THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA VOLUME 16 AZ SAS ZA ZOKS Z SZ SZÁK SZÁZAASAS KA 77777

5269 266 N10.16

ΤΟ HIS HOLINESS SRI JAGADGURU SRI SACHCHIDANANDA SIVABHINAVA NRISIMHA BHARATI SWAMI WHO ADORNS THE THRONE OF THE SRINGERI MUTT AS THE WORTHY REPRESENTATIVE OF THE GREAT SANKARACHARYA AND THAN WHOM IT IS IMPOSSIBLE TO COME ACROSS A HOLIER PERSONAGE, A TRUER MAHATMA, A NOBLER SAINT AND A MORE RIGOROUS ASCETIC, THIS EDITION IS MOST RESPECTFULLY INSCRIBED AS A TOKEN OF UNBOUNDED ADMIRATION BY THE HUMBLEST OF ALL HIS DISCIPLES T. K. BALASUBRAHMANYAM.

नानाजन्मसु संचितेन तपसा पूतेन चित्तात्मना मित्रेण प्रतिबोधितेन कुतुकात्सर्वाः कृतीः शांकरीः । संमु प्रथमं जगद्गुरुपदे भक्त्या मयाद्यार्पिताः स्वीकृत्योपहृतं करोतु गुरुराड् धन्यं तथेमं जनम् ॥ श्रीमच्छंकरदेशिकेन्द्ररचितान्सर्वान्प्रबन्धान्मुदा तत्प्रीत्यै परिशोध्य पुस्तकचयैः संमुय साकं बुधैः । तच्छात्रप्रवरालिमध्यविलसच्छ्री देशिकेन्द्रेषु ता- कृत्वाद्योपहृति सभक्तिविनयं नूनं कृतार्थोऽस्म्यहम् ॥ सौम्याद माघार्जुनपक्षराजत्सूर्याङ्क तिथ्याश्रित सोमबारे । श्रीशंकरार्यप्रतिमाप्रतिष्ठाकाले मयैषोपहृतिर्व्यधायि ॥ श्रीशंकरकृतिमाला गुरुवरतुष्ट्यै समर्पिता मोदात् । बालादिपदभाजा सुब्रह्मण्येन भक्तिनम्रेण ॥ ४ ॥

CONTENTS. PAGE. Prabodhasudhakara 1 Svatmaprakasika 41 Manishapanchakam 53 Advaitapancharatnam 57 Nirvanashatkam 61 Advaitanubhuti 65 Brahmanuchintanam 79 v Prasnottararatnamalika Sadacharanusandhanam Yogataravali Upadesapanchakam 85 105 115 125 Dhanyashtakam Jivanmuktanandalahari 129 135 ... Anatmasrivigarhanaprakaranam Svarupanusandhanam 143 151 Yatipanchakam 157 VOL. 16

== Hastamalakiyabhashyam Panchikaranam Tattvopadesa Ekasloki Mayapanchakam ** Praudanubhuti Brahmagnanavalimala Laghuvakyavritti Nirvanamanjari : 161 187 v 191 207 209. 211 * 219 "H 225 233

विषया: ॥ 11 प्रबोधसुधाकरः देहनिन्दाप्रकरणम् विषयनिन्दाप्रकरणम् पृष्टम्

मनोनिन्दाप्रकरणम् विषयनिग्रहप्रकरणम्

मनोनिग्रहप्रकरणम् ...

वैराग्यप्रकरणम्

आत्मसिद्धिप्रकरणम् मायासिद्धिप्रकरणम् लिङ्गदेहादिनिरूपणप्रकरणम् अद्वैतप्रकरणम् कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रकरणम् स्वप्रकाशताप्रकरणम् नादानुसंधानप्रकरणम् -मनोलयप्रकरणम् ... : : :

( २ )

प्रबोधप्रकरणम् द्विधाभक्तिप्रकरणम् ध्यान विधिप्रकरणम् सगुणनिर्गुणयोरैक्यप्रकरणम् आनुग्रहकप्रकरणम् स्वात्मप्रकाशिका मनीषापञ्चकम् अद्वैतपञ्चरत्नम् निर्वाणषट्कम् अद्वैतानुभूतिः : : : :

३४. ६७.

ब्रह्मानुचिन्तनम् ...

प्रश्नोत्तररत्नमालिका

८७.

सदाचारानुसंधानम्

योगतारावली उपदेशपञ्चकम् धन्याष्टकम्

१२७.

जीवमुक्तानन्दलहरी अनात्मश्रीविगर्हणप्रकरणम् स्वरूपानुसंधानम्

....

यतिपश्चकम् हस्तामलकीयभाष्यम् पञ्चीकरणम्

(३)

तत्वोपदेशः एकश्लोकी मायापञ्चकम् प्रौढानुभूतिः ब्रह्मज्ञानावलीमाला लघुवाक्यवृत्तिः निर्वाणमञ्जरी

4000

२०७.

4000

:::

२२७.

Miscellaneous Prakaranas VOL. 2.

00 प्रकरण प्रबन्धावलिः द्वितीयो भागः =-8= = 0 -

प्रबोधसुधाकरः SP.111.]

॥ श्रीः ॥

॥ प्रबोधसुधाकरः ॥

देहनिन्दाप्रकरणम् ।

नित्यानन्दैकरसं सच्चिन्मात्रं स्वयंज्योतिः । पुरुषोत्तममजमीशं वन्दे श्रीयादवाधीशम् ॥ १ ॥ यं वर्णयितुं साक्षाच्छ्रुतिरपि मूकेव मौनमाचरति । सोऽस्माकं मनुजानां किं वाचां गोचरो भवति ॥ २ ॥ यद्यप्येवं विदितं तथापि परिभाषितो भवेदेव । अध्यात्मशास्त्रसारैर्हरिचिन्तनकीर्तनाभ्यासैः ॥ ३ ॥ कॢप्तैर्बहुभिरुपायैरभ्यासज्ञानभक्त्याद्यैः पुंसो विना विरागं मुक्तेरधिकारिता न स्यात् ॥ ४ ॥ वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति त्रयं गदितम् । मुक्तेः साधनमादौ तत्र विरागो वितृष्णता प्रोक्ता ॥ ५ ॥ सा चाहंममताभ्यां प्रच्छन्ना सर्वदेहेषु । तत्राहंता देहे ममता भार्यादिविषयेषु ॥ ६ ॥ देहः किमात्मकोऽयं कः संबन्धोऽस्य वा विषयैः । एवं विचार्यमाणेऽहंताममते निवर्तेते ॥ ७ ॥ स्त्रीपुंसोः संयोगात्संपाते शुक्रशोणितयोः । प्रविशञ्जीवः शनकैः स्वकर्मणा देहमाधत्ते ॥ ८ ॥ मातृगुरूदरदर्यां कफमूत्रपुरीषपूर्णायाम् । जठराग्निज्वालाभिर्नवमासं पच्यते जन्तुः ॥ ९ ॥ दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्तिरश्चीनतां यदा याति । शस्त्रैर्विखण्ड्य स तदा बहिरिह निष्कास्यतेऽतिबलात् ॥ १० ॥ अथवा यन्त्रच्छिद्राद्यदा तु निःसार्यते प्रबलैः । प्रसवसमीरैश्च तदा यः क्लेशः सोऽप्यनिर्वाच्यः ॥ ११ ॥ आधिव्याधिवियोगात्मीयविपत्कलहदीर्घदारिद्र्यैः । जन्मानन्तरमपि यः क्लेशः किं शक्यते वक्तुम् ॥ १२ ॥ नरपशुविहंगतिर्यग्योनीनां चतुरशीतिलक्षाणाम् । कर्मनिबद्धो जीवः परिभ्रमन्यातना भुङ्क्ते ॥ १३ ॥ चरमस्तत्र नृदेहस्तत्रोज्जन्मान्वयोत्पत्तिः । स्वकुलाचारविचारः श्रुतिप्रचारश्च तत्रापि ॥ १४ ॥ आत्मानात्मविवेको नो देहस्य च विनाशिताज्ञानम् । एवं सति स्वमायुः प्राज्ञैरपि नीयते मिथ्या ॥ १५ ॥ आयुःक्षणलवमात्रं न लभ्यते हेमकोटिभिः क्वापि । तच्चेद्गच्छति सर्वं मृषा ततः काधिका हानिः ॥ १६ ॥ नरदेहातिक्रमणात्प्राप्तौ पश्वादिदेहानाम् । स्वतनोरप्यज्ञाने परमार्थस्यात्र का वार्ता ॥ १७ ॥ सततं प्रवाह्यमानैर्वृषभैरश्वैः खरैर्गजैर्महिषैः । हा कष्टं क्षुत्क्षामैः श्रान्तैर्नो शक्यते वक्तुम् ॥ १८ ॥ रुधिरत्रिधातुमज्जामेदोमांसास्थिसंहतिर्देहः । स बहिस्त्वचा पिनद्धस्तस्मान्नो भक्ष्यते काकैः ॥ १९ ॥ नासाग्राद्वदनाद्वा कफं मलं पायुतो विसृजन् । स्वयमेवैति जुगुप्सामन्तः प्रसृतं च नो वेत्ति ॥ २० ॥ पथि पतितमस्थि दृष्ट्वा स्पर्शभयादन्यमार्गतो याति । नो पश्यति निजदेहं चास्थिसहस्रावृतं परितः ॥ २१ ॥ केशावधि नखराग्रादिदमन्तः पूतिगन्धसंपूर्णम् । बहिरपि चागरुचन्दनकर्पूराद्यैर्विलेपयति ॥ २२ ॥ यत्नादस्य पिधत्ते स्वाभाविकदोषसंघातम् । औपाधिकगुणनिवहं प्रकाशयञ्श्लाघते मूढः ॥ २३ ॥ क्षतमुत्पन्नं देहे यदि न प्रक्षाल्यते त्रिदिनम् । तत्रोत्पतन्ति बहवः क्रिमयो दुर्गन्धसंकीर्णाः ॥ २४ ॥ यो देहः सुप्तोऽभूत्सुपुष्पशय्योपशोभिते तल्पे । संप्रति स रज्जुकाष्ठैर्नियन्त्रितः क्षिप्यते वह्नौ ॥ २५ ॥ सिंहासनोपविष्टं दृष्ट्वा यं मुदमवाप लोकोऽयम् । तं कालाकृष्टतनुं विलोक्य नेत्रे निमीलयति ॥ २६ ॥ एवंविधोऽतिमलिनो देहो यत्सत्तया चलति । तं विस्मृत्य परेशं वहत्यहंतामनित्येऽस्मिन् ॥ २७ ॥ वात्मा सच्चिद्रूपः क्व मांसरुधिरास्थिनिर्मितो देहः । इति यो लज्जति धीमानितरशरीरं स किं मनुते ॥ २८ ॥

विषयनिन्दाप्रकरणम् ।

मूढः कुरुते विषयजकर्दमसंमार्जनं मिथ्या । दुरदृष्टवृष्टिविरसो देहो गेहं पतत्येव ॥ २९ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

भार्या रूपविहीना मनसः क्षोभाय जायते पुंसाम् । अत्यन्तं रूपाढ्या सा परपुरुषैर्वशीक्रियते ॥ ३० ॥ यः कश्चित्परपुरुषो मित्रं भृत्योऽथवा भिक्षुः । पश्यति हि साभिलाषं विलक्षणोदाररूपवतीम् ॥ ३१ ॥ यं कंचित्पुरुषवरं स्वभर्तुरतिसुन्दरं दृष्ट्ा । मृगयति किं न मृगाक्षी मनसेव परस्त्रियं पुरुषः ॥ ३२ ॥

एवं सुरूपनार्या भर्ता कोपात्प्रतिक्षणं क्षीणः । नो लभते सुखलेशं बलिमिव बलिभुग्बहुष्वेकः ॥ ३३ ।

वनिता नितान्तमज्ञा स्वाज्ञामुल्लङ्घय वर्तते यदि सा । शत्रोरप्यधिकतरा पराभिलाषिण्यसौ किमुत ॥ ३४ ॥ लोको नापुत्रस्यास्तीति श्रुत्यास्य कः प्रभाषितो लोकः । मुक्ति: संसरणं वा तदन्यलोकोऽथवा नाद्यः ॥ ३५ ॥ सर्वेऽपि पुत्रभाजस्तन्मुक्तौ संसृतिर्भवति । श्रवणादयोऽप्युपाया मृषा भवेयुस्तृतीयेऽपि ॥ ३६ ॥ तत्प्राप्त्युपायसत्त्वाद्दितीयपक्षेऽप्यपुत्रस्य । पुत्रेष्टयादिकयागप्रवृत्तये वेदवादोऽयम् ॥ ३७ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

नानाशरीरकष्टैर्धनव्ययैः साध्यते पुत्रः । उत्पन्नमात्रपुत्रे जीवितचिन्ता गरीयसी तस्य ॥ ३८ ॥ जीवन्नपि किं मूर्खः प्राज्ञः किं वा सुशीलभाग्भविता । जार चौरः पिशुनः पतितो द्यूतप्रियः क्रूरः ॥ ३५ ॥ पितृमातृबन्धुघाती मनसः खेदाय जायते पुत्रः । चिन्तयति तात निधनं पुत्रो द्रव्याद्यधीशताहेतोः ॥ ४२ ॥ सर्वगुणैरुपपन्नः पुत्रः कस्यापि कुत्रचिद्भवति । सोऽल्पायू रुग्णो वा ह्यनपत्यो वा तथापि वेदाय ॥४१ ॥ पुत्रात्सद्गतिरिति चेत्तदपि प्रायोऽस्ति युक्यमहम् । इत्थं शरीरकष्टैर्दुःखं संप्रार्थ्यते मूढैः ॥ ४२ ॥ पितृमातृबन्धुभगिनीपितृव्यजामातृमुख्यानाम । मार्गस्थानामिव युतिरने कयोनिभ्रमात्क्षणिका ॥ ४३ ॥ दैवं यावद्विपुलं यावत्प्रचुरः परोपकारश्च । तावत्सर्वे सुहृदो व्यत्ययतः शत्रवः सर्वे ॥ ४४ ॥ अनन्ति चेदनुदिनं वन्दिन इव वर्णयन्ति संतृप्ताः । तचेद्द्द्दृित्रदिनान्तरमभिनिन्दन्तः प्रकुप्यन्ति ॥ ४५ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

दुर्भरजठरनिमित्तं समुपार्जयितुं प्रवर्तते चित्तम् । लक्षावधि बहुवित्तं तथाप्यलभ्यं कपर्दिकामात्रम् ॥ ४६ ॥ लब्धश्चेदधिकोऽर्थः पत्न्यादीनां भवेत्स्वार्थः । नृपचौरतोऽप्यनर्थस्तस्माद्दव्योद्यमो व्यर्थः ॥ ४७ ॥

R66n अन्यायमर्थभाजं पश्यति भूपोऽध्वगामिनं चौरः । 10 पिशुनो व्यसनप्राप्तिं दायादानां गणः कलहम् ॥ ४८ ॥

पातकभरैरनेकैरर्थं समुपार्जयन्ति राजानः । अश्वमतङ्गजहेतोः प्रतिक्षणं नाश्यते सोऽर्थः ॥ ४९ ॥ राज्यान्तराभिगमनाद्रणभङ्गान्मन्त्रिभृत्यदोषाद्वा । विषशस्त्रगुप्तघातान्मग्नाश्चिन्तार्णवे भूपाः ॥ ५० ॥

मनोनिन्दाप्रकरणम् । 5263

हसति कदाचिद्रौति भ्रान्तं सद्दश दिशो भ्रमति । हृष्टं कदापि रुष्टं शिष्टं दुष्टं च निन्दति स्तौति ॥ ५१ ॥ कमपि द्वेष्टि सरोषं ह्यात्मानं लाघते कदाचिदपि । चित्तं पिशाचमभवद्राक्षस्या तृष्णया व्याप्तम् ॥ ५२ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

दम्भाभिमानलोभैः कामक्रोधोरुमत्सरश्वतः । आकृष्यते समन्ताच्छुभिरिव पतितास्थिवन्मार्गे ॥ ५३ ॥ तस्माच्छुद्धविरागो मनोऽभिलषितं त्यजेदर्थम् । तदनभिलषितं कुर्यान्निर्व्यापारं ततो भवति ॥ ५४ ॥

विषयनिग्रहप्रकरणम् ।

संसृतिपारावारे ह्यगाधविषयोदकेन संपूर्णे । नृशरीरमम्बुतरणं कर्मसमीरैरितस्ततश्चलति ॥ ५५ ॥ छिद्रैर्नवभिरुपेतं जीवा नौकापतिर्महानलसः । छिद्राणामनिरोधाज्जलपरिपूर्ण पतत्यधः सततम ॥ ५६ ॥ छिद्राणां तु निरोधात्सुखेन पारं परं याति । तस्मादिन्द्रियनिग्रहमृते न कचित्तरत्यनृतम् ॥ ५७ ॥

पश्यति परस्य युवतिं सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्तिं व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५८ । पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य निन्दां शृणोति कर्णाभ्याम् तेन परः किं म्रियते व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥५९॥

प्रबोधसुधाकरः । अनृतं परापवादं रसना वदति प्रतिक्षणं तेन ।

परहानिर्लब्धिः का व्यर्थे मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥६०॥

विषयेन्द्रिययोर्योगे निमेषसमयेन यत्सुखं भवति । विषये नष्टे दुःखं यावज्जीवं च तत्तयोर्मध्ये ॥ ६१ ॥ हेयमुपादेयं वा प्रविचार्य सुनिश्चितं तस्मात् । अल्पसुखस्य त्यागाद्नल्पदुःखं जहाति सुधीः ॥ ६२ ॥ धीवरदत्तमहामिषमश्नन्वॆसारिणो म्रियते । तद्वद्विषयान्भुञ्जन्कालाकृष्टो नरः पतति ॥ ६३ ॥ उरगग्रस्तार्धतनुर्भेकोऽश्नातीह मक्षिकाः शतशः । एवं गतायुरपि सन्विषयान्समुपार्जयत्यन्धः ॥ ६४॥

मनोनिग्रहप्रकरणम् ।

स्वीयोद्गमतोयवहा सागरमुपयाति नीचमार्गेण । सा चेदुद्गम एव स्थिरा सती किं न याति वार्धित्वम् ॥ एवं मनः स्वहेतुं विचारयत्सुस्थिरं भवेदन्तः । न बहिर्वोदेति तदा किं नात्मत्वं स्वयं याति ॥ ६६ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

वर्षास्वम्भःप्रचयात्कूपे गुरुनिर्झरे पयः क्षारम् । ग्रीष्मेणैव तु शुष्के माधुर्य भजति तत्राम्भः ॥ ६७ ॥ तद्वद्विषयोद्रिक्तं तमः प्रधानं मनः कलुषम् । तस्मिन्विरागशुष्के शनकैराविर्भवेत्सत्त्वम् ॥ ६८ ॥ यं विषयमपि षित्वा धावति बाह्येन्द्रियद्वारा । ताप्राप्तौ खिद्यति तथा यथा स्वं गतं किंचित् ॥ ६९ ॥ नगनगरदुर्गदुर्गमसरितः परितः परिभ्रमचेतः । यदि नो लभते विषयं विषयन्त्रितमिव खिन्नमायाति ॥ तुम्बीफलं जलान्तर्बलाद्धः क्षिप्तमप्युपैत्यूर्ध्वम् । तद्वन्मनः स्वरूपे निहितं यत्नाद्बहिर्याति ॥ ७१ ॥ इह वा पूर्वभवे वा स्वकर्मणैवार्जितं फलं यद्यत् । शुभमशुभं वा तत्तद्भोगोऽप्यप्रार्थितो भवति ॥ ७२ ॥ चेतः पशुमशुभपथं प्रधावमानं निराकर्तुम् । वैराग्यमेकमुचितं गलकाष्ठं निर्मितं धात्रा ॥ ७३ ॥ निद्रावसरे यत्सुखमेतत्किं विषयजं यस्मात् । न हि चेन्द्रियप्रदेशावस्थानं चेतसो निद्रा ॥ ७४ ॥

प्रबोधसुधाकरः । अद्वारतुङ्गकुड्ये गृहेऽवरुद्धो यथा व्याघ्रः ।

बहुनिर्गमप्रयत्नैः श्रान्तस्तिष्ठति पतञ्श्वसंश्च तथा ॥ ७५ ॥

सर्वेन्द्रियावरोधादुद्योगशतैरनिर्गमं वीक्ष्य । शान्तं तिष्ठति चेतो निरुद्यमत्वं तदा याति ॥ ७६ ॥ प्राणस्पन्दनिरोधात्सत्सङ्गाद्वासनात्यागात् । हरिचरणभक्तियोगान्मनः स्ववेगं जहाति शनैः ॥ ७७ ॥

वैराग्यप्रकरणम् ।

परगृहगृहिणीपुत्रद्रविणानामागमे विनाशे वा । कथितौ हर्षविषादौ किं वा स्यातां क्षणं स्थातुः ॥ ७८ ॥ दैवात्स्थितं गतं वा यं कंचिद्विषयमीड्यमल्पं वा । नो तुष्यन्न च सीदन्वीक्ष्य गृहेष्वतिथिवन्निवसेत् ॥ ७९ ॥ ममताभिमानशून्यो विषयेषु पराङ्मुखः पुरुषः । तिष्ठन्नपि निजसदने न बाध्यते कर्मभिः कापि ॥ ८० ॥ कुत्राप्यरण्यदेशे सुनीलतृणवालुकोपचिते । शीतलतरुतलभूमौ सुखं शयानस्य पुरुषस्य ॥ ८१ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

तरवः पत्रफलाढ्याः सुगन्धशीतानिलाः परितः । कलकूजितवरविहगाः सरितो मित्राणि किं न स्युः ॥ वैराग्यभाग्यभाजः प्रसन्नमनसो निराशस्य । अप्रार्थितफलभोक्तुः पुंसो जन्मनि कृतार्थतेह स्यात् ॥ द्रव्यं पल्लवतश्च्युतं यदि भवेत्कापि प्रमादात्तदा शोकायाथ तदर्पितं श्रुतवते तोषाय च श्रेयसे । स्वातन्त्र्याद्विषयाः प्रयान्ति यदमी शोकाय ते स्युश्चिरं संत्यक्ताः स्वयमेव चेत्सुखमयं निःश्रेयसं तन्वते ॥ ८४ ॥ विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कटभवाटव्यां चिरं पर्यट- न्संतापत्रयदीर्घदावदहनज्वालावलीव्याकुल: । वल्गन्फल्गुषु सुप्रदीप्तनयनश्वेतः कुरङ्गो बला- दाशापाशवशीकृतोऽपि विषयव्याघ्रैर्मृषा हन्यते ॥ ८५ ॥

आत्मसिद्धिप्रकरणम् ।

उत्पन्नेऽपि विरागे विना प्रबोधं सुखं न स्यात् । स भवेद्गुरूपदेशात्तस्माद्गुरुमाश्रयेत्प्रथमम् ॥ ८६ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

यद्यपि जलधेरुदकं यद्यपि वा प्रेरकोऽनिलस्तत्र । तदपि पिपासाकुलितः प्रतीक्षते चातको मेघम् ॥ ८७ ॥

त्रेधा प्रतीतिरुक्ता शास्त्राद्गुरुतस्तथात्मनस्तत्र । । शास्त्रप्रतीतिरादौ यद्वन्मधुरो गुडोऽस्तीति ॥ ८८ ॥

अग्रे गुरुप्रतीतिर्दूराद्गुडदर्शनं यद्वत् । आत्मप्रतीतिरस्माद्गुडभक्षणजं सुखं यद्वत् ॥ ८९ ॥ रसगन्धरूपशब्दस्पर्शा अन्ये पदार्थाच । कस्मादनुभूयन्ते नो देहान्नेन्द्रियग्रामात् ॥ ९० ॥ मृतदेहेन्द्रियवर्गों यतो न जानाति दाहजं दुःखम् । प्राणश्चेन्निद्रायां तस्करबाधां स किं वेत्ति ॥ ९१ ॥ मनसो यदि वा विषयस्तद्युगपत्किं न जानाति । तस्य पराधीनत्वाद्यतः प्रमादस्य कस्त्राता ॥ ९२ ॥ गाढध्वान्तगृहान्ततः क्षितितले दीपं निधायोज्ज्वलं पञ्चच्छिद्रमधोमुखं हि कलशं तस्योपरि स्थापयेत् । तद्वाह्ये परितोऽनुरन्ध्रममलां वीणां च कस्तूरिकां सद्रत्नं व्यजनं न्यसेच्च. कलशच्छिद्राध्वनिर्गच्छताम् ॥९३॥

प्रबोधसुधाकरः ।

तेजोंशेन पृथक्पदार्थनिवज्ञानं हि यज्जायते तद्रन्यैः कलशेन वा किमु मृदो भाण्डेन तैलेन वा । किं सूत्रेण न चैतदस्ति रुचिरं प्रत्यक्ष वाधादतो दीपज्योतिरिहैकमेव शरणं देहे तथात्मा स्थितः ॥ ९४ ॥

मायासिद्धिप्रकरणम् ।

चिन्मात्रः परमात्मा ह्यपश्यदात्मानमात्मतया । अभवत्सोऽहंनामा तस्मादासीद्भिदो मूलम् ॥ ९५ ॥ द्वेधैव भाति तस्मात्पतिश्च पत्नी च तौ भवतां वै । तस्मादयमाकाशस्त्रिधैव परिपूर्यते सततम् ॥ ९६ ॥ सोऽयमपीक्षां चक्रे ततो मनुष्या अजायन्त । इत्युपनिषदः प्राहुर्दयितां प्रति याज्ञवल्क्योक्त्या ॥ ९७ ॥ चिरमानन्दानुभवात्सुषुप्तिरिव काप्यवस्थाभूत । परमात्मनस्तु तस्मात्स्वप्नवदेवोत्थिता माया ॥ ९८ ॥ सदसद्विलक्षणासौ परमात्मसदाश्रयानादिः । सा च गुणत्रयरूपा सूते सचराचरं विश्वम् ॥ ९९ ॥ माया तावददृश्या दृश्यं कार्य कथं जनयेत् । तन्तुभिरदृश्यरूपैः पटोऽल दृश्यः कथं भवति ॥ १०० ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

स्वप्ने सुरतानुभवाच्छुक्रद्रावो यथा शुभे वसने । अनृतं रतं प्रबोधे वसनोपतिर्भवेत्सत्या ॥ १०१ ॥ स्वप्ने पुरुषः सत्यो योषिदसत्या तयोर्युतिश्च मृषा । शुक्रद्रावः सत्यस्तद्वत्प्रकृतेऽपि संभवति ॥ १०२ ॥ एवमदृश्या माया तत्कार्य जगदिदं दृश्यम् । माया तावदियं स्याद्या स्वविनाशेन हर्षदा भवति ॥ १०३ ॥ रजनीवातिदुरन्ता न लक्ष्यतेऽत्र स्वभावोऽस्याः । सौदामिनीव नश्यति मुनिभिः संप्रेक्ष्यमाणैव ॥ १०४ ॥ माया ब्रह्मोपगताविद्या जीवाश्रया प्रोक्ता । चिदचिद्रन्थिश्चेतस्तदक्षयं ज्ञेयमा मोक्षात् ॥ १०५ ॥ घटमठकुड्यैरावृतमाकाशं तत्तदाह्वयं भवति । तद्वदविद्यावृतमिह चैतन्यं जीव इत्युक्तः ॥ १०६ ॥ ननु कथमावरणं स्यादज्ञानं ब्रह्मणो विशुद्धस्य । सूर्यस्येव तमिस्रं रात्रिभवं स्वप्रकाशस्य ॥ १०७ ॥ दिनकरकिरणोत्पन्नैर्मेघैराच्छाद्यते यथा सूर्यः । न खलु दिनस्य दिनत्वं तैर्विकृतैः सान्द्रसंघातैः ॥ १०८॥

P. 111. 2

प्रबोधसुधाकरः ।

अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि च्छाद्यते सुचिरम् । न परं तु लोकसिद्धा प्राणिषु तच्चेतनाशक्तिः ॥ १०९ ॥

लिङ्गदेहादिनिरूपणप्रकरणम् ।

स्थूलशरीरस्यान्तर्लिङ्गशरीरं च तस्यान्तः । कारणमस्याप्यन्तस्ततो महाकारणं तुर्यम् ॥ ११० ॥ स्थूलं निरूपितं प्रागधुना सूक्ष्मादितो ब्रूमः । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रुतिरिति यत्प्राह तत्सूक्ष्मम् ॥ १११ ॥ सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पञ्चेन्द्रियाणि पश्चैव । षोडशमन्तःकरणं तत्संघातो हि लिङ्गतनुः ॥ ११२ ॥ तत्कारणं स्मृतं यत्तस्यान्तर्वासनाजालम् । तस्य प्रवृत्तिहेतुर्बुद्धयाश्रयमत्र तु स्यात् ॥ ११३ ॥ तत्सारभूतबुद्धा यत्प्रतिफलितं तु शुद्धचैतन्यम् । जीवः स उक्त आद्यैर्योऽहमिति स्फूर्तिद्वपुषि ॥ ११४ ॥ चरतरतरङ्गसङ्गात्प्रतिबिम्बं भास्करस्य च चलं स्यात् । अस्ति तथा चलता चैतन्ये चित्तचावल्यात् ॥ ११५ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

नन्वर्कप्रतिबिम्बः सलिलादिषु यः स चावभासयति । किमितरपदार्थनिवहं प्रतिबिम्बोऽप्यात्मनस्तद्वत् ॥ ११६ ॥ प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः कांस्यादिपात्रेषु । तदनुप्रविष्टमन्तर्गृहमन्यार्थान्प्रकाशयति ॥ ११७ ॥ चित्प्रतिबिम्बस्तद्वद्धिषु यो जीवतां प्राप्तः । नेवादीन्द्रियमार्गैर्बहिरर्थान्सोऽवभासयति ॥ ११८ ॥

अद्वैतप्रकरणम् ।

तदिदं य एवमार्यो वेद ब्रह्माहमस्मीति । स इदं सर्वे च स्यात्तस्य हि देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ॥ येषां स भवत्यात्मा योऽन्यामथ देवतामुपास्ते यः । अहमन्योऽसावन्यश्चेत्थं यो वेद पशुवत्सः ॥ १२० ॥ इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च । ज्ञानी त्वात्मैवेयं मतिर्ममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ॥ ऋजु वक्रं वा काष्ठं हुताशदग्धं सद्भितां याति । तत्किं हस्तग्राह्यं ऋजुवत्राकारसत्त्वेऽपि ॥ १२२ ॥

प्रबोधसुधाकर ।

एवं य आत्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुषः । देहीव दृश्यतेऽसौ परं त्वसौ केवलो ह्यात्मा ॥ १२३ ॥ प्रतिफलति भानुरेकोऽनेकशरावोदकेषु यथा । तद्वदसौ परमात्मा ह्येोऽनेकेषु देहेषु ॥ १२४ ॥ दैवादेकशरावे भग्ने किंवा विलीयते सूर्यः । प्रतिबिम्बचञ्चलत्वादर्कः किं चञ्चलो भवति ॥ १२५ ॥ स्वव्यापारं कुरुते यथैकसवितुः प्रकाशेन । तद्वच्चराचरमिदं ह्येकात्मसत्तया चलति ॥ १२६ ॥ येनोदकेन कदलीचम्पकजात्यादयः प्रवर्धन्ते । मूलकपलाण्डुलशुनास्तेनैवैते विभिन्नरसगन्धाः ॥ १२७ ॥ एको हि सूत्रधारः काष्ठप्रकृतीरनेकशो युगपत् । स्तम्भाग्रपट्टिकायां नर्तयतीह प्रगूढतया ॥ १२८ ॥ गुडखण्डशर्कराद्या भिन्नाः स्युर्विकृतयो यथैकेोः । केयूरकङ्कणाया यथैकहेनो भिदाच पृथक् ॥ १२९ ॥ एवं पृथक्स्वभावं पृथगाकारं पृथग्वृत्ति । जगदुञ्चावचमुश्चैरेकेनैवात्मना चलति ॥ १३० ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

स्कन्धधृतसिद्धमन्नं यावन्नाश्नाति मार्गगस्तावत् । स्पर्शभक्षुत्पीडे तस्मिन्भुक्ते न ते भवतः ॥ १३१ ॥ मानुषमतङ्गमहिषश्वसूकरादिष्वनुस्यूतम् । .२१ यः पश्यति जगदीशं स एव भुङ्क्तेऽद्वयानन्दम ॥ १३२ ॥

कर्तृत्वभोक्तृत्व प्रकरणम् ।

यद्वत्सूर्येऽभ्युदिते स्वव्यवहारं जनः कुरुते । तं न करोति विवस्वान्न कारयति तद्वदात्मापि ॥ १३३ ॥ लोहे हुतभुग्व्याप्ते लोहान्तरताड्यमानेऽपि । तस्यान्तर्गतवह्नेः किं स्यान्निर्घातजं दुःखम ॥ १३४ ॥ निष्ठुरकुठारघातैः काष्ठे संछेद्यमानेऽपि । अन्तर्वर्ती वह्निः किं घातैश्छेद्यते तद्वत् ॥ १३५ ॥ तनुसंबन्धाज्जातैः सुखदुःखैलिप्यते नात्मा । ब्रूते श्रुतिरपि भूयोऽनश्नन्नन्योऽभिचाकशीत्यादि ॥ १३६ ॥ निशि वेश्मनि प्रदीपे दीप्यति चौरस्तु वित्तमपहरति । ईरयति वारयति वा तं दीपः किं तथात्मापि ॥ १३७ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

गेहान्ते दैववशात्कस्मिंश्चित्समुदिते विपन्ने वा । दीपस्तुष्यत्यथवा विद्यति किं तद्वदात्मापि ॥ १३८ ॥

स्वप्रकाशनाप्रकरणम् ।

रविचन्द्रवह्निदीपप्रमुखाः स्वपरप्रकाशाः स्युः । यद्यपि तथाप्यमभिः प्रकाश्यते क्वापि नैवात्मा ॥ १३९ ॥ चक्षुद्वरैिव स्यात्परात्मना भानमेतेषाम् । यद्वा तेऽपि पदार्था न ज्ञायन्तेऽथ केवलालोकात् ॥१४०॥ तत्राप्यक्षिद्वारा सहायभूतो न चेदात्मा । नो चेत्सत्यालोके पश्यत्यन्धः कथं नार्थान् ॥ १४१ ॥ सत्यात्मन्यपि किं नो ज्ञानं तच्चेन्द्रियान्तरेण स्यात् । अन्धे प्रतिबन्धे करसंबन्धे पदार्थभानं हि ॥ १४२ ॥ जानाति येन सर्वे केन च तं वा विजानीयात् । इत्युपनिषदामुक्तिर्बध्यत आत्मात्मना तस्मात् ॥ १४३ ॥

नादानुसंधानप्रकरणम् ।

यावत्क्षणं क्षणार्ध स्वरूपपरिचिन्तनं क्रियते । तावद्दक्षिणकर्णे त्वनाहतः श्रूयते शब्दः ॥ १४४ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

सिद्धयारम्भस्थिरताविश्रमविश्वासबीजशुद्धीनाम् । उपलक्षणं हि मनसः परमं नादानुसंधानम् ॥ १४५ ॥ भेरीमृदङ्गशङ्खाद्याहतनादे मनः क्षणं रमते । २३ किं पुनरनाहतेऽस्मिन्मधुमधुरेऽखण्डिते स्वच्छे ॥ १४६ ॥ चित्तं विषयोपरमाद्यथा यथा याति नैश्वल्यम् । वेणोरिव दीर्घतरस्तथा तथा श्रूयते नादः ॥ १४७ ॥ नादाभ्यन्तर्वर्ति ज्योतिर्यद्वर्तते हि चिरम् । तव मनो लीनं चेन्न पुनः संसारबन्धाय ॥ १४८ ॥ परमानन्दानुभवात्सुचिरं नादानुसंधानात् । श्रेष्ठश्चित्तलयोऽयं सत्स्वन्यलयेष्वनेकेषु ॥ १४९ ॥

मनोलयप्रकरणम् ।

संसारतापतप्तं नानायोनिभ्रमात्परिश्रान्तम् । लब्ध्वा परमानन्दं न चलति चेतः कदा क्वापि ॥ १५० ॥ अद्वैतानन्दभरात्किमिदं कोऽहं च कस्याहम् । इति मन्थरतां यातं यदा तदा मूर्छितं चेतः ॥ १५१ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

चिरतरमात्मानुभवादात्माकारं प्रजायते चेतः । सरिदिव सागरयाता समुद्रभावं प्रयात्युचैः ॥ १५२ ॥ आत्मन्यनुप्रविष्टं चित्तं नापेक्षते पुनर्विषयान् । क्षीरादुद्धृतमाज्यं यथा पुनः क्षीरतां न यातीह ॥ १५३ ॥ दृष्टौ द्रष्टरि दृश्ये यदनुस्यूतं च मानमात्रं स्यात् । तत्रोपक्षीणं चेच्चित्तं तन्मूर्छितं भवति ॥ १५४ ॥ याति स्वसंमुखत्वं दृङ्मात्रं वा यदा तदा भवति । दृश्यद्रष्टृविभेदो ह्यसंमुखेऽस्मिन्न तद्भवति ॥ १५५ ॥ एकस्मिन्दृड्यात्रे त्रेधा द्रष्टादिकं हि समुदेति । विविधे तस्मिँल्लीने यावं शिष्यते पश्चात् ॥ दर्पणतः प्राक्पश्चादस्ति मुखं प्रतिमुखं तदाभाति । आदर्शेऽपि च नष्टे मुखमस्ति मुखे तथैवात्मा ॥ १५७ ॥

प्रबोधप्रकरणम् ।

माधुर्य गुडपिण्डे यत्तत्तस्यांशकेऽणुमात्रेऽपि । एवं न पृथग्भावो गुडत्वमधुरत्वयोरस्ति ॥ १५८ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

अथवा न भिन्नभावः कर्पूरामोदयोरेवम् । आत्मस्वरूपमनसां पुंसां जगदात्मतां याति ॥ १५९ ॥ यद्भावानुभवः स्यान्निद्रादौ जागरस्यान्ते । २५ अन्तः स चेत्स्थिरः स्याल्लभते हि तदाद्वयानन्दम् ॥ १६०॥ अतिगम्भीरेऽपारे ज्ञानचिदानन्दसागरे स्फारे । कर्मसमीरणतरला जीवतरङ्गावलिः स्फुरति ॥ १६१ ॥ खरतरकरैः प्रदीप्तेऽभ्युदिते चैतन्यतिग्मांशौ । स्फुरति मृषैव समन्तादनेकविधजीवमृगतृष्णा ॥ १६२ ॥ अन्तरदृष्टे यस्मिञ्जगदिदमारात्परिस्फुरति । दृष्टे यस्मिन्सकृदपि विलीयते क्वाप्यसद्रूपम् ॥ १६३ ॥ बाह्याभ्यन्तरपूर्णः परमानन्दार्णवे निमग्नो यः । चिरमाप्लुत इव कलशो महाहदे जह्नुतनयायाः ॥ १६४॥ पूर्णात्पूर्णतरे परात्परतरेऽप्यज्ञातपारे हरौ संविस्फारसुधार्णवे विरहिते वीचीतरङ्गादिभिः । भास्वत्कोटिविकासितोज्ज्वलदिगाकाशप्रकाशे परे स्वानन्दैकरसे निमग्नमनसां न त्वं न चाहं जगत् ॥

प्रबोधसुधाकरः । द्विधाभक्तिप्रकरणम् ।

चित्ते सत्त्वोत्पत्तौ तटिदिव बोधोदयो भवति । तव स स्थिरः स्याद्यदि चित्तं शुद्धिमुपयाति ॥ १६६ ॥ शुद्धयति हि नान्तरात्मा कृष्णपदाम्भोजभक्तिमृते । वसनमिव क्षारोदैर्भक्त्या प्रक्षाल्यते चेतः ॥ १६७ ॥ यद्वत्समलादर्शे सुचिरं भस्मादिना शुद्धे । प्रतिफलति वक्त्रमुच्चैः शुद्धे चित्ते तथा ज्ञानम् ॥ १६८ ॥

जानन्तु तत्र बीजं हरिभक्त्या ज्ञानिनो ये मूर्त चैवामूर्त द्वे एव ब्रह्मणो रूपे । १६९ ॥ स्युः ।

इत्युपनिषत्तयोर्वा द्वौ भक्तो भगवदुपदिष्टौ । क्लेशादक्केशाद्वा मुक्तिः स्यादेतयोर्मध्ये ॥ १७० ॥ स्थूला सूक्ष्मा चेति द्वेधा हरिभक्तिरुद्दिष्टा । प्रारम्भे स्थूला स्यात्सूक्ष्मा तस्याः सकाशाच्च ॥ १७१ ॥ स्वाश्रमधर्माचरणं कृष्णप्रतिमार्चनोत्सवो नित्यम् । विविधोपचार करणैर्हरिदासैः संगमः शश्वत् ॥ १७२ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

कृष्णकथा संश्रवणे महोत्सवः सत्यवादश्च । परयुवतौ द्रविणे वा परापवादे पराङ्मुखता ॥ १७३ ॥ प्राम्यकथासुद्वेगः सुतीर्थगमनेषु तात्पर्यम् । यदुपतिकथावियोगे व्यर्थं गतमायुरिति चिन्ता ॥ १७४ ॥ एवं कुर्वति भक्तिं कृष्णकथानुग्रहोत्पन्ना । समुदेति सूक्ष्मभक्तिर्यस्या हरिरन्तराविशति ॥ १७५ ॥ स्मृतिसत्पुराणवाक्यैर्यथाश्रुतायां हरेर्मूर्ती । मानसपूजाभ्यासो विजननिवासेऽपि तात्पर्यम् ॥ १७६ ॥ सत्यं समस्तजन्तुषु कृष्णस्यावस्थितेर्ज्ञानम् । अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूतानुकम्पा स्यात् ॥ १७७ ॥ प्रमितयदृच्छालाभे संतुष्टिर्दारपुत्रादौ । ममताशून्यत्वमतो निरहंकारत्वमक्रोधः ॥ १७८ ॥ मृदुभाषिता प्रसादो निजनिन्दायां स्तुतौ समता । सुखदुःखशीतलोष्णद्वन्द्वसहिष्णुत्वमापदो न भयम् ॥ निद्राहारविहारष्वनादरः सङ्गराहित्यम् । वचने चानवकाशः कृष्णस्मरणेन शाश्वती शान्तिः ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

केनापि गीयमाने हरिगीते वेणुनादे वा । आनन्दाविर्भावो युगपत्स्याद्धृष्टसात्त्विकोद्रेकः ॥ १८१ ॥ तस्मिन्ननुभवति मनः प्रगृह्यमाणं परात्मसुखम् । स्थिरतां याते तस्मिन्याति मदोन्मत्तदन्तिदशाम् ॥ १८२ ॥ जन्तुषु भगवद्भावं भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः । एतादृशी दशा तदैव हरिदासवर्यः स्यात् ॥ १८३ ॥

ध्यानविधिप्रकरणम् ।

यमुनातटनिकट स्थित वृन्दावनकानने महारम्ये । कल्पद्रुमतलभूमौ चरणं चरणोपरि स्थापय ॥ १८४ ॥ तिष्ठन्तं घननीलं स्वतेजसा भासयन्तमिह विश्वम् । पीताम्बरपरिधानं चन्दनकर्पूरलिप्तसर्वाङ्गम् ॥ १८५ ॥ आकर्णपूर्णनेत्रं कुण्डलयुगमण्डितश्रवणम् । मन्दस्मितमुखकमलं सुकौस्तुभोदारमणिहारम् ॥ १८६ ॥ वलयाङ्गुलीयकाद्यानुज्ज्वलयन्तं स्वलंकारान् । गलविलुलितवनमालं स्वतेजसापास्तकलिकालम् ॥ १८७ ॥

प्रबोधसुधाकरः । गुजारवालिकलितं गुञ्जापुञ्जान्विते शिरसि ।

२९.

भुञ्जानं सह गोपैः कुञ्जान्तरवर्तिनं हरिं स्मरत ॥ १८८ ॥

मन्दारपुष्पवासितमन्दानिलसेवितं परानन्दम् । मन्दाकिनीयुतपदं नमत महानन्ददं महापुरुषम् ॥ सुरभीकृतदिग्वलयं सुरभिशतैरावृतं सदा परितः । सुरभीतिक्षपणमहासुरभीमं यादवं नमत ॥ १९० ॥

कंदर्पकोटिसुभगं वाञ्छितफलदं दयार्णवं कृष्णम् । त्यक्त्वा कमन्यविषयं नेत्रयुगं द्रष्टुमुत्सहते । १९१ ॥

पुण्यतमामतिसुरसां मनोऽभिरामां हरेः कथां त्यक्त्वा । श्रोतुं श्रवणद्वन्द्वं ग्राम्यं कथमादरं भवति ॥ १९२ ॥ दौर्भाग्यमिन्द्रियाणां कृष्णे विषये हि शाश्वतिके । क्षणिकेषु पापकरणेष्वपि सज्जन्ते यदन्यविषयेषु ॥ १९३ ॥

सगुणनिर्गुणयोरैक्यप्रकरणम् ।

श्रुतिभिर्महापुराणैः सगुणगुणातीतयोरैक्यम् । यत्प्रोक्तं गूढतया तदहं वक्ष्येऽतिविशदार्थम् ॥ १९४॥

प्रबोधसुधाकरः । भूतंप्वन्तर्यामी ज्ञानमय: सच्चिदानन्दः । प्रकृतेः परः परात्मा यदुकुलतिलकः स एवायम् ॥। १९५ ॥

ननु सगुणो दृश्यतनुस्तथैकदेशाधिवासञ्च । स कथं भवेत्परात्मा प्राकृतवद्रागरोषयुतः ॥ १९६ ॥ इतर दृश्यपदार्था लक्ष्यन्तेऽनेन चक्षुषा सर्वे । भगवाननया दृष्ट्या न लक्ष्यते ज्ञानदृग्गम्यः ॥ १९७ ॥ यद्विश्वरूपदर्शनसमये पार्थाय दत्तवान्भगवान् । दिव्यं चक्षुस्तस्माददृश्यता युज्यते नृहरौ ॥ १९८ ॥ साक्षाद्यथैकदेशे वर्तुलमुपलभ्यते रवेर्बिम्बम् । विश्वं प्रकाशयति तत्सर्वैः सर्वत्र दृश्यते युगपत् ॥ १९९॥ यद्यपि साकारोऽयं तथैकदेशी विभाति यदुनाथः । सर्वगतः सर्वात्मा तथाप्ययं सच्चिदानन्दः ॥ २०० ॥ एको भगवान्रेमे युगपद्गोपीष्वनेकासु । अथवा विदेहजनकश्रुतदेवभूदेवयोर्हरिर्युगपत् ॥ २०१ ॥ अथवा कृष्णाकारां स्वचमूं दुर्योधनोऽपश्यत् । तस्माद्व्यापक आत्मा भगवान्हरिरीश्वरः कृष्णः ॥ २०२ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

वक्षसि यदा जघान श्रीवत्सः श्रीपतेः स किं द्वेष्यः । भक्तानामसुराणामन्येषां वा फलं सदृशम् ॥ २०३ ॥ तस्मान्न कोऽपि शत्रुर्नो मित्रं नाप्युदासीनः । नृहरिः सन्मार्गस्थः सफलः शाखीव यदुनाथः ॥ २०४ ॥ लोहशलाकानिवहैः स्पर्शाश्मनि भिद्यमानेऽपि । स्वर्णत्वमेति लौहं द्वेषादपि विद्विषां तथा प्राप्तिः ॥ २०५ ॥ नन्वात्मनः सकाशादुत्पन्ना जीवसंततिश्चेयम् । जगतः प्रियतर आत्मा तत्प्रकृते नैव संभवति ॥ २०६ ॥ वत्साहरणावसरे पृथग्वयोरूपवासनाभूषान् । हरिरजमोहं कर्तुं सवत्सगोपान्विनिर्ममे स्वस्मात् ॥ २०७॥ अग्नेर्यथा स्फुलिङ्गाः क्षुद्रास्तु व्युच्चरन्तीति । श्रुत्यर्थ दर्शयितुं स्वतनोरतनोत्स जीवसंदोहम् ॥ २०८ ॥ यमुनातीरनिकुजे कदाचिदपि वत्सकांश्च चारयति । कृष्णे तथार्यगोपेषु च वरगोष्ठेषु चारयत्स्वारात् ॥ २०९॥ वत्सं निरीक्ष्य दूराद्गावः स्नेहेन संभ्रान्ताः । तदभिमुखं धावन्त्यः प्रययुगपैश्च दुर्वाराः ॥ २१० ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

प्रम्रवभरेण भूयः स्रुतस्तनाः प्राप्य पूर्ववद्वत्सान् । पृथुरसनया लिहन्त्यस्तर्णकवत्यः प्रपाययन्प्रमुदा ॥ २१२ ॥ गोपा अपि निजबालाञ्जगृहुर्मूर्धानमाघ्राय । इत्थमलौकिक लाभस्तेषां तत्र क्षणं ववृधे ॥ २१२ ॥ गोपा वत्साश्चान्या पूर्व कृष्णात्मका ह्यभवन । तेनात्मनः प्रियत्वं दर्शितमेतेषु कृष्णेन ॥ २१३ ॥ प्रेयः पुत्राद्वित्तात्प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मात् । अन्तरतरं यदात्मेत्युपनिषदः सत्यताभिहिता ॥ २१४ ॥ नवच्चावचभूतेष्वात्मा सम एव वर्ततेऽथ हरिः । दुर्योधनेऽर्जुने वा तरतमभावं कथं नु गतवान्सः ॥ २१५ ॥ बधिरान्धपङ्गुमूका दीर्घाः खर्वा: सरूपाश्च । सर्वे विधिना दृष्टाः सवत्सगोपाश्चतुर्भुजास्तेन ॥ २१६ ॥ भूतसमत्वं नृहरेः समो हि मशकेन नागेन । लोकैः समस्त्रिभिर्वेत्युपनिषदा भाषितः साक्षात् ॥ २१७ ॥ आत्मा तावदभोक्ता तथैव ननु वासुदेवश्चेत् । नानाकैतवयत्रैः पररमणीभिः कथं रमते ॥ २१८ ॥

प्रबोधसुधाकरः । सुन्दरमभिनवरूपं कृष्णं दृष्ट्वा विमोहिता गोप्यः ।

तमभिलषन्त्यो मनसा कामाद्विरहव्यथां प्रापुः ॥ २१९ ॥

गच्छन्त्यस्तिष्ठन्त्यो गृहकृत्यपराश्च भुञ्जानाः । कृष्णं विनान्यविषयं समक्षमपि जातु नाविन्दन् ॥ २२०॥ दुःसहविरह भ्रान्त्या स्वपतीन्ददृशुस्तरून्नरांश्च पशून् । हरिरयमिति सुप्रीताः सरभसमालिङ्गन्यांचक्रुः ॥ २२१ ॥ कापि च कृष्णायन्ती कस्याश्चित्पूतनायन्त्याः । अपिबत्स्तनमिति साक्षाव्यासो नारायणः प्राह ॥ २२२ ॥ तस्मान्निजनिजयितान्कृष्णाकारान्वृजस्त्रियो वीक्ष्य । स्वपरनृपतिपत्नीनामन्तर्यामी हरिः साक्षात् ॥ २२३ ॥ परमार्थतो विचारे गुडतन्मधुरत्वदृष्टान्तात् । नश्वरमपि नरदेहं परमात्माकारतां याति ॥ २२४ ॥ किं पुनरनन्तशक्तेर्लीलावपुरीश्वरस्येह । कर्माण्यलौकिकानि स्वमायया विदधतो नृहरेः ॥ २२५ ॥ मृद्भक्षणेन कुपितां विकसितवदनां स्वमातरं वक्रे । विश्वमदर्शयदखिलं किं पुनरथ विश्वरूपोऽसौ ॥ २२६ ॥

S. P. III. 3

प्रबोधसुधाकरः । आनुग्रहिकप्रकरणम् ।

विषविषमस्तनयुगलं पाययितुं पूतना गृहं प्राप्ता । तस्याः पृथुभाग्याया आसीत्कृष्णार्पणो देहः ॥ २२७ ॥ अनयत्पृथुतरशकटं निजनिकटं वा कृतापराधमपि । कण्ठाश्लेषविशेषादवधीद्वाल्येऽसुरं कृष्णः ॥ २२८ ॥ यमलार्जुनौ तरू उन्मूल्योलूखलगतश्चिरं खिन्नौ । रिङ्गनङ्गणभूमौ स्वमालयं प्रापयन्नृहरिः ॥ २२९ ॥ नित्यं त्रिदशद्वेषी येन च मृत्योर्वशीकृतः केशी । काकः कोऽपि वराको बकोऽप्यशोकं गतो लोकम् ॥ गोगोपीगोपानां निकरमहिं पीडयन्तमतिवेगात् । अनघमघासुरमकरोत्पृथुतरमुरगेश्वरं भगवान् ॥ २३१ ॥ पीत्वारण्यहुताशनमसह्यतत्तेजसो हेतोः । दग्धान्मुग्धानखिलाञ्जुगोप गोपान्कृपासिन्धुः ॥ २३२ ॥ पातुं गोकुलमाकुलमशनितद्विर्षणैः कृष्णः । असहाय एकहस्ते गोवर्धनमुद्दधारोत्रैः ॥ २३३ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

वासोलोभाकलितं धावद्रजकं शिलातलैर्हत्वा । विस्मृत्य तदपराधं विकुण्ठवासोऽर्पितस्तस्मै ॥ २३४ ॥ त्रेधा वक्रशरीरामतिलम्बोष्ठीं स्खलद्वपुर्वचनात् । स्रक्चन्दनपरितोषात्कुब्जामृज्वाननामकरोत् ॥ २३५ ॥ निहतः पपात हरिणा हरिचरणायेण कुवलयापीडः । तुङ्गोन्मत्तमतङ्गः पतङ्गवद्दीपकस्याग्रे ॥ २३६ ॥

युद्धमिषात्सह रङ्गे श्रीरङ्गेनाङ्गसंगमं प्राप्य । मुष्टिकचाणूराख्यौ ययतुर्निःश्रेयसं सपदि ॥। २३७ ॥

देहकृतादपराधाद्वैकुण्ठोत्कण्ठितान्तरात्मानम् । यदुवरकुलावतंसः कंसं विध्वंसयामास ॥ २३८ ॥ हरिसंदर्शनयोगात्पृथुरणतीर्थे निमज्जते तस्मै । भगवान्नु प्रददाद्यः सद्यःञ्चैद्याय सायुज्यम् ॥ २३९ ॥ मीनादिभिरवतारैर्निहताः सुरविद्विषो बहवः । नीतास्ते निजरूपं तत्र च मोक्ष का वार्ता ॥ २४० ॥ ये यदुनन्दननिहतास्ते तु न भूयः पुनर्भवं प्रापुः । तस्मादवताराणामन्तर्यामी प्रवर्तकः कृष्णः ॥ २४१ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

ब्रह्माण्डानि बहूनि पङ्कजभवान्प्रत्यण्डमत्यद्भुता- न्गोपान्वत्सयुतानदर्शयदजं विष्णूनशेषांश्च यः । शंभुर्यच्चरणोदकं स्वशिरसा धत्ते च मूर्तित्रया- कृष्णो वै पृथगस्ति कोऽप्यविकृतः सच्चिन्मयो नीलिमा ॥ कृपापात्रं यस्य त्रिपुररिपुरम्भोजवसतिः सुता जह्नोः पूता चरणनख निर्णेजनजलम् । प्रदानं वा यस्य त्रिभुवनपतित्वं विभुरपि निदानं सोऽस्माकं जयति कुलदेवो यदुपतिः ॥ २४३ ॥ मायाहस्तेऽर्पयित्वा भरणकृतिकृते मोहमूलोद्भवं मां मातः कृष्णाभिधाने चिरसमयमुदासीनभावं गतासि । कारुण्यैकाधिवासे सकृदपि वदनं नेक्षसे त्वं मदीयं तत्सर्वज्ञे न कर्तुं प्रभवसि भवती किं नु मूलस्य शान्तिम् ॥ उदासीनः स्तब्धः सततमगुणः सङ्गरहितो भवांस्तातः कातः परमिह भवेज्जीवनगतिः । अकस्मादस्माकं यदि न कुरुते स्नेहमथ त- द्वसस्व स्वीयान्तर्विमलजढरेऽस्मिन्पुनरपि ॥ २४५ ॥

प्रबोधसुधाकरः । लोकाधीशे त्वयीशे किमिति भवभवा वेदना स्वाश्रितानां

३७. संकोचः पङ्कजानां किमिह समुदिते मण्डले चण्डरश्मेः । भोगः पूर्वार्जितानां भवति भुवि नृणां कर्मणां चेदवश्यं तन्मे दृष्टैर्नृपुष्टैर्ननु दनुजनृपैरूर्जितं निर्जितं ते ॥ २४६ ॥ नित्यानन्दसुधानिधेरधिगतः सनीलमेघः सता- मौत्कण्ठ्यप्रबलप्रभञ्जनभरैराकर्षितो वर्षति । विज्ञानामृतमद्भुतं निजवचो धाराभिरारादिदं चेतश्चातक चेन्न वाञ्छति मृषाकान्तोऽसि सुप्तोऽसि किम् ॥ चेतश्चञ्चलतां विहाय पुरतः संधाय कोटिद्वयं तत्रैकत्र निधेहि सर्वविषयानन्यत्र च श्रीपतिम् । विश्रान्तिर्हितमप्यहो क नु तयोर्मध्ये तदालोच्यतां युक्त्या वानुभवेन यत्र परमानन्दश्च तत्सेव्यताम् ॥२४८॥ पुत्रान्पौत्रमथ स्त्रियोऽन्ययुवतीर्वित्तान्यथोऽन्यद्धनं भोज्यादिष्वपि तारतम्यवशतो नालं समुत्कण्ठया । नैतादृग्यदुनायके समुदिते चेतस्यनन्ते विभौ सान्द्रानन्दसुधार्णवे विहरति स्वैरं यतो निर्भयम् ॥ २४९ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

काम्योपासनयार्थयन्त्यनुदिनं किंचित्फलं सेप्सितं किंचित्स्वर्गमथापवर्गमपरैर्योगादियज्ञादिभिः । अस्माकं यदुनन्दनाङ्घ्रियुगलध्यानावधानार्थिनां किं लोकेन दमेन किं नृपतिना स्वर्गापवर्गैश्च किम् ॥ २५०॥ आश्रितमात्रं पुरुषं स्वाभिमुखं कर्षति श्रीशः । लोहमपि चुम्बकाश्मा संमुखमात्रं जडं यद्वत् ॥ २५१ ॥ अयमुत्तमोऽयमधमो जात्या रूपेण संपदा वयसा । यो वेत्थं न वेत्ति भगवाननुग्रहावसरे ॥ २५२ ॥ अन्तःस्थभावभोक्ता ततोऽन्तरात्मा महामेघः । खदिरश्चम्पक इव वा प्रवर्षणं किं विचारयति ॥ २५३ ॥

प्रबोधसुधाकरः ।

यद्यपि सर्वत्र समस्तथापि नृहरिस्तथाप्येते । भक्ताः परमानन्दे रमन्ति सदयावलोकेन ॥ २५४ ॥ सुतरामनन्यशरणाः क्षीराद्याहारमन्तरा यद्वत् । केवलया स्नेहदृशा कच्छपतनयाः प्रजीवन्ति ॥ २५५ ॥ यद्यपि गगनं शून्यं तथापि जलदामृतांशुरूपेण । चातकचकोरनाम्नोर्दृढभावात्पूरयत्याशाम् ॥ २५६ ॥ तद्वद्भजतां पुंसां दृग्वाङ्मनसामगोचरोऽपि हरिः । कृपया फलत्यकस्मात्सत्यानन्दामृतेन विपुलेन ॥ २५७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द- भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रबोधसुधाकरः समाप्तः ॥

स्वात्मप्रकाशिका JA

॥ श्रीः ॥

॥ स्वात्मप्रकाशिका ॥

जगत्कारणमज्ञानमेकमेव चिदन्वितम् । एक एव मनः साक्षी जानात्येवं जगत्त्रयम् ॥ १ ॥ विवेकयुक्तबुद्ध्याहं जानाम्यात्मानमद्वयम् । तथापि बन्धमोक्षादिव्यवहारः प्रतीयते ॥ २ ॥ विवर्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । इति संशयपाशेन बद्धोऽहं छिन्द्धि संशयम् ॥ ३॥ एवं शिष्यवचः श्रुत्वा गुरुराहोत्तरं स्फुटम् । नाज्ञानं न च बुद्धिश्च न जगन्न च साक्षिता ॥ ४ ॥ बन्धमोक्षादयः सर्वे कृताः सत्येऽद्वये त्वयि । भातीत्युक्ते जगत्सर्वं सद्रूपं ब्रह्म तद्भवेत् ॥ ५ ॥ सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्तते तज्जगन्न हि ॥ ६ ॥ यथेक्षुमभिसंव्याप्य शर्करा वर्तते तथा । आश्चर्यब्रह्मरूपेण त्वं व्याप्तोऽसि जगत्त्रयम् ॥ ७ ॥ मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् । जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं सुविचारतः ॥ ८ ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनस्त्वयि कल्पिताः । बुद्बुदादितरङ्गान्ता विकाराः सागरे यथा ॥ ९ ॥ तरङ्गत्वं ध्रुवं सिन्धुर्न वाञ्छति यथा तथा । विषयानन्दवाञ्छा ते महदानन्दरूपतः ॥ १० ॥ पिष्टं व्याप्य गुडं यद्वन्माधुर्यं न हि वाञ्छति । पूर्णानन्दो जगद्वयाप्य तदानन्दं न वाञ्छति ॥ ११ ॥ दारिद्र्याशा यथा नास्ति संपन्नस्य तथा तव । ब्रह्मानन्दनिमग्नस्य विषयाशा न संभवेत् ॥ १२ ॥ विषं दृष्ट्वामृतं दृष्ट्वा विषं त्यजति बुद्धिमान् । आत्मानमपि दृष्ट्वा त्वं त्यजानात्मानमादरात् ॥ १३ ॥ घटावभासको भानुर्घटनाशे न नश्यति । देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति ॥ १४ ॥ निराकारं जगत्सर्वं निर्मलं सच्चिदात्मकम् । द्वैताभावात्कथं कस्माद्भयं पूर्णस्य मे वद ॥ १५ ॥ ब्रह्मादिकं जगत्सर्वं त्वय्यानन्दे प्रकल्पितम् । त्वय्येव लीनं हि जगत्त्वं कथं लीयसे वद ॥ १६ ॥ necessary for meter, added based on comparison with other copies न हि प्रपञ्चो न हि भूतजातं न चेन्द्रियं प्राणगणो न देहः । न बुद्धिचित्तं न मनो न कर्ता ब्रह्मैव सत्यं परमात्मरूपम् ॥ १७ ॥ सर्वं सुखं विद्धि सुदुःखनाशा- त्सर्वं च सद्रूपमसत्यनाशात् । चिद्रूपमेव प्रतिभानयुक्तं तस्मादखण्डं परमात्मरूपम् ॥ १८ ॥ चिदेव देहस्तु चिदेव लोका- श्चिदेव भूतानि चिदिन्द्रियाणि । कर्ता चिदन्तःकरणं चिदेव चिदेव सत्यं परमार्थरूपम् ॥ १९ ॥ न मे बन्धो न मे मुक्तिर्न मे शास्त्रं न मे गुरुः । मायामात्रविलासो हि मायातीतोऽहमद्वयः ॥ २० ॥ राज्यं करोतु विज्ञानी भिक्षामटतु निर्भयः । दोषैर्न लिप्यते शुद्धः पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ २१ । पुण्यानि पापकर्माणि स्वप्नगानि न जाग्रति । एवं जाग्रत्पुण्यपापकर्माणि न हि मे प्रभोः ॥ २२ ॥ कायः करोतु कर्माणि वृथा वागुच्यतामिह । राज्यं ध्यायतु वा बुद्धिः पूर्णस्य मम का क्षतिः ॥ २३ ॥ प्राणाश्चरन्तु तद्धर्मैः कामैर्वा हन्यतां मनः । आनन्दामृतपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत् ॥ २४ ॥ आनन्दाम्बुधिमग्नोऽसौ देही तत्र न दृश्यते । लवणं जलमध्यस्थं यथा तत्र लयं गतम् ॥ २५ ॥ इन्द्रियाणि मनः प्राणा अहंकारः परस्परम् । जाड्यसंगतिमुत्सृज्य मग्ना मयि चिदर्णवे ॥ २६ ॥ आत्मानमञ्जसा वेद्मि त्वज्ञानं प्रपलायितम् । कर्तृत्वमद्य मे नष्टं कर्तव्यं वापि न क्वचित् ॥ २७ ॥ चिदमृतसुखराशौ चित्तफेनं विलीनं क्षयमधिगत एव वृत्तिचञ्चत्तरङ्गः । स्तिमितसुखसमुद्रो निर्विचेष्टः सुपूर्णः कथमिह मम दुदुःखं सर्वदैकोऽहमस्मि ॥ २८ ॥ आनन्दरूपोऽहमखण्डबोधः परात्परोऽहं घनचित्प्रकाशः । मेघा यथा व्योम न च स्पृशन्ति संसारदुःखानि न मां स्पृशन्ति ॥ २९ ॥ अस्थिमांसपुरीषान्त्रचर्मलोमसमन्वितः । अन्नादः स्थूलदेहः स्यादतोऽहं शुद्धचिद्धनः ॥ ३० ॥ स्थूलदेहाश्रिता एते स्थूलाद्भिन्नस्य मे न हि । लिङ्गं जडात्मकं नाहं चित्स्वरूपोऽहमद्वयः ॥ ३१ ॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः । लिङ्गदेहाश्रिता ह्येते नैवालिङ्गस्य मे विभोः ॥ ३२ ॥ अनाद्यज्ञानमेवात्र कारणं देहमुच्यते । नाहं कारणदेहोऽपि स्वप्रकाशो निरञ्जनः ॥ ३३ ॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः । न सन्ति मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः ॥ ३४ ॥ जीवाद्भिन्नः परेशोऽस्ति परेशत्वं कुतस्तव । इत्यज्ञजनसंवादो विचारः क्रियतेऽधुना ॥ ३५ ॥ अधिष्ठानं चिदाभासो बुद्धिरेतत्रयं यदा । अज्ञानादेकवद्भाति जीव इत्युच्यते तदा ॥ ३६ ॥ अधिष्ठानं न जीवः स्यात्प्रत्येकं निर्विकारतः । अवस्तुत्वाच्चिदाभासो नास्ति तस्य च जीवता ॥ ३७ ॥ प्रत्येकं जीवता नास्ति बुद्धेरपि जडत्वतः । जीव आभासकूटस्थबुद्धित्रयमतो भवेत् ॥ ३८ ॥ मायाभासी विशुद्धात्मा त्रयमेतन्महेश्वरः । मायाभासोऽप्यवस्तुत्वात्प्रत्येकं नेश्वरो भवेत् ॥ ३९ ॥ पूर्णत्वान्निर्विकारत्वाद्विशुद्धत्वान्महेश्वरः । जडत्वहेतोर्मायायामीश्वरत्वं नु दुर्घटम् ॥ ४० ॥ तस्मादेतत्त्रयं मिथ्या तदर्थो नेश्वरो भवेत् । इति जीवेश्वरौ भातः स्वाज्ञानान्न हि वस्तुतः ॥ ४१ ॥ घटाकाशमठाकाशौ महाकाशे प्रकल्पितौ । एवं मयि चिदाकाशे जीवेशौ परिकल्पितौ ॥ ४२ ॥ मायातत्कार्यविलये नेश्वरत्वं च जीवता । ततः शुद्धचिदेवाहं चिद्व्योमनिरुपाधितः ॥ ४३ ॥ सत्यचिद्घनमनन्तमद्वयं सर्वदृश्यरहितं निरामयम् । यत्पदं विमलमद्वयं शिवं तत्सदाहमिति मौनमाश्रये ॥ ४४ ॥ पूर्णमद्वयमखण्डचेतनं विश्वभेदकलनादिवर्जितम् । अद्वितीयपरसंविदंशकं तत्सदाहमिति मौनमाश्रये ॥ ४५ ॥ जन्ममृत्युसुखदुःखवर्जितं जातिनीतिकुलगोत्रदूरगम् । चिद्विवर्तजगतोऽस्य कारणं तत्सदाहमिति मौनमाश्रये ॥ ४६ ॥ उलूकस्य यथा भानावन्धकारः प्रतीयते । स्वप्रकाशे परानन्दे तमो मूढस्य भासते ॥ ४७ । यथा दृष्टिनिरोधार्तो सूर्यो नास्तीति मन्यते । तथाज्ञानावृतो देही ब्रह्म नास्तीति मन्यते ॥ ४८ ॥ यथामृतं विषाद्भिन्नं विषदोषैर्न लिप्यते । न स्पृशामि जडाद्भिन्नो जडदोषान्प्रकाशयन् ॥ ४९ ॥ स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः । स्वल्पोऽपि बोधो महतीमविद्यां शमयेत्तथा ॥ ५० ॥ चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नानृतं मम । आनन्दत्वान्न मे दुःखमज्ञानाद्भाति तत्त्रयम् ॥ ५१ ॥ कालत्रये यथा सर्पो रज्जौ नास्ति तथा मयि । अहंकारादि देहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥ ५२ । भानौ तमःप्रकाशत्वान्नाङ्गीकुर्वन्ति सज्जनाः । तमस्तत्कार्यसाक्षीति भ्रान्तबुद्धिरहो मयि ॥ ५३ ॥ यथा शीतं जलं वह्निसंबन्धादुष्णवद्भवेत् । बुद्धितादात्म्यसंबन्धात्कर्तृत्वं वस्तुतो न हि ॥ ५४ ॥ जलबिन्दुभिराकाशं न सिक्तं न च शुध्यति । तथा गङ्गाजलेनायं न शुद्धो नित्यशुद्धतः ॥ ५५ ॥ वृक्षोत्पन्नफलैर्वृक्षो यथा तृप्तिं न गच्छति । मय्यध्यस्तान्नपानाद्यैस्तथा तृप्तिर्न विद्यते ॥ ५६ ॥ स्थाणौ प्रकल्पितश्चोरः स स्थाणुत्वं न बाधते । स्वस्मिन्कल्पितजीवश्च स्वं बाधितुमशक्यते ॥ ५७ ॥ अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः । विलीनाज्ञानतत्कार्ये मयि निद्रा कथं भवेत् ॥ ५८ ॥ बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं जागरः परिकीर्त्यते । विकारादिविहीनत्वाज्जागरो मे न विद्यते ॥ ५९ ॥ सूक्ष्मनाडीषु संचारो बुद्धेः स्वप्नः प्रजायते । संचारधर्मरहिते स्वप्नो नास्ति तथा मयि ॥ ६० ॥ परिपूर्णस्य नित्यस्य शुद्धस्य ज्योतिषो मम । आगन्तुकमलाभावात्किं स्नानेन प्रयोजनम् ॥ ६१ ॥ देशाभावात्क्व गन्तव्यं स्थानाभावात्क्व वा स्थितिः । पूर्णे मयि स्थानदेशौ कल्पितावहमद्वयः ॥ ६२ ॥ प्राणसंचारसंशोषात्पिपासा जायते खलु । शोषणानर्हचिद्रूपे मय्येषा जायते कथम् ॥ ६३ ॥ नाडीषु पीड्यमानासु वाय्वग्निभ्यां भवेत्क्षुधा । तयोः पीडनहेतुत्वात्संविद्रूपे कथं मयि ॥ ६४ ॥ शरीरस्थितिशैथिल्यं श्वेतलोमसमन्वितम् । जरा भवति सा नास्ति निरंशे मयि सर्वगे ॥ ६५ ॥ योषित्क्रीडा सुखस्यान्तर्गर्वाढ्यं यौवनं किल । आत्मानन्दे परे पूर्णे मयि नास्ति हि यौवनम् ॥ ६६॥ मूढबुद्धिपरिव्याप्तं दुःखानामालयं सदा । बाल्यं कोपनशीलान्तं न मे सुखजलाम्बुधेः ॥ ६७ ॥ एवं तत्त्वविचाराब्धौ निमग्नानां सदा नृणाम् । परमाद्वैतविज्ञानमपरोक्षं न संशयः ॥ ६८ ॥

इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्य- पादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ स्वात्मप्रकाशिका संपूर्णा ॥

मनीषापञ्चकम्

॥ श्रीः ॥

॥ मनीषापञ्चकम् ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरा या संविदुज्जृम्भते या ब्रह्मादिपिपीलिकान्ततनुषु प्रोता जगत्साक्षिणी । सैवाहं न च दृश्यवस्त्विति दृढप्रज्ञापि यस्यास्ति चे- च्चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ ब्रह्मैवाहमिदं जगच्च सकलं चिन्मात्रविस्तारितं सर्वं चैतदविद्यया त्रिगुणया शेषं मया कल्पितम् । इत्थं यस्य दृढा मतिः सुखतरे नित्ये परे निर्मले चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ शश्वन्नश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरो- र्नित्यं ब्रह्म निरन्तरं विसृशता निर्व्याजशान्तात्मना । भूतं भाति च दुष्कृतं प्रदहता संविन्मये पावके प्रारब्धाय समर्पितं स्ववपुरित्येषा मनीषा मम ॥ ३ ॥ या तिर्यङ्नरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुटा गृह्यते यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भान्ति स्वतोऽचेतनाः । तां भास्यैः पिहितार्कमण्डलनिभां स्फूर्तिं सदा भावय- न्योगी निर्वृतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ ४॥ यत्सौख्याम्बुधिलेशलेशत इमे शक्रादयो निर्वृता यच्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिर्निर्वृतः । यस्मिन्नित्यसुखाम्बुधौ गलितधीर्ब्रह्मैव न ब्रह्मवि- द्यः कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीषा मम ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ मनीषापञ्चकं संपूर्णम् ॥

_ अद्वैतपञ्चरत्नम्

॥ श्रीः ॥

॥ अद्वैतपञ्चरत्नम् ॥

नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्गो नाहंकारः प्राणवर्गो न बुद्धिः । दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ॥ १ ॥ रज्ज्वज्ञानाद्भाति रज्जौ यथाहिः स्वात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः । आप्तोक्त्याहिभ्रान्तिनाशे स रज्जु- र्जीवो नाहं देशिकोक्त्या शिवोऽहम् ॥ २ ॥ आभातीदं विश्वमात्मन्यसत्यं सत्यज्ञानानन्दरूपे विमोहात् । निद्रामोहात्स्वप्नवत्तन्न सत्यं शुद्धः पूर्णो नित्य एकः शिवोऽहं ॥ ३ ॥ नाहं जातो न प्रवृद्धो न नष्टो देहस्योक्ताः प्राकृताः सर्वधर्माः । कर्तृत्वादिश्चिन्मयस्यास्ति नाहं- कारस्यैव ह्यात्मनो मे शिवोऽहम् ॥ ४ ॥ मत्तो नान्यत्किंचिदत्रास्ति विश्वं सत्यं बाह्यं वस्तु मायोपकॢप्तम् । आदर्शान्तर्भासमानस्य तुल्यं । मय्यद्वैते भाति तस्माच्छिवोऽहम् ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ अद्वैतपञ्चरत्नं संपूर्णम् ॥

निर्वाणषटकम

॥ श्रीः ॥

॥ निर्वाणषट्कम् ॥

मनोबुद्ध्यहंकारचित्तानि नाहं न कर्णे न जिह्वा न च घ्राणनेत्रे । न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायु- श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ १ ॥ न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायु- र्न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः । न वाक्पाणिपादौ न चोपस्थपायू चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ २ ॥ न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः । न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्ष- श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ३ ॥ न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः । अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ४ ॥ न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता च जन्म । न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्य- श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ५ ॥ अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् । न चासंगतं नैव मुक्तिर्न बन्ध- श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ निर्वाणषट्कं संपूर्णम् ॥

SP. III 5 अद्वैतानुभूतिः

॥ श्रीः ॥

॥ अद्वैतानुभूतिः ॥

अहमानन्दसत्यादिलक्षणः केवलः शिवः । सदानन्दादिरूपं यत्तेनाहमचलोऽद्वयः ॥ १ ॥ अक्षिदोषाद्यथैकोऽपि द्वयवद्भाति चन्द्रमाः । एकोऽप्यात्मा तथा भाति द्वयवन्मायया मृषा ॥ २ ॥ अक्षिदोषविहीनानामेक एव यथा शशी । मायादोषविहीनानामात्मैवैकस्तथा सदा ॥ ३ ॥ द्वित्वं भात्यक्षिदोषेण चन्द्रे स्वे मायया जगत् । द्वित्वं मृषा यथा चन्द्रे मृषा द्वैतं तथात्मनि ॥ ४॥ आत्मनः कार्यमाकाशो विनात्मानं न संभवेत् । कार्यस्य पूर्णता सिद्धा किं पुनः पूर्णतात्मनः ॥ ५ ॥ कार्यभूतो यथाकाश एक एव न हि द्विधा । हेतुभूतस्तथात्मायमेक एव विजानतः ॥ ६ ॥ एकोऽपि द्वयवद्भाति यथाकाश उपाधितः । एकोऽपि द्वयवत्पूर्णस्तथात्मायमुपाधितः ॥ ७ ॥ कारणोपाधिचैतन्यं कार्यसंस्थाच्चितोऽधिकम् । न घटाभ्रान्मृदाकाशः कुत्रचिन्नाधिको भवेत् ॥ ८ ॥ निर्गतोपाधिराकाश एक एव यथा भवेत् । एक एव तथात्मायं निर्गतोपाधिकः सदा ॥ ९ ॥ आकाशादन्य आकाश आकाशस्य यथा न हि । एकत्वादात्मनो नान्य आत्मा सिध्यति चात्मनः ॥ १० ॥ मेघयोगाद्यथा नीरं करकाकारतामियात् । मायायोगात्तथैवात्मा प्रपञ्चाकारतामियात् ॥ ११ ॥ वर्षोपल इवाभाति नीरमेवाभ्रयोगतः । वर्षोपलविनाशेन नीरनाशो यथा न हि ॥ १२ ॥ आत्मैवायं तथा भाति मायायोगात्प्रपञ्चवत् । प्रपञ्चस्य विनाशेन स्वात्मनाशो न हि क्वचित् ॥ १३ ॥ जलादन्य इवाभाति जलोत्थो बुद्बुदो यथा । तथात्मनः पृथगिव प्रपञ्चोऽयमनेकधा ॥ १४ ॥ यथा बुद्बुदनाशेन जलनाशो न कर्हिचित् । तथा प्रपञ्चनाशेन नाशः स्यादात्मनो न हि ॥ १५ ॥ अहिनिर्ल्वयनीजातः शुच्यादिर्नाहिमाप्नुयात् । तथा स्थूलादिसंभूतः शुच्यादिर्नाप्नुयादिमम् ॥ १६ ॥ त्यक्तां त्वचमहिर्यद्वदात्मत्वेन न मन्यते । आत्मत्वेन सदा ज्ञानी त्यक्तदेहत्रयं तथा ॥ १७ ॥ अहिनिर्ल्वयनीनाशादहेर्नाशो यथा न हि । देहवयविनाशेन नात्मनाशस्तथा भवेत् ॥ १८ । तक्रादिलवणोपेतमज्ञैर्लवणवद्यथा । आत्मा स्थूलादिसंयुक्तो दृष्यते स्थूलकादिवत् ॥ १९ ॥ अयःकाष्ठादिकं यद्वद्वह्निवद्वह्नियोगतः । भाति स्थूलादिकं सर्वमात्मवत्स्वात्मयोगतः ॥ २० ॥ दाहको नैव दाह्यं स्याद्दाह्यं तद्वन्न दाहकः । नैवात्मायमनात्मा स्यादनात्मायं न चात्मकः ॥ २१ ॥ प्रमेयादित्रयं सार्थं भानुना घटकुड्यवत् । येन भाति स एवाहं प्रमेयादिविलक्षणः ॥ २२ ॥ भानुस्फुरणतो यद्वत्स्फुरतीव घटादिकम् । स्फुरतीव प्रमेयादिरात्मस्फुरणतस्तथा ॥ २३ ॥ पिष्टादिगुलसंपर्काद्गुलवत्प्रीतिमान्यथा । आत्मयोगात्प्रमेयादिरात्मवत्प्रीतिमान्भवेत् ॥ २४ ॥ घटनीरान्नपिष्टानामुष्णत्वं वह्नियोगतः । वह्निं विना कथं तेषामुष्णता स्याद्यथा क्वचित् ॥ २५ ॥ भूतभौतिकदेहानां स्फूर्तिता स्वात्मयोगतः । विनात्मानं कथं तेषां स्फूर्तिता स्यात्तथा क्वचित् ॥ २६ ॥ नानाविधेषु कुम्भेषु वसत्येकं नभो यथा । नानाविधेषु देहेषु तद्वदेको वसाम्यहम् ॥ २७ ॥ नानाविधत्वं कुम्भानां न यात्येव यथा नभः । नानाविधत्वं देहानां तद्वदेव नयाम्यहम् ॥ २८ ॥ यथा घटेषु नष्टेषु घटाकाशो न नश्यति । तथा देहेषु नष्टेषु नैव नश्यामि सर्वगः ॥ २९ ॥ उत्तमादीनि पुष्पाणि वर्तन्ते सूत्रके यथा । उत्तमाद्यास्तथा देहा वर्तन्ते मयि सर्वदा ॥ ३० ॥ यथा न संस्पृशेत्सूत्रं पुष्पाणामुत्तमादिता । तथा नैकं सर्वगं मां देहानामुत्तमादिता ॥ ३१ ॥ पुष्पेषु तेषु नष्टेषु यद्वत्सूत्रं न नश्यति । तथा देहेषु नष्टेषु नैव नश्याम्यहं सदा ॥ ३२ ॥ पर्यङ्करज्जुरन्ध्रेषु नानेवैकापि सूर्यभा । एकोऽप्यनेकवद्भाति तथा क्षेत्रेषु सर्वगः ॥ ३३ ॥ रज्जुरन्ध्रस्थदोषादि सूर्यभां न स्पृशेद्यथा । तथा क्षेत्रस्थदोषादि सर्वगं मां न संस्पृशेत् ॥ ३४ ॥ तद्रज्जुरन्ध्रनाशेषु नैव नश्यति सूर्यभा । तथा क्षेत्रविनाशेषु नैव नश्यामि सर्वगः ॥ ३५ ॥ देहो नाहं प्रदृश्यत्वाद्भौतिकत्वान्न चेन्द्रियम् । प्राणो नाहमनेकत्वान्मनो नाहं चलत्वतः ॥ ३६ ॥ बुद्धिर्नाहं विकारित्वात्तमो नाहं जडत्वतः । देहेन्द्रियादिकं नाहं विनाशित्वाद्घटादिवत् ॥ ३७ ॥ देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्यज्ञानानि भासयन् । अहंकारं तथा भामि चैतेषामभिमानिनम् ॥ ३८ ॥ सर्वं जगदिदं नाहं विषयत्वादिदंधियः । अहं नाहं सुषुप्त्यादौ अहमः साक्षितः सदा ॥ ३९ । सुप्तौ यथा निर्विकारस्तथावस्थाद्वयेऽपि च । द्वयोर्मात्राभियोगेन विकारीव विभाम्यहम् ॥ ४० ॥ उपाधिनीलरक्ताद्यैः स्फटिको नैव लिप्यते । तथात्मा कोशजैः सर्वैः कामाद्यैर्नैव लिप्यते ॥ ४१ ॥ फालेन भ्राम्यमाणेन भ्रमतीव यथा मही । अगोऽप्यात्मा विमूढेन चलतीव प्रदृश्यते ॥ ४२ ॥ देहत्रयमिदं नित्यमात्मत्वेनाभिमन्यते । यावत्तावदयं मूढो नानायोनिषु जायते ॥ ४३ ॥ निद्रादेहजदुःखादि जाग्रद्देहं न संस्पृशेत् । जाग्रद्देहजदुःखादिस्तथात्मानं न संस्पृशेत् ॥ ४४ ॥ जाग्रद्देहवदाभाति निद्रादेहस्तु निद्रया । निद्रादेहविनाशेन जाग्रद्देहो न नश्यति ॥ ४५ ॥ तथायमात्मवद्भाति जाग्रद्देहस्तु जागरात् । जाग्रद्देहविनाशेन नात्मा नश्यति कर्हिचित् ॥ ४६ ॥ हित्वायं स्वाप्निकं देहं जाग्रद्देहमपेक्षते । जाग्रद्देहप्रबुद्धोऽयं हित्वात्मानं यथा तथा ॥ ४७ ॥ स्वप्नभोगे यथैवेच्छा प्रबुद्धस्य न विद्यते । असत्स्वर्गादिके भोगे नैवेच्छा ज्ञानिनस्तथा ॥ ४८ ॥ भोक्त्रा बहिर्यथा भोग्यः सर्पो दृषदि कल्पितः । रूपशीलादयश्चात्मभोगा भोग्यवरूपकाः ॥ ४९ ॥ ज्ञस्य नास्त्येव संसारो यद्वदज्ञस्य कर्मिणः । जानतो नैव भीर्यद्वद्रज्जुसर्पमजानतः ॥ ५० ॥ सैन्धवस्य घनो यद्वज्जलयोगाज्जलं भवेत् । स्वात्मयोगात्तथा बुद्धिरात्मैव ब्रह्मवेदिनः ॥ ५१ ॥ तोयाश्रयेषु सर्वेषु भानुरेकोऽप्यनेकवत् । एकोऽप्यात्मा तथा भाति सर्वक्षेत्रेष्वनेकवत् ॥ ५२ ॥ भानोरन्य इवाभाति जलभानुर्जले यथा । आत्मनोऽन्य इवाभासो भाति बुद्धौ तथात्मनः ॥ ५३ ॥ बिम्बं विना यथा नीरे प्रतिबिम्बो भवेत्कथम् । विनात्मानं तथा बुद्धौ चिदाभासो भवेत्कथम् ॥ ५४ ॥ प्रतिबिम्बचलत्वाद्या यथा बिम्बस्य कर्हिचित् । न भवेयुस्तथाभासकर्तृत्वाद्यास्तु नात्मनः ॥ ५५ ॥ जले शैत्यादिकं यद्वज्जलभानुं न संस्पृशेत् । बुद्धेः कर्मादिकं तद्वच्चिदाभासं न संस्पृशेत् ॥ ५६ ॥ बुद्धेः कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखित्वाद्यैस्तु संयुतः । चिदाभासो विकारीव शरावस्थाम्बुभानुवत् ॥ ५७ ॥ शरावस्थोदके नष्टे तत्स्थो भानुर्विनष्टवत् । बुद्धेर्लये तथा सुप्तौ नष्टवत्प्रतिभात्ययम् ॥ ५८ ॥ जलस्थार्कं जलं चोर्मिं भासयन्भाति भास्करः । आत्माभासं धियं बुद्धेः कर्तृत्वादीनयं तथा ॥ ५९ ॥ मेघावभासको भानुर्मेघच्छन्नोऽवभासते । मोहावभासकस्तद्वन्मोहच्छन्नो विभात्ययम् ॥ ६० ॥ भास्यं मेघादिकं भानुर्भासयन्प्रतिभासते । तथा स्थूलादिकं भास्यं भासयन्प्रतिभात्ययम् ॥ ६१ ॥ सर्वप्रकाशको भानुः प्रकाश्यैर्नैव दूष्यते । सर्वप्रकाशको ह्यात्मा सर्वैस्तद्वन्न दूष्यते ॥ ६२ ॥ मुकुरस्थं मुखं यद्वन्मुखवत्प्रथते मृषा । बुद्धिस्थाभासकस्तद्वदात्मवत्प्रथते मृषा ॥ ६३ ॥ मुकुरस्थस्य नाशेन मुखनाशो भवेत्कथम् । बुद्धिस्थाभासनाशेन नाशो नैवात्मनः क्वचित् ॥ ६४ ॥ ताम्रकल्पितदेवादिस्ताम्रादन्य इव स्फुरेत् । प्रतिभास्यादिरूपेण तथात्मोत्थमिदं जगत् ॥ ६५ ॥ ईशजीवात्मवद्भाति यथैकमपि ताम्रकम् । एकोऽप्यात्मा तथैवायमीशजीवादिवन्मृषा ॥ ६६ ॥ यथेश्वरादिनाशेन ताम्रनाशो न विद्यते । तथेश्वरादिनाशेन नाशो नैवात्मनः सदा ॥ ६७ ॥ अध्यस्तो रज्जुसर्पोऽयं सत्यवद्रज्जुसत्तया । तथा जगदिदं भाति सत्यवत्स्वात्मसत्तया ॥ ६८ ॥ अध्यस्ताहेरभावेन रज्जुरेवावशिष्यते । तथा जगदभावेन सदात्मैवावशिष्यते ॥ ६९ ॥ स्फटिके रक्तता यद्वदुपाधेर्नीलताम्बरे । यथा जगदिदं भाति तथा सत्यमिवाद्वये ॥ ७० ॥ स्फटिके रक्तता मिथ्या मृषा खे नीलता यथा तथा जगदिदं मिथ्या एकस्मिन्नद्वये मयि ॥ ७१ ॥ जीवेश्वरादिभावेन भेदं पश्यति मूढधीः । निर्भेदे निर्विशेषेऽस्मिन्कथं भेदो भवेद्ध्रुवम् ॥ ७२ ॥ लिङ्गस्य धारणादेव शिवोऽयं जीवतां व्रजेत् । लिङ्गनाशे शिवस्यास्य जीवतावेशता कुतः ॥ ७३ ॥ शिव एव सदा जीवो जीव एव सदा शिवः । वेत्त्यैक्यमनयोर्यस्तु स आत्मज्ञो न चेतरः ॥ ७४ ॥ क्षीरयोगाद्यथा नीरं क्षीरवद्दृश्यते मृषा । आत्मयोगादनात्मायमात्मवद्दृश्यते तथा ॥ ७५ ॥ नीरात्क्षीरं पृथक्कृत्य हंसो भवति नान्यथा । स्थूलादेः स्वं पृथक्कृत्य मुक्तो भवति नान्यथा ॥ ७६ ॥ क्षीरनीरविवेकज्ञो हंस एव न चेतरः । आत्मानात्मविवेकज्ञो यतिरेव न चेतरः ॥ ७७ ॥ अध्यस्तचोरजः स्थाणोर्विकारः स्यान्न हि क्वचित् । नात्मनो निर्विकारस्य विकारो विश्वजस्तथा ॥ ७८ ॥ ज्ञाते स्थाणौ कुतश्चोरचोराभावे भयं कुतः । ज्ञाते स्वस्मिन्कुतो विश्वं विश्वाभावे कुतोऽखिलम् ॥ ७९ ॥ गुणवृत्तित्रयं भाति परस्परविलक्षणम् । सत्यात्मलक्षणे यस्मिन्स एवाहं निरंशकः ॥ ८० ॥ देहत्रयमिदं भाति यस्मिन्ब्रह्मणि सत्यवत् । तदेवाहं परं ब्रह्म देहत्रयविलक्षणः ॥ ८१ । जाग्रदादित्रयं यस्मिन्प्रत्यगात्मनि सत्यवत् । स एवाहं परं ब्रह्म जाग्रदादिविलक्षणः ॥ ८२ ॥ विश्वादिकत्रयं यस्मिन्परमात्मनि सत्यवत् । स एव परमात्माहं विश्वादिकविलक्षणः ॥ ८३ ॥ विराडादित्रयं भाति यस्मिन्साक्षिणि सत्यवत् । स एव सच्चिदानन्दलक्षणोऽहं स्वयंप्रभः ॥ ८४ ॥

इति श्रीमत्परमंहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ अद्वैतानुभूतिः संपूर्णा ॥

ब्रह्मानुचिन्तनम् S. P. III 6

॥ श्रीः ॥

॥ ब्रह्मानुचिन्तनम् ॥

अहमेव परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् । इति स्यान्निश्चितो मुक्तो बद्ध एवान्यथा भवेत् ॥ १ ॥ अहमेव परं ब्रह्म निश्चितं चित्त चिन्त्यताम् । चिद्रूपत्वादसङ्गत्वादवाध्यत्वात्प्रयत्नतः ॥ २ ॥ अहमेव परं ब्रह्म न चाहं ब्रह्मणः पृथक् । इत्येवं समुपासीत ब्राह्मणो ब्रह्मणि स्थितः ॥ ३ ॥ सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं चैतन्यं च निरन्तरम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कथं वर्णाश्रमी भवेत् ॥ ४ ॥ अहं ब्रह्मास्मि यो वेद स सर्वं भवति त्विदम् । नाभूत्या ईशते देवास्तेषामात्मा भवेद्धि सः ॥ ५ ॥ अन्योऽसावहमन्योऽस्मीत्युपास्ते योऽन्यदेवताम् । न स वेद नरो ब्रह्म स देवानां यथा पशुः ॥ ६ ॥ अहमात्मा न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् । सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वभाववान् ॥ ७ ॥ आत्मानं सततं ब्रह्म संभाव्य विहरन्ति ये । न तेषां दुष्कृतं किंचिद्दुष्कृतोत्था न चापदः ॥ ८ ॥ आत्मानं सततं ब्रह्म संभाव्य विहरेत्सुखम् । क्षणं ब्रह्माहमस्मीति यः कुर्यादात्मचिन्तनम् ॥ ९ ॥ तन्महापातकं हन्ति तमः सूर्योदयो यथा । अज्ञानाद्ब्रह्मणो जातमाकाशं बुद्बुदोपमम् ॥ १० ॥ आकाशाद्वायुरुत्पन्नो वायोस्तेजस्ततः पयः । अद्भ्यश्च पृथिवी जाता ततो व्रीहियवादिकम् ॥ ११ ॥ पृथिव्यप्सु पयो वह्नौ वह्निर्वायौ नभस्यसौ । नभोऽप्यव्याकृते तच्च शुद्धे शुद्धोऽस्म्यहं हरिः ॥ १२ ॥ अहं विष्णुरहं विष्णुरहं विष्णुरहं हरिः । कर्तृभोक्त्रादिकं सर्वं तदविद्योत्थमेव च ॥ १३ ॥ अच्युतोऽहमनन्तोऽहं गोविन्दोऽहमहं हरिः । आनन्दोऽहमशेषोऽहमजोऽहममृतोऽस्म्यहम् ॥ १४ ॥ नित्योऽहं निर्विकल्पोऽहं निराकारोऽहमव्ययः । सच्चिदानन्दरूपोऽहं पञ्चकोशातिगोऽस्म्यहम् ॥ १५ ॥ अकर्ताहमभोक्ताहमसङ्गः परमेश्वरः । सदा मत्संनिधानेन चेष्टते सर्वमिन्द्रियम् ॥ १६ ॥ आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन । स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवाहं न संशयः ॥ १७ ॥ ब्रह्मैवाहं न संसारी मुक्तोऽहमिति भावयेत् । अशक्नुवन्भावयितुं वाक्यमेतत्सदाभ्यसेत् ॥ १८ ॥ यदभ्यासेन तद्भावो भवेद्भ्रमरकीटवत् । अत्रापहाय संदेहमभ्यसेत्कृतनिश्चयः ॥ १९ ॥ ध्यानयोगेन मासैकाद्ब्रह्महत्यां व्यपोहति । संवत्सरं सदाभ्यासात्सिद्ध्यष्टकमवाप्नुयात् ॥ २० ॥ यावज्जीवं सदाभ्यासाज्जीवन्मुक्तो भवेद्यतिः । नाहं देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि तथैव च ॥ २१ ॥ न मनोऽहं न बुद्धिश्च नैव चित्तमहंकृतिः । नाहं पृथ्वी न सलिलं न च वह्निस्तथानिलः ॥ २२ ॥ न चाकाशो न शब्दश्च न च स्पर्शस्तथा रसः । नाहं गन्धो न रूपं च न मायाहं न संसृतिः ॥ २३ ॥ सदा साक्षिस्वरूपत्वाच्छिव एवास्मि केवलः । मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ २४ ॥ मयि सर्वं लयं याति तद्ब्रह्मास्म्यहमद्वयम् । सर्वज्ञोऽहमनन्तोऽहं सर्वेशः सर्वशक्तिमान् ॥ २५ ॥ आनन्दः सत्यबोधोऽहमिति ब्रह्मानुचिन्तनम् । अयं प्रपञ्चो मिथ्यैव सत्यं ब्रह्माहमव्ययम् ॥ २६ ॥ अत्र प्रमाणं वेदान्ता गुरवोऽनुभवस्तथा । ब्रह्मैवाहं न संसारी न चाहं ब्रह्मणः पृथक् ॥ २७ ॥ नाहं देहो न मे देहः केवलोऽहं सनातनः । एकमेवाद्वितीयं वै ब्रह्मणो नेह किंचन ॥ २८ ॥ हृदयकमलमध्ये दीपवद्वेदसारं प्रणवमयमतर्क्यं योगिभिर्ध्यानगम्यम् । हरिगुरुशिवयोगं सर्वभूतस्थमेकं सकृदपि मनसा वै चिन्तयेद्यः स मुक्तः ॥ २९ ॥

A प्रश्नोत्तररत्नमालिका

॥ श्रीः ॥

प्रश्नोत्तर- रत्नमालिका ॥

कः खलु नालंक्रियते दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् । अमुया कण्ठस्थितया प्रश्नोत्तररत्नमालिकया ॥ १ ॥ भगवन्किमुपादेयं गुरुवचनं हेयमपि च किमकार्यम् । को गुरुरधिगततत्त्वः शिष्यहितायोद्यतः सततम् ॥ २ ॥ त्वरितं किं कर्तव्यं विदुषां संसारसंततिच्छेदः । किं मोक्षतरोर्बीजं सम्यक्ज्ञानं क्रियासिद्धम् ॥ ३ ॥ कः पध्यतरो धर्मः कः शुचिरिह यस्य मानसं शुद्धम् । कः पण्डितो विवेकी किं विषमवधीरणा गुरुषु ॥ ४ ॥ किं संसारे सारं बहुशोऽपि विचिन्त्यमानमिदमेव । किं मनुजेष्विष्टतमं स्वपरहितायोद्यतं जन्म ॥ ५ ॥ मदिरेव मोहजनकः कः स्नेहः के च दस्यवो विषयाः । का भववल्ली तृष्णा को वैरी यस्त्वनुद्योगः ॥ ६ ॥ कस्माद्भयमिह मरणा- दन्धादिह को विशिष्यते रागी । कः शूरो यो ललना- लोचनबाणैर्न च व्यधितः ॥ ७ ॥ पातुं कर्णाञ्जलिभिः किममृतमिह युज्यते सदुपदेशः । किं गुरुताया मूलं यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ ८ ॥ किं गहनं स्त्रीचरितं कश्चतुरो यो न खण्डितस्तेन । किं दुःखमसंतोषः किं लाघवमधमतो याच्ञा ॥ ९ ॥ किं जीवितमनवद्यं किं जाड्यं पाठतोऽप्यनभ्यासः । को जागर्ति विवेकी का निद्रा मूढता जन्तोः ॥ १० ॥ नलिनीदलगतजलव- त्तरलं किं यौवनं धनं चायुः । कथय पुनः के शशिनः किरणसमाः सज्जना एव ॥ ११ ॥ को नरकः परवशता किं सौख्यं सर्वसङ्गविरतिर्या । किं सत्यं भूतहितं प्रियं च किं प्राणिनामसवः ॥ १२ ॥ कोऽनर्थफलो मानः का सुखदा साधुजनमैत्री । सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः सर्वथा त्यागी ॥ १३ ॥ किं मरणं मूर्खत्वं किं चानर्घं यदवसरे दत्तम् । आमरणात्किं शल्यं प्रच्छन्नं यत्कृतं पापम् ॥ १४ ॥ कुत्र विधेयो यत्नो विद्याभ्यासे सदौषधे दाने । अवधीरणा क्व कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ॥ १५ ॥ काहर्निशमनुचिन्त्या संसारासारता न तु प्रमदा । का प्रेयसी विधेया करुणा दीनेषु सज्जने मैत्री ॥ १६ ॥ कण्ठगतैरप्यसुभिः कस्य ह्यात्मा न शक्यते जेतुम् । मूर्खस्य शङ्कितस्य च विषादिनो वा कृतघ्नस्य ॥ १७ ॥ कः साधुः सद्वृत्तः कमधममाचक्षते त्वसद्वृत्तम् । केन जितं जगदेत- त्सत्यतितिक्षावता पुंसा ॥ १८ ॥ कस्मै नमांसि देवाः कुर्वन्ति दयाप्रधानाय । कस्मादुद्वेगः स्या- त्संसारारण्यतः सुधियः ॥ १९ ॥ कस्य वशे प्राणिगणः सत्यप्रियभाषिणो विनीतस्य । क्व स्थातव्यं न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाढ्ये ॥ २० ॥ कोऽन्धो योऽकार्यरतः को बधिरो यो हितानि न शृणोति । को मूको यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥ २१ ॥ किं दानमनाकाङ्क्ष किं मित्रं यो निवारयति पापात् । कोऽलंकारः शीलं किं वाचां मण्डनं सत्यम् ॥ २२ ॥ विद्युद्विलसितचपलं किं दुर्जनसंगतिर्युवतयश्च । कुलशीलनिष्प्रकम्पाः के कलिकालेऽपि सज्जना एव ॥ २३ ॥ चिन्तामणिरिव दुर्लभ- मिह किं कथयामि तच्चतुर्भद्रम् । किं तद्वदन्ति भूयो विधूततमसो विशेषेण ॥ २४ ॥ दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागसमेतं दुर्लभमेतच्चतुर्भद्रम् ॥ २५ ॥ किं शोच्यं कार्पण्यं सति विभवे किं प्रशस्तमौदार्यम् । कः पूज्यो विद्वद्भिः स्वभावतः सर्वदा विनीतो यः ॥ २६ ॥ कः कुलकमलदिनेशः सति गुणविभवेऽपि यो नम्रः । कस्य वशे जगदेत- त्प्रियहितवचनस्य धर्मनिरतस्य ॥। २७ ॥ विद्वन्मनोहरा का सत्कविता बोधवनिता च । कं न स्पृशति विपत्तिः प्रवृद्धवचनानुवर्तिनं दान्तम् ॥ २८ ॥ कस्मै स्पृहयति कमला त्वनलसचित्ताय नीतिवृत्ताय । त्यजति च कं सहसा द्विज- गुरुसुरनिन्दाकरं च सालस्यम् ॥ २९ ॥ कुत्र विधेयो वासः सज्जननिकटेऽथवा काश्याम् । कः परिहार्यो देशः पिशुनयुतो लुब्धभूपश्च ॥ ३० ॥ केनाशोच्यः पुरुषः प्रणतकलत्रेण धीरविभवेन इह भुवने कः शोच्यः सत्यपि विभवे न यो दाता ॥ ३१ ॥ किं लघुताया मूलं प्राकृतपुरुषेषु या याच्ञा । रामादपि कः शूरः स्मरशरनिहतो न यश्चलति ॥ ३२ ॥ किमहर्निशमनुचिन्त्यं भगवच्चरणं न संसारः । चक्षुष्मन्तोऽप्यन्धाः के स्युर्ये नास्तिका मनुजाः ॥ ३३ ॥ कः पङ्गुरिह प्रथितो व्रजति च यो वार्धके तीर्थम् । किं तीर्थमपि च मुख्यं चित्तमलं यन्निवर्तयति ॥ ३४ ॥ किं स्मर्तव्यं पुरुषै- र्हरिनाम सदा न यावनी भाषा । को हि न वाच्यः सुधिया परदोषश्चानृतं तद्वत् ॥ ३५ ॥ किं संपाद्यं मनुजै- र्विद्या वित्तं बलं यशः पुण्यम् । कः सर्वगुणविनाशी लोभः शत्रुश्च कः कामः ॥ ३६ ॥ का च सभा परिहार्या हीना या वृद्धसचिवेन । इह कुत्रावहितः स्या- न्मनुजः किल राजसेवायाम् ॥ ३७ ॥ प्राणादपि को रम्यः कुलधर्मः साधुसङ्गश्च । का संरक्ष्या कीर्तिः पतिव्रता नैजबुद्धिश्च ॥ ३८ ॥ का कल्पलता लोके सच्छिष्यायार्पिता विद्या । कोऽक्षयवटवृक्षः स्या- द्विधिवत्सत्पात्रदत्तदानं यत् ॥ ३९ ॥ किं शस्त्रं सर्वेषां युक्तिर्माता च का धेनुः । किं नु बलं यद्धैर्यं को मृत्युर्यदवधानरहितत्वम् ॥ ४० ॥ कुत्र विषं दुष्टजने किमिहाशौचं भवेदृणं नॄणाम् । किमभयमिह वैराग्यं भयमपि किं वित्तमेव सर्वेषाम् ॥ ४१ ॥ का दुर्लभा नराणां हरिभक्तिः पातकं च किं हिंसा । को हि भगवत्प्रियः स्या- द्योऽन्यं नोद्वेजयेदनुद्विग्नः ॥ ४२ ॥ कस्मात्सिद्धिस्तपसो बुद्धिः क्व नु भूसुरे कुतो बुद्धिः । वृद्धोपसेवया के वृद्धा ये धर्मतत्त्वज्ञाः ॥ ४३ ॥ संभावितस्य मरणा- दधिकं किं दुर्यशो भवति । लोके सुखी भवेत्को धनवान्धनमपि च किं यतश्रेष्ठम् ॥ ४४ ॥ सर्वसुखानां बीजं किं पुण्यं दुःखमपि कुतः पापात् । कस्यैश्वर्यं यः किल शंकरमाराधयेद्भक्त्या ॥ ४५ ॥ को वर्धते विनीतः को वा हीयेत यो दृप्तः । को न प्रत्येतव्यो ब्रूते यश्चानृतं शश्वत् ॥ ४६ ॥ कुत्रानृतेऽप्यपापं यच्चोक्तं धर्मरक्षार्थम् । को धर्मोऽभिमतो यः शिष्टानां निजकुलीनानाम् ॥ ४७ ॥ साधुबलं किं दैवं कः साधुः सर्वदा तुष्टः । दैवं किं यत्सुकृतं कः सुकृती श्लाध्यते च यः सद्भिः ॥ ४८ ॥ गृहमेधिनश्च मित्रं किं भार्या को गृही च यो यजते । को यज्ञो यः श्रुत्या विहितः श्रेयस्करो नॄणाम् ॥ ४९ ॥ कस्य क्रिया हि सफला यः पुनराचारवाञ्शिष्टः । कः शिष्टो यो वेद- प्रमाणवान्को हतः क्रियाभ्रष्टः ॥ ५० ॥ को धन्यः संन्यासी को मान्यः पण्डितः साधुः । कः सेव्यो यो दाता को दाता योऽर्थितृप्तिमातनुते ॥ किं भाग्यं देहवता- मारोग्यं कः फली कृषिकृत् । कस्य न पापं जपतः कः पूर्णो यः प्रजावान्स्यात् ॥ ५२ ॥ किं दुष्करं नराणां यन्मनसो निग्रहः सततम् । को ब्रह्मचर्यवान्स्या- द्यश्चास्खलितोर्ध्वरेतस्कः ॥ ५३ ॥ का च परदेवतोक्ता चिच्छक्तिः को जगत्भर्ता । सूर्यः सर्वेषां को जीवनहेतुः स पर्जन्यः ॥ ५४ ॥ कः शूरो यो भीत- त्राता त्राता च कः स गुरुः । को हि जगद्गुरुरुक्तः शंभुर्ज्ञानं कुतः शिवादेव ॥ ५५ ॥ मुक्तिं लभेत कस्मा- द्मुकुन्दभक्तेर्मुकुन्दः कः । यस्तारयेदविद्यां का चाविद्या यदात्मनोऽस्फूर्तिः ॥ ५६ ॥ कस्य न शोको यः स्या- दक्रोधः किं सुखं तुष्टिः । को राजा रञ्जनकृ- त्कश्च श्वा नीचसेवको यः स्यात् ॥ ५७ ॥ को मायी परमेशः क इन्द्रजालायते प्रपञ्चोऽयम् । क: स्वप्रनिभो जाग्र- द्व्यवहारः सत्यमपि च किं ब्रह्म ॥ ५८ ॥ किं मिथ्या यद्विद्या- नाश्यं तुच्छं तु शशविषाणादि । का चानिर्वचनीया माया किं कल्पितं द्वैतम् ॥ ५९ ॥ किं पारमार्थिकं स्या- दद्वैतं चाज्ञता कुतोऽनादिः । वपुषश्च पोषकं किं प्रारब्धं चान्नदायि किं चायुः ॥ ६० ॥ को ब्राह्मणैरुपास्यो गायत्र्यर्काग्निगोचरः शंभुः । गायत्र्यामादित्ये चाग्नौ शंभौ च किं नु तत्तत्वम् ॥ ६१ ॥ प्रत्यक्षदेवता का माता पूज्यो गुरुश्च कस्तातः । कः सर्वदेवतात्मा विद्याकर्मान्वितो विप्रः ॥ ६२ ॥ कश्च कुलक्षयहेतुः संतापः सज्जनेषु योऽकारि । केषाममोघवचनं ये च पुनः सत्यमौनशमशीलाः ॥ ६३ ॥ किं जन्म विषयसङ्गः किमुत्तरं जन्म पुत्रः स्यात् । कोऽपरिहार्यो मृत्युः कुत्र पदं विन्यसेच्च दृक्पूते ॥ ६४ ॥ पात्रं किमन्नदाने क्षुधितं कोऽर्च्यो हि भगवदवतारः । कश्च भगवान्महेशः शंकरनारायणात्मकः ॥ ६५ ॥ फलमपि भगवद्भक्तेः किं तल्लोकस्वरूपसाक्षात्त्वम् । मोक्षश्च को ह्यविद्या- स्तमयः कः सर्ववेदभूरथ चोम् ॥ ६६ ॥ इत्येषा कण्ठस्था प्रश्नोत्तररत्नमालिका येषाम् । ते मुक्ताभरणा इव विमलाश्चाभान्ति सत्समाजेषु ॥ ६७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोत्तररत्नमालिका संपूर्णा ॥

सदाचारानुसंधानम्

॥ श्रीः ॥

॥ सदाचारानुसंधानम् ॥

सच्चिदानन्दकन्दाय जगदङ्कुरहेतवे । सदोदिताय पूर्णाय नमोऽनन्ताय विष्णवे ॥ १ ॥ सर्ववेदान्तसिद्धान्तैर्ग्रथितं निर्मलं शिवम् । सदाचारं प्रवक्ष्यामि योगिनां ज्ञानसिद्धये ॥ २ ॥ प्रातः स्मरामि देवस्य सवितुर्भर्ग आत्मनः । वरेण्यं तद्धियो यो नश्चिदानन्दे प्रचोदयात् ॥ ३ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । यदेकं केवलं ज्ञानं तदेवास्मि परं बृहत् ॥ ४ ॥ ज्ञानाज्ञानविलासोऽयं ज्ञानाज्ज्ञाने च शाम्यति । ज्ञानाज्ञाने परित्यज्य ज्ञानमेवावशिष्यते ॥ ५ ॥ अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । असङ्गोऽहमिति ज्ञात्वा शौचमेतत्प्रचक्षते ॥ ६ ॥ मन्मनो मीनवन्नित्यं क्रीडत्यानन्दवारिधौ । सुस्नातस्तेन पूतात्मा सम्यग्विज्ञानवारिणा ॥ ७ ॥ अथाघमर्षणं कुर्यात्प्राणापाननिरोधतः । मनः पूर्णे समाधाय मग्नकुम्भो यथार्णवे ॥ ८ ॥ लयविक्षेपयोः संधौ मनस्तत्र निरामिषम् । स संधिः साधितो येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ९ ॥ सर्वत्र प्राणिनां देहे जपो भवति सर्वदा । हंसः सोऽहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैर्विमुच्यते ॥ १० ॥ तर्पणं स्वसुखेनैव स्वेन्द्रियाणां प्रतर्पणम् । मनसा मन आलोक्य स्वयमात्मा प्रकाशते ॥ ११ ॥ आत्मनि स्वप्रकाशाग्नौ चित्तमेकाहुतिं क्षिपेत् । अग्निहोत्री स विज्ञेयश्चेतरा नामधारकाः ॥ १२ ॥ देहो देवालयः प्रोक्तो देही देवो निरञ्जनः । अर्चितः सर्वभावेन स्वानुभूत्या विराजते ॥ १३ ॥ मौनं स्वाध्ययनं ध्यानं ध्येयं ब्रह्मानुचिन्तनम् । ज्ञानेनेति तयोः सम्यङ्निषेधात्तत्त्वदर्शनम् ॥ १४ ॥ अतीतानागतं किंचिन्न स्मरामि न चिन्तये । रागद्वेषं विना प्राप्तं भुञ्जाम्यत्र शुभाशुभम् ॥ १५ ॥ देहाभ्यासो हि संन्यासो नैव काषायवाससा । नाहं देहोऽहमात्मेति निश्चयो न्यासलक्षणम् ॥ १६॥ अभयं सर्वभूतानां दानमाहुर्मनीषिणः । निजानन्दे स्पृहा नान्ये वैराग्यस्यावधिर्मता ॥ १७ ॥ वेदान्तश्रवणं कुर्यान्मननं चोपपत्तिभिः । योगेनाभ्यसनं नित्यं ततो दर्शनमात्मनः ॥ १८ ॥ शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वाच्छब्दादेवापरोक्षधीः । प्रसुप्तः पुरुषो यद्वच्छब्देनैवावबुद्ध्यते ॥ १९ ॥ आत्मानात्मविवेकेन ज्ञानं भवति निश्चलम् । गुरुणा बोधितः शिष्यः शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ २० ॥ न त्वं देहो नेन्द्रियाणि न प्राणो न मनो न धीः । विकारित्वाद्विनाशित्वाद्दृश्यत्वाच्च घटो यथा ॥ २१ ॥ विशुद्धं केवलं ज्ञानं निर्विशेषं निरञ्जनम् । यदेकं परमानन्दं तत्त्वमस्यद्वयं परम् ॥ २२ ॥ शब्दस्याद्यन्तयोः सिद्धं मनसोऽपि तथैव च । मध्ये साक्षितया नित्यं तदेव त्वं भ्रमं जहि ॥ २३ ॥ स्थूलवैराजयोरैक्यं सूक्ष्महैरण्यगर्भयोः । अज्ञानमाययोरैक्यं प्रत्यग्विज्ञानपूर्णयोः ॥ २४ ॥ चिन्मात्रैकरसे विष्णौ ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपके । भ्रमेणैव जगज्जातं रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा ॥ २५ ॥ तार्किकाणां तु जीवेशौ वाच्यावेतौ विदुर्बुधाः । लक्ष्यौ च सांख्ययोगाभ्यां वेदान्तैरैक्यता तयोः ॥ कार्यकारणवाच्यांशौ जीवेशौ यौ जहच्च तौ । अजहच्च तयोर्लक्ष्यौ चिदंशावेकरूपिणौ ॥। २७ ॥ कर्मशास्त्रे कुतो ज्ञानं तर्के नैवास्ति निश्चयः । सांख्ययोगौ भिदापन्नौ शाब्दिकाः शब्दतत्पराः ॥ अन्ये पाषण्डिनः सर्वे ज्ञानवार्तासुदुर्लभाः । एकं वेदान्तविज्ञानं स्वानुभूत्या विराजते ॥ २९ ॥ अहं ममेत्ययं बन्धो ममाहं नेति मुक्तता । बन्धमोक्षौ गुणैर्भाति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ ३० ॥ ज्ञानमेकं सदा भाति सर्वावस्थासु निर्मलम् । मन्दभाग्या न जानन्ति स्वरूपं केवलं बृहत् ॥ ३१ ॥ संकल्पसाक्षि यज्ज्ञानं सर्वलोकैकजीवनम् । तदेवास्मीति यो वेद स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ३२ ॥ प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा । यस्य भासावभासन्ते मानं ज्ञानाय तस्य किम् ॥ ३३ ॥ अर्थाकारा भवेद्वृत्तिः फलेनार्थः प्रकाशते । अर्थज्ञानं विजानाति स एवार्थः प्रकाशते ॥ ३४ ॥ वृत्तिव्याप्यत्वमेवास्तु फलव्याप्तिः कथं भवेत् । स्वप्रकाशस्वरूपत्वात्सिद्धत्वाच्च चिदात्मनः ॥ ३५ ॥ चित्तं चैतन्यमात्रेण संयोगाच्चेतना भवेत् । अर्थादर्थान्तरे वृत्तिर्गन्तुं चलति चान्तरे ॥ ३६ ॥ निराधारा निर्विकारा या दशा सोन्मनी स्मृता । चित्तं चिदिति जानीयात्तकाररहितं यदा ॥ ३७ ॥ तकारो विषयाध्यासो जपारागो यथा मणौ । ज्ञेयवस्तु परित्यागाज्ज्ञानं तिष्ठति केवलम् ॥ ३८ ॥ त्रिपुटी क्षीणतामेति ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति । मनोमात्रमिदं सर्वं तन्मनो ज्ञानमात्रकम् ॥ ३९ ॥ अज्ञानं भ्रम इत्याहुर्विज्ञानं परमं पदम् । अज्ञानं चान्यथाज्ञानं मायामेतां वदन्ति ते ॥ ४० ॥ ईश्वरं मायिनं विद्यान्मायातीतं निरञ्जनम् । सदानन्दे चिदाकाशे मायामेघस्तटिन्मनः ॥ ४१ ॥ अहंता गर्जनं तत्र धारासारा हि वृत्तयः । महामोहान्धकारेऽस्मिन्देवो वर्षति लीलया ॥ ४२ ॥ तस्या वृष्टेर्विरामाय प्रबोधैकसमीरणः । ज्ञानं दृग्दृश्ययोर्भावं विज्ञानं दृश्यशून्यता ॥ ४३ ॥ एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं तज्ज्ञानं ज्ञानमुच्यते ॥ ४४ ॥ विज्ञानं चोभयोरैक्यं क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः । परोक्षं शास्त्रजं ज्ञानं विज्ञानं चात्मदर्शनम् ॥ ४५ ॥ आत्मनो ब्रह्मणः सम्यगुपाधिद्वयवर्जितम् । त्वमर्थविषयं ज्ञानं विज्ञानं तत्पदाश्रयम् ॥ ४६ ॥ पदयोरैक्यबोधस्तु ज्ञानविज्ञानसंज्ञितम् । आत्मानात्मविवेकस्य ज्ञानमाहुर्मनीषिणः ॥ ४७ ॥ अज्ञानं चान्यथा लोके विज्ञानं तन्मयं जगत् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वत्रैकं प्रपश्यति ॥ ४८ ॥ यत्तत्तु वृत्तिजं ज्ञानं विज्ञानं ज्ञानमात्रकम् । अज्ञानध्वंसकं ज्ञानं विज्ञानं चोभयात्मकम् ॥ ४९ ॥ ज्ञानविज्ञाननिष्ठोऽयं तत्सद्ब्रह्मणि चार्पणम् । भोक्ता सत्त्वगुणः शुद्धो भोगानां साधनं रजः ॥ ५० ॥ भोग्यं तमोगुणः प्राहुरात्मा चैषां प्रकाशकः ब्रह्माध्ययनसंयुक्तो ब्रह्मचर्यारतः सदा ॥ ५१ ॥ सर्वं ब्रह्मेति यो वेद ब्रह्मचारी स उच्यते । गृहस्थो गुणमध्यस्थः शरीरं गृहमुच्यते ॥ ५२ ॥ गुणाः कुर्वन्ति कर्माणि नाहं कर्तेति बुद्धिमान् । किमुग्रैश्च तपोभिश्च यस्य ज्ञानमयं तपः ॥ ५३ ॥ हर्षामर्षविनिर्मुक्तो वानप्रस्थः स उच्यते । स गृही यो गृहातीतः शरीरं गृहमुच्यते ॥ ५४ ॥ सदाचारमिमं नित्यं योऽनुसंदधते बुधः । संसारसागराच्छीघ्रं स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ५५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ सदाचारानुसंधानं संपूर्णम् ॥

योगतारावली

॥ श्रीः ॥

॥ योगतारावली ॥

वन्दे गुरूणां चरणारविन्दे संदर्शितस्वात्मसुखावबोधे । जनस्य ये जाङ्गलिकायमाने संसारहालाहलमोहशान्त्यै ॥ १ ॥ सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष- लयावधानानि वसन्ति लोके । नादानुसंधानसमाधिमेकं मन्यामहे मान्यतमं लयानाम् ॥ २ ॥ सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु । अनाहताख्यो बहुभिः प्रकारै- रन्तः प्रवर्तेत सदा निनादः ॥ ३ ॥ नादानुसंधान नमोऽस्तु तुभ्यं त्वां साधनं तत्त्वपदस्य जाने । भवत्प्रसादात्पवनेन साकं विलीयते विष्णुपदे मनो मे ॥ ४ ॥ जालन्धरोड्याणनमूलबन्धा- ञ्जल्पन्ति कण्ठोदरपायुमूलान् । बन्धत्रयेऽस्मिन्परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशात् ॥ ५ ॥ ओड्याणजालन्धरमूलबन्धै- रुन्निद्रितायामुरगाङ्गनायाम् । प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्नां गमागमौ मुञ्चति गन्धवाहः ॥ ६ ॥ उत्थापिताधारहुताशनोल्कै- राकुञ्चनैः शश्वदपानवायोः । संतापिताच्चन्द्रमसः पतन्तीं पीयूषधारां पिबतीह धन्यः ॥ ७ ॥ बन्धत्रयाभ्यासविपाकजातां विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम् । विशोषयन्तीं विषयप्रवाहं विद्यां भजे केवलकुम्भरूपाम् ॥ ८ ॥ अनाहते चेतसि सावधानै- रभ्यासशूरैरनुभूयमाना । संस्तम्भितश्वासमनःप्रचारा सा जृम्भते केवलकुम्भकश्रीः ॥ ९ ॥ सहस्रशः सन्तु हठेषु कुम्भाः संभाव्यते केवलकुम्भ एव । कुम्भोत्तमे यत्र तु रेचपूरौ प्राणस्य न प्राकृतवैकृताख्यौ ॥ १० ॥ त्रिकूटनाम्नि स्तिमितेऽन्तरङ्गे खे स्तम्भिते केवलकुम्भकेन । प्राणानिलो भानुशशाङ्कनाड्यौ विहाय सद्यो विलयं प्रयाति ॥ ११ ॥ प्रत्याहृतः केवलकुम्भकेन प्रबुद्धकुण्डल्युपभुक्तशेषः । प्राणः प्रतीचीनपथेन मन्दं विलीयते विष्णुपदान्तराले ॥ १२ ॥ निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निरोधनैः केवलकुम्भकाख्यैः । उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लयः कोऽपि महामतीनाम् ॥ १३ ॥ न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न देशकालौ न च वायुरोधः । न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे ॥ १४ ॥ अशेषदृश्योज्झितदृङ्मयाना- मवस्थितानामिह राजयोगे । न जागरो नापि सुषुप्तिभावो न जीवितं नो मरणं विचित्रम् ॥ १५ ॥ अहंममत्वाद्व्यपहाय सर्वं श्रीराजयोगे स्थिरमानसानाम् । न द्रष्टृता नास्ति च दृश्यभावः सा जृम्भते केवलसंविदेव ॥ १६ ॥ नेत्रे ययोन्मेषनिमेषशून्ये वायुर्यया वर्जितरेचपूरः । मनश्च संकल्पविकल्पशून्यं मनोन्मनी सा मयि संनिधत्ताम् ॥ १७ ॥ चित्तेन्द्रियाणां चिरनिग्रहेण श्वासप्रचारे शमिते यमीन्द्राः । निवातदीपा इव निश्चलाङ्गाः मनोन्मनीमग्नधियो भवन्ति ॥ १८ ॥ उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्वन् उपायमेकं तव निर्दिशामः । पश्यन्नुदासीनतया प्रपञ्चं संकल्पमुन्मूलय सावधानः ॥ १९ ॥ प्रसह्य संकल्पपरंपराणां संभेदने संततसावधानम् । आलम्बनाशादपचीयमानं शनैः शनै: शान्तिमुपैति चेतः ॥ २० ॥ निश्वासलोपैर्निभृतैः शरीरै- र्नेत्राम्बुजैरर्धनिमीलितैश्च । आविर्भवन्तीममनस्कमुद्रा- मालोकयामो मुनिपुंगवानाम् ॥ २१ ॥ अमी यमीन्द्राः सहजामनस्का- दहंममत्वे शिथिलायमाने । मनोतिगं मारुतवृत्तिशून्यं गच्छन्ति भावं गगनावशेषम् ॥ २२ ॥ निवर्तयन्तीं निखिलेन्द्रियाणि प्रवर्तयन्तीं परमात्मयोगम् । संविन्मयीं तां सहजामनस्कां कदा गमिष्यामि गतान्यभावः ॥ २३ ॥ प्रत्यग्विमर्शातिशयेन पुंसां प्राचीनगन्धेषु पलायितेषु । प्रादुर्भवेत्काचिदजाड्यनिद्रा प्रपञ्चचिन्तां परिवर्जयन्ती ॥ २४ ॥ विच्छिन्नसंकल्पविकल्पमूले निःशेषनिर्मूलितकर्मजाले । निरन्तराभ्यासनितान्तभद्रा सा जृम्भते योगिनि योगनिद्रा ॥ २५ ॥ विश्रान्तिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रितयोपरिस्थे । संविन्मयीं कामपि सर्वकालं निद्रां सखे निर्विश निर्विकल्पाम् ॥ २६ ॥ प्रकाशमाने परमात्मभानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते । अहो बुधा निर्मलदृष्टयोऽपि किंचिन्न पश्यन्ति जगत्समग्रम् ॥ २७ ॥ सिद्धिं तथाविधमनोविलयां समाधौ श्रीशैलशृङ्गकुहरेषु कदोपलप्स्ये । गात्रं यदा मम लताः परिवेष्टयन्ति कर्णे यदा विरचयन्ति खगाश्च नीडान् ॥ २८ ॥ विचरतु मतिरेषा निर्विकल्पे समाधौ कुचकलशयुगे वा कृष्णसारेक्षणानाम् । चरतु जडमते वा सज्जनानां मते वा मतिकृतगुणदोषा मां विभुं न स्पृशन्ति ॥ २९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ योगतारावली संपूर्णा ॥

उपदेशपञ्चकम VTD

॥ श्रीः ॥

॥ उपदेशपञ्चकम् ॥

वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयतां तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काम्ये मतिस्त्यज्यताम् । पापौघः परिधूयतां भवसुखे दोषोऽनुसंधीयता- मात्मेच्छा व्यवसीयतां निजगृहात्तूर्णं विनिर्गम्यताम् ॥ सङ्गः सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिर्दृढाधीयतां शान्त्यादिः परिचीयतां दृढतरं कर्माशु संत्यज्यताम् । सद्विद्वानुपसृप्यतां प्रतिदिनं तत्पादुका सेव्यतां ब्रह्मकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरः पक्षः समाश्रीयतां दुस्तर्कात्सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसंधीयताम् । ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामहरहर्गर्वः परित्यज्यतां देहेऽहंमतिरुज्झ्यतां बुधजनैर्वादः परित्यज्यताम् ॥३॥ क्षुद्व्याधिश्च चिकित्स्यतां प्रतिदिनं भिक्षौषधं भुज्यतां स्वाद्वन्नं न तु याच्यतां विधिवशात्प्राप्तेन संतुष्यताम् । शीतोष्णादि विषह्यतां न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यता- मौदासीन्यमभीप्स्यतां जनकृपानैष्टुर्यमुत्सृज्यताम् ॥ एकान्ते सुखमास्यतां परतरे चेतः समाधीयतां पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् । प्राक्कर्म प्रविलाप्यतां चितिबलान्नाप्युत्तरैः श्लिष्यतां प्रारब्धं त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ उपदेशपञ्चकं संपूर्णम् ॥

धन्याष्टकम्

॥ श्रीः ॥

॥ धन्याष्टकम् ॥

तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणां तज्ज्ञेयं यदुपनिषत्सुनिश्चितार्थम् । ते धन्या भुवि परमार्थनिश्चितेहाः शेषास्तु भ्रमनिलये परिभ्रमन्तः ॥ १ ॥ आदौ विजित्य विषयान्मदमोहराग- द्वेषादिशत्रुगणमाहृतयोगराज्याः । ज्ञात्वा मतं समनुभूय परात्मविद्या- कान्तासुखं वनगृहे विचरन्ति धन्याः ॥ २ ॥ त्यक्त्वा गृहे रतिमधोगतिहेतुभूता- मात्मेच्छयौपनिषदर्थरसं पिबन्तः । वीतस्पृहा विषयभोगपदे विरक्ता धन्याश्चरन्ति विजनेषु विरक्तसङ्गाः ॥ ३ ॥ त्यक्त्वा ममाहमिति बन्धकरे पदे द्वे मानावमानसदृशाः समदर्शिनश्च । कर्तारमन्यमवगम्य तदर्पितानि कुर्वन्ति कर्मपरिपाकफलानि धन्याः ॥ ४ ॥ त्यक्त्वैषणात्रयमवेक्षितमोक्षमार्गा भैक्षामृतेन परिकल्पितदेहयात्राः । ज्योतिः परात्परतरं परमात्मसंज्ञं धन्या द्विजा रहसि हृद्यवलोकयन्ति ॥ ५ ॥ नासन्न सन्न सदसन्न महन्न चाणु न स्त्री पुमान्न च नपुंसकमेकबीजम् । यैर्ब्रह्म तत्समनुपासितमेकचित्तै- र्धन्या विरेजुरितरे भवपाशबद्धाः ॥ ६ ॥ अज्ञानपङ्कपरिमग्नमपेतसारं दुःखालयं मरणजन्मजरावसक्तम् । संसारबन्धनमनित्यमवेक्ष्य धन्या ज्ञानासिना तदवशीर्य विनिश्चयन्ति ॥ ७ ॥ शान्तैरनन्यमतिभिर्मधुरस्वभावै- रेकत्वनिश्चितमनोभिरपेतमोहैः । साकं वनेषु विदितात्मपदस्वरूपं तद्वस्तु सम्यगनिशं विमृशन्ति धन्याः ॥ ८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ धन्याष्टकं संपूर्णम् ॥

जीवन्मुक्तानन्दलहरी

॥ श्रीः ॥

॥ जीवन्मुक्तानन्दलहरी ॥

पुरे पौरान्पश्यन्नरयुवतिनामाकृतिमया- न्सुवेषान्स्वर्णालंकरणकलितांश्चित्रसदृशान् । स्वयं साक्षाद्दृष्टेत्यपि च कलयंस्तैः सह रम- न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १ । वने वृक्षान्पश्यन्दलफलभरान्नम्रसुशिखा- न्घनच्छायाच्छन्नान्बहुलकलकूजद्द्विजगणान् । भजन्घस्रोरात्रादवनितलकल्पैकशयनो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ २ ॥ कदाचित्प्रासादे क्वचिदपि च सौधेषु धनिनां कदा काले शैले क्वचिदपि च कूलेषु सरिताम् । कुटीरे दान्तानां मुनिजनवराणामपि वस- न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ३ ॥ क्वचिद्बालैः सार्धं करतलगतालैः सहसितैः क्वचित्तारुण्यालंकृतनरवधूभिः सह रमन् । क्वचिद्वृद्धैश्चिन्ताकुलितहृदयैश्चापि विलप- न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ४ ॥ कदाचिद्विद्वद्भिर्विविदिषुभिरत्यन्तनिरतैः कदाचित्काव्यालंकृतिरसरसालैः कविवरैः कदाचित्सत्तर्कैरनुमितिपरैस्तार्किकवरै- र्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ५ ॥ कदा ध्यानाभ्यासैः क्वचिदपि सपर्यां विकसितैः सुगन्धैः सत्पुष्पैः क्वचिदपि दलैरेव विमलः । प्रकुर्वन्देवस्य प्रमुदितमनाः संनतिपरो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ६ ॥ शिवायाः शंभोर्वा क्वचिदपि च विष्णोरपि कदा गणाध्यक्षस्यापि प्रकटितवरस्यापि च कदा । पठन्वै नामालिं नयनरचितानन्दसरितो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ७ ॥ कदा गङ्गाम्भोभिः क्वचिदपि च कूपोत्थसलिलैः क्वचित्कासारोत्थैः क्वचिदपि सदुष्णैश्च शिशिरैः । भजन्स्नानं भूत्या क्वचिदपि च कर्पूरनिभया मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ८ ॥ कदाचिज्जागर्त्यां विषयकरणैः सव्यवहर- न्कदाचित्स्वप्नस्थानपि च विषयानेव च भजन् । कदाचित्सौषुप्तं सुखमनुभवन्नेव सततं मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ९ ॥ कदाप्याशावासाः क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरः क्वचित्पञ्चास्योत्थां त्वचमपि दधानः कटितटे । मनस्वी निःसङ्गः सुजनहृदयानन्दजनको मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १२ ॥ कदाचित्सत्त्वस्थः क्वचिदपि रजोवृत्तिसुगत- स्तमोवृत्तिः क्वापि त्रितयरहितः क्वापि च पुनः । कदाचित्संसारी श्रुतिपथविहारी क्वचिदहो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ११ ॥ कदाचिन्मौनस्थः क्वचिदपि च वाग्वादनिरतः कदाचित्सानन्दं हसितरभसस्त्यक्तवचनः । कदाचिल्लोकानां व्यवहृतिसमालोकनपरो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १२ ॥ कदाचिच्छक्तीनां विकचमुखपद्मेषु कमलं क्षिपंस्तासां क्वापि स्वयमपि च गृह्णन्स्वमुखतः । तदद्वैतं रूपं निजपरविहीनं प्रकटय- न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १३ ॥ क्वचिच्छेवैः सार्थं क्वचिदपि च शाक्तैः सह वस- न्कदा विष्णोर्भक्तैः क्वचिदपि च सौरैः सह वसन् । कदा गाणापत्यैर्गतसकलभेदोऽद्वयतया मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १४ ॥ निराकारं क्वापि क्वचिदपि च साकारममलं निजं शैवं रूपं विविधगुणभेदेन बहुधा । कदाश्चर्यं पश्यन्किमिदमिति हृष्यन्नपि कदा मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १५ ॥ कदाद्वैतं पश्यन्नखिलमपि सत्यं शिवमयं महावाक्यार्थानामवगतिसमभ्यासवशतः । गतद्वैताभासः शिव शिव शिवेत्येव विलप न्मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १६ ॥ इमां मुक्तावस्थां परमशिवसंस्थां गुरुकृपा- सुधापाङ्गव्याप्यां सहजसुखवाप्यामनुदिनम् । मुहुर्मज्जन्मज्जन्भजति सुकृतैश्चेन्नरवरः सदा त्यागी योगी कविरिति वदन्तीह कवयः ॥ १७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ जीवन्मुक्तानन्दलहरी संपूर्णा ॥

अनात्मश्रीविगर्हण- प्रकरणम् 8. P. III. 10

॥ श्रीः ॥

॥ अनात्मश्रीविगर्हणप्रकरणम् ॥

लब्धा विद्या राजमान्या ततः किं प्राप्ता संपत्प्राभवाढ्या ततः किम् । भुक्ता नारी सुन्दराङ्गी तत: किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १ ॥ केयूराद्यैर्भूषितो वा ततः किं कौशेयाद्यैरावृतो वा ततः किम् । तृप्तो मृष्टान्नादिना वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ २ ॥ दृष्टा नाना चारुदेशास्ततः किं पुष्टश्चेष्टा बन्धुवर्गास्ततः किम् । नष्टं दारिद्र्यादिदुःखं ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ३ ॥ स्नातस्तीर्थे जह्रुजादौ ततः किं दानं दत्तं द्व्यष्टसंख्यं ततः किम् । जप्ता मन्त्राः कोटिशो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ४ ॥ गोत्रं सम्यग्भूषितं वा ततः किं गात्रं भस्माच्छादितं वा ततः किम् । रुद्राक्षादिः सद्धृतो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ५ ॥ अन्नैर्विप्रास्तर्पिता वा ततः किं यज्ञैर्देवास्तोषिता वा ततः किम् । कीर्त्या व्याप्ताः सर्वलोकास्ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ६ ॥ कायः क्लिष्टश्चोपवासैस्ततः किं लब्धाः पुत्राः स्वीयपत्न्यास्ततः किम् । प्राणायामः साधितो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ७ ॥ युद्धे शत्रुर्निर्जितो वा ततः किं भूयो मित्रैः पूरितो वा ततः किम् । योगः प्राप्ताः सिद्धयो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ८ ॥ अब्धिः पद्भ्यां लङ्घितो वा ततः किं वायुः कुम्भे स्थापितो वा ततः किम् । मेरुः पाणावुद्धृतो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ९ ॥ क्ष्वेलः पीतो दुग्धवद्वा ततः किं वह्निर्जग्धो लाजवद्वा ततः किम् । प्राप्तश्चारः पक्षिवत्खे ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १० ॥ बद्धाः सम्यक्पावकाद्यास्ततः किं साक्षाद्विद्धा लोहवर्यास्ततः किम् । लब्धो निक्षेपोऽञ्जनाद्यैस्ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ११ ॥ भूपेन्द्रत्वं प्राप्तमुर्व्यां ततः किं देवेन्द्रत्वं संभृतं वा ततः किम् । मुण्डीन्द्रत्वं चोपलब्धं ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १२ ॥ मन्त्रैः सर्वः स्तम्भितो वा ततः किं बाणैर्लक्ष्यो भेदितो वा ततः किम् । कालज्ञानं चापि लब्धं ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १३ ॥ कामातङ्कः खण्डितो वा ततः किं कोपावेशः कुण्ठितो वा ततः किम् । लोभाश्लेषो वर्जितो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १४ ॥ मोहध्वान्तः पेषितो वा ततः किं जातो भूमौ निर्मदो वा ततः किम् । मात्सर्यार्तिर्मीलिता वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १५ ॥ धातुर्लोकः साधितो वा ततः किं विष्णोर्लोको वीक्षितो वा ततः किम् । शंभोर्लोकः शासितो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १६ ॥ यस्येदं हृदये सम्यगनात्मश्रीविगर्हणम् । सदोदेति स एवात्मसाक्षात्कारस्य भाजनम् ॥ १७ ॥ अन्ये तु मायिकजगद्भ्रान्तिव्यामोहमोहिताः । न तेषां जायते क्वापि स्वात्मसाक्षात्कृतिर्भुवि ॥ १८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ अनात्मश्रीविगर्हणप्रकरणं संपूर्णम् ॥

स्वरूपानुसंधा- नाष्टकम्

॥ श्रीः ॥

॥ स्वरूपानुसंधानाष्टकम् ॥

तपोयज्ञदानादिभिः शुद्धबुद्धि- र्विरक्तो नृपादेः पदे तुच्छबुद्ध्या । परित्यज्य सर्वं यदाप्नोति तत्त्वं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ १ ॥ दयालुं गुरुं ब्रह्मनिष्ठं प्रशान्तं समाराध्य मत्या विचार्य स्वरूपम् । यदाप्नोति तत्त्वं निदिध्यास्य विद्वा- न्परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ २ ॥ यदानन्दरूपं प्रकाशस्वरूपं निरस्तप्रपञ्चं परिच्छेदहीनम् । अहं ब्रह्मवृत्त्यैकगम्यं तुरीयं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ३ ॥ यदज्ञानतो भाति विश्वं समस्तं विनष्टं च सद्यो यदात्मप्रबोधे । मनोवागतीतं विशुद्धं विमुक्तं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ४ । निषेधे कृते नेति नेतीति वाक्यैः समाधिस्थितानां यदाभाति पूर्णम् । अवस्थात्रयातीतमद्वैतमेकं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ५ ॥ यदानन्दलेशैः समानन्दि विश्वं यदाभाति सत्त्वे तदाभाति सर्वम् । यदालोकने रूपमन्यत्समस्तं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ६ । अनन्तं विभुं निर्विकल्पं निरीहं शिवं संगहीनं यदोंकारगम्यम् । निराकारमत्युज्ज्वलं मृत्युहीनं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ७ ॥ यदानन्दसिन्धौ निमग्नः पुमान्स्या- दविद्याविलासः समस्तप्रपञ्चः । तदा नः स्फुरत्यद्भुतं यन्निमित्तं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ८ ॥ स्वरूपानुसंधानरूपां स्तुतिं यः पठेदादराद्भक्तिभावो मनुष्यः । शृणोतीह वा नित्यमुद्युक्तचित्तो भवेद्विष्णुरत्रैव वेदप्रमाणात् ॥ ९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्रजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ स्वरूपानुसंधानाष्टकम् संपूर्णम् ॥

यतिपञ्चकम्

॥ श्रीः ॥

॥ यतिपञ्चकम् ॥

वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः । विशोकवन्तः करणैकवन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥ १ ॥ मूलं तरोः केवलमाश्रयन्तः पाणिद्वयं भोक्तुममंत्रयन्तः । कन्थामिव श्रीमपि कुत्सयन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥ २ ॥ देहादिभावं परिमार्जयन्त आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तः । नान्तं न मध्यं न बहिः स्मरन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥ ३ ॥ स्वानन्दभावे परितुष्टिमन्तः संशान्तसर्वेन्द्रियदृष्टिमन्तः । अहर्निशं ब्रह्मणि ये रमन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥ ४ ॥ पञ्चाक्षरं पावनमुच्चरन्तः पतिं पशूनां हृदि भावयन्तः । भिक्षाशना दिक्षु परिभ्रमन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ यतिपञ्चकं संपूर्णम् ॥

हस्तामलकीय- भाष्यम्

॥ श्रीः ॥

॥ हस्तामलकीयभाष्यम् ॥

यस्मिन्ज्ञाते भवेत्सर्वं विज्ञातं परमात्मनि । तं वन्दे नित्यविज्ञानमानन्दमजमव्ययम् ॥ यदज्ञानादभूद्द्वैतं ज्ञाते यस्मिन्निवर्तते । रज्जुसर्पवदत्यन्तं तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ यस्योपदेशदीधित्या चिदात्मा नः प्रकाशते । नमः सद्गुरवे तस्मै स्वाविद्याध्वान्तभानवे ॥

इह हि सर्वस्य जन्तोः सुखं मे भूयाद्दुःखं मे मा भूयात् इति स्वरसत एव सुखोपादित्सादुःखजिहासे भवतः । तत्र यः कश्चित् पुण्यातिशयशाली अवश्यंभाविदुःखाविनाभू- तत्वादनित्यत्वाच्च विषयजं सुखं दुःखमेवेति ज्ञात्वा यत्नेन ससाधनात्संसारात्त्यक्तासक्तिरत्यन्तं विरज्यते । विरक्तश्च संसारहानौ यतते । संसारस्य च आत्मस्वरूपापरिज्ञानकृत- त्वात् आत्मज्ञानान्निवृत्तिरिति तं प्रत्यात्मज्ञानमाचार्य उप- दिशति---

निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः । रविर्लोकचेष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ १ ॥

ननु सर्वत्र ग्रन्थादौ शिष्टानामिष्टदेवतास्तुतिनमस्कारपू- र्विका प्रवृत्तिरुपलब्धा ; अयं च विना स्तुतिनमस्कारौ प्रवर्तमानोऽशिष्टत्वात् अनादरणीयवचनः प्रसज्येतेति चेत्--- न ; स्तुतिनमस्कारयोस्त्रैविध्यात् ; त्रिविधौ हि स्तुतिनमस्का- रौ--- कायिकौ वाचिकौ मानसिकौ चेति । तत्र कायिकवा- चिकयोरभावेऽपि परमशिष्टत्वादाचार्यस्य ग्रन्थस्य अविघ्नेन परिसमाप्तेश्च मानसिकौ स्तुतिनमस्कारावकरोदयमाचार्य इत्यवगम्यते ; यत्किंचिदेतत् । प्रकृतमनुसरामः --- मनश्च चक्षुश्च मनश्चक्षुषी, ते आदिर्येषां तानि मनश्चक्षुरादीनि ; आदिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते ; ततश्च अयमर्थो भवति--- मनआदीनां मनोऽहंकारबुद्धिचित्तानां चतुर्णामन्तःकरणा- नाम्, तथा चक्षुरादीनां चक्षुस्त्वक्श्रोत्रजिह्वाम्राणानां पञ्चबु- द्धीन्द्रियाणाम्, एवं वाक्पाणिपादपायूपस्थानां पञ्चकर्मेन्द्रि- याणाम्, प्रवृत्तौ स्वस्वव्यापारे, निमित्तं हेतुः यः, सोऽहमात्मेति

संबन्धः । स कीदृश इत्याकाङ्क्षायामाह--- नित्योपलब्धि- रिति । नित्या च असावुपलब्धिश्चेति नित्योपलब्धिः, सा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । रविः आदित्यः यथा येन प्रकारेण प्रकाशकत्वेन लोकानां चेष्टायां स्पन्दने निमित्तं हेतु:, तथैव अधिष्ठातृत्वेन यो निमित्तं सोऽहमात्मेत्यर्थः - इति इयं दृष्टिः आत्मज्ञानोपायत्वेन दर्शिता । परमार्थतस्तु निरस्ताः निराकृताः अखिलाः निरवशेषाः उपाधयो बुद्ध्यादिलक्षणाः यस्य स तथोक्तः । निरस्ताखिलोपाधित्वादेव अयमाकाश- कल्पः आकाशवद्विशुद्ध इत्यर्थः ॥

ननु मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ किमर्थमधिष्ठाता इष्यते ? स्व- यमेव कस्मान्न प्रवर्तन्ते ? कथं च नित्योपलब्धिस्वरूपत्वम् अधिष्ठातुरिष्यते ? इत्यत आह---

यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यबोधात्मकानि । प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ २ ॥

यं नित्यबोधस्वरूपमात्मानम् आश्रित्य मनश्चक्षुरादीनि प्रवर्तन्ते, सोऽहमात्मेति संबन्धः । ननु कथं बोधस्य नित्य-

त्वम् ? बोधो हि नाम ज्ञानम् ; तच्च इन्द्रियार्थसंनिकर्षा- दिना जायते समुत्पद्यते ; उत्पन्नं च ज्ञानं स्वकार्येण संस्कारेण विरोधिना ज्ञानान्तरेण वा विनश्यति ; अतः उत्पत्तिनाशधर्मवत्त्वात् न नित्यं भवितुमर्हति ; नापि बोधस्वरूपत्वमात्मन उपपद्यते, नित्यत्वादात्मनः, अनित्य- त्वाच्च बोधस्य ; न हि नित्यानित्ययोरेकस्वभावत्वम्, विरोधा- त् इति । अत्रोच्यते --- बोधो हि नाम चैतन्यमभिप्रेतम् ; न च ज्ञानं चैतन्यम्, जन्यज्ञानस्य ज्ञेयत्वेन घटादिवज्ज- डत्वात् । ज्ञेयं हि ज्ञानम्, घटज्ञानं मे जातं पटज्ञानं मे जातमिति साक्षादनुभूयमानत्वात् । अतः तस्य अनित्य- त्वेन अनात्मस्वरूपत्वेऽपि, नित्यबोधस्वरूपत्वम् आत्मन उपपद्यते । ननु आत्मनः चेतनत्वे किं प्रमाणमिति चेत्, जगत्प्रकाश इति ब्रूमः । जगत् प्रकाशत इति सर्वजनसिद्धम्; तत्र ज्ञानादीनां ज्ञेयत्वेन जडत्वात्, आत्मप्रकाशेनैव जगत प्रकाशत इति निश्चितं भवति । आत्मा च स्वपरप्रकाशवान् सवितृप्रकाशवत्--- यथा सविता स्वयं प्रकाशमानो जगदपि प्रकाशयति, तथा आत्मापीति । अस्तु तर्हि चिद्धर्मा पुरुषः, कथमयं चित्स्व- भाव इति; न धर्मधर्मिभावस्य अनुपपत्तेः । तथा हि---

आत्मनश्चैतन्यं भिन्नम् अभिन्नं वा भिन्नाभिन्नं वा । तत्र न तावद्भिन्नम्; भिन्नं चेत्, घटवदात्मधर्मत्वानुपपत्तेः । ननु घट: असंबन्धात् आत्मधर्मो न भवति, चैतन्यं तु आत्मसंबन्धीति युक्तमात्मधर्मत्वम् इत्यपि न संबन्धानुप- पत्तेः । संबन्धो हि तावत् संयोगो वा समवायो वा स्यात्, संबन्धान्तरस्य अत्र असंभवात् । न तावत्संयोगः, तस्य द्रव्य- मात्रधर्मत्वात्, अद्रव्यत्वाच्चैतन्यस्य । नापि समवायः, अन- वस्थापातात् । समवायो हि संबद्धः समवायिनौ संबध्नाति, असंबद्धो वा ? न तावदसंबद्ध:, घटादिवदकिंचित्करत्वात् । संबद्धश्चेत्, संयोगादेरभावेन समवायस्यापि समवायान्तर- मभ्युपगन्तव्यम् । एवं परंपरापेक्षायाम् अनवस्थापात इति यत्किंचिदेतत् । तस्माद्भिन्नत्वपक्षे धर्मधर्मिभावः सर्वथा नोपपद्यते । अभिन्नत्वपक्षे तु बोधस्य आत्मरूपत्वेन सुतरां धर्मधर्मिभावो नास्त्येव । न हि तस्य तदेव धर्मो भवति ; न हि शुक्लं शुक्लस्य धर्मो भवतीति । तस्मात् भिन्नाभिन्नत्व- पक्ष एव अवशिष्यते । स च विरोधान्न युज्यते--- न ह्येक- मेवैकस्मात् भिन्नमभिन्नं च भवितुमर्हति, विरोधात् । अथोच्यते--- प्रत्यक्षसिद्धत्वात् भेदाभेदौ अविरुद्धौ । तथाहि --- गौरियमिति पिण्डाव्यतिरेकेण गोत्वं प्रतीयते ; तदेव

पिण्डान्तरे प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् भेदेनावगम्यते; अतः प्र- त्यक्षेणैव भेदाभेदयोः प्रतीयमानत्वात् अविरोध इति--- नैत- त्साधु मन्यामहे, प्रत्यक्षस्य अन्यथासिद्धत्वात्--- भिन्नमपि हि वस्तु प्रत्यक्षेण अत्यन्तसंनिधानादिदोषात् अभिन्नवत्प्रतीयते--- यथा दीपज्वाला भिन्नापि कुतश्चित्कारणादभिन्नवत्प्रतिभा- सन्ते, तथा अभिन्नमपि वस्तु भिन्नमिव प्रतिभासते--- यथा एकस्माच्चन्द्राद्द्वितीयश्चन्द्र इति--- अतः प्रत्यक्षस्य अन्यथा- सिद्धत्वात् न तेन प्रत्यक्षेण प्रमाणसिद्धस्य भेदाभेदविरो- धस्य प्रतिक्षेपो युक्त इति । अथैवमुच्यते--- चैतन्यस्य द्वे रूपे स्तः, आत्मस्वरूपता चैतन्यस्वरूपता चेति । तत्र आत्मस्वरू- पतया आत्मनो न भिद्यते ; भिद्यते च चैतन्यस्वरूपतया । अतः उभयरूपाभ्यां भिन्नाभिन्नत्वमविरुद्धमिति--- तदपि न, धर्मधर्मित्वाभावात् । तथा हि--- येन रूपेण तदभिन्नं न तेन रूपेण धर्मत्वम् अभिन्नत्वादवोचाम । येन रूपेण भिन्नम् , तेनापि न धर्मः, भिन्नत्वाद्घटादिवदित्युक्तम् । यच्चोक्तम् उभयरूपाभ्यां भिन्नाभिन्नत्वमिति, तदपि विचारं न सहते । ते रूपे किं चैतन्याद्भिन्ने, अभिन्ने, भिन्नाभिन्ने वा । तत्र न तावद्भिन्ने, भिन्नत्वे घटादिवदकिंचित्करत्वात्; अभिन्नत्वे चैतन्यमात्रमेवेति न ताभ्यां भिन्नाभिन्नत्वम् । भिन्नाभिन्नत्वं

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

एतस्मादा- च विरोधादेव न युक्तम् । तयोरपि रूपान्तराभ्यां भिन्ना- भिन्नत्वाभ्युपगमे अनवस्थापात इत्यलमतिविस्तरेण । तस्मा- नात्मा सर्वथा चिद्धर्मा; किं तर्हि ? चित्स्वरूप एवेति । एतेन सदानन्दयोरपि आत्मस्वरूपत्वं व्याख्यातम् । नित्यश्व आत्मा, सदकारणवत्त्वात् परमाणुवत्; सन् आत्मा, अहम- स्मीति प्रतीतेः । अकारणवांश्च न हि अस्य कारणं वस्तु प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यते, नापि श्रूयते ; किं तु त्रैलोक्यै - ककारणता हि आत्मनः श्रूयते ' तस्माद्वा त्मन आकाशः संभूत:' इत्यादिश्रुतिभ्यः । न त्वात्मनो - ऽपि कारणान्तरम् । अतः सदकारणवस्त्वात् नित्य आत्मेति सिद्धम् । तस्मात् साधूक्तं नित्यबोधस्वरूपमिति । तत्रैव दृष्टान्तमाह — अग्न्युष्णवदिति । यथा उष्णत्वमग्नेर्न व्य- तिरिच्यते । व्यतिरेके हि कदाचिदग्मेरन्यत्राप्युपलभ्ये- त — यथा पुरुषाद्दण्डादि ; न चैवमस्ति ; तस्मादग्निस्व- रूपमेव अग्नेरुष्णत्वम् । एवमात्मनोऽपि चैतन्यं स्वरूपमेवे - त्यर्थः। तथा च उक्तम्– 'निरंशत्वाद्विभुत्वाच्च तथानश्वरभा- वत: । ब्रह्मव्योम्नोर्न भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम् ' इति । यच्चोक्तं मनश्चक्षुरादीनां प्रवृत्तौ किमर्थमधिष्ठाता इष्यते, स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तन्ते इति, तत्राह - अबोधा-

हस्तामलकीयभाष्यम् । " त्मकानीति । हेतुगर्भमिदं विशेषणम् अतश्च अयमर्थः सेत्स्यति - अबोधात्मकत्वात् अचेतनत्वाच्च घटादिवच्चेतनमधि- ष्ठातारमाश्रित्यैव प्रवर्तन्त इति । तदचेतनत्वं चैषां तज्ज्ञे- यत्वात् घटादिवदिति । श्रुतिरपि ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिना आत्मव्यतिरिक्तस्य चेतनत्वं प्रतिषेधति । अतो युक्तमुक्तं चेतनमात्मानमाश्रित्य प्रवर्तन्त इति । निष्कम्पं निस्तरङ्गं निःसंशयमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः ' भिद्यते हृदयग्रन्थिरिच्छद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे' इति । एकम् अद्वितीयं देवतिर्यमनुष्या- दिशरीरेषु एकम न तु सांख्यादिपरिकल्पितवत् नाना- भूतमित्यर्थः ॥ ' ननु आत्मन एकत्वे सुखदुःखादिव्यवस्था न स्यात् । तथा हि- सर्वशरीरेषु यदि एक आत्मा भवेत् तदा एक- स्मिन् सुखिनि सर्व एव सुखिन: प्रसज्येरन्, सर्वस्य अवि- शेषात् एवमेकस्मिन् दुःखिनि सर्व सर्व एव दुःखिनो भवेयुः ; एवमेकस्मिञ्जानति सर्व एव जानीयुः ; तथैव एकस्मिञ्जायमाने त्रियमाणे वा सर्व एव जायेरन् म्रिये - रन; एवमेकस्मिन्बद्धे मुक्ते वा सर्व एव बद्धथेरन मुच्येरन् इति । न चैवमस्ति । तस्मादेकत्वमात्मनो न भवितुमर्हति

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

इत्यत आह-

मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात्पृथक्त्वेन नैवास्ति वस्तु । चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्व- त्स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ३ ॥

परस्परं च ते मुखाभासका मुखाभामकः मुखप्रतिबिम्ब: दर्पणादौ नानाकारेषु दर्प- णेषु इति यावत् दृश्यमान: मुखत्वान परमार्थत: मुखस्व- रूपत्वात् पृथक्त्वेन भेदेन न विद्यते । यद्यपि मुखाभासको नाम वस्तु नात्येव, तथापि उपाधिभेदात् परमार्थसतो मुखात् भिन्नाः प्रतीयन्ते । तथा च उपाधिगतमलिनत्वादिधर्मैः मलिनत्वादिधर्मकाः प्रती- यन्ते । तद्वत् मुखाभासकवत् चिदाभासकः आत्मनः प्रति- बिम्बो धीषु बुद्धिषु दृश्यमानो जीव इत्युच्यते यः, सो- ऽहमात्मा जीवास्ते उपाधिभेदात् भिन्नाः प्रतिभासन्ते । उपाधिगतसुखदुःखादिभिश्च सुखदुःखादिमन्तश्च प्रतिभा- सन्ते । उपाधयश्च व्यवस्थितरूपा एवेति सुखदुःखादीनामै - कात्म्यपक्षे व्यवस्था युक्तैवेति नायमात्मभेद: शक्यो व्य- वस्थापयितुम् । श्रुतिश्चैकात्म्यमेव प्रतिपादयति — ' एक-

हस्तामलकीयभाष्यम् । मेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति । आत्मभेदपक्षे तु इयं सुखदु:खा- दिव्यवस्था नोपपद्यते । तथा हि- प्रतिशरीरम् आत्मानो भिन्नाः ते च सर्वे प्रत्येकं सर्वगता इति आत्मभेदवादिनो मन्यन्ते । तत्र सर्वेषां सर्वगतत्वात् सर्वसंनिधौ सुखादिक- मुत्पद्यमानं विशेषहेतोरभावात् कथमेकस्यैव तत् सुखादि- कम्, न सर्वेषाम् इत्यवधारयितुं शक्यते । अथ यत्संब- न्धिना कार्यकरणसंघातेन सुखादिकं जन्यते, तस्यैव तदि- त्यभिधीयते इति; तन्न, कायकरणसंघातस्यापि सर्वात्मसं- निधावुत्पद्यमानस्य विशेषहेतोरभावादेव कथमेकात्म संब- न्धित्वमिति । अथ यत्कर्मवशात्कार्यकरणसंघातस्योत्प- त्तिः, तस्यैव असौ कार्यकरणसंघात इति विशेषहेतुरिति चेत्; न, कर्मणोऽपि सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्य सर्वा- त्मसंबन्धित्वेन तज्जनितकार्यकरणसंघातस्यापि सर्वात्मसं बन्धित्वात् तज्जनितस्य सुखदु:खादेरपि सर्वात्मसंबन्धित्व- मिति सुखादिकस्य नानात्मपक्ष एव न व्यवस्थितिः । पूर्व- पूर्वकार्य करणसंघातस्य कर्मापेक्षायां च अनवस्थादोषः । अ- नादित्वेन अनवस्थादोषपरिहारश्च अन्धपरम्परेति । श्रुतिरपि

नानात्मपक्षं प्रतिषेधति - 'नेह नानास्ति किंचन' इति । अत: साधूक्तम् एकमिति ॥

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

नन्वेवं सति आत्मनः सुखदुःखादिसंबन्धाभावात् बन्धो नास्ति ; बन्धाभावाच्च मोक्षाभाव:; बद्धो हि मुच्यते नाबद्ध इति तथा चिदाभासस्यापि बन्धमोक्षौ न विद्येते, अवस्तुत्वात् तस्य बुद्धेरपि विनाशित्वात् बन्धमोक्षयोरभाव:; ततश्च मोक्षशास्त्रमनर्थकमापन्नम् इत्यत आह- --

यथा दर्पणाभाव आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् । तथा धीवियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ४ ॥

यथा दर्पणाभावे सति आभासस्य मुखप्रतिबिम्बस्य हानौ सत्यां मुखं परमार्थसत् कल्पनाहीनं मिथ्याज्ञानर- हितम एकमेव परं नापरं विद्यते, तथा तेनैव प्रकारेण धी- वियोगे बुद्धेरभावे निराभासको अप्रतिबिम्ब: परमार्थत: सन् एक एव यः, सोऽहमात्मेति योजना । अयमभिप्रायः आत्माज्ञानकृतोऽयं बुद्धयादिप्रपभ्वः । तत्र बुद्ध्यादौ प्रति- बिम्बरूपेण आत्मानमध्यस्य तद्गतसुखदुःखादिकम् आत्म- न्यध्यस्यति । सोऽयमध्यासो बन्धः । आत्मज्ञानेन अज्ञान-

हस्तामलकीयभाष्यम् । निवृत्त्या बुद्ध्यादिप्रपञ्चनिवृत्तौ अध्यासनिवृत्तिर्मोक्षः पुनः पारमार्थिक बन्धमोक्षौ अस्य विद्येते इति सर्व . समिति ॥ केचित् बुद्धयादीनामात्मत्वं मन्यन्ते; तान्प्रत्याह- मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः 1 स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ५ ॥ मनश्चक्षुरादेः मनआदेः चक्षुरादेश्व वियुक्तः पृथग्भूतः सोऽहमात्मेति संबन्ध । मनश्चक्षुराद्युपादानेन तद्न्तर्गतत्व शरीरमपि उपात्तं द्रष्टव्यम् । एतेन शरीरादपि वियुक्त इ लक्ष्यते । तथा च गुरुः- 'बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन्न आ विभुर्भुव: । नानारूप: प्रतिक्षेत्रमात्मा वृत्तिषु भासते ' इति कथं मनश्चक्षुरादिकस्य प्रकाशकस्य उपरि अयमात्मा प्रका कः, मनआदेः चक्षुरादेः कथं वियुक्तः इत्यत आह — स्व मिति । स्वयं य आत्मा मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः मनश्चक्षु. दिकस्य प्रकाशकस्य मनश्चक्षुरादि: प्रकाशक:, प्रकाशकत्व णयोगात् ; अयमर्थः — यथा बाह्यस्य घटादेः प्रकाशको मनः

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

, क्षुरादिः ततो व्यतिरिच्यते, तथा आन्तरस्यापि मनश्चक्षु- रादेः प्रकाशकः आत्मा ततो व्यतिरिच्यत इति निश्चीयते । अत एव मनश्चक्षुरादीनाम् अनात्मत्वमिति सिद्धं ज्ञेयाद- न्यो ज्ञाता भवति । ननु आत्मनोऽपि ज्ञेयत्वात् अनात्म- त्वं प्रसज्यते इत्यत आह- मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः प्रका- शस्वभावः । तथा च श्रुति:- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ' इति ॥ ननु यद्यात्मा मनश्चक्षुरादेरगम्यः, कथं तर्हि अस्य सिद्धि: ? घटपटादयो हि मनश्चक्षुराद्यधीनसिद्धयो दृष्टाः । ततः आत्मनोऽपि तदधीनसिद्धिर्युक्ता । यदा तस्य तदधीना सिद्धिर्न भवति, तदा अस्य सिद्धिरेव न स्यात् शशविषाण- वत् इत्यत आह--

य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु । शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स. नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ६ ॥

य इति स्वतः सिद्धतामाह । एक: अद्वितीयः विभाति विशेषेण प्रकाशते स्वतः स्वयमेव न परतः शुद्धं निर्मलं S. P. III. 12

हस्तामलकीयभाष्यम् । चितो मनो यस्य सः स्वतः शुद्धचेताः शुद्धचित्तस्य हि आत्मा स्वयमेव स्फुरतीत्यर्थः । अत एव सत्त्वशुद्धयर्थं वेदे - ऽपि वेदानुवचनादयो विहिताः - 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन' इति । घटपटादयश्च जडत्वात् प्रकाशान्तरापेक्षत्वाच्च न प्रकाशन्त इति युक्तम् । आत्मा तु प्रकाशस्वरूपत्वात् प्रकाशान्तरा- नपेक्षः प्रकाशते सवितृवन - यथा सविता स्वप्र- काशः प्रकाशान्तरं नापेक्षते अथ च प्रकाशते, तद्वदात्मा- पीति भावः । एवमुत्पन्नात्मज्ञानो अद्वयो जीवन्मुक्तः स्वयं प्रकाशरूपोऽपि परमार्थतो नानाविधासु धीषु उपाधिषु नानेव भाति य:, सोऽहमात्मेति संबन्ध: । शरावोदकेषु उपाधिषु अवस्थितो भानु: आदित्यः प्रकाशस्वरूपोऽपि एक एव सन् नानेव भाति, तद्वदात्मापीति भावः । ननु कथं जीवन्मुक्त: ? देवांस्तावत् जीवन्नित्युच्यते; तस्य जीवतोऽपि यदि देहाभावो मुक्तिरभिप्रेयते, नासावुपपद्यते, विरोधात् । न हि जीवतो देहाभावः संभवति । अथ सत्यपि देहे भो - गविच्छेदो मुक्तिरिति, तदपि न चतुरश्रम् । सकलभोग- कारणेन्द्रियसंपत्तौ भोगविच्छेदस्य असंभावितत्वात् । मि- ध्याज्ञाननिबन्धनो हि भोग: ; तस्य च संयग्ज्ञानेन निवृ-

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

तत्वात् भोगविच्छेद इति चेत्; न बाधितस्यापि मिथ्या- ज्ञानम्य द्विचन्द्रादिज्ञानवन् अनुवृत्त्यभ्युपगमात् । अन्य- था देहवानेव न स्यात् । अत एव विदुषां जनकादीनां राज्यादिकं श्रूयते । श्रुतिरपि देहवतो भोगविच्छेदं प्रति - षेधति - ' न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपह- तिरस्ति' इति । तस्मादयुक्ता जीवन्मुक्तिरिति । अत्रोच्यते— जीवतस्तावत् तत्वज्ञानमुत्पद्यते न तु मृतस्य ; शमदमादे: श्रवणमननादेश्व ज्ञानहेतोः मृतस्यासंभवात् । अत एव हि वि- दुषां याज्ञवल्क्यादीनां संन्यासः श्रूयते । न च मृतस्य संन्या- सः श्रूयते संभवति वा । तस्मात् जीवतस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इति सिद्धम् । आत्मज्ञानादेव मुक्तिरिति सिद्धा जीवन्मुक्तिः 6 स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' ' ब्रह्मविदानो- ति परम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु ज्ञानस्य मोक्षफलकत्वे श्रुतिषु सहकार्यन्तरं प्रतीयते इति चेत्, न, ज्ञानमात्रस्य श्रवणात् - 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः ' इति ; ' नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ' इति सहकार्यन्तरप्रतिषेधाच्च । ननु श्रुति- रेव मरणसहकारिणो ज्ञानान्मोक्षं दर्शयति ' तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये ' इति ; न, पूर्वोत्पन्नस्य ज्ञानस्य चिरप्रवृत्तत्वात् मरणकाले तम्य संनिधापयितुम-

" हस्तामलकीयभाष्यम् । शक्तेः । तत्कालमेवोत्पन्नात् ज्ञानान्तरान्मुक्तिरिति चेत्, न, 'यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि' इति ' आचार्यवान्पुरुषो वेद' इत्यादिश्रुतिपर्यालोचनया प्रथमज्ञानादेव मुक्तेः श्रूय- माणत्वात् । एतेन वचनान्तरमनुगृहीतं भवति — जीवन्नेव हि विद्वान हर्षामर्षाभ्यां विमुच्यते इति । न च 6 न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर पहतिरस्ति' इति श्रुत्यन्तर- विरोधो वाच्यः श्रुत्यन्तरस्य सामान्यविषयत्वात्, अत्र 'विद्वान' इति विशेष निर्देशात् । ' तस्य तावदेव चिरम् ' इति श्रुतिस्त्यक्ता स्यादिति चेत् न, व्यवस्थया उप- पत्तेः । तथा हि- मुक्तिः खलु स्वाभाविकी सर्वेषाम्, न सा ज्ञानेन जन्यते । किं तर्हि ? अविद्यातिमिरतिरोहि- ताया मुक्तेः तिमिरमात्रं निराक्रियते । तच्च प्रथमज्ञानेनैव निराकृतम् । तथापि अविद्याकार्यस्य देहस्य अविनाशात् पुनःपुनः महान्धकारवदुत्सारितमपि तिरस्करोति । तस्य तिरस्कारप्रतिभासस्य देहविच्छेदाद्विच्छेदो भवति । एवं च सति प्राचीनमेव महान्धकारोत्सारणं ज्ञानमात्रनिबन्धनम- वतिष्ठते यथा सूर्योदयेन महातिमिरोत्सारणे कृतेऽपि छत्रा- दिकृतस्य तिमिराभासस्य छत्रादिविगमे विगमः । ततश्व प्राचीनमेव महातिमिरोत्सारणं सूर्योदयमात्रनिबन्धनमव-

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

तिष्ठत इति । तस्मान् न ज्ञानान्तरान्मुक्तिः । अपि तु पूर्वोत्पन्नज्ञानादेव मुक्तिरिति सिद्धम् । ननु यदि पारमार्थि- कम् अद्वैतं मिथ्याज्ञानविजृम्भितश्च प्रपञ्च इति श्रुत्य- र्थो अवधारितः, तत्कथं मत्यपि बाधके प्रपञ्चानुवृत्ति: ; न हि सत्येव शुक्तिकाज्ञाने रजतादिप्रपचो अनुवर्तते ; उच्यते-- 'नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति ' 'नेह नानास्ति किंचन' इत्यादिवाक्यसहितात तत्त्वमस्यादि- वाक्यात् प्रपञ्चविलयद्वारेण असंदिग्धमबाधितं च अद्वैतज्ञानं तावदुत्पद्यते । न च तत् प्रपञ्चप्रत्ययेन बाध्यत इति युक्तम्, तत्प्रविलयेनैव उत्पत्तेः । यत्पुनरुक्तं कथं प्रपञ्चप्र- त्ययानुवृत्तिरिति, अत्रोच्यते — द्विविधं हि बाधकं भवति- यथा सत्येव मिध्याज्ञानहेतुभूते पित्तादौ जाग्रत्येव पीतः शङ्खः इति ज्ञाने निमित्तान्तरात् नायं पीत इति मिथ्या- ज्ञानकारणापगमे, वा यथा मन्दालोकप्रभवस्य शुक्तिकार - जतज्ञानस्य महत्यालोके नेदं रजतमिति ज्ञानम्, तद्वदिहापि पीतः शङ्ख इति ज्ञानबाधकवत् सत्येव मिध्याज्ञाने हेतुभूते शरीरे प्रपञ्चप्रत्ययस्य बाधकमद्वैतज्ञानमुत्पद्यते । अत एव स्वकारणाद्वाधितमपि प्रपञ्चज्ञानं पीतशङ्खज्ञानवत् पुनः पुनः जायत इति । ननु देहस्यापि प्रपश्वान्तर्गतत्वात् उच्छित्तिरेव

हस्तामलकीय भाष्यम् । 6 प्रसज्यते इति चेत् न, प्रारब्धकर्मवशात अनुवृत्तेः । कर्म- णश्च कुलालचक्रभ्रमणवत्संस्कारादनुवृत्तिरिति सिद्धा जीव - मुक्तिरिति । कर्मसंस्कारक्षयश्च देहपाते सति सर्वस्यैव प्रप- प्रत्ययस्यापि प्रविलयः । कर्मान्तराणां च ज्ञानेन क्षपि- तत्वात् देहान्तरानुत्पत्तिरिति परममुक्ति: । एवं च सति ज्ञानमात्रान्मुक्तिरिति प्रतिपादनादेव कर्मणो मुक्तिहेतुत्वम- पास्तं वेदितव्यम् । तथा हि-न तावत्केवलात्कर्मणो मुक्ति- श्रवणम् । नापि तत एव ज्ञानसहितात्, अश्रुतेरेव । ननु ' तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति विद्याकर्मणोः सहभाव: श्रूयते ; सत्यम्, संसारविषयं तच्छ्रवणं न मुक्ति- विषयम् इति । ' यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति' इत्यादि- चोदनाप्राप्तानां नित्यनैमित्तिककर्मणां ज्ञानस्य च अर्थात्स - मुच्चय इति चेत्; न, विनियोजक प्रमाणाभावात् । ' तमेतं विनियोजकप्रमाणाभावात् । वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा - नाशकेन' इत्यत्र तृतीयाश्रुतिः विनियोजिका इति चेत्; न विविदिषासंबन्धात् कर्मणां ज्ञानार्थत्वप्रतीते: मोक्षा- र्थत्वं नावगम्यते इति । किं च, न हि ज्ञानम् अज्ञान- निवृत्तौ उपकारकमपेक्षते, उत्पन्नादेव तस्मात् अज्ञाननिवृ- त्तेरवश्यंभावात् । तथा च श्रुतिः- ' तमेव विदित्वाति- -

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति । अपि च यदि कर्मफलं मोक्षो भवेत्, तदा अनित्यत्वं प्रसज्यते घटादि - वत्स्वर्गादिवच्चेति । अमुमेवार्थे श्रुतिरप्याह - तद्यथेह कर्म- चितो लोकः श्रीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते ' इति । 'अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव' इति सूत्रकारेण परम्परया कर्मणां मुक्तिहेतुत्वमभिहितं प्रयाजादिवत् । अतः ज्ञानार्थत्वेन कर्मणामुपयोगोऽस्त्येव । ज्ञानोत्पत्तेस्तु परं कर्म - णामुपयोगाभावेऽपि लोकसंग्रहार्थमनुष्ठानं कर्तव्यमेवेति सर्वे समञ्जसम् ॥ ननु कथम् एक एव आत्मा युगपत् अनेकां बुद्धिम् अधितिष्ठति ? न ह्येक एव अश्वसादी युगपदने कानश्वान- धितिष्ठन्नुपलभ्यते । क्रमेण त्वधिष्ठानं युक्तम् । तच्चेह नास्ति ; युगपदेव सर्वबुद्धीनां स्वव्यापारे प्रवृत्तिदर्शनात् । अनधि- ष्ठितानां च प्रवृत्त्यसंभवाच्च । अतः नैक आत्मा इत्यत आह-

यथानेकचक्षुःप्रकाशो रविर्न क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् । अनेक धियो यस्तथैकप्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ७ ॥

हस्तामलकीय भाष्यम् । यथा येन प्रकाशकत्वप्रकारेण रविः आदित्यः एक एव अनेकेषां चक्षुषां प्रकाशको युगपदेव अनेकानि चक्षूंषि अ- धितिष्ठति न च क्रमेण एकैकस्मै चक्षुषे प्रकाश्यं प्रकाशी- करोति, तथा तेनैव प्रकारेण एकश्वासौ प्रबोधच एकप्रबो- धः सः अधिष्ठाता अनेका धियो बुद्धीः युगपदधितिष्ठति न क्रमेणैकस्यै धियै प्रकाश्यं प्रकाशीकरोति यः सोऽहमा- मेति संबन्धः ॥ नन्वस्तु तर्हि रविरेव बुद्धीनां प्रेरक : अधिष्ठाता, किमा- त्माभ्युपगमेन ? तथा च श्रुतिः - ' धियो यो नः प्रचो - दयात्' इति, अत आह—

विवस्वत्प्रभातं यथारूपमक्षं प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्त्रान् । यदाभात आभासयत्यक्षमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ८ ॥

विस्वता सूर्येण प्रभातं प्रकाशितं रूपं यथा येन प्रकारेण अक्षं चक्षुः प्रगृह्णाति प्रकर्षेण जानाति, नाभातं न अप्रकाशि- तम्, अन्धकारे घटाद्यनुपलम्भात् एवं विवस्वानपि एक : तथा तेनैव प्रकारेण यदाभातः येनाधितिष्ठितः सन् आभास -

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

यति अधितिष्ठति अक्षं यथा विवस्वान् अधिष्ठाता, तथा विव- स्वतोऽप्यधिष्ठाता यः, सोऽहमात्मेति संबन्धः । स चाहंबुद्धी- नामधिष्ठाता ; श्रुत्या तु चक्षुरधिष्ठातृत्वमभिप्रेत्य विवस्वतो बुद्धिप्रेरकत्वमभिहितम् । यस्माद्विवस्वदधिष्ठितं चक्षुः बुद्धि- वृद्धिमुत्पादयति ; अधिष्ठातुरात्मनो वा स्वरूपमभिप्रेत्योक्त: ; तथा च ' सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च' इति । नन्वपि तर्हि प्रकाशान्तरेणैव अधिष्ठातव्यम्, न तस्य स्वप्रकाश- त्वात् । ' नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा' इति च श्रुत्या तदितरप्रति- बेधाच ॥ किंच- -

यथा सूर्य एकोsस्वनेकच लासु स्थिरास्वप्यनन्वग्विभाव्यस्वरूपः । चलासु प्रभिन्नासु धीष्वेवमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ९ ॥

यथा येन प्रकारेण आदित्यः एकः अप्सु वारिषु चलासु स्थिरासु च अनेकोऽपि नानापि एकः सन् प्रतिभासते अनन्वग्विभाव्यस्वरूपः अनु पश्चात् अञ्चति गच्छतीति अन्वक् न अन्वक् अनन्वक् अननुगत इति यावत् ।

हस्तामलकीयभाष्यम् । यद्वा अनन्वक्त्वेन विभाव्यं स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । एवं बहुव्रीहिसमासं कृत्वा पश्चात् नञ्समासः । ततश्चायम- र्थो भवति — न वारिषु रविरनुगतो भवति । किं तर्हि तथैव नभसि देदीप्यमानो भ्रान्त्या वारिषु दृश्यत इत्यर्थ: । एवं एक आत्मा चलासु प्रभिन्नासु नानाभूतासु धीषु बुद्धिषु

अनेकः सन् अनन्वग्विभाव्यस्वरूपो न बुद्धीरनुगतो भवति । किं तर्हि, पृथगेव देदीप्यते यः सोऽहमात्मेत्यर्थः ॥

किं च-

घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्क यथा निष्प्रभं मन्यते चातिमूढः । तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ १० ॥

घनेन मेघेन छन्ना तिरोहिता दृष्टि: दर्शनं यस्य सः घनच्छन्नदृष्टि : ट: पुरुष: घनच्छन्नम् अर्कम् आदित्यं यथा येन घनच्छन्नत्वप्रकारेण मन्यते जानाति निष्प्रभं प्रभारहितम् अप्रकाशस्वभावमिति यावत् । मूढो मन्यते घनच्छन्नदृष्टि- त्वात् प्रकाशस्वभावमपि रविम् अप्रकाशम् पश्यतीत्याह- अतिमूढ इति । अतिमूर्खत्वात् स्वात्मनो दृष्टिविघात-

हस्तामलकीयभाष्यम् ।

मगणयन् सूर्यमेव अप्रकाशं मन्यते । पादपूरणे चकारः । तथा तेन प्रकारेण अविद्याच्छन्नदृष्टि : बुद्धिमात्मत्वेन गृही- त्वा तद्गतदुःखादिकम् आत्मन्यध्यारोप्य बद्ध इव आभा- ति यः मूढदृष्टेः सोऽहमात्मेति संबन्धः ॥ किं च-

समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यं न स्पृशन्ति । वियद्वत्सदा शुद्धमच्छस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ११ ॥

समस्तेषु निरवशेषेषु प्रपञ्चात्मकेषु सदात्मना अनुस्यू- तम् अनुगतं सर्वतो व्याप्तम् एकं हि नाना समस्तानि व- स्तूनि प्रपञ्चात्मकानि यं सद्रूपं न स्पृशन्ति । कुत: ? विय द्वत् आकाशमिव सदा सर्वदा शुद्धं निर्मलं रागादिदोषरहि- तम् अच्छस्वरूपम् अमृतरूपं यत् परं ब्रह्म सोऽहमात्मेति संबन्धः ॥ व्युत्पादितमर्थमुपसंहरति- उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां तथा भेदता बुद्धिभेदेषु तेऽपि ।

१८६ हस्तामलकीयभाष्यम् । यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वं तथा चञ्चलत्वं तवापीह विष्णो ॥ १२ ॥

उपाधौ सति उपाधिभेदसंबन्धे सति यथा भेदता भेद एव भेदता, स्वार्थे तल, सन्मणीनां विशुद्धमणीनां स्फटिकादीनां लोहितकृष्णादिभेदेन भेदता भेदः । तथा बुद्धिभेदेषु नानाबुद्धिषु ते तवापि नानात्वं हे विष्णो पर- मार्थतस्तु तव भेदो नास्त्येव बुद्धयुपाधिकृतस्तु विद्यत इत्यर्थः । यथा चन्द्रिकाणां चन्द्रा एव चन्द्रिकाः, स्वार्थे कप्रत्ययः, निर्मलितानां जले प्रतिबिम्बितस्वरूपेण दृश्य- मानानां जलस्य चञ्चलत्वात् चभ्वलत्वम् औपाधिकं न पारमार्थिकम्, तथा बुद्धीनां चञ्चलत्वात् तवापि चञ्चल- त्वमौपाधिकं न पारमार्थिकमित्यर्थः । इह बुद्धिषु हे विष्णो व्यापनशील ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ हस्तामलकीयभाष्यं संपूर्णम् ॥

पञ्चीकरणम YTD.

॥ श्रीः ॥

॥ पञ्चीकरणम् ॥

अथातः परमहंसानां समाधिविधिं व्याख्यास्यामः ॥

सच्छब्दवाच्यमविद्याशबलं ब्रह्म । ब्रह्मणोऽव्यक्तम् । अ- व्यक्तान्महत् । महतोऽहंकारः । अहंकारात्पञ्चतन्मात्राणि । पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि । पञ्चमहाभूतेभ्योऽखिलं जगत् ॥

पञ्चानां भूतानामेकैकं द्विधा विभज्य स्वार्धभागं विहा- यार्धभागं चतुर्धा विभज्येतरेषु योजिते पञ्चीकरणं माया- रूपदर्शनमध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते ॥

ओं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि तत्कार्यं सर्वं विराडित्यु- च्यते । एतत्स्थूलशरीरमात्मनः । इन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरि- तम् । एतदुभयाभिमान्यात्मा विश्वः । एतत्रयमकारः ॥

अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि पञ्चतन्मात्राणि, तत्कार्यं च पञ्चप्राणाः दशेन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्चेति सप्तदशकं लिङ्गं भौतिकं हिरण्यगर्भ इत्युच्यते । एतत्सूक्ष्मशरीरमात्मनः । करणेषूपसंहृतेषु जागरितसंस्कारजः प्रत्ययः सविषयः स्वप्न

इत्युच्यते । तदुभयाभिमान्यात्मा तैजसः । एतत्रयमुकारः ॥

शरीरद्वयकारणमात्माज्ञानं साभासमव्याकृतमित्युच्यते । एतत्कारणशरीरमात्मनः । तच्च न सत् , नासत् । नापि सदसत् । न भिन्नम् , नाभिन्नम् , नापि भिन्नाभिन्नं कुत- श्चित् । न निरवयवम् , न सावयवम् , नोभयम् । किं तु केवलब्रह्मैकत्वज्ञानापनोद्यम् । सर्वप्रकारज्ञानोपसंहारे बुद्धेः कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिः । तदुभयाभिमान्यात्मा प्राज्ञः । एतत्रयं मकारः ॥

अकार उकारे, उकारो मकारे, मकार ओंकारेऽहम्येव ॥

अहमात्मा साक्षी केवलश्चिन्मात्रस्वरूपः, नाज्ञानम् , नापि तत्कार्यम् । किं तु नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावं पर- मानन्दाद्वयं प्रत्यग्भूतचैतन्यं ब्रह्मैवाहमस्मीत्यभेदेनावस्थानं समाधिः । 'तत्त्वमसि' 'ब्रह्माहमस्मि' 'प्रज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ इति पञ्ची- करणं भवति ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ पथ्चीकरणं संपूर्णम् ॥

तत्त्वोपदेशः S. P. II. 13

॥ श्रीः ॥

॥ तत्त्वोपदेशः ॥

तत्त्वंपदार्थशुद्ध्यर्थं गुरुः शिष्यं वचोऽब्रवीत् । वाक्ये तत्त्वमसीत्यत्र त्वंपदार्थं विवेचय ॥ १ ॥ न त्वं देहोऽसि दृश्यत्वादुपजात्यादिमत्त्वतः । भौतिकत्वादशुद्धत्वादनित्यत्त्वात्वात्तथैव च ॥ २ ॥ अदृश्यो रूपहीनस्त्वं जातिहीनोऽप्यभौतिकः । शुद्धनित्योऽसि दृग्रूपो घटो यद्वन्न दृग्भवेत् ॥ ३ ॥ न भवानिन्द्रियाण्येषां करणत्वेन या श्रुतिः । प्रेरकस्त्वं पृथक्तेभ्यो न कर्ता करणं भवेत् ॥ ४ ॥ नानैतान्येकरूपस्त्वं भिन्नस्तेभ्यः कुतः शृणु । न चैकेन्द्रियरूपस्त्वं सर्वत्राहंप्रतीतितः ॥ ५ ॥ न तेषां समुदायोऽसि तेषामन्यतमस्य च । विनाशेऽप्यात्मधीस्तावदस्ति स्यान्नैवमन्यथा ॥ ६ ॥ प्रत्येकमपि तान्यात्मा नैव तत्र नयं शृणु । नानास्वामिकदेहोऽयं नश्येद्भिन्नमताश्रयः ॥ ७ ॥ नानात्माभिमतं नैव विरुद्धविषयत्वतः । स्वाम्यैक्ये तु व्यवस्था स्यादेकपार्थिवदेशवत् ॥ ८ ॥ न मनस्त्वं न वा प्राणो जडत्वादेव चैतयोः । गतमन्यत्र मे चित्तमित्यन्यत्वानुभूतितः ॥ ९ ॥ क्षुत्तृड्भ्यां पीडितः प्राणो ममायं चेति भेदतः । तयोर्द्रष्टा पृथक्ताभ्यां घटद्रष्टा घटाद्यथा ॥ १० ॥ सुप्तौ लीनास्ति या बोधे सर्वं व्याप्नोति देहकम् । चिच्छायया च संबद्धा न सा बुद्धिर्भवान्द्विज ॥ ११ ॥ नानारूपवती बोधे सुप्तौ लीनातिचञ्चला । यतो दृगेकरूपस्त्वं पृथक्तस्य प्रकाशकः ॥ १२ ॥ सुप्तौ देहाद्यभावेऽपि साक्षी तेषां भवान्यतः । स्वानुभूतिस्वरूपत्वान्नान्यस्तम्यास्ति भासकः ॥ १३ ॥ प्रमाणं बोधयन्तं तं बोधं मानेन ये जनाः । बुभुत्स्यन्ते त एधोभिर्दग्धुं वाञ्छन्ति पावकम् ॥ १४ ॥ विश्वमात्मानुभवति तेनासौ नानुभूयते । विश्व प्रकाशयत्यात्मा तेनासौ न प्रकाश्यते ॥ १५ ॥ ईदृशं तादृशं नैतन्न परोक्षं सदेव यत् । तद्ब्रह्म त्वं न देहादिदृश्यरूपोऽसि सर्वदृक् ॥ १६ ॥ इदंत्वेनैव यद्भाति सर्वं तच्च निषिध्यते । अवाच्यतत्त्वमनिदं न वेद्यं स्वप्रकाशतः ॥ १७ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मलक्षणमुच्यते । सत्यत्वाज्ज्ञानरूपत्वादनन्तत्वात्त्वमेव हि ॥ १८ ॥ सति देहाद्युपाधौ स्याज्जीवस्तस्य नियामकः । ईश्वरः शक्त्युपाधित्वाद्द्वयोर्बाधे स्वयंप्रभः ॥ १९ ॥ अपेक्ष्यतेऽखिलैर्मानैर्न यन्मानमपेक्षते । वेदवाक्यं प्रमाणं तद्ब्रह्मात्मावगतौ मतम् ॥ २० ॥ अतो हि तत्त्वमस्यादिवेदवाक्यं प्रमाणतः । ब्रह्मणोऽस्ति यया युक्त्या सास्माभिः संप्रकीर्त्यते ॥ २१ ॥ शोधिते त्वंपदार्थे हि तत्त्वमस्यादि चिन्तितम् । संभवेन्नान्यथा तम्माच्छोधनं कृतमादितः ॥ २२ ॥ देहेन्द्रियादिधर्मान्यः स्वात्मन्यारोपयन्मृषा । कर्तृत्वाद्यभिमानी च वाच्यार्थस्त्वंपदस्य सः ॥ २३ ॥ देहेन्द्रियादिसाक्षी यस्तेभ्यो भाति विलक्षणः । स्वयं बोधस्वरूपत्वाल्लक्ष्यार्थस्त्वंपदस्य सः ॥ २४ ॥ वेदान्तवाक्यसंवेद्यविश्वातीताक्षराद्वयम् । विशुद्धं यत्स्वसंवेद्यं लक्ष्यार्थस्तत्पदस्य सः ॥ २५ ॥ सामानाधिकरण्यं हि पदयोस्तत्व मोर्द्वयोः । संबन्धस्तेन वेदान्तैर्ब्रह्मैक्यं प्रतिपाद्यते ॥ २६ ॥ भिन्नप्रवृत्तिहेतुत्वे पदयोरेकवस्तुनि । वृत्तित्वं यत्तथैवैक्यं विभक्त्यन्तकयोस्तयोः ॥ २७ ॥ सामानाधिकरण्यं तत्संप्रदायिभिरीरितम् । तथा पदार्थयोरेव विशेषणविशेष्यता ॥ २८ ॥ अयं सः सोऽयमितिवत्संबन्धो भवति द्वयोः । प्रत्यक्त्वं सद्वितीयत्वं परोक्षत्वं च पूर्णता ॥ २९ ॥ परस्परविरुद्धं स्यात्ततो भवति लक्षणा । लक्ष्यलक्षणसंबन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनोः ॥ ३० ॥ मानान्तरोपरोधाच्च मुख्यार्थस्यापरिग्रहे । मुख्यार्थस्याविनाभूते प्रवृत्तिर्लक्षणोच्यते ॥ ३१ ॥ त्रिविधा लक्षणा ज्ञेया जहत्यजहती तथा । अन्योभयात्मिका ज्ञेया तत्राद्या नैव संभवेत् ॥ ३२ ॥ वाच्यार्थमखिलं त्यक्त्वा वृत्तिः स्याद्या तदन्विते । गङ्गायां घोष इतिवज्जहती लक्षणा हि सा ॥ ३३ ॥ वाच्यार्थस्यैकदेशस्य प्रकृते त्याग इष्यते । जहती संभवेन्नैव संप्रदायविरोधत ॥ ३४ ॥ वाच्यार्थमपरित्यज्य वृत्तिरन्यार्थके तु या । कथितेयमजहती शोणोऽयं धावतीतिवत् ॥ ३५ ॥ न संभवति साप्यत्र वाच्यार्थेऽतिविरोधतः । विरोधांशपरित्यागो दृश्यते प्रकृते यतः ॥ ३६ ॥ वाच्यार्थस्यैकदेशं च परित्यज्यैकदेशकम् । या बोधयति सा ज्ञेया तृतीया भागलक्षणा ॥ ३७ ॥ सोऽयं विप्र इदं वाक्यं बोधयत्यादितस्तथा । तत्कालत्वविशिष्टं च तथैतत्कालसंयुतम् ॥ ३८ ॥ अतस्तयोर्विरुद्धं तत्तत्कालत्वादिधर्मकम् । त्यक्त्वा वाक्यं यथा विप्रपिण्डं बोधयतीरितम् ॥ ३९ ॥ तथैव प्रकृते तत्त्वमसीत्यत्र श्रुतौ शृणु । प्रत्यक्त्वादीन्परित्यज्य जीवधर्मांस्त्वमःपदात् ॥ ४० ॥ सर्वज्ञत्वपरोक्षादीन्परित्यज्य ततःपदात् । शुद्धं कूटस्थमद्वैतं बोधयत्यादरात्परम् ॥ ४१ ॥ तत्त्वमोः पदयोरैक्यमेव तत्त्वमसीत्यलम् । इत्थमैक्यावबोधेन सम्यग्ज्ञानं दृढं नयैः ॥ ४२ ॥ अहं ब्रह्मेति विज्ञानं यस्य शोकं तरत्यसौ । आत्मा प्रकाशमानोऽपि महावाक्यैस्तथैकता ॥ ४३ ॥ तत्त्वमोर्बोध्यतेऽथापि पौर्वापर्यानुसारतः । तथापि शक्यते नैव श्रीगुरोः करुणां विना ॥ ४४ ॥ अपरोक्षयितुं लोके मूढैः पण्डितमानिभिः । अन्तःकरणसंशुद्धौ स्वयं ज्ञानं प्रकाशते ॥ ४५ ॥ वेदवाक्यैरतः किं स्याद्गुरुणेति न सांप्रतम् । आचार्यवान्पुरुषो हि वेदेत्येवं श्रुतिर्जगौ ॥ ४६ ॥ अनादाविह संसारे बोधको गुरुरेव हि । अतो ब्रह्मात्मवस्त्वैक्यं ज्ञात्वा दृश्यमसत्तया ॥ ४७ ॥ अद्वैते ब्रह्मणि स्थेयं प्रत्यब्रह्मात्मना सदा । तत्प्रत्यक्षात्परिज्ञातमद्वैतब्रह्मचिह्ननम् ॥ ४८ ॥ प्रतिपाद्यं तदेवात्र वेदान्तैर्न द्वयं जडम् । सुखरूपं चिदद्वैतं दुःखरूपमसज्जडम् ॥ ४९ ॥ वेदान्तैस्तद्द्वयं सम्यङ्निर्णीतं वस्तुतो नयात् । अद्वैतमेव सत्यं त्वं विद्धि द्वैतमसत्सदा ॥ ५० ॥ शुद्धे कथमशुद्धः स्यादृश्यं मायामयं ततः । शुक्तौ रूप्यं मृषा यद्वत्तथा विश्व परात्मनि ॥ ५१ ॥ विद्यते न स्वतः सत्त्वं नासतः सत्त्वमस्ति वा । बाध्यत्वान्नैव सद्द्वैतं नासत्प्रत्यक्षभानतः ॥ ५२ ॥ सदसन्न विरुद्धत्वादतोऽनिर्वाच्यमेव तत् । यः पूर्वमेक एवासीत्सृष्ट्वा पश्चादिदं जगत् ॥ ५३ ॥ प्रविष्टो जीवरूपेण स एवात्मा भवान्परः । सच्चिदानन्द एव त्वं विस्मृत्यात्मतया परम् ॥ ५४ ॥ जीवभावमनुप्राप्तः स एवात्मासि बोधतः । अद्वयानन्दचिन्मात्रः शुद्धः साम्राज्यमागतः ॥ ५५ ॥ कर्तृत्वादीनि यान्यासंस्त्वयि ब्रह्माद्वये परे । तानीदानीं विचार्य त्वं किंस्वरूपाणि वस्तुतः ॥ ५६ ॥ अत्रैव शृणु वृत्तान्तमपूर्वं श्रुतिभाषितम् । कश्चिद्गान्धारदेशीयो महारत्नविभूषितः ॥ ५७ ॥ स्वगृहे स्वाङ्गणे सुप्तः प्रमत्तः सन्कदाचन । रात्रौ चौरः समागत्य भूषणानां प्रलोभितः ॥ ५८ ॥ बद्ध्वा देशान्तरं चौरैर्नीतः सन्गहने वने । भूषणान्यपहृत्यापि बद्धाक्षकरपादकः ॥ ५९ ॥ निक्षिप्तो विपिनेऽतीव कुशकण्टकवृश्चिकैः । व्यालव्याघ्रादिभिश्चैव संकुले तरुसंकटे ॥ ६० ॥ व्यालादिदुष्टसत्वेभ्यो महारण्ये भयातुरः । शिलाकण्टकदर्भाद्यैर्देहस्य प्रतिकूलकैः ॥ ६१ ॥ क्रियमाणे विलुठने विशीर्णाङ्गोऽसमर्थकः । क्षुत्तृडातपवाय्वग्न्यादिभिस्तप्तोऽतितापकैः ॥ ६२ ॥ बन्धमुक्तौ तथा देशप्राप्तावेव सुदुःखधीः । ददृशे कंचिदाक्रोशन्नैकं तत्रैव तस्थिवान् ॥ ६३ ॥ तथा रागादिभिर्वर्गैः शत्रुभिर्दुःखदायिभिः । चौरैर्देहाभिमानाद्यैः स्वानन्दधनहारिभिः ॥ ६४ ॥ ब्रह्मानन्दे प्रमत्तः स्वाज्ञाननिद्रावशीकृतः । बद्धस्त्वं बन्धनैर्भोगतृष्णाज्वरादिभिर्दृढम् ॥ ६५ ॥ अद्वयानन्दरूपात्त्वां प्रच्याव्यातीव धूर्तकैः । दूरनीतोऽसि देहेषु संसारारण्यभूमिषु ॥ ६६ ॥ सर्वदुःखनिदानेषु शरीरादित्रयेषु च । नानायोनिषु कर्मान्धवासनानिर्मितासु च ॥ ६७ ॥ प्रवेशितोऽसि सृष्टोऽसि बद्धः स्वानन्ददृष्टितः । अनादिकालमारभ्य दुःखं चानुभवन्सदा ॥ ६८ ॥ जन्ममृत्युजरादोषनरकादिपरम्पराम् । निरन्तरं विषण्णोऽनुभवन्नत्यन्तशोकवान् ॥ ६९ ॥ अविद्याभूतबन्धस्य निवृत्तौ दुःखदस्य च । स्वरूपानन्दसंप्राप्तौ सत्योपायं न लब्धवान् ॥ ७० ॥ यथा गान्धारदेशीयश्चिरं देवाद्दयालुभिः । कैश्चित्पान्थैः परिप्राप्तैर्मुक्तदृष्ट्यादिबन्धनः ॥ ७१ ॥ सः स्वस्थैरुपदिष्टश्च पण्डितो निश्चितात्मकः । ग्रामाद्ग्रामान्तरं गच्छेन्मेधावी मार्गतत्परः ॥ ७२ ॥ गत्वा गान्धारदेशं स स्वगृहं प्राप्य पूर्ववत् । बान्धवैः संपरिष्वक्तः सुखी भूत्वा स्थितोऽभवत् ॥ ७३ ॥ त्वमप्येवमनेकेषु दुःखदायिषु जन्मसु । भ्रान्तो दैवाच्छुभे मार्गे जातश्रद्धः सुकर्मकृत् ॥ ७४ ॥ वर्णाश्रमाचारपरोऽवाप्तपुण्यमहोदयः । ईश्वरानुग्रहाल्लब्धो ब्रह्मविद्गुरुसत्तमः ॥ ७५ ॥ विधिवत्कृतसंन्यासो विवेकादियुतः सुधीः । प्राप्तो ब्रह्मोपदेशोऽद्य वैराग्याभ्यासतः परम् ॥ ७६ ॥ पण्डितस्तत्र मेधावी युक्त्या वस्तु विचारयन् । निदिध्यासनसंपन्नः प्राप्तो हि त्वं परं पदम् ॥ ७७ ॥ अतो ब्रह्मात्मविज्ञानमुपदिष्टं यथाविधि । मयाचार्येण ते धीर सम्यक्तत्र प्रयत्नवान् ॥ ७८ ॥ भूत्वा विमुक्तबन्धस्त्वं छिन्नद्वैतात्मसंशयः । निर्द्वन्द्वो निःस्पृहो भूत्वा विचरस्व यथासुखम् ॥ ७९ ॥ वस्तुतो निष्प्रपञ्चोऽसि नित्यमुक्तः स्वभावतः । न ते बन्धविमोक्षौ स्तः कल्पितौ तौ यतस्त्वयि ॥ ८० ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ८१ ॥ श्रुतिसिद्धान्तसारोऽयं तथैव त्वं स्वया धिया । संविचार्य निदिध्यास्य निजानन्दात्मकं परम् ॥ ८२ ॥ साक्षात्कृत्वा परिच्छिन्नाद्वैतब्रह्माक्षरं स्वयम् । जीवन्नेव विनिर्मुक्तो विश्रान्तः शान्तिमाश्रय ॥ ८३ ॥ विचारणीया वेदान्ता वन्दनीयो गुरुः सदा । गुरूणां वचनं पथ्यं दर्शनं सेवनं नृणाम् ॥ ८४ ॥ गुरुर्ब्रह्म स्वयं साक्षात्सेव्यो वन्द्यो मुमुक्षुभिः । नोद्वेजनीय एवायं कृतज्ञेन विवेकिना ॥ ८५ ॥ यावदायुस्त्वया वन्द्यो वेदान्तो गुरुरीश्वरः । मनसा कर्मणा वाचा श्रुतिरेवैष निश्चयः ॥ ८६ ॥ भावाद्वैतं सदा कुर्यात्क्रियाद्वैतं न कर्हिचित् । अद्वैतं त्रिषु लोकेषु नाद्वैतं गुरुणा सह ॥ ८७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तत्त्वोपदेशः संपूर्णः ॥

॥ श्रीः ॥

॥ एकश्लोकी ॥

किं ज्योतिस्तव भानुमानहनि मे रात्रौ प्रदीपादिकं स्यादेवं रविदीपदर्शनविधौ किं ज्योतिराख्याहि मे । चक्षुस्तस्य निमीलनादिसमये किं धीर्धियो दर्शने किं तत्राहमतो भवान्परमकं ज्योतिस्तदस्मि प्रभो ॥

इति श्रीमत्परमहहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ एकश्लोकी संपूर्णा ॥

मायापञ्चकम्

॥ श्रीः ॥

॥ मायापञ्चकम् ॥

निरुपमनित्यनिरंशकेऽप्यखण्डे मयि चिति सर्वविकल्पनादिशून्ये । घटयति जगदीशजीवभेदं त्वघटितघटनापटीयसी माया ॥ १ ॥ श्रुतिशतनिगमान्तशोधकान- प्यहह धनादिनिदर्शनेन सद्यः । कलुषयति चतुष्पदाद्यभिन्ना- नघटितघटनापटीयसी माया ॥ २ ॥ सुखचिदखण्डविबोधमद्वितीयं वियदनलादिविनिर्मिते नियोज्य । भ्रमयति भवसागरे नितान्तं त्वघटितघटनापटीयसी माया ॥ ३ ॥ अपगतगुणवर्णजातिभेदे सुखचिति विप्रविडाद्यहंकृतिं च । स्फुटयति सुतदारगेहमोहं त्वघटितघटनापटीयसी माया ॥ ४ ॥ विधिहरिहरविभेदमप्यखण्डे बत विरचय्य बुधानपि प्रकामम् । भ्रमयति हरिहरभेदभावा- नघटितघटनापटीयसी मया ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ मायापञ्चकं संपूर्णम् ॥

GEA प्रौढानुभूतिः

॥ श्रीः ॥

॥ प्रौढानुभूतिः ॥

प्रौढप्रौढनिजानुभूतिगलितद्वैतेन्द्रजालो गुरु- र्गूढं गूढमघौघदुष्टकुधियां स्पष्टं सुधीशालिनाम् । स्वान्ते सम्यगिहानुभूतमपि सच्छिष्यावबोधाय त- त्सत्यं संस्मृतवान्समस्तजगतां नैजं निजालोकनात् ॥ द्वैतं मय्यखिलं समुत्थितमिदं मिथ्या मनःकल्पितं तोयं तोयविवर्जिते मरुतले भ्रान्त्यैव सिद्धं न हि । यद्येवं खलु दृश्यमेतदखिलं नाहं न वा तन्मम प्रौढानन्दचिदेकसन्मयवपुः शुद्धोऽस्म्यखण्डोऽस्म्यहम् ॥ देहो नाहमचेतनोऽयमनिशं कुड्यादिवन्निश्चितो नाहं प्राणमयोऽपि वा दृतिधृतो वायुर्यथा निश्चितः । सोऽहं नापि मनोमयः कपिचलः कार्पण्यदुष्टो न वा बुद्धिर्बुद्धकुवृत्तिकेव कुहना नाज्ञानमन्धंतमः ॥ ३ ॥ नाहं खादिरपि स्फुटं मरुतलभ्राजत्पयःसाम्यत- स्तेभ्यो नित्यविलक्षणोऽखिलदृशिः सौरप्रकाशो यथा । दृश्यैः सङ्गविवर्जितो गगनवत्संपूर्णरूपोऽस्म्यहं वस्तुस्थित्यनुरोधतस्त्वहमिदं वीच्यादि सिन्धुर्यथा ॥ ४ ॥ निर्द्वैतोऽस्म्यहमस्मि निर्मलचिदाकाशोऽस्मि पूर्णोऽस्म्यहं निर्देहोऽस्मि निरिन्द्रियोऽस्मि नितरां निष्प्राणवर्गोऽस्म्यहम् । निर्मुक्ताशुभमानसोऽस्मि विगलद्विज्ञानकोशोऽस्म्यहं निर्मायोऽस्मि निरन्तरोऽस्मि विपुलप्रौढप्रकाशोऽस्म्यहम् ॥ मत्तोऽन्यन्न हि किंचिदस्ति यदि चिद्भास्यं ततस्तन्मृषा गुञ्जावह्निवदेव सर्वकलनाधिष्ठानभूतोऽस्म्यहम् । सर्वस्यापि दृगस्म्यहं समरसः शान्तोऽस्म्यपापोऽस्म्यहं पूर्णोऽस्मि द्वयवर्जितोऽस्मि विपुलाकाशोऽस्मि नित्योऽस्म्यहम् ॥ मय्यस्मिन्परमार्थके श्रुतिशिरोवेद्ये स्वतो भासने का वा विप्रतिपत्तिरेतदखिलं भात्येव यत्संनिधेः । सौरालोकवशात्प्रतीतमखिलं पश्यन्न तस्मिञ्जनः संदिग्धोऽस्त्यत एव केवलशिवः कोऽपि प्रकाशोऽस्म्यहम् ॥ नित्यस्फूर्तिमयोऽस्मि निर्मलसदाकाशोऽस्मि शान्तोऽस्म्यहं नित्यानन्दमयोऽस्मि निर्गतमहामोहान्धकारोऽस्म्यहम् । विज्ञातं परमार्थतत्त्वमखिलं नैजं निरस्ताशुभं मुक्तप्राप्यमपास्तभेदकलनाकैवल्यसंज्ञोऽस्म्यहम् ॥ ८ ॥ स्वाप्नद्वैतवदेव जाग्रतमपि द्वैतं मनोमात्रकं मिथ्येत्येव विहाय सच्चिदमलस्वान्तैकरूपोऽस्म्यहम् । यद्वा वेद्यमशेषमेतदनिशं मद्रूपमेवेत्यपि ज्ञात्वा त्यक्तमरुन्महोदधिरिव प्रौढो गभीरोऽस्म्यहम् ॥ गन्तव्यं किमिहास्ति सर्वपरिपूर्णस्याप्यखण्डाकृतेः कर्तव्यं किमिहास्ति निष्क्रियतनोर्मोक्षैकरूपस्य मे । निद्वैतस्य न हेयमन्यदपि वा नो वाप्युपेयान्तरं शान्तोऽद्यास्मि विमुक्ततोयविमलो मेघो यथा निर्मलः ॥ किं नः प्राप्तमितः पुरा किमधुना लब्धं विचारादिना यस्मात्तत्सुखरूपमेव सततं जाज्वल्यमानोऽस्म्यहम् । किं वापेक्ष्यमिहापि मय्यतितरां मिथ्याविचारादिकं द्वैताद्वैतविवर्जिते समरसे मौनं परं संमतम् ॥ ११ ॥ श्रोतव्यं च किमस्ति पूर्णसुदृशो मिथ्यापरोक्षस्य मे मन्तव्यं च न मेऽस्ति किंचिदपि वा निःसंशयज्योतिषः । ध्यातृध्येयविभेदहानिवपुषो न ध्येयमस्त्येव मे सर्वात्मैकमहारसस्य सततं नो वा समाधिर्मम ॥ १२ ॥ आत्मानात्मविवेचनापि मम नो विद्वत्कृता रोचते- ऽनात्मा नास्ति यदस्ति गोचरवपुः को वा विवेक्तुं क्षमी । मिथ्यावादविचारचिन्तनमहो कुर्वन्त्यदृष्टात्मका भ्रान्ता एव न पारगा दृढधियस्तूष्णीं शिलावत्स्थिताः ॥ वस्तुस्थित्यनुरोधतस्त्वहमहो कश्चित्पदार्थो न चा- प्येवं कोऽपि विभामि संततदृशी वाड्यानसागोचरः । निष्पापोऽस्म्यभयोऽस्म्यहं विगतदुःशङ्काकलङ्कोऽस्म्यहं संशान्तानुपमानशीतलमहःप्रौढप्रकाशोऽस्म्यहम् ॥ १४॥ योऽहं पूर्वमितः प्रशान्तकलनाशुद्धोऽस्मि बुद्धोऽस्म्यहं यस्मान्मत्त इदं समुत्थितमभूदेतन्मया धार्यते । मय्येव प्रलयं प्रयाति निरधिष्ठानाय तस्मै सदा सत्यानन्दचिदात्मकाय विपुलप्रज्ञाय मह्यं नमः ॥ १५ ॥ सत्ताचित्सुखरूपमस्ति सततं नाहं च न त्वं मृषा नेदं वापि जगत्प्रदृष्टमखिलं नास्तीति जानीहि भो यत्प्रोक्तं करुणावशात्त्वयि मया तत्सत्यमेतत्स्फुटं श्रद्धत्स्वानघ शुद्धबुद्धिरसि चेन्मात्रास्तु ते संशयः ॥ स्वारस्यैकसुबोधचारुमनसे प्रौढानुभूतिस्त्वियं दातव्या न तु मोहदुग्धकुधिये दुष्टान्तरङ्गाय च । येयं रम्यविदर्पितोत्तमशिरः प्राप्ता चकास्ति स्वयं सा चेन्मर्कटहस्तदेशपतिता किं राजते केतकी ॥ १७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रौढानुभूतिः संपूर्णा ॥

ब्रह्मज्ञानावलीमाला

॥ श्रीः ॥

॥ ब्रह्मज्ञानावलीमाला ॥

सकृच्छ्रवणमात्रेण ब्रह्मज्ञानं यतो भवेत् । ब्रह्मज्ञानावलीमाला सर्वेषां मोक्षसिद्धये ॥ १ ॥ असङ्गोऽहमसङ्गोऽहमसङ्गोऽहं पुनः पुनः । सच्चिदानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ २ ॥ नित्यशुद्धविमुक्तोऽहं निराकारोऽहमव्ययः । भूमानन्दस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ३ ॥ नित्योऽहं निरवद्योऽहं निराकारोऽहमच्युतः । परमानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ४ ॥ शुद्धचैतन्यरूपोऽहमात्मारामोऽहमेव च । अखण्डानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ५ ॥ प्रत्यक्चैतन्यरूपोऽहं शान्तोऽहं प्रकृतेः परः । शाश्वतानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ६ ॥ तत्त्वातीतः परात्माहं मध्यातीतः परः शिवः । मायातीतः परंज्योतिरहमेवाहमव्ययः ॥ ७ ॥ नानारूपव्यतीतोऽहं चिदाकारोऽहमच्युतः । सुखरूपस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ८ ॥ मायातत्कार्यदेहादि मम नास्त्येव सर्वदा । स्वप्रकाशैकरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ९ ॥ गुणत्रयव्यतीतोऽहं ब्रह्मादीनां च साक्ष्यहम् । अनन्तानन्तरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १० ॥ अन्तर्यामिस्वरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम् । परमात्मस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ ११ ॥ निष्कलोऽहं निष्क्रियोऽहं सर्वात्माद्यः सनातनः । अपरोक्षस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १२ ॥ द्वन्द्वादिसाक्षिरूपोऽहमचलोऽहं सनातनः । सर्वसाक्षिस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १३ ॥ प्रज्ञानघन एवाहं विज्ञानघन एव च । अकर्ताहमभोक्ताहमहमेवाहमव्ययः ॥ १४ ॥ निराधारस्वरूपोऽहं सर्वाधारोऽहमेव च । आप्तकामस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः ॥ १५ ॥ तापत्रयविनिर्मुक्तो देहत्रयविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्ष्यम्मि चाहमेवाहमव्ययः ॥ १६ ॥ दृग्दृश्यौ द्वौ पदार्थौ स्तः परस्परविलक्षणौ । दृग्ब्रह्म दृश्यं मायेति सर्ववेदान्तडिण्डिमः ॥ १७ ॥ अहं साक्षीति यो विद्याद्विविच्यैवं पुनः पुनः । स एव मुक्तः सो विद्वानिति वेदान्तडिण्डिमः ॥ १८ ॥ घटकुड्यादिकं सर्वं मृत्तिकामात्रमेव च । तद्वद्ब्रह्म जगत्सर्वमिति वेदान्तडिण्डिमः ॥ १९ ॥ ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः । अनेन वेद्यं सच्छास्त्रमिति वेदान्तडिण्डिमः ॥ २० ॥ अन्तर्ज्योतिर्बहिर्ज्योतिः प्रत्यग्ज्योतिः परात्परः । ज्योतिर्ज्योतिः स्वयंज्योतिरात्मज्योतिः शिवोऽस्म्यहम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ ब्रह्मज्ञानावलीमाला संपूर्णा ॥

लघुवाक्यवृत्तिः S. P. III. 15 الشام

॥ श्रीः ॥

॥ लघुवाक्यवृत्तिः ॥

स्थूलो मांसमयो देहो सूक्ष्मः स्याद्वासनामयः । ज्ञानकर्मेन्द्रियैः सार्धं धीप्राणौ तच्छरीरगौ ॥ १ ॥ अज्ञानं कारणं साक्षी बोधस्तेषां विभासकः । बोधाभासो बुद्धिगतः कर्ता स्यात्पुण्यपापयोः ॥ २ ॥ स एव संसरेत्कर्म- वशाल्लोकद्वये सदा । बोधाभासाच्छुद्धबोधं विविच्यादतियत्नतः ॥ ३ ॥ जागरस्वप्नयोरेव बोधाभासविडम्बना । सुप्तौ तु तल्लये बोधः शुद्धो जाड्यं प्रकाशयेत् ॥ ४ ॥ जागरेऽपि धियस्तूष्णीं- भावः शुद्धेन भास्यते । धीव्यापाराश्च चिद्भास्या- श्चिदाभासेन संयुताः ॥ ५ ॥ वह्नितप्तजलं ताप- युक्तं देहस्य तापकम् । चिद्भास्या धीस्तदाभास- युक्तान्यं भासयेत्तथा ॥ ६ ॥ रूपादौ गुणदोषादि- विकल्प्रा बुद्धिगाः क्रियाः । ताः क्रिया विषयैः सार्धं भासयन्ती चितिर्मता ॥ ७ ॥ रूपाच्च गुणदोषाभ्यां विविक्ता केवला चितिः । सैवानुवर्तते रूप- रसादीनां विकल्पने ॥ ८ ॥ क्षणे क्षणेऽन्यथाभूता धीविकल्पाश्चितिर्न तु । मुक्तासु सूत्रवद्बुद्धि- विकल्पेषु चितिस्तथा ॥ ९ ॥ मुक्ताभिरावृतं सूत्रं मुक्तयोर्मध्य ईक्ष्यते । तथा वृत्तिविकल्पैश्चि- त्स्पष्टा मध्ये विकल्पयोः ॥ १० ॥ नष्टे पूर्वविकल्पे तु यावदन्यस्य नोदयः । निर्विकल्पकचैतन्यं स्पष्टं तावद्विभासते ॥ ११ ॥ एकद्वित्रिक्षणेष्वेवं विकल्पस्य निरोधनम् । क्रमेणाभ्यस्यतां यत्ना- द्ब्रह्मानुभवकाङ्क्षिभिः ॥ १२ ॥ सविकल्पकजीवोऽयं ब्रह्म तन्निर्विकल्पकम् । अहं ब्रह्मेति वाक्येन सोऽयमर्थोऽभिधीयते ॥ १३ ॥ सविकल्पकचिद्योऽहं ब्रह्मैकं निर्विकल्पकम् । स्वतःसिद्धा विकल्पास्ते निरोद्धव्याः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ शक्यः सर्वनिरोधेन समाधिर्योगिनां प्रियः । तदशक्तौ क्षणं रुद्ध्वा श्रद्धालुर्ब्रह्मतात्मनः ॥ १५ ॥ श्रद्धालुर्ब्रह्मतां स्वस्य चिन्तयेद्बुद्धिवृत्तिभिः । वाक्यवृत्त्या यथाशक्ति ज्ञात्वाद्धाभ्यम्यतां सदा ॥ १६ ॥ तच्चिन्तनं तत्कथन- मन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः ॥ १७ ॥ देहात्मधीवद्ब्रह्मात्म- धदार्ढ्ये कृतकृत्यता । यदा तदायं म्रियतां मुक्तोऽसौ नात्र संशयः ॥ १८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ लघुवाक्यवृत्तिः संपूर्णा ॥

निर्वाणमञ्जरी 00

॥ श्रीः ॥

॥ निर्वाणमञ्जरी ॥

अहं नामरो नैव मर्त्यो न दैत्यो न गन्धर्वयक्षः पिशाचप्रभेदः । पुमान्नैव न स्त्री तथा नैव षण्डः प्रकृष्टः प्रकाशस्वरूपः शिवोऽहम् ॥ १ ॥ अहं नैव बालो युवा नैव वृद्धो न वर्णी न च ब्रह्मचारी गृहस्थः । वनस्थोऽपि नाहं न संन्यस्तधर्मा जगज्जन्मनाशैकहेतुः शिवोऽहम् ॥ २ ॥ अहं नैव मेयस्तिरोभूतमाया तथैवेक्षितुं मां पृथङ्नास्त्युपायः । समाश्लिष्टकायत्रयोऽप्यद्वितीयः सदातीन्द्रियः सर्वरूपः शिवोऽहम् ॥ ३ ॥ अहं नैव मन्ता न गन्ता न वक्ता न कर्ता न भोक्ता न मुक्ताश्रमस्थः । यथाहं मनोवृत्तिभेदस्वरूप- स्तथा सर्ववृत्तिप्रदीपः शिवोऽहम् ॥ ४ ॥ न मे लोकयात्राप्रवाहप्रवृत्ति- र्न मे बन्धबुद्ध्या दुरीहानिवृत्तिः । प्रवृत्तिर्निवृत्त्यास्य चित्तस्य वृत्ति- र्यतस्त्वन्वहं तत्स्वरूपः शिवोऽहम् ॥ ५ ॥ निदानं यदज्ञानकार्यस्य कार्यं विना यस्य सत्त्वं स्वतो नैव भाति । यदाद्यन्तमध्यान्तरालान्तराल- प्रकाशात्मकं स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ६ ॥ यतोऽहं न बुद्धिर्न मे कार्यसिद्धि- र्यतो नाहमङ्गं न मे लिङ्गभङ्गम् । हृदाकाशवर्ती गताङ्गत्रयार्तिः सदा सच्चिदानन्दमूर्तिः शिवोऽहम् ॥ ७ ॥ यदासीद्विलासाद्विकारं जगद्य- द्विकाराश्रयं नाद्वितीयत्वतः स्यात् । मनोबुद्धिचित्ताहमाकारवृत्ति- प्रवृत्तिर्यतः स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ८ ॥ यदन्तर्बहिर्व्यापकं नित्यशुद्धं यदेकं सदा सच्चिदानन्दकन्दम् । यतः स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चस्य भानं यतस्तत्प्रसूतिस्तदेवाहमस्मि ॥ ९ ॥ यदर्केन्दुविद्युत्प्रभाजालमाला- विलासास्पदं यत्स्वभेदादिशून्यम् । समस्तं जगद्यस्य पादात्मकं स्था- द्यतः शक्तिभानं तदेवाहमस्मि ॥ १० ॥ यतः कालमृत्युर्बिभेति प्रकामं यतश्चित्तबुद्धीन्द्रियाणां विलासः । हरिब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्रादिनाम- प्रकाशो यतः स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ११ ॥ यदाकाशवत्सर्वगं शान्तरूपं परं ज्योतिराकारशून्यं वरेण्यम् । यदाद्यन्तशून्यं परं शंकराख्यं यदन्तर्विभाव्यं तदेवाहमस्मि ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ निर्वाणमञ्जरी संपूर्णा ॥

श्लोकानुक्रमणिका

11 : 11 ॥ श्लोकानुक्रमणिका ॥ अकर्ताहमभोक्ताह अक्षिदोषविहीनाना० अक्षिदोषाद्यथैकोऽपि अग्नेर्यथा स्फुलिङ्गाः क्षुदास्तु अ अग्रे गुरुप्रतीतिर्दूरा अच्युतोऽहमनन्तोऽहं अज्ञानं कारणं साक्षी अज्ञानं चान्यथा लोके अज्ञानं भ्रम इत्याहु • अज्ञानपङ्कपरिमनमपेतसारं अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि अज्ञाने बुद्धिविलये अतस्तयोर्विरुद्धं त० अतिगम्भीरेऽपारे ज्ञान ० S. P. III. 16 : ... पृष्ठम्

૬૭ 37 ...

06.

...

....

श्लोकानुक्रमणिका । अतीतानागतं किंचि ० पृष्ठम् अतो ब्रह्मात्मविज्ञान ०

अतो हि तत्त्वमस्यादि ०

अत्यन्तमलिनो देहो

अत्र प्रमाणं वेदान्ता

૮૪

अत्रैव शृणु वृत्तान्त • अथवा कृष्णाकारां स्वचमूं अथवा न भिन्नभावः कर्पू ० अथवा यन्त्रच्छिद्राद्यदा तु अथाघमर्षणं कुर्या • अदृश्य रूपहीनस्त्वं अद्वयानन्दरूपात्त्वां अद्वारतुङ्गकुड्ये गृहेऽवरु० अद्वैतानन्दभरात्किमिदं अद्वैते ब्रह्मणि स्थेयं अधिष्ठानं चिदाभासो अधिष्ठानं न जीवः स्या० अध्यस्त चोरजः स्थाणो ० अभ्यस्ताहेरभावेन अध्यस्तो रज्जुसर्पोऽयं ° अनन्तं विभुं निर्विकल्पं निरीहं ...

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् अनयत्पृथुतरशकटं अनादाविह संसारे अनाद्यज्ञानमेवात्र अनाहते चेतसि सावधानै ० अनृतं परापवादं रसना अन्तःस्थभावभोक्ता अन्तरदृष्टे यस्मिञ्जगदि ० अन्तर्ज्योतिर्बहिज्योंतिः अन्तर्यामिस्वरूपोऽहं अन्नैर्विप्रास्तर्पिता वा ततः किं अन्यायमार्थभाजं पश्यति अन्ये तु मायिकजग अन्ये पाषण्डिनः सर्वे

अन्योऽसावहमन्योऽस्मी • अन्वयव्यतिरेकाभ्यां अपगतगुणवर्णजातिभेदे अपरोक्षयितुं लोके अपेक्ष्यतेऽखिलैर्माने • अभयं सर्वभूतनां अब्धिः पद्भ्यां लङ्घितो वा ततः किं अमी यमीन्द्राः सहजामनस्का० : : ... ૨૪

१.१९

...

6106 10.

...

श्लोकानुक्रमणिका । अयं सः सोऽयमितिव ० अयः काष्ठादिकं यद्व० अयमुत्तमोऽयमधमो अर्थाकारा भवेद्वृत्तिः अविद्याभूतबन्धस्य अशेषदृश्योज्झितदृङ्मयाना ० अश्रन्ति चेदनुदिनं वन्दिन असङ्गोऽहमसङ्गोऽह• अस्थिमांस पुरीषान्त्र० अहं नामरो नैव मत्यों अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो अहं नैव बालो युवा नैव अहं नैव मन्ता न गन्ता न वक्ता अहं नैव मेयस्तिरोभूतमाया अहं ब्रह्मास्मि यो वेद अहं ब्रह्मेति विज्ञानं अहंममत्वाद्वयपहाय सर्वे अहं ममेत्ययं बन्धो अहं विष्णुरहं विष्णु ० अहं साक्षीति यो विद्या

अहमात्मा न चान्योऽस्मि ⠀ ⠀ BOO पृष्ठम्

...

૬૪

... ८ १ ...

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

... पृष्ठम् ૬૭

: : : 200 अइमानन्दसत्यादि ० अहमेव परं ब्रह्म न चाहं अहमेव परं ब्रह्म निश्चितं अहमेव परं ब्रह्म वासुदेवा • अहिनिर्व्वयनीजातः अहिनियनीनाशा ० आकर्णपूर्णनेत्रं कुण्डल ० आकाशादन्य आकाश आकाशाद्वायुरुत्पन्नो आत्मनः आत्मनि स्वप्रकाशानौ आत्मनो ब्रह्मणः सम्यगु० आत्मन्यनुप्रविष्टं चित्तं आ आत्मानं सततं ब्रह्म संभाव्य विहरन्ति आत्मानं सततं ब्रह्म संभाव्य विहरे ० आत्मा तावदभोक्ता तथैव आत्मानमञ्जसा वेद्मि आत्मानात्मविवेकेन आत्मानात्मविवेको नो देहस्य आत्मानात्मविवेचनापि

... :

૨૪

***

: : :

२१६'

श्लोकानुक्रमणिका । • आत्मैवायं तथा भाति आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं आदौ विजित्य विषयान्मदमोहराग आधिव्याधिवियोगात्मीय० आनन्दः सत्यबोधोऽह• आनन्दरूपोऽहमखण्डबोधः आनन्दाम्बुधिमग्नोऽसौ आभातीदं विश्वमात्मन्यसत्यं आयुः क्षणलवमात्रं न लभ्यते आश्रितमात्रं पुरुषं " इतरे दृभ्यपदार्थां लक्ष्यन्ते • इत्युपनिषत्तयोर्वा द्वौ भक्तौ इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा इत्येषा कण्ठस्था इदत्वेनैव यद्भाति इन्द्रियाणि मनः प्राणा मां मुक्तावस्यां परमशिवसंस्थां इह वा पूर्वभवे वा स्वकर्मणे • ईदृशं तादृशं नैत ० ... पृष्ठम्

: : : : : :

५/९

''' ईशजीवात्मवद्भाति ईश्वरं मायिन विद्या० श्लोकानुक्रमणिका ।

२४७.

पृष्ठम्

उत्तमादीनि पुष्पाणि उत्थापिताधारहुताशनोल्कै उत्पन्नेsपि विरागे विना उदासीनः स्तब्धः सततमगुणः उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्वन् उपाधि नीलरक्ताद्यैः : ...

6 ...

उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां उरगग्रस्ता तनुर्भेको ० उलूकस्य यथा भाना ० ऋजु वक्रं वा काष्ठं हुताश एकदित्रिक्षणेष्वेवं एकमेवाद्वयं ब्रह्म

ऋ :

एकस्मिन्दृमात्रे त्रेधा एकान्ते सुखमास्यतां परतरे चेतः एकोऽपि द्वयवद्भाति ५एको भगवान्रेमे युगप ०

...

पृष्ठम्

: ⠀ ⠀ : : ૪૨ 5

श्लोकानुक्रमणिका । एको हि सूत्रधारः काष्ठ ० एवं कुर्वति भक्तिं कृष्णकथा • एवं तत्त्वविचाराध एवं पृथक्स्वभावं पृथगाकारं एवं मनः स्वहेतुं विचारय ० एवं य आत्मनिष्ठो ह्यात्मा ० एवंविधोऽतिमलिनो एवं शिष्यवचः श्रुत्वा एवं सुरूपनार्या भर्ता एवमदृश्या माया तत्कार्य ओड्याणजालन्धरमूलबन्धै० कंदर्पकोटिसुभगां वाञ्छित • कः कुलकमलदिनेशः कः खलु नालंक्रियते कः परिह प्रथितो कः पथ्यतरो धर्मः कः शूरो यो भीत० कः साधुः सद्वृत्तः कण्ठगतैरप्यसुभिः कदा गङ्गाम्भोभिः क्वचिदपि च

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

२४९.

पृष्ठम् कदाचिच्छक्तीनां विकचमुख • कदाचिजागर्त्यो विषयकरणैः कदाचित्प्रासादे क्वचिदपि च सौधेषु कदाचित्सत्त्वस्थः क्वचिदपि कदाचिद्विद्वद्भिर्विविदिषुभि० कदाचिन्मौनस्थः क्वचिदपि च कदाद्वैतं पश्यन्नखिलमपि सत्यं कदाध्यानाभ्यासैः क्वचिदपि : कदाप्याशावासाः क्वचिदपि कर्तृत्वादीनि यान्यासं ० कर्मशास्त्रे कुतो ज्ञानं ૧૪૦ ...

...

१३९. २०२.

कश्च कुलक्षयहेतुः ...

कस्मात्सिद्धिस्तपसो कस्माद्भयमिह मरणा ० कस्मै नमांसि देवाः कस्मै स्पृहयति कमला कस्य क्रिया हि सफला कस्य न शोको यः स्या० कस्य वशे प्राणिगणः का कल्पलता लोके का च परदेवतोक्ता ...

- का च सभा परिहार्या का· दुर्लभा नराणां श्लोकानुक्रमणिका । कापि च कृष्णायन्ती कस्या ० कामातङ्कः खण्डितो वा ततः किं काम्योपासनयार्थयन्त्यनुदिनं कामः करोतु कर्माणि कायः क्लिष्टश्चोपवासैस्ततः किं कारणोपाधिचैतन्यं पृष्ठम् :

⠀ ⠀

कार्यकारणवाच्यांशौ ...

कार्यभूतो यथाकाश कालत्रये यथा सर्पो काहर्निशमनुचिन्त्या किं गहनं स्त्रीचरितं

किं जन्म विषयसङ्गः ...

किं जीवितमनवद्यं

किं ज्योतिस्तव भानुमानहनि ...

किं दानमनाकाङ्क्ष ...

९२.

किं दुष्करं नराणां किं नः प्राप्तमितः पुरा किमधुना किं पारमार्थिकं स्या०

...

- किं पुनरनन्तशक्तेर्लीला ० ...

लोकानुक्रमणिका । किं भाग्यं देहवता किं मरणं मूर्खत्वं • किं मिथ्या यद्विद्या० किं शास्त्रं सर्वेषां किं शोच्यं कार्पण्यं किं संपाद्यं मनुजै० किं संसारे सारं किं स्मर्तव्यं पुरुषै० किं लघुतायामूलं किमपि द्वेष्टि सरोषं ह्यात्मानं किमहर्निशमनुचिन्त्यं कुत्र विधेयो यत्नो कुत्र विधेयो वासः कुत्र वियं दुष्टजने कुत्रानृतेऽप्यपापं कुत्राप्यरण्यदेशे सुनील० कृपापात्रं यस्य त्रिपुर ० कृष्णकथासंश्रवणे महोत्सवः क्लृप्तैर्बहुभिरुपायैरभ्यास केनापि गीयमाने केनाशोच्यः पुरुषः

२५१ - पृष्ठम्

....

...

१०२.

: : : : : ... : *

२.८

श्लोकानुक्रमणिका । केयूराद्यैर्भूषितो वा ततः किं केशावधि नखराग्रादिद ० को धन्यः संन्यासी : ... पृष्ठम्

...

को नरकः परवशता कोऽनर्थफलो मानः कोऽन्धो यो कार्यरतः को ब्राह्मणैरुपाय को मायी परमेशः को वर्धते विनीतः क्रियमाणे विलुठने : : ... ...

क्वचिच्छेवैः साथै क्वचिदपि च कचिद्वालैः सार्धं करतलगतालै: ... क्वात्मा सच्चिद्रूपः क्व मांस० क्षणे क्षणेऽन्यथाभूता तमुत्पन्नं देहे यदि न वीरनीरविवेकज्ञो वीरयोगाद्यथा नीरं क्षुतद्भ्यां पीडितः प्राणो क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्य • क्षुद्याविश्व चिकित्स्यतां प्रतिदिनं क्ष्वेलः पीतो दुग्धवद्वा ततः किं

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् खरतरकरैः प्रदीप्ते ० गच्छन्त्यस्तिष्ठन्त्यो गृह ० गत्वा गान्धारदेशं गन्तव्यं किमिहास्ति सर्वपरि० गाढध्वान्तगृहान्ततः क्षितितले गुञ्जारवालिकलितं गुञ्जा • गुडखण्डशर्कराद्या भिन्नाः गुणत्रयव्यतीतोऽहं ग

...

૩૪

गुणवृत्तित्रयं भाति गुणाः कुर्वन्ति कर्माणि गुरुर्ब्रह्म स्वयं साक्षा .. गृहमेधिनश्च मित्र गेहान्ते दैववशात्कस्मि

गोगोपीगोपानां निकरमहिं गोत्रं सम्यग्भूषितं वा ततः किं गोपा अपि निजबाला गोपा वत्साश्चान्या पूर्व ग्राम्यकथासुद्वेगः सुतीर्थ :

श्लोकानुक्रमणिका । घटकुड्यादिकं सर्वे वटनीरान्नपिष्टाना ० घटमठकुड्यैरावृतमाकाश Parataमहाकाशौ टावभासको भानु० वनच्छन्नदृष्टिर्धनच्छन्नमर्के चक्षुर्द्वारैव स्यात्परात्मना चरतरतरङ्गसङ्गात्प्रतिबिम्बं चरमस्तत्र नृदेहस्तत्रो ० चित्तं चैतन्यमात्रेण चित्तं विषयोपरमाद्यथा चित्तेन्द्रियाणां चिरनिग्रहेण चित्ते सत्त्वोत्पत्तौ तटिदिव चित्प्रतिबिम्बस्तद्वद्बुद्धिषु चिदमृतसुखराशौ चित्तफेनं चिदेव देहस्तु चिदेव लोका० चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं चिन्तामणिरिव दुर्लभ • चिन्मात्रः परमात्मा ह्यपश्य ० चिन्मात्रैकरसे विष्णौ : : : : : : ... : : ... : : पृष्ठम्

श्लोकानुक्रमणिका । चिरतरमात्मानुभवादा • चिरमानन्दानुभवात्सु ० चेतः पशुमशुभपथं प्रधाव ० चेतश्चञ्चलतां विहाय पुरतः छिद्राणां तु निरोधात्सुखेन छिद्रैर्नवभिरुपेतं जीवो जगत्कारणमज्ञान ० जडत्वप्रिय मोदत्वधर्माः जन्तुषु भगवद्भावं भगवति जन्ममृत्युजरादोष • जन्ममृत्युसुखदुःखवर्जितं ज

पृष्ठम्

...

: : : ... ⠀

૪૨ ૪૮ ...

...

जलबिन्दुभिराकाशं जलस्थार्क जलं चोर्मि जलादन्य इवाभाति जले शैत्यादिकं यद्व० जागरस्वनयोरेव जागरेऽपि धियस्तूष्ण जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरा जाग्रदादित्रय यस्मि ० ... :

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम्

जानन्तु तत्र बीजं हरि

जानाति येन सर्वे केन च जालान्धरोड्याणनमूलबन्धा ० जीवन्नपि किं मूर्खः प्राज्ञः जीवभावमनुप्राप्तः जीवाद्भिन्नः परेशोऽस्ति जीवेश्वरादिभावेन ज्ञस्य नास्त्येव संसारो ज्ञाते स्थाणौ कुतश्वोर • ज्ञानमेकं सदा भाति ज्ञानविज्ञाननिष्ठोऽयं ज्ञानाज्ञानविलासोऽयं तका विषयाध्यासो :: : :

...

... : :

तक्रादिलवणोपेत • तच्चिन्तनं तत्कथन • तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणां तत्कारणं स्मृतं यत्तस्या ० तत्त्वंपदार्थशुरू तत्त्वमोः पदयोरैक्य • ...

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् तत्त्वमोर्बोध्यतेऽथापि तत्त्वातीतः परात्माहं तत्प्राप्त्युपायसत्त्वाद्वितीय तत्राप्यक्षिद्वारा सहायभूतो तत्सारभूतबुद्धौ यत्प्रति• तथायमात्मवद्भाति तथा रागादिभिर्वर्गैः तथैव प्रकृते तत्त्व० तदिदं य एवमार्यो वेद तद्रज्जुरन्धनाशेषु तद्वद्विषयोद्रिक्तं तमः प्रधानं तद्वद्द्रजतां पुंसां दृग्वा० तनुसंबन्धाज्जातैः सुख० तन्महापातकं हन्ति तपोयज्ञदानादिभिः तरङ्गत्वं ध्रुवं सिन्धु० तरवः पत्रफलाढ्याः सुगन्ध ० तर्पणं स्वमुखेनैव तस्माच्छुद्ध विरागो मनो० तस्मादेतत्त्रयं मिथ्या तस्मान्न कोऽपि शत्रुर्नो S. P. III. 17 : : :

...

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम् :

तस्मान्निजनिजदयितान्कृ० तस्मिन्ननुभवति मनः तस्या वृष्टेर्विरामाय तापत्त्रयविनिर्मुक्तो

ताम्रकल्पित देवादि तार्किकाणां तु जीवेशौ तिष्ठन्तं घननीलं स्वतेजसा तुम्बीफलं जलान्तर्बलादधः ... : तेजशेन पृथग्पदार्थनिवह ० तोयाश्रयेषु सर्वेषु

9 w त्यक्तां त्वचमहिर्यद्व०

त्यक्त्वा गृहे रतिमधोगतिहेतुभूता • ...

त्यक्त्वा ममाहमिति बन्धकरे पदे त्यक्त्वैषणात्रयमवेक्षितमोक्षमार्गा

...

त्रिकूटनाम्नि स्तिमितेऽन्तरङ्गे त्रिपुटी क्षीणतामेति

त्रिविधा लक्षणा ज्ञेया त्रेधा प्रतीतिरुक्ता शास्त्रा ० त्रेधा वक्रशरीरामतिलम्बोष्ठीं त्वमप्येवमनेकेषु ...

त्वरितं किं कर्तव्यं ....

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् दम्भाभिमानलोभैः : काम० दयालुं गुरुं ब्रह्मनिष्ठं दर्पणतः प्राक्पश्चादस्ति दानं प्रियवाक्सहितं दारिद्याशा यथा नास्ति दाहको नैव दाह्यं स्या० दिनकरकिरणोत्पन्नैर्मेधै • दुःसहविरहभ्रान्त्या स्वपती ० दुर्भरजठरनिमित्तं समुपार्जयितु द्वौ पदार्थों स्तः दृष्टा नाना चारुदेशास्ततः किं दृष्टौ द्रष्टरि दृश्ये यदनुस्यूतं देशाभावात्क गन्तव्यं देहः किमात्मकोऽयं कः देहकृतादपराधाद्वै० देहत्रयमिदं नित्य • देहत्रयमिदं भाति देहात्मधीव द्रह्मात्म • देहादिभावं परिमार्जयन्त देहाभ्यास हि संन्यासो द ... : ...

mx ૪૪

...

... : ...

... ૨૪

: : ... : ... ... :

श्लोकानुक्रमणिका । देहेन्द्रियप्राणमनो० देहेन्द्रियादिधर्मान्यः देहेन्द्रियादिसाक्षी य० देहो देवालयः प्रोक्तो देहो नाहं प्रदृश्यत्वा • देहो नाहमचेतनोऽयमनिशं दैवं यावद्विपुलं यावत्प्रचुरः दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्ति • दैवात्स्थितं गतं वा यं दैवादेकशरावे भग्ने किं दौर्भाग्यमिन्द्रियाणां कृष्णे द्रव्यं पल्लवतश्च्युतं यदि भवे ० द्वन्द्वादिसाक्षिरूपोऽहं द्वित्वं भात्यक्षिदोषेण द्वेचैव भाति तस्मात्पतिश्व द्वैतं मय्यखिलं समुत्थितमिदं धातुर्लोकः साधितो वा ततः किं वरदत्त महामिषमन्वै ० ध्यानयोगेन भासैका ० : ... पृष्ठम्

...

:: : : ... :

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् नगनगरदुर्गदुर्गमसरितः न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायु ० न चाकाशो न शब्दश्च न तेषां समुदायोऽसि न त्वं देहो नेन्द्रियाणि न त्वं देहोऽसि दृश्यत्वा • न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न निरोधो न चोत्पत्तिः ननु कथमावरणं स्यादज्ञानं ननु सगुणो दृश्यतनुस्तथै • नन्वर्क प्रतिबिम्बः सलिलादिषु नन्वात्मनः सकाशादुत्पन्ना नन्वच्चावचभूतेष्वात्मा सम न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न भवानिन्द्रियाण्येषां न मनस्त्वं न वा प्राणो :

... ૮૪ ...

...

न मनोऽहं न बुद्धिश्च न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ न मे बन्धो न मे मुक्ति ० : :

...

श्लोकानुक्रमणिका । न मे लोकयात्राप्रवाह ० नरदेहातिक्रमणात्प्राप्तौ नरपशुविहङ्गतिर्यग्योनीनां नलिनीदलगत जलव ० : पृष्ठम्

नष्टे पूर्वविकल्पे

न संभवति साप्यत्र

न हि प्रपञ्च न हि भूतजातं

नाडीषु पीड्यमानासु

नादानुसंधान नमोऽस्तु तुभ्यं

नादाभ्यन्तवर्ति ज्योति ०

नानात्माभिमतं नैव

नानाविधस्त्वं कुम्भानां नानाविधेषु कुम्भेषु नानाशरीरकष्टैर्धनव्ययैः नाना रूपवती बोधे नानारूपव्यतीतोऽहं नातान्येकरूपत्वं नासन्न सन्न सदसन्न महन्न नासाग्राद्वदनादा कफं मलं नाहं खादिरपि स्फुटं मरुतल ० नाई जात न प्रबृद्धो न नष्टो

...

: : :

लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् :

नाहं देहो न मे देह: नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरको निक्षिप्तो विपिनेऽतीव नित्य त्रिदशद्वेषी येन च नित्यशुद्धविमुक्तोऽहं नित्यस्फूर्तिमयोऽस्मि निर्मल ० नित्यानन्दसुधानिधेरधिगतः नित्यानन्दैकरसं सच्चिन्मत्रं नित्योऽहं निरवद्योऽह नित्योऽहं निर्विकल्पोऽह निदानं यदज्ञानकार्यस्य निद्रादेहजदुःखादि निद्रावसरे यत्सुखमेतत्कि निद्राहारविहारेष्वनादर: निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निराकारं क्वापि कचिदपि च निराकारं जगत्स निराधारस्वरूपोऽह निराधारा निर्विकारा निरुपमनित्यनिरंशकेऽप्यखण्डे ... :: :

...

... ...

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम् निर्गतोपाधिराकाश निद्वैतोऽस्म्यहमस्मि निर्मल ० निवर्तयन्तीं निखिलेन्द्रियाणि निशि वेश्मनि प्रदीपे निश्वासलोपैर्निभृतैः शरीरै ० निषेधे कृते नेति नेतीति निष्कलोsहं निष्क्रियोऽहं निष्ठरकुठारघातैः काष्ठे निहतः पपात हरिणा नीरात्क्षीरं पृथक्कृत्य नेत्रे ययोन्मेषनिमेषशून्ये पञ्चाक्षरं पावनमुच्चरन्तः fusaस्तत्र मेघावी

...

पथि पतितमस्थि स्पर्श ० पदयोरैक्यबोधस्तु परगृहगृहिणीपुत्रद्रविणा परमानन्दानुभवात्सुचिरं

परमार्थतो विचारे गुडत • परस्परविरुद्धं स्या० परिपूर्णस्य नित्यस्य : ...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पर्यङ्करज्जुरन्ध्रेषु पश्यति परस्य युवतिं सकाम ० पातकभरैरनेकैरर्थ पातुं कर्णाञ्जलिभिः पातुं गोकुलमाकुलमशनि ० पात्रं किमन्नदाने पितृमातृबन्धुघाती मनस. पितृमातृबन्धुभगिनीपितृव्य पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य पिष्टं व्याप्य गुडं यद्व० पिष्टादिगुल संपर्का • पीत्वारण्यहुताशनम० पुण्यतमामतिसुरसां मनो० पुण्यानि पापकर्माणि पुत्रात्सद्गतिरिति चेत्तदपि पुत्रान्पौत्रमथ स्त्रियोऽन्ययुवती • पुरे पौरान्पश्यन्नरयुवतिनामाकृतिमया ० पुष्पेषु तेषु नष्टेषु पूर्णत्वान्निर्विकारत्वा • पूर्णमद्वयमखण्डचेतनां पूर्णात्पूर्णतरे परात्परतरे

...

३७.

... : : : :

१३७.

૪૮

૨૯

श्लोकानुक्रमणिका । पृथिव्यप्सु पयो वह्नौ प्रकाशमाने परमात्मभानौ प्रज्ञानघन एवाहं प्रतिपाद्यं तदेवात्र प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः प्रतिफलति भानुरेको• प्रतिबिम्बचलत्वाद्या प्रत्यक्चैतन्यरूपोऽहं प्रत्यक्ष देवता का प्रत्यग्विमर्शातिशयेन पुंसां प्रत्याहृतः केवलकुम्भकेन प्रत्येकं जीवता नास्ति प्रत्येकमपि तान्यात्मा प्रमाणं बोधयन्तं प्रमाता च प्रमाणं च 'प्रमितयदृच्छालाभे प्रमेयादित्रयं साथै प्रविष्टो जीवरूपेण प्रवेशितोऽसि सृष्टोऽसि प्रसह्य संकल्पपरंपराणां प्रस्रवभरेण भूयः स्रुतस्तनाः पृष्ठम्

..:

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् : प्रातः स्मरामि देवस्य प्रेयः पुत्राद्वित्तात्प्रेयो० प्राणसंचारसंशोषा ० प्राणस्पन्द निरोधात्स० प्राणादपि को रम्यः प्राणश्चरन्तु तद्धमैः ***

***

प्रौढ प्रौढ निजानुभूतिगलित० फ फलमपि भगवद्भक्तेः फालेन भ्राम्यमाणेन ब बद्धाः सम्यक्पावकाद्यास्ततः किं बद्धा देशान्तरं चोरै. बधिरान्धपडमूका दीर्घाः बन्धत्रयाभ्यासविपाकजातां बन्धमुक्तौ तथा देश० बन्धमोक्षादयः सर्वे बाह्याभ्यन्तरपूर्णः परमानन्दा० बिम्बं विना यथा नीरे बुद्धिर्ना विकारित्वा •

बुद्धेः कर्तृत्वभोक्तृत्व • 100

...

; ...

...

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम् बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या ब्रह्माण्डानि बहूनि पङ्कज • ब्रह्मादिकं जगत्सर्वे ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः ब्रह्मानन्दे प्रमत्तः स्वा० ब्रह्मैवाहं न संसारी ब्रह्मैवाद्दमिदं जगच्च सकलं भगवन्किमुपादेयं ...

:: :: ...

भानुस्फुरणतो यद्व० ...

८७.

भानोरन्य इवाभाति भानौ तमः प्रकाशत्वा • भार्या रूपविहीना मनसः भावाद्वैतं सदा कुर्या ० भास्यं मेघादिकं भानु ० भिन्नप्रवृत्तिहेतुत्वे भूतभौतिक देहानां भूतसमत्वं नृहरेः समो भूतेष्वन्तर्यामी ज्ञानमयः भूत्वा विमुक्तबन्धस्त्वं ... ...

•

: : : : ...

श्लोकानुक्रमणिका । बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या ब्रह्माण्डानि बहूनि पङ्कज • ब्रह्मादिकं जगत्सर्व ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः ब्रह्मानन्दे प्रमत्तः स्वा० ब्रह्मैवाहं न संसारी ब्रह्मैवाहमिदं जगच्च सकलं भगवन्किमुपादेयं भानुस्फुरणतो यद्व० भानोरन्य इवाभाति भानौ तमः प्रकाशत्वा • भार्या रूपविहीना मनसः भावाद्वैतं सदा कुर्या ० भास्यं मेघादिकं भानु • भिन्नप्रवृत्तिहेतुत्वे भूतभौतिक देहानां भूतसमत्वं नृहरेः समो भूतेष्वन्तर्यामी ज्ञानमयः भूत्वा विमुक्तबन्धस्त्वं पृष्ठम् ...

...

: : : :

८७.

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

भूपेन्द्रत्वं प्राप्तमुय ततः किं भेरीमृदङ्गशङ्खाद्याहत ० पृष्ठम्

: भोक्त्रा बहिर्यथा भोग्यः भोग्य तमोगुणः प्राहु०

मत्तो नान्यत्किचिदत्रास्ति विश्व

मत्तोऽन्यत्र हि किंचिदस्ति

मदिरेव मोहजनकः

मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं यो

मनसो यदि वा विषय ० मनोबुद्धयहंकारचित्तानि नाहं मन्त्रैः सर्वः स्तम्भितो वा ततः किं मन्दारपुष्पवासितमन्दा०

085

मन्मनो मीनवन्नित्यं ममताभिमानशून्यो विषयेषु सर्वे लयं याति मय्यस्मिन्परमार्थके श्रुतिशिरो • भूमौ जलं सर्वे मातृगुरूदरदय माधुर्य गुडपिष्ठे यत्तत्तस्यां • मानान्तरोपरोधाच्च ...

...

... : ...

૪

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम् मानुषमतङ्गमहिषश्वसू०

मायातत्कार्यदेहादि :

मायातत्कार्यविलये माया तावददृश्या दृश्यं

माया ब्रह्मोपगताविद्या मायाभासो विशुद्धात्मा मायाहस्तेऽर्पयित्वा भरणकृतिकृते : :

...

मीनादिभिरवतारैर्निहताः ...

मुकुरस्थं मुखं यद्व० ...

मुकरस्थस्य नाशेन

मुक्ताभिरावृतं सूत्रं मुक्तिं लभते कस्मा ० मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मूढः कुरुते विषयजकर्दम ० मूढबुद्धिपरिव्यासं मूलं तरोः केवलमाश्रयन्तः ... ...

...

मृतदेहेन्द्रियवर्गों यतो ...

मृदुभाषिता प्रसादो निज० मृद्भक्षणेन कुपितां विकसित • मेघयोगाद्यथा नीरं ...

मेघावभासको भानु० ...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् ...

मोहध्वान्तः पेषितो वा ततः किं मौन स्वाध्ययनं ध्यानं यं कंचित्पुरुषवरं स्वभर्तृ ० यं वर्णयितुं साक्षाच्छ्रुतिरपि यं विषयमपि लषित्वा धावति यः कश्चित्परपुरुषो मित्रं य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः यतः कालमृत्युर्बिभेति तोsहं न बुद्धिर्न मे कार्य ० यत्तत्तु वृत्तिजं ज्ञानं यत्नादस्य पित्ते स्वाभाविक ० यत्सौख्याम्बुधिलेशलेशतः : : ... ... : • यथा घटेषु नष्टेषु यथा गान्धारदेशीय • यथा दर्पणाभाव आभासहानौ यथा दृष्टिनिरोधार्तो यथा न संस्पृशेत्सूत्रं यथानेकचक्षुः प्रकाशो रविर्न यथा बुद्बुदनाशेन यथामृतं विषाद्भिन्न

...

५६.

: :

...

૨૩૨ श्लोकानुक्रमणिका । यथा शीतं जलं वह्नि० यथा सूर्य एकोऽप्यनेकश्चलासु यथेक्षुमभिसंव्याप्य यथेश्वरादिनाशेन यदज्ञानतो भाति विश्वं समस्तं यदन्तर्बहिव्यापकं यदम्यासेन तद्भावो यदर्केन्दुविद्युत्प्रभाजाल ० यदाकाशवत्सर्वंग शान्तरूपं यदानन्दरूपं प्रकाशस्वरूपं यदानन्दलेशैः समानन्दि विश्वं यदानन्दसिन्धौ निमग्नः पुमा० यदासीद्विलासाद्विकारं यद्भावानुभवः स्यान्निद्रादौ यद्यपि गगन शून्यं यद्यपि जलधेरुदकं यद्यपि यद्यपि सर्वत्र सम० यद्यपि साकारोऽयं तथैक ० यद्यप्येवं विदितं तथापि यद्वत्समलादर्शे सुचिरं यइत्सूर्येऽभ्युदिते पृष्ठम्

...

... : :

...

الله

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

-यद्विश्वरूपदर्शनसमये पार्थाय यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं यमलार्जुनौ तरू उन्मील्यो • यमुनातटनिकटस्थित • यमुनातीरनिकुजे कदाचिदपि यस्येदं हृदये सम्य० या तिर्यङ्नरदेवताभिरहमि • याति स्वसंमुखत्वं दृमात्रं यावज्जीवं सदाभ्यासा० यावत्क्षणं क्षणार्धे स्वरूप ० ... ... : यावदायुस्त्वया वन्द्यो युद्धमिषात्सह रङ्गे युद्धे शत्रुर्निर्जितो वा ततः किं येनोदकेन कदलीचम्पक • ये यदुनन्दननिहतास्ते येषां स भवत्यात्मा योऽन्या • यो देहः सुप्तोऽभूत्सुपुष्प • योषित्क्रीडासुखस्यान्त • योऽहं पूर्वमितः प्रशान्तकलना • रजनीवातिदुरन्ता न लक्ष्यते • S. P. III. 18 पृष्ठम्

...

... : ...

...

૩૯ श्लोकानुक्रमणिका । रज्जुरप्रस्थदोषादि रज्ज्वज्ञानाद्भाति रज्जौ यथाहि : रविचन्द्रवह्निदीपप्रमुखाः रसगन्धरूपशब्दस्पर्शा राज्यं करोतु विज्ञानी राज्यान्तराभिगमनाद्रणभङ्गा • रुविरत्रिधातुमजामेदो ० रूपाच्च गुणदोषभ्यां रूपादौ गुणदोषादि ० लब्धश्चेदधिकोऽर्थः पत्न्यादीनां Boar विद्या राजमान्या ततः किं लयविक्षेपयोः संघौ लिङ्गस्य धारणादेव arita त्वयी किमिति लोको नापुत्रस्यास्तीति श्रुत्याय लोहशलाकानिवहैः स्पर्शा • लोहे हुतभुग्व्यासे लोहा • सि यदा जघान श्रीवत्सः वर्क्स निरीक्ष्य दूराद्वावः : पृष्ठम्

J-

...

804

: :

७.

'त्साहरणावसरे पृथग्व० निता नितान्तमज्ञा स्वाज्ञा • न वृक्षान्पश्यन्दलफल भरान्नम्र ० न्दे गुरूणां चरणारविन्दे र्णाश्रमाचारपरो० श्रस्वम्भःप्रचयात्कूपे पोपल इवाभाति याङ्गुलीयकाद्यानु० स्तुतो निष्प्रपञ्चोऽसि स्तुस्थित्यनुरोधतस्त्वहमहो ह्रितप्तजलं ताप० श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम्

...

૨૦૪ ૧૨

૨૧૬ ...

क्यार्थश्व विचार्यतां श्रुतिशिरः पक्षः ...

च्यार्थमखिलं त्यक्त्वा

यार्थमपरित्यज्य

च्यार्थस्यैकदेशं च ...

च्यार्थस्यैकदेशस्य

सोलोभाकलितं 'चरतु मतिरेषा निर्विकल्पे चारणीया वेदान्ता इच्छन्नसंकल्पविकल्पमूले ज्ञानं चोभयोरैक्यं

...

लोकानुक्रमणिका । विधिवत्कृतसंन्यासो विधिहरिहरविभेदमप्यखण्डे विद्यते न स्वतः सत्त्वं विद्युद्विलसित चपलं विद्वन्मनोहरा का विराडादित्रयं भाति विपि प्रपञ्च मे विवस्वत्प्रभातं यथारूपमचं विवेकयुक्तबुद्धयाहं विशुद्धं केवलं ज्ञानं विश्रान्तिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वमात्मानुभवति विश्वादिकत्रयं यस्मि ० विषं दृष्ट्वामृतं दृष्ट्वा विषयेन्द्रिययोर्योगे निमेष ० विषविषमस्तनयुगलं पाययितुं विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कट • वृक्षोत्पन्नफलैर्वृक्षो वृत्तिव्याप्यत्वमेवास्तु : : : 400 : ... ... : पृष्ठम्

२.०१

...

११, वेदवाक्यैरतः किं स्या० वेदान्तवाक्यसंवेद्य •

श्लोकानुक्रमणिका । वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो वेदान्तश्रवणं कुर्या • वेदान्तैखद्वयं सम्य• वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं वैराग्यभाग्यभाजः प्रसन्न• वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति व्यालादिदुष्टसत्त्वेभ्यो शक्यः सर्वनिरोधेन शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वा ० शब्दस्याद्यन्तयोः सिद्धं शरावस्थोदके नष्टे शरीरस्थितिशैथिल्यं शश्वन्नश्वरमेव विश्वमखिलं शान्तैरनन्यमतिभिर्मधुरस्वभावै. शिव एव सदा जीवो शिवायाः शंभोर्वा क्वचिदपि च शुध्यति हि नान्तरात्मा शुद्धचैतन्य रूपोऽह शुद्धे कथमशुद्धः स्या० शोधिते त्पदार्थे हि

पृष्ठम्

१२७.

... ... : : : : ... ... : ... ... :

૭૪

लोकानुक्रमणिका । स श्रद्धालुर्ब्रह्मतां स्वस्य श्रुतिभिर्महापुराणैः सगुण• श्रुतिशत निगमान्तशोषका • श्रुतिसिद्धान्तसारोऽयं श्रोतव्यं च किमस्ति पूर्णसुदृशो संकल्प साक्षि यज्ज्ञानं संभावितस्य मरणा • संसारतापततं नाना • संसृतिपारावारे ह्यगाघ • स एव संसरेत्कर्म • सकृच्छ्रवणमात्रेण सङ्गः सत्सु विधीयतां भगवतो सच्चिदानन्दकन्दाय : पृष्ठम्

...

... :

...

SOND

...

....

सततं प्रवाह्ममानेष

.. सति देहाद्युपाधौ सत्ताचित्सुखरूपमस्ति सततं सत्यं ज्ञानमनन्तं च सत्यं समस्तजन्तुषु कृष्ण ० सत्यचिद्धनमनन्तमद्वयं सत्यात्मन्यपि किं नो शानं ...

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् सदसद्विलक्षणासौ परमा ० सदसन्न विरुद्धत्वा • सदाचारमिमं नित्यं सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष • सदा साक्षिस्वरूपत्वा •

समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्व जगदिदं नाह सर्वे ब्रह्मेति यो वेद सर्वे सुखं विद्धि सुदुःखनाशा • सर्वगुणैरुपपन्नः पुत्रः सर्वशत्वपरोक्षादी० सर्वत्र प्राणिनां देहे सर्वदुःखनिदानेषु सर्वप्रकाशको भानुः सर्ववेदान्तसिद्धान्तै ० सर्व सुखानां बीजं सर्वेन्द्रियावरोधादुद्योग • सर्वेऽपि पुत्रभाजस्तन्मुक्तौ सर्वोपाधिनिर्मुक्तं सर्पादौ रज्जुसत्तेव

...

૮૪

૦૨

* ... ... :

...

CON

...

श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम सविकल्पकचिद्येोऽहं सविकल्पकजीवोऽयं

स स्वस्थैरुपदिष्टश्च सहस्त्रशः सन्तु हठेषु कुम्भाः साक्षात्कृत्वा परिच्छिन्ना • साक्षाद्यथैकदेशे वर्तुल सा चाहंममताभ्यां प्रच्छन्ना साघुबलं किं दैवं सामानाधिकरण्यं त

...

: : :

सामानाधिकरण्यं हि

सिंहासनोपविष्टं दृष्ट्वा यं सिद्धिं तथाविधमनोविलयां समाधौ

सिद्धयारम्भस्थिरताविश्रम •

२३.

सुखचिदखण्डविबोधमद्वितीयं सुतरामनन्यशरणाः सुन्दरमभिनवरूपं सुप्तौ देहाद्यभावेऽपि

सुप्तौ यथा निर्विकार •

सुतौ लीनास्ति या बोघे सुरभीकृतदिग्वलयं सुरभि० सूक्ष्मनाडीषु संचारो ...

...

श्लोकानुक्रमणिका ।

सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः सोऽयं विप्र इदं वाक्यं सोऽयमपक्षांच सैन्धवस्य घनो यद्व० स्कन्धधृतसिद्धमन्नं याव० स्त्रीपुंसोः संयोगात्संपाते स्थाणौ प्रकल्पितश्चोरः स्थूलं निरूपितं प्रागधुना स्थूल देहाश्रिता एते स्थूलवैराजयोरैक्यं स्थूलशरीरस्यान्तर्लिङ्ग स्थूला सूक्ष्मा चेति द्वेधा

स्थूलो मांसमयो देहो स्नातस्तीर्थे जहुजादौ ततः किं स्फटिके रक्तता मिथ्या स्फटिके रक्तता यद्व० स्वगृहे स्वाङ्गणे सुप्तः स्मृतिसत्पुराणवाक्यै • स्वप्रभोगे यथैवेच्छा स्वप्ने पुरुषः सत्यो योषिद० स्वप्ने सुरतानुभवाच्छुक्रद्रावो : : : पृष्ठम्

...

B ⠀ * ...

श्लोकानुक्रमणिका । स्वरूपानुसंधानरूपां स्मृर्ति यः स्वल्पापि दीपकणिका स्वव्यापारं कुरुते यथैक ० स्वानन्दभावे परितुष्टिमन्तः स्वप्नद्वैतवदेव जाग्रतमपि स्वारस्यैकसुबोधचारुमनसे स्वाश्रमधर्माचरणं कृष्ण • स्वीयोद्गमतोयवहा सागर ० इरिसंदर्शनयोगात्पृथु ० दर्षामर्षविनिर्मुक्तो इसति कदाचिद्रौति भ्रान्तं हित्वायं स्वामिकं देहं हृदयकमलमध्ये दीपव ० मुपादेयं वा प्रविचार्य ... पृष्ठम्

...

૮૪ ง 5263 R66m N10.16

MEMORIAL EDITION OF THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA.