधानादेव अब्रह्म- त्वम् । इह तु सत एवेह प्रवेशं दर्शयित्वा 'तत्त्वमसि' इति निरङ्कुशं सदात्मभावमुपदिशति । ननु पराक्रमादिगुणः सिंहो- ऽसि त्वम् इतिवत् तत्त्वमसीति स्यात् । न मृदादिवत् सदेकमेवाद्वितीयं सत्यम् इत्युपदेशात् । न च उपचारवि- ज्ञानात् 'तस्य तावदेव चिरम्' इति सत्संपत्तिरुपदिश्येत । मृषात्वादुपचारविज्ञानस्य - त्वमिन्द्रो यम इतिवत् । नापि स्तुतिः, अनुपास्यत्वाच्छ्रेतकेतोः । नापि सत् श्वेतकेतुत्वो- पदेशेन स्तूयेत — न हि राजा दासस्त्वमिति स्तुत्यः स्यात् । नापि सत: सर्वात्मन एकदेशनिरोधो युक्तः तत्त्वमसीति- देशाधिपतेरिव प्रामाध्यक्षस्त्वमिति । न च अन्या गति- रिह सदात्मत्वोपदेशात् अर्थान्तरभूता संभवति । ननु सद्- स्मीति बुद्धिमात्रमिह कर्तव्यतया चोद्यते न त्वज्ञातं सद- -

१६.]

षष्ठोऽध्यायः ।

" सीति ज्ञाप्यत इति चेत् । नन्वस्मिन्पक्षेऽपि 'अश्रुतं श्रुतं भव- ति' इत्याद्यनुपपन्नम् । न, सदस्मीति बुद्धिविधेः स्तुत्यर्थत्वात् । न, ' आचार्यवान्पुरुषो वेद । तस्य तावदेव चिरम्' इत्युपदे- शात् । यदि हि सदस्मीति बुद्धिमात्रं कर्तव्यतया विधीयते न तु त्वंशब्दवाच्यस्य सद्रूपत्वमेव, तदा न आचार्यवान्वेद इति ज्ञानोपायोपदेशो वाच्यः स्यात् । यथा 'अग्निहोत्रं जुहुयात् इत्येवमादिष्वर्थप्राप्तमेव आचार्यवत्त्वमिति, तद्वत् । ' तस्य तावदेव चिरम्' इति च क्षेपकरणं न युक्तं स्यात्, सदात्म- तवे अविज्ञातेऽपि सकृद्बुद्धिमात्त्रकरणे मोक्षप्रसङ्गात् । न च तत्त्वमसीत्युक्ते नाहं सदिति प्रमाणवाक्यजनिता बुद्धि: निवर्तयितुं शक्या ; नोत्पन्नेति वा शक्यं वक्तुम्, सर्वोपनि- षद्वाक्यानां तत्परतयैवोपक्षयात् । यथा अग्निहोत्रादिविधि- जनिताग्निहोत्रादिकर्तव्यताबुद्धीनामतथार्थत्वमनुत्पन्नत्वं वा न शक्यते वक्तुम्—तद्वत् । यत्तूक्तं सदात्मा सन् आत्मानं कथं न जानीयादिति, नासौ दोष:, कार्यकरणसंघात- व्यतिरिक्तः अहं जीवः कर्ता भोक्तेत्यपि स्वभावतः प्राणिनां विज्ञानादर्शनात् । किमु तस्य सदात्मविज्ञानम् । कथमेवं व्यतिरिक्तविज्ञाने असति तेषां कर्तृत्वादिविज्ञानं संभवति दृश्यते च । तद्वत्तस्यापि देहादिष्वात्मबुद्धित्वात् न स्यात्स-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. दात्मविज्ञानम् । तस्मात् विकारानृताधिकृतजीवात्मविज्ञान- निवर्तकमेव इदं वाक्यम् 'तत्त्वमसि' इति सिद्धमिति ॥ इति षोडशखण्डभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् सप्तमोऽध्यायः

. ॥ सप्तमोऽध्यायः ॥ परमार्थतत्त्वोपदेशप्रधानपरः षष्ठोऽध्यायः सदात्मैकत्वनिर्णयपरत- यैवोपयुक्त:। न सतोऽर्वाग्विकारलक्ष- णानि तानि निर्दिष्टानीत्यतस्तानि नामादीनि प्राणान्तानि क्रमेण नि- दिश्य तङ्कारेणापि भूमाख्यं निरति- शयं तत्त्वं निर्देक्ष्यामि - शाखाचन्द्रदर्शनवत्, इतीमं सप्तमं प्रपाठकमारभते ; अनिर्दिष्टेषु हि सतोऽर्वाक्तत्त्वेषु सन्मात्रे च निर्दिष्टे अन्यदप्यविज्ञातं स्यादित्याशङ्का कस्यचित्स्यात्, सा मा भूदिति वा तानि निर्दिदिक्षति; अथवा सोपानारोहण- वत् स्थूलादारभ्य सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च बुद्धिविषयं ज्ञाप- यित्वा तदतिरिक्ते स्वाराज्येऽभिषेक्ष्यामीति नामादीनि नि- दिदिक्षति; अथवा नामाद्युत्तरोत्तर विशिष्टानि तत्त्वानि अ- तितरां च तेषामुत्कृष्टतमं भूमाख्यं तत्त्वमिति तत्स्तुत्यर्थे ना - मादीनां क्रमेणोपन्यासः । आख्यायिका तु परविद्यास्तुत्यर्था । कथम् ? नारदो देवर्षिः कृतकर्तव्यः सर्वविद्योऽपि सन् अना-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. त्मज्ञत्वात् शुशोचैव, किमु वक्तव्यम् अन्योऽल्पविज्जन्तुः अ- कृतपुण्यातिशयोऽकृतार्थं इति अथवा नान्यदात्मज्ञानान्नि- रतिशयश्रेयःसाधनमस्तीत्येतत्प्रदर्शनार्थं सनत्कुमारनारदा- ख्यायिका आरभ्यते, येन सर्वविज्ञानसाधनशक्तिसंपन्नस्यापि नारदस्य देवर्षेः श्रेयो न बभूव, येनोत्तमाभिजनविद्यावृत्त- साधनशक्तिसंपत्तिनिमित्ताभिमानं हित्वा प्राकृतपुरुषवत् सनत्कुमारमुपससाद श्रेयःसाधनप्राप्तये; अतः प्रख्यापितं भवति निरतिशयश्रेयः प्राप्तिसाधनत्वमात्मविद्याया इति ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सन- त्कुमारं नारदस्त होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच ॥ १ ॥ अधीहि अधीष्व भगवः भगवन्निति ह किल उपस- साद । अधीहि भगव इति मन्त्रः । सनत्कुमारं योगी- श्वरं ब्रह्मिष्ठं नारदः उपसन्नवान् । तं न्यायतः उपसन्नं ह उवाच - यदात्मविषये किंचिद्वेत्थ तेन तत्प्रख्यापनेन मामुपसीद इदमहं जाने इति, ततः अहं भवतः विज्ञानात् ते तुभ्यम् ऊर्ध्वं वक्ष्यामि इत्युक्तवति स ह उवाच नारदः ॥ ' ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद साम-

१.]

सप्तमोऽध्यायः ।

वेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य ५ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्प- देवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥ २ ॥ ऋग्वेदं भगवः अध्येमि स्मरामि, ' यद्वेत्थ ' इति विज्ञा- नस्य पृष्टत्वात् । तथा यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थ वेदं वेदशब्दस्य प्रकृतत्वात् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं वेदानां भारतपञ्चमानां वेदं व्याकरणमित्यर्थः । व्याकरणेन हि पदादिविभागशः ऋग्वेदादयो ज्ञायन्ते ; पित्र्यं श्राद्धक- ल्पम् ; राशि गणितम् ; दैवम् उत्पातज्ञानम् ; निधिं महा- कालादिनिधिशास्त्रम् ; वाकोवाक्यं तर्कशास्त्रम् ; एकायनं नीतिशास्त्रम् ; देवविद्यां निरुक्तम् ; ब्रह्मणः ऋग्यजुःसा- माख्यस्य विद्यां ब्रह्मविद्यां शिक्षाकल्पच्छन्दश्चितय: ; भूत- विद्यां भूततन्त्रम् ; क्षत्रविद्यां धनुर्वेदम् ; नक्षत्रविद्यां ज्यौति - षम्; सर्पदेवजनविद्यां सर्पविद्यां गारुडं देवजनविद्यां गन्ध- युक्तिनृत्यगीतवाद्यशिल्पादिविज्ञानानि एतत्सर्व हे भगवः अध्येमि ॥ सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्म-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये बिच्छ्रुतः ह्येवं मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शो- चामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तार- यत्विति त‍ होवाच यद्वै किंचैतदध्य- गीष्ठा नामैवैतत् ॥ ३॥ [ख. सोऽहं भगवः एतत्सर्वे जानन्नपि मन्त्रविदेवास्मि शब्दा- र्थमात्र विज्ञानवानेवास्मीत्यर्थः । सर्वो हि शब्द: अभिधान- मात्रम् अभिधानं च सर्वं मन्त्रेष्वन्तर्भवति । मन्त्रविदेवास्मि मन्त्रवित्कर्मविदित्यर्थः । 'मन्त्रेषु कर्माणि ' इति हि वक्ष्यति । न आत्मवित् न आत्मानं वेद्मि । नन्वात्मापि मन्त्रैः प्रका- श्यत एवेति कथं मन्त्रविचेत् नात्मवित् ? न, अभिधानाभि- घेयभेदस्य विकारत्वात् । न च विकार आत्मेष्यते । नन्वा- त्माप्यात्मशब्देन अभिधीयते । न, 'यतो वाचो निवर्तन्ते', 'यत्र नान्यत्पश्यति' इत्यादिश्रुतेः । कथं तर्हि 'आत्मैवाध- स्तात् ' ' स आत्मा' इत्यादिशब्दाः आत्मानं प्रत्याययन्ति ? नैष दोषः । देहवति प्रत्यगात्मनि भेदविषये प्रयुज्यमानः शब्दः देहादीनामात्मत्वे प्रत्याख्यायमाने यत्परिशिष्टं सत्, अवाच्यमपि प्रत्याययति — यथा सराजिकायां दृश्यमा- नायां सेनायां छत्रध्वजपताकादिव्यवहिते अदृश्यमानेऽपि

१.]

सप्तमोऽध्यायः । '

राजनि एष राजा दृश्यत इति भवति शब्दप्रयोगः ; तत्र को- ऽसौ राजेति राजविशेषनिरूपणायां दृश्यमानेतर प्रत्याख्याने अन्यस्मिन्नदृश्यमानेऽपि राजनि राजप्रतीतिर्भवेत् तद्वत् । तस्मात्सोऽहं मन्त्रवित् कर्मविदेवास्मि कर्मकार्य च सर्व वि- कार इति विकारज्ञ एवास्मि न आत्मवित् न आत्मप्रकृ- तिस्वरूपज्ञ इत्यर्थः । अत एवोक्तम् ' आचार्यवान्पुरुषो वेद' इति; 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । श्रुतमाग- मज्ञानमस्त्येव हि यस्मात् मे मम भगवद्दृशेभ्यो युष्मत्स- दृशेभ्यः तरति अतिक्रामति शोकं मनस्तापम् अकृतार्थबुद्धि- ताम् आत्मवित् इति ; अतः सोऽहमनात्मवित्त्वात् हे भगवः शोचामि अकृतार्थबुद्धधा संतप्ये सर्वदा; तं मा मां शोकस्य शोकसागरस्य पारम् अन्तं भगवान् तारयतु आत्मज्ञानो- डुपेन कृतार्थबुद्धिमापादयतु] अभयं गमयत्वित्यर्थः । तम् एवमुक्तवन्तं ह उवाच — यद्वै किंच एतदध्यगीष्ठाः अधीत- वानसि, अध्ययनेन तदर्थज्ञानमुपलक्ष्यते, ज्ञातवानसीत्येतत्, नामैवैतत्, 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति श्रुतेः ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिदेवो निधिर्वा-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. कोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्प- देवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ॥ ४ ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादि नामैवैतत् । नामो- पास्स्व ब्रह्मेति ब्रह्मबुद्धया — यथा प्रतिमां विष्णुबुद्धया उपास्ते, तद्वत् ॥ स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्त्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ५ ॥ स यस्तु नाम ब्रह्मेत्युपास्ते, तस्य यत्फलं भवति, तच्छृणु - यावन्नाम्नो गतं नाम्नो गोचरं तत्र तस्मिन् नामविषये 1 अस्य यथाकामचारः कामचरणं राज्ञ इव स्वविषये भवति । यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते इत्युपसंहारः । किमस्ति भगवः नाम्नो भूयः अधिकतरं यद्ब्रह्मदृष्ट्यईमन्यदित्यभिप्रायः । सनत्कुमार आह- • नाम्नो वाव भूयः अस्त्येवेति । उक्तः आह— यद्य- स्ति तन्मे भगवान्त्रवीतु इति ॥ इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥

द्वितीयः खण्डः ॥ वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेद‍ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशि दैवं निधिं वाकोवाक्यमे- कायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्या‍ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृ- थिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाश्च मनुष्याश्च पशूश्च वयासि च तृणवनस्पतीञ्श्वापदान्याकीटपतङ्गपि- पीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्य- ज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु ना- साधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैत- त्सर्व विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ वाग्वाव । वागिति इन्द्रियं जिह्वामूलादिष्वष्टसु स्थानेषु स्थितं वर्णानामभिव्यञ्जकम् । वर्णाश्च नामेति नाम्नो वाग्भू-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. यसीत्युच्यते । कार्याद्धि कारणं भूयो दृष्टं लोके -- यथा पु- त्वात्पिता, तद्वत्। कथं च वाङ्नाम्नो भूयसीति, आह - वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति— अयम् ऋग्वेद इति । तथा यजुर्वेदमि- त्यादि समानम् । हृदयज्ञं हृदयप्रियम्; तद्विपरीतमहृदयज्ञम् । यत् यदि वाङ् नाभविष्यत् धर्मादि न व्यज्ञापयिष्यत्, वा- गभावे अध्ययनाभावः अध्ययनाभावे तदर्थश्रवणाभावः त- च्छ्रवणाभावे धर्मादि न व्यज्ञापयिष्यत् न विज्ञातमभविष्य- दित्यर्थः । तस्मात् वागेवैतत् शब्दोच्चारणेन सर्वे विज्ञापयति । अतः भूयसी वाङ्नाम्नः । तस्माद्वाचं ब्रह्मेत्युपास्स्व ॥ स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ समानमन्यत् ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम् ॥

तृतीयः खण्डः ॥ मनो वात्र वाचो भूयो यथा वै द्वे वा- मलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनु- भवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयी- येत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्राश्च पशूँश्चच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपा- स्वेति ॥ १ ॥ मनः मनस्यनविशिष्टमन्तःकरणं वाचः भूयः । तद्धि मन- स्यनव्यापारवत् वाचं वक्तव्ये प्रेरयति । तेन वाक् मनस्यन्त- र्भवति । यच्च यस्मिन्नन्तर्भवति तत्तस्य व्यापकत्वात् ततो भूयो भवति । यथा वै लोके द्वे वा आमलके फले द्वे वा कोले बदरफले द्वौ वा अक्षौ विभीतकफले मुष्टिरनुभवति मुष्टिस्ते फले व्याप्नोति मुष्टौ हि ते अन्तर्भवतः, एवं वाचं च नाम च आमलकादिवत् मनोऽनुभवति । स यदा पुरुषः यस्मिन्काले मनसा अन्तःकरणेन मनस्यति, मनस्यनं विवक्षाबुद्धिः, कथं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. मन्त्रान् अधीयीय उच्चारयेयम् - इत्येवं विवक्षां कृत्वा अथा- धीते । तथा कर्माणि कुर्वीयेति चिकीर्षाबुद्धिं कृत्वा अथ कु- रुते । पुत्रांश्च पशूंश्च इच्छेयेति प्राप्तीच्छां कृत्वा तत्प्राप्त्युपा- यानुष्ठानेन अथेच्छते, पुत्रादीन्प्राप्नोतीत्यर्थः । तथा इमं च लोकम् अमुं च उपायेन इच्छेयेति तत्प्राप्त्युपायानुष्ठा- नेन अथेच्छते प्राप्नोति । मनो हि आत्मा, आत्मन: कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सति मनसि नान्यथेति मनो हि आत्मेत्यु- च्यते । मनो हि लोकः, सत्येव हि मनसि लोको भवति तत्प्राप्त्युपायानुष्ठानं च इति मनो हि लोकः यस्मात्, तस्मा- न्मनो हि ब्रह्म । यत एवं तस्मान्मन उपास्स्वेति ॥ स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति त- न्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ स यो मन इत्यादि समानम् ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्थः खण्डः ॥ संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भव- न्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥ 2 संकल्पो वाव. मनसो भूयान् । संकल्पोऽपि मनस्यन- वत् अन्तःकरणवृत्तिः, कर्तव्याकर्तव्यविषयविभागेन सम- र्थनम् । विभागेन हि समर्थिते विषये चिकीर्षाबुद्धिः मनस्यनानन्तरं भवति । कथम् यदा वै संकल्पयते कर्त- व्यादिविषयान्विभजते- इदं कर्तुं युक्तम् इदं कर्तुमयुक्तमिति, अथ मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यादि । अथ अनन्तरं वाचम् ईरयति मन्त्राद्युच्चारणे । तां च वाचम् उ नाम्नि नामो- चारणनिमित्तं विवक्षां कृत्वा ईरयति । नाम्नि नामसामान्ये ! मन्त्राः शब्दविशेषाः सन्तः एकं भवन्ति अन्तर्भवन्ती- त्यर्थः । सामान्ये हि विशेष: अन्तर्भवति । मन्त्रेषु कर्मा- ण्येकं भवन्ति । मन्त्रप्रकाशितानि कर्माणि क्रियन्ते, न अमन्त्रकमस्ति कर्म । यद्धि मन्त्रप्रकाशनेन लब्धसत्ताकं सत् कर्म, ब्राह्मणेनेदं कर्तव्यम् अस्मै फलायेति विधीयते, याप्युत्पत्तिर्ब्राह्मणेषु कर्मणां दृश्यते, सापि मन्त्रेषु लब्ध- सत्ताकानामेव कर्मणां स्पष्टीकरणम् । न हि मन्त्राप्रका 8. U. IV. 15

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. शितं कर्म किंचित् ब्राह्मणे उत्पन्नं दृइयते । त्रयीविहितं कर्मेति प्रसिद्धं लोके ; त्रयीशब्दश्च ऋग्यजुः सामसमाख्या ।

मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् — इति च आथर्वणे ।
तस्माद्युक्तं मन्त्रेषु कर्माण्येकं भवन्तीति ॥

- तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समक्लुपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषाँ संक्लृप्त्यै वर्ष ५ संकल्पते वर्षस्य संक्लृप्त्या अन्न‍ संकल्पतेऽन्नस्य संक्ल- प्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणानाँ संक्ल- प्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते मन्त्राणा५ संक्ल- त्यै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणा ५ संक्ल- प्त्यै लोकः संकल्पते लोकस्य संक्लृप्त्यै सर्व संकल्पते स एष संकल्पः संकल्प- मुपास्खेति ॥ २ ॥ तानिह वा एतानि मनआदीनि, संकल्पैकायनानि संकल्प : एको अयनं गमनं प्रलयः येषां तानि संकल्पैकायनानि, संक:

४.]

सप्तमोऽध्यायः ।

ल्पात्मकानि उत्पत्तौ, संकल्पे प्रतिष्ठितानि स्थितौ । समक्लुपतां संकल्पं कृतवत्याविव हि द्यौश्च पृथिवी च द्यावापृथिवी, द्यावा- पृथिव्यौ निश्चले लक्ष्येते । तथा समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च एतावपि संकल्पं कृतवन्ताविव । तथा समकल्पन्त आपश्च तेजश्व, स्वेन रूपेण निश्चलानि लक्ष्यन्ते । यतस्तेषां द्यावा- पृथिव्यादीनां संक्लृप्त्यै संकल्पनिमित्तं वर्ष संकल्पते समर्थी- भवति । तथा वर्षस्य संक्लृप्त्यै संकल्पनिमित्तम् अन्नं संक- ल्पते । वृष्टेर्हि अन्नं भवति । अन्नस्य संक्लप्त्यै प्राणा: संकल्प - न्ते । अन्नमया हि प्राणाः अन्नोपष्टम्भकाः ' अन्नं दाम ' इति हि श्रुतिः । तेषां संक्लप्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते । प्राणवा- न्हि मन्त्रानधीते नाबल: । मन्त्राणां हि संक्लप्त्यै कर्माण्य- ग्निहोत्रादीनि संकल्पन्ते अनुष्ठीयमानानि मन्त्रप्रकाशितानि समर्थीभवन्ति फलाय । ततो लोकः फलं संकल्पते कर्मकर्तृ- समवायितया समर्थीभवतीत्यर्थः । लोकस्य संक्लृप्त्यै सर्वे ज- गत् संकल्पते स्वरूपावैकल्याय । एतद्धीदं सर्व जगत् यत्फला- वसानं तत्सर्वं संकल्पमूलम् । अतः विशिष्टः स एष संकल्पः । अत: संकल्पमुपास्स्व - इत्युक्त्वा फलमाह तदुपासकस्य ॥ स यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते संक्ल- सान्वै स लोकान्धुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठिता-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये न् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभि- सिध्यति यावत्संकल्पस्थ गतं तत्त्रास्य यथाकामचारों भवति यः संकल्पं ब्रह्मे- त्युपास्तेऽस्ति भगवः संकल्पाद्वय इति संकल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥ इति चुतुर्थः खण्डः ॥ [ख. स य: संकल्पं ब्रह्मेति ब्रह्मबुद्धया उपास्ते, संक्लृप्तान्वै धा- त्रा अस्येमे लोकाः फलमिति क्लप्तान् समर्थितान् संकल्पि- तान् स विद्वान् ध्रुवान् नित्यान् अत्यन्ताधुवापेक्षया, ध्रुवश्च स्वयम्, लोकिनो हि अध्रुवत्वे लोके ध्रुवक्लप्तिर्व्यर्थेति ध्रुवः सन् प्रतिष्ठितानुपकरणसंपन्नानित्यर्थः, पशुपुत्रादिभिः प्रतितिष्ठतीति दर्शनात्; स्वयं च प्रतिष्ठितः आत्मीयोपक- रणसंपन्नः अव्यथमानान् अमित्रादिवासरहितान् अव्यथमा- नश्च स्वयम् अभिसिध्यति अभिप्राप्नोतीत्यर्थः । यावत्सं- कल्पस्य गतं संकल्पगोचरः तत्रास्य यथाकामचारो भ- वति, आत्मन: संकल्पस्य, न तु सर्वेषां संकल्पस्येति, उत्त- रफलविरोधात् । यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते इत्यादि पूर्ववत् ॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चमः खण्डः ॥ चित्तं वाव संकल्पाद्भूयो यदा वै चेत- यतेऽथ संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाच- मीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥ चित्तं वाव संकल्पाद्भूयः । चित्तं चेतयितृत्वं प्राप्तकाला- नुरूपबोधवत्त्वम् अतीतानागतविषयप्रयोजननिरूपणसामर्थ्यं च, तत्संकल्पादपि भूयः । कथम् ? यदा वै प्राप्तं वस्तु इद- मेवं प्राप्तमिति चेतयते, तदा तदादानाय वा अपोहाय वा अथ संकल्पयते अथ मनस्यतीत्यादि पूर्ववत् ॥ तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्मा- यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्ती- त्येवैनमाहुर्यदयं वेद यहा अयं विद्वान्ने- त्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवा- न्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्त ह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रति- ष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ॥ २ ॥ तानि संकल्पादीनि कर्मफलान्तानि चित्तैकायनानि चि- तात्मानि चित्तोत्पत्तीनि चित्ते प्रतिष्ठितानि चित्तस्थितानी-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. त्यपि पूर्ववत् । किंच चित्तस्य माहात्म्यम् । यस्माञ्चित्तं सं- कल्पादिमूलम्, तस्मात् यद्यपि बहुवित् वहुशास्त्रादिपरिज्ञा- नवान्सन् अचित्तो भवति प्राप्तादिचेतयितृत्वसामर्थ्यविरहितो भवति, तं निपुणाः लौकिकाः नायमस्ति विद्यमानोऽप्यसत्सम एवेति एनमाहुः । यश्चायं किंचित् शास्त्रादि वेद श्रुतवान् तदप्यस्य वृथैवेति कथयन्ति । कस्मात् ? यद्ययं विद्वान्स्यात् इत्थमेवमचित्तो न स्यात्, तस्मादस्य श्रुतमप्यश्रुतमेवेत्याहुरि - त्यर्थः । अथ अल्पविदपि यदि चित्तवान्भवति तस्मा एतस्मै तदुक्तार्थग्रहणायैव उत अपि शुश्रूषन्ते श्रोतुमिच्छन्ति तस्मा- श्च । चित्तं ह्येवैषां संकल्पादीनाम् एकायनमित्यादि पूर्ववत् ॥ स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चितान्वै स लोकान्धुवान्धवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽ- व्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति याव- चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारों भ- वति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव- चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥ चितान् उपचितान्बुद्धिमद्गुणैः स चित्तोपासकः ध्रुवा- नित्यादि च उक्तार्थम् ॥ इति पश्चमखण्डभाष्यम् ॥

षष्ठः खण्डः ॥ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृ- थिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौ- ययन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता देवम- नुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादा- शा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति ॥ स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वधा- नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्या- नाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति षष्ठः खण्डः ॥ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयः । ध्यानं नाम शास्त्रोक्तदेवता- द्यालम्बनेष्वचल: भिन्नजातीयैरनन्तरितः प्रत्ययसंतानः, एकाग्रतेति यमाहुः । दृश्यते च ध्यानस्य माहात्म्यं फलतः ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. कथम् ? यथा योगी ध्यायन्निश्चलो भवति ध्यानफललाभे, एवं ध्यायतीव निश्चला दृश्यते पृथिवी । ध्यायतीवान्तरि- क्षमित्यादि समानमन्यत् । देवाश्च मनुष्याश्च देवमनुष्याः मनुष्या एव वा देवसमाः देवमनुष्याः शमादिगुणसंपन्नाः मनुष्याः देवस्वरूपं न जहतीत्यर्थः । यस्मादेवं विशिष्टं ध्या- नम्, तस्मात् य इह लोके मनुष्याणामेव धनैर्विद्यया गुणैर्वा महत्तां महत्त्वं प्राप्नुवन्ति धनादिमहस्वहेतुं लभन्त इत्यर्थः । ध्यानापादांशा इव ध्यानस्य आपादनम् आपादः ध्यानफल- लाभ इत्येतत्, तस्यांश: अवयवः कला काचिद्ध्यानफललाभ- कलावन्त इवैवेत्यर्थः । ते भवन्ति निश्चला इव लक्ष्यन्ते न क्षुद्रा इव । अथ ये पुनरल्पाः क्षुद्राः किंचिदपि धनादिमह- त्वैकदेशमप्राप्ताः ते पूर्वोक्तविपरीताः कलहिनः कलहशीलाः पिशुनाः परदोषोद्भासकाः उपवादिनः परदोषं सामीप्ययुक्त- मेव वदितुं शीलं येषां ते उपवादिनश्च भवन्ति । अथ ये महत्त्वं प्राप्ताः धनादिनिमित्तं ते अन्यान्प्रति प्रभवन्तीति प्रभवः विद्याचार्यराजेश्वरादयो ध्यानापादांशा इवेत्यायुक्ता- र्थम् । अतः दृश्यते ध्यानस्य महत्त्वं फलतः ; अत: भूय- श्चित्तात्; अतस्तदुपास्स्व इत्याद्युक्तार्थम् ॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥

सप्तमः खण्डः ॥ विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयो विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदः सामवेद- माथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वे- दानां वेदं पित्र्य राशि दैवं निधिं वा- कोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्प- देवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाश्च मनु- ष्याश्च पशूँश्च वयासि च तृणवन- स्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्म चाधर्म च सत्यं चानृतं च साधु चासा- धु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजाना- ति विज्ञानमुपास्खेति ॥ १ ॥ विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः । विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानं तस्य ध्यानकारणत्वात् ध्यानाद्भूयस्त्वम् । कथं च तस्य भूयस्त्वमिति, आह— विज्ञानेन वै ऋग्वेदं विजानाति अयमृग्वेद इति प्रमाणतया यस्यार्थज्ञानं ध्यानकारणम् ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तथा यजुर्वेदमित्यादि । किंच पश्वादींश्व धर्माधर्मौ शास्त्र- सिद्धौ साध्वसाधुनी लोकतः स्मार्ते वा दृष्टविषयं च सर्व विज्ञानेनैव विजानातीत्यर्थः । तस्माद्युक्तं ध्यानाद्विज्ञानस्य भूयस्त्वम् । अतो विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञान- वतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्त्रास्य यथाकाम- चारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपा- स्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञा- नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवी- त्विति ॥ २ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ शृणु उपासनफलं विज्ञानवतः । विज्ञानं येषु लोकेषु तान्विज्ञानवतो लोकान् ज्ञानवतश्च अभिसिध्यति अभिप्राप्नो- ति । विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानम्, अन्यविषयं नैपुण्यम्, तद्वद्भिर्युक्ताल्लोकान्प्राप्नोतीत्यर्थः । यावद्विज्ञानस्येत्यादि पू- र्ववत् ॥ इति सप्तमखण्डभाष्यम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ बलं बाब विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठ- न्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भ- वत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथि- वी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बले- न पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशव- श्व वयासि च तृणवनस्पतयः श्वापदा- न्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्ति- ष्ठति बलमुपास्वेति ॥ १ ॥ स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्राख यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भग- वान्ब्रवीत्विति ॥ २॥ इति अष्टमः खण्डः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये । [ख. बलं वाव विज्ञानाद्भूयः । बलमित्यन्नोपयोगजनितं मन- सो विज्ञेये प्रतिभानसामर्थ्यम् । अनशनादृगादीनि 'न वै मा प्रतिभान्ति भो' इति श्रुतेः । शरीरेऽपि तदेवोत्थाना- दिसामर्थ्यं यस्माद्विज्ञानवतां शतमप्येकः प्राणी बलवाना- कम्पयते यथा हस्ती मत्तो मनुष्याणां शतं समुदितमपि । यस्मादेवमन्नाद्युपयोगनिमित्तं बलम्, तस्मात्स पुरुष: यदा बली बलेन तद्वान्भवति अथोत्थाता उत्थानस्य कर्ता उ- त्तिष्ठंश्च गुरूणामाचार्यस्य च परिचरिता परिचरणस्य शुश्रू- षायाः कर्ता भवति परिचरन् उपसत्ता तेषां समीपगोऽ- न्तरङ्गः प्रियो भवतीत्यर्थः । उपसीदंश्व सामीप्यं गच्छन् एकाग्रतया आचार्यस्यान्यस्य च उपदेष्टुः गुरोर्द्रष्टा भवति । ततस्तदुक्तस्य श्रोता भवति । तत इदमेभिरुक्तम् एवमुपप- द्यत इत्युपपत्तितो मन्ता भवति ; मन्वानश्च बोद्धा भवति एवमेवेदमिति । तत एवं निश्चित्य तदुक्तार्थस्य कर्ता अनु- ष्ठाता भवति विज्ञाता अनुष्ठानफलस्यानुभविता भवती- त्यर्थः । किंच बलस्य माहात्म्यम् — बलेन वै पृथिवी तिष्ठ- तीत्यादि ऋज्वर्थम् ॥ इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥

नवमः खण्डः ॥ अन्नं वाव बलाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि दश रात्रीर्नाश्रीयाग्रद्यु ह जीवेदथवाद्रष्टा श्रो- तामन्ताबोद्धाकर्ताविज्ञाता भवत्यथान्न- स्यायै द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति वि- ज्ञाता भवत्यन्नमुपास्खेति ॥ १ ॥ अन्नं वाव बलाद्भूय:, बलहेतुत्वात् । कथमन्नस्य बलहे - तुत्वमिति, उच्यते — यस्माद्बलकारणमन्नम्, तस्मात् यद्य- पि कश्चिद्दश रात्रीर्नाश्रीयात्, सोऽन्नोपयोगनिमित्तख बल- स्य हान्या म्रियते ; यद्यु ह जीवेत् — दृश्यन्ते हि मासमप्यनश्नन्तो जीवन्तः - अथवा स जीवन्नपि अद्रष्टा भवति गुरोरपि, तत एव अश्रोतेत्यादि पूर्वविपरीतं सर्वे भव- ति । अथ यदा बहून्यहान्यनशितः दर्शनादिक्रियास्व समर्थः सन् अन्नस्यायी, आगमनम् आय: अन्नस्य प्राप्तिरित्यर्थः, सः यस्य विद्यते सोऽन्नस्यायी । आयै इत्येतद्वर्णव्यत्ययेन ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अथ अन्नस्याया इत्यपि पाठे एवमेवार्थः, द्रष्टेत्यादिकार्य- श्रवणात् । दृश्यते हि अन्नोपयोगे दर्शनादिसामर्थ्यम्, न तदप्राप्तौ ; अतोऽन्नमुपास्स्वेति ॥ स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वै स लोकान्पानवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्त्रवीत्विति ॥ इति नवमः खण्डः ॥

फलं च अन्नवतः प्रभूतान्नान्वै स लोकान् पानवतः
प्रभूतोदकांश्च अन्नपानयोर्नित्यसंबन्धात् लोकानभिसिध्यति ।
समानमन्यत् ॥
इति नवमखण्डभाष्यम् ॥

दशमः खण्डः ॥ आपो वावान्नाद्भूयस्तस्माद्यदा सुवृ- ष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं क नीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भव- त्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भवि- व्यतीत्याप एवेमा मूर्ती येयं पृथिवी य- दन्तरिक्षं यद्दद्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्या यत्पशवश्च वयासि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकमाप एवेमा मूर्ता अप उपास्खेति ॥ १ ॥ आपो वाव अन्नाद्भूयस्य अन्नकारणत्वात् । यस्मादेवं तस्मात् यदा यस्मिन्काले सुवृष्टिः सखहिता शोभना वृष्टिः न भवति, तदा व्याधीयन्ते प्राणा दुःखिनो भवन्ति । किंनिमित्तमिति, आह— अन्नमस्मिन्संवत्सरे नः कनीयः अल्पतरं भविष्यतीति । अथ पुनर्यदा सुवृष्टिर्भवति, तदा आनन्दिनः सुखिन: हृष्टाः प्राणाः प्राणिनः भवन्ति अन्नं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. बहु प्रभूतं भविष्यतीति । अप्संभवत्वान्मूर्तस्य अन्नस्य आप एवेमा मूर्ताः मूर्तभेदाकारपरिणता इति मूर्ता: — येयं पृथिवी यदन्तंरिक्षमित्यादि । आप एवेमा मूर्ता : ; अत: अप उपास्स्वेति ॥ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आप्नोति स- र्वान्कामास्तृप्तिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽद्भूयो भूय इत्य- यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्त्र- वीत्विति ॥ २ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ फलम् - स य: अपो ब्रह्मेत्युपास्ते आप्नोति सर्वान्का- मान् काम्यान्मूर्तिमतो विषयानित्यर्थः । अप्संभवत्वाच्च तृप्तेरम्बूपासनात्तृप्तिमांश्च भवति । समानमन्यत् ॥ इति दशमखण्डभाष्यम् ॥

एकादशः खण्डः ॥ तेजो वावाद्भयो भूयस्तद्वा एतद्वायु- मागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्निशोच- ति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वाथापः सृजते तदे- तदूर्ध्वाभिश्च तिरचीभिश्च विद्युद्भिराहा- दाचरन्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्श- यित्वाथापः सृजते तेज उपास्स्वेति ॥ १ ॥ ' तेजो वाव अयो भूयः, तेजसोऽप्कारणत्वात् । कथमप्का- रणत्वमिति, आह— यस्मादव्योनिस्तेजः, तस्मात् तद्वा एत- तेजो वायुमागृह्य अवष्टभ्य स्वात्मना निश्चलीकृत्य वायुम् आकाशमभितपति आकाशमभिव्याप्नुवत्तपति यदा तदा आहुलौंकिका :- निशोचति संतपति सामान्येन जगत्, नित- पति देहान्, अतो वर्षिष्यति वै इति । प्रसिद्धं हि लोके का- रणमभ्युद्यतं दृष्टवतः कार्ये भविष्यतीति विज्ञानम् । तेज एव तत्पूर्वमात्मानमुद्भूतं दर्शयित्वा अथ अनन्तरम् अपः सृजते, अतः अप्स्रष्टृत्वाद्भूयोऽद्भ्यस्तेजः । किंचान्यत्, तदेतत्तेज एव S. U. IV. 16 I

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. स्तनयित्नुरूपेण वर्षहेतुर्भवति । कथम् ? ऊर्ध्वाभिश्च ऊर्ध्व- गाभि: विद्युद्भिः तिरश्चीभिश्च तिर्यग्गताभिश्च सह आहादा: स्तनयनशब्दाश्चरन्ति । तस्मात्तद्दर्शनादाहुलौकिकाः - विद्योतते स्तनयति, वर्षिष्यति वै इत्यायुक्तार्थम् । अतस्तेज उपा- स्स्वेति ॥ " स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजखतो लोकान्भास्वतोऽपहततम- स्कानभिसिध्यति यावतेजसो गतं त- त्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्र- ह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो बाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति एकादशः खण्डः ॥ तस्य तेजस उपासनफलम् - तेजस्वी वै भवति । तेज- स्वत एव च लोकान्भास्वतः प्रकाशवत: अपहततमस्कान् बाह्याध्यात्मिकाज्ञानाद्यपनीततमस्कान अभिसिध्यति । ऋज्व- र्थमन्यत् ॥ इति एकादशखण्डभाष्यम् ॥

द्वादशः खण्डः ॥ आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्नि- राकाशेनाह्वयत्याकाशेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न र- मत आकाशे जायत आकाशमभिजा- यत आकाशमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ ' आकाशो वाव तेजसो भूयान् वायुसहितस्य तेजस: का- रणत्वाद्व्योम्नः । ' वायुमागृहा' इति तेजसा सहोक्तः वायुरिति पृथगिह नोक्तस्तेजसः । कारणं हि लोके कार्याद्भूयो दृष्टम् - यथा घटादिभ्यो मृत्, तथा आकाशो वायुसहितस्य तेजसः कारणमिति ततो भूयान् । कथम् ? आकाशे वै सूर्याचन्द्र- मसावुभौ तेजोरूपौ विद्युन्नक्षत्राण्यमिश्च तेजोरूपाण्याकाशे- ऽन्त: । यश्च यस्यान्तर्वर्ति तदल्पम् भूय इतरत् । किंच आकाशेन आह्वयति च अन्यमन्यः; आहूतश्चेतर: आकाशेन शृणोति ; अन्योक्तं च शब्दम् अन्यः प्रतिशृणोति ; आकाशे रमते क्रीडत्यन्योन्यं सर्व: ; तथा न रमते च आकाशे ब- न्ध्वादिवियोगे ; आकाशे जायते, न मूर्तेनावष्टब्धे । तथा

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. आकाशमभि लक्ष्य अङ्कुरादि जायते, न प्रतिलोमम् । अतः आकाशमुपास्स्व ॥ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाश- वतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसंबाधातु- रुगायवतोऽभिसिध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आ- काशाद्भूय इत्याकाशाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ फलं शृणु - आकाशवतो वै विस्तारयुक्तान्स विद्वाल्लोका- न्प्रकाशवतः, प्रकाशाकाशयोर्नित्यसंबन्धात्प्रकाशवतश्च लो- कानसंबाधान् संबाधनं संबाधः संबाधोऽन्योन्यपीडा तद्र- हितानसंबाधान् उरुगायवतः विस्तीर्णगतीन्विस्तीर्णप्रचारा- ल्लोकान् अभिसिध्यति । यावदाकाशस्येत्याद्युक्तार्थम् ॥ इति द्वादशखण्डभाष्यम् ॥

त्रयोदशः खण्डः ॥ स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि ब- हव आसीरन्न स्मरन्तो नैव ते कंचन श्रृणुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन्यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्नथ वि- जानीरन्स्मरेण वै पुत्रान्विजानाति स्म - रेण पशून्स्मरमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भंग- वान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ स्मरो वात्र आकाशाद्भूय:, स्मरणं स्मरोऽन्तःकरण-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ' [ख. धर्म:, स आकाशाद्भूयानिति द्रष्टव्यं लिङ्गव्यत्ययेन । स्मर्तुः स्मरणे हि सति आकाशादि सर्वमर्थवत्, स्मरण- वतो भोग्यत्वात् । असति तु स्मरणे सदप्यसदेव, सव- कार्याभावात् । नापि सत्त्वं स्मृत्यभावे शक्यमाकाशादीना- मवगन्तुमित्यतः स्मरणस्य आकाशाद्भूयस्त्वम् । दृश्यते हि लोके स्मरणस्य भूयस्त्वं यस्मात् तस्माद्यद्यपि समुदिता बहव एकस्मिन्नासीरन उपविशेयुः, ते तत्र आसीना: अ- न्योन्यभाषितमपि न स्मरन्तश्चेत्स्युः, नैव ते कंचन शब्द शृणुयुः ; तथा न मन्वीरन्, मन्तव्यं चेत्स्मरेयुः तदा मन्वी- रन्, स्मृत्यभावान्न मन्वीरन; तथा न विजानीरन् । यदा बाव ते स्मरेयुर्मन्तव्यं विज्ञातव्यं श्रोतव्यं च अथ शृणुयुः अथ मन्वीरन् अथ विजानीरन् । तथा स्मरेण वै- मम पुत्रा एते - इति पुत्रान्विजानाति, स्मरेण पशून् । अतो भूयस्त्वात्स्मरमुपास्स्वेति । उक्तार्थमन्यत ॥ इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥

चतुर्दशः खण्डः ॥ आशा बाव स्मराद्भूयस्याशेद्धो वै स्म- रो मन्त्रानधीते कर्माणि कुरुते पुत्राश्च पशूश्चेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छत आशामुपास्स्वेति ॥ १ ॥ आशा वाव स्मराद्भूयसी, आशा अप्राप्तवस्त्वाकाङ्क्षा; आशा तृष्णा काम इति यामाहुः पर्यायैः; सा च स्मरा- द्भूयसी । कथम् ? आशया हि अन्तःकरणस्थया स्मरति स्मर्तव्यम् । आशाविषयरूपं स्मरन् असौ स्मरो भवति । अत: आशेद्ध: आशया अभिवर्धितः स्मरभूतः स्मरन् ऋगादीन्मन्त्रानधीते; अधीत्य च तदर्थं ब्राह्मणेभ्यो विधींच श्रुत्वा कर्माणि कुरुते तत्फलाशयैव; पुत्रांश्च पशूंश्च कर्म- फलभूतान् इच्छते अभिवाञ्छति ; आशयैव तत्साधनान्यनु- तिष्ठति । इमं च लोकम् आशेद्ध एव स्मरन् लोकसंग्रह- हेतुभिरिच्छते । अमुं च लोकम् आशेद्धः स्मरन् तत्साधना- नुष्ठानेन इच्छते । अत: आशारशनावबद्धं स्मराकाशादिना- ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. मपर्यन्तं जगच्चक्रीभूतं प्रतिप्राणि । अत: आशायाः स्मरा- दपि भूयस्त्वमित्यत आशामुपास्स्व ॥ स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयाच सर्वे कामाः समृध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्त्रास्य यथा- कामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्युपास्ते- ऽस्ति भगव आशाया भूय इत्याशाया बाब भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्न्रवी- त्विति ॥ २ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ यस्त्वाशां ब्रह्मेत्युपास्ते शृणु तस्य फलम् — आशया सदोपासितया अस्योपासकस्य सर्वे कामा: समृध्यन्ति समृ- द्धिं गच्छन्ति । अमोघा ह अस्य आशिषः प्रार्थनाः सर्वाः भवन्ति यत्प्रार्थितं सर्वं तदवश्यं भवतीत्यर्थः । यावदाशाया गतमित्यादि पूर्ववत् ॥ इति चतुर्दशखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चदशः खण्डः ॥ प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्व समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ॥ नामोपक्रममाशान्तं कार्यकारणत्वेन निमित्तनैमित्तिकत्वे- न च उत्तरोत्तरभूयस्तया अवस्थितं स्मृतिनिमित्तसद्भावमा- शारशनापशैर्विपाशितं सर्वं सर्वतो बिसमिव तन्तुभिर्य- स्मिन्प्राणे समर्पितम्, येन च सर्वतो व्यापिना अन्तर्बहि- र्गतेन सूत्रे मणिगणा इव सूत्रेण प्रथितं विधृतं च स एष प्राणो वा आशाया भूयान् । कथमस्य भूयस्त्वमिति, आह दृष्टान्तेन समर्थयन् तद्भूयस्त्वम् — यथा वै लोके रथचक्रस्य अरा: रथनाभौ समर्पिताः संप्रोताः संप्रवेशिता इत्येतत्, एवमस्मिँल्लिङ्गसंघातरूपे प्राणे प्रज्ञात्मनि दैहिके मुख्ये - यस्मि - न्परा देवता नामरूपव्याकरणाय आदर्शादौ प्रतिबिम्बव-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ' [ख. जीवेन आत्मना अनुप्रविष्टा; यश्च महाराजस्येव सर्वाधि- कारीश्वरस्य, 'कस्मिन्न्वहमुत्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि क- स्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत' इति श्रुतेः; यस्तु च्छायेवानुगत ईश्वरम् ' तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पितो नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामा- त्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्रा: प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञा- त्मा' इति कौषीतकिनाम् — अत एवमस्मिन्प्राणे सर्व यथोक्तं समर्पितम् । अतः स एष प्राणोऽपरतन्त्रः प्राणेन स्वशक्त्यैव याति, नान्यकृतं गमनादिक्रियास्वस्य सामर्थ्य - मित्यर्थः । सर्व क्रियाकारकफलभेदजातं प्राण एव न प्रा- णाद्वहिर्भूतमस्तीति प्रकरणार्थ: । प्राणः प्राणं ददाति । यद्ददाति तत्स्वात्मभूतमेव । यस्मै ददाति तदपि प्राणायैव । अतः पित्राद्याख्योऽपि प्राण एव ॥ स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्य वा ब्राह्मणं वा किं- चिद्भृशमिव प्रत्याह धिक्त्वास्त्वित्येवैन- माहुः पितॄहा वै त्वमसि मातृहा वै त्व- वै त्वमसि स्वसृहा वै त्व- मसि भ्रातृहा

१५.

सप्तमोऽध्यायः ।

मस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति ॥ २ ॥ कथं पित्रादिशब्दानां प्रसिद्धार्थोत्सर्गेण प्राणविषयत्व- मिति, उच्यते— सति प्राणे पित्रादिषु पित्रादिशब्दप्रयो- गात् तदुत्क्रान्तौ च प्रयोगाभावात् । कथं तदिति, आह— स यः कश्चित्पित्रादीनामन्यतमं यदि तं भृशमिव तदननु- रूपमिव किंचिद्वचनं त्वंकारादियुक्तं प्रत्याह, तदैनं पार्श्वस्था

आहुः विवेकिनः — धिक्त्वा अस्तु धिगस्तु त्वामित्येवम् ।
पितृहा वै त्वं पितुर्हन्तेत्यादि ॥

अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्तप्राणाञ्छूलेन समासं व्यतिषंदहेन्नैवैनं ब्रूयुः पितृहा- सीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्रा- ह्मणहासीति ॥ ३ ॥ अथ एनानेव उत्क्रान्तप्राणान् त्यक्तदेहनाथान् यद्यपि शूले- न समासं समस्य व्यतिषंदहेत् व्यत्यस्य संदहेत्, एवमध्य- तिक्रूरं कर्म समासव्यत्यासादिप्रकारेण दहनलक्षणं तद्देहसं- बद्धमेव कुर्वाणं नैवैनं ब्रूयुः पितृहेत्यादि । तस्मादन्वयव्य-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तिरेकाभ्यामवगम्यते एतत्पित्राद्याख्योऽपि प्राण एवेति ॥ प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजा- नन्नतिबादी भवति तं चेद्रूयुरतिवाद्य सी- त्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत ॥ ४ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ तस्मात् प्राणो ह्येवैतानि पित्रादीनि सर्वाणि भवति च- लानि स्थिराणि च । स वा एष प्राणविदेवं यथोक्तप्रकारेण पश्यन् फलतो अनुभवन् एवं मन्वानः उपपत्तिभिश्चिन्तयन् एवं विजानन् उपपत्तिभि: संयोज्य एवमेवेति निश्चयं कुर्व- न्नित्यर्थः । मननविज्ञानाभ्यां हि संभूतः शास्त्रार्थो निश्चितो दृष्टो भवेत् । अत एवं पश्यन् अतिवादी भवति नामाद्या- शान्तमतीत्यं वदनशीलो भवतीत्यर्थः । तं चेद्र्युः तं ब्रह्मा- दिस्तम्बपर्यन्तस्त्र हि जगतः प्राण आत्मा अहमिति ब्रुवाणं यदि ब्रूयुः अतिवाद्यसीति, बाढम् अतिवाद्यस्मीति ब्रूयात्, न अपह्नुवीत । कस्माद्धि असावपहुवीत ? यत्प्राणं सर्वेश्वरम् अयमहमस्मि इत्यात्मत्वेनोपगतः ॥ इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥

षोडशः खण्डः ॥ स एष नारदः सर्वातिशयं प्राणं स्वमात्मानं सर्वात्मानं श्रुत्वा नातः परमस्तीत्युपरराम, न पूर्ववत्किमस्ति भगवः प्राणाद्भूय इति पप्रच्छ यतः । तमेवं विकारानृतब्रह्मविज्ञा- नेन परितुष्ट्रमकृतार्थं परमार्थसत्यातिवादिनमात्मानं मन्यमानं योग्यं शिष्यं मिथ्याग्रहविशेषात् विप्रच्यावयन् आह भगवा- न्सनत्कुमार:- - एष तु वा अतिवदति यः सत्येनाति- वदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ एष तु वा अतिवदति, यमहं वक्ष्यामि । न प्राण- विदतिवादी परमार्थतः । नामाद्यपेक्षं तु तस्यातिवादि- त्वम् । यस्तु भूमाख्यं सर्वातिक्रान्तं तत्त्वं परमार्थसत्यं वेद, सोऽतिवादीत्याह एष तु वा अतिवदति यः सत्येन परमार्थसत्यविज्ञानवत्तया अतिवदति । सोऽहं त्वां प्रपन्नः भगवः सत्येनातिवदानि ; तथा मां नियुनक्तु भग- वान्, यथा अहं सत्येनातिवदानीत्यभिप्रायः । यद्येवं सत्ये- नातिवदितुमिच्छसि सत्यमेव तु तावद्विजिज्ञासितव्यमित्यु- क्त आह नारदः । तथास्तु तर्हि सत्यं भगवो विजिज्ञासे विशेषेण ज्ञातुमिच्छेयं त्वत्तोऽहमिति ॥ इति षोडशखण्डभाष्यम् ॥

सप्तदशः खण्डः ॥ यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति ना- विजानन्सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमि- ति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति सप्तदशः खण्डः । यदा वै सत्यं परमार्थतः विजानाति इदं परमार्थतः सत्यमिति, ततः अनृतं विकारजातं वाचारम्भणं हित्वा सर्वविकारावस्थं सदेवैकं सत्यमिति तदेव अथ वदति यद्व- दति । ननु विकारोऽपि सत्यमेव, 'नामरूपे सत्यं ताभ्या- मयं प्राणश्छन्न: ' ' प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इति श्रु- त्यन्तरात् । सत्यमुक्तं सत्यत्वं श्रुत्यन्तरे विकारस्य, न तु पर- मार्थापेक्ष मुक्तम् । किं तर्हि ? इन्द्रियविषयाविषयत्वापेक्षं सच्च त्यश्चेति सत्यमित्युक्तं तद्द्वारेण च परमार्थसत्यस्योपलब्धिर्वि- वक्षितेति । 'प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इति च उक्तम् । इहापि तदिष्टमेव । इह तु प्राणविषयात्परमार्थसत्त्यविज्ञाना-

१८.]

सप्तमोऽध्यायः ।

भिमानाद्वयुत्थाप्य नारदं यत्सदेव सत्यं परमार्थतो भूमा- ख्यम्, तद्विज्ञापयिष्यामीति एष विशेषतो विवक्षितोऽर्थः । नाविजानन्सत्यं वदति ; यस्त्वविजानन्वति सोऽग्न्यादिश- ब्देनाग्न्यादीन्परमार्थ सद्रूपान्मन्यमानो वदति ; न तु ते रूप- त्रयव्यतिरेकेण परमार्थतः सन्ति । तथा तान्यपि रूपाणि सदपेक्षया नैव सन्तीत्यतो नाविजानन्सत्यं वदति । विजा- नन्नेव सत्यं वदति । न च तत्सत्यविज्ञानमविजिज्ञासितम- प्रार्थितं ज्ञायत इत्याह — विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्य- मिति । यद्येवम् विज्ञानं भगवो विजिज्ञासे इति । एवं सत्यादीनां च उत्तरोत्तराणां करोत्यन्तानां पूर्वपूर्वहेतुत्वं व्याख्येयम् ॥ " - इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥ अष्टादशः खण्डः ॥ यदा वै मनुतेऽथ विजानाति नामत्वा विजानाति मत्वैव विजानाति मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति मतिं भगवो विजि- ज्ञास इति ॥ १ ॥ यदा वै मनुत इति । मतिः मननं तर्कः ॥ इति अष्टादशखण्डभाष्यम् ॥

एकोनविंशतितमः खण्डः ॥ यदा वै श्रद्दधात्यथं मनुते नाश्रद्दध- न्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव वि- जिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञा- स इति ॥ १ ॥ इति एकोनविंशतितमः खण्डः ॥ मन्तव्यविषये आदर ः आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा ॥ इति एकोनविंशतितमखण्डभाष्यम् ॥ 'विंशतितमः खण्डः ॥ यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति नानि- स्तिष्ठञ्छ्रद्दधाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति विंशतितमः खण्डः ॥ निष्ठा गुरुशुश्रूषादितत्परत्वं ब्रह्मविज्ञानाय ॥ इति विंशतितमखण्डभाष्यम् ॥

एकविंशः खण्डः ॥ यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति कृत्वैव निस्तिष्ठति कृतिस्त्वे- व विजिज्ञासितव्येति कृतिं भगवो वि- जिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति एकविंशः खण्डः ॥ यदा वै करोति । कृतिः इन्द्रियसंयमः चित्तैकाग्रताकरणं च । सत्यां हि तस्यां निष्ठादीनि यथोक्तानि भवन्ति विज्ञा- नावसानानि ॥ इति एकविंशखण्डभाष्यम् ॥ द्वाविंशः खण्डः ॥ यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासु- खं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा क- रोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति द्वाविंशः खण्डः ॥ सापि कृतिः यदा सुखं लभते सुखं निरतिशयं वक्ष्य- माणं लब्धव्यं मयेति मन्यते तदा भवतीत्यर्थः । यथा दृष्टफलसुखा कृतिः तथेहापि नासुखं लब्ध्वा करोति । S. U. IV. 17

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. भविष्यदपि फलं लब्ध्वेत्युच्यते, तदुद्दिश्य प्रवृत्त्युपपत्तेः । अथेदानीं कृत्यादिषूत्तरोत्तरेषु सत्सु सत्यं स्वयमेव प्रति-

भासत इति न तद्विज्ञानाय पृथग्यत्नः कार्य इति प्राप्तम् ;
तत इदमुच्यते— सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्यादि ।
सुखं भगवो विजिज्ञास इत्यभिमुखीभूताय आह ॥
इति द्वाविंशखण्डभाष्यम् ॥

त्रयोविंशः खण्डः ॥ यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यं इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ यो वै भूमा महत् निरतिशयं बह्निति पर्यायाः, तत्सु- खम् । ततोऽर्वाक्सातिशयत्वादल्पम् । अतस्तस्मिन्नल्पे सुखं नास्ति, अल्पस्याधिकतृष्णाहेतुत्वात् । तृष्णा च दुःखबी- जम् । न हि दुःखबीजं सुखं दृष्टं ज्वरादि लोके । तस्मा- द्युक्तं नाल्पे सुखमस्तीति । अतो भूमैव सुखम् । तृष्णा- दिदुःखबीजत्वासंभवाद्भुन्नः ॥ इति त्रयोविंशखण्डभाष्यम् ॥

'चतुर्विंशः खण्डः ॥ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्प- श्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्य स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति खे म हिनि यदि वा न महिम्नीति ॥ १ ॥ किंलक्षणोऽसौ भूमेति, आह— यत्र यस्मिन्भूम्नि तत्त्वे न अन्यद्रष्टव्यमन्येन करणेन द्रष्टा अन्यो विभक्तो दृश्यात्प- श्यति । तथा नान्यच्छृणोति । नामरूपयोरेवान्तर्भावाद्विषय- भेदस्य तड्राहकयोरेवेह दर्शनश्रवणयोर्ग्रहणम् अन्येषां च उपलक्षणार्थत्वेन । मननं तु अत्रोक्तं द्रष्टव्यं नान्यन्मनुत इति, प्रायशो मननपूर्वकत्वाद्विज्ञानस्य । तथा नान्य- द्विजानाति । एवंलक्षणो य: स भूमा । किमत्र प्र- सिद्धान्यदर्शनाभावो भूम्न्युच्यते नान्यत्पश्यतीत्यादिना, अथ अन्यन्न पश्यति, आत्मानं पश्यतीत्येतत् । किंचात: ? यद्यन्यदर्शनाद्यभावमात्रमित्युच्यते, तदा द्वैतसंव्यवहार- विलक्षणो भूमेत्युक्तं भवति । अथ अन्यदर्शनविशेषप्रतिषेधेन आत्मानं पश्यतीत्युच्यते, तदैकस्मिन्नेव क्रियाकारकफलभेदो- ऽभ्युपगतो भवेत् । यद्येवं को दोषः स्यात् ? नन्वयमेव दोषः - संसारानिवृत्तिः । क्रियाकारकफलभेदो हि संसार I

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. इति । आत्मैकत्वे एव क्रियाकारक फलभेदः संसारविलक्षण इति चेत्, न, आत्मनो निर्विशेषैकत्वाभ्युपगमे दर्शनादि - क्रियाकारकफलभेदाभ्युपगमस्य शब्दमात्रत्वात् । अन्यदर्श- नाद्यभावोक्तिपक्षेऽपि यत्र इति अन्यन्न पश्यति इति च विशे- षणे अनर्थके स्यातामिति चेत् — दृश्यते हि लोके यत्र शून्ये गृहेऽन्यन्न पश्यतीत्युक्ते स्तम्भादीनात्मानं च न न पश्य- तीति गम्यते; एवमिहापीति चेत्, न तत्त्वमसीत्येकत्वोप- देशाद्धिकरणाधिकर्तव्यभेदानुपपत्तेः । तथा सदेकमेवाद्वि- तीयं सत्यमिति षष्ठे निर्धारितत्वात् । 'अदृश्येऽनात्म्ये ' 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य 'विज्ञातारमरे केन विजानी- यात्' इत्यादिश्रुतिभ्यः स्वात्मनि दर्शनाद्यनुपपत्ति: । यत्र इति विशेषणमनर्थकं प्राप्तमिति चेत्, न, अविद्याकृतभेदापेक्ष- त्वात्, यथा सत्यैकत्वाद्वितीयत्वबुद्धिं प्रकृतामपेक्ष्य सदेकमे- वाद्वितीयमिति संख्याद्यनर्हमप्युच्यते, एवं भूम्न्येकस्मिन्नेव यत्र इति विशेषणम् । अविद्यावस्थायामन्यदर्शनानुवादेन च भूम्नस्तदभावत्वलक्षणस्य विवक्षितत्वात् नान्यत्पश्यति इति विशेषणम् । तस्मात्संसारव्यवहारो भूम्नि नास्तीति समुदा- यार्थः । अथ यत्राविद्याविषये अन्योऽन्येनान्यत्पश्यतीति त- दल्पम् अविद्याकालभावीत्यर्थः ; यथा स्वप्नदृश्यं वस्तु प्राक्

१४.]

सप्तमोऽध्यायः । -

प्रबोधात्तत्कालभावीति, तद्वत् । तत एव तन्मर्त्य विनाशि स्वप्नवस्तुवदेव । तद्विपरीतो भूमा यस्तदमृतम् । तच्छब्दः अमृतत्वपरः; स तर्हि एवंलक्षणो भूमा हे भगवन् कस्मि- न्प्रतिष्ठित इति उक्तवन्तं नारदं प्रत्याह सनत्कुमारः- महिम्नीति स्वे आत्मीये महिनि माहात्म्ये विभूतौ प्रति- ष्ठितो भूमा । यदि प्रतिष्ठामिच्छसि कचित्, यदि वा परमार्थमेव पृच्छसि, न महिम्न्यपि प्रतिष्ठित इति ब्रूमः ; अप्रतिष्ठितः अनाश्रितो भूमा कचिदपीत्यर्थः ॥ गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहि- रण्यं दासभायें क्षेत्राण्यायतनानीति ना- हमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥ यदि स्वमहिम्न प्रतिष्ठितः भूमा, कथं तर्ह्यप्रतिष्ठ उच्य- ते ? शृणु — गोअश्वादीह महिमेत्याचक्षते । गावश्चाश्वाश्च गोअश्वं द्वन्द्वैकवद्भावः । सर्वत्र गवाश्वादि महिमेति प्रसि- द्धम् । तदाश्रितः तत्प्रतिष्ठचैत्रो भवति यथा, नाहमेवं

स्वतोऽन्यं महिमानमाश्रितो भूमा चैत्रवदिति ब्रवीमि अब
हेतुत्वेन अन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति व्यवहितेन संबन्धः ।
किंत्वेवं ब्रवीमीति ह उवाच - स एवेत्यादि ॥
इति चतुर्विंशखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चविंशः खण्डः ॥ स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चा- त्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेद सर्वमित्यथातोऽहंकारादेश एवा- हमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुर- स्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेद‍ सर्वमिति ॥ १ ॥ ' कस्मात्पुन: कचिन्न प्रतिष्ठित इति उच्यते— यस्मात्स एव भूमा अधस्तात् न तद्व्यतिरेकेणान्यद्विद्यते यस्मिन्प्रति- ष्ठितः स्यात् । तथोपरिष्टादित्यादि समानम् । सति भूम्नोऽन्यस्मिन्, भूमा हि प्रतिष्ठितः स्यात् ; न तु तदस्ति । स एव तु सर्वम् । अतस्तस्मादसौ न क्वचित्प्रतिष्ठित: । 'यत्र नान्यत्पश्यति' इत्यधिकरणाधिकर्तव्यतानिर्देशात् स एवाध- स्तादिति च परोक्षनिर्देशात् द्रष्टुर्जीवादन्यो भूमा स्यादित्या- शङ्का कस्यचिन्मा भूदिति अथातः अनन्तरम् अहंकारादेशः अहंकारेण आदिश्यत इत्यहंकारादेशः । द्रष्टुरनन्यत्वदर्शनार्थ भूमैव निर्दिश्यते अहंकारेण अहमेवाधस्तादित्यादिना ॥

१५.]

सप्तमोऽध्यायः ।

अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्ता- दात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्ता- दात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेद- ५ सर्वमिति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स खराड्भव- ति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भव- ति अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषा सर्वेषु लोके - व्वकामचारो भवति ॥ २ ॥ इति पञ्चविंशः खण्डः ॥ अहंकारेण देहादिसंघातोऽप्यादिश्यतेऽविवेकिभिः इ- त्यत: तदाशङ्का मा भूदिति अथ अनन्तरम् आत्मादेशः आत्मनैव केवलेन सत्स्वरूपेण शुद्धेन आदिश्यते । आत्मैव सर्वतः सर्वम् — इत्येवम् एकमजं सर्वतो व्योमवत्पूर्णम् अन्यशून्यं पश्यन् स वा एष विद्वान् मननविज्ञानाभ्याम् आत्मरतिः आत्मन्येव रतिः रमणं यस्य सोऽयमात्मरतिः । तथा आत्मक्रीडः । देहमात्र साधना रति: बाह्यसाधना क्रीडा, लोके स्त्रीभिः सखिभिश्च क्रीडतीति दर्शनात् । न तथा विदुषः ; किं तर्हि, आत्मविज्ञाननिमित्तमेवोभयं भव- .

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तीत्यर्थः । मिथुनं द्वन्द्वजनितं सुखं तदपि द्वन्द्वनिरपेक्षं यस्य विदुषः । तथा आत्मानन्दः, शब्दादिनिमित्त: आन- न्द: अविदुषाम्, न तथा अस्य विदुषः ; किं तर्हि, आत्म- निमित्तमेव सर्व सर्वदा सर्वप्रकारेण च ; देहजीवितभोगादि- निमित्तबाह्यवस्तुनिरपेक्ष इत्यर्थः । स एवलक्षणः विद्वान् जीवन्नेव स्वाराज्येऽभिषिक्तः पतितेऽपि देहे स्वराडेव भ- वति । यत एवं भवति, तत एव तस्य सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति । प्राणादिषु पूर्वभूमिषु ' तत्रास्य' इति तावन्मा- त्रपरिच्छिन्नकामचारत्वमुक्तम् । अन्यराजत्वं च अर्थप्राप्तम्, सातिशयत्वात् । यथाप्राप्तस्वाराज्य कामचारत्वानुवादेन तत्त- न्निवृत्तिरिहोच्यते—स स्वराडित्यादिना । अथ पुनः ये अन्य- था अतः उक्तदर्शनादन्यथा वैपरीत्येन यथोक्तमेव वा सम्यक् न विदुः, ते अन्यराजानः भवन्ति अन्यः परो राजा स्वामी येषां ते अन्यराजानस्ते । किंच क्षय्यलोकाः क्षय्यो लोको येषां ते क्षय्यलोकाः, भेददर्शनस्य अल्पविषयत्वात्, अल्पं च तन्मर्त्यमित्यवोचाम । तस्मात् ये द्वैतदर्शिनः ते क्षय्य- लोकाः स्वदर्शनानुरूप्येणैव भवन्ति; अत एव तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति ॥ इति पञ्चविंशखण्डभाष्यम् ॥

षड्विंशः खण्डः ॥ तस्य ह वा एतखैवं पश्यत एवं म न्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आ- काश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्म- त आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमा- त्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्या- नमात्मतश्चित्तमात्मतः संकल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेद सर्वमिति ॥ १ ॥ तस्य ह वा एतस्येत्यादि स्वाराज्यप्राप्तस्य प्रकृतस्य विदुष इत्यर्थः । प्राक्सदात्मविज्ञानात् स्वात्मनोऽन्यस्मात्सतः प्राणादेर्नामान्तस्योत्पत्तिप्रलयावभूताम् । सदात्मविज्ञाने तु सति इदानीं स्वात्मत एव संवृत्तौ । तथा सर्वोऽप्यन्यो व्यव- हार आत्मत एव विदुषः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताँ सर्व५ ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा स- सधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च वि- शतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकषायाय तमस- स्पारं दर्शयति भगवान्सनात्कुमारस्त ५ स्कन्द इत्याचक्षते त‍ स्कन्द इत्याच- क्षते ॥ २ ॥ इति षडूिंशः खण्डः ॥ किंच तत् एतस्मिन्नर्थे एष श्लोकः मन्त्रोऽपि भवति न पश्यः पश्यतीति पश्यः यथोक्तदर्शी विद्वानित्यर्थः, मृत्युं मरणं रोगं ज्वरादि दुःखतां दुःखभावं चापि न पश्यति । सर्व ह सर्वमेव स पश्यः पश्यति आत्मानमेव । सर्वे ततः

१६.]

सप्तमोऽध्यायः ।

- सर्वमाप्नोति सर्वशः सर्वप्रकारैरिति । किंच स विद्वान् प्राक्स- ष्टिप्रभेदात् एकचैव भवति; एकधैव च सन् त्रिधादिभेदैरन- न्तभेदप्रकारो भवति सृष्टिकाले; पुनः संहारकाले मूलमेव स्वं पारमार्थिकम् एकधाभावं प्रतिपद्यते स्वतन्त्र एव – इति विद्यां फलेन प्ररोचयन स्तौति । अथेदानीं यथोक्ताया विद्यायाः सम्यगवभासकारणं मुखावभासकारणस्येव आ- दर्शस्य विशुद्धिकारणं साधनमुपदिश्यते—आहारशुद्धौ । आह्नियत इत्याहारः शब्दादिविषयविज्ञानं भोक्तुर्भोगाय आह्रियते । तस्य विषयोपलब्धिलक्षणस्य विज्ञानस्य शुद्धि: आहारशुद्धिः, रागद्वेषमोहदोषैरसंसृष्टं विषयविज्ञानमित्यर्थः । तस्यामाहारशुद्धौ सत्यां तद्वतोऽन्तःकरणस्य सत्त्वस्य शुद्धिः नैर्मल्यं भवति । सवशुद्धौ च सत्यां यथावगते भूमात्मनि ध्रुवा अविच्छिन्ना स्मृति: अविस्मरणं भवति । तस्यां च लब्धायां स्मृतिलम्भे सति सर्वेषामविद्याकृतानर्थ- पाशरूपाणाम् अनेकजन्मान्तरानुभव भावनाकठिनीकृतानां हृदयाश्रयाणां ग्रन्थीनां विप्रमोक्षः विशेषेण प्रमोक्षणं विना- शो भवतीति । यत एतदुत्तरोत्तरं यथोक्तमाहारशुद्धिमूलं तस्मात्सा कार्येत्यर्थः । सर्वं शास्त्रार्थमशेषत उक्त्वा आख्या- यिकामुपसंहरति श्रुतिः— तस्मै मृदितकषायाय वादि-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. रिव कषायो रागद्वेषादिदोषः सत्त्वस्य रञ्जनारूपत्वात् सः ज्ञानवैराग्याभ्यासरूपक्षारेण क्षालितः मृदित: विनाशित: यस्य नारदस्य, तस्मै योग्याय मृदितकषायाय तमसः अवि- द्यालक्षणात् पारं परमार्थतत्त्वं दर्शयति दर्शितवानित्यर्थः । कोऽसौ ? भगवान् ' उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति' एवंधर्मा सनात्कुमारः । तमेव सनत्कुमारं देवं स्कन्द इति आचक्षते कथयन्ति तद्विदः । द्विर्वचनमध्यायपरिसमा- त्यर्थम् ॥ इति षडूविंशखण्डभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम् अष्टमोऽध्यायः 0005

॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ य द्यपि दिग्देशकालादिभेदशून्यं ब्रह्म 'सत्... एकमेवाद्वितीयम्' 'आत्मै- वेदं सर्वम्' इति षष्ठसप्तमयोरधिगत- म्, तथापि इह मन्दबुद्धीनां दिग्देशा- दिभेदवद्वस्त्विति एवंभाविता बुद्धि: न शक्यते सहसा परमार्थविषया कर्तुमिति, अनधिगम्य च ब्रह्म न पुरुषार्थसिद्धिरिति, तदधिगमाय हृदयपुण्डरीकदेश: उपदेष्टव्यः । यद्यपि सत्सम्यक्प्रत्ययैकविषयं निर्गुणं च आ- त्मतत्त्वम्, तथापि मन्दबुद्धीनां गुणवत्त्वस्येष्टत्वात् सत्यका - मादिगुणवत्त्वं च वक्तव्यम् । तथा यद्यपि ब्रह्मविदां स्त्र्यादि- विषयेभ्यः स्वयमेवोपरमो भवति, तथाप्यनेकजन्मविषयसे- वाभ्यासजनिता विषयविषया तृष्णा न सहसा निवर्तयितुं शक्यत इति ब्रह्मचर्यादिसाधनविशेषो विधातव्यः । तथा यद्यप्यात्मैकत्वविदां गन्तृगमनगन्तव्याभावादविद्यादिशेष- स्थितिनिमित्तक्षये गगन इव विद्युदुद्भूत इव वायुः दग्धेन्ध-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. न इव अग्निः स्वात्मन्येव निवृत्तिः, तथापि गन्तृगमनादि - चासितबुद्धीनां हृदयदेशगुणविशिष्टब्रह्मोपासकानां मूर्धन्यया नाड्या गतिर्वक्तव्येत्यष्टमः प्रपाठक आरभ्यते । दिग्देशगु- णगतिफलभेदशून्यं हि परमार्थसदद्वयं ब्रह्म मन्दबुद्धीनाम- सदिव प्रतिभाति । सन्मार्गस्थास्तावद्भवन्तु ततः शनैः पर- -मार्थसदपि ग्राहयिष्यामीति मन्यते श्रुति:- -- अथ यदिदमस्मिन्त्रह्मपुरे दहरं पुण्ड- रीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्त- स्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञा- सितव्यमिति ॥ १ ॥ ' अथ अनन्तरं यदिदं वक्ष्यमाणं दहरम् अल्पं पुण्डरीकं पुण्डरीकसदृशं वेश्मेव वेश्म द्वारपालादिमत्त्वात् । अस्मिन् ब्रह्मपुरे ब्रह्मणः परख पुरम् - राज्ञोऽनेक प्रकृतिमद्यथा पुरम्, तथेदमनेकेन्द्रियमनोबुद्धिभि: स्वाम्यर्थकारिभिर्युक्तमिति - झपुरम् । पुरे च वेश्म राज्ञो यथा, तथा तस्मिन्त्रह्मपुरे शरीरे दहरं वेश्म, ब्रह्मण उपलब्ध्यधिष्ठानमित्यर्थः । यथा विष्णोः सालग्रामः । अस्मिन्हि स्वविकारशुने देहे नामरू- पव्याकरणाय प्रविष्टं सदाख्यं ब्रह्म जीवेन आत्मनेत्युक्तम् । तस्मादस्मिन्हृदयपुण्डरीके वेश्मनि उपसंहृतकरणैर्बाह्यविषय-

१.]

अष्टमोऽध्यायः ।

विरक्तैः विशेषतो ब्रह्मचर्य सत्यसाधनाभ्यां युक्तैः वक्ष्यमाण- गुणवद्ध्यायमानैः ब्रह्मोपलभ्यत इति प्रकरणार्थ: । दहर: अल्पतरः अस्मिन्दहरे वेश्मनि वेश्मनः अल्पत्वात्तदन्तर्वर्ति- नोऽल्पतरत्वं वेश्मनः । अन्तराकाश: आकाशाख्यं ब्रह्म । 'आकाशो वै नाम' इति हि वक्ष्यति । आकाश इव अ- शरीरत्वात् सूक्ष्मत्व सर्वगतत्वसामान्याश्च । तस्मिन्नाकाशा- रूये यदन्तः मध्ये तदन्वेष्टव्यम् । तद्वाव तदेव च विशेषेण जिज्ञासितव्यं गुर्वाश्रयश्रवणाद्युपायैरन्विष्य च साक्षात्कर- णीयमित्यर्थः ॥ तं चेब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पु- ण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥ तं चेत् एवमुक्तवन्तमाचार्ये यदि ब्रूयुः अन्तेवासिनश्चो- दयेयुः ; कथम् ? यदिदमस्मिन्त्रह्मपुरे परिच्छिन्ने अन्तः दहरं पुण्डरीकं वेश्म, ततोऽप्यन्तः अल्पतर एव आकाशः । पुण्डरीक एव वेश्मनि तावत्किं स्यात् । किं ततोऽल्पतरे खे यद्भवेदित्याहुः । दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते, न किंचन विद्यत इत्यभिप्रायः । यदि नाम बदरमात्रं किमपि S. U. IV. 18

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [खः विद्यते, किं तस्यान्वेषणेन विजिज्ञासनेन वा फलं विजिज्ञा- सितुः स्यात् ? अतः यत्तत्रान्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं वा न तेन प्रयोजनमित्युक्तवतः स आचायों ब्रूयादिति श्रुतेर्व- चनम् ॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्त- हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चा- खेहास्ति यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन्समा- हितमिति ॥ ३ ॥ शृणुत--- तत्र यहूथ पुण्डरीकान्तःस्थस्य खस्याल्पत्वात् तत्स्थमल्पतरं स्यादिति, तदसत् । न हि खं पुण्डरीकवेश्म- गतं पुण्डरीकादल्पतरं मत्वा अबोचं दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इति । किं तर्हि, पुण्डरीकमल्पं तदनुविधायि तत्स्थमन्त:- करणं पुण्डरीकाकाशपरिच्छिन्नं तस्मिन्विशुद्धे संहृतकरणानां योगिनां स्वच्छ इवोदके प्रतिबिम्बरूपमादर्श इव च शुद्धे स्वच्छं विज्ञानज्योतिःस्वरूपावभासं तावन्मात्रं ब्रह्मोपलभ्यत इति दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इत्यवोचाम अन्तःकरणोपाधिनि- मित्तम् । स्वतस्तु यावान्वै प्रसिद्धः परिमाणतोऽयमाकाशः

१.]

अष्टमोऽध्यायः ।

भौतिकः, तावानेषोऽन्तर्हृदये आकाशः यस्मिन्नन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च अवोचाम नाप्याकाशतुल्यपरि- माणत्वमभिप्रेत्य तावानित्युच्यते । किं तर्हि, ब्रह्मणो- ऽनुरूपस्य दृष्टान्तान्तरस्याभावात् । कथं पुनर्न आका- शसममेव ब्रह्मेत्यवगम्यते, ' येनावृतं खं च दिवं महीं च ' तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः, ' ' एतस्मिन्नु स्वत्वक्षरे गार्ग्याकाश:' इत्यादिश्रुतिभ्यः । किं च उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी ब्रह्माकाशे बुद्ध्युपाधिविशिष्टे अन्तरेव समाहिते सम्यगाहिते स्थिते । 'यथा वा अरा नाभौ' इत्युक्तं हि ; तथा उभावग्निश्च वायुश्चेत्यादि समानम् । यच्च अस्य आत्मन आत्मीयत्वेन देहवतोऽस्ति विद्यते इह लोके । तथा यच्च आत्मीयत्वेन न विद्यते । नष्टं भविष्यञ्च नास्तीत्यु- च्यते । न तु अत्यन्तमेवासत्, तस्य हृद्याकाशे समाधाना- नुपपत्तेः ॥ तं चेद्र्युरस्मिँश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहित‍ सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ तं चेत् एवमुक्तवन्तं ब्रूयुः पुनरन्तेवासिन:- अस्मिंश्चेत्

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. यथोक्ते चेत् यदि ब्रह्मपुरे ब्रह्मपुरोपलक्षितान्तराकाशे इत्यर्थः । इदं सबै समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा: । कथमाचार्येणानुक्ता: कामा अन्तेवासिभिरुच्यन्ते ? नैष दोष: । यश्च अस्य इहास्ति यच नास्तीत्युक्ता एव हि आचार्येण कामा: । अपि च सर्वशब्देन च उक्ता एव कामा: । यदा यस्मिन्काले एतच्छरीरं ब्रह्मपुराख्यं जरा वलीपलितादिलक्षणा वयोहानिर्वा आप्नोति, शस्त्रादिना वा वृक्णं प्रध्वंसते विस्रंसते विनश्यति, किं ततोऽन्यदति- शिष्यते ? घटाश्रितक्षीरदधिस्नेहादिवत् घटनाशे देहनाशे- ऽपि देहाश्रयमुत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वनाशान्नश्यतीत्यभिप्रायः । एवं प्राप्ते नाशे किं ततोऽन्यत् यथोक्तादतिशिष्यते अवतिष्ठते, न किंचनावतिष्ठत इत्यभिप्राय: ॥ स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधे- नास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मि - न्कामाः समाहिता एष आत्मापहतपा- प्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघ- त्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानु- शासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं

१.]
अष्टमोऽध्यायः ।
४७७
जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥

एवमन्तेवासिभिचोदितः स आचार्यो ब्रूयात् तन्मतिम- पनयन् । कथम् ? अस्य देहस्य जरया एतत् यथोक्तमन्तरा - काशाख्यं ब्रह्म यस्मिन्सर्वे समाहितं न जीर्यति देहवन्न विक्रियत इत्यर्थः । न च अस्य वधेन शस्त्रादिघातेन एतद्ध- न्यते, यथा आकाशम् ; किमु ततोऽपि सूक्ष्मतरमशब्दमस्पर्श ब्रह्म देहेन्द्रियादिदोषैर्न स्पृश्यत इत्यर्थः । कथं देहेन्द्रिया- दिदोषैर्न स्पृश्यत इति एतस्मिन्नवसरे वक्तव्यं प्राप्तम्, तत्प्र- कृतव्यासङ्गो मा भूदिति नोच्यते । इन्द्रविरोचनाख्यायिका- यामुपरिष्टाद्वक्ष्यामो युक्तित: । एतत्सत्यमवितथं ब्रह्मपुरं ब्रह्मैव पुरं ब्रह्मपुरम्; शरीराख्यं तु ब्रह्मपुरं ब्रह्मोपलक्षणा- र्थत्वात् । तत्तु अनृतमेव, 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति श्रुते: । तद्विकारे अनृतेऽपि देहशुङ्गे ब्रह्मोपलभ्यत इति ब्रह्मपुरमित्युक्तं व्यावहारिकम् । सत्यं तु ब्रह्मपुरमेत- देव ब्रह्म, सर्वव्यवहारास्पदत्वात् । अतः अस्मिन्पुण्डरीको- पलक्षिते ब्रह्मपुरे सर्वे कामा:, ये बहिर्भवद्भिः प्रार्थ्यन्ते, ते अस्मिन्नेव स्वात्मनि समाहिताः । अतः तत्प्राप्त्युपायमेवा- नुतिष्ठत, बाह्यविषयतृष्णां त्यजत इत्यभिप्रायः । एष आत्मा भवतां स्वरूपम् । शृणुत तस्य लक्षणम् - अपहृतपाप्मा,

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अपहतः पाप्मा धर्माधर्माख्यो यस्य सोऽयमपहतपाप्मा । तथा विजर: विगतजरः विमृत्युश्च । तदुक्तं पूर्वमेव न वधे- नास्य हन्यत इति ; किमर्थे पुनरुच्यते ? यद्यपि देहसंबन्धि- भ्यां जरामृत्युभ्यां न संबध्यते, अन्यथापि संबन्धस्ताभ्यां स्यादित्याशङ्कानिवृत्यर्थम् । विशोकः विगतशोकः । शोको नाम इष्टादिवियोगनिमित्तो मानसः संतापः । विजिघत्सः विगताशनेच्छः । अपिपास: अपानेच्छः । ननु अपहतपाप्म- त्वेन जरादयः शोकान्ताः प्रतिषिद्धा एव भवन्ति, कारण- प्रतिषेधात् । धर्माधर्मकार्या हि ते इति । जरादिप्रतिषेधेन वा धर्माधर्मयोः कार्याभावे विद्यमानयोरप्य सत्समत्वभिति पृथक्प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । सत्यमेवम्, तथापि धर्मकार्या- नन्दव्यतिरेकेण स्वाभाविकानन्दो यथेश्वरे, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति श्रुतेः, तथा अधर्मकार्यजरादिव्यतिरेकेणापि जरादिदुःखस्वरूपं स्वाभाविकं स्यादित्याशङ्कयेत । अतः युक्तस्तन्निवृत्तये जरादीनां धर्माधर्माभ्यां पृथक्प्रतिषेधः । जरादिग्रहणं सर्वदुःखोपलक्षणार्थम् । पापनिमित्तानां तु दुःखानामानन्त्यात्प्रत्येकं च तत्प्रतिषेधस्य अशक्यत्वात् सर्व- दुःखप्रतिषेधार्थं युक्तमेवापहतपाप्मत्ववचनम् । सत्याः अवि- तथा: कामाः यस्य सोऽयं सत्यकामः । वितथा हि संसा-

१.]

अष्टमोऽध्यायः । - ४७९ रिणां कामा: ; ईश्वरस्य तद्विपरीताः । तथा कामहेतव: संकल्प अपि सत्या: यस्य स सत्य संकल्पः । संकल्पाः कामाश्च शुद्धसत्त्वोपाधिनिमित्ता: ईश्वरस्य, चित्रगुवत्; न स्वत: 'नेति नेति' इत्युक्तत्वात् । यथोक्तलक्षण एष आत्मा विज्ञेयो गुरुभ्यः शास्त्रतश्च आत्मसंवेद्यतया च स्वाराज्यका- मैः । न चेद्विज्ञायते को दोषः स्यादिति, शृणुत अत्र दोषं दृष्टान्तेन — यथा ह्येव इह लोके प्रजाः अन्वाविशन्ति अनु- वर्तन्ते यथानुशासनम् ; यथेह प्रजाः अन्यं स्वामिनं मन्य- माना: तस्य स्वामिनो यथा यथानुशासनं तथा तथान्वा- विशन्ति । किम् ? यं यमन्तं प्रत्यन्तं जनपदं क्षेत्रभागं च अभिकामा: अर्थिन्यः भवन्ति आत्मबुद्धयनुरूपम्, तं तमेव च प्रत्यन्तादिम् उपजीवन्तीति । एष दृष्टान्त: अस्वातन्त्र्यदोषं प्रति पुण्यफलोपभोगे ॥ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एव- मेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमननुविद्य व्रजन्त्येताश्च स- त्यान्कामास्तेषाः सर्वेषु लोकेष्वकाम- चारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविद्य व्रज- न्त्येताश्च सत्यान्कामास्तेषाँ सर्वेषु

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ [ख. अथ अन्यो दृष्टान्तः तत्क्षयं प्रति तद्यथेहेत्यादिः । तत् तत्र यथा इह लोके . तासामेव स्वाम्यनुशासनानुवर्तिनीनां प्रजानां सेवादिजितो लोकः पराधीनोपभोगः क्षीयते अन्त- वान्भवति । अथ इदानीं दाष्टन्तिकमुपसंहरति — एवमेव अमुत्र अग्निहोत्रादिपुण्यजितो लोकः पराधीनोपभोगः क्षी- यत एवेति । उक्तः दोषः एषामिति विषयं दर्शयति — तय इत्यादिना । तत् तत्र ये इह अस्मिँल्लोके ज्ञानकर्मणोरधिकृताः योग्याः सन्तः आत्मानं यथोक्तलक्षणं शास्त्राचार्योपदिष्टम- ननुविद्य यथोपदेशमनु स्वसंवेद्यतामकृत्वा व्रजन्ति देहाद- स्मात्प्रयन्ति य एतांश्च यथोक्तान् सत्यान् सत्यसंकल्पका- व स्वात्मस्थान्कामान अननुविद्य व्रजन्ति तेषां सर्वेषु लोकेषु अकामचारः अस्वतन्त्रता भवति — यथा राजानुशा- सनानुवर्तिनीनां प्रजानामित्यर्थः । अथ ये अन्ये इह लोके आत्मानं शास्त्राचार्योपदेशमनुविद्य स्वात्मसंवेद्यतामापाद्य व्रजन्ति यथोक्तांश्च सत्यान्कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु का- मचारो भवति – राज्ञ इव सार्वभौमस्य इह लोके ॥ - - इति प्रथमखण्डभाष्यम्

द्वितीयः खण्डः ॥ स यदि पितृलोककामो भवति सं- कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ १ ॥ कथं सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीति, उच्यते - य आत्मानं यथोक्तलक्षणं हृदि साक्षात्कृतवान् वक्ष्यमाणत्रा- चर्यादिसाधनसंपन्नः सन् तत्स्थांश्च सत्यान्कामान् ; स त्यक्त- देह: यदि पितृलोककामः पितरो जनयितारः त एव सुख- हेतुत्वेन भोग्यत्वात् लोका उच्यन्ते, तेषु कामो यस्य तै: पितृभिः संबन्धेच्छा यस्य भवति, तस्य संकल्पमात्रादेव पितरः समुत्तिष्ठन्ति आत्मसंबन्धितामापद्यन्ते, विशुद्धस- त्त्वतया सत्यसंकल्पत्वात् ईश्वरस्येव । तेन पितृलोकेन भोगेन संपन्न: संपत्तिः इष्टप्राप्तिः तथा समृद्धः महीयते पूज्यते वर्धते वा महिमानमनुभवति ॥ , अथ यदि मातृलोककामो भवति सं- कल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ २ ॥ अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति सं-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये कल्पादेवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यदि स्वसृलोककामो भवति सं- कल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ४ ॥ अथ यदि सखिलोककामो भवति संकल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५॥ अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भ वति संकल्पादेवाख गन्धमाल्ये समुत्ति- ष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो मही- यते ॥ ६ ॥ अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति सं- कल्पादेवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्न- पानलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादित्रलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादित्रे समु- [ख.

२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

त्तिष्ठतस्तेन गीतवादित्रलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ८ ॥ अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति संक- ल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ९ ॥ समानमन्यत् । मातरो जनयित्र्यः अतीताः सुखहेतु- भूता: सामर्थ्यात् । न हि दुःखहेतुभूतासु ग्रामसूकरादिज- न्मनिमित्तासु मातृषु विशुद्धसत्त्वस्य योगिनः इच्छा तत्सं- बन्धो वा युक्तः ॥ यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥ १० ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ यं यमन्तं प्रदेशमभिकामो भवति, यं च कामं काम- यते यथोक्तव्यतिरेकेणापि, सः अस्यान्तः प्राप्तुमिष्टः कामश्च संकल्पादेव समुत्तिष्ठत्यस्य । तेन इच्छाविघाततया अभि- प्रेतार्थप्राप्त्या च संपन्नो महीयते इत्युक्तार्थम् ॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम् ॥

तृतीयः खण्डः ॥ त इमे सत्याः कामा अनुतापिधाना- स्तेषाँ सत्यानाँ सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते ॥ १ ॥ यथोक्तात्मध्यानसाधनानुष्ठानं प्रति साधकानामुत्साह- जननार्थमनुक्रोशन्त्याह — कष्टमिदं खलु वर्तते, यत्स्वात्मस्थाः शक्यप्राप्या अपि त इमे सत्याः कामा: अनृतापिधानाः, तेषामात्मस्थानां स्वाश्रयाणामेव सतामनृतं बाह्यविषयेषु स्त्र्यन्नभोजनाच्छादनादिषु तृष्णा तन्निमित्तं च स्वेच्छाप्र- चारत्वं मिध्याज्ञाननिमित्तत्वादनृतमित्युच्यते । तन्निमित्तं सत्यानां कामानामप्राप्तिरिति अपिधानमिवापिधानम् । क- थमनृतापिधाननिमित्तं तेषामलाभ इति, उच्यते — यो यो हि यस्मादस्य जन्तोः पुत्रो भ्राता वा इष्टः इतः अस्माल्लो- कात् प्रैति प्रगच्छति म्रियते, तमिष्टं पुत्रं भ्रातरं वा स्वहृदयाकाशे विद्यमानमपि इह पुनर्दर्शनायेच्छन्नपि न लभते ॥ -

३.]

अष्टमोऽध्यायः ।

४८५.

अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता य- च्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदव गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यस्यैते सत्याः कामा अनृता- पिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहि- तमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो नवि- न्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छ- न्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥ २ ॥ अथ पुनः ये च अस्य विदुषः जन्तोर्जीवाः जीवन्तीह पुत्राः भ्रातादयो वा, ये च प्रेताः मृताः इष्टा: संबन्धिनः, यच्चान्यदिह लोके वस्त्रान्नपानादि रत्नानि वा वस्त्विच्छन् न लभते, तत्सर्वमत्र हृदयाकाशाख्ये ब्रह्मणि गत्वा यथो- तेन विधिना विन्दते लभते । अत्र अस्मिन्हार्दाकाशे हि यस्मात् अस्य ते यथोक्ताः सत्याः कामाः वर्तन्ते अनृ- तापिधानाः । कथमिव तदन्याय्यमिति, उच्यते - तत् तत्र यथा हिरण्यनिधिं हिरण्यमेव पुनर्ग्रहणाय निघातृभिः निधीयत इति निधिः तं हिरण्यनिधिं निहितं भूमेरघस्ता- निक्षिप्तम् अक्षेत्रज्ञा: निधिशास्त्रैर्निधिक्षेत्रमजानन्तः ते निधेः

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. उपर्युपरि संचरन्तोऽपि निधिं न विन्दंयुः शक्यवेदन- मपि, एवमेव इमा: अविद्यावत्यः सर्वा इमाः प्रजाः यथोक्तं हृदयाकाशाख्यं ब्रह्मलोकं ब्रह्मैव लोकः ब्रह्मलोक: तम् अहरहः प्रत्यहं गच्छन्त्योऽपि सुषुप्तकाले न विन्दन्ति न लभन्ते — एषोऽहं ब्रह्मलोकभावमापन्नोऽस्म्यद्येति । अ- नृतेन हि यथोक्तेन हि यस्मात् प्रत्यूढा: हृताः, स्वरूपाद- विद्यादिदोषैर्बहिरपकृष्टा इत्यर्थः । अतः कष्टमिदं वर्तते जन्तूनां यत्स्वायत्तमपि ब्रह्म न लभ्यते इत्यभिप्राय: ॥ स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्त५ हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमहरह- र्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेति ॥ ३ ॥ स वै यः ' आत्मापहतपाप्मा' इति प्रकृतः, वै-शब्देन तं स्मारयति । एषः विवक्षित आत्मा हृदि हृदयपुण्डरीके आकाशशब्देनाभिहितः । तस्य एतस्य हृदयस्य एतदेव निरुक्तं निर्वचनम्, नान्यत् । हृदि अयमात्मा वर्तत इति यस्मात्, तस्माद्धृदयम्, हृदयनामनिर्वचनप्रसिद्धयापि स्वह- दये आत्मेत्यवगन्तव्यमित्यभिप्रायः । अहरहवें प्रत्यहम् एवंवित् हृदि अयमात्मेति जानन् स्वर्गे लोकं हार्द ब्रह्म एति प्रतिप-- द्यते । ननु अनेवंविदपि सुषुप्तकाले हार्द ब्रह्म प्रतिपद्यते एव,

३.]

अष्टमोऽध्यायः । " सता सोम्य तदा संपन्न: '

इत्युक्तत्वात् । बाढमेवम्, तथाप्यस्ति विशेषः -- यथा जानन्नजानंश्च सर्वो जन्तुः सङ्ग्रह्मैव तथापि तत्त्वमसीति प्रतिबोधितः विद्वान् -सदेव नान्योऽस्मि - इति जानन् सदेव भवति ; एवमेव विद्वा- नविद्वांश्च सुपुप्ते यद्यपि सत्संपद्यते, तथाप्येवंविदेव स्वर्ग लोकमेतीत्युच्यते । देहपातेऽपि विद्याफलस्यावश्यंभावित्वा- दित्येष विशेषः ॥ अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरा- त्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रू- पेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचै- तदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एत- स्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ॥ ४ ॥ सुषुप्तकाले स्वेन आत्मना सत्ता संपन्नः सन् सम्यक्प्र- सीदतीति जाग्रत्स्वप्नयोर्विषयेन्द्रिय संयोगजातं कालुष्यं जहा- तीति संप्रसादशब्दो यद्यपि सर्वजन्तूनां साधारणः, तथापि एवंवित् स्वर्ग लोकमेतीति प्रकृतत्वात् एष संप्रसाद इति संनिहितवद्यनविशेषात् सः अथेदं शरीरं हित्वा अस्माच्छ-. रीरात्समुत्थाय शरीरात्मभावनां परित्यज्येत्यर्थः । आसनादिव समुत्थायेति इह युक्तम्, स्वेन रूपेणेति विशे-

वै छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये - [ख. षणात् — न हि अन्यत उत्थाय स्वरूपं संपत्तव्यम् । स्वरू- पमेव हि तन्न भवति प्रतिपत्तव्यं चेत्स्यात् । परं परमात्म- लक्षणं विज्ञप्तिस्वभावं ज्योतिरुपसंपद्य स्वास्थ्यमुपगम्येत्ये- तत् । स्वेन आत्मीयेन रूपेण अभिनिष्पद्यते, प्रागेतस्याः स्वरूपसंपत्तेरविद्यया देहमेव अपरं रूपम् आत्मत्वेनोपगत इति तदपेक्षया इदमुच्यते - स्वेन रूपेणेति । अशरीरता हि आत्मनः स्वरूपम्। यत्स्वं परं ज्योतिः स्वरूपमापद्यते संप्रसा- दः, एष आत्मेति ह उवाच – स ब्रूयादिति यः श्रुत्या नियुक्त: अन्तेवासिभ्यः । किं च एतदमृतम् अविनाशि भूमा 'यो भूमा तदमृतम्' इत्युक्तम् । अत एवाभयम्, भूम्नो द्वितीयाभावात् । अत एतद्ब्रह्मेति । तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम अभिधानम् । किं तत् ? सत्यमिति । सत्यं हि अवितथं ब्रह्म । ' तत्सत्यं स आत्मा' इति हि उक्तम् । अथ किमर्थमिदं नाम पुनरुच्यते ? तदुपासनविधिस्तुत्यर्थम् ॥ तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदने- नोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवं- वित्स्वर्ग लोकमेति ॥ ५ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥

३.]

:: अष्टमोऽध्यायः .I

तानि ह वा एतानि ब्रह्मणो नामाक्षराणि त्रीण्येतानि सतीयमिति, सकारस्तकारो यमिति च । ईकारस्तकारे उ- च्चारणार्थोऽनुबन्धः, ह्रस्वेनैवाक्षरेण पुनः प्रतिनिर्देशात् । तेषां तत् तत्र यत् सत् सकारः तदमृतं सद्ब्रह्म – अमृतवाचकत्वा- दमृत एव सकारस्तकारान्तो निर्दिष्टः । अथ यत्ति तकारः तन्मर्त्यम् । अथ यत् यम् अक्षरम्., तेनाक्षरेणामृतमर्त्याख्ये पूर्वे उभे अक्षरें यच्छति नियमयति वशीकरोत्यात्मनेत्यर्थः । यत् यस्मात् अनेन यमित्येतेन उभे यच्छति, तस्मात् यम् । संयते इव हि एतेन यमा लक्ष्येते । ब्रह्मनामाक्षरस्यापि इदममृतत्वादिधर्मवत्त्वं महाभाग्यम्, किमुत नामवतः - इत्युपास्यत्वाय स्तूयते ब्रह्म नामनिर्वचनेन । एवं नामवतो वेत्ता एवंवित् । अहरहर्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेतीत्युक्तार्थम् ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥ S. U. IV. 19

चतुर्थः खण्डः ॥ अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभेदाय नैत‍ सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतः सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते ऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः ॥ १ ॥ अथ य आत्मेति । उक्तलक्षणो यः संप्रसादः, तस्य स्वरूपं वक्ष्यमाणैरुक्तैरनुक्तैश्च गुणैः पुनः स्तूयते, ब्रह्मचर्य - साधनसंबन्धार्थम् । य एषः यथोक्तलक्षणः आत्मा, स से- तुरिव सेतुः । विधृतिः विधरणः । अनेन हि सर्व जगद्वर्णा- श्रमादिक्रियाकारकफलादिभेदनियमैः कर्तुरनुरूपं विदधता विधृतम् । अध्रियमाणं हि ईश्वरेणेदं विश्वं विनश्येद्यत:, तस्मात्स सेतुः विधृतिः । किमर्थं स सेतुरिति, आह— एषां भूरादीनां लोकानां कर्तृकर्मफलाश्रयाणाम् असंभेदाय अवि- दारणाय अविनाशायेत्येतत् । किंविशिष्टश्वासौ सेतुरिति, आह— नैतम्, सेतुमात्मानमहोरात्रे सर्वस्य जनिमत: प- रिच्छेदके सती नैतं तरतः । यथा अन्ये संसारिणः कालेन अहोरात्रादिलक्षणेन परिच्छेद्या, न तथा अयं कालपरिच्छेद्य इत्यभिप्रायः, 'यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ' इति श्रुत्यन्तरात् । अत एव एनं न जरा तरति न प्राप्नोति ।

४.]

अष्टमोऽध्यायः ।

तथा न मृत्युः न शोकः न सुकृतं न दुष्कृतम्, सुकृतदुष्कृते धर्माधर्मौ । प्रातिरत्र तरणशब्देन अभिप्रेता, नातिक्रमणम् । कारणं हि आत्मा । न शक्यं हि कारणातिक्रमणं कर्तुं का- र्येण । अहोरात्रादि च सर्वे सतः कार्यम् । अन्येन हि अन्य- स्य प्राप्तिः अतिक्रमणं वा क्रियेत, न तु तेनैव तस्य । न हि घटेन मृत्प्राप्यते अतिक्रम्यते वा । यद्यपि पूर्वम् 'य आत्मा- पहतपाप्मा' इत्यादिना पाप्मादिप्रतिषेध उक्त एव, तथापीहायं विशेष:-न तरतीति प्राप्तिविषयत्वं प्रतिषिध्यते । तत्र अवि- शेषेण जराद्यभावमात्रमुक्तम् । अहोरात्राद्या उक्ता अनुक्ताश्च अन्ये सर्वे पाप्मानः उच्यन्ते ; अतः अस्मादात्मनः सेतो: निवर्तन्ते अप्राप्यैवेत्यर्थः । अपहतपाप्मा हि एष ब्रह्मैव लोक: ब्रह्मलोकः उक्तः ॥ तस्माद्वा एत५ सेतुं तीर्त्वान्धः सन्न- नन्धो भवति विद्धः सन्नविद्धो भवत्युप- तापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एतँ सेतुं तीर्त्वापि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः ॥ २ ॥ यस्माच्च पाप्मकार्यमान्ध्यादि शरीरवतः स्यात् न त्व- शरीरस्य तस्माद्वा एतमात्मानं सेतुं तीर्त्वा प्राप्य अनन्धो و

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये " [खं. भवति देहवत्त्वं पूर्वमन्धोऽपि सन् । तथा विद्धः सन् देह- वत्त्वे स देहवियोगे सेतुं प्राप्य अविद्धो भवति । तथोपता- पी रोगाद्युपतापवान्सन अनुपतापी भवति । किंच यस्माद- होरात्रे न स्तः सेतौ तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वा प्राप्य नक्तः मपि तमोरूपं रात्रिरपि सर्वमहरेवाभिनिष्पद्यते ; विज्ञया- त्मज्योतिःस्वरूपमहरिवाह: सदैकरूपं विदुषः संपद्यत इत्य- र्थः । सकृद्विभातः सदा विभातः सदैकरूपः स्वेन रूपेण एष ब्रह्मलोकः ॥ E तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुवि- : न्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाँ सर्वेषु · लोकेषु कामचारो भवति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ : . तत् - तत्रैवं सति एतं यथोक्तं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण स्त्री- विषयतृष्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशमनुविन्दन्ति स्वात्मसं- वेद्यतामापादयन्ति ये, तेषामेव ब्रह्मचर्यसाधनवतां ब्रह्मवि- दाम् एष ब्रह्मलोकः, नान्येषां स्त्रीविषयसंपर्कजात तृष्णानां ब्रह्मविदामपीत्यर्थः । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारों भवती-. त्युक्तार्थम् । तस्मात्परमम् एतत्साधनं ब्रह्मचर्यं ब्रह्मविदामि -

त्यभिप्रायः ।
- इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

3

पञ्चमः खण्डः य आत्मा सेतुत्वादिगुणैः स्तुत:, तत्प्राप्तये ज्ञानसहका- रिसाधनान्तरं ब्रह्मचर्याख्यं विधातव्यमित्याह । यज्ञादिभिश्व तत्स्तौति कर्तव्यार्थम् - अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दते- ऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्र- · ह्मचर्येण ह्येवेष्ट्रात्मानमनुविन्दते ॥ १ ॥ i " अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते लोके परमपुरुषार्थसाधनं कथ- यन्ति शिष्टा:, तद्ब्रह्मचर्यमेव । यज्ञस्यापि यत्फलं तत् ब्रह्म- चर्यवाल्लभते ; अतः यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यमेवेति प्रतिपत्तव्यम् । कथं ब्रह्मचर्यं यज्ञ इति, आह- ब्रह्मचर्येणैव हि यस्मात् यो ज्ञाता स तं ब्रह्मलोकं यज्ञखापि पारम्पर्येण फलभूतं विन्दते लभते, ततो यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यमेवेति । यो ज्ञाता- इत्यक्षरानुवृत्तेः यज्ञो ब्रह्मचर्यमेव । अथ यदिष्टमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । कथम् ? ब्रह्मचर्येणैव साधनेन तम् ईश्वरम् इष्ट्वा पूजयित्वा अथवा एषणाम् आत्मविषयां कृत्वा

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये तमात्मानमनुविन्दते । एषणादिष्टमपि ब्रह्मचर्यमेव ॥ अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्य- मेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्य- मेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते ॥ २ ॥ [ख. अथ यत्सत्रायणमित्याचश्नते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । तथा सतः परस्मादात्मनः आत्मनस्त्राणं रक्षणं ब्रह्मचर्यसाधनेन विन्दते । अतः सन्नायणशब्दमपि ब्रह्मचर्यमेव तत् । अथ यन्मौनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत्; ब्रह्मचर्येणैव साधनेन युक्तः सन् आत्मानं शास्त्राचार्याभ्यामनुविद्य पश्चात् मनुते ध्यायति । अतो मौनशब्दमपि ब्रह्मचर्यमेव ॥ अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्म- चर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्र- ह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यदरण्यायनमित्या- चक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदरश्च ह वै ण्य- वार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीयँ सरस्तदश्वत्थः सोमसवन-

५.]

अष्टमोऽध्यायः ।

स्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमित‍ हिरण्मयम् ॥ ३ ॥ अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । यमात्मानं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दते, स एष हि आत्मा ब्रह्मचर्यसाधनवतो न नश्यति ; तस्मादनाशकायनमपि ब्र- ह्मचर्यमेव । अथ यदरण्यायनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । अरण्यशब्द्ययोरर्णवयोर्ब्रह्मचर्यवतोऽयनादरण्यायनं त्र- ह्मचर्यम् । यो ज्ञानाद्यज्ञः एषणादिष्टं सतखाणात्सत्रायणं मननान्मौनम् अनशनादनाशकायनम् अरण्ययोर्गमनादर- ण्यायनम् इत्यादिभिर्महद्भिः पुरुषार्थसाधनैः स्तुतत्वात् ब्रह्म- चर्य परमं ज्ञानस्य सहकारिकारणं साधनम् - इत्यतो ब्रह्म- विदा यनतो रक्षणीयमित्यर्थः । तत् तत्र हि ब्रह्मलोके अरश्च ह वै प्रसिद्धो ण्यश्च अर्णवौ समुद्रौ समुद्रोपमे वा सरसी, तृतीयस्यां भुवमन्तरिक्षं च अपेक्ष्य तृतीया द्यौः तस्यां तृतीयस्याम् इतः अस्माल्लोकादारभ्य गण्यमानायां दिवि । तत् तत्रैव च ऐरम् इरा अन्नं तन्मयः ऐर: मण्डः तेन पूर्णम् ऐरं मदीयं तदुपयोगिनां मदकरं हर्षोत्पादकं सरः । तत्रैव च अश्वत्थो वृक्षः सोमसवनो नामतः सोमो- -ऽमृतं तन्निस्रवः अमृतस्रव इति वा । तत्रैव च ब्रह्मलोके

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [खः

ब्रह्मचर्यसाधनरहितैर्ब्रह्मचर्यसाधनवद्भयः अन्यैः न जीयत
इति अपराजिता नाम पूः पुरी ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य ।
ब्रह्मणा च प्रभुणा विशेषेण मितं निर्मितं तच हिरण्मयं
सौवर्ण प्रभुविमितं मण्डपमिति वाक्यशेषः ॥

तय एवैतावरं च ण्यं चार्णव ब्रह्म- लोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाँ सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति ॥ ४ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ' . तत् तत्र ब्रह्मलोके एतावर्णवौ यावरण्याख्यावुक्तौ ब्रह्म- चर्येण साधनेन अनुविन्दन्ति ये तेषामेव एषः यो व्या- ख्यातः ब्रह्मलोकः । तेषां च ब्रह्मचर्यसाधनवतां ब्रह्मविदां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति नान्येषामब्रह्मचर्यपराणां बाह्यविषयासक्तबुद्धीनां कदाचिदपीत्यर्थः ॥ 9 " नन्वत्र 'त्वमिन्द्रस्त्वं यमस्त्वं वरुणः' इत्यादिभिर्यथा कश्चित्स्तूयते महाई: एवमिष्टादिभिः शब्दैः न स्त्र्यादिवि- षयतृष्णानिवृत्तिमात्रं स्तुत्यर्हम् ; किं तर्हि, ज्ञानस्य मोक्ष- साधनत्वात् तदेवेष्टादिभि: स्तूयत इति केचित् । न, "

५. ]

अष्टमोऽध्यायः । ४,९७ स्त्र्यादिबाह्यविषयतृष्णापहृत चिंत्तानां प्रत्यगात्मविवेकविज्ञा नानुपपत्ते:, 'पराचि खानि व्यतृणत्स्वयंभू स्तस्मात्पराङ्प- श्यति नान्तरात्मन्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । ज्ञानसह- कारिकारणं स्त्र्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिसाधनं विधातव्यमे- वेति युक्तैव तत्स्तुतिः । ननु च यज्ञादिभिः स्तुतं ब्रह्मच- र्यमिति यज्ञादीनां पुरुषार्थसाधनत्वं गम्यते । सत्यं गम्यते, न त्विह ब्रह्मलोकं प्रति यज्ञादीनां साधनत्वमभिप्रेत्य यज्ञादिभिर्ब्रह्मचर्य स्तूयते ; किं तर्हि तेषां प्रसिद्धं पुरुषार्थ- साधनत्वमपेक्ष्य । यथेन्द्रादिभिः राजा, न तु यत्रेन्द्रादीनां व्यापारः तत्रैव राज्ञ इति तद्वत् । " . ॥ य इमेऽर्णवादयो ब्राह्मलौकिकाः संकल्पजाश्च पित्रादयो भोगाः, ते किं पार्थिवा आप्याश्च यथेह लोके दृश्यन्ते तद्व- दर्णववृश्नपूःस्वर्णमण्डपानि, आहोस्वित्: मानसप्रत्ययमात्राणी- ति । किंचात: ? यदि पार्थिवा आप्याश्च स्थूला: स्यु:, हृद्याकाशे समाधानानुपपत्तिः । पुराणे च मनोमयानि ब्रह्म- लोके शरीरादीनीति वाक्यं विरुध्येत ; ' अशोकमहिमम् इत्याद्याश्च श्रुतय: । ननु समुद्राः सरितः सरांसि वाप्यः कूपा यज्ञा वेदा मन्त्रादयश्च मूर्तिमन्तः ब्रह्माणमुपतिष्ठन्ते इति मानसत्वे विरुध्येत पुराणस्मृति: । न, मूर्तिमत्त्वे प्रसि- "

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये द्धरूपाणामेव तत्र गमनानुपपत्तेः । तस्मात्प्रसिद्धमूर्तिव्यति- रेकेण सागरादीनां मूर्त्यन्तरं सागरादिभिरुपात्तं ब्रह्मलोक- गन्तृ कल्पनीयम् । तुल्यायां च कल्पनायां यथाप्रसिद्धा एव मानस्यः आकारवत्यः पुंस्त्र्याद्या मूर्तयो युक्ताः कल्पयितुम्, मानसदेहानुरूप्यंसंबन्धोपपत्तेः । दृष्टा हि मानस्य एव आकारवत्य: पुंस्त्र्याद्या मूर्तयः स्वप्ने । ननु ता अनृता एव; ' त इमे सत्या: कामा:' इति श्रुतिः तथा सति विरुध्येत । न, मानसप्रत्ययस्य सत्त्वोपपत्तेः । मानसा हि प्रत्ययाः स्त्रीपुरुषाद्याकाराः स्वप्ने दृश्यन्ते । ननु जाग्र- द्वासनारूपाः स्वप्नदृश्याः, न तु तत्र स्त्र्यादय: स्वप्ने वि- द्यन्ते । अत्यल्पमिदमुच्यते । जाप्रद्विषया अपि मानसप्र- त्ययाभिनिर्वृत्ता एव, सदीक्षाभिनिर्वृत्ततेजोबन्नमयत्वाज्जाग्र- द्विषयाणाम् । संकल्पमूला हि लोका इति च उक्तम् ' सम- . क्लृपतां द्यावापृथिवी' इत्यत । सर्वश्रुतिषु च प्रत्यगात्मन उत्पत्तिः प्रलयश्च तत्रैव स्थितिश्च 'यथा वा अरा नाभौ ' इत्यादिना उच्यते । तस्मान्मानसानां बाह्यानां च विषया- णाम् इतरेतरकार्यकारणत्वमिष्यत एव बीजाङ्कुरवत् । यद्यपि बाह्या एव मानसाः मानसा एव च बाह्याः, नानृतत्वं तेषां कदाचिदपि स्वात्मनि भवति । ननु स्वप्ने दृष्टाः प्रतिबुद्धस्या- .

५.

] अष्टमोऽध्यायः ।

नृता भवन्ति विषया: । सत्यमेव । जाग्रद्बोधापेक्षं तु तदनु- तत्वं न स्वतं: । तथा स्वप्नबोधापेक्षं च जाग्रद्दृष्टविषयानृतत्वं न स्वतः । विशेषाकारमात्रं तु सर्वेषां मिध्याप्रत्ययनि- मित्तमिति वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतम्, त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् । तान्यप्याकारविशेषतोऽनृतं स्वतः सन्मात्ररूपतया सत्यम् । प्राक्सदात्मप्रतिबोधात्स्व विषयेऽपि सर्वे सत्यमेव स्वप्नदृश्या इवेति न कश्चिद्विरोधः । तस्मा- न्मानसा एव ब्राह्मलौकिका अरण्यादयः संकल्पजाश्च पित्रा - दय: कामा: । बाह्यविषयभोगवदशुद्धिरहितत्वाच्छुद्धसत्त्व- संकल्पजन्या इति निरतिशयसुखाः सत्याश्च ईश्वराणां भव- न्तीत्यर्थः । सत्सत्यात्मप्रतिबोधेऽपि रज्ज्वामिव कल्पिता: सर्पादयः सदात्मस्वरूपतामेव प्रतिपद्यन्त इति सदात्मना सत्या एव भवन्ति ॥ इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥

षष्ठः खण्डः ॥ यस्तु हृदयपुण्डरीकगतं यथोक्तगुणविशिष्टं ब्रह्म ब्रह्मचर्या - दिसाधनंसंपन्नः त्यक्तवाह्यविषयानृततृष्णः सन् उपास्ते, तस्येयं मूर्धन्यया नाड्या गतिर्वक्तव्येति नाडीखण्ड आरभ्यते— 2: अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पि- ङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पि- ङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥ अथ या एता: वक्ष्यमाणाः हृदयस्य पुण्डरीकाकारस्य ब्रह्मोपासनस्थानस्य संबन्धिन्यः नाड्यः हृदयमांसपिण्डात्स- र्वतो विनिःसृता: आदित्यमण्डलादिव रश्मयः, ताचैताः पिङ्गलस्य वर्णविशेषविशिष्टस्य अणिम्न: सूक्ष्मरसस्य रसेन पूर्णाः तदाकारा एव तिष्ठन्ति वर्तन्त इत्यर्थः । तथा शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य च रसस्य पूर्णा इति सर्वत्र अध्याहार्यम् । सौरेण तेजसा पिंत्ताख्येन पाकाभिनिर्वृत्तेन कफेन अल्पेन संपर्कात् पिङ्गलं भवति सौरं तेज: पित्ताख्य-

६.]

अष्टमोऽध्यायः ।

म् । तदेव च वातभूयस्त्वात् नीलं भवति । तदेव चः कफ- भूयस्त्वात् 'शुक्लम् । कफ़ेन: समतायां पीतम् । शोणितबाहु- ल्येन लोहितम् । वैद्यकाद्वा वर्णविशेषा अन्वेष्टव्याः कथं भवन्तीति । श्रुतिस्त्वाह - आदित्यसंबन्धादेव तत्तेजसो ना- डीष्वनुगतस्यैते वर्णविशेषा इति । कथम् ? असौ वा आ- दित्यः पिङ्गलो बर्णतः, एष आदित्य शुक्लोऽप्येष नील एष पीत एष लोहित आदित्य एव ॥ - तद्यथा महापंथ आतंत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु ना- डीषु सृता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ - तस्याध्यात्मं नाडीभिः कथं संबन्ध इति, अन्न दृष्टा- न्तमाह--- तत् तत्र यथा लोके महान् विस्तीर्णः पन्था महापथुः आंततः व्याप्तः उभौ प्रामौ गच्छति इमं च संनि- हितम् अमुं च विप्रकृष्टं दूरस्थम्, एवं यथा दृष्टान्तः महा- पथः उभौ प्रामौ प्रविष्टः, एवमेवैताः आदित्यस्य रश्मयः

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. उभौ लोकौ अमुं च आदित्यमण्डलम् इमं च पुरुषं गच्छ- न्ति उभयत्र प्रविष्टाः । यथा महापथः । कथम् ? अमुष्मा- -दादित्यमण्डलात् प्रतायन्ते संतता भवन्ति । ता अध्यात्म- मासु पिङ्गलादिवर्णासु यथोक्तासु नाडीषु सृप्ताः गता: प्रविष्टा इत्यर्थः । आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते प्रवृत्ताः संता- -नभूताः सत्यः ते अमुष्मिन् । रश्मीनामुभयलिङ्गत्वात् ते इत्युच्यन्ते ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वनं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भ वति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा संपन्नो भवति ॥ ३ ॥ तत् तत्र एवं सति यत्र यस्मिन्काले एतत् स्वपनम् अयं जीवः सुप्तो भवति । स्वापस्य द्विप्रकारत्वाद्विशेषणं समस्त इति । उपसंहृतसर्वकरणवृत्तिरित्येतत् । अतः बाह्यविषयसंपर्क- जनितकालुष्याभावात् सम्यक् प्रसन्नः संप्रसन्नो भवति । अत एव स्वप्नं विषयाकाराभासं मानसं स्वप्नप्रत्ययं न विजानाति - नानुभवतीत्यर्थः । यदैवं सुनो भवति, आसु सौरतेज:पूर्णासु यथोक्तासु नाडीषु तदा सृप्तः प्रविष्टः, नाडीभिर्द्वारभूताभिः हृदयाकाशं गतो भवतीत्यर्थः । न हि अन्यत्र सत्संपत्तेः

६.]

अष्टमोऽध्यायः ।

' स्वप्नादर्शनमस्तीति सामर्थ्यात् नाडीष्विति सप्तमी तृतीयया परिणम्यते । तं सत्ता संपन्नं न कश्चन न कश्चिदपि धर्माध- रूपः पाप्मा स्पृशतीति स्वरूपावस्थितत्वात् तदा आत्मन: । देहेन्द्रियविशिष्टं हि सुखदुःखकार्यप्रदानेन पाप्मा स्पृशतीति, न तु सत्संपन्नं स्वरूपात्रस्थं कश्चिदपि पाप्मा स्प्रष्टुमुत्सहते, अविषयत्वात् । अन्यो हि अन्यस्य विषयो भवति, न त्वन्यत्वं केनचित्कुतश्चिदपि सत्संपन्नस्य । स्वरूपप्रच्यवनं तु आत्मनो जाग्रत्स्वप्नावस्थां प्रति गमनं बाह्यविषयप्रतिबोध: अविद्याका- मकर्मबीजस्य ब्रह्मविद्या हुताशादाहनिमित्तमित्यवोचाम षष्ठे एव; तदिहापि प्रत्येतव्यम् । यदैवं सुप्तः, सौरेण तेजसा हि नाड्यन्तर्गतेन सर्वतः संपन्न: व्याप्तः भवति । अतः विशेषेण चक्षुरादिनाडीद्वारैर्बाह्यविषयभोगाय अप्रसृतानि क- रणानि अस्य तदा भवन्ति । तस्मादयं करणानां निरोधात् स्वात्मन्येवावस्थित: स्वप्नं न विजानातीति युक्तम् ॥ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरा- दनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥ तत्र एवं सति, अथ यत्र यस्मिन्काले अबलिमानम्

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अबलभावं देहस्य रोगादिनिमित्तं जरादिनिमित्तं वा कृशी- भावम् एतत् नयनं नीतः प्रापित: देवदत्तो भवति मुमूर्षुर्यदा भवतीत्यर्थः । तमभितः सर्वतो वेष्टयित्वा आसीना ज्ञातयः आहु:- जानासि मां तव पुत्रं जानासि मां पितरं च इत्यादि । स मुमूर्षुः यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तः अनिर्गतः भवति तावत्पुत्रादीञ्जानाति ॥ · अथ यत्तैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथै- तैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्ता- वदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥ अथ यत्र यदा, एतत्क्रियाविशेषणमिति, अस्माच्छरीरादु- क्रामति, अथ तदा एतैरेव यथोक्ताभिः : रश्मिभिः ऊर्ध्व- माक्रमते यथाकर्मजितं लोकं प्रैति अविद्वान् । इतरस्तु विद्वान् यथोक्तसाधनसंपन्नः स ओमिति ओंकारेण आत्मानं ध्यायन् यथापूर्वं वा ह एव, उद्वा ऊर्ध्वं वा विद्वांश्चेत् इतर- स्तिर्यङ्गेत्यभिप्रायः । मीयते प्रमीयते गच्छतीत्यर्थः । स वि- द्वान् उत्क्रमिष्यन्यावत्क्षिप्येन्मनः यावता कालेन मनसः क्षेपः स्यात्, तावता कालेन आदित्यं गच्छति प्राप्नोति क्षिप्रं

६.]

अष्टमोऽध्यायः ।

गच्छतीत्यर्थः, न तु तावतैव कालेनेति विवक्षितम् । किमर्थमा- दित्यं गच्छतीति, उच्यते - एतद्वै खलु प्रसिद्धं ब्रह्मलोकस्य द्वारं य आदित्यः ; तेन द्वारभूतेन ब्रह्मलोकं गच्छति विद्वान् । अत: विदुषां प्रपदनम्, प्रपद्यते ब्रह्मलोकमनेन द्वारेणेति प्रपदनम् । निरोधनं निरोधः अस्मादादित्यादविदुषां भवतीति निरोधः, सौरेण तेजसा देहे एव निरुद्धाः सन्तः मूर्धन्यया नाड्या नोत्क्रमन्त एवेत्यर्थः, ' विष्वङ्ङन्या ' इति श्लोकात् ॥ तदेष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाज्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । त- योर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उ- त्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥ तत् तस्मिन् यथोक्तेऽर्थे एष श्लोको मन्त्रो भवति — शतं च एका एकोत्तरशतं नाड्यः हृदयस्य मांसपिण्डभूतस्य संबन्धिन्यः प्रधानतो भवन्ति, आनन्त्याद्देहनाडीनाम । ता- सामेका मूर्धानमभिनिःसृता विनिर्गता । तयोर्ध्वमायन गच्छ न् अमृतत्वम् अमृतभावमेति । विष्वक् नानागतयः निर्यग्वि- सर्पिण्य ऊर्ध्वगाश्च अन्या नाड्यः भवन्ति संसारगमनद्वार- भूता: ; न त्वमृतत्वाय; किं तर्हि, उत्क्रमणे एव उत्क्रान्त्य- र्थमेव भवन्तीत्यर्थः । द्विरभ्यासः प्रकरणसमाप्त्यर्थः ॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥ S. U. IV. 20

सप्तमः खण्डः ॥ 'अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति हो- वाचैतदमृतभयमेतद्ब्रह्म' इत्युक्तम् । तत्र कोऽसौ संप्रसाद : ? कथं वा तस्याधिगम:, यथा सोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ? येन स्वरूपेणाभि- निष्पद्यते सं किंलक्षण आत्मा ? संप्रसादस्य च देहसंबन्धीनि पररूपाणि ततो यदन्यत्कथं स्वरूपम् ? इति एतेऽर्था वक्तव्या इत्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । आख्यायिका तु विद्याग्रहणसं- प्रदानविधिप्रदर्शनार्थी विद्यास्तुत्यर्था च — राजसेवितं पा- नीयमितिवत् । ' य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृ- त्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स वि- जिज्ञासितव्यः स सर्वाच लोकाना - प्रोति सर्वाश्च कामान्यस्तमात्मानमनु- विद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजि- वत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः, यस्योपासनाय

७. ]

- अष्टमोऽध्यायः ।

उपलब्ध्यर्थे हृदयपुण्डरीकमभिहितम्, यस्मिन्कामा: समा- हिताः सत्याः अनृतापिधानाः, यदुपासनसहभावि ब्रह्मचर्य साधनमुक्तम्, उपासनफलभूत कामप्रतिपत्तये च मूर्धन्यया नाड्या गतिरभिहिता, सोऽन्वेष्टव्यः शास्त्राचार्योपदेशैर्ज्ञा- तव्यः स विशेषेण ज्ञातुमेष्टव्यः विजिज्ञासितव्यः स्वसंवेद्यता- मापादयितव्यः । किं तस्यान्वेषणाद्विजिज्ञासनाच्च स्यादिति, उच्यते स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वोश्च कामान्; यः तमात्मानं यथोक्तेन प्रकारेण शास्त्राचार्योपदेशेन अन्विष्य विजानाति स्वसंवेद्यतामापादयति, तस्य एतत्सर्वलोककामा- वाप्तिः सर्वात्मता फलं भवतीति ह किल प्रजापतिरुवाच । अन्वेष्टव्यः विजिज्ञासितव्य इति च एष नियमविधिरेव, न अपूर्वविधिः । एवमन्वेष्टव्यो विजिज्ञासितव्य इत्यर्थः, दृष्टा- र्थत्वादन्वेषणविजिज्ञासनयोः । दृष्टार्थत्वं च दर्शयिष्यति 'नाहमत्र भोग्यं पश्यामि' इत्यनेन असकृत् । पररूपेण च देहादिधर्मैरवगम्यमानस्य आत्मन: स्वरूपाधिगमे विपरी- ताधिगमनिवृत्तिर्दृष्टं फलमिति नियमार्थतैव अस्य विधेर्युक्ता, न त्वग्निहोत्रादीनामिव अपूर्वविधित्वमिह संभवति ॥ . तोभये देवासुरा अनुवुबुधिरे ते होचुर्द्दन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमा-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. त्मानमन्विष्य सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानाम- भिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासं- विदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसका- शमाजग्मतुः ॥ २॥ । तद्धोभग्रे इत्याद्याख्यायिकाप्रयोजनमुक्तम । तद्ध किल प्रजापतेर्वचनम् उभये देवासुराः देवाश्चासुराश्च देवासुराः अनु परम्परागतं स्वकर्णगोचरापन्नम् अनुबुबुधिरे अनुबुद्धव- न्तः । ते च एतत्प्रजापतिवचो बुद्धा किमकुर्वन्निति, उच्यते- ते ह ऊचुः उक्तवन्त: अन्योन्यं देवा: स्वपरिषदि असुरा- च - हन्त यदि अनुमतिर्भवताम्, प्रजापतिनोक्तं तमात्मा- नमन्विच्छिामः अन्वेषणं कुर्मः, यमात्मानमन्विष्य सर्वोश्च लोकानाप्नोति सर्वोश्च कामान् - इत्युक्त्वा इन्द्र: हैव राजैव स्वयं देवानाम् इतरान्देवांश्च भोगपरिच्छदं च सर्व स्थापयित्वा शरीरमात्रेणैव प्रजापतिं प्रति अभिप्रववाज प्रगतवान्, तथा विरोचनः असुराणाम् । विनयेन गुरवः अभिगन्तव्या इत्येतद्दर्शयति, त्रैलोक्यराज्याच्च गुरुतरा विद्येति, यतः देवा- सुरराजौ महाईभोगार्थौ सन्तौ तथा गुरुमभ्युपगतवन्तौ । तौ ह किल असंविदानावेव अन्योन्यं संविदमकुर्वाणो विद्या-

७.]

अष्टमोऽध्यायः ।

फलं प्रति अन्योन्यमर्ष्या दर्शयन्तौ समित्पाणी समिद्भार- हस्तौ प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः आगतवन्तौ ॥ तौह द्वात्रिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्य - मूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छ- न्ताववास्तमिति तौ होचतुर्य आत्माप- हतपारमा विजरो विमृत्युर्विशोको वि- जिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंक- ल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च का- मान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताव- वास्तमिति ॥ तौ ह गत्वा द्वात्रिंशतं वर्षाणि शुश्रूषापरौ भूत्वा ब्रह्म- चर्यम ऊषतुः उषितवन्तौ । अभिप्रायशः प्रजापति: तावु- वाच— किमिच्छन्तौ किं प्रयोजनमभिप्रेत्य इच्छन्तौ अवास्तम् उषितवन्तौ युवामिति । इत्युक्तौ तौ ह ऊचतुः —य आत्म- त्यादि भगवतो वचो वेदयन्ते शिष्टाः, अतः तमात्मानं ज्ञातु- मिच्छन्तौ अवास्तमिति । यद्यपि प्राक्प्रजापतेः समीपागम-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. नात् अन्योन्यमीर्ष्यायुक्तावभूताम्, तथापि विद्याप्राप्तिप्रयोज- नगौरवात् त्यक्तरागद्वेषमोहेर्ष्यादिदोषावेव भूत्वा ऊषतुः ब्रह्म- चर्य प्रजापतौ । तेनेदं प्रख्यापितमात्मविद्यागौरवम् ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतद- मृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥ इति सप्तमः खण्डः । तौ एवं तपस्विनौ शुद्धकल्मषौ योग्यौ उपलक्ष्य प्रजा- पतिरुवाच इ --- य एषोऽक्षिणि पुरुषः निवृत्तचक्षुर्भिर्मृदि- तकषायैः दृश्यते योगिभिर्द्रष्टा, एष आत्मापहतपाप्मादिगुणः, यमवोचं पुरा अहं यद्विज्ञानात्सर्वलोककामावाप्तिः एतदमृतं भूमाख्यम् अत एवाभयम्, अत एव ब्रह्म वृद्धतममिति । अथै- तत्प्रजापतिनोक्तम् अक्षिणि पुरुषो दृश्यते इति वचः श्रुत्वा छायारूपं पुरुषं जगृहतुः । गृहीत्वा च दृढीकरणाय प्रजापति पृष्टवन्तौ — अथ योऽयं हे भगवः अप्सु परिख्यायते परि

७.]

अष्टमोऽध्यायः ।

समन्तात् ज्ञायते, यश्चायमादर्शे आत्मनः प्रतिबिम्बाकारः परिख्यायते खड्गादौ च, कतम एष एषां भगवद्भिरुक्तः, किं वा एक एव सर्वेष्विति । एवं पृष्टः प्रजापतिरुवाच — एष उ एव यश्चक्षुषि द्रष्टा मयोक्त इति । एतन्मनसि कृत्वा एषु सर्वेष्वन्तेषु मध्येषु परिख्यायत इति ह उवाच ॥ ननु कथं युक्तं शिष्ययोर्विपरीतग्रहणमनुज्ञातुं प्रजापतेः विगतदोषस्य आचार्यस्य सतः ! सत्यमेवम्, नानुज्ञातम् । कथम्? आत्मन्यध्यारोपितपाण्डित्य महत्त्वबोद्धृत्वौ हि इन्द्र- विरोचनौ, तथैव च प्रथितौ लोके; तौ यदि प्रजापतिना 'मूढौ युवां विपरीतग्राहिणौ' इत्युक्तौ स्याताम् ; ततः तयोश्च- त्ते दुःखं स्यात् ; तज्जनिताञ्च चित्तावसादात् पुनःप्रश्नश्रवण- ग्रहणावधारणं प्रति उत्साहविघातः स्यात्; अतो रक्षणीयौ शिष्याविति मन्यते प्रजापतिः । गृह्णीतां तावत्, तदुदशराव- दृष्टान्तेन अपनेष्यामीति च । ननु न युक्तम् एष उ एव इत्यनृतं वक्तुम् । न च अनृतमुक्तम् । कथम् ? आत्मनोक्तः अक्षि- पुरुष : मनसि संनिहिततरः शिष्यगृहीताच्छायात्मन: ; सर्वेषां चाभ्यन्तर: ' सर्वान्तर:' इति श्रुतेः; तमेवावोचत् एष उ एव इति ; अतो नानृतमुक्तं प्रजापतिना ॥ इति सप्तमखण्डभाष्यम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ तथा च तयोर्विपरीतग्रहणनिवृत्त्यर्थे हि आह— उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे ब्रूतमिति तौ होद- शरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमा- वां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्य आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥ उदशरावे उदकपूर्णे शरावादौ आत्मानमवेक्ष्य अनन्तरं यत् तत्र आत्मानं पश्यन्तौ न विजानीथः तन्मे मम प्र- ब्रूतम् आचक्षीयाथाम् - इत्युक्तौ तौ ह तथैव उदशरावे अवे- क्षांचक्राते अवेक्षणं चक्रतुः । तथा कृतवन्तौ तौ ह प्रजापति- रुवाच — किं पश्यथः इति । ननु तन्मे प्रब्रूतम् इत्युक्ता - भ्याम् उदशरावे अवेक्षणं कृत्वा प्रजापतये न निवेदितम् - इदमावाभ्यां न विदितमिति, अनिवेदिते च अज्ञानहेतौ

८.]

अष्टमोऽध्यायः ।

५१३.

इ प्रजापतिरुवाच --- किं पश्यथ इति, तत्र कोऽभिप्राय इति उच्यते — नैव तयोः इदमावयोरविदितमित्याशङ्का अभूत्, छायात्मन्यात्मप्रत्ययो निश्चित एव आसीत् । येन वक्ष्यति 'तौह शान्तहृदयौ प्रवत्रजतुः' इति । न हि अनिश्चिते अभिप्रेतार्थे प्रशान्तहृदयत्वमुपपद्यते । तेन नोचतुः इदमावाभ्यामविदितमिति । विपरीतग्राहिणौ च शिष्यौ अनु- पेक्षणीयौ इति स्वयमेव पप्रच्छ- किं पश्यथः इति; विपरी- तनिश्चयापनयाय च वक्ष्यति ' साध्वलंकृतौ ' इत्येवमादि । तौह ऊचतुः सर्वमेवेदम् आवां भगवः आत्मानं पश्यावः आ लोमभ्य आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति, यथैव आवां हे भगव: लोमनखादिमन्तौ स्वः, एवमेवेदं लोमनखादिसहित- मावयोः प्रतिरूपमुदशरावे पश्याव इति ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षे- थामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ तौह पुनः प्रजापतिरुवाच च्छायात्मनिश्चयापनयाय -

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख साध्वलंकृतौ यथा स्वगृहे सुवसनौ महार्हवस्त्रपरिधानौ परि- ष्कृतौ च्छिन्नलोमनखौ च भूत्वा उदशरावे पुनरीक्षेथामिति । इह च न आदिदेश-यदज्ञातं तन्मे प्रब्रूतम् इति । कथं पुनर- नेन साध्वलंकारादि कृत्वा उदशरावे अवेक्षणेन तयोश्छा- यात्मग्रहोऽपनीतः स्यात् ? साध्वलंकारसुवसनादीनामागन्तु- कानां छायाकरत्वमुदशरावे यथा शरीरसंबद्धानाम्, एवं श- रौरस्यापि च्छायाकरत्वं पूर्वै बभूवेति गम्यते ; शरीरैकदेशा- नां च लोमनखादीनां नित्यत्वेन अभिप्रेतानामखण्डितानां छायाकरत्वं पूर्वमासीत्; छिन्नेषु च नैव लोमनखादिच्छाया दृश्यते ; अत: लोमनखादिवच्छरीरस्याप्यागमापायित्वं सि- द्धमिति उदशरावादौ दृश्यमानस्य तन्निमित्तस्य च देहस्य अनात्मत्वं सिद्धम् ; उदशरावादौ छायाकरत्वात्, देहसं- बद्धालंकारादिवत् । न केवलमेतावत्, एतेन यावत्किचि - दात्मीयत्वाभिमतं सुखदुःखरागद्वेषमोहादि च कादाचि स्कत्वात् नखलोमादिवदनात्मेति प्रत्येतव्यम् । एवमशेषमि- ध्याग्रहापनयनिमित्ते साध्वलंकारादिदृष्टान्ते प्रजापतिनोक्ते, श्रुत्वा तथा कृतवतोरपि च्छायात्मविपरीतग्रहो नापजगाम यस्मात् तस्मात् स्वदोषेणैव केनचित्प्रतिबद्ध विवेकविज्ञानौ इन्द्रविरोचनौ अभूतामिति गम्यते । तौ पूर्ववदेव दृढ-

<.]
अष्टमोऽध्यायः ।
५१५
निश्चयों पप्रच्छ-- किं पश्यथः इति ॥

तौ होचतुर्ययैवेदमावां भगवः साध्व- लंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवे- मौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परि- ष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतम- भयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रव- व्रजतुः ॥ ३ ॥ तौ तथैव प्रतिपन्नौ यथैवेदमिति पूर्ववत्, यथा साध्वलं - कारादिविशिष्टौ आवां स्वः, एवमेवेमौ छायात्मानौ - इति सुतरां विपरीतनिश्चयौ बभूवतुः । यस्य आत्मनो लक्षणम् 'य आत्मापहतपाप्मा' इत्युक्त्वा पुनस्तद्विशेषमन्विष्यमाणयोः ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति साक्षादात्मनि निर्दिष्टे, तद्विपरीतग्रहापनयाय उदशराव साध्वलंकारदृष्टान्ते ऽप्यभिहि- ते, आत्मस्वरूपबोधाद्विपरीतग्रहो नापगतः । अतः स्वदोषेण केनचित्प्रतिबद्धविवेकविज्ञानसामर्थ्याविति मत्वा यथाभि- प्रेतमेव आत्मानं मनसि निधाय एष आत्मेति ह उवाच एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति प्रजापतिः पूर्ववत् । न तु तदभिप्रे- तमात्मानम् । 'य आत्मा' इत्याद्यात्मलक्षणश्रवणेन अक्षिपुरुष-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. श्रुत्या च उदशरावाद्युपपत्त्या च संस्कृतौ तावत् । मद्वचनं सर्व पुनः पुनः स्मरतो: प्रतिबन्धक्षयाच्च स्वयमेव आत्मविषये विवेको भविष्यतीति मन्वानः पुनर्ब्रह्मचर्यादेशे च तयोश्चित्त- दुःखोत्पत्ति परिजिहीर्षन् कृतार्थबुद्धितया गच्छन्तावप्युपे- क्षितवान्प्रजापतिः । तौ ह इन्द्रविरोचनौ शान्तहृदयौ तुष्ट- हृदयौ कृतार्थबुद्धी इत्यर्थः ; न तु शम एव; शमश्चेत् तयो- र्जातः विपरीतग्रहो विगतोऽभविष्यत् ; प्रत्रव्रजतुः गतवन्तौ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपल- भ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुप- निषदो भविष्यन्ति देवा बासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृद्य एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुप- निषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा प- रिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परि- चरन्नुभौ लोकाववामोतीमं चामुं चेति ॥ 11 एवं तयोः गतयोः इन्द्रविरोचनयोः राज्ञोः भोगासक्तयोः यथोक्तविस्मरणं स्यात् इत्याशङ्कय अप्रत्यक्षं प्रत्यक्षवचनेन च चित्तदुःखं परिजिहीर्षुः तौ दूरं गच्छन्तौ अन्वीक्ष्य य

८. ]

अष्टमोऽध्यायः ।

आत्मापहतपाप्मा इत्यादिवचनवत् एतदप्यनयोः श्रवणगोच- रत्वमेष्यतीति मत्वा उवाच प्रजापति:- -- 'अनुपलभ्य यथो- क्तलक्षणमात्मानम् अननुविद्य स्वात्मप्रत्यक्षं च अकृत्वा विप- तनिश्चयौ च भूत्वा इन्द्रविरोचनावेतौ व्रजतः गच्छेया- ताम् । अतः यतरे देवा वा असुरा वा किं विशेषितेन, एतदु- पनिषदः आभ्यां या गृहीता आत्मविद्या सेयमुपनिषत् येषां देवानामसुराणां वा त एतदुपनिषदः एवंविज्ञाना: एतन्नि- श्चयाः भविष्यन्तीत्यर्थः । ते किम् ? पराभविष्यन्ति श्रेयो- मार्गात्पराभूता बहिर्भूता विनष्टा भविष्यन्तीत्यर्थः । स्व- गृहं गच्छतोः सुरासुरराजयोः योऽसुरराज:, स ह शान्त- हृदय एव सन् विरोचनः असुराश्ञ्जगाम । गत्वा च तेभ्यो- ऽसुरेभ्यः शरीरात्मबुद्धिः योपनिषत् तामेतामुपनिषदं प्रोवा- च उक्तवान् — देहमात्रमेव आत्मा पित्रोक्त इति । तस्मादा- त्मैव देहः इह लोके महय्यः पूजनीयः, तथा परिचर्य: परिचरणीयः, तथा आत्मानमेव इह लोके देहं महयन् परि- चरंश्व उभौ लोकौ अवाप्नोति इमं च अमुं च । इहलो- कपरलोकयोरेव सर्वे लोकाः कामाश्च अन्तर्भवन्तीति राज्ञो- ऽभिप्राय: ॥ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयज-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये मानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणा ह्येषोप- निषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालं- कारेणेति सँस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ [ख. तस्मात् तत्संप्रदायः अद्याप्यनुवर्तत इति इह लोके अददानं दानमकुर्वाणम् अविभागशीलम् अश्रद्दधानं सत्का- र्येषु श्रद्धारहितं यथाशक्त्ययजमानम् अयजनस्वभावम् आहुः आसुरः खल्वयं यत एवंस्वभावः बत इति खिद्यमाना आहु: शिष्टाः । असुराणां हि यस्मात् अश्रद्दधानतादिलक्षणैषोप- निषत् । तयोपनिषदा संस्कृताः सन्तः प्रेतस्य शरीरं कुणपं

मिक्षया गन्धमाल्यान्नादिलक्षणया वसनेन वस्त्रादिनाच्छाद-
'नादिप्रकारेणालंकारेण ध्वजपताकादिकरणेनेत्येवं संस्कुर्वन्ति ।
एतेन कुणपसंस्कारेण अमुं प्रेत्य प्रतिपत्तव्यं लोकं जेष्यन्तो
मन्यन्ते ॥

इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥

नवमः खण्डः ॥ अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धे- अन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे प- रिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष न- श्यति नाहमत भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ अथ ह् किल इन्द्र: अप्राप्यैव देवान् देव्या अक्रौर्यादि- संपदा युक्तत्वात् गुरोर्वचनं पुनः पुनः स्मरन्नेव गच्छन् एत- द्वक्ष्यमाणं भयं स्वात्मग्रहणनिमित्तं ददर्श दृष्टवान् । उदश- रावान्तेन प्रजापतिना यदर्थो न्याय उक्तः, तदेकदेशो मघवतः प्रत्यभात् बुद्धौ, येन च्छायत्मग्रहणे दोषं ददर्श । कथम् ? यथैव खलु अयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते छायात्मापि साध्वलंकृतो भवति, सुवसने च सुवसनः परिष्कृते परि- ष्कृतः यथा नखलोमादिदेहावयवापगमे छायात्मापि परि- ष्कृतो भवति नखलोमादिरहितो भवति, एवमेवायं छाया-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ख. त्मापि अस्मिञ्छरीरे नखलोमादिभिर्देहावयवत्वस्य तुल्य- त्वात् अन्धे चक्षुषोऽपगमे अन्धो भवति, स्रामे नाम: । स्राम: किल एकनेत्र: तस्यान्धत्वेन गतत्वात् । चक्षुर्नासिका वा यस्य सदा स्रवति स स्रामः । परिवृक्ण: छिन्नहस्त: छिन्नपादो वा । स्रामे परिवृक्णे वा देहे छायात्मापि तथा भवति । तथा अस्य देहख नाशमनु एष नश्यति । अतः नाहमत्र अस्मिंश्छायात्मदर्शने देहात्मदर्शने वा भोग्यं फलं पश्यामीति ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राब्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन्पुन- रागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलं- कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भव- ति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यै- व शरीरख नाशमन्वेष नश्यति नाहमल भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥

s.] अष्टमोऽध्यायः ।

एवं दोषं देहच्छायात्मदर्शने अध्यवस्य स समित्पाणि: ब्रह्मचर्यं वस्तुं पुनरेयाय । तं ह प्रजापतिरुवाच — मघवन् यत् शान्तहृदयः प्रात्राजी: प्रगतवानसि विरोचनेन साधै किमिच्छन्पुनरागम इति । विजानन्नपि पुनः पप्रच्छ इन्द्रा- भिप्रायाभिव्यक्तये— 'यद्वेत्थ तेन मोपसीद्' इति यद्वत् । तथा च स्वाभिप्रायं प्रकटमकरोत् - यथैव खल्वयमित्यादि ; एवमेवेति च अन्वमोदत प्रजापतिः ॥ ननु तुल्येऽक्षिपुरुषश्रवणे, देहच्छायाम् इन्द्रोऽग्रहीदा- त्मेति देहमेव तु विरोचनः तत्किनिमित्तम् ? तत्र मन्यते । यथा इन्द्रस्य उदशरावादिप्रजापतिवचनं स्मरतो देवान- प्राप्तस्यैव आचार्योक्तबुद्धया छायात्मग्रहणं तत्र दोषदर्शनं च अभूत्, न तथा विरोचनस्य ; किं तर्हि, देहे एव आ- त्मदर्शनम् ; नापि तत्र दोषदर्शनं बभूव । तद्वदेव विद्याप्र- हणसामर्थ्यप्रतिबन्धदोषाल्पत्वबहुत्वापेक्षम् इन्द्रविरोचनयो- श्छायात्मदेहयोर्ग्रहणम् । इन्द्रोऽल्पदोषत्वात् ' दृश्यते ' इति श्रुत्यर्थमेव श्रद्दधानतया जग्राह ; इतरः छायानिमित्तं देहं हित्वा श्रुत्यर्थ लक्षणया जग्राह - प्रजापतिनोक्तोऽयमिति, दोषभू- यस्त्वात् । यथा किल नीलानीलयोरादर्शे दृश्यमानयोर्वा - ससोर्यन्नीलं तन्महार्हमिति च्छायानिमित्तं वास एवोच्यते 8. U. IV. 21

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. न च्छया - तद्वदिति विरोचनाभिप्रायः । स्वचित्तगुणदोष- वशादेव हि शब्दार्थावधारणं तुल्येऽपि श्रवणे ख्यापितं

' दाम्यत दत्त दयध्वम्' इति दकारमात्रश्रवणाच्छ्रुत्यन्तरे ।
निमित्तान्यपि तदनुगुणान्येव सहकारीणि भवन्ति ॥

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेच ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वा- त्रिशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ इति. नवमः खण्डः ॥ एवमेवैष मघवन्, सम्यक्त्वया अवगतम्, न च्छाया आत्मा - इत्युवाच प्रजापतिः । यो मयोक्त आत्मा प्रकृतः, एतमेवात्मानं तु ते भूयः पूर्वं व्याख्यातमपि अनुव्याख्या- स्यामि । यस्मात्सकृद्व्याख्यातं दोषरहितानामवधारणविषयं प्राप्तमपि नाग्रही:, अतः केनचिद्दोषेण प्रतिबद्धग्रहणसामर्थ्य- स्त्वम् । अतस्तत्क्षपणाय वस अपराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि - इत्युक्त्वा तथोषितवते क्षपितदोषाय तस्मै ह उवाच ॥ इति नवमखण्डभाष्यम् ॥

दशमः खण्डः ॥ य एष स्वमे महीयमानश्वरत्येष आ- त्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रववाज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीद शरीरम- न्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राम- मस्स्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ 2 य आत्मापहतपाप्मादिलक्षणः 'य एषोऽक्षिणि' इत्या- दिना व्याख्यात एष सः । कोऽसौ ? य: स्वप्ने महीयमान: त्र्यादिभिः पूज्यमानश्चरति अनेकविधान्स्वप्नभोगाननुभवती- त्यर्थः । एष आत्मेति ह उवाच इत्यादि समानम् । स ह एवमुक्तः इन्द्रः शान्तहृदयः प्रवव्राज । स ह अप्राप्यैव देवान् पूर्ववदस्मिन्नप्यात्मनि भयं ददर्श । कथम्? तदिदं शरीरं यद्यप्यन्धं भवति, स्वप्नात्मा यः अनन्धः स भवति । यदि स्त्राममिदं शरीरम्, अस्रामश्च सं भवति । नैवैष स्वप्नात्मा अस्य देहख दोषेण दुष्यति ॥

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये न वधेनास्य हन्यते नास्य स्त्राभ्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रि- यवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भो- ग्यं पश्यामीति ॥ २॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय त‍ ह प्र- जापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्रा- ब्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स हो- वाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भव- त्यनन्धः स भवति यदि साममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न बधेनास्य हन्यते नास्य स्त्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रि- यवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति हो- वाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति स [ख.

१०.]

अष्टमोऽध्यायः ।

हापराणि द्वात्रिश्शतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥। ४ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ नापि अस्य वधेन स हन्यते छायात्मवत् । न च अस्य- स्त्राम्येण स्राम: स्वप्नात्मा भवति । यदध्यायादौ आगममा- त्रेणोपन्यस्तम्— 'नास्य जरयैतज्जीर्यति' इत्यादि, तदिह न्यायेनोपपादयितुमुपन्यस्तम् । न तावदयं छायात्मव देहदो- षयुक्तः, किं तु न्नन्ति त्वेव एनम् । एव-शब्दः इवार्थे । न- न्तीवैनं केचनेति द्रष्टव्यम्, न तु नन्त्येवेति, उत्तरेषु स- वैष्विवशब्ददर्शनात् । नास्य वधेन हन्यत इति विशेषणात् घ्नन्ति त्वेवेति चेत्, नैवम् । प्रजापतिं प्रमाणीकुर्वतः अनृत- वादित्वापादनानुपपत्तेः । ' एतदमृतम्' इत्येतत्प्रजापतिवचनं कथं मृषा कुर्यादिन्द्रः तं प्रमाणीकुर्वन् । ननु च्छायापुरुषे प्र- जापतिनोक्ते 'अस्य शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति' इति दोष- मभ्यदधात्, तथेहापि स्यात् । नैवम् । कस्मात् ? ' य एषोऽ- क्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति न च्छायात्मा प्रजापतिनोक्त इति मन्यते मघवान् । कथम् ? अपहतपाप्मादिलक्षणे पृष्ठे यदि च्छायात्मा प्रजापतिनोक्त इति मन्यते, तदा कथं प्रजापतिं प्र- माणीकृत्य पुनः श्रवणाय समित्पाणिर्गच्छेत् ? जगाम च ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. तस्मात् न च्छायात्मा प्रजापतिनोक्त इति मन्यते । तथा च व्याख्यातम् - द्रष्टा अक्षिणि दृश्यत इति । तथा विच्छादयन्तीव विद्रावयन्तीव, तथा च पुत्रादिमरणनिमित्तमप्रियवेत्तेव भ- वति । अपि च स्वयमपि रोदितीव । ननु अप्रियं वेत्येव, कथं वेत्तेवेति, उच्यते—न, अमृताभयत्ववचनानुप- पत्ते:, ' ध्यायतीव' इति च श्रुत्यन्तरात् । ननु प्रत्यक्षवि - रोध इति चेत्, न, शरीरात्मत्वप्रत्यक्षवद्भान्तिसंभवात् । तिष्ठतु तावदप्रियवेत्तेव न वेति । नाहमत्र भोग्यं पश्यामि । स्वप्नात्मज्ञानेऽपि इष्टं फलं नोपलभे इत्यभिप्रायः । एवमेवैषः तवाभिप्रायेणेति वाक्यशेषः, आत्मनोऽमृताभयगुणवत्त्वस्या- भिप्रेतत्वात् । द्विरुक्तमपि न्यायतो मया यथावन्नावधारय- ति; तस्मात्पूर्ववत् अस्य अद्यापि प्रतिबन्धकारणमस्तीति मन्वानः तत्क्षपणाय वस अपराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्म- चर्यम् इत्यादिदेश प्रजापतिः । तथा उषितवते श्रपित कल्मषाय आह ॥ इति दशमखण्डभाष्यम् ॥

एकादशः खण्डः ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः खमं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृत- मभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रव- ब्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेव संप्रत्यात्मानं जाना- त्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय त ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्रा- ब्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स हो- वाच नाह खल्वयं भगव एव संप्रत्या- त्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवे-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये मानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ [ख. पूर्ववदेतं त्वेव त इत्याद्युक्त्वा तद्यत्रैतत्सुप्त इत्यादि व्या- ख्यातं वाक्यम् । अक्षिणि यो द्रष्टा स्वप्ने च महीयमानश्व - रति स एषः सुप्तः समस्त: संप्रसन्नः स्वनं न विजानाति, एष आत्मेति ह उवाच एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स्वाभिप्रे- तमेव । मघवान् तत्रापि दोषं ददर्श । कथम् ? नाह नैव सुषुप्तस्थोऽप्यात्मा खल्वयं संप्रति सम्यगिदानीं च आत्मानं जानाति नैवं जानाति । कथम् ? अयमहमस्मीति नो एवे- मानि भूतानि चेति । यथा जाग्रति स्वप्ने वा । अतो विनाशमेव विनाशमिवेति पूर्ववद्रष्टव्यम् । अपीत: अपि- गतो भवति, विनष्ट इव भवतीत्यभिप्रायः । ज्ञाने हि सति ज्ञातुः सद्भावोऽवगम्यते, न असति ज्ञाने । न च सुषुप्तस्य ज्ञानं दृश्यते ; अतो विनष्ट इवेत्यभिप्रायः । न तु विनाशमेव आत्मनो मन्यते अमृताभयवचनस्य प्रामाण्यमिच्छन् । एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैत- स्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हाप-

११.]

अष्टमोऽध्यायः ।

५२९.

राणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशत‍ सं- पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतः ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥ इति एकादशः खण्डः ॥ पूर्ववदेवमेवेत्युक्त्वा आह-- यो मया उक्तः त्रिभिः प- र्यायैः तमेवैतं नो एवान्यत्रैतस्मादात्मनः अन्यं कंचन, किं तर्हि, एतमेव व्याख्यास्यामि । स्वल्पस्तु दोषस्तवावशिष्टः, तत्क्षपणाय वस अपराणि अन्यानि पञ्च वर्षाणि - इत्युक्तः सः तथा चकार । तस्मै मृदितकषायादिदोषाय स्थानत्रयदो- संबन्धरहितमात्मनः स्वरूपम् अपहतपाप्मत्वादिलक्षणं मघ- वते तस्मै ह उवाच । तान्येकशतं वर्षाणि संपेदुः संपन्नानि बभूवुः । यदाहुर्लोके शिष्टाः -- एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास इति । तदेतद्वात्रिंशतमित्या- दिना दर्शितमित्याख्यायिकात: अपसृत्य श्रुत्या उच्यते । एवं किल तदिन्द्रत्वादपि गुरुतरम् इन्द्रेणापि महता यत्नेन एकोत्तरवर्षशतकृतायासेन प्राप्तमात्मज्ञानम् । अतो नातः परं पुरुषार्थान्तरमस्तीत्यात्मज्ञानं स्तौति ॥ . इति एकादशखण्डभाष्यम् ॥

द्वादशः खण्डः ॥ मघवन्मर्त्य वा इदँ शरीरमात्तं मृ- त्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधि- ष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपह- तिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ १ ॥ मघवन् मर्त्ये वै मरणधर्मीदं शरीरम् । यन्मन्यसेऽक्ष्या- धारादिलक्षण: संप्रसादलक्षण आत्मा मयोक्तो विनाशमे- चापीतो भवतीति, शृणु तत्र कारणम् - यदिदं शरीरं वै यत्पश्यसि तदेतत् मर्त्य विनाशि । तच आत्तं मृत्युना प्रस्तं सततमेव । कदाचिदेव म्रियत इति मर्त्यमि- त्युक्ते न तथा संत्रासो भवति, यथा प्रस्तमेव सदा व्याप्तमेव मृत्युनेत्युक्ते — इति वैराग्यार्थे विशेष इत्युच्यते- आत्तं मृत्युनेति । कथं नाम देहाभिमानतो विरक्तः सन् निवर्तत इति । शरीरमित्यत्र सहेन्द्रियमनोभिरुच्यते । तच्छ-

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

रीरमस्य संप्रसादस्य त्रिस्थानतया गम्यमानस्य अमृतस्य मरणादिदेहेन्द्रियमनोधर्मवर्जितस्येत्येतत्; अमृतस्येत्यनेनैव अशरीरत्वे सिद्धे पुनरशरीरस्येति वचनं वाय्वादिवत् साव- यवत्वमूर्तिमत्त्वे मा भूतामिति ; आत्मनो भोगाधिष्ठानम् ; आत्मनो वा सत ईक्षितुः तेजोबन्नादिक्रमेण उत्पन्न- मधिष्ठानम्; जीवरूपेण प्रविश्य सदेवाधितिष्ठत्यस्मिन्निति वा अधिष्ठानम् । ग्रस्येदमीदृशं नित्यमेव मृत्युग्रस्तं धर्मा- धर्मजनितत्वात्प्रियाप्रियवदधिष्ठानम्, तदधिष्ठितः तद्वान् सशरीरो भवति । अशरीरस्वभावस्य आत्मनः तदेवाहं शरीरं शरीरमेव च अहम् - इत्यविवेकादात्मभावः सशरीर- त्वम् ; अत एव सशरीरः सन् आत्तः प्रस्तः प्रियाप्रिया- भ्याम् । प्रसिद्धमेतत् । तस्य च न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोः बाह्यविषयसंयोगवियोगनिमित्तयोः बाह्यविष- यसंयोगवियोगौ ममेति मन्यमानस्य अपहतिः विनाश: उच्छेद: संततिरूपयोर्नास्तीति । तं पुनर्देहाभिमानादशरीरस्व- रूपविज्ञानेन निवर्तिताविवेकज्ञानमशरीरं सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत: । स्पृशि: प्रत्येकं संबध्यत इति प्रियं न स्पृशति अप्रियं न स्पृशतीति वाक्यद्वयं भवति । 'न म्लेच्छाशुच्य- धार्मिकैः सह संभाषेत ' इति यद्वत् । धर्माधर्मकार्ये हि ते ; .

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. अशरीरता तु स्वरूपमिति तत्र धर्माधर्मयोरसंभवात् तत्का- भावो दूरत एवेत्यतो न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ ' ; , ननु यदि प्रियमप्यशरीरं न स्पृशतीति, यन्मघवतोक्तं सुषुप्तस्थो विनाशमेवापीतो भवतीति, तदेवेहाप्यापन्नम् । नैष दोष:, धर्माधर्मकार्ययोः शरीरसंबन्धिनो: प्रिया- प्रिययोः प्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात् - अशरीरं न प्रिया- प्रिये स्पृशत इति । आगमापायिनोर्हि स्पर्शशब्दो दृष्टः- यथा शीतस्पर्श उष्णस्पर्श इति न त्वनेरुष्णप्रकाशयोः स्वभावभूतयोरग्निना स्पर्श इति भवति तथा अग्नेः स- वितुर्वा उष्णप्रकाशवत् स्वरूपभूतस्य आनन्दस्य प्रियस्यापि नेह प्रतिषेधः, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्म' इत्या- दिश्रुतिभ्यः । इहापि भूमैव सुखमित्युक्तत्वात् । ननु भून: प्रि- यस्त्र एकत्वं असंवेद्यत्वात् स्वरूपेणैव वा नित्यसंवेद्यत्वात् नि- विशेषतेति न इन्द्रस्य तदिष्टम्, 'नाह खल्वयं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामि' इत्युक्तत्वात् । तद्धि इन्द्रस्येष्ट- म् यद्भूतानि च आत्मानं च जानाति, न च अप्रियं किंचि- द्वेत्ति, स सर्वोश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् येन ज्ञानेन । सत्यमेतदिष्टमिन्द्रस्य - इमानि भूतानि मत्तोऽन्यानि, लोका:

१२.]

' अष्टमोऽध्यायः ।

कामाश्च सर्वे मत्तो अन्ये, अहमेषां स्वामीति । न त्वेतदिन्द्र- स्य हितम् । हितं च इन्द्रस्य प्रजापतिना वक्तव्यम् । व्यो- मवदशरीरात्मतया सर्वभूतलोक कामात्मत्वोपगमेन या प्रा- प्तिः तद्धितमिन्द्राय वक्तव्यमिति प्रजापतिना अभिप्रेतम् । न तु राज्ञो राज्याप्तिवदन्यत्वेन । तत्रैवं सति कं केन विजानीयादात्मैकत्वे इमानि भूतान्ययमहमस्मीति । नन्वस्मिन्पक्षे 'स्त्रीभिर्वा यानैर्वा' 'स यदि पितृलोक- काम:' ' स एकधा भवति' इत्याद्यैश्वर्य श्रुतयोऽनुपपन्ना: ; न, सर्वात्मनः सर्वफलसंबन्धोपपत्तेरविरोधात - मृद इव सर्वघटकरककुण्डाद्याप्तिः । ननु सर्वात्मत्वे दुःखसंबन्धोऽपि स्यादिति चेत्, न, दुःखस्याप्यात्मत्वोपगमादविरोधः । आ- त्मन्यविद्या कल्पनानिमित्तानि दुःखानि - रज्ज्वामिव सर्पा- दिकल्पनानिमित्तानि । सा च अविद्या अशरीरात्मैकत्वस्वरू- पदर्शनेन दुःखनिमित्ता उच्छिन्नेति दुःखसंबन्धाशङ्का न सं- भवति । शुद्धसत्त्वसंकल्पनिमित्तानां तु कामानाम् ईश्वरदेह- संबन्धः सर्वभूतेषु मानसानाम् । पर एव सर्वसत्त्वोपाधि- द्वारेण भोक्तेति सर्वाविद्याकृतसंव्यवहाराणां पर एव आत्मा आस्पदं नान्योऽस्तीति वेदान्तसिद्धान्तः ॥ ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते ' इति च्छायापुरुष एव

छान्दोग्योपनिषद्धाप्ये [ख. प्रजापतिना उक्तः, स्वप्नसुषुप्रयोश्च अन्य एव, न परो- ऽपहतपाप्मत्वादिलक्षणः, विरोधात् इति केचिन्मन्यन्ते । छा- याद्यात्मनां च उपदेशे प्रयोजनमाचक्षते । आदावेव उच्य- माने किलं दुर्विज्ञेयत्वात्परस्य आत्मनः अत्यन्तबाह्यविषया- सक्तचेतसः अत्यन्तसूक्ष्मवस्तुश्रवणे व्यामोहो मा भूदिति । यथा किल द्वितीयायां सूक्ष्मं चन्द्रं दिदर्शयिषुः वृक्षं कंचि- प्रत्यक्षमादौ दर्शयति — पश्य अमुमेष चन्द्र इति, ततोऽन्यं - ततोऽप्यन्यं गिरिमूर्धानं च चन्द्रसमीपस्थम् - एष चन्द्र इति, ततोऽसौ चन्द्रं पश्यति, एवमेतत् ' य एषोऽक्षिणि' इत्याद्युक्तं प्रजापतिना त्रिभिः पर्यायैः, न पर इति । चतुर्थे तु पर्याये देहा- न्मर्त्यत्समुत्थाय अशरीरतामापन्नो ज्योतिः स्वरूपम्। यस्मि नुत्तमपुरुषे स्त्र्यादिभिर्जक्षत्क्रीडन्रममाणो भवति, स उत्तम: पुरुष: पर उक्त इति च आहुः । सत्यम्, रमणीया तावदियं व्याख्या श्रोतुम् । न तु अर्थोऽस्य प्रन्थस्य एवं संभव- ति । कथम् ? 'अक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्युपन्यस्य शिष्या- भ्यां छायात्मनि गृहीते तयोस्तद्विपरीतग्रहणं मत्वा तदुपन- याय उदशराबोपन्यास: ' किं पश्यथः ' इति च प्रश्नः साध्व- लंकारोपदेशश्च अनर्थकः स्यात्, यदि छायात्मैव प्रजाप- तिना 'अक्षिणि दृश्यते' इत्युपदिष्टः । किंच यदि स्वयमुप-

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

दिष्ट इति ग्रहणस्याप्यपनयनकारणं वक्तव्यं स्यात् । स्वप्र- सुषुप्तात्मग्रहणयोरपि तदपनयकारणं च स्वयं ब्रूयात् । न च उक्तम् । तेन मन्यामहे न अक्षिणि च्छायात्मा प्रजापतिना उपदिष्टः । किं चान्यत्, अक्षिणि द्रष्टा चेत् ' ' दृश्यते ' इत्युपदिष्टः स्यात्, तत इदं युक्तम् । एतं त्वेव ते' इत्युक्त्वा स्वप्नेऽपि द्रष्टुरेवोपदेशः । स्वप्ने न द्रष्टोपदिष्ट इति चेत्, न,' अपि रोदितीव' ' अप्रियवेत्तेव' इत्युपदे- शात् । न च द्रष्टुरन्य: कश्चित्स्वप्ने महीयमानश्चरति । ' अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योति : ' इति न्यायतः श्रुत्यन्तरे सि- द्धत्वात् । यद्यपि स्वप्ने सधीर्भवति, तथापि न धीः स्वप्नभोगोपलबिंध प्रति करणत्वं भजते किं तर्हि, पटचित्रवज्जाप्रद्वासनाश्रया दृश्यैव धीर्भवतीति न द्रष्टुः स्वयंज्योतिष्वबाधः स्यात् । किंचान्यत्, जाग्रत्स्वप्नयोर्भू- तानि च आत्मानं च जानाति — इमानि भूतान्ययमह- मस्मीति । प्राप्तौ सत्यां प्रतिषेधो युक्तः स्यात्-नाह खल्व- यमित्यादि । तथा चेतनस्यैव अविद्यानिमित्तयोः सशरी- रत्वे सति प्रियाप्रिययोरपद्दतिर्नास्तीत्युक्त्वा तस्यैवाशरी- . . रस्य सतो. विद्यायां सत्यां सशरीरत्वे प्राप्तयोः प्रतिषेधो युक्तः ' अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत:' इति ।'

५३.६

I छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये : [ख. एकश्चात्मा स्वप्नबुद्धान्तयोर्महामत्स्यवदसङ्गः संचरतीति श्रु- त्यन्तरे सिद्धम् । यच्चोक्तं संप्रसादः शरीरात्समुत्थाय य- स्मिन्स्त्र्यादिभिः रममाणो भवति सोऽन्यः संप्रसादादधि- करणनिर्दिष्ट उत्तमः पुरुष इति, तदप्यसत् । चतुर्थेऽपि पर्याये 'एतं त्वेव ते' इति वचनात् । यदि ततोऽन्योऽभि- प्रेतः स्यात् पूर्ववत् ' एतं त्वेव ते' इति न ब्रूयान्मृषा प्रजा- पति: । किंचान्यत्, तेजोबन्नादीनां स्रष्टुः सतः स्वविका- रदेहशुङ्गे प्रवेशं दर्शयित्वा प्रविष्टाय पुन: तत्वमसीत्युप- देश: मृषा प्रसज्येत । तस्मिंस्त्वं स्त्र्यादिभिः रन्ता भवि- व्यसीति युक्त उपदेशोऽभविष्यत् यदि संप्रसादादन्य उत्तमः पुरुषो भवेत् । तथा भूनि . ' अहमेव ' इत्यादिश्य 'आत्मैवेदं सर्वम्' इति नोपसमहरिष्यत्, यदि भूमा जीवादन्योऽभवि- ष्यत्, 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुत्यन्तराश्च । सर्व- श्रुतिषु च परस्मिन्नात्मशब्दप्रयोगो नाभविष्यत् प्रत्यगात्मा चेत्सर्वजन्तूनां पर आत्मा न भवेत् । तस्मादेक एव आत्मा प्रकरणी सिद्धः ॥ न च आत्मन: संसारित्वम्, अविद्याध्यस्तत्वादात्मनि संसारस्य । न हि रज्जुशुक्तिकागगनादिषु सर्परजतमलादीनि मिथ्याज्ञानाध्यस्तानि तेषां भवन्तीति । एतेन सशरीरस्य

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

प्रियाप्रिययोरपहतिर्नास्तीति व्याख्यातम् । यच स्थित- मप्रियवेत्तेवेति नाप्रियवेत्तैवेति सिद्धम् । एवं च सति सर्व- पर्यायेषु ' एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' इति प्रजापतेर्वचनम्, यदि वा प्रजापतिच्छद्मरूपाया: श्रुतेर्वचनम्, सत्यमेव भवेत् । न च तत्कुतर्कबुद्धया मृषा कर्तुं युक्तम्, ततो गुरुतरस्य प्रमा- णान्तरस्यानुपपत्तेः । ननु प्रत्यक्षं दुःखाद्यप्रियवेत्तृत्वमव्यभि- चार्यनुभूयत इति चेत्, न, जरादिरहितो जीर्णोऽहं जातो- ऽहमायुष्मान्गौरः कृष्णो मृतः - इत्यादिप्रत्यक्षानुभववत्तदुपप- त्तेः । सर्वमप्येतत्सत्यमिति चेत्, अस्त्येवैतदेवं दुरवगमम्, येन देवराजोऽप्युदशरावादिदर्शिताविनाशयुक्तिरपि मुमो हैवात्र 'विनाशमेवापीतो भवति' इति । तथा विरोचनो महाप्राज्ञः प्राजापत्योऽपि देहमात्रात्मदर्शनो बभूव । तथा इन्द्रस्य आत्म- विनाशभयसागरे एव वैनाशिका न्यमज्जन् । तथा सांख्या द्रष्टारं देहादिव्यतिरिक्तमवगम्यापि त्यक्तागमप्रमाणत्वात् मृ- त्युविषये एव अन्यत्वदर्शने तस्थुः । तथा अन्ये काणादा- दिदर्शनाः कषायरक्तमिव क्षारादिभिर्वखं नवभिरात्मगुणै- र्युक्तमात्मद्रव्यं विशोधयितुं प्रवृत्ताः । तथा अन्ये कर्मिणो बाह्यविषयापहृतचेतसः वेदप्रमाणा अपि परमार्थसत्यमात्मै- कत्वं सविनाशमिव इन्द्रवन्मन्यमाना घटीयन्त्रवत् भारोहाव- S. U. IV. 22

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. रोहप्रकारैरनिशं बम्भ्रमन्ति; किमन्ये क्षुद्रजन्तवो विवेक- हीना: स्वभावत एव बहिर्विषयांपहृतचेतसः । तस्मादिदं त्यक्तसर्वबाह्येषणै: अनन्यशरणैः परमहंसपरिव्राजकैः अंत्या- श्रमिभिर्वेदान्तविज्ञानपरैरेव वेदनीयं पूज्यतमैः प्राजापत्यं

इमं संप्रदायमनुसरद्भिः उपनिबद्धं प्रकरणचतुष्टयेन ।
तथा अनुशासति अद्यापि ' त एव नान्ये' इति ॥

अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुर- शरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाका- शात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते ॥ २ ॥ तत्र अशरीरस्य संप्रसादस्य अविद्यया शरीरेणा विशेषतां सशरीरतामेव संप्राप्तस्य शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेण यथा अभिनिष्पत्ति:, तथा वक्तव्येति दृष्टान्त उच्यते— अशरी- रो वायुः अविद्यमानं शिरः पाण्यादिमच्छरीरमस्येत्यशरीरः । किं च अभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरित्येतानि च अशरीराणि । तत् तत्रैवं सति वर्षादिप्रयोजनावसाने यथा, अमुष्मादिति भूमिष्ठा श्रुतिः द्युलोकसंबन्धिनमाकाशदेशं व्यपदिशति, ए- तानि यथोक्तान्याकाशसमानरूपतामापन्नानि स्वेन वाय्वादि- रूपेणागृह्यमाणानि आकाशाख्यतां गतानि - यथा संप्रसादः •

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

अविद्यावस्थायां शरीरात्मभावमेव आपन्नः, तानि च तथा- भूतान्यमुष्मात् द्युलोकसंबन्धिन आकाशदेशात्समुत्तिष्ठन्ति वर्षणादिप्रयोजनाभिनिर्वृत्तये । कथम् ? शिशिरापाये सावित्रं परं ज्योतिः प्रकृष्टं प्रैष्मकमुपसंपद्य सावित्रमभितापं प्राप्ये- त्यर्थः । आदित्याभितापेन पृथग्भावमापादिताः सन्तः स्वेन स्वेन रूपेण पुरोवातादिवायुरूपेण स्तिमितभावं हित्वा अभ्र- मपि भूमिपर्वतहस्त्यादिरूपेण विद्युदपि स्वेन ज्योतिर्लतादि- चपलरूपेण स्तनयिनुरपि स्वेन गर्जिताशनिरूपेणेत्येवं प्रा- डागमे स्वेन स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते ॥ एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समु- त्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र प- येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा या नैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनः स्मरन्निद‍ शरीर स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ॥ ३॥ यथा अयं दृष्टान्तो वाय्वादीनामाकाशादिसाम्यगमनवद- विद्यया संसारावस्थायां शरीरसाम्यमापन्नः अहममुष्य पुत्रो :

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये " [ख. जातो जीर्णो मरिष्ये- इत्येवंप्रकारं प्रजापतिनेव मघवान् यथो- केन क्रमेण नासि त्वं देहेन्द्रियादिधर्मा तत्त्वमसीति प्रति- बोधितः सन् स एष संप्रसादो जीवोऽस्माच्छरीरादाकाशा- दिव वाय्वादयः समुत्थाय देहादिविलक्षणमात्मनो रूपम- वगम्य देहात्मभावनां हित्वेत्येतत् स्वेन रूपेण सदात्मनै- बाभिनिष्पद्यत इति व्याख्यातं पुरस्तात् । स येन स्वेन रूपेण संप्रसादोऽभिनिष्पद्यते - प्राक्प्रतिबोधात् तद्भान्तिनि- मित्तात्सर्पो भवति यथा रज्जुः, पश्चात्कृतप्रकाशा रज्ज्वात्म- ना स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, एवं च स उत्तमपुरुषः उत्तम- श्वासौ पुरुषश्चेत्युत्तमपुरुष: स एव उत्तमपुरुषः । अक्षिस्वप्नपु- रुषौ व्यक्तौ अव्यक्तश्च सुषुप्तः समस्तः संप्रसन्नः अशरीरश्च स्वेन रूपेणेति । एषामेव स्वेन रूपेणावस्थितः क्षराक्षरौ व्याकृ- ताव्याकृतावपेक्ष्य उत्तमपुरुष: ; कृतनिर्वचनो हि अयं गीतासु । स: संप्रसादः स्वेन रूपेण तत्र स्वात्मनि स्वस्थतया सर्वात्मभूतः पर्येति क्वचिदिन्द्राद्यात्मना जक्षत् हसन् भक्षयन् वा भक्ष्यान् उच्चावचान् ईप्सितान् क्वचिन्मनोमात्रैः संकल्पादेव समुत्थितै- ब्रह्मलौकिकैर्वा क्रीडन् स्त्र्यादिभिः रममाणश्च मनसैव, नो- पजनम्, स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपगमेन जायत इत्युपजनम् आ- त्मभावेन वा आत्मसामीप्येन जायत इत्युपजनमिदं शरीरम्,

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

तन्न स्मरन् । तत्स्मरणे हि दुःखमेव स्यात्, दुःखात्मकत्वात् तस्य । नन्वनुभूतं चेत् न स्मरेत् असर्वज्ञत्वं मुक्तस्य ; नैष दोषः । येन मिध्याज्ञानादिना जनितम् तच्च मिथ्याज्ञानादि विद्यया उच्छेदितम्, अतस्तन्नानुभूतमेवेति न तदस्मरणे सर्व- ज्ञत्वहानि: 1 न हि उन्मत्तेन ग्रहगृहीतेन वा यदनुभूतं तदुन्मा- दाद्यपगमेऽपि स्मर्तव्यं स्यात् ; तथेहापि संसारिभिरविद्या- दोषवद्भिः यदनुभूयते तत्सर्वात्मानमशरीरं न स्पृशति, अवि- द्यानिमित्ताभावात् । ये तु उच्छिन्नदोषैर्मृदितकषायै: मानसाः सत्या: कामा अनृतापिधाना अनुभूयन्ते विद्याभिव्यङ्गथ- त्वात्, त एव मुक्तेन सर्वात्मभूतेन संबध्यन्त इति आत्मज्ञान- स्तुतये निर्दिश्यन्ते ; अतः साध्वेतद्विशिनष्टिय एते ब्रह्म- लोके' इति । यत्र क्वचन भवन्तोऽपि ब्रह्मण्येव हि ते लोके भवन्तीति सर्वात्मत्वाद्ब्रह्मण उच्यन्ते ॥ ननु कथमेकः सन् नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति ना- न्यद्विजानाति स भूमा कामांश्च ब्राह्मलौकिकान्पश्यत्रमते इति च विरुद्धम्, यथा एको यस्मिन्नेव क्षणे पश्यति स तस्मिन्नेव क्षणे न पश्यति च इति । नैष दोष:, श्रुत्यन्तरे परिहृतत्वात् । द्रष्टुर्दृष्टेर विपरिलोपात्पश्यन्नेव भवति ; द्रष्टुरन्यत्वेन कामानामभावान्न पश्यति च इति । यद्यपि l

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. सुषुप्ते तदुक्तम्, मुक्तस्यापि सर्वैकत्वात्समानो द्वितीयाभावः । 'केन कं पश्येत्' इति च उक्तमेव । अशरीरस्वरूपोऽपहतपा- प्मादिलक्षणः सन् कथमेष पुरुषोऽक्षिणि दृश्यत इत्युक्तः प्रजापतिना ? तत्व यथा असावक्षिणि साक्षाद्दृश्यते तद्वक्त- व्यमितीदमारभ्यते । तत्र को हेतुरक्षिणि दर्शने इति, आह— स दृष्टान्तः यथा प्रयोग्यः, प्रयोग्यपरो वा स-शब्दः, प्रयु- ज्यत इति प्रयोगः, अश्वो बलीवर्दो वा यथा लोके आच- रत्यनेनेत्याचरण: रथ: अनो वा तस्मिन्नाचरणे युक्तः तदा- कर्षणाय, एवमस्मिञ्छरीरे रथस्थानीये प्राणः पञ्चवृत्तिरि- न्द्रियमनोबुद्धिसंयुक्तः प्रज्ञात्मा विज्ञानक्रियाशक्तिद्वय संमूर्छि- तात्मा युक्तः स्वकर्मफलोपभोगनिमित्तं नियुक्त:, ' कस्मिन्नव- हमुत्कान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रति- ष्ठास्यामीति' ईश्वरेण राज्ञेव सर्वाधिकारी दर्शनश्रवणचे- ष्टाव्यापारेऽधिकृतः । तस्यैव तु मात्रा एकदेशश्चक्षुरिन्द्रियं रूपोपलब्धिद्वारभूतम् ॥ अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्रा- णमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स

१२:] अष्टमोऽध्यायः ।

आत्माभिव्याहाराय बागथ यो वेदेद" श्रृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रो त्रम् ॥ ४ ॥ अथ यत्र कृष्णतारोपलक्षितम् आकाशं देहच्छिद्रम् अनुविषण्णम् अनुषक्तम् अनुगतम्, तत्र स प्रकृत: अशरीर आत्मा चाक्षुषः चक्षुषि भव इति चाक्षुषः तस्य दर्शनाय रू- पोपलब्धये चक्षुः करणम् ; यस्य तत् देहादिभिः संहतत्वात् परस्य द्रष्टुरर्थे, सोऽत्र चक्षुषि दर्शनेन लिङ्गेन दृश्यते पर: अशरीरोऽसंहत: । ' अक्षिणि दृश्यते' इति प्रजापतिनोक्तं स- र्वेन्द्रियद्वारोपलक्षणार्थम्; सर्वविषयोपलब्धा हि स एवेंति । स्फुटोपलब्धिहेतुत्वात्तु 'अक्षिणि' इति विशेषवचनं सर्वश्रुतिषु । अहमदर्शमिति तत्सत्यं भवति' इति च श्रुतेः । अथापि यो ऽ- स्मिन्देहे वेद; कथम् ? इदं सुगन्धि दुर्गन्धि वा जिघ्राणीति अस्य गन्धं विजानीयामिति, स आत्मा, तस्य गन्धाय गन्ध- विज्ञानाय घ्राणम् । अथ यो वेद इदं वचनम् अभिव्याह- राणीति वदिष्यमीति, स आत्मा, अभिव्याहरणक्रियासिद्धये करणं वागिन्द्रियम् । अथ यो वेद- इदं शृणवानीति, स आत्मा, श्रवणाय श्रोत्रम् ॥ "

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दै- वेन चक्षुषा मनसैतान्कामान्पश्यन्त्रमते य एते ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥ [ख. अथ यो वेद - इदं मन्वानीति मननव्यापारमिन्द्रियासं- स्पृष्टं केवलं मन्वानीति वेद, स आत्मा, मननाय मनः । यो वेद स आत्मेत्येवं सर्वत्र प्रयोगात् वेदनमस्य स्वरूपमि - त्यवगम्यते - यथा यः पुरस्तात्प्रकाशयति स आदित्यः, यो दक्षिणतः यः पश्चात् उत्तरतो य ऊर्ध्वं प्रकाशयति स आदित्यः - इत्युक्ते प्रकाशस्वरूपः स इति गम्यते । दर्शनादि- क्रियानिर्वृत्त्यर्थानि तु चक्षुरादिकरणानि । इदं च अस्य आत्मनः सामर्थ्यादवगम्यते— आत्मन: सत्तामात्र एव ज्ञानकर्तृत्वम्, न तु व्यापृततया — यथा सवितुः सत्ता- मात्र एव प्रकाशनकर्तृत्वम्, न तु व्यापृततयेति - तद्वत् । मनोऽस्य आत्मनो दैवमप्राकृतम् इतरेन्द्रियैरसाधारणं चक्षुः चष्टे पश्यत्यनेनेति चक्षुः । वर्तमानकालविषयाणि च इन्द्रि - याणि अतो अदैवानि तानि । मनस्तु त्रिकालविषयोपल- व्धिकरणं मृदितदोषं च सूक्ष्मव्यवहितादिसर्वोपलब्धिकरणं च इति दैवं चक्षुरुच्यते । स वै मुक्त: स्वरूपापन्नः अवि-

१२.]

अष्टमोऽध्यायः ।

व्याकृतदेहेन्द्रियमनोवियुक्तः सर्वात्मभावमापन्नः सन् एष व्योमवद्विशुद्धः सर्वेश्वरो मनउपाधिः सन् एतेनैवेश्वरेण मनसा एतान्कामान् सवितृप्रकाशवत् नित्यप्रततेन दर्शनेन पश्यन् रमते । कान्कामानिति विशिनष्टि -- य एते ब्रह्म- णि लोके हिरण्यनिधिवत् बाह्यविषयासङ्गानृतेनापिहिताः संकल्पमात्तलभ्याः तानित्यर्थः ॥ I तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते त- स्मात्तेषाँ सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाँ- श्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजाना- तीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ यस्मादेष इन्द्राय प्रजापतिनोक्त आत्मा, तस्मात् ततः श्रुत्वा तमात्मानमद्यत्वेऽपि देवा उपासते । तदुपासनाच्च तेषां सर्वे च लोका आत्ताः प्राप्ताः सर्वे च कामाः । यदर्थे हि इन्द्रः एकशतं वर्षाणि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास, तत्फलं प्राप्तं देवैरित्यभिप्रायः । तद्युक्तं देवानां महाभा- ग्यत्वात्, न त्विदानीं मनुष्याणामल्पजीवितत्वान्मन्दतरप्र-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये . [सं. ज्ञत्वाच्च संभवतीति प्राप्ते, इदमुच्यते —स सर्वोश्च लोका- नाप्नोति सर्वोश्च कामान् इदानींतनोऽपि । कोऽसौ ? इन्द्रा- दिवत् यः तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह सामान्येन किल प्रजापतिरुवाच । अतः सर्वेषामात्मज्ञानं तत्फलप्रा- प्तिश्च तुल्यैव भवतीत्यर्थः । द्विर्वचनं प्रकरणसमात्यर्थम् ॥ इति द्वादशखण्डभाष्यम् ॥

त्रयोदशः खण्डः ॥ श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्थामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामीत्यभि- संभवामीति ॥ १ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ श्यामात् शबलं प्रपद्ये इत्यादिमन्त्रान्नायः पावन: जपा- र्थश्व ध्यानार्थो वा । श्यामः गम्भीरो वर्ण: श्याम इव श्याम: हार्दं ब्रह्म अत्यन्तदुरवगाह्यत्वात् तत् हार्दं ब्रह्म ज्ञात्वा ध्यानेन तस्माच्छयामात् शवलं शबल इव शबल: अरण्याद्यनेककाममिश्रत्वाद्ब्रह्मलोकख शाबल्यं तं ब्रह्मलोकं शबलं प्रपद्ये मनसा शरीरपाताद्वा ऊर्ध्वं गच्छेयम् । यस्मा- दहं शबलाद्ब्रह्मलोकात् नामरूपव्याकरणाय श्यामं प्रपद्ये हार्दभावं प्रपन्नोऽस्मीत्यभिप्रायः । अतः तमेव प्रकृतिस्वरू- पमात्मानं शबलं प्रपद्य इत्यर्थः । कथं शबलं ब्रह्मलोकं

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. प्रपद्ये इति, उच्यते – अश्व इव स्वानि लोमानि विधूय कम्पनेन श्रमं पांस्वादि च रोमतः अपनीय यथा निर्मलो भवति, एवं हार्दब्रह्मज्ञानेन विधूयं पापं धर्माधर्माख्यं चन्द्र इव च राहुप्रस्त: तस्माद्राहोर्मुखात्प्रमुच्य भास्वरो भवति यथा— एवं धूत्वा प्रहाय शरीरं सर्वानर्थाश्रयम् इहैव ध्यानेन कृतात्मा कृतकृत्यः सन् अकृतं नित्यं ब्रह्मलोकम् अभि- संभवामीति । द्विर्वचनं मन्त्र समात्यर्थम् ॥ इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥ i

चतुर्दशः खण्डः ॥ आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतः स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यश- सां यशः श्येतमदत्कमदत्कः श्येतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम् ॥ १ ॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ आकाशो वा इत्यादि ब्रह्मणो लक्षणनिर्देशार्थम् आध्या- नाय । आकाशो वै नाम श्रुतिषु प्रसिद्ध आत्मा । आकाश इव अशरीरत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च । स च आकाश: नामरूपयोः स्वात्मस्थयोर्जगद्वीजभूतयोः सलिलस्येव फेनस्थानीययोः नि- हिता निर्वोढा व्याकर्ता । ते नामरूपे यदन्तरा यस्य ब्र- ह्मणो अन्तरा मध्ये वर्तेते, तयोर्वा नामरूपयोरन्तरा मध्ये यन्नामरूपाभ्यामस्पृष्टं यदित्येतत्, तद्ब्रह्म नामरूपविलक्षणं नामरूपाभ्यामस्पृष्टं तथापि तयोर्निर्वोदृ एवंलक्षणं ब्रह्मेत्यर्थः ।

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. इदमेव मैत्रेयीब्राह्मणेनोक्तम् ; चिन्मात्रानुगमात्सर्वत्र चित्स्वरू- पत्तैवेति गम्यते एकवाक्यता । कथं तदवगम्यत इति, आह - स आत्मा । आत्मा हि नाम सर्वजन्तूनां प्रत्यक्चेतनः स्वसंवेद्यः प्रसिद्ध: तेनैव स्वरूपेणोन्नीय अशरीरो व्योमवत्स- i वंगत आत्मा ब्रह्मेत्यवगन्तव्यम् । तच्च आत्मा ब्रह्म अमृतम् अमरणधर्मा । अत ऊर्ध्वं मन्त्रः । प्रजापतिः चतुर्मुखः तस्य सभां वेश्म प्रभुविमितं वेश्म प्रपद्ये गच्छेयम् । किंच यशोऽहं यशो नाम आत्मा अहं भवामि ब्राह्मणानाम् । ब्रा- झणा एव हि विशेषतस्तमुपासते ततस्तेषां यशो भवामि । तथा राज्ञां विशां च । तेऽप्यधिकृता एवेति तेषामप्यात्मा भवामि । तद्यशोऽहमनुप्रापत्सि अनुप्राप्तुमिच्छामि । स ह अहं यशसामात्मनां देहेन्द्रियमनोबुद्धिलक्षणानामात्मा । किमर्थमहमेवं प्रपद्य इति उच्यते - श्येतं वर्णतः पक्क- बदरसमं रोहितम् । तथा अदत्कं दन्तरहितमप्यदत्कं भक्ष- य़ितृ स्त्रीव्यञ्जनं तत्सेविनां तेजोबलवीर्यविज्ञानधर्माणाम् अप- हन्तृ विनाशयित्रित्येतत् । यदेवंलक्षणं श्येतं हिन्दु पिच्छलं. तन्मा अभिगां मा अभिगच्छेयम् । द्विर्वचनमत्यन्तानर्थहे- तुत्वप्रदर्शनार्थम् ॥ ' इति चतुर्दशखण्डभाष्यम् ॥

पञ्चदशः खण्डः ॥ तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजाप- तिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलाद्वेद- मधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषे- णाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे खा- ध्यायमधीयानो धार्मिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्याहिप्सन्सर्व- भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तय- न्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते ॥ १ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः । तद्धैतत् आत्मज्ञानं सोपकरणम् 'ओमित्येतदक्षरम्' इत्याद्यैः सहोपासनैः तद्वाचकेन ग्रन्थेन अष्टाध्यायीलक्षणेन सह ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेश्वरो वा तद्वारेण प्रजापतये कश्यपाय उवाच ; असावपि मनवे स्वपुत्राय; मनुः प्रजा- भ्यः इत्येवं श्रुत्यर्थ संप्रदायपरम्परयागतम् उपनिषद्विज्ञानम् अद्यापि विद्वत्सु अवगम्यते । यथेह षष्ठाद्यध्यायत्रये प्रका- शिता आत्मविद्या सफला अवगम्यते, तथा कर्मणां न क-

छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये [ख. वनार्थ इति प्राप्ते, तदानर्थक्यप्राप्तिपरिजिहीर्षया इदं कर्मणो विद्वद्भिरनुष्ठीयमानस्य विशिष्टफलवत्त्वेन अर्थवत्त्वमुच्यते— आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य सहार्थतः अध्ययनं कृत्वा यथाविधानं यथास्मृत्युक्तैर्नियमैर्युक्तः सन् इत्यर्थः । सर्वस्यापि विधेः स्मृत्युक्तस्य उपकुर्वाणकं प्रति कर्तव्यत्वे गुरुशुश्रूषाया: प्राधा- न्यप्रदर्शनार्थमाह – गुरोः कर्म यत्कर्तव्यं तत्कृत्वा कर्मशू- न्यो योऽतिशिष्टः कालः तेन कालेन वेदमधीत्येत्यर्थः । एवं हि नियमवता अधीतो वेदः कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति, ना- न्यथेत्यभिप्रायः । अभिसमावृत्य धर्मजिज्ञासां समापयि- त्वा गुरुकुलान्निवृत्य न्यायतो दारानाहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्ये विहिते कर्मणि तिष्ठन् इत्यर्थः । तत्रापि गार्हस्थ्य- विहितानां कर्मणां स्वाध्यायस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थमुच्यते- शुचौ विविक्ते अमेध्यादिरहिते देशे यथावदासीनः स्वाध्याय- मधीयानः नैत्यकमधिकं च यथाशक्ति ऋगाद्यभ्यासं च कुर्वन् धार्मिकान्पुत्राशिष्यांश्च धर्मयुक्तान्विदधत् धार्मिक- त्वेन तान्नियमयन् आत्मनि स्वहृदये हार्दे ब्रह्मणि सर्वेन्द्र- याणि संप्रतिष्ठाप्य उपसंहृत्य इन्द्रियग्रहणात्कर्माणि च संन्यस्थ अहिंसन् हिंसां परपीडामकुर्वन् सर्वभूतानि स्थावरजङ्गमानि भूतान्यपीडयन् इत्यर्थः । भिक्षानिमित्तमटनादिनापि पर-

१५.]

अष्टमोऽध्यायः ।

पीडा स्यादित्यत आह - अन्यत्र तीर्थेभ्य: । तीर्थं नाम शा- खानुज्ञाविषयः, ततोऽन्यत्रेत्यर्थः । सर्वाश्रमिणां च एतत्समा- नम् । तीर्थेभ्योऽन्यत्र अहिंसैवेत्यन्ये वर्णयन्ति । कुटुम्बे एवै- तत्सर्वं कुर्वन् स खल्वधिकृतः, यावदायुषं यावज्जीवम् एवं ' ' यथोक्तेन प्रकारेणैव वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते देहान्ते । न च पुनरावर्तते शरीरग्रहणाय पुनरावृत्तेः प्राप्ताया: प्रति- षेधात् । अचिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्मलोकमभिसंपद्य याव

द्ब्रह्मलोकस्थितिः तावत्तत्रैव तिष्ठति प्राततो नावर्तत इत्यर्थः ।
द्विरभ्यास: उपनिषद्विद्यापरिसमार्थः ॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द भगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ -

☐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वा- क्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बल- मिन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म नि- राकरोदनिराकरणमस्त्वनि- राकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ 788

उपनिषन्मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

॥ श्रीः ॥ ॥ वर्णानुक्रमणिका ॥ पृष्ठम् पृष्ठम् अ अथ खलूद्गीथाक्षरा •

अग्निर्हिकारो

अथ खल्वमुमादित्य‍

अनिष्टे पादं वक्तेति

अथ खल्वात्मसंमितम ०

अजा हिंकारोऽत्रयः

अथ खल्वाशीः ૩૪ अतो यान्यन्यानि

अथ खल्वेतयर्चा पच्छ

अंत्र यजमानः परस्ता ०

अथ जुहोति नम

अथ जुहोति नमो

35 " अत्स्यन्नं पश्यसि प्रिय ० ३१७ अथ जुहोति नमोऽग्नये

अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य

" "

अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ

" ""

अथ य आत्मा स सेतु० ४९० 33 "

अथ य इमे ग्राम

,, " अथ खलु य उद्गीथः स

अथ य एतदेवं

अथ य एतदेवं विद्वान्साम ५३ अथ खलु व्यानमेवो०

अथ य एष संप्रसादो ४८७ S. U. IV. 23

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् अथ य एषोऽन्तरक्षिणि अथ यच्चतुर्थममृतं

अथ यदश्नाति

अथ यदास्य वाङ्मनसि ४०४ अथ यत्तदजायत

अथ यदि गन्धमाल्यलो० ४८२ अथ यत्तपो दान० १८८ : अथ यदि गीतवादित्रलो० ४८२ अथ यत्तृतीयममृतं

अथ यदि तस्याकर्ता

अथ यत्पञ्चमममृतं

अथ यत्प्रथमास्तमिते

अथ यदिदमस्मिन्त्र ० ४७२ अथ यदि भ्रातृलोकका ० ४८१ अथ यत्प्रथमोदि

अथ यदि महजिगमिषे० २७१ अथ यनैतत्पुरुषः

अथ यदि मातृलोककामो ४८१ अथ यत्रैतदवलिमानं

अथ यदि सखिलोककामो ४८२ अथ यत्रैतदस्माच्छरी

अथ यदि सामतो

अथ यत्रैतदाकाश•

अथ यदि स्त्रीलोककामो ४८३ अथ यलोपाकृते

अथ यत्संगववेलाया

अथ यदि स्वसृलोकका० ४८२ अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं २४६ अथ यत्संप्रति मध्यंदिने

अथ यदूर्ध्व मध्यंदिना •

अथ यत्सत्रायणमित्या •

अथ यदूर्ध्वमपराह्ना •

अथ यदतः परो दिनो

अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं

अथ यदनाशकायनमि०

अथ यदेतदादित्यस्य

अथ यदवोचं भुवः

अथ यदेवैतदादित्यस्य

अथ यदवोचं भूः

अथ यद्वितीयममृतं

१५.१

अथ यदवोचः स्वः

अथ यद्धति

.. वर्णानुक्रमणिका । .५५९ पृष्ठम् पृष्ठम् अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ४९३ अथ यद्यन्नपानलोककामो ४८२ अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्त • ४५१ अथ यद्येनमूक्ष्मसूपा •

अथ सप्तविधस्य वाचि

अथ हसा निशायाम ० २०४ • अथ ह चक्षुरुद्गी •

. अथ ह प्राण उच्चिक्रमिष ० २६४ अथ ह प्रांणा अह० २६१ अथ या एता हृदयस्य अथ यां चतुर्थी .

. ३२९ अथ ह मन उद्गीथ ०.२.२ अथ यां तृतीया

अथ ह य एतानेवं

अथ यां द्वितीयां .

अथ ह य एवायं " . २३ अथ यां पञ्चमीं अथ यानि चतुश्चत्वा

अथ ह वाचमु० . २२

अथ ह शौनकं च

अथ यान्यष्टाचत्वारिश ० १८६ अथ ह श्रोत्रमुद्गी •

अथ ये चास्येह . जीवा ०

अथ हानयः समूदिरें

अथ येऽस्य दक्षिणा . . १४३ अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव

अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो

अथ हैनं गार्हपत्यो

४.२३८

अथ येऽस्योदञ्चो:. १४५ अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद ७३ अथ येऽस्योर्ध्वा

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद ७१ अथ यो वेदेदं मन्वानीति ५४४ अथ योऽस्य दक्षिणः " .,"

अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः १६७ अथ योऽस्योदङ्सुषिः .. १६७ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः १६८ 11. अथ हैनं यजमान अथ हैनं वागुवाच अथ हैन श्रोत्रमुवाच

अथ हैनमन्वाहार्य पचनो २४० अथ हैनमाहवनीयो

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् अथ हैनमुद्रातोपससाद

अन्तरिक्षोदरः कोशो

अथ हैनमृषभोऽम्युवाद २२३ अन्नं वावं बलाद्भूय०

अथ होवाच. जन

अन्नमयः हि सोम्य

अथ होवाच बुडिलमा०

" "" अथ होवाच सत्ययज्ञं

अन्नमशितं त्रेधा विधी ० ३६३ अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं

अन्नमिति होवाच

अथ होवाचोद्दालक •

अन्यतरामेव वर्तनी

अथात आत्मादेश

अपां का गतिरित्यसौ

अथातः शौव उद्गीथ •

अपार सोम्य पीयमानानां ३६६ अथाधिदैवतं

. अपाने तृप्यति वाक्तृ० ३२८ अथाध्यात्मं प्राणो

अभिमन्थति स हिंकारो १०५ अथाध्यात्मं य एवायं .

अभ्रं भूत्वा मेघो भवति ३०२ . अथाध्यात्मं वागेवप्रणः

अभ्राणि संप्लवन्ते

अथानु किमनुशिष्टो

अमृतत्वं देवेभ्य

अथानेनैव ये चैतस्मा ०

अयं वाव लोको

अथावृत्तेषु चौकार

अयं वाव स योऽयमन्त ० १६३ अथैतयोः पथोर्न कतरेण ३०८ अयं वाव स योऽयमन्तर्ह ० १६३ अथोंताप्याहुः साम

अरिष्टं कोश

अधीहि भगव इति

अशनापिपासे मे सोम्य

'अनिरुक्तस्त्रयोदशः अन्तरिक्षमेववयुः ७९ अशरीरो वायुरभ्रं ४६ असौ वा आदित्यो

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् असौ वाव लोको

इति तु पञ्चम्यामाहुता • २९० अस्य यदेका शाखां

इदं वाव तज्ज्येष्ठाय

अस्य लोकस्य का गति० ६१ इदमिति ह प्रतिजज्ञे

अस्य सोम्य महतो

इमाः सोम्य नद्यः

आ इयमेवर्गग्निः साम

आकाशो वाव तेजसो

उ आकाशो वै नाम

उदशराव आत्मानम०

आगाता ह वै २८ उदाने तृप्यति त्वक्तृ•

आत्मानमन्तत उपसृत्य

उद्गीथ इति त्र्यक्षरमु०

आदित्प्रत्नस्य रेतसः.

१९.

उद्दालको हारुणिः

आदित्य इति होवाच

उद्यन्हिकार उदितः : १०८ आदित्य ऊकारो

उपकोसलो ह वै

आदित्यंमथ वैश्वदेवं

उपमन्त्रयते स हिंकारो

आदित्यो ब्रह्मेत्यादेश •

ऋ आदिरिति यक्षरं ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि ४१६ आपः पीतास्त्रेधा विधी ० ३६३ ऋतुषु पञ्चविध‍

९.१

आपति हवै

ए आपो वावान्नाद्भूयस्त •

एकविशत्यादित्य •

आशात हादित्यस्य

एत संयद्वाम इत्याच० २४५ आशा वावः स्मराट्र्य •

एतद्ध स्म वै तद्विद्वास० ३६० इ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह १८७

५६२.

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् एतमु एवाहमभ्यगासिषं

एषां भूतानां पृथिवी ;

ओ "" " एवमेव खलु सोम्य एतमृग्वेदमभ्यतप५० एतेषां मे देहीति १४१ ओ३मदा३मों३ ६५ ओमित्येतदक्षरमु० एव ँ सोम्य ते षोडशानां ३७१

१०.

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमु०

औ एवमेव खलु सोम्या ०

औपमन्यव कं त्वमा

एवमेव खलु सोम्येमाः एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच एवमेवैष मघवन्निति

क

कं ते काममागायानीत्येष ५३

कतमा कतमर्कतम ०

" एवमेवैष संप्रसादो एवमेवोद्गातारमुवा • एवमेषां लोकानामासां " कल्पन्ते हास्मा ऋतव

९.१

५३.९

कल्पन्ते हास्भै

का साम्नो गतिरिति

कुतस्तु खलु રૂ×૪ एष उ एव भामनीरेष

एष उ एव वामनीरेष

एष तु वा अतिवदति

क्व तर्हि यजमानस्य गायत्री वा इद सर्व

ग

एष म आत्मान्तर्हृदये

गोअश्वमिह महिमेत्या • ४६१ एष वै यजमानस्य

च एष ह वा उदक्प्रवणो

एष ह वै यज्ञो योऽयं

चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः चक्षुरेवर्गात्मा साम .

वर्णानुक्रमणिका ।

.: पृष्ठम् पृष्ठम् चक्षुचक्राम

त होवाच किंगोत्रो

२२.

चित्तं वाव संकल्पाद्भूयो

तँ होवाच नैतदब्राह्मणो २२१ जं .. होवाच यं वै

तर होवाच यथा

जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः त तं चेदेतस्मिन्वयसि 33 " "3 " तं चेद्रूयुरस्मि चेदिदं तं चेद्र युर्यदिदमस्मि • तं जायोवाच ततो

त होवाच यथा सोम्यं ३६९ त इमे सत्याः कामाः

त इह व्याघ्रो वा सि‍ हो ३८७ त एतदेव रूपमभि० . १४९ • " . १५१ " " "

"" 33 तं जायोवाच हन्त

" तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद २२९ तत्रोद्गातृनास्तावे

तं वा एतं देवा

तथामुष्मिँल्लोके लोक ' ६३' तँ ह ँस उपनिपत्याभ्यु ० २२७ तह चिरं वसेत्या • O तथेति ह समुपविविशुः

२८.

तदुताप्याहुः साग्नैनमु० त ँ ह प्रवाहणो

तँ ह शिलकः

त हाङ्गिरा

• ८४ तदु ह जानश्रुतिः पौ० २०६ " तदु ह शौनकः कापेय: २१६'

" तर हाम्युवाद रैक्वेद ५

तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म

तर हैतमतिधन्वा ६२ तदेतन्मिथुनमो ०.

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् तदेष श्लोकः .

तयदृक्तो रिष्येद्भूः २५३ . - तदेष श्लोको न पश्यो

तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छे० ३२६ प्रदेष श्लोको यदा

तद्यद्रजतः सेयं

तदेष श्लोको यानि

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं .१५ तदैक्षत बहु स्यां

तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितो • १४६ तद्वैतत्सत्यकामो

" " तद्वैतद्वोर आङ्गिरसः

73 " तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतय

" "

" 33 " " तोभये देवासुरा

तमग्निरभ्युवाद सत्य ०

तद्य इत्थं विदुः

तमु ह परः प्रत्युवाच

तद्य इह रमणीयचरणा

तमु हे परः प्रत्युवाचाह. २.१० ब्रद्य एवैतं ब्रह्मलोकं

तयोरन्यतरां मनसा .२५० तय एवैतावरं च

तस्मा आदित्याश्व

१.३६

तद्यत्प्रथममृतं तद्यत्रैतत्सुप्तः १४८ तस्मा उ ह ददुस्ते. .२१७ ५०२ तस्मादप्यद्येहाददान० ५१७ " · "1

तस्मादाहुः सोष्यत्य •

तद्यथा महापथ आतत

तस्मादु हैवंविद्यद्यपि

तद्यथा लवणेन

तस्माद्वा एत सेतुं

तद्यथेषीका तूलमग्नौ

तस्मिन्निमानि सर्वाणि •

तद्यथेह कर्मजितो लोकः ४७९ तस्मिन्नेतस्मिन्नमौ 8.

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् तस्मिन्नेतस्मिन्ननौ

ता आप ऐक्षन्त "३४९ " "

तानि वा एतानि यजू५० १४३ 33

" तानि वा एतानि सामा० १४४ 33

तानि ह वा एतानि

तस्मिन्यावत्संपातमु •

तानि ह वा एतानि

तस्मै श्वा श्वेतः

तानि ह वा एतानि त्री० ४८८ तस्य क्व मूलं स्याद•

तानु तत्र मृत्युर्यथा

"

तान्यभ्यतपत्तेभ्यो "

तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम

तान्होबाच प्रातर्वः

तस्य यथा कप्यासं ४८ तान्होवाचाश्वपतिर्वै

तस्य यथाभिनहनं

तान्होवाचेद्दैव

तस्य ये प्राञ्चो

तान्होवाचैते वै खलु

तस्य च साम च

तावानस्य महिमा

तस्य ह वा एतस्य

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां ३५५ तस्य ह वा एतस्यात्मनो

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकै० ३५६ तस्य ह वा एतस्यैवं

तेजस: सोम्याश्यमानस्य ३६७ तस्या' ह मुखमुपोद्गृह्णन्नु॰ २११ तेजो वावाद्भयो भूयस्त० ४४१ तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैत-

तेजोऽशितं त्रेधा विधी ० ३६४, त्रयी विद्या हिंकार० :

तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः

यो धर्मस्कन्धा

तेन त ह बंको

त्रयो होगीथे .. ५५ तेन त‍ है बृहस्पति •

२७.

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् तेन त हायास्य

द तेनेयं त्रयीविद्या

दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य ३६६ तेनोभौ कुरुतो

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं

ते यथा तंत्र नं विवेकं

" 33 वा एते गुह्या

देवा वै मृत्योर्विभ्यत •

ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस ०

देवासुरा ह वैं

ते वा एते पञ्चब्रह्म ०

द्यौरेवर्गादित्यः

ते वा एते रसाना तेषां खल्वेषां भूतानां

प्राणाः प्रजापति ते ह नासिक्यं

१४६ द्यौरेवोदन्तरिक्षं - २६२ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ४३१ न

ध ते ह यथैवेद•

नक्षत्राण्येव चन्द्रमाः

ते ह संपादयांचक्रुरुद्दा० ३१२ न वधेनास्य हन्यते

ते होचुरुपकोसलैघा

" " ते होचुर्येन हैवार्थेन ३१४ न वै तत्र न निम्लोच

तौ वा एतौ द्वौ

न वै नूनं भगवन्तस्त •

तौह द्वात्रिशतं वर्षाणि ५०९ न वै वाचो न चक्षूषि . २६५ तौह प्रजापतिरुवाच

न स्विदेतेऽप्युच्छि

33 "

न ह वा अस्मा

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापति ० ५१६ नं हाप्सु प्रैत्यप्सु ०

तौ होचतुर्यथै वेद ● -

नान्यस्मै कस्मैचन

वर्णानुक्रमणिका । ५६७- पृष्ठम् पृष्ठम् नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः ४१९ प्रस्तोतर्या देवता

निधनमिति त्र्यक्षरं

प्राचीनशाल औपमन्यवः. ३११ नैवैतेन सुरभि

प्राण इति होवाच.

न्यग्रोधफलमत आहरे०

प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः १९४ प प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति ३२६ पञ्च मा राजन्यबन्धुः

प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः ९३ परोवरीयो हास्य

प्राणो वा आशाया

पर्जन्यो वाव गौतमाग्नि० ० २८५ प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि ४५२ पशुषु पञ्चविध

प्राप हाचार्यकुलं

पुरा तृतीयसवनस्यो •

व पुरा प्रातरनुवाकस्यो • १३२ बलं वाव विज्ञानाद्भूयो ४३५ पुरा माध्यंदिनस्य पुरुष‍ सोम्योत

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं

37 ,, पुरुष ँ‍ सोम्योतोपतापिनं ४०४

32 "3 पुरुषो वाव गौतमाग्नि०

ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति २२३ पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य

ब्रह्मवादिनो वदन्ति

पृथिवी वाव गौतमाग्नि० २८६ ब्रह्मविदिव वै सोम्य

पृथिवी हिंकारोऽन्त •

भ प्रजापतिलोकानभ्य • १२९ भगव इति ह प्रतिशुश्राव २४२

भगवा स्त्वेव मे सर्वे ०

" " प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो

भवन्ति हास्य पशवः

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् मघवन्मयै वा इद

यथामानमाखणमृत्वा

मटचीहतेषु कुरुष्वा • ૬૪ यथा सोम्य पुरुषं

मदुष्ट पादं वक्तेति

यथा सोम्य मधु मधुकृतो ३८६ मनो ब्रह्मेत्युपासी०

यथा: सोम्यैकेन..

मनोमयः प्राणशरीरो

यथा सोम्यैकेन नखनि०

मनो वाव वाचो भूयो

यथा सोम्यैकेन लोह ०

मनो हिंकारो १०४ यथेह क्षुधिता बाला

मनो होच्चक्राम

यदग्ने रोहित रूपं

मानवो ब्रह्मैवैक ०

यदादित्यस्य रोहित‍ .

मासेभ्यः पितृलोकं

यदाप उच्छुष्यन्ति

मासेभ्यः संवत्सर৺

यदा वा ऋचमाप्नोο

य यदा वै करोत्यथ .४५७ यं यमन्तमभिकामो

यदा वै निस्तिष्ठत्यथ . .४५६ य आत्मापहतपाप्मा

यदा वै मनुतेऽथ

य एष स्वप्ने महीयमान ० ५२३ यदा वै विजानात्यथ

य एषोऽक्षिणि पुरुषो यच्चन्द्रमसो रोहित

यदा वै श्रद्दाधात्यथ

यदा वै सुखं लभतेऽथ ४५७

यत्र नान्यत्पश्यति यथा कृतायविजिताया० २०५ " 7.9. यदुदिति स उद्गीथो... यदु रोहितमिवाभूदिति ३६१

यद्धविज्ञातमिवाभूदि० यद्विद्युतो रोहित

. ३५८ यथा विलीनमेवाङ्गास्या ० ३९६

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्टम् यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं १६१ लो३कद्वारंमपावा३र्णू पृष्ठम्

यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं यस्तद्वेद स वेद

" "

" " .१३५ यस्यामृचि तामृचं . ३५ लोकेषु पञ्चविध*

यां दिशमभिष्टशेष्य •

लोम हिंकारस्त्वक्प्रस्तावो ११३ या वाक्सतस्माद •

व यावान्वा अयमाकाश ० ४७४ वर्षति हास्मै

या वै सा गायत्रीयं

वसन्तो हिंकारो

या वै सापृथिवीयं

वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्ना •

येन च्छन्दसा

वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः

यो वै भूमा तत्सुखं

वांगेवर्प्राणः

योषा वाव गोतमाग्नि०

वाग्वाव नाम्नो भूयसी

४२१..

यो ह वा आयतनं

वायुर्वाव संवर्गों

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च २५९ विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयो ४३३ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद . २६० विनर्दि साम्नो वृणे

यो ह वै वसिष्ठं वेद २६० दृष्टौ पञ्चविध‍

यो ह वै संपदं वेद

वेत्थ यथासौ लोको

वेत्थ यदितोऽधि

र रैक्केमानि षट्शतानि

२०.९ व्याने तृप्यति श्रोत्रं

श ल लवणमेतदुदकेऽवधायाथ ३९६ श्यामाच्छबलं प्रपद्ये

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- श्रुत५ ह्येव मे: भगवद्दृशे० २३२ श्रोत्र हच्चिक्राम श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः. १९४ श्रोत्रमेवनः साम श्वेतकेतुर्दारुणेयः. पृष्ठम्.. स. ब्रूयान्नास्य जरयैत० . . ४७६ समस्तस्य खलु साम्न

समान उ एवायं

३.०

समाने तृप्यति मन० ..३.२९ सय आकाशं ब्रह्मेत्यु० ४४४

३३५.

स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त ४४८ " ,, श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं

स य इदमविद्वानग्नि०

ष स य एतदेवं विद्वान •

षोडशकलः सोम्य

स स य एतदेवं विद्वान्साधु० ८५ स य एतदेवममृतं वेद १४९ संकल्पो वाव मनतो

.,१५१ स. एतां त्रयीं विद्याम ०

" " . . १५२ स एतास्तिस्रो देवता

" स एवमेतद्गायत्रं

" 33 - १५५ • स एवाधस्तात्स उपरि० ४६२ स य एतमेवं विद्वाश्च० २२४ स एष परोवरीयानुद्गी ० ६२

" " - स एष ये चैतस्माद • ५२ स एष रसानाং‍ स जातो यावदायुषं • सत्यकामो ह जावालो ...

93

"

"

. स य एतमेवं विद्वाना० : १९९ • सदेव सोम्येदमग्र . ३४१ स य एतमेवं विद्वानुपारते. २३८

"

- वर्णानुक्रमणिका ।... पृष्ठम् स य एतमेवं विद्वानुपास्ते २४१ स य एवमेतत्साम

पृष्ठम् स यथा शकुनिः सूत्रेण ३७६ स य एवमेतद्रथं • . १०५ स य एवमेतद्राजनं

स य एवमेतदादित्ये स य एवमेतद्यज्ञा • स यथोभयपाद्रजन्नथो० २५१

स यदवोचं प्राणं . १८१ स यदशिशिर्षात

स यदि पितरं वा मातरं ४५० स यदि पितृलोककामो ४८१ स य एवमेतद्वामदेव्यं

स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः २५३ स य एवमेतद्वैराजं

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते ४३० स य एवमेतद्वैरूपं

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते ४४२ स य एवमेताः शक्कर्यो १११ स य एवमेता रेवत्यः

स य एषोऽणिमैतदात्म्य० ३८४ . स यावदादित्य उत्तरत. १५५ स·यावदादित्यः . १५० स यावदादित्यः पश्चादु० १५४

स यावदादित्यः पुर० " " " :" " "

. ३९५

" "

33 " " 33 स यः संकल्पं ब्रह्मेत्यु०

स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते ४४५ स यथा तत्र नादाह्ये ०

स यावदादित्यो दक्षिणत १५२ स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते ४३१ स यो नाम . ब्रह्मेत्युपास्ते ४२० स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते ४३८ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त ४४.० स. यो वलं ब्रह्मेत्युप/स्ते ४३५ सयो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते ४२४ स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते ४२२

छान्दोग्योपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते४३४ स ह हारिद्रुमतं गौतम ० २२० सर्वे खल्विदं ब्रह्म

सहाशाथ हैनमुपससाद ३७० सर्वकर्मा सर्वकामः

स हेभ्यं कुल्माषान्खा ० ६४ सर्वास्वप्सु पञ्चविध

स होवाच किं मेऽन्नं

सर्वे स्वरा इन्द्रस्या ०

स होवाच किं मे वासो

सर्वे स्व घोषवतो

स होवाच भगवन्तं

स वा एष आत्मा हृदि

स होवाच महात्मनश्च ०

स समित्पाणिः पुनरेयाय ५२० स होवाच विजानाम्यहं

" " साह वागुच्चक्राम

सा हैनमुवाच नाहमे ०

" 35 स ह क्षत्तान्विष्य ना०

सेयं देवतैक्षत

स ह खादित्वाति•

सैषा चतुष्पदा षडिधा

सह. गौतम रा

सोऽधस्ताच्छकटस्य

स ह द्वादशवर्ष उपेत्य

सोऽहं भगवो मन्त्रविदे० ४१७ स ह पञ्चदशाहानि

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां ३०९ संह प्रातः संजिहान

स्मरो वावाकाशाद्भूयस्त० ४४५ स ह व्याधिनानशितुं

ह सह शिलक

हसस्ते पादं वक्तेति

स ह संपादयांचकार

हन्ताहमेतद्भगवत्तो

५९.

MEMORIAL EDITION OF THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA.

ERIE