Y CC-0 MumukShyr Bhawan Collection Digitized by e

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

attes MEMORIAL EDITION OF THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA. CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

THE WORKS ON Sri Sankaracharya SRI VANI VILAS -EDITION. CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri G 23

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

อต THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA VOLUME 14 SRI VANI VILAS PRESS SRIRANGAM CC-0. Munukshu Dhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu, Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

12 TO HIS HOLINESS SRI JAGADGURU SRI SACHCHIDANANDA SIVABHINAVA NRISIMHA BHARATI SWAMI WHO ADORNS THE THRONE OF THE SRINGERI MUTT AS THE WORTHY REPRESENTATIVE OF THE GREAT SANKARACHARYA AND THAN WHOM IT IS IMPOSSIBLE TO COME ACROSS A HOLIER PERSONAGE, A TRUER MAHATMA, A NOBLER SAINT AND A MORE RIGOROUS ASCETIC, THIS EDITION IS MOST RESPECTFULLY INSCRIBED AS A TOKEN OF UNBOUNDED ADMIRATION BY THE HUMBLEST OF ALL HIS DISCIPLES T. K. BALASUBRAHMANYAM. CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

नानाजन्मसु संच्चितेन तपसा पूतेन चित्तात्मना
मित्रेण प्रतिबोधितेन कुतुकात्सर्वाः कृती: शांकरीः ।
संमुय प्रथमं जगद्गुरुपदे भक्त्या मयाद्यापिताः
स्वीकृत्योपद्धतिं करोतु गुरुराड् धन्यं तथेमं जनम् ॥

श्रीमच्छंकरदेशि केन्द्र रचितान्सर्वान्प्रबन्धान्मुदा
तत्प्रीत्य परिशोध्य पुग्नकचयैः संमुद्र साकं बुधैः ।
तच्छात्रप्रवरालिमध्यविलसच्छ्रीदेशिकेन्द्रेषु ता-
कृस्वाद्योपहृति सभक्तिविनयं नूनं कृताधऽस्म्यहम् ॥

सौम्याब्दमाघार्जुनपक्षराजस्सूर्यातिथ्याश्रित सोमबारे ।
श्रीशंकरार्यप्रतिमाप्रतिष्ठाकाले मयोपहृत्तिर्व्यधायि ॥

श्रीशंकरकृतिमाला गुरुवरतुष्ट्ये समर्पिता मोदात् ।
बालादिमपदभाजा सुब्रह्मण्येन भक्तिनम्रेण ॥ ४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

VIVEKACHUDAMANI UPADESASAHASRI CONTENTS." L'AU 1 Gadya Prabandha 113 Padya Prabandha 151 CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः उपदेशसहस्री गद्यप्रबन्धः पद्यप्रबन्धः विषया:

....

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

W VIVEKACHUDAMANI and UPADESASAHASRI CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

॥ aft: ॥ विवेकचूडामणिः उपदेशसहस्त्री च ই mm CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri E

11 ft: 11 ॥ विषयानुक्रमणिका ॥ विवेकचूडामणिः पृष्ठम -१११ गुरुनमस्कारः नरजन्मप्रशंसा आत्मबोध एव मुक्तिहेतु: नुक्त्यर्थो यत्रविशेषः वस्तुविचारः कर्तव्यः आत्मविद्याधिकारी साधनचतुष्टयसंपत्तिः गुरुरूपसत्तिः मार्गोपदेशः मोक्ष देतवः आत्मानात्मविवेचनम् स्थूलशरीरम् मूक्ष्मशरीरम् कारणशरीरम् S.P.C ...

יו 87

۱

" CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । परमात्मा

बन्धः

बन्धमोक्षोपायः

अन्नमयकोशविवेकः

प्राणमयकोशविवेकः

मनोमयकोशविवेकः

विज्ञानमयकोशविवेकः

अनाद्यविद्यानाशोपपत्तिः

आनन्दमयकोशविवेकः ૪. माक्षिस्वरूपम्

ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम्

ब्रह्मस्वरूपम्

४८.

तत्त्वमसिमहावाक्यार्थः

वासनाक्षयोपायः

प्रमादत्यागः

समाधिः जीवन्मुक्तलक्षणम् ज्ञानात्कर्मविलयः ब्रह्मणि नानात्वनिषेधः

८८.

आत्मयोगः कर्तव्यः

शिष्यस्य स्वानुभवकथनम्

गुरोरनुशासनम्

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

ब्रह्मविदः समाचारः शरीरपातः ब्रह्मभावापत्तिः विषयानुक्रमणिका ।

उपदेशसहस्त्री (गद्यप्रबन्धः )

१. शिष्यानुशासनप्रकरणम्

११३-१५० ११५–१२९ चिकीर्षितप्रतिज्ञापूर्वकः शास्त्रीयानुबन्धसंग्रहः

११५.

संग्रहेणोक्तस्यार्थस्य विवरणम्

गुरूपसत्तेरवश्यकार्यत्योक्तिः

पुनः पुनर्गुरूपदेशे हेतूपन्यासः

ज्ञानोदयहेतुजातोपदेशः

गुरुकर्तृकोपदेशक्रमः

त्याचार्यकृत्यम् श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ब्रह्मणो लक्षणं ग्राह्येदित्युक्तिः उपदेशानन्तरं मतिनैश्चन्याय शिष्यं पुनः पृच्छेदि- अप्रतिपत्त्यादिदोषाच्छिष्यस्योत्तरम् 113 'पुनरुपदेशेन तादृशं दोषं निवारयत्याचार्यः

स्थूलदेहाभिमानत्यागानन्तरं शिष्यस्योक्तिः

शिप्यप्रडांसापूर्वकमाचार्यम्योत्तरम्

उक्तार्थवैशद्याय शिष्यप्रश्रोत्थापनम्

उत्तरदानाथ गुरोः प्रवृत्तिः

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

उपदेशसहस्त्री । शरीरस्य भिन्नजात्यन्वयसंस्कारत्व ज्ञापनायोपपत्तिप्रकारः शरीरोत्पत्त्युपदेशः सूक्ष्मशरीराभिमानत्याजनम् परमात्मैव क्षेत्रज्ञ इत्यत्र स्मृतयः • परजीवयोरमेदेऽनुभवविरोध इति शङ्कानिरास- पूर्विकाभेददृष्टिनिन्दा अभेददृष्टिप्रशंसापूर्वकं ममाधनस्य कर्मणः प्रतिषे-

वेदनादीनामनात्मधर्मत्वोपपादनम् ब्रह्मात्मैकत्वे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधशङ्का भवाचार्यसमाधानम घोपपादनम् ...

उक्तस्यैव ब्रह्मात्मैक्यस्य युक्त्या व्यवस्थापनम्

...

मुमुक्षोत्पत्तिकालीनमसाधन कर्मत्यागनिगमनम्

१३०–१४७ कर्मकाण्डाप्रामाण्यशङ्का तत्परिहारश्र अविद्योन्मूलनफलम्

२. कूटंस्थाद्वयात्मबोधप्रकरणम्

कृतसंन्यासस्य मुमुक्षोबिंधित: श्रवणकर्तव्यत्वसूचना- पुरःसरं संसारविषयक शिष्यप्रभावतारणम शिष्याश्वासनपूर्वकं गुरोरुत्तर दानम् पुनर्विशेषबुभुत्सया विनेयप्रभोऽविद्याविषयकः गुगेरुत्तरम् ...

...

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विषयानुक्रमणिका ।

अध्यासानुपपत्तिप्रदर्शन पूर्वकः शिष्यप्रश्नः

गुरोरुत्तरम्

'अध्यस्तत्वादात्मनः शिष्याशङ्किता नत्मत्त्वानुपपत्तिः

अत्रोत्तरम्

वैनाशिकपक्षप्रातिदोपराशङ्कातत्परिहारौ

परमते दूषणापादनम्

प्रकारान्तरेणाध्यासानुपपत्तिशङ्का तन्निरामश्च

कूटस्थविषयक संशयतत्परिहारौ

उपलब्धृत्वेन कूटस्थत्वानुपपत्तिद्यङ्कातत्परिहारो. अवस्थात्रयसाक्षितया कूटस्थत्वानुपपत्तिशङ्का- तत्परिहारश्च मंविन्नित्यत्याक्षेपतत्परिहारों प्रमातृत्वानुपपत्तिशङ्कातत्परिहारो कर्तृत्वाश्क्षेपतत्परिहारौ अवगतेः कूटस्थत्वफलत्वयोर्विरोधवशङ्कातत्परिहारौ द्वैतस्य मृणात्वप्रकटनम्

३. परिसंख्यानप्रकरणम् ।

सोपस्कारपरिसंख्यानप्रकारोपदेशः आत्मनः शब्दादिभिरनभिभवत्वानुचिन्तनम् शब्दाद्यनुभवानुचिन्तनमात्मनोऽविकारित्वानु- चिन्तनं च CON

CO

***

१४७ – १५० ...

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

उपदेश संहत्री । उपदेशसहस्त्री (पद्यप्रबन्धः)

१. उपोद्घातप्रकरणम्

१५१ – २४६ १५३—१५६ मङ्गलाचारपूर्वकं ब्रह्मविद्यारम्भसमर्थनम् ... ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वोक्तिः

ज्ञानकर्मसमुच्चयवादस्तन्निरासश्व कर्मकाण्डाप्रामाण्यशङ्कातत्परिहारौ

अविद्यायाः पुनरनुद्भवः

विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षत्वेनैव मोक्षहेतुत्वकथनम्

उपनिषच्छब्दार्थनिर्वचनम

२. आत्मज्ञानोत्पचिप्रकरणम्

१५६–१५७ ब्रह्मात्मज्ञानस्य वाक्यादनुत्पत्तिशङ्कापरिहारः

उत्पन्नम्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षादिवाध्यत्वशङ्कापरिहार:

३. ईश्वरात्मप्रकरणम्

जीवब्रह्मणोरमेदनिरूपणम् अभेदाभावे श्रुत्यनुपपत्तिप्रदर्शनम्

४. तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम्

आत्मनो ज्ञानं न मोक्षसाधनम्, संचितानेककर्म- प्रतिबन्धादिति शङ्का तत्रोत्तरं न

५. बुद्ध्यपराधप्रकरणम्

सर्वस्य जन्तोरात्मज्ञानाग्रहे उदकस्याख्यायिका

१५.७

१५.७

...

१५८–१५९

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विषयानुक्रमणिका । संसारविभ्रमकारणं तत्प्रमाणं च पदार्थविवेकवता भाव्यं मुमुक्षुणेति कथनम्

६. विशेषापोहमकरणम्

स्थूलोपायेन पदार्थशोधनप्रकारोपदेशः विशेषणांनामनात्मत्वप्रदर्शनम् आत्मनोऽन्यनिस्पेक्षा. स्वतः सिद्धिः ....

१५९ – १६०

१६० - १६१

...

बुद्धघारूढस्यार्थस्य स्वानुभवावष्टम्भेन स्पष्टीकरणम्

७. बुद्ध्यारूढप्रकरणम्

. आत्मनो विकारित्वादिदोषाभावोपपादनम् आत्मनः शुद्धत्वाद्वितीयत्ययोर्वर्णनम्

८. मतिविलापऩप्रकरणम्

बुद्धधात्मनोः संवादरूपेण बुद्धेः प्रशमोपदेशः • एतत्प्रकरणनिर्माणे निमित्तकथनम्

९. सूक्ष्मतान्यापितामकरणम्

१६१—१६२

१६२—१६३ आत्मनो निरतिशयं सूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च

ब्रह्मादीनामात्मानं प्रति शरीरत्वम्

स्वरूपज्ञानस्य निर्विषयत्वं नित्यत्वं च

१०. दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् १६४ – १६७

आत्मनो निर्विषयज्ञानस्त्रभावत्वस्य स्वानुभूत्यभि- नयेन प्रकटनम्

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

उपदेशसहस्री । जन्मजरादिविक्रियाराहित्येन कूटस्थाद्वयस्याभा- व्यस्य श्रुतिप्रदर्शनपूर्वकमुपपादनम् आत्मतत्त्वपरिज्ञानस्य कैवल्यफलकत्वकथनम आत्मवित्स्वरूपनिरूपणम्

११. ईक्षितृत्वप्रकरणम्

१६७–१६९ कर्मणः, कर्ममहितज्ञानस्य वा मोक्षहेतुत्वशङ्कानिरास: द्वैताभावे प्रत्यक्षादिविरोधनिरसनम

कर्मणो मोक्षहेतुतायामनुपपत्तिः

१२. प्रकाशप्रकरणम्

१६९--१७१ साभासान्तःकरणाविवेकेनात्मनो याथात्म्याज्ञानम्

आत्मनो याथात्म्यज्ञानसिद्धये तत्त्वमिति श्रुत्युपदेशः

चित्प्रकाशस्य नित्यत्त्रोपपादनपूर्वकमात्मनो नि- योज्यत्वाभावप्रतिपादनम् יטן

१३. अचक्षुष्टुप्रकरणम्

१७२ – १७५ आत्मनः शुद्धत्वाचलत्वादिव्यवस्थापनम्

संसारनिवृत्त्युपायकथनतो मुमुक्षुशिक्षणा

अविकारित्वाद्विक्षेपः समाधिश्व न स्त इति कथनम

आत्मनः पूर्णस्त्रवर्णनम.

अहं ब्रह्मास्मीति सदानुसंदध्यादिति मुमुक्षुप्रो - त्माद्दनम्

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विषयानुक्रमणिका ।

१४. स्वमस्मृतिप्रकरणम्

१७५–१८२ अन्तःकरणस्यापरोक्षत्वं तत्फलं च

आत्मनि हेयाद्यभाव: अनुभवेनाप्यवगम्यतेति कथनम्

मोक्षाय स्मृतिः कर्तव्या

... ब्रह्मणोऽक्षरत्वम्

आत्मविदः सफलं कर्मेति शङ्कावारणम् ...

आत्मज्ञस्य फलम आत्मनोऽकार्यशेषत्वम् आत्मनो देहद्वयविविक्तत्वम

१५. नान्यदन्यत्प्रकरणम्

स्वभावाशुद्ध आत्मा साधनविशेषेण शुद्धी

१८३-१८९ भवतीति केषांचिन्मतस्य निरास:

आत्मनः साक्षित्वम्

विदुषः क्रियात्यागः स्मर्तव्यमात्मरूपं च

ब्रह्मप्रतिपत्तुं पदार्थविवेकं कुर्यान्मुमुक्षुरिति कथनम्

जागराद्यवस्थाः, तत्साक्षी आत्मा न

मुमुक्षोः कर्तव्योपदेशः ... ማረ स्वयंप्रकाशत्वं ज्ञेयत्वाभावश्व ...

१६. पार्थिवप्रकरणम्

१९०-१९९ स्थूलशरीरात्मवादिमतनिराकरणम् CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

उपदेश सहसी । इन्द्रियात्मवादिमतनिराकरणम्

.यात्मवादिमतनिराकरणम्

शून्यात्मवादिमतनिराकरणम्

दिगम्बरमतनिराकरणम्

शाक्यमतनिराकरणम्

शून्यमतनिराकरणाय स्त्रमतसामजस्यम

प्रधानपुरुषयोः संबन्धाभावप्रपञ्चम्

वैशेषिक्रमतप्रक्रियादूषणम्

मोक्षस्वरूपम् D बन्धस्यांज्ञानात्मकत्वम् परपक्षनिराकरणं संक्षिप्य स्वमतमुपसंहरति

१७. सम्यङ्मतिप्रकरणम्

गुरुदेवतानमस्कारः आत्मलाभस्य परमत्वम् आत्मनो ब्रह्मणश्चैकत्वम चित्तस्य तपोभिः शोधनम् मायाकल्पितमात्मनो बहुत्वम् : बुद्ध आत्मनो ग्रहणं नित्यत्वादिकं च कर्मणां त्याज्यत्वम् गुरूपसन्तिः पदार्थविवेकः

२००-२११

૦૦

.

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विषयानुक्रमणिका ।

प्रतिबुद्धस्य मुमुक्षोरनुसंधानप्रकार: उक्तस्य प्रकरणार्थस्योपसंहारः

१८. तत्त्वमतिप्रकरणम्

गुरुनमस्कारपूर्वकं संप्रदायशुद्धयभिधानम्. ..

...

२११-२४०

तत्त्वमस्यादिवाक्यादेयापरोक्षज्ञानमनर्थनिवृत्ति फल्दमुत्पद्यते २११ प्रसंख्यानवादिमतोत्थापना . स्वसिद्धान्तप्रदर्शनम् आत्मनः प्रत्ययागोचरत्वम्

*

...

आत्मनः शब्दागोचरत्यम एकदेशिमतानि दूषयितुं संग्रहप्रकारः आभासनिरूपणपूर्वकं चिच्छायागादिप्रभृतिमत- निराकरणम् आत्मनि जानात्यादिशब्दव्यवहारानुपपत्तिशङ्का एतत्परिहारः बुद्धिविषये तार्किक सौगतादिमतांनरामः आभासविषये शङ्कापरिहारो युग्मदस्मद्विवेकः विज्ञातपदार्थतत्त्वें पुरुषे महावाक्यं फन्दयज्ञानं जनयतीति वर्णनम ! प्रतिपत्तव्यार्थस्वभावनिरूपणस विज्ञानयादिबौद्धमतनिराकरणम् : : :

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

उपदेशसहस्री । प्रत्ययाध्यक्षयोः संबन्धः

विवेकाविवेकयोर्बाध्यबाधकभावः

स्वपदयोरेकार्थत्वे पर्यायत्वादिशङ्कापरिहार:

त्वंपदार्थविवेकः

तत्वमसीत्यादिवाक्यार्थविचारः

प्रकारान्तरेण प्रसंख्यानप्राप्तिनिरामः

प्रकरणार्थोपसंहारः

१९. भषेजप्रयोगप्रकरणम्

२४०-२४६ संसारम्य मनोध्यासनिबन्धनत्य द्योतनायात्ममनः संवादः ૨૪. आत्मनाऽद्वितीयत्वम्

आत्मनो विकल्पनाद्यविपयत्वम

विचारो ऽद्वैतनिश्चयहेतुः ...

. उक्तार्थनिश्वयशून्यानामनर्थप्राप्तिः

· म्तुमात्रम्य कारणत्वकार्यत्वयोनिंगसः

• द्वैताभामनिरूपणं मङ्गलं न.

२४५.

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

॥ eft: ॥ ॥ विवेकचूडामणिः ॥ S. P. 1 CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

श्री १०० ॥ eft: ॥ ॥ विवेकचूडामणिः ॥

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।
गोविन्दं परमानन्दं मद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ १ ॥

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थिति-
र्मुक्तिर्नो शतकोटिजन्मसु कृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुपसंश्रयः ॥ ३ ॥

लब्ध्या कथंचिन्नरजन्म दुर्लभं
तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।
यः स्वात्ममुफ्त्यै न यतेत मूढधीः
स आत्महा स्वं विनिहन्त्यसङ्ग्रहात् ॥ ४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुपम् ॥ ५ ॥

पठन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवा-
कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।
आत्मैक्यबोधेन विना विमुक्ति-
र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ ६ ॥

अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।
ग्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ ७ ॥

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वा-
न्संन्यस्तवाह्यार्थसुख्रस्पृहः सन् ।
सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं
तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ ८ ॥

उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधी ।
योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ ९ ॥

संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।
यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ १० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित्कर्मकोटिभिः ॥ ११ ॥

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।
भ्रान्त्योदितमहासर्पभवदुःखविनाशनी ॥ १२ ॥

अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।
न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ १३ ॥

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।
उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ १४ ॥

अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ।
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ १५ ॥

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।
अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ १६ ॥

विवेकिनो विरक्त शमादिगुणशालिनः ।
मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ १७ ॥

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।
येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ १८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ॥ १९ ॥

शमादिषट्कसंपत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ।
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ॥ २० ॥

सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ।
तद्वैराग्यं जुगुप्सा या दर्शनश्रवणादिभिः ॥ २१ ॥

देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोग्यवस्तुनि ।
विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥

स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ।
विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वखगोलके ॥ २३ ॥

उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।
बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेपोपरतिरुत्तमा ॥ २४ ॥

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।
चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ २५ ॥

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यावधारणा ।
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ २६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सम्यगास्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा ।
तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ २७ ॥

अहंकारादिदेहान्तान्बन्धानशानकल्पितान् ।
स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ २८ ॥

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।
प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ २९ ॥

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ ३० ॥

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।
मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ ३१ ॥

मोक्षकारणसामग्न्यां भक्तिरेव गरीयसी ।
स्वस्वरूपानुसंधानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥

स्वात्मतत्त्वानुसंधानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।
उक्तसाधनसंपन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ॥ ३३ ॥

उपसीदेगुरुं प्राशं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ।
श्रोत्रियो ऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ॥ ३४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

ज्या D

विवेकचूडामणिः ।

ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।
अहेतुकदयासिन्धुर्वन्धुरानमतां संताम् ॥ ३५ ॥

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्नः प्रश्रयसेवनैः ।
प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ ३६ ॥

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो
कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।
मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या
ऋज्वातिकारुण्यसुधाभिवृष्टया ॥ ३७ ॥

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं
दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।
भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः
शरण्यमन्यं यदहं न जाने ॥ ३८ ॥

शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो
यसन्तयल्लोकहितं चरन्तः ।
तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना -
नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ ३९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर-
श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।
सुधांशुरेप स्वयमर्ककर्कश-
प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ ४० ॥

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैः सितै-
र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।
संतप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो
धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं
का वा गतिमें कतमोऽस्त्युपायः ।
जाने न किंचित्कृपयाव मां प्रभो
संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ ४२ ॥

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं
संसारदाचानलतापतप्तम् ।
निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रप्रया
दद्यादर्भात सहसा महात्मा ॥ ४३ ॥

विद्वान्स तस्मा उपसन्तिमयुपे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१०
विवेकचूडामणिः ।
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय
तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ ४४ ॥

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः
संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।
येनैव याता यतयोऽस्य पारं
तमेव मार्गे तब निर्दिशामि ॥ ४५ ॥

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।
तेन र्तार्त्वा भवाम्भोधि परमानन्दमाप्स्यसि ॥ ४६ ॥

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।
तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यलम् ॥ ४७ ॥

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षो- मुक्तेहँतुन्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।. यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुप्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ ४८ ॥ अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव हानात्मबन्धस्तत एव संसृतिः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । तयोर्विवेकोदितबोधवहि- रज्ञानकार्य प्रदहेत्समूलम् ॥ ४९ ॥ शिष्य उवाच-

कृपया श्रूयतां स्वामिन् प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।
यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ ५० ॥

को नाम बन्धः कथमेष आगतः
कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।
कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा
तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ ५१ ॥

श्रीगुरुरुवाच-

धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया ।
यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ ५२ ॥

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।
वन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ ५३ ॥

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।
क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ ५४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।
आरोग्यसिद्धिर्दृष्टास्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ ५५ ॥

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुपा
स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।
चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव
ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ ५६ ॥

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।
कः शक्नुयाद्विनात्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५७ ॥

न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ ५८ ॥

वीणाया रूपसौन्दर्य तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।
प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ ५९ ॥

बाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।
वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ ६० ॥

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ ६१ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् । . अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वशात्तत्त्वमात्मनः ॥ ६२ ॥

अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मशानौषधं विना ।
किमु वेदैश्व शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ ६३ ॥

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।
विनापरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ ६४ ॥

अकृत्वा दृदयविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।
बाह्यशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ ६५ ॥

अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ ६६ ॥

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलापाकर्पणं स्वीकृति
निक्षेपः समपेक्षते न हि यहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति ।
तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननभ्यानादिभिर्लभ्यते
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादेवि पण्डितैः ॥ ६८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

D

विवेकचूडामणिः ।

यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाशास्त्रविन्मतः ।
सूत्रप्रायो निगूढार्थो शातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ ६९ ॥

शृणुष्वावहितो विद्वन् यन्मया समुदीर्यते ।
तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ ७० ॥

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते
'वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।
ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा
न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ ७१ ॥

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व-
ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।
ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वा-
निहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ ७२ ॥

यद्वोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।
तदुच्यते मया सम्यक्छ्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ ७३ ॥

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।
पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैरङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ ७४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अहं ममेति प्रथितं शरीरं
मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।
नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः
सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ ७५ ॥

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा
स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।
मात्रास्तदीया विपया भवन्ति
शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ ७६ ॥

य पपु मूढा विषयेषु बद्धा
रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः
स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ ७७ ॥

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च
पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-
भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ ७८ ॥

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।
विषं निहन्ति भोकारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ ७९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।
स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः पशास्त्रवेद्यपि ॥ ८० ॥

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षू-
न्भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।
आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले
निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ ८१ ॥

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।
स गच्छति भवाम्बोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ ८२ ॥

विषमविषयमार्गे गच्छतोऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः । । हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ ८३ ॥

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति
त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।
पीयूपवत्तोपदयाक्षमार्जय-
प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ ८४ ॥

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्य- मनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ ८५ ॥

शरीरपोषणार्थी सन्य आत्मानं दिदृक्षते ।
ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तनुं स इच्छति ॥ ८६ ॥

मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।
मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ ८७ ॥

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।
यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८८ ॥

त्वयांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थि संकुलम् ।
पूर्ण मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ ८९ ॥

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।

समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ ९० ॥

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां
स्रक्वन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।
करोति जीवः स्वयमेतदात्मना
तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ ९१ ॥

8. P. 2 CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सर्वोऽपि बाह्यः संसारः पुरुपस्य यदाश्रयः ।
बिद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ ९२ ॥

स्थूलस्य संभवजरामरणानि धर्माः
स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।
वर्णाश्रमादिनियमा बहुधामयाः स्युः
पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ ९३ ॥

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि
घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।
चाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थं
कर्मेन्द्रियाणि प्रवणानि कर्मसु ॥ ९४ ॥

निगद्यते ऽन्तःकरणं मनो धी-
रहंकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।
मनस्तु संकल्पविकल्पनादिभि-
र्बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ ९५ ॥

अत्रागिमानादहमित्यहंकृतिः स्वार्थानुसंधानगुणेन चित्तम् ॥ ९६ ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।
स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव ॥

वागादिपञ्च श्रवणादिपञ्च
प्राणादिपञ्चाभ्रमुखाणि पञ्च ।
बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी
पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ ९८ ॥

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं
लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसंभवम् ।
सवासनं कर्मफलानुभावकं
स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ ९९ ॥

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।

स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्र-
त्कालीननानाविधवासनाभिः ।
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते
यत्र स्वयंज्योतिरयं परात्मा ॥ १०० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

धीमात्नकोपाधिरशेषसाक्षी
न लिप्यते तत्कृतकर्मलेपैः ।
यस्मादसङ्गस्तंत एव कर्मभि-
र्न लिप्यते किंचिदुपाधिना कृतैः ॥ १०१ ॥

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।
वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः
सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।
बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव
श्रोत्नादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ १०३ ॥

उच्छवासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत-
प्रस्पन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः ।
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ज्ञाः
प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ १०४ ॥

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ १०५ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अहंकारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।
सत्त्वादिगुणयोगेनावस्थात्रितयमश्नुते ॥ १०६ ॥

विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।
सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ १०७ ॥

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।
स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ॥ १०८ ॥

तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ।

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ १०९ ॥

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्ति-
रनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।
कार्यानुमेया सुधियैव माया
यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ ११० ॥

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

२२
विवेकचूडामणिः ।
साङ्गाप्यनङ्गाप्युभयात्मिका नो
महाद्भुतानिर्वचनीयरूपा ॥ १११ ॥

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या
सर्पभ्रमो रज्जुविबेकतो यथा ।
रजस्तमः सत्त्वमिति प्रसिद्धा
गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ ११२ ॥

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।
रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं
दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ ११३ ॥

कामः क्रोधो लोभदम्भाभ्यसूया-
हंकारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।
धर्मा एते राजसाः पुंप्रवृत्ति-
र्यस्मादेतत्तद्वजो बन्धहेतुः ॥ ११४ ॥

एषावृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्यया वस्त्यवभासते ऽन्यथा । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । सैपा निदानं पुरुषस्य संसृते- विक्षेपशक्तेः प्रसरस्य हेतुः ॥ ११५ ॥

प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मार्थद-
ब्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा संबोधितोऽपि स्फुटम् ।
भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्
हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ ११६॥

अभावना वा विपरीतभावना
संभावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।
संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं
विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजत्रम् ॥ ११७ ॥

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा-
प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।
एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किंचि-
निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ ११८ ॥

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

२४
विवेकचूडामणि: ।
यत्रात्मविम्बः प्रतिविम्वितः स-
प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ ११९ ॥

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्मा-
स्त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।
श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च
देवी च संपत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ १२० ॥

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः
स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।
तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा
यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ १२१ ॥

अव्यक्तमेतन्त्रिगुणैर्निरुक्तं
तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।
सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था
प्रलीनसर्वेन्द्रियवुद्धिवृत्तिः ॥ १२२ ॥

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्ति- बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । सुषुप्तिरत्रास्य किल प्रतीतिः किंचिन्न नीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ १२३ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोहमादयः
सर्व विकारा विषयाः सुखादयः ।
व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्व-
मव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ १२४ ॥

माया मायाकार्ये सर्वे महदादि देहपर्यन्तम् ।
असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥

अथ ते संप्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।
यद्विशाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ १२६ ॥

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहंप्रत्ययलम्बनः ।
अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ १२७ ॥

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ १२८ ॥

यः पश्यति स्वयं सर्वे यं न व्याप्नोति किंचन ।
यश्चेतयति युद्धयादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ १२९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्यामोति किंचन ।
अभारूपमिदं सर्वे यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ १३० ॥

यस्य संनिधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ १३१ ॥

अहंकारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।
वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ १३२ ॥

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो
निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।
सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो
येनेपिता वागसवश्चरन्ति ॥ १३३ ॥

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहाया-
मव्याकृताकाश उरुप्रकाशः ।
आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते
स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ १३४ ॥

ज्ञाता मनोहंकृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । अयोनिवत्ताननु वर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किंचन ॥ १३५ ॥

न जायते नो म्रियते न वर्धते
न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।
विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि-
न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ १३६ ॥

प्रकृतिषिकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः
सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।
विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था-
स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ १३७ ॥

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म-
न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।
जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं
प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ १३८ ॥

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध पत्रोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽशानाज्जननमरणक्लेशसंपातहेतुः ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

२८
विवेकचूडामणिः ।
येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥१३९॥

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।
ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिक-
स्ततो योऽसङ्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे ॥

अखण्डनित्याद्वययोधशक्त्या
स्फुरन्तमात्मानमनन्तबैभवम् ।
समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा
तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ १४१ ॥

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमा-
ननात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धकगुणैः
परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ १४२ ॥

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थाः स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्जयोन्मजयायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥

भानुप्रभासंजनिताभ्रपङ्क्ति-
र्भानुं तिरोधाय यथा विजृम्भते ।
आत्मोदिताहंकृतिरात्मतत्त्वं
तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ १४४ ॥

कबलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेधै-
र्व्यथयति हिमझझावायुरुप्रो यथैतान् ।
अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धिं
क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रचिक्षेपशक्तिः ॥ १४५ ॥

पताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः । . याभ्यां विमोहितो देहं मत्वात्मानं भ्रमत्ययम् ॥ १४६ ॥

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो
रागः पल्लवमस्यु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शास्त्रिकाः ।
अप्राणीन्द्रियसंहतिच विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं
नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात जीवः खगः ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

a

विवेकचूडामणिः ।

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो
नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।
जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख-
प्रवाहतापं जनयत्यमुप्य ॥ १४८ ॥

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना
च्छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।
विवेकविज्ञानमहासिना बिना
धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ १४९ ॥

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म-
निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।
विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं
तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ १५० ॥

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।
निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैबलपटलैरिवाम्बु चापीस्थम् ॥

तच्छ्वालापनये सम्यक्सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।
तृष्णासंतापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ १५२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।
नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयंज्योतिः ॥ १५३ ॥

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।
तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ १५४ ॥

मुञ्जादिपीकामिव दृश्यवर्गा-
त्प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।
विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्व
तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ १५५ ॥

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशो
हानेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः ।
त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि-
नयं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ १५६ ॥

पूर्व जनेरपि मृतेरथ नायमस्ति
जातक्षणक्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।
नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः
स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ १५७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।
तत्तच्छकेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ १५८ ॥

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।
सत एव स्वतः सिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ १५९ ॥

शल्यराशिर्मीसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।
कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ १६० ॥

त्वङ्यांसमेदोस्थिपुरीपराशा-
वहंमति मूढजनः करोति ।
विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो
निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ १६१ ॥

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धि-
देहे च जीवे विदुषस्त्वहंधीः ।
विवेकविज्ञानवतो महात्मनो
ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ १६२ ॥

अत्रात्मबुद्धि त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोस्थिपुरीषराशौ । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्ति परमां भजस्व ॥ १६३ ॥

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां
विद्वानहंतां न जहाति यावत् ।
तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता -
प्यस्त्वेप वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ १६४ ॥

छायाशरीरे प्रतिविम्वगात्रे
यत्स्यप्रदेहे हृदि कल्पिताने ।
यथात्मवुद्धिस्तव नास्ति काचि-
जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ॥ १६५ ॥

• देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां
जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।
यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्ना-
त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ १६६ ॥

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः । V 3

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

E

३४
विवेकचूडामणिः ।
येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः
प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ १६७ ॥

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो
गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेपः ।
यस्मात्किचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिटं
स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६८ ॥

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्या-
त्कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।
संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां-
स्तत्पूर्वकोशमनुपूर्व विजृम्भते यः ॥ १६९ ॥

पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः
प्रचीयमानो विपयाज्यधारया ।
जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धने-
मनोमयोऽग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ १७० ॥

नास्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

नस्मिन्विनटे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ १७१ ॥

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या
भोकादि विश्वं मन एव सर्वम् ।
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेष-
स्तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ १७२ ॥

सुपुप्तिकाले मनसि प्रलीने
नैवास्ति किंचित्सकलप्रसिद्धेः ।
अतो मनःकल्पित एव पुंसः
संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ १७३ ॥

वायुनानीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते ।
मनसा कल्प्यते यन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ १७४ ॥

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं
बध्नाति तेन पुरुषं पशुवगुणेन ।
वैरस्यमत्र विषवत्सुविधाय पश्चा-
देनं विमोचयति तन्मन एव यन्धात् ॥ १७५ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणि: । तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तो- बन्ध मोक्षस्य च वा विधाने । बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणै- . मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ १७६ ॥

विवेकवैराग्यगुणातिरेका-
च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो-
स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ १७७ ॥

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।
चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ १७८ ॥

मनः प्रसूते विषयानशेषा-
स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।
शरीरवर्णाश्रमजातिभेदा-
न्गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ १७९ ॥

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबध्य । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । अहं ममेति भ्रमयत्यजत्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ १८० ॥

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृति-
रध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।
रजस्तमोदोपवतोऽविवेकिनो
जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ १८१ ॥

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ १८२ ॥

तन्मनःशोधनं कार्य प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।
विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ १८३ ॥

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं
निर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म ।
सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो
रजः स्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ १८४ ॥

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

३८
. विवेकचूडामणिः ।
दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतो-
र्द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ १८५ ॥

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।
विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ १८६ ॥

अनुव्रजच्चित्प्रतिविम्वशक्ति-
र्विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८७ ॥

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो
जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।
करोति कर्माण्यनुपूर्ववासनः
पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ १८८ ॥

भुङ्क्ते विचित्तास्वपि योनिषु ब्रज-
नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।
अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्र-
त्स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ १८९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म- गुणाभिमानः सततं ममेति । विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसांनिध्यवशात्परात्मनः । 11 अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ १९० ॥

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्स्वयंज्योतिः ।
कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ १९१ ॥

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य युद्धे-
स्तादात्म्यदोषेण परं मृपात्मनः ।
सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं
स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ १९२ ॥

उपाधिसंबन्धवशात्परात्मा-
प्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः ।
अयोविकारानविकारिवह्निव-
त्सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ १९३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

शिष्य उवाच- विवेकचूडामणिः ।

भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभावः परात्मनः ।
तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इप्यते ॥ १९४ ॥

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्यो भवति संसृतिः ।
न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ १९५ ॥

श्रीगुरुरुवाच-

सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन् सावधानेन तच्छृणु ।
प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ १९६ ॥

भ्रान्ति बिना त्वसङ्गख निष्क्रियस्य निराकृतेः ।
न घटेतार्थसंबन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ १९७ ॥

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रिय
प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।
भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो
मोहापाये नास्त्यवस्तु स्वभावात् ॥ १९८ ॥

यावद्भान्तिस्तावदेवाख सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । रज्ज्यां सर्पों भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽस्ति तद्वत् ॥ १९९ ॥

अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेप्यते ।
उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ २०० ॥

प्रबोधे स्वमवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।
अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ २०१ ॥

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।
यद्बुद्ध्युपाधिसंबन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ २०२ ॥

जीवत्वं न ततोऽन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणम् ।
संबन्धः स्वात्मनो युद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ २०३ ॥

विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्धानेन नान्यथा ।
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ २०४ ॥

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।
ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मासदात्मनोः ॥ २०५ ॥

जलं पङ्कचदस्पष्टं पक्कापाये जलं स्फुटम् ।
यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ २०६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

असन्निवृत्तौ तु सदात्मनः स्फुट-
प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।
ततो निरासः करणीय एवा-
सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ २०७ ॥

अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।

विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।
दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इप्यते ॥ २०८ ॥

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता
स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।
पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं
भूत्वा नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्तः प्रयत्नं विना ॥

आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।
स्वमजागरयोरीपदिएसंदर्शनादिना ॥ २९० ॥

नैवायमानन्दमयः परात्मा
सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया
विकारसंघातसमाहितत्वात् ॥ २११ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः कृते ।
तनिषेधावधिः साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ २१२ ॥

योऽयमात्मा स्वयंज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।

अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।
सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ २१३ ॥

शिष्य उवाच- मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्येतेषु पञ्चसु । सर्वाभावं विना किंचिन्न पश्याम्यत्व हे गुरो ।

विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्र विपश्चिता ॥ २१४ ॥ श्रीगुरुरुवाच-

सत्यमुक्तं त्वया विद्वन् निपुणोऽसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यथ ॥ २१५ ॥

सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।
तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्धया सुसूक्ष्मया ॥ २१६ ॥

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्यं नोपयुज्यते ॥ २१७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।
अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ २१८ ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नेकधा ।
नानाकारविकारभाजिन इमान्पश्यन्नहंधीमुखा-
नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥

घटोदके बिम्बितमर्कविम्ब-
मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।
तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं
भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ २२० ॥

घटं जलं तद्गतमर्कविम्बं विहाय सर्व दिवि वक्ष्यतेऽर्कः नटस्थितस्तच्चितयावभासकः स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ २२१ ॥ देहं धियं चित्प्रतिविम्वमेतं विसृज्य बुद्धी निहितं गुहायाम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ २२२ ॥

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म-
मन्तर्बहिः शून्यमनन्यमात्मनः ।
विज्ञाय सम्यनिजरूपमेत-
त्पुमान्विपाप्मा विरजा विमृत्युः ॥ २२३ ॥

विशोक आनन्दघनो विपश्चि-
त्स्वयं कुतश्चिन्न विभेति कश्चित् ।
नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्ते-
विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ २२४ ॥

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।
येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म संपद्यते बुधः ॥ २२५ ॥

ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।

विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ २२६ ॥ ●
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतः सिद्धम् ।
•
नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ २२७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।
न हान्यदस्ति किंचित्सम्यक्परतत्त्वबोधसुदशायाम् ॥

यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।
तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ २२९ ॥

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः
कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।
न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः
कुतो मृषाकल्पितनाममात्रः ॥ २३० ॥

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं
घटस्य संदर्शयितुं न शक्यते ।
अतो घटः कल्पित एव मोहा-
म्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ २३१ ॥

• सब्रह्मकार्य सकलं सदेव
सन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति ।
अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो
विनिर्गतो निद्वितयत्प्रजल्पः ॥ २३२ ॥

i CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

ब्रह्मेवेदं विश्वमित्येव वाणी
श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।
तस्मात्सर्वे ब्रह्ममात्रं हि विश्वं
नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस्य ॥ २३३ ॥

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनो-
ऽनन्तत्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।
असत्यवादित्वमपीशितुः स्या-
नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ २३४ ॥

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।
न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीकथत् ॥ २३५ ॥

यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।
यनोपलभ्यते किंचिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ २३६ ॥

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः
पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् ।
आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ता-
धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ २३७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

भ्रान्तस्य यद्यमतः प्रतीतं
ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।
इदंतया ब्रह्म सदैव रूप्यते
त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ २३८ ॥

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं
विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।
प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं
निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ २३९ ॥

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं
नित्यं ध्रुवं निष्कलमप्रमेयम् ।
अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं
ज्योतिः स्वयं किंचिदिदं चकास्ति ॥ २४० ॥

शातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।
केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ २४१ ॥

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।
अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्ण महन्महः ॥ २४२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

तत्त्वंपदाभ्यामभिधीयमानयो-
र्ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् ।
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्य-
गेकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४३ ॥

ऐक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययो-
निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्ध धर्मिणोः ।
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः
कृपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ २४४ ॥

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो
न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।
ईशस्य माया महदादिकारणं
जीवस्य कार्य शृणु पञ्च कोशाः ॥ २४५ ॥

पतावुपाधी परजीवयोस्तयोः
सम्यङ् निरासे न परो न जीवः ।
राज्यं नरेन्द्रस्य भस्य खेटक-
स्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ २४६ ॥

S. P. 4

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अधात आदेश इति श्रुतिः स्वयं
निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।
श्रुतिप्रमाणानुगृहीतयुक्त्या
तयोर्निरासः करणीय एवम् ॥ २४७ ॥

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं
रजी दृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च ।
इत्थं हृदयं साधुं युक्त्या व्यपोह्य
ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ २४८ ॥

नतस्तु तौ

'लक्षणया सुलक्ष्यी
तयोरम्म्रण्डेकरसत्वसिद्धये ।
नालं जहत्या न तथाजहत्या
किं तुझ्यार्थैकतयैव भाव्यम् ॥ २४९ ॥

स देवदत्तोऽयमितीह चैकता
विरुद्ध धर्माशमपास्य कथ्यते ।
यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये
विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ २५० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनो-
रखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते
ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ २५९ ॥

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमचदप्रतर्क्यम् ।

अतो मृपामात्रमिदं प्रतीतं
जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।
ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या
विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ २५२ ॥

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्त्रमेवाभित- स्तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं

तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्॥ २५३ निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वे यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः । यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यस- तस्मात्तत्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

जातिनी तिकुलगोत्र दूरगं
नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।
देशकालविषयातिवर्ति य-
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥

यत्परं सकलवागगोचरं
गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।
शुद्धचिद्धनमनादिवस्तु य-
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५६ ॥

पभिरूर्मिभिरयोगि योगिह-
द्भावितं न करणैर्विभावितम् ।
बुद्ध्यवेद्यमनवद्यभूति य-
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५७ ॥

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं
स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।
निष्कलं निरुपमानमृद्धिम-
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय-
व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।
विश्वसृष्टयवनघातकारणं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५९ ॥

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं
निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।
नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति य-
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६० ॥

एकमेव सदनेककारणं
कारणान्तरनिरासकारणम् ।
कार्यकारणविलक्षणं स्वयं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं
यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।
नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा-
नामरूपगुणविक्रियात्मना ।
हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६३ ॥

यश्चकास्त्यनपरं परात्परं
प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।
सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं
ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६४ ॥

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं
भावय प्रथितयुक्तिभिर्धिया ।
संशयादिरहितं कराम्बुव-
तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ २६५ ॥

स्वं बोधमातं परिशुद्धतत्त्वं
विज्ञाय संघे नृपवश्च सैन्ये ।
तदात्मनैवात्मनि सर्वदा स्थिती
विलापय ब्रह्मणि दृश्यजातम् ॥ २६६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं
ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।
तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां
पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ २६७ ॥

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरेषा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य संसारहेतुः ।
प्रत्यग्दृष्टयात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना-
न्मुक्ति प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ २६८ ॥

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादायनात्मनि ।
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ २६९ ॥

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।
सोऽहमित्येव सद्वृत्त्यानात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ २७० ॥

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७६ ॥

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

D

विवेकचूडामणिः ।

संसारकारागृहमोक्षमिच्छो-
रयोमयं पादनिबर्द्धञ्शृङ्खलम् ।
वदन्ति तज्ज्ञाः पटुवासनात्रयं
योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ २७३ ॥

जलादिसंपर्कवशात्प्रभूत-
दुर्गन्धधूतागरुदिव्यवासना ।
संघर्षणेनैव विभाति सम्य-
ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ २७४ ॥

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना-
धूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।
प्रज्ञातिसंघर्षणतो विशुद्धा
प्रतीयते चन्दनगन्धवत्स्फुदा ॥ २७५ ॥

अनात्मबासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।
नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटा ॥ २७६ ॥

यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मन- स्तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

निःशेषमोक्षे सति वासनाना- मात्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ २७७ ॥

स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नश्यति योगिनः ।
वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७८ ॥

नमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।
तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७९ ॥

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।
धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८० ॥

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्वधावृत्तिपूर्वकम् ।
वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८९ ॥

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।
क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८२ ॥

अन्नदानविसर्गाभ्यामीपन्नास्ति क्रिया मुनेः ।
तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८३ ॥

तत्त्वमस्यादिवात्र्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।
ब्रह्मण्यात्मत्वदाढर्थ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अहंभावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।
सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८५ ॥

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।
तावन्निरन्तरं विद्वन् स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८६ ॥

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।
कचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ २८७ ॥

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।
त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ग्रह्मीभूय कृती भव ॥ २८८ ॥

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।
विलाप्याखण्डभावेन तुष्णी भव सदा मुने ॥ २८९ ॥

स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मना ।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ २९० ॥

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहंधियम् ।
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ २९१ ॥

यं जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।
नब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं
चित्रद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।
तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजैत-
च्ळैलूपवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ २९३ ॥

सर्वात्मना दृभ्यमिदं मृषैव
नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।
जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः
कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ २९४ ॥

अहंपदार्थस्त्वहमादिसाक्षी
नित्यं सुपुप्तावपि भावदर्शनात् ।
द्यूते हाजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं
तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ २९५ ॥

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता
नित्योऽविकारो भवितुं समर्हति ।
मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं
पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ २९६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे
पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।
कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं
ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ २९७ ॥

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम-
रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।
लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृताद-
स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ २९८ ॥

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः।
तेषामेषां मूलं प्रथमविकारो भवत्यहंकारः ॥ २९९ ॥

यावत्स्यात्स्वस्य संबन्धोऽहंकारेण दुरात्मना ।
तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ ३०० ॥

अहंकारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रभः ॥ ३०१ ॥

यो वा पुरैषोऽहमिति प्रतीतो युद्ध्या विक्लृप्तस्तमसातिमूढया । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ ३०२ ॥ ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताहंकारघोराहिना

६१
संवेष्टयात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डैस्त्रिभिर्मस्तकैः ।
विज्ञानाख्यमहासिना द्युतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं
निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुं क्षमः ॥

यावद्वा यत्किचिद्विपदोषस्फूर्तिरस्ति चेहेहे ।
कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहंतापि योगिनो मुक्त्यै ॥ ३०४ ॥

'अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।
प्रत्यतत्त्वविवेकादयमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ ३०५ ॥

अहंकर्तर्यस्मिन्नहमिति मतिं मुञ्च सहसा
विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।
यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरा दुःस्नबहुलाः
प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥३०६॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो -
रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।
नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते
विनाहमध्यासममुप्य संसृतिः ॥ ३०७ ॥

तस्मादहंकारमिमं स्वशत्रुं
भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।
विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं
भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ ३०८ ॥

नतोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्ति
संत्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।
तृष्णां समास्स्वात्मसुखानुभूत्या
पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ ३०९ ॥

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुन-
ल्लेखितः खाद्यदि चेतसा क्षणम् ।
संजीव्य विक्षेपशतं करोति
नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ ३१० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

निगृह्य शत्रोरहमो ऽवकाशः
कचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।
स एव संजीवनहेतुरस्य
प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ ३११ ॥

देहात्मना संस्थित एव कामी
विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।
अतोऽर्थसंधानपरत्वमेव
भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ ३१२ ॥

कार्यप्रवर्धनाद्वीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।
कार्यनाशाद्वीजनाशस्तस्मात्कार्य निरोधयेत् ॥ ३१३ ॥

वासनावृद्धितः कार्ये कार्यवृद्धया च वासना ।
वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ ३१४ ॥

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद्दृयं प्रदहेद्यतिः ।
वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ ३१५ ॥

ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।
त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ३१६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सर्वत्र सर्वतः सर्वे ब्रह्ममात्रावलोकनम् ।
सद्भाववासनादार्व्यात्तत्रयं लयमश्नुते ॥ ३१७ ॥

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः स जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ ३२८ ॥

सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति
हासी विलीना त्वहमादिवासना ।
अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां
विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ ३१९ ॥

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं
न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।
तथाद्वयानन्दरसानुभूतौ
नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ ३२० ॥

हृदयं प्रतीतं प्रविलापयन्स्वयं
सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।
समाहितः सन्वहिरन्तरं वा
कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ ३२१ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणि: ।

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।
प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ ३२२ ॥

न प्रमादादनथोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।
ततो मोहस्ततोऽहंधीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।
विक्षेपयति धीदोपैया जारमिव प्रियम् ॥ ३२४ ॥

यथा प्रकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।
आवृणोति तथा माया प्राशं चापि पराङ्मुखम् ॥

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीप-
द्वहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।
प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः
सोपानपङ्कौ पतितो यथा तथा ॥ ३२६ ॥

विषयेष्वाविशश्चेतः संकल्पयति तद्गुणान् ।
सम्यक्संकल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ ३२७ ॥

8. P. 5

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।

पतितस्य बिना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ।
संकल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ॥ ३२८ ॥

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्यु-
र्विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।
समाहितः सिद्धिमुपैति सम्य-
क्समाहितात्मा भव सावधानः ॥ ३२९ ॥

जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे च स केवलः ।
यत्किचित्पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥

यदा कदा वापि विपश्चिदेष
ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।
पश्यत्यथामुप्य भयं तदेव
यदीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ ३३१ ॥

श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे
esयेऽत्र यः स्वात्ममति करोति ।
उपैति दुःखोपरि दुःखजातं
निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ ३३२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सत्याभिसंधानरतो विमुक्तो
महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।
मिथ्याभिसंधानरतस्तु नश्ये-
द्दृष्टं तदेतद्यदचोरचोरयोः ॥

यतिरसदनुसंधिं बन्धहेतुं विहाय
स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्टचैव तिष्ठेत् ।
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ ३३४ ॥

बाह्यानुसंधिः परिवर्धयेत्फलं
दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।
ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं
स्वात्मानुसंधि विदधीत नित्यम् ॥

बाहो निरुद्धे मनसः प्रसन्नता
मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।
तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो
यहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ ३३६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी
श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।
जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं
स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ ३३७ ॥

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्ति-
मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।
सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः
स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु
ज्ञानात्मनाधारतया विलोक्य ।
त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः
पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ ३३९ ॥

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः
सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।
हृदयाग्रहे सत्युपपद्यतेऽसी
सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्टया ॥ ३४० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो
बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।
संन्यस्ताखिलधर्मकर्मविपयैर्नित्यात्मनिष्ठापरे-
स्तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥

सार्वात्म्यसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः ।
समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥

आरूढशक्तेरहमो विनाशः
कर्तुं न शक्यः सहसापि पण्डितैः ।
ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चला-
स्नानन्तरानन्तभवा हि वासनाः ॥ ३४३ ॥

अहंयुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्बलात् ।
विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ ३४४ ॥

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे । दृग्दृभ्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नभ्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभायात् ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

७०
विवेकचूडामणिः ।
निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो
निक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृपार्थे ॥ ३४५ ॥

सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो
विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।
छिनत्ति मायाकृतमोहवन्धं
यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिः ॥ ३४६ ॥

परावरैकत्वविवेकवह्नि-
र्दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।
किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीज-
मद्वैतभावं समुपेयुपोऽस्य ॥ ३४७ ॥

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति च सम्यकपदार्थदर्शनतः ।
मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्वद्विक्षेपज़नितदुःख निवृत्तिः ॥

एतन्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।
तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वया- न्मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । तत्कार्यमेतत्रितयं यतो मृपा दृष्टं भ्रमस्वममनोरथेषु ॥ ३५० ॥

ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुखा
देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।
क्षणेऽन्यथाभाविन एष आत्मा
नोदेति नाप्येति कदापि नान्यथा ॥ ३५१ ॥

नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो
बुद्धपादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।
अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः
प्रत्यक्सदानन्दघनः परात्मा ॥ ३५२ ॥

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य
निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्टया ।
ज्ञात्या स्वमात्मानमत्रण्डबोधं
तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।
समाधिनाविकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ॥ ३५४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोपा-
त्प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।
प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो
चिलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ ३५५ ॥

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं
कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।
तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पा-
ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं
श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।
त पच मुक्ता भवपाशबन्धे-
र्नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ ३५७ ॥

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते
चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।
तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वा-
न्यसेत्सदाकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ ३५८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।
कीटको भ्रमरं ध्यायन्भ्रमरत्वाय कल्पते ॥

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको
ध्यायन्यथालि ह्यलिभावमृच्छति ।
तथैव योगी परमात्मतत्त्वं
ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ ३६० ॥

अतीच सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं
न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपचुमर्हति ।
समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या
ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥

यथा सुवर्ण पुटपाकशोधितं
त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।
तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं
ध्यानेन संत्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ ३६२ ॥

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्कं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

D

७४
विवेकचूडामणिः ।
तदा समाधिः स विकल्पवर्जितः
स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥

समाधिनानेन समस्तवासना-
प्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।
अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा
स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ ३६४ ॥

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं
ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः
प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ ३६६ ॥

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सदा
निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया
कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ ३६७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

योगस्य प्रथमं द्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः ।
निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः

७५
संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।
तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिन-
स्तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नान्मुनेः ॥

वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ
युद्धौ धियं यच्छ च वुद्धिसाक्षिणि ।
तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे
विलाप्य शान्ति परमां भजस्व ॥ ३७० ॥

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।
यैर्यैर्वृत्तेः समायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक्सर्वोपरमणं सुखम् ।
संदृभ्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ ३७२ ॥

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते । त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ ७७३ GC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणि: ।

बहिस्तु विषयैः सङ्गस्तथान्तरहमादिभिः ।
विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ ३७४ ॥

वैराग्यबोधी पुरुषस्य पक्षिय-
पक्षी विजानीहि विचक्षण त्वम् ।
विमुक्तिसौधाप्रतलाधिरोहणं
ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ ३७५ ॥

अत्यन्तवेराग्यवतः समाधिः
समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।
प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्ति-
र्मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ ३७६ ॥

वैराग्यान परं सुखख जनकं पश्यामि वश्यात्मन-
स्तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।
एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुबतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं
सर्बत्नास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥

आशां छिन्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैच मृत्योः सृति- स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रशां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमलोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् । ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्यानिशं

ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भ्रमैः ॥ ३७२

अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।
चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ ३८० ॥

एप स्वयंज्योतिरशेषसाक्षी
विज्ञानकोशे विलसत्यजस्रम् ।
लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण-
मखण्डवृत्त्यात्मतयानुभावय ॥ ३८१ ॥

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।
उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु संत्यजन् ।
उदासीनतया तेषु तिष्ठेद्धटपटादिवत् ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे
निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।
शनैः शनैर्निश्चलतामुपानय-
भ्पूर्णत्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ ३८४ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोहमादिभिः
स्वाज्ञानलप्तेरखिलैरुपाधिभिः ।
विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं
पूर्ण महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ ३८५ ॥

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यै-
गंगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।
भवति न विविधं तथैव शुद्धं
परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ ३८६ ॥

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्ना उपाधयः ।
ततः पूर्ण स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं यद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

भ्रान्तेर्नाशे भ्रान्तिदृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ ३८८ ॥

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।
स्वयं विश्वमिदं सर्वे स्वस्मादन्यन्न किंचन ॥ ३८९ ॥

अन्तः स्वयं चापि यहिः स्वयं च
स्वयं पुरस्तात्स्वयमेव पश्चात् ।
स्वयं ह्यवाच्यां स्वयमप्युदीच्यां
तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥

तरङ्ग फेनभ्रमयुद्बुदादि सर्वे स्वरूपेण जलं यथा तथा ।
त्रिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥

सदेवेदं सर्वे जगदवगतं वाढानसयोः
सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीनि स्थितवतः ।
पृथक्किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं
चदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ ३९२ ॥

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याभ्यासनिवृत्तये ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्प-
निःसीमनिस्पन्दननिर्विकारम् ।
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं
स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ ३९४ ॥

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं
ब्रह्मैतज्जगदापराणु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतेः ।
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः संत्यक्तबाह्याः स्फुटं
ब्रह्मीभूय वसन्ति संततचिदानन्दात्मनैव ध्रुवम् ॥

जहि मलमयकोशेऽहंधियोत्थापिताशां
प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।
निगमगदितकीर्तिं नित्य मानन्द मूर्ति
स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ ३९६ ॥

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिरयाः ।
यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलं
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।
स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ ३९८ ॥

समाहितायां सति चित्तवृत्ती
परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः
प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते ततः ॥ ३९९ ॥

असत्कल्पो चिकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥

ब्रदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०२ ॥

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णेकवस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०२ ॥

तेजसीव तमो यत्र विलीनं भ्रान्तिकारणम् ।
अद्वितीये परे तवे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं भवेत् सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ ४०४ ॥ S. P. 6

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

नास्ति विश्वं परतत्त्वबोधा-
त्सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे
न ह्यम्बुविन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ ४०५ ॥

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।
इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ ४०६ ॥

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।
पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।
अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ ४०८ ॥

किमपि सततबोधं केचलानन्दरूपं
निरुपममतिबेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।
निरवधि गगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं
हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४०९ ॥

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसंबन्धदृरम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णे समाधौ ॥ ४१० ॥

अजरममरमस्ताभासवस्तुस्वरूपं
स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।
शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं
हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥ ४११ ॥

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे
विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।
विच्छिन्द्वि बन्धं भवगन्धगन्धिलं
यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ ४१२ ॥

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥

छायेव पुंसः परिदृश्यमान-
माभासरूपेण फलानुभूत्या ।
शरीरमाराच्छववन्निरस्तं
पुनर्न संधत्त इदं महात्मा ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

सततचिमलबोधानन्दरूपं समेत्य
त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदृरे ।
अथ पुनरपि नैव स्मर्यतां बान्तवस्तु
स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥

समूलमेतत्परिदह्य वह्नौ
सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा-
नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ ४१६ ॥

• प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं
प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्त्रक् ।
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता-
नन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ ४१७ ॥

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।
किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ ४१९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणि: ।

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।
स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ ४२० ॥

यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्व तु निष्फलम् ।
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।

यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नानाकर्म जुगुप्सितम् ।
पञ्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ ४२२ ॥

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः
प्रवृत्तिरशानफलं तदीक्षितम् ।
तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादी
नो चेद्विदो दृष्टफलं किमस्मात् ॥ ४२३ ॥

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।
अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥

वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।

अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।
लीनवृत्तेरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतस्तु सा ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी-
रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुचद्वालवत् ।
स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्कचिल्लब्धधी-
रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।
ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारी विनिष्क्रियः ॥

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।

निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।
सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।
प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥

लीनधीरपि जागर्ति यो जाग्रद्धर्मवर्जितः ।
बोध निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४३० ॥

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।
यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥

वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिंदछायावदनुवर्तिनि ।
अहंताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अतीताननुसंधानं भविष्यदविचारणम् ।
औदासीन्यमपि प्राप्ते जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥

गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।
सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तख लक्षणम् ॥ ४३४ ॥

इष्टानिष्टार्थसंप्राप्तौ समदर्शितयात्मनि ।
उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।

अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तख लक्षणम् ॥ ४३६ ॥
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाभाववर्जितः ।
"
औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३७ ॥

विज्ञात भात्मनो यस्य ग्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।
भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३८ ॥

देहेन्द्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके ।
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३९ ॥

न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।
प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४४० ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

साधुभिः पूज्यमाने ऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ४४१ ॥

यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता
नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।
लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रिया-
मुत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ ४४२ ॥

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्व न संसृतिः ।
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।
न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दीभवति वासना ॥ ४४४ ॥

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्डति मातरि ।
नथैव ब्रह्माणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ ४४५ ॥

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।
वीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ ४४६ ॥

मुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिप्यते ।
फलोदयः क्रियापूर्वी निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।
मंचितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।
सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।
न लिप्यते यतिः किंचित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥

न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नय लिप्यते ॥ ४५१ ॥

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्म ज्ञानान्न नश्यति ।
अदत्त्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टवाणवत् ॥

व्याघ्रबुद्धया विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमती ।
न तिष्ठति च्छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ ४५३ ॥

प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः
सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्संचितागामिनाम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिता-
स्तेषां तन्त्रितयं न हि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥

उपाधितादात्म्यविहीनकेवल-
ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।
प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता
स्वार्थसंबन्धकथैव जाग्रतः ॥ ४५५ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे
देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।
करोत्यहंतां ममतामिदंतां
किं तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ ४५६ ॥

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा
न संग्रहस्तजगतोऽपि दृष्टः ।
तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृपार्थे
न निद्रया मुक्त इतीप्यते ध्रुवम् ॥ ४५७ ॥

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः
सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।
स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे
तथा विदः प्राशनमोचनादी ॥ ४५८ ॥

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।
नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ ४५९ ॥

अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् ।
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।

देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ।
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अभ्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्त्वस्य कुतो जनिः ।
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ४६२ ॥

ज्ञानेनाशानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।

तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ।
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ॥

न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।
यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥

परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६५ ॥

सदनं चिद्धनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६६ ॥

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६७ ॥

अहेयमनुपादेयमनाधेयमनाश्रयम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६८ ॥

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
एकमेवाद्वयं ग्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४६९ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

अनिरूप्यस्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥ ४७० ॥

सत्समृद्धं स्वतः सिद्धं शुद्धं युद्धमनीदृशम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥

निरस्तरागा निरपास्तभोगाः
शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।
विज्ञाय तत्त्वं परमे तदन्ते
प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ ४७२ ॥

भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः
स्वरूपमानन्दघनं निचाय्य ।
विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं
मुक्तः कृतार्थी भवतु प्रबुद्धः ॥ ४७३ ॥

समाधिना साधु विनिश्चलात्मना
पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।
निःसंशयः सम्यगवेक्षितश्चे-
च्छ्रतः पदार्थो न पुनर्विकल्पते ॥ ४७४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

स्वस्याविद्याबन्धसंबन्धमोक्षा-
त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।
शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं
चान्तः सिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ ४७२ ॥

बन्ध मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्तारोग्यक्षुधादयः ।
स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥

तदस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ ४७७ ॥

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।
संसिद्धः सुसुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनात्मनि ॥

वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेपा
ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच ।
अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो
ब्रह्माद्वितीयं श्रुतयः प्रमाणम् ॥ ४७९ ॥

इति गुरुवचनाच्छ्रतिप्रमाणा-
त्परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।
प्रशमितकरणः समाहितात्मा
क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत् ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

कंचित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् ।
व्युत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥

बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्ति-
र्ब्रह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या ।
इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने
किंवा कियद्वा सुखमस्य पारम् ॥ ४८२ ॥

वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वास्वाद्यते
स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधैर्वैभवम् ।
अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो
यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानन्दात्मना निर्वृतम् ॥

क्व गतं केन वानीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ ४८२ ॥

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्कि विलक्षणम् ।
अखण्डानन्दपीयूषपूर्ण ब्रह्ममहार्णवे ॥ ४८६ ॥

न किंचिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्मयहम् ।
स्यात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ ४८७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने
विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।
नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे
भूम्ने सदापारदयाम्बुधाने ॥ ४८७ ॥

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका-
पातधूतभवतापजथमः ।
प्राप्तवानहमखण्डवैभवां-
नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ ४८८ ॥

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।
नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ ४८९ ॥

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहमतान्तोऽहं चिरंतनः ॥ ४९० ॥

अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।
शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ ४९१ ॥

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।
नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥

नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरचभासकं परं शुद्धम् ।
वाह्याभ्यन्तरशंस्यं पूर्ण प्रशद्वितीयपादम् ॥ ४९३ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

.९६ विवेकचूडामणिः ।

निरुपममनादितस्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनाद्दूरम् ।
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९४ ॥

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ ४९५ ॥

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो
शात्नात्मनान्तर्बहिराश्रयः सन् ।
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्व
तद्यत्पृथग्दृष्टमिदंतया पुरा ॥ ४९६ ॥

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ ४९७ ॥

स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा- दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः । काले यथा कल्पकवत्सराय- : नवदयो निष्फलनिर्विक्रये ॥ ४९८ ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

आरोपितं नाथयदूपकं भवे-
कदापि मूढैर्मतिदोषदृपितैः ।
नाकरोत्यूपरभूमिभागं
मरीचिकावारिमहाप्रवाहः ॥ ४९९ ॥

आकाशवत्कल्पविदूरगोऽह-
मादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।
अहार्यवन्नित्यविनिश्वलोsह-
मम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ ५०० ॥

न मे देहेन संबन्धो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ १०१ ॥

उपाधिरायाति स एव गच्छति
स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।
स एव जीवन्प्रियते सदाहं
कुलाद्रिवन्निश्चल पव संस्थितः ॥ १०२ ॥

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः
सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।
ऐकात्मको यो निबिडो निरन्तरो
व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ ५०३ ॥

P. 7 C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

९.८

विवेकचूडामणिः ।

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।
कुनो ममाखण्डसुखानुभूते-
ते नन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ ९०४ ॥

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किचित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।

अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।
देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ ५०६ ॥

वेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
वह्नेर्यथा वायसि दाहकत्वम् ।
रजोर्यथारोपितवस्तुसङ्ग-
स्तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ २०७ ॥

कर्नापि वा कारयितापि नाहं
भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्वापि वा दर्शयितापि नाहं
सोऽहं स्वयंज्योतिरनीद्यगात्मा ॥ ५०८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

चलत्युपाधौ प्रतिविम्वलौल्य-
मोपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।
स्वविम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं
कर्तास्मि भोक्तास्मि हनोऽस्मि हेति ॥ १०९ ॥

जले वापि स्थले वापि लुटत्वेष जडात्मकः ।
नाहं विलिये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता-
जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
नैः किं मेऽसङ्गचितेर्न हाम्बुदडम्बरोऽम्बरं स्पृशति ॥

अव्यक्तादि स्थूलपर्यन्तमेत-
द्विश्वं यत्नाभासमात्रं प्रतीनम् ।
व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्नहीनं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ११३ ॥

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् । C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

१००
विवेकचूडामणिः ।
नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ११४ ॥

यस्मिन्नस्ताशेषमायाविशेषं
प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।
सत्यज्ञानानन्दमानन्दरूपं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१५ ॥

निष्क्रियो ऽस्म्यविकारोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ ५१६ ॥

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।
केवलाखण्डये (घोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ ५१७ ॥

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा
भवत्कृपाश्रीमहितप्रसादात् ।
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ ५९८ ॥

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिक्ष्यन्तं बहुलतरतापैरनुकलम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

अहंकारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ ५१९ ॥

नमस्तस्मै सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः ।
देतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ १२० ॥

इति नतमवलोक्य शिष्यचर्य
समधिगतात्मसुखं प्रवुद्धतत्त्वम् ।
प्रमुदितहृदयः स देशिकेन्द्रः
पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ १२१ ॥

ब्रह्मप्रत्ययसंततिर्जगदतो ब्रह्मैव सत्सर्वतः
पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।
रूपादन्यदवेक्षितुं किमभितश्चक्षुष्मतां विद्यते
तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ १२२ ॥

कस्तां परानन्दरसानुभूति- मुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । चन्द्रे महाहादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेन् । '१२३ ॥ असत्पदार्थानुभवे न किंचि न ह्यस्ति तृप्तिनं च दुःखहानिः । C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

१०२
विवेकचूडामणिः ।
तदद्वयानन्दरसानुभूत्या
तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ ५२४ ॥

स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् ।
स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ ५२५ ॥

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
विकल्पनं व्योम्नि पुरः प्रकल्पनम् ।
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
शान्ति परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ ५२६ ॥

तूष्णीमवस्था परमोपशान्ति-
र्बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।
ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो
यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ ५२७ ॥

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ ५२८ ॥

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्शयानो वान्यथापि वा ।
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ ५२५९॥

न देशकालासनदिग्यमादि- लक्ष्याद्यपेक्षा प्रतिबद्धवृत्तेः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ ५३० ॥

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्ष्यते ।
बिना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ ५३१ ॥

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।
न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥

देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्वद्ब्रह्मविदेोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ ५३३ ॥

भानुनेव जगत्सर्वे भासते यख तेजसा ।
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ ९३४ ॥

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।
येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥

एप स्वयंज्योतिरनन्तशक्ति-
रात्माप्रमेयः सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो
जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ ५३६ ॥

न विद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च । C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

१०४
विवेकचूडामणिः ।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ ५३७ ॥

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ।
नथैव विद्वान्रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ ५३८ ॥

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने बने ।
वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही
संचारो निगमान्तवीधिपु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥

बिमानमालम्ब्य शरीरमेतत्
भुनक्त्यशेषान्चिपयानुपस्थितान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तवाह्यः ॥ ५४० ॥

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
स्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
पिशाचबद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४१ ॥

कामान्नी कामरूपी संश्वरत्येकचरो मुनिः ।
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ ५४२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

कचिन्मूढो विद्वान्कचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।
क्वचित्पत्नीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदित-
श्चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ ५४३ ॥

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।
शरीर्यप्यशरीर्येण परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ ५४५ ॥

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ १४६ ॥

स्थूलादिसंबन्धवतोऽभिमानिनः
सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबन्धस्त्र सदात्मनो मुनेः
कुतः शुभं वाप्यशुभं फलं वा ॥ १४७ ॥

नमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।
प्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या हाज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥

नद्वद्देहादिवन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनान् ॥ ५४९ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

अहिनिवयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति ।
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किचित्प्राणवायुना ॥ '५५० ॥

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
संसारिवञ्चरति भुक्तिषुपु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क एप
नैवापयुक्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।
नैव क्रियाफलमपीपदपेक्षते स
स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सद्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ ५५५ ॥

शैलूषो वेपसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैब नापरः ॥ ५५६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

यत्र क्वापि विशीर्ण पर्णमिव तरोर्वपुः पतनात् ।
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तश्चिदग्निना दग्धम् ॥

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
पूर्णाद्वयानन्दमयात्मना सदा ।
न देशकाला चितप्रतीक्षा
त्यांस चिपिण्डविसर्जनाय ॥ ५५८ ॥

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।
पर्ण पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशय-
देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-
नन्दकृतेर्वृक्षवदास्त एषः ॥

प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।
अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥

अविनाशी वा अयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।
प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ ५६३ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

पाषाणवृक्ष तृणधान्यकटास्वराद्या
दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।
देहेन्द्रियासुमनआदि समस्तदृश्यं
ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ ५६४ ॥

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।
नथैव सकलं दृभ्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।
नथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ५६६ ॥

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं नैले जलं जले ।
संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः ॥

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ ५६८ ॥

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।
अमुप्य ब्रह्मभूतत्वाद्रह्मणः कुत उद्भवः ॥

मायाक्कॢमौ बन्धमोक्षी न स्तः स्वान्मनि वस्तुतः।
यथा रजौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ ५७० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः । आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।

नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।
यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥

arrer मोक्षश्च मृषैव मूढा
युद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।
हगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
यतोऽद्वयासङ्गचिदेकमक्षरम् ॥

अस्तीति प्रत्ययो यश्च या नास्तीति वस्तुनि बुद्धेरेव गुणावेत न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ अतस्तौ मायया क्लृप्ती बन्धमोक्षी न चात्मनि

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमयत्कल्पना कुतः ॥

न निरोधो न चोत्पत्ति-
र्न बन्धो न च साधकः ।
मुमुक्षुर्न मुक्त
इत्येषा परमार्थता ॥ ५७५ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

विवेकचूडामणिः ।

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तगुहां
परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।
अपगतकलिदोषः कामनिर्मुक्त बुद्धि-
स्तदतुलमसकृत्त्वं भावयेदं मुमुक्षुः ॥ ९७६ ॥

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं
प्रश्रयेण कृतानतिः ।
स तेन समनुज्ञातो
ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ ५७७ ॥

गुरुरेव सदानन्द-
सिन्धी निर्मग्नमानसः ।
पावयन्वसुधां सर्वो
विचचार निरन्तरः ॥ ५७८ ॥

इत्याचार्य शिष्यस्य
संवादेनात्मलक्षणम् ।
निरूपितं मुमुक्षूणां
सुखबोधोपपत्तये ॥ ५७९ ॥

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

विवेकचूडामणिः ।

भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतो मुमुक्षवो ये ॥ ५८० ॥

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा-
खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।
अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-
न्त्येथा शंकरभारती विजयते निर्वाणसंदायिनी ॥ ५८१ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द भगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ विवेकचूडामणिः समाप्तः ॥ C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri E

॥ si: ॥ ॥ उपदेशसहस्री

गद्यप्रवन्धः ।
॥

. P. 8 C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri E

11 eft: 11 ॥ उपदेशसहस्त्री ॥

अ
शिष्यानुशासनप्रकरणम् ।
थ मोक्षसाधनोपदेशविधिं व्याख्यास्यामो
मुमुक्षूणां श्रद्दधानानामर्थिनामर्थाय ॥ १ ॥

तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्याद- नित्यात्सर्वस्माद्विरक्ताय त्यक्तपुत्रवित्तलोकैप- णाय प्रतिपन्नपरमहंसपरिव्राज्याय शमदमदयादियुक्ताय शा- स्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसंपन्नाय शुचये ब्राह्मणाय विधिवदुपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मवृत्तविद्याभिजनैः परीक्षिताय ब्रूयात्पुनः पुनः यावद्गृहणं दृढीभवति ॥ २ ॥ श्रुतिश्च - 'परीक्ष्य......तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ' इति । ढगृहीता हि विद्या आत्मनः श्रेयसे संतत्यै च भवति । विद्यासंततिश्च प्राण्यनुग्रहाय भवति, नौरिव नदीं तितीर्पाः । C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्त्री शास्त्रं च— 'यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूयः' इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात् 'आचार्यवान् पुरुपो वेद' 'आचार्याचैव विद्या चिदिता ' 'आचार्यः प्लावयिता तस्य सम्यग्ज्ञानं तव इहोच्यते ' इत्या- दिश्रुतिभ्यः, 'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्' इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ॥ शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर्बुद्धा तदग्रहणहेतून् अधर्म- लौकिकप्रमादनित्यानित्यवस्तुविवेक विपयासंजातदृढपूर्वश्रुतत्व- लोकचिन्तावेक्ष्णजात्याद्यभिमानादीन् तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृ- तिविहितैः अपनयेत् अक्रोधादिभिः अहिंसादिभिश्च यमैः, ज्ञानाविरुद्धैश्च नियमैः ॥ ४ ॥ अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यग्ग्राहयेत् ॥ ५ ॥ आचार्यस्तु ऊहापोहग्रहणधारणशमदमद्यानुग्रहादिसंपन्नो लब्धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्वनासक्तः त्यक्तसर्वकर्मसाधनो ब्रह्म- वित् ब्रह्मणि स्थितः अभिन्नवृत्तो दम्भदर्पकुहकशाठ्यमायामा- त्सर्यानृताहंकारममत्वादिदोपविवर्जितः केवलपरानुग्रहप्रयोजनो विद्योपयोगार्थी पूर्वमुपदिशेत् 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदे- कमेवाद्वितीयम्' 'यत्र नान्यत्पश्यति' 'आत्मैवेदं सर्वम ' 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।
इत्याद्याः आत्मैक्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः ॥ ६ ॥

उपदिश्य च ग्राहयेत् ब्रह्मणो लक्षणम् 'य आत्मापहत- पाप्मा' 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म' 'योऽशनायापिपासे' 'नेति 'नेति' 'अस्थूलमनणु' 'स एप नेति नेति' 'अदृष्टं द्रष्टृ ' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'अदृश्येऽना- येsनिरुक्ते' 'स वा एप महानज आत्मा' 'अप्राणो ह्य- मनाः' 'सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ' ' विज्ञानघन एव' 'अन- न्तरमबाह्यम् ' 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि' 'आ- काशो वै नाम' इत्यादिश्रुतिभिः ॥ ७ ॥ स्मृतिभिश्च - 'न जायते म्रियते' 'नादत्ते कस्यचित्पा- पम् ' 'यथाकाशस्थितो नित्यम्' 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' 'न सत्तन्नासदुच्यते' 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात् ' 'समं सर्वेषु भूतेपु' '' उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः' इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्षणावि- रुद्धाभिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपराभिः तस्य सर्वेणा- नन्यत्वप्रतिपादनपराभिश्च ॥ ८ ॥ एवं श्रुतिस्मृतिभिः गृहीतपरमात्मलक्षणं शिष्यं संसारसा- गरादुतितीर्षु पृच्छेन्— कस्त्वमसि सोम्य इति ॥ ९ ॥ स यदि श्रूयात् — ब्राह्मणपुत्रः अदोन्वयः ब्रह्मचार्या- C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D

उपदेश सहस्त्री सम्, गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरित्राद् संसारसा- गरात् जन्ममृत्युमहाग्राहात् उत्तितीर्षुरिति ॥ १० ॥ - आचार्यों ब्रूयात् — इहैव तव सोम्य मृतस्य शरीरं वयो- भिरद्यते मृद्भावं वापद्यते । तत्र कथं संसारसागरादुद्धर्तुमि- च्छसीति । न हि नद्याः अवरे कूले भस्मीभूते नद्या: पारं तरिष्यसीति ॥ ११ ॥ स यदि ब्रूयात् — अन्योऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते म्रियते वयोभिरद्यते मृद्भावमापद्यते शस्त्राग्न्यादिभिश्च विना- श्यते व्याध्यादिभिश्च प्रयुज्यते । तस्मिन् अहं स्वकृतधर्माध- वशात् पक्षी नीडमिव प्रविष्टः पुनः पुनः शरीरविनाशे धर्माधर्मवशात् शरीरान्तरं यास्यामि पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् । एवमेवाहमनादौ संसारे देवमनुष्यतिर्यङ्निर- यस्थानेषु स्वकर्मवशादुपात्तमुपात्तं शरीरं त्यजन् नवं नवं चा न्यदुपाददानो जन्ममरणप्रबन्धचक्रे घटीयन्त्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमेणेदं शरीरमासाद्य संसारचक्रभ्रमणादस्मान्नि- र्विण्णो भगवन्तमुपसन्नोऽस्मि संसारचक्रभ्रमणप्रशमनाय । तस्मान्नित्य एवाहं शरीरादन्यः । शरीराणि आगच्छन्त्यपग- च्छन्ति च वासांसीव पुरुषस्येति ॥ १२ ॥ . CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

आचार्यों श्रूयात्— साध्ववादीः, सम्यक्पश्यसि । कथं मृपा अवादीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्वयो ब्रह्मचार्यासम्, गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरिव्राडिति ॥ १३ ॥ स यदि ब्रूयान् — भगवन् कथमहं मृपावादिपम् इति ॥ तं प्रति ब्रूयादाचार्यः— यतस्त्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं आत्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः प्रत्यभ्यज्ञासी: ब्राह्म- पुत्रोऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति ॥ १५ ॥ स यदि पृच्छेत् — कथं भिन्नजात्यन्वय संस्कारं शरीरम्, कथं वा अहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः इति ॥ १६ ॥ आचार्यों ब्रूयान् — शृणु सोम्य तदेव यथेदं शरीरं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारम्, त्वं च जात्यन्वय संस्कारवर्जितः इत्युक्त्वा तं स्मारयेत् — स्मर्तुमर्हसि सोम्य परमात्मानं सर्वा- त्मानं यथोक्तलक्षणं श्रावितोऽसि 'सदेव सोम्येदम्' इत्यादिभिः श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च, लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ॥ लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये श्रूयान् — योऽसावाकाशनामा नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतः अशरीरः अस्थूलादिलक्षण: अप- हतपाप्मत्वादिलचणश्च सर्वैः संसारधर्मैरनागन्धितः यत्साना- दपरोक्षाद्ब्रह्म एप त आत्मा सर्वान्तरः अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्री- C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D

उपदेशसहस्री ता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता नित्यविज्ञानस्वरूप : अन- न्तरः अग्राह्यः विज्ञानघन एव परिपूर्णः आकाशवत् अनन्त- शक्ति: आत्मा सर्वस्य अशनायादिवर्जितः आविर्भावतिरोभा- ववर्जितश्च स्वात्मविलक्षणयोः नामरूपयो: जगद्वीजभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीययोः स्वसंवेद्ययोः सद्भावमात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वाद्व्याकर्ता अव्याकृतयोः ॥ १८ ॥ ते नामरूपे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तस्मादेतस्मा- दात्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तथाकाशाख्यं भूतमनेन प्रकारेण परमात्मनः संभूतं प्रसन्नादिव सलिलान्मलमित्र फेनम् । न सलिलं न च सलिलादयन्तं भिन्नं फेनम्, सलि- लव्यतिरेकेणादर्शनात्; सलिलं तु स्वच्छम् अन्यत् फेनान्मल- रूपान् । एवं परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीयाभ्यां शुद्धः प्रसन्नस्तद्विलक्षणः । ते नामरूपे अव्याकृते सती व्या- क्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामाकृती संवृत्ते ॥ १९ ॥ ततोऽपि स्थूलभावमापद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वा- युभावमापद्येते, ततोऽप्यग्निभावम्, अग्नेरव्भावम्, ततः प्रथि - वीभावम्, इत्येवंक्रमेण पूर्वपूर्वभवस्योत्तरोत्तरानुप्रवेशेन पश्च महाभूतानि पृथिव्यन्तान्युत्पन्नानि । ततः पञ्चगुणविशिष्टा CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

पृथिवी । पृथिव्याश्च पश्चात्मिका ब्रीहियवाद्या ओषधयः जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं श्रुक्कं च स्त्रीपुंसशरीरसं- बन्धि जायते । तदुभयम् ऋतुकाले अविद्याप्रयुक्तकामखज- निर्मथनोद्भूतं मन्त्रसंस्कृतं गर्भाशये निषिच्यते । तत्स्वयोनि- रसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्भीभूतं नवमे दशमे वा मासि जायते ॥ २९ ॥ तज्जातं लब्धनामाकृतिकं जातकर्मादिभिः मन्त्रसंस्कृतं पुनः उपनयनसंस्कारयोगेण ब्रह्मचारिसंज्ञं भवति । तदेव शरीरं पत्नीयोगसंस्कारयोगेण गृहस्थसंज्ञं भवति । तदेव वनस्थ संस्का- रेण तापससंज्ञं भवति । तदेव क्रियानिवृत्तिनिमित्तेन संस्का- रेण परित्राद्संज्ञं भवति । इत्येवं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वय- संस्कारं शरीरम् ॥ २१ ॥ मनश्चेन्द्रियाणि च नामरूपात्मकान्येव, 'अन्नमयं हि सो- म्य मनः' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २२ ॥ कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जितः इत्येतच्छृणु- योऽसौ नामरूपयोर्ध्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नाम- रूपे व्याकुर्वन् सृङ्खेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इह प्रविष्टः अन्यैरदृष्टः स्वयं पश्यन तथा अश्रुतः शृण्वन C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D

उपदेशसहस्री अमतो मन्वानः अविज्ञातो विजानन् सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते इति । अस्मिन्नर्थे श्रुतयः सहस्रशः— ' तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत्' 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' 'स एप इह प्रविष्ट: ' ' एप त आत्मा ' स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत' ' एप सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा' 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता: ' इत्याद्याः श्रुतयः ॥ २३ ॥ , स्मृतयोऽपि — 'आत्मैव देवताः सर्वाः ' 'नवद्वारे पुरे देही 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' 'समं सर्वेषु भूतेषु' 'उपद्रष्टानुम- न्ता च ' 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्य:' 'अशरीरं शरीरेषु' इत्या- न्द्याः । तस्मात् जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्त्वमिति सिद्धम् ॥२४॥ स यदि ब्रूयान् — अन्य एवाहमज्ञः सुखी दुःखी बद्धः संसारी, अन्योऽसौ मद्विलक्षणः असंसारी देवः, तमहं बल्यु- पहारनमस्कारादिभिः वर्णाश्रमकर्मभिश्वाराध्य संसारसागरा- दुत्तितीर्षुरस्मि । कथमहं स एवेति ॥ २५ ॥ आचार्यो ब्रूयात् — नैवं सोम्य प्रतिपत्तुमर्हसि प्रतिषिद्ध- त्वाद्भेदप्रतिपत्तेः । कथं प्रदिपिद्धा भेदप्रतिपत्तिरित्यत आह- • अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद' 'ब्रह्म तं परादाद्यो- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

ऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद' 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्येवमाद्याः ॥ २६ ॥ एता एव श्रुतयो भेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति ॥२७॥ अभेदप्रतिपत्तेश्च मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः । 'स आत्मा तत्त्वमसि' इति परमात्मभावं विधाय 'आचार्यवान्पुरुपो वेद' इत्युक्त्वा 'तस्य तावदेव चिरम्' इति मोक्षं दर्शयन्त्यभेदवि- ज्ञानादेव । सत्याभिसंधस्यातस्करस्येव दाहाद्यभावदृष्टान्तेन संसाराभावं दर्शयन्ति । भेददर्शनादसत्याभिसंघस्य संसारग- मनं दर्शयन्ति तस्करस्येव दाहादिदृष्टान्तेन ॥ २८ ॥ 'त इह व्याघ्रो वा' इत्यादिना च अभेददर्शनात् 'स स्व- राड् भवति' इत्युक्त्वा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्शयन्ति 'अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति' इति प्रतिशास्त्रम् । तस्मात् मृपैवैवमवादीः ब्राह्मण- पुत्रोऽदोन्वयः संसारी परमात्मविलक्षण इति ॥ २९ ॥ तस्मात्प्रतिषिद्धत्वाद्भेददर्शनस्य, भेदविपयत्वाच कर्मोपादा- नस्य, कर्मसाधनत्वाच यज्ञोपवीतादेः, कर्मसाधनोपादानस्य परमात्माभेदप्रतिपत्त्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः ; कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माभेदप्रतिपत्तिविरु- C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्त्री द्धत्वात् । संसारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि ; न परमात्मनोऽभेददर्शिनः । भेददर्शनमा - त्रेण च ततोऽन्यत्वम् ॥ ३० ॥ यदि कर्माणि कर्तव्यानि न निविवर्तयिपितानि कर्मसाधना- संबन्धिनः कर्मनिमित्तजात्याश्रमाद्यसंबन्धिनश्च, परमात्मनश्च आत्मनैवाभेदप्रतिपत्तिं नावक्ष्यत् 'स आत्मा तत्त्वमसि' इत्येवमादिभिर्निश्चितरूपैर्वाक्यैः; भेदप्रतिपत्तिनिन्दां च ना- भ्यधास्यत् ' एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य' 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन' 'अत्र स्तेनोऽस्तेन: ' इत्यादिना ॥ कर्मासंबन्धिस्वरूपत्वं कर्मनिमित्तवर्णाद्यसंबन्धरूपतां च नाभ्यधास्यत् कर्माणि च कर्मसाधनानि च यज्ञोपवीतादीनि यद्यपरितित्याजयिपितानि । तस्मात्ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा, परमात्माभेददर्शनविरोधात् । आत्मा च पर एवेति प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः ॥ ३२ ॥ स यदि श्रूयात्- भगवन्, दह्यमाने च्छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदना; अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्षं दुःखं मम । परश्चायमात्मायमात्मापहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सर्वगन्धरसवर्जितः श्रूयते सर्वश्रुतिषु CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

स्मृतिषु च । कथं तद्विलक्षणः अनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमा- त्मानमात्मत्वेन मां च संसारिणं परमात्मत्वेन अग्निमिव शीतत्वेन प्रतिपद्येय ? संसारी च सन् सर्वाभ्युदयनिःश्रेयस- साधने अधिकृतः अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्सा- धनानि च यज्ञोपवीतादीनि कथं परित्यजेयमिति ॥ ३३ ॥ तं प्रति ब्रूयात् — यदवोचो दह्यमानें च्छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति, तदसन् । कस्मात् ? दह्यमाने च्छिद्यमान इव वृक्षे उपलब्धुरुपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाह- च्छेदवेदनाया उपलभ्यमानत्वात् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना । यत्र हि दाहः छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादि - वेदनां लोकः; न वेदनां दाहाद्युपलब्धरीति । कथम् ? क ते वेदनेति पृष्टः शिरसि मे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहादिस्तत्रैव व्यपदिशति, न तूपलब्धरीति । यद्युपलब्धरि वेदना खान् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि वेदनाश्रयत्वेनोप- दिशेद्दाहाद्याश्रयवन् ॥ ३४ ॥ स्वयं च नोपलभ्येत, चक्षुर्गतरूपवत् । तस्मान् दाहच्छेदा- दिसमानाश्रयत्वेन उपलभ्यमानत्वाद्दाहादिवत् कर्मभूतैव वेद- ना । भावरूपत्वाच्च साश्रया तण्डुलपाकवन । वेदनासमानाश्रय C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्री एव तत्संस्कारः स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् वेद- नाविपय: तन्निमित्तविपयश्च द्वेषोऽपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् — रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेपौ भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ज्ञाता शुद्धोऽभयः सदा ॥ ३५ ॥ - किमाश्रयाः पुनः रूपादिसंस्कारादय इति उच्यते — यत्र कामादयः । क्क पुनस्ते कामादयः ? 'काम: संकल्पो विचि- कित्सा' इत्यादिश्रुतेः बुद्धावेव । तत्रैव रूपादिसंस्कारादयोऽपि, ' कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये' इति श्रुतेः । 'कामा येऽस्य हृदि श्रिता: ' ' तीर्णो हि यदा सर्वान् शोकान हृद- यस्य' 'असङ्गो ह्ययम्' 'तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दाः' इत्या- दिश्रुतिशतेभ्यः, 'अविकार्योऽयमुच्यते' 'अनादित्वान्निर्गुण- त्वात्' इत्यादिभ्यः - इच्छाद्वेपादि च क्षेत्रस्यैव विपयस्य धर्मो नात्मन इति — स्मृतिभ्यश्च कर्मस्थैवाशुद्धिः नात्मस्था इति ॥ ३६ ॥ अतो रूपादिसंस्काराद्यशुद्धिसंबन्धाभावात् न परस्मादा- त्मनो विलक्षणस्त्वमिति प्रत्यक्षादिविरोधाभावात् युक्तं पर एवात्माहमिति प्रतिपत्तुम्, 'तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति ' — एकधैवाऽनुद्रष्टव्यम्' 'अहमेवाधस्तान्' 'आत्मैवाधस्तात् ' CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः । "

, 'सर्वमात्मानं पश्येत्' 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैव ' ' इदं सर्व यदयमात्मा' 'स एपोऽकल:, 'अनन्तरमबाह्यम्' 'सवा- ह्याभ्यन्तरो ह्यजः' 'ब्रह्मैवेदम् ' एतया द्वारा प्रापद्यत 'प्रज्ञानस्य नामधेयानि ' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तस्माद्वा 'तत्सृष्ट्रा तदेवानुप्राविशत् ' ' एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी' 'अशरीरं शरीरेषु' 'न जायते म्रियते ' 'स्वप्ना- न्तं जागरितान्तम्' 'सम आत्मेति विद्यात् ' ' यस्तु स- र्वाणि भूतानि ' ' तदेजति तन्नैजति' 'वेनस्तत्पश्यन' 'तदे- वाग्निः' 'अहं मनुरभवं सूर्यश्च' 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जना- ' 'सदेव सोम्य' 'तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' इत्या- दिश्रुतिभ्यः ॥ ३७ ॥ नाम्' स्मृतिभ्यश्च 'पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य' 'आत्मैव देवता:' 'नवद्वारे पुरे' 'समं सर्वेषु भूतेषु' 'विद्याविनय- संपन्ने' 'अविभक्तं विभक्तेषु' 'वासुदेवः सर्वम्' इत्यादि- भ्यः एक एवात्मा परं ब्रह्म सर्वसंसारधर्मविनिर्मुक्तस्त्वमिति सिद्धम् ॥ ३८ ॥ स यदि श्रूयात् — यदि भगवन् अनन्तरः अवाह्यः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव सैन्धवधनव- C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D

उपदेश सहस्री दात्मा सर्वमूर्तिभेदवर्जितः आकाशवदेकरसः, किमिदं दृश्यते श्रूयते वा साध्यं साधनं वा साधकश्चेति श्रुतिस्मृतिलोकप्र- सिद्धं वादिशतविप्रतिपत्तिविषय इति ॥ ३९ ॥ आचार्यो त्रूयात्— अविद्याकृतमेतद्यदिदं दृश्यते श्रूयते वा साध्यं साधनं साधकश्चेति । परमार्थतस्त्वेक एवात्मा अविद्यादृष्टेः अनेकवत् आभासते, तिमिरदृष्टषा अनेकचन्द्र- वत्। 'यत्र वा अन्यदिव स्यात् "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदि- तर इतरं पश्यति' 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' 'अथ यत्रा- न्यत्पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम् ' ' अथ यदल्पं तन्मर्त्यमिति' 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् 'अनृतम्' 'अन्योऽसावन्योऽहम्' इति भेददर्शननिन्दोपपत्ते- रविद्याकृतं द्वैतम्, 'एकमेवाद्वितीयम् ' 'यव त्वस्य' 'को मोहः कः शोकः' इत्याद्येकत्वविधिश्रुतिभ्यश्चेति ॥ ४० ॥ यद्येवं भगवन्, किमर्थं श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्तिः प्रलयश्चेति ? ॥ ४१ ॥ अत्रोच्यते— अविद्यावतः उपात्तशरीरादिभेदस्य इष्टानि - ष्टयोगिनमात्मानं मन्यमानस्य साधनैरेवेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारो- पायविवेकमजानतः इष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनै- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

स्तद्विपयमज्ञानं निवर्तयितुं शास्त्रम्, न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते, अनिष्टरूपः संसारो हि स इति । तद्भेददृष्टिमेवा- विद्यां संसारमूलमुन्मूलयति उत्पत्तिप्रलयाद्येकत्वोपपत्तिप्रदर्श- नेन ॥ ४२ ॥ अविद्यायामुन्मूलितायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्योऽनन्तरोऽबा- ह्यः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः सैन्धवघनवत्प्रज्ञानघन एवैक- रस आत्मा आकाशवत्परिपूर्ण इत्यत्रैव एका प्रज्ञा प्रतिष्ठा पर - मार्थदर्शिनो भवति । न साध्यसाधनोत्पत्तिप्रलयादिभेदेन अशु- द्धिगन्धोऽप्युपपद्यते ॥ ४३ ॥ तचैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुमिच्छता वर्णाश्रमाद्यभिमा- नकृतपाङ्क्तरूपपुत्रवित्तलोकैपणादिभ्यो व्युत्थानं कर्तव्यम्, सम्यक्प्रत्ययविरोधात्तदभिमानस्य । भेददर्शनप्रतिषेधार्थोपप- त्तिश्वोपपद्यते । न ह्येकस्मिन्नात्मन्यसंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्या- योत्पादितायां तद्विपरीता बुद्धिर्भवति । न ह्यग्नौ शीतत्वबुद्धिः, शरीरे वा अजरामरणत्वबुद्धिः । तस्मादविद्याकार्यत्वात्सर्वक- र्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः ॥ ४४ ॥ S. P. 9 C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री D कूटस्थाद्वयात्मबोधप्रकरणम् । सुखमासीनं ब्राह्मणं ब्रह्मनिष्ठं कश्चित् ब्रह्मचारी जन्मजरा- मरणलक्षणान् संसारात् निर्विण्णो मुमुक्षुः विधिवदुपसन्नः प- प्रच्छ— भगवन्, कथमहं संसारान्मोक्ष्ये शरीरेन्द्रियविप- यवेदनावान् । जागरिते दुःखमनुभवामि ; तथा स्वप्नेऽनुभ- वामि । पुनः पुनः सुपुप्तिप्रतिपत्त्या विश्रम्य विश्रम्य जाग्र- त्स्वप्नयोर्दुःखमनुभवामि । किमयमेव मम स्वभावः ? किं वा अन्यस्वभावस्य सतो नैमित्तिकः ? इति । यदि अयमेव स्व- भावः, न मे मोक्षाशा; स्वभावस्यावर्जनीयत्वात् । अथ नैमि- त्तिकः, निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपत्तिः ॥ ४५ ॥ तं गुरुरुवाच — शृणु वत्स, न तवायं स्वभाव:, किंतु नै- मित्तिकः ॥ ४६ ॥ इत्युक्तः शिष्य उवाच - किं निमित्तम् ? किं वा तस्य नि- वर्तकम् ? को वा मम स्वभावः ? यस्मिन्निमित्ते निवर्तिते नै- मित्तिकाभावः रोगनिमित्तनिवृत्ताविव रोगी स्वभावं प्रतिपद्ये- येति ॥ ४७ ॥ गुरुरुवाच - अविद्या निमित्तम्, विद्या तस्या निवर्तिका । . अविद्यायां निवृत्तायां तन्निमित्ताभावान् मोक्ष्यसे जन्ममरण- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः । लक्षूणात्संसारात् । स्वप्नजाग्रद्दुःखं च नानुभविप्यसीति ॥

शिष्य उवाच - का सा अविद्या ? किंविषया वा ? विद्या च का अविद्यानिवर्तिका यया स्वभावं प्रतिपद्येय ? इति ॥ गुरुरुवाच - त्वं परमात्मानं सन्तम् असंसारिणं संसार्य- हमस्मीति विपरीतं प्रतिपद्यसे; अकर्तारं सन्तं कर्तेति; अभो- क्तारं सन्तं भोक्तेति; विद्यमानं चाविद्यमानमिति । इयम- विद्या ॥ ५० ॥ शिष्य उवाच - यद्यप्यहं विद्यमानः, तथापि न परमा- त्मा । कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः संसारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षा- दिभिः प्रमाणैः अनुभूयमानत्वान् । न अविद्यानिमित्त:, अविद्यायाश्चात्मविषयत्वानुपपत्तेः । अविद्या नाम अन्यस्मिन् अन्यधर्माध्यारोपणा, यथा प्रसिद्धं रजतं प्रसिद्धायां शुक्ति- कायाम्, यथा प्रसिद्धं पुरुषं स्थाणावध्यारोपयति, प्रसिद्धं वा स्थाणुं पुरुषे, नाप्रसिद्धं प्रसिद्धे, प्रसिद्धं वा अप्रसिद्धे । न च आत्मन्यनात्मानमध्यारोपयति, आत्मनः अप्रसिद्धत्वात्; तथा आत्मानम् अनात्मनि, आत्मनोऽप्रसिद्धत्वादेव ॥ ५१ ॥ तं गुरुरुवाच - न, व्यभिचारान् । न हि वत्स, प्रसिद्धं प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शक्यम, आत्मन्यध्या- C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्त्री रोपणदर्शनात्, गौरोऽहं कृष्णोऽहमिति देहधर्मस्य अहंप्र- त्ययविपये आत्मनि, अहंप्रत्ययविपयस्य च आत्मनः देहे अयमहमस्मीति ॥ ५२ । शिष्य आह— प्रसिद्ध एव तर्ह्यत्मा अहंप्रत्ययविपयतया, देहश्व अयमिति । तत्रैवं सति, प्रसिद्धयोरेव देहात्मनोरित- रेतराध्यारोपणा स्थाणुपुरुपयोः शुक्तिकारजतयोरिव । तत्र कं विशेषमाश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोरितरेतराध्यारोपणेति नि- यन्तुं न शक्यते इति ? ॥ ५३ ॥ गुरुराह - शृणु; सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ । न तु स्थाणुरुपाविव विविक्तप्रत्ययविपयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तर्हि ? नित्यमेव निरन्तरविविक्तप्रत्ययविपयतया प्र- सिद्धौ । न हि अयं देहः, अयमात्मा, इति विविक्ताभ्यां प्रत्य- याभ्यां देहात्मानौ गृह्णाति यः कश्चित् । अत एव हि मोमुह्यते लोकः आत्मानात्मविषये एवमात्मा, नैवमात्मा इति । इमं विशेषमाश्रित्यावोचं नैवं नियन्तुं शक्यमिति ॥ ५४ ॥ ननु, अविद्याध्यारोपितं यत्र यत् तदसन् तत्र दृष्टम्, यथा रजतं शुक्तिकायाम्, स्थाणौ पुरुषः, रज्ज्वां सर्पः, आकाशे तलमलिनत्वमित्यादि । तथा देहात्मनोरपि नित्य- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

. गद्यप्रबन्धः ।

मेव निरन्तरा विविक्तप्रत्ययेन इतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् । तन् इतरेतरयोः नित्यमेव असत्त्वं स्यात् । यथा शुक्तिका - दिपु अविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यमेव अत्यन्ता- सत्त्वम्, तद्विपरीतानां च विपरीतेपु, तद्वत् देहात्मनोरविद्य- यैव इतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् । तत्रैवं सति देहात्मनो - रसत्त्वं प्रसज्येत । तच्चानिष्टम्, वैनाशिकपक्षत्वात् । अथ तद्वि- पर्ययेण देहः आत्मन्यविद्यया अध्यारोपितः, देहस्यात्मनि सति असन्त्वं प्रसज्येत । तचानिष्टम्, प्रत्यक्षादिविरोधात् ।

तस्माद्देहात्मानौ नाविद्यया इतरेतरस्मिन् अध्यारोपितौ ।
कथं तर्हि ? वंशस्तम्भवन्नित्यसंयुक्तौ ॥ ५५ ॥

न, अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसङ्गात् । संहतत्वान् परार्थत्वम् अ- नित्यत्वं च वंशस्तम्भादिवदेव । किंच - यस्तु परैर्देद्देन संहतः कल्पित आत्मा स संहतत्वात् परार्थः । तेन असं- हृतः परोऽन्यो नित्यः सिद्धस्तावत् ॥ ५६ ॥ तस्यासंहतस्य देहे देहमात्रतया अध्यारोपितत्वेन असत्त्वा- नित्यत्वादिदोपप्रसङ्गो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैनाशिकपक्षप्रामिदोपः स्यान् ॥ ५७ ॥ न, स्वत एवात्मनः आकाशस्येव असंहतत्वाभ्युपगमान् C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री सर्वेण असंहतः स च आत्मेति न निरात्मको देहादिः सर्वः स्यात् । यथा चाकाशं सर्वेणासंहतमिति सर्वे न निराकाशं भवति, एवम् । तस्मान्न वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोपः स्यात् ॥५८॥ यत्पुनरुक्तम्—देहस्यात्मन्यसत्त्वे प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादि- ति, तन्न, प्रत्यक्षादिभिः आत्मनि देहस्य सत्त्वानुपलब्धेः । न ह्यात्मनि—कुण्डे बदरम्, क्षीरे सर्पिः, तिले तैलम्, भित्तौ चित्रमिव च - प्रत्यक्षादिभिः देह उपलभ्यते । तस्मान्न प्रत्य- श्रादिविरोधः ॥ ५९ । कथं तर्हि प्रत्यक्षाद्यप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपणा, देहे चा- त्मारोपणा ? ॥ ६० । नायं दोषः, स्वभावप्रसिद्धत्वादात्मनः । न हि कादाचि- त्कसिद्धावेव अध्यारोपणा न नित्यसिद्धौ इति नियन्तुं श- क्यम्, आकाशे तलमलाद्यध्यारोपणदर्शनात् ॥ ६१ ॥ किं भगवन्, देहात्मनोः इतरेतराध्यारोपणा देहादिसंघात - कृता, अथवा आत्मकृता ? इति ॥ ६२ ॥ गुरुरुवाच — यदि देहादिसंघातकृता, यदि वा आत्मकृता, किं तत्र खान् ? ॥ ६३ ॥ इत्युक्तः शिष्य आह— यद्यहं देहादिसंघातमात्रः, ततो म- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

माचेतनत्वात् परार्थत्वमिति न मत्कृता देहात्मनोः इतरेतरा- ध्यारोपणा । अथाहमात्मा परोऽन्यः संघातात्, चितिमत्त्वात् स्वार्थ इति मयैव चितिमता आत्मनि अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थबीजभूता ॥ ६४ ॥ इत्युक्तो गुरुरुवाच — अनर्थबीजभूतां चेन्मिथ्याध्यारोप- णां जानीपे, मा कार्पास्तर्हि ॥ ६५ ॥ नैव भगवन्, शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित्प्रयुक्तो- Sहं न स्वतन्त्र इति ॥ ६६ ॥ न तर्हि अचितिमत्त्वात् स्वार्थः त्वम् । येन प्रयुक्तः अस्व- तन्त्रः प्रवर्तसे स चितिमान् स्वार्थः । संघात एव त्वम् ॥ यद्यचेतनोऽहम्, कथं सुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जा- नामि ? ॥ ६८ ॥ गुरुरुवाच — किं सुखदुःखवेदनाया मदुक्ताश्चान्यस्त्वम्, किं वा अनन्य एव ? इति ॥ ६९ ॥ शिष्य उवाच - नाहं तावदुनन्यः । कस्मात् ? यस्मात्त- दुभयं कर्मभूतं घटादिकमिव जानामि । यद्यनन्योऽहम्, तेन तदुभयं न जानीयाम्; किंतु जानामि, तस्मादन्यः । सुखदुःखवेदनाविक्रिया च स्वार्थैव प्राप्नोति त्वदुक्तं च C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D

स्यात्, उपदेश सहस्री अनन्यत्वे । न च तयोः स्वार्थता युक्ता । न हि चन्दनकण्टककृते सुखदुःखे चन्दनकण्टकार्थे, घटोपयोगो वा घंटार्थः। तस्मात् तद्विज्ञातुर्मम चन्दनादिकृतः अर्थः । अहं हि ततोऽन्यः समस्तमर्थं जानामि बुद्धधारूढम् ॥ ७८ ॥ तं गुरुरुवाच — एवं तर्हि स्वार्थस्त्वं चितिमत्त्वान्न परेण प्रयुज्यसे । न हि चितिमान्परतन्त्रः परेण प्रयुज्यते, चिति- मतश्चितिमदर्थत्वानुपपत्तेः समत्वात्प्रदीपप्रकाशयोरिव । नापि अचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतोऽचितिमत्त्वादेव स्वार्थसंबन्धानुपपत्तेः । नापि अचितिमतोः अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् । न हि काष्ठकुड्ये अन्योन्यार्थ कुर्वते ॥ ७१ ॥ ननु चितिमत्त्वे समेऽपि भृत्यस्वामिनोः अन्योन्यार्थ - त्वं दृष्टम् ॥ ७२ ॥ नैवम्, अग्नेरुष्णप्रकाशवत्तव चितिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रदर्शितश्च दृष्टान्तः प्रदीपप्रकाशयोरिति । तत्रैवं सति स्व- बुद्धथारूढमेव सर्वमुपलभसे अग्न्युष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनि- त्यचैतन्यस्वरूपेण । यदि चैवमात्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वमुप- गच्छास, किमित्युचिवान् 'सुपुप्ते विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्स्व- प्रयोः दुःखमनुभवामि, किमयमेव मम स्वभावः किं वा नैमि CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

त्तिकः' इति च । किमसौ व्यामोहोऽपगतः, किं वा न ? इत्युक्तः शिष्य आह— भगवन्, अपगतः त्वत्प्रसादात् । किंतु मम कूटस्थतायां संशयः । कथम् ? शब्दादीनां स्वतः- सिद्धिर्नास्ति, अचेतनत्वात्; शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु ते- पाम् । प्रत्ययानामितरेतरव्यावृत्तविशेपणानां नीलपीताद्या- कारवतां स्वतः सिद्धयसंभवात् । तस्माद्वाह्याकारनिमित्तत्वं गम्यते इति बाह्याकारवत् शब्दाद्याकारत्वसिद्धिः । तथा प्रत्ययानामपि अंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वात् अचै- तन्योपपत्तेः । स्वार्थत्वासंभवान् स्वरूपव्यतिरिक्तमाहकप्रा- ह्यत्वेन सिद्धिः शब्दादिवदेव । असंहतत्वे सति चैतन्यात्मक- त्वात् स्वार्थोऽपि अहंप्रत्ययानां नीलपीताद्याकाराणामुपलब्धेति विक्रियावानेव, कथं कूटस्थ इति संशयः ॥ ७४ ॥ तं गुरुरुवाच न युक्तस्तव संशयः, यतस्तेषां प्रत्ययानां नियमेन अशेपतः उपलब्धेरेव अपरिणामित्वात् कूटस्थत्वसि- श्री निश्चयहेतुमेव अशेपचित्तप्रचारोपलब्धि संशयहेतुमात्थ । यदि हि तव परिणामित्वं स्यात्, अशेपस्वविपयचित्तप्रचारो- पलब्धिर्न स्यात् चित्तस्यैव स्वविपये यथा चेन्द्रियाणां स्ववि- पयेपु । न च तथा आत्मनस्तव स्वविपयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तवेति ॥ ७५ ॥ C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्री तत्लाह — उपलब्धिर्नाम धात्वर्थो विक्रियैव, उपलब्धुः कूट- स्थात्मता चेति विरुद्धम् ॥ ७६ ॥ न, धात्वर्थविक्रियायाम् उपलब्ध्युपचारात् । यो हि बौद्धः प्रत्ययः स धात्वर्थो विक्रियात्मकः आत्मनः उपलब्ध्याभासफ- लावसान इति उपलब्धिशब्देन उपचर्यते, यथा च्छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्वर्थत्वेनोपचर्यते तद्वत् ॥ ७७ ॥ इत्युक्तः शिष्य आह—ननु भगवन्, मम कूटस्थत्वप्रति- पादनं प्रति असमर्थो दृष्टान्तः । कथम् ? छिदिः छेद्यविक्रिया- वसाना उपचर्यते यथा धात्वर्थत्वेन, तथा उपलब्धिशब्दोपच- रितोऽपि धात्वर्थो बौद्धप्रत्ययः आत्मनः उपलब्धिविक्रियाव- सानश्चेत्, नात्मनः कूटस्थतां प्रतिपादयितुं समर्थः ॥ ७८ ॥ स्यान्, गुरुरुवाच - सत्यमेवं यदि उपलब्ध्युपलब्धोः विशे- प: । नित्योपलब्धिमात्र एव हि उपलब्धा । न तु तार्किक - समय इव अन्या उपलब्धिः अन्यः उपलब्धा च ॥ ७९ ॥ ननूपलब्धिफलावसानो धात्वर्थः कथमिति ॥ ८० ॥ उच्यते शृणु, उपलब्ध्याभासफलावसान इत्युक्तम् । किं न श्रुतं तत् त्वया ? न त्वात्मा विक्रियोत्पादनावसान इति मयोक्तम् ॥ ८१ ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

शिष्य आह— कथं तर्हि कूटस्थे मयि अशेपस्वविपयचि- त्तप्रचारोपलब्धृत्वमित्यात्थ ? ॥ ८२ ॥ तं गुरुरुवाच — सत्यमेवावोचम् तेनैव कूटस्थतामत्रवं तव ॥ ८३ ॥ " यद्येवं भगवन्, कूटस्थनित्योपलब्धिस्वरूपे मयि शब्दाद्या- कारबौद्धप्रत्ययेषु च मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानवत्सु उत्पद्यमानेषु कस्त्वपराधो मम ? ॥ ८४ ॥ सत्यम्., नास्त्यपराधः ; किंतु अविद्यामात्रस्त्वपराध इति प्रागेवावोचम् ॥ ८५ ॥ यदि भगवन्, सुषुप्त इव मम विक्रिया नास्ति, कथं स्वप्न- जागरिते? ॥ ८६ ॥ तं गुरुरुवाच — किं त्वनुभूयेते त्वया संततम् ॥ ८७ ॥ शिष्य उवाच – बाढमनुभवामि, किंतु विच्छिद्य विच्छिय, न तु संततम् ॥ ८८ ॥ गुरुरुवाच- तर्ह्यागन्तुके त्वेते, न तवात्मभूते । यदि तवा- त्मभूते चैतन्यस्वरूपवत् स्वतःसिद्धे संतते एव स्याताम् । किंच, स्वप्नजागरिते न तव आत्मभूते, व्यभिचारित्वात् वस्त्रादि- वत् । न हि यस्य यत् स्वरूपं तम् तद्वयभिचारि दृष्टम् । 18 C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्त्री स्वप्नजागरिते तु चैतन्यमात्रत्वात् व्यभिचरतः । सुपुप्ते चेन् स्वरूपं व्यभिचरेत् तन् नष्टं नास्तीति वा बाध्यमेव स्यात्, आगन्तुकानामतद्धर्माणामुभयात्मकत्वदर्शनात्; यथा धनव- स्त्रादीनां नाशो दृष्टः, स्वप्नभ्रान्तिलब्धानां तु अभावो दृष्टः ॥ ८९ ॥ ननु एवं भगवन्, चैतन्यस्वरूपमपि आगन्तुकं प्राप्तम्, स्वप्नजागरितयोरिव सुपुप्ते अनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो वा स्यामहम् ॥ ९० ॥ न, पश्य, तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेदागन्तुकं पश्यसि, पश्य, नैतत् वर्षशतेनापि उपपत्त्या कलयितुं शक्नुमो वयम्, अन्यो वाचैतन्योऽपि । तस्य संहतत्वात् पारार्थ्यम् अनेकत्वं नाशित्वं च न केनचिदुपपत्त्या वारयितुं शक्यम्, अस्वा- र्थस्य स्वतःसिद्धश्रभावादित्यवोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य तु आत्मनः स्वतःसिद्धेः अन्यानपेक्षत्वं न केनचित् वारयितुं शक्यम्, अव्यभिचारात् ॥ ९१ ॥ ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुपुप्ते न पश्यामीति ॥ ९२॥ न, व्याहतत्वान् । कथं व्याघातः ? पश्यतस्तव न पश्यामीति व्याहतं वचनम् । न हि कदाचित् भगवन्, सुपुप्ते मया चैत- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

न्यमन्यद्वा किंचित् दृष्टम् । पश्यन् तर्हि सुपुमे त्वम् यस्मान् मेव प्रतिपेधसि, न दृष्टिम् । या तव दृष्टिः तचैतन्यमिति मयोक्तम् । यया त्वं विद्यमानया न किंचिन् दृष्टमिति प्रति- पेधसि सा दृष्टिः त्वञ्चैतन्यम् । तर्हि सर्वत्र अव्यभिचारान् कूटस्थनित्यत्वं सिद्धं स्वत एव, न प्रमाणापेभ्रम । स्वतः सिद्धस्य हि प्रमातुः अन्यस्य प्रमेयख परिच्छित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षा । या तु अन्या नित्या परिच्छित्तिरपेक्ष्यते अन्यस्य अपरिच्छि- त्तिरूपस्य परिच्छेदाय, सा हि नित्यैव कूटस्था स्वयंज्योतिः स्व- भावा । आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां प्रति प्रमाणा- पेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनमुष्णत्वं वा लोहोदका- दिषु परतः अपेक्ष्यते अग्न्यादित्यादिभ्यः, अतत्स्वभाव- त्वात् ; न अग्न्यादित्यादीनां तदपेक्षा, सदा तत्स्वभावत्वात् ॥ अनित्यत्वे एव प्रमा स्यात्, न नित्यत्वे इति चेत् ॥ ९४ ॥ न, अवगतेर्नित्यत्वानित्यत्वयोः विशेषानुपपत्तेः । न हि अवगतेः प्रमात्वे अनित्या अवगतिः प्रमा, न नित्या इति विशेषः अवगम्यते ॥ ९५ ॥ नित्यायां प्रमातुः अपेक्षाभावः, अनित्यायां तु यत्रान्तरि- तत्वात् अवगतिः अपेक्ष्यत इति विशेषः खादिति चेन ॥९६॥ C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री सिद्धा तर्हि आत्मनः प्रमातुः स्वतः सिद्धिः प्रमाणनिरपे- नतयैवेति ॥ ९७ ॥ अभावेऽपि अपेक्षाभावः, नित्यत्वात् इति चेत् ॥ ९८ ॥ न, अवगतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिहृतमेतत् । प्रमा- तुश्चेत् प्रमाणापेक्षा सिद्धिः कस्य प्रभित्सा स्यात् । यस्य प्रमि- त्सा स एव प्रमाता अभ्युपगम्यते । तदीया च प्रभित्सा प्रमे- यविपयैव, न प्रमातृविपया, प्रमातृविपयत्वे अनवस्थाप्रसङ्गात् प्रमातुः तदिच्छायाश्च तस्याप्यन्यः प्रमाता तस्याप्यन्य इति, एवमेव इच्छायाः प्रमातृविपयत्वे । प्रमातुः आत्मनः अव्यव- हितत्वाच्च प्रमेयत्वानुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुः इच्छास्मृतिप्रयत्नप्रमाणजन्मव्यवहितं सिध्यति, नान्यथा; अवगतिः प्रमेयविपया दृष्टा । न च प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वयमेव केनचित् व्यवहितः कल्पयितुं शक्यः इच्छादीनाम- न्यतमेनापि । स्मृतिश्च स्मर्तव्यविपया, न स्मर्तृविषया । तथा- इच्छायाः इष्टविपयत्वमेव, न इच्छावद्विपयत्वम् । स्मत्रिच्छाव- द्विषयत्वेऽपि हि उभयोः अनवस्था पूर्ववत् अपरिहार्या स्यात् ॥ ननु प्रमातृविषयावगत्यनुत्पत्तौ अनवगत एव प्रमाता स्यादिति चेत् ॥ १०० ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

न, अवगन्तुः अवगतेः अवगन्तव्यविपयत्वात् । अवगन्तृ- विपयत्वे चानवस्था पूर्ववत्स्यात् । अवगतिश्चात्मनि कूटस्थनि- त्यात्मज्योतिः अन्यतः अनपेक्षेव सिद्धा, अग्न्यादित्याशुष्ण- प्रकाशवदिति पूर्वमेव प्रसाधितम् । अवगतेः चैतन्यात्मज्यो- तिपः स्वात्मनि अनित्यत्वे आत्मनः स्वार्थतानुपपत्तिः । कार्यकरणसंघातवत् संहतत्वात् पारायै दोपवत्त्वं च अवो- चाम । कथम्? चैतन्यात्मज्योतिपः स्वात्मनि अनित्यत्वे स्मृत्यादिव्यवधानात् सान्तरत्वम् । ततश्च तस्य चैतन्यज्यो- तिषः प्रागुत्पत्तेः प्रध्वंसाचोर्ध्वमात्मन्येवाभावात् चक्षुरादी- नामिव संहतत्वात् पारायै स्यात् । यदा च तत् उत्पन्नम् आत्मनि विद्यते, न तदा आत्मनः स्वार्थत्वम् । तद्भावाभा- वापेक्षा हि आत्मानात्मनोः स्वार्थत्वपरार्थत्वसिद्धिः । तस्मान् आत्मनः अन्यनिरपेक्षमेव नित्यचैतन्यज्योतिष्टं सिद्धम् ॥ ननु एवं सति असति प्रमाश्रयत्वे, कथं प्रमातुः प्रमा- तृत्वम्? ॥ १०२ ॥ उच्यते— प्रमायाः नित्यत्वे अनित्यत्वे च रूपविशेषाभा- वान् । अवगतिर्हि प्रमा । तस्या: स्मृतीच्छादिपूर्विकायाः अनित्यायाः, कूटस्थनित्याया वा, न स्वरूपविशेषो विद्यते, C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्य अनित्यस्य अपूर्वस्य नित्यस्य वा रूपविशेपो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्ट: ' तिष्ठन्ति मनुष्याः ' ' तिष्ठन्ति पर्वता:' इत्यादि, तथा नित्यावगतिस्वरूपेऽपि प्रमातरि प्रमातृत्वव्यपदेशो न विरुध्यते फलसामान्यादिति ॥ १०३ ॥ अत्राह शिष्य :- नित्यावगतिस्वरूपस्य आत्मनः अवि- क्रियत्वात् कार्यकरणैः असंहृत्य तक्षादीनामिव वास्यादिभिः कर्तृत्वं नोपपद्यते । असंहतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादाने अनवस्था प्रसज्येत । तनादीनां तु कार्यकरणैः नित्यमेव संहतत्वमिति वास्याद्युपादाने नानवस्था स्यादिति ॥ १०४ ॥ इह तु असंहतस्वभावस्य करणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणमुपादेयम्, तदुपादानमपि विक्रियैवेति तत्कर्तृत्वे करणान्तरमुपादेयम्, तदुपादानेऽपि अन्यदिति प्रमातुः स्वा- तन्त्र्ये अनवस्था अपरिहार्या स्यादिति । न च क्रियैव आ- त्मानं कारयति, अनिर्वर्तितायाः स्वरूपाभावान् । अथ अन्यत् आत्मानमुपेत्य क्रियां कारयतीति चेत्, न अन्यस्य स्वतः- सिद्धत्वाविषयत्वाद्यनुपपत्तेः । न हि आत्मनः अन्यत् अचेतनं वस्तु स्वप्रमाणकं दृष्टम् । शब्दादि सर्वमेव अवगतिफलावसा- CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

नप्रत्ययप्रमितं सिद्धं स्यात् । अवगतिश्चेत् आत्मनोऽन्यस्य स्यात् सोऽपि आत्मैव असंहतः स्वार्थः स्यात्, न परार्थः । न च देहेन्द्रियविपयाणां स्वार्थताम् अवगन्तुं शक्नुमः अवगत्य - सानप्रत्ययापेक्षसिद्धिदर्शनात् ॥ १०५ ॥ ननु देहस्यावगतौ न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तरम- पेक्षते ॥ १०६ ॥ बाढम्, जाप्रति एवं स्यात् । मृतिसुपुप्तयोस्तु देहस्यापि प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षैव सिद्धिः । तथैव इन्द्रियाणाम् । बाह्या एव हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्र- माणापेक्षैव हि सिद्धिः । सिद्धिरिति च प्रमाणफलमवगति- मवोचाम ; सा च अवगतिः कृटस्था स्वयंसिद्धात्मज्योति:- स्वरूपेति च ॥ १०७ ॥ अत्राह चोदक:- अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनि- त्यात्मज्योतिःस्वरूपेति च विप्रतिषिद्धम् । इत्युक्तवन्तमाह- न विप्रतिषिद्धम् । कथं तर्ह्यवगतेः फलत्वम् ? तत्त्वोपचारात् । कूटस्था नित्यापि सती प्रत्यक्षा- दिप्रत्ययान्ते लक्ष्यते तादर्थ्यात् । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य अनित्य- त्वे अनित्येव भवति । तेन प्रमाणानां फलमित्युपचर्यते ॥ 8. P. 10 I C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्त्री यद्येवं भगवन्, कूटस्थनित्यावगतिः आत्मज्योतिः स्वरू- पैव स्वयंसिद्धा, आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात्, ततोऽन्यत् अचेतनं संहत्यकारित्वात् परार्थम् । येन च सुखदुःखमोह- हेतुप्रत्ययावगतिरूपेण पारार्थ्यम्, तेनैव स्वरूपेण अनात्मनः अस्तित्वं नान्येन रूपान्तरेण । अतो नास्तित्वमेव परमार्थतः । यथा हि लोके रज्जुसर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेण अभावो दृष्टः, एवं जाग्रत्स्वप्नद्वैतभावस्यापि तदवगतिव्य- तिरेकेण अभावो युक्तः । एवमेव परमार्थतः भगवन्, अब- गतेः आत्मज्योतिपः नैरन्तर्यभावान् कूटस्थनित्यता अद्वैतभा- वश्च, सर्वप्रत्ययभेदेषु अव्यभिचारात् । प्रत्ययभेदाश्च अवगतिं व्यभिचरन्ति । यथा स्वप्ने नीलपीताद्याकारभेदरूपाः प्रत्ययाः तदवगतिं व्यभिचरन्तः परमार्थतो न सन्तीत्युच्यन्ते, एवं जाग्रत्यपि । नीलपीतादिप्रत्ययभेदाः तामेवावगतिं व्यभिचर- न्तः असत्यरूपाः भवितुम् अर्हन्ति । तस्याश्च अवगतेरन्यः अवगन्ता नास्तीति न स्वेन स्वरूपेण स्वयमुपादातुं हातुं वा शक्यते, अन्यस्य च अभावात् ॥ १०९ ॥ तथैवेति । एपा अविद्या यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्स्वप्न- लक्षणः । तस्याः अविद्यायाः विद्या निवर्तिका । इत्येवं त्वम् CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

१४७
अभयं प्राप्नोपि, नातः परं जाग्रत्स्वप्नदुःखमनुभविप्यसि ।
संसारदुःखान्मुक्तोऽसीति ॥ ११० ॥
ओमिति ॥ १११ ॥

अवगतिः समाप्ता ॥ परिसंख्यानप्रकरणम् । मुमुक्षूणाम् उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणामपूर्वानुपचयार्थि- नां परिसंख्यानमिदमुच्यते— अविद्याहेतवो दोषाः वाङ्मन:- कायप्रवृत्तिहेतवः, प्रवृत्तेश्व इष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माणि उप- चीयन्ते इति तन्मोक्षार्थम् ॥ ११२ ॥ तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां विषयाणां श्रोत्रादिप्राह्य- त्वान् स्वात्मनि परेषु वा विज्ञानाभावः । तेषामेव परिणतानां यथा लोप्टादीनाम् । श्रोत्रादिद्वारैश्च ज्ञायन्ते । येन च ज्ञायन्ते सः ज्ञातृत्वात् अतज्जातीयः । ते हि शब्दादयः अन्योन्यसंसर्गित्वात् जन्मवृद्धिविपरिणामापश्यनाशसंयोग- वियोगाविर्भावतिरोभावविकारविकारिक्षेत्रत्रीजाद्यनेकधर्माणः, सामान्येन च सुखदुःखाद्यनेककर्माणः तद्विज्ञातृत्वादेव तद्वि- ज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मविलक्षणः ॥ ११३ ॥ C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसाहस्री तत्र शब्दादिभिः उपलभ्यमानैः पीड्यमानो विद्वान् एवं परिसंचीत ॥ ११४ ॥ शब्दस्तु ध्वनिसामान्यमात्रेण वा विशेषधर्मैर्वा पड्जादि- भिः प्रियैः स्तुत्यादिभिः इहै: अनिष्टैश्व असत्यवीभत्सपरिभवा- क्रोशादिभिः वचनैर्वा मां दृक्स्वभावमसंसर्गिणमविक्रियमच- लमनिधनमभयमत्यन्तसूक्ष्ममविपयं गोचरीकृत्य स्प्रष्टुं नैवा- र्हति, असंसर्गित्वादेव माम् । अत एव न शब्दनिमित्ता हानि: वृद्धिर्वा । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिप्रियाप्रियत्वा- दिलक्षणः शब्दः । अविवेकिनं हि शब्दमात्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेत् अप्रियश्च क्षपयेत्, अविवेकित्वात् । न तु मम विवेकिनो वालाप्रमात्रमपि कर्तुमुत्सहते इति । एवमेव स्पर्श- सामान्येन तद्विशेषैश्च शीतोष्णमृदुकर्कशादिज्वरोदरशूलादिल- क्षणैश्च अप्रियैः प्रियैश्च कैश्चित् शरीरसमवायिभिः बाह्यागन्तु- कनिमित्तैश्च न मम काचित् विक्रिया वृद्धिहानिलक्षणा अस्प- शेत्वात् क्रियते, व्योम्न इव मुष्टिघातादिभिः । तथा रूपसामा- न्येन तद्विशेपैश्च प्रियाप्रियैः स्त्रीव्यञ्जनादिलक्षणैः अरूपत्वात् न मम काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रियते । तथा रससामान्येन तद्वि- शेषैश्च प्रियाप्रियैः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकपायैः मूढबुद्धिभिः CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

गद्यप्रबन्धः ।

परिगृहीतैः अरसात्मकस्य मम न काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रि- यते । तथा गन्धसामान्येन तद्विशेपैः प्रियाप्रियैः पुष्पाद्यनुले- पनादिलक्षणैः अगन्धात्मकस्य न मम काचित् हानि: वृद्धिर्वा क्रियते, 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत्' इति श्रुतेः ॥ ११५ ॥ किं च-ये एव बाह्याः शब्दादयः ते शरीराकारेण संस्थिताः, तत्परिमाणरूपैस्तद्ग्राहकैश्च श्रोत्राद्याकारैः, अन्तः- करणद्वयतद्विपयाकारेण च, तेपामन्योन्यसंसर्गित्वात् संह- तत्वाच्च सर्वक्रियासु । तत्रैवं सति विदुषो न मम कश्चित् शत्रुः मित्रम् उदासीनो वा अस्ति । तत्र यदि कश्चित् मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियमप्रियं वा प्रयुयुक्षेत क्रियाफल- लक्षणं तन्मृषैव प्रयुयुक्षते सः, तस्याविषयत्वान्मम, 'अव्य- क्तोऽयमचिन्त्योऽयम्' इति स्मृतेः । तथा सर्वेषां पञ्चाना- मपि भूतानामविकार्यः, अविपयत्वात्, 'अच्छेद्योऽयमदाह्यो- ऽयम्' इति स्मृतेः । यापि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्रमुपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाप्रियादिप्रयुयुक्षा, तज्जा च धर्माधर्मादिप्राप्तिः, सा तेषामेव, न तु मयि अजरे अमृते अभये, 'नैनं कृताकृते तपत: ' 'न वर्धते कर्मणा नो C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्री कनीयान्' 'सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ' ' न लिप्यते लोकदुः- खेन बाह्यः' इत्यादिश्रुतिभ्यः । अनात्मवस्तुनश्च असत्त्वं परमो हेतुः । आत्मनश्च अद्वयत्वे, द्वयस्य असत्त्वात्, यानि सर्वाणि उपनिपद्वाक्यानि विस्तरशः समीक्षितव्यानि समी- चितव्यानि ॥ ११६ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतो उपदेशसहस्त्रयां गद्यप्रबन्धः समाप्तः ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

॥ eft: 11 ॥ उपदेशसहस्री ॥ पद्यप्रवन्धः । C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

D CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

॥ श्रीः ॥ ॥ उपदेशसहस्त्री ॥ उपोद्घातप्रकरणम् ॥

चैतन्यं सर्वगं सर्व सर्वभूतगुहाशयम् ।
यत्सर्वविषयातीतं तस्मै सर्वविदे नमः ॥ १ ॥

समापय्य क्रियाः सर्वा दाराग्न्याधानपूर्विकाः ।
ग्रह्मविद्यामथेदानीं वक्तुं वेदः प्रचक्रमे ॥ २ ॥

कर्माणि देहयोगार्थं देहयोगे प्रियाप्रिये ।
ध्रुवे स्यातां ततो रागो द्वेषश्चैव ततः क्रियाः ॥ ३ ॥

धर्माधर्मी ततोऽज्ञस्य देहयोगस्तथा पुनः ।
एवं नित्यप्रवृत्तोऽयं संसारश्चक्रचन्द्भृशम् ॥ ४ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री

अज्ञानं तस्य मूलं स्यादिति तद्धानमिष्यते ।
ब्रह्मविद्यात आरब्धा ततो निःश्रेयसं भवेत् ॥ ५ ॥

विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलतः ।
नाज्ञानस्याप्रहाणे हि रागद्वेपक्षयो भवेत् ॥ ६ ॥

रागद्वेपक्षयाभावे कर्म दोषोद्भवं ध्रुवम् ।
तस्मान्निःश्रेयसार्थाय विद्येवात्र विधीयते ॥ ७ ॥

ननु कर्म तथा नित्यं कर्तव्यं जीवने सति ।
विद्यायाः सहकारित्वं मोक्षं प्रति हि तद्व्रजेत् ॥ ८ ॥

यथा विद्या तथा कर्म चोदितत्वाविशेषतः ।
प्रत्यवायस्मृतेश्चैव कार्य कर्म मुमुक्षुभिः ॥ ९ ॥

ननु ध्रुवफला विद्या नान्यत्किंचिदपेक्षते ।
नाग्निष्टोमो यथैवान्यद्ध्रुवकार्योऽप्यपेक्षते ॥ १० ॥

तथा ध्रुवफला विद्या कर्म नित्यमपेक्षते ।
इत्येवं केचिदिच्छन्ति न कर्म प्रतिकूलतः ॥ ११ ॥

विद्यायाः प्रतिकूलं हि कर्म स्यात्साभिमानतः ।
निर्विकारात्मवुद्धिश्च विद्येतीह प्रकोर्तिता ॥ १२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

अहं कर्ता ममेदं स्यादिति कर्म प्रवर्तते ।
वस्त्वधना भवेद्विद्या कर्त्रधीनो भवेद्विधिः ॥ १३ ॥

कारकाण्युपमृगाति विद्या बुद्धिमिवोपरे ।
तत्सत्यमतिमादाय कर्म कर्तुं व्यवस्यति ॥ १४ ॥

विरुद्धत्वादतः शक्यं कर्म कर्तुं न विद्यया ।
सहैव विदुषा तस्मात्कर्म हेयं मुमुक्षुणा ॥ १५ ॥

देहाद्यैरविशेषेण देहिनो ग्रहणं निजम् ।
प्राणिनां तदविद्योत्थं तावत्कर्मविधिर्भवेत् ॥ १६ ॥

नेति नेतीति देहादीनपोह्यात्मावशेषितः ।
निर्विशेषात्मभानार्थे तेनाविद्या निवर्तिता ॥ १७ ॥

निवृत्ता सा कथं भूयः प्रसूयेत प्रमाणतः ।
असत्येवाविशेषेऽपि प्रत्यगात्मनि केवले ॥ १८ ॥

न चेद्भूयः प्रसूयेत कर्ता भोक्तेति धीः कथम् ।
सदस्मीति च विज्ञाने तस्माद्विद्यासहायिका ॥ १९ ॥

अत्यरेचयदित्युक्तो न्यासः श्रुत्यात एव हि ।
कर्मभ्यो मानसान्तेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ॥ २० ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्री

अमृतत्वं श्रुतं तस्मात्त्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः ।
अग्निष्टोमवदित्युक्तं तत्रेदमभिधीयते ॥ २१ ॥

नैककारकसाध्यत्वात्फलान्यत्वाच्च कर्मणः ।
विद्या तद्विपरीतातो दृष्टान्तो विषमो भवेत् ॥ २२ ॥

कृप्यादिवत्फलार्थत्वादन्यकर्मोपबृंहणम् ।
अग्निष्टोमस्त्यपेक्षेत विद्यान्यत्किमपेक्षते ॥ २३ ॥

प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्याहंकार इष्यते ।
अहंकारफलार्थित्वे विद्येते नात्मवेदिनः ॥ २४ ॥

तस्मादशानहानाय संसारविनिवृत्तये ।

ब्रह्मविद्याविधानाय प्रारब्धोपनिषत्त्वियम् ॥ २५ ॥
सदेरुपनिपूर्वस्य क्विपि चोपनिषद्भवेत् ।
नन्दीकरणभावाच्च गर्भादेः शातनात्तथा ॥ २६ ॥
आत्मज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् ॥

प्रतिषेद्धुमशक्यत्वान्नेति नेतीति शेषितम् ।
इदं नाहमिदं नाहमित्यद्धा प्रतिपद्यते ॥ १ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्मप्रवन्धः ।

अहंधीरिदमात्मोत्था वाचारम्भणगोचरा ।
निषिद्धात्मोद्भवत्वात्सा न पुनर्मानतां व्रजेत् ॥ २ ॥

पूर्वबुद्धिमयाधित्वा नोत्तरा जायते मतिः ।

दृशिरेकः स्वयं सिद्धः फलत्वात्स न बाध्यते ॥ ३ ॥
इदं वनमतिक्रम्य शोकमोहादिदूषितम् ।
चनाद्गान्धारको यद्वत्स्वात्मानं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥
ईश्वरात्मप्रकरणम् ॥

ईश्वरश्चेदनारमा स्यान्नासावस्मीति धारयेत् ।
आत्मा चेदीश्वरोऽस्मीति विद्या सान्यनिवर्तिका ॥ १ ॥

आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्मा अस्थूलत्वादयो मताः ।
अज्ञेयत्वेऽस्य किं तैः स्यादात्मत्वे त्वन्यधीहुतिः ॥

मिथ्याध्यासनिषेधार्थं ततोऽस्थूलादि गृह्यताम् ।
परत्र चेन्निषेधार्थ शून्यतावर्णनं हि तत् ॥ ३ ॥

बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र प्रत्यगात्मन इष्यते ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति चानर्थकं वचः ॥ ४ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् ॥

अहं प्रत्ययवीजं यदहंप्रत्ययवत्स्थितम् ।
नाहंप्रत्ययवह्नयुष्टं कथं कर्म प्ररोहति ॥ १ ॥

दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यान्नान्यकर्मा स इप्यते ।
तन्निरोधे कथं तत्स्यात्पृच्छामो चस्तदुच्यताम् ॥

देहाद्यारम्भसामर्थ्याज्ज्ञानं सद्विषयं त्वयि ।
अभिभूय फलं कुर्यात्कर्मान्ते ज्ञानमुद्भवेत् ॥ ३ ॥

आरब्धस्य फले होते भोगो ज्ञानं च कर्मणः ।
अविरोधस्तयोर्युक्तो वैधर्म्यं चेतरस्य तु ॥ ४ ॥

देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् ।

आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ।
ततः सर्वमिदं सिद्धं प्रयोगोऽस्माभिरीरितः ॥ ५ ॥

वुद्धपराधप्रकरणम् ॥

मूत्राशङ्को यथोदको नाग्रहीदमृतं यथा ।
कर्मनाशभयाजन्तोरात्मज्ञानाग्रहस्तथा ॥ १ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

वुद्धिस्थलतीवात्मा ध्यायतीय च दृश्यते ।
नौगतस्य यथा वृक्षास्तद्वत्संसारविभ्रमः ॥ २ ॥

नौस्थस्य प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा ।
आत्मनः संसृतिस्तद्वद्ध्यायतीवेति हि श्रुतिः ॥ ३ ॥

चैतन्यप्रतिविम्वेन व्याप्तो बोधो हि जायते ।

बुद्धेः शब्दादिनिर्भासस्तेन मोमुह्यते जगत् ॥ ४ ॥
चैतन्यभास्यताहमस्तादर्थ्यं च तदस्य यत् ।
इदमंशप्रहाणे न परः सोऽनुभवो भवेत् ॥ ५ ॥
विशेषापोहप्रकरणम् ॥

छित्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशेष्यते ।
तथा शिष्टेन सर्वेण येन येन विशेष्यते ॥ १ ॥

तस्मात्त्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्वे विशेषणम् ।
अनात्मत्वेन तस्माज्झो मुक्तः सर्वैर्विशेषणैः ॥ २ ॥

विशेषणमिदं सर्वं साध्वलंकरणं यथा ।
अविद्यास्तमतः सर्वे ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥ ३ ॥

C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेशसहस्री

ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः ।
अहमित्यपि यड्राह्यं व्यपेताङ्गसमं हि तत् ॥ ४ ॥

यावान्स्यादिदमंशो यः स स्वतोऽन्यो विशेषणम् ।

विशेषप्रक्षयो यत्र सिद्धो शचित्रगुर्यथा ॥ ५ ॥
इदमंशोऽहमित्यत्र त्याज्यो नात्मेति पण्डितैः ।
अहं ब्रह्मेति शिष्टांशो भूतपूर्वगतेर्भवेत् ॥ ६ ॥
बुद्धधारूढप्रकरणम् ॥

बुद्ध्यारूढं सदा सर्वे दृश्यते यत्र तत्र वा ।
मया तस्मात्परं ब्रह्म सर्वशश्चास्मि सर्वगः ॥ १ ॥

यथात्मबुद्धिचाराणां साक्षी तद्वत्परेष्वपि ।
नैवापोढुं न चादातुं शक्यस्तस्मात्परो हाहम् ॥ २ ॥

विकारित्वमशुद्धत्वं भौतिकत्वं न चात्मनः ।
अशेषबुद्धिसाक्षित्वाद्दुद्धिवन्नाल्पवेदना ॥ ३ ॥

मणौ प्रकाश्यते यद्वद्वक्ताद्याकारतातपे ।
मयि संदृश्यते सर्वमातपेनेव तन्मया ॥ ४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रवन्धः ।

बुद्धौ दृश्यं भवेद्बुद्धौ सत्यां नास्ति विपर्यये ।
द्रष्टा यस्मात्सदा द्रष्टा तस्माद्वैतं न विद्यते ॥ ५ ॥

अविवेकात्पराभावं यथा बुद्धिरवेत्तथा ।
विवेकान्तु परादन्यः स्वयं चापि न विद्यते ॥ ६॥

मतिविलापनप्रकरणम् ॥

चितिः स्वरूपं स्वत एव मे मते
रसादियोगस्तव मोहकारितः ।
अतो न किंचित्तव चेष्टितेन मे
फलं भवेत्सर्व विशेषहानतः ॥ १ ॥

विमुच्य मायामयकार्यतामिह
प्रशान्ति मायाह्या सदीहितात्सदा ।
अहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तिम-
तथाजमेकं यवर्जितं यतः ॥ २ ॥

सदा च भूतेषु समोऽस्मि केवली यथा च खं सर्वगमक्षरं शिवम् । 8. P. 11 C-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGango

उपदेश सहस्त्री निरन्तरं निष्फलमक्रियं परं ततो न मेऽस्तीह फलं तवेहितैः ॥ ३ ॥

अहं ममैको न मदन्यदिष्यते
तथा न कस्याप्यहमस्म्यसङ्गतः ।
असङ्गरूपोऽहमतो न मे त्वया
कृतेन कार्ये तच चाद्वयत्वतः ॥ ४ ॥

फले च हेतौ च जनो विपक्तवा-
निति प्रचिन्त्याहमतो विमोक्षणे ।
जनस्य संवादमिमं प्रक्लृप्तवा-
न्स्वरूपतत्त्वार्थविबोधकारणम् ॥

संवादमेतं यदि चिन्तयेन्नरो
विमुच्यतेऽज्ञानमहाभयागमात् ।
विमुक्तकामश्च तथा जनः सदा
चरत्यशोकः सम आत्मचित्सुखी ॥ ६ ॥

सूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम् ॥

नुक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेरुत्तरोत्तरम् ।
प्रत्यगात्मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणतः ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः । शारीरा पृथिवी तावद्यावद्वाह्या प्रमाणतः ।

अम्वादीनि च तत्त्वानि तावज्ज्ञेयानि कृत्स्नशः ॥ २ ॥

वाग्वादीनां यथोत्पत्तेः पूर्वे खं सर्वगं तथा ।
अहमेकः सदा शुद्धश्चिन्मात्रः सर्वगोऽद्वयः ॥

ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये प्राणिनो मम पूः स्मृताः ।
कामक्रोधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ॥

भूतदोषैः सदास्पृष्टं सर्वभूतस्थमीश्वरम् ।
नीलं व्योम यथा बालो दुष्टं मां वीक्षते जनः ॥

मचैतन्यावभास्यत्वात्सर्वप्राणिधियां सदा ।
पूर्मम प्राणिनः सर्वे सर्वज्ञस्य विपाप्मनः ॥

जनिमज्ज्ञानविज्ञेयं स्वमज्ञानवदिष्यते ।
नित्यं निर्विषयं ज्ञानं तस्माद्वैतं न विद्यते ॥ ७ ॥

प्रातुर्शातिर्हि नित्योक्ता सुषुप्ते त्वन्यशून्यतः ।
जाग्रज्ज्ञातिस्त्वविद्यातस्तङ्ग्राह्यं चासदिप्यताम् ॥

रूपवत्त्वाद्यतत्त्वान्न दृप्रयादेः कर्मता यथा ।
एवं विज्ञानकर्मत्वं भूम्नो नास्तीति गम्यते ॥ ९ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री दृशिखरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् ॥

दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं
सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् ।
अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं
तदेव चाहं सततं विमुक्त ॐ ॥ १ ॥

शिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको
न मेऽस्ति कश्चिद्विययः स्वभावतः ।
पुरस्तिरश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतः
सुपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः ॥ २ ॥

अजोऽमरश्चैव तथाजरोऽमृतः
स्वयंप्रभः सर्वगतोऽहमद्वयः ।
न कारणं कार्यमतीव निर्मलः
सदैव तृप्तश्च ततो विमुक्त ॐ ॥ ३ ॥

सुषुप्तजाग्रत्स्वपतश्च दर्शनं
न मेऽस्ति किंचित्तु मतेर्हि मोहनम् ।
स्वतश्च तेषां परतोऽप्यसत्त्वतः
स्तुरीय एवास्मि सदा हगद्वयः ॥ ४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्मप्रबन्धः ।

शरीरवुद्धीन्द्रियदुःखसंतति-
र्न मे न चाहं मम निर्विकारतः ।
असत्वहेतोश्च तथैव संतते-
रसत्त्वमस्याः स्वपतो हि दृश्यवत् ॥

इदं तु सत्यं मम नास्ति विक्रिया
विकारहेतुर्न हि मेऽद्वयत्वतः ।
न पुण्यपापे न च मोक्षबन्धने
न चास्ति वर्णाश्रमिताशरीरतः ॥ ६ ॥

अनादितो निर्गुणतो न कर्म मे
फलं च तस्मात्परमो ऽहमद्वयः ।
यथा नभः सर्वगतं न लिप्यते
तथा ह्यहं देहगतोऽपि सूक्ष्मतः ॥ ७ ॥

सदा च भूतेषु समोऽहमीश्वरः
क्षराक्षराभ्यां परमो ह्यथोत्तमः ।
परात्मतत्त्वं च तथाद्वयोऽपि स-
विपर्ययेणाभिवृतस्त्वविद्यया ॥ ८ ॥

अविद्यया भावनया च कर्मभि- विविक्त आत्माव्यवधिः सुनिर्मलः ।

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री गादिशक्तिप्रचितोऽहमद्वयः स्थितः स्वरूपे गगनं यथाचलम् ॥ ९ ॥

अहं परं ब्रह्म विनिश्चयात्मदृङ्
न जायते भूय इति श्रुतेर्वचः ।
न चैव वीजेऽप्यसति प्रजायते
फलं न जन्मास्ति ततो ह्यमोहता ॥ १० ॥

ममेदमित्थं च तथेदमीदृशं
तथाहमेवं न परो न चान्यथा ।
विमूढतैवं न जनस्य कल्पना
सदा समे ब्रह्मणि चाद्वये शिवे ॥ ११ ॥

यदद्वयं ज्ञानमतीव निर्मलं
महात्मनां तत्र नशोकमोहता ।
तयोरभावे न हि जन्म कर्म वा
भवेदयं वेदविदां विनिश्चयः ॥ १२ ॥

सुषुप्तवज्जाप्रति यो न पश्यति
द्वयं तु पश्यन्नपि चाद्वयत्वतः ।
तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च यः
स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः ॥ १३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

इतीदमुक्तं परमार्थदर्शनं
मया हि वेदान्तविनिश्चितं परम् ।
विमुच्यतेऽस्मिन्यदि निश्चितो भवे-
न लिप्यते व्योमचदेव कर्मभिः ॥ १४ ॥

ईक्षितृत्वप्रकरणम् ॥

ईक्षितृत्वं स्वतः सिद्धं जन्तूनां च ततोऽन्यता ।
अज्ञानादित्यतोऽन्यत्वं सदसीति निवर्त्यते ॥ १ ॥

एतावद्धयमृतत्वं न किंचिदन्यत्सहायकम् ।
ज्ञानस्येति ब्रुवच्छास्त्रं सलिङ्गं कर्म बाधते ॥ २ ॥

सर्वेषां मनसो वृत्तमविशेषेण पश्यतः । तस्य मे निर्विकारस्य विशेषः स्यात्कथंचन ।

मनोवृत्तं मनश्चैव स्वप्नवजाग्रतीक्षितुः ।
संप्रसादे द्वयासत्त्वाच्चिन्मात्रः सर्वगो ऽव्ययः ॥

स्वमः सत्यो यथाबोधाद्देहात्मत्वं तथैव च ।
प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वं जाग्रत्स्यादात्मवेदनात् ॥ ५ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

व्योमचत्सर्वभूतस्थो भूतदोषैर्विवर्जितः ।
साक्षी चेतागुणः शुद्धो ब्रह्मैवास्मि स केवलः ॥

नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्तस्वरूपवान् ।
अहमात्मा परं ब्रह्म चिन्मात्रोऽहं सदाद्वयः ॥ ७ ॥

अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये विदुः ।
ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युर्न संशयः ॥

धर्माधर्मफलैर्योग इष्टोऽदृष्टो यथात्मनः ।
शास्त्राद्ब्रह्मत्वमप्यस्य मोक्षो ज्ञानात्तथेप्यताम् ॥

या माहारजनाद्यास्ता वासनाः स्वप्नदर्शिभिः ।
अनुभूयन्त एवेह ततोऽन्यः केवलो दृशिः ॥ १० ॥

कोशादिव विनिष्कृष्टः कार्यकारणवर्जितः ।
यथासिर्द्दश्यते स्वप्ने तद्वद्वोद्धा स्वयंप्रभः ॥ ११ ॥

आपेपात्प्रतिबुद्धस्य ज्ञस्य स्वाभाविकं पदम् ।
उक्तं नेत्यादिवाक्येन कल्पितस्यापनेतॄणा ॥ १२ ॥

महाराजादयो लोका मयि यद्वत्प्रकल्पिताः ।
स्वप्ने तद्वद्दुयं विद्याद्रूपं चासनया सह ॥ १३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्य प्रबन्धः ।

देहलिङ्गात्मना कार्या वासनारूपिणा क्रियाः ।
नेति नेत्यात्मरूपत्वान्न मे कार्या क्रिया क्वचित् ॥ १४ ॥

न ततोऽमृतताशास्ति कर्मणोऽज्ञानहेतुतः ।

मोक्षस्य ज्ञानहेतुत्वान्न तदन्यदपेक्षते ॥ १५ ॥
अमृतं चाभयं नातं नेतीत्यात्मा प्रियो मम ।
विपरीतमतोऽन्यद्यत्त्यजेत्तत्सक्रियं ततः ॥ १६ ॥
प्रकाशप्रकरणम् ॥

प्रकाशस्थं यथा देहं सालोकमभिमन्यते ।
द्रष्ट्राभासं तथा चित्तं द्रष्टाहमिति मन्यते ॥ १ ॥

देव दृश्यते लोके तेनाभिन्नत्वमात्मनः ।
प्रपद्यते ततो मृढस्तेनात्मानं न विन्दति ॥ २ ॥

दशमस्य नवात्मत्वप्रतिपत्तिवदात्मनः ।
दृभ्येषु तद्वदेवायं मूढो लोको न चान्यथा ॥ ३ ॥

त्वं

'कुरु त्वं तदेवेति प्रत्ययावैककालिकौ ।
एकनist कथं स्यातां विरुद्धी न्यायतो यह ॥ ४ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

देहाभिमानिनो दुःखं नादेहस्य स्वभावतः ।
स्वापवत्तत्प्रहाणाय तत्त्वमित्युच्यते दृशेः ॥ ५ ॥

दशेश्छाया यदारूढा मुखच्छायेव दर्शने ।
पश्यंस्तं प्रत्ययं योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥ ६ ॥

तं च मूढं च यद्यन्यं प्रत्ययं वेत्ति नो दृशेः ।
स एव योगिनां श्रेष्ठो नेतरः स्यान्न संशयः ॥ ७ ॥

विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता स त्वमित्युच्यते यतः ।
स स्यादनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभवो मृषा ॥ ८ ॥

शिरूपं सदा नित्ये दर्शनादर्शने मयि ।
कथं स्यातां ततो नान्यं इष्यतेऽनुभवस्ततः ॥ ९ ॥

यत्स्थस्तापो रखेदेंहे दृशेः स विषयो यथा ।
सत्त्वस्यस्तद्वदेवेह दृशेः स विषयस्तथा ॥ १० ॥

प्रतिषिद्धेदमंशो शः खमिवैकरसोऽद्वयः ।
नित्यमुक्तस्तथा शुद्धः सोऽहं ब्रह्मास्मि केवलः ॥ ११ ॥

विज्ञातुनैव विज्ञाता परोऽन्यः संभवत्यतः ।
विज्ञाताहं परो मुक्तः सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः । यो वेदालुप्तदृष्टित्वमात्मनोऽकर्तृतां तथा ।

ब्रह्मवित्त्वं तथा मुक्त्वा स आत्मशो न चेतरः ॥ १३ ॥

ज्ञातैवाहमविज्ञेयः शुद्धो मुक्तः सदेत्यपि ।
विवेकी प्रत्ययो बुद्धेर्द्दश्यत्वान्नाशवान्यतः ॥ १४ ॥

अलुता त्यात्मनो दृष्टिर्नोत्पाद्या कारकैर्यतः ।
दृश्यया चान्यया दृष्टया जन्यतास्याः प्रकल्पिता ॥

देहात्मबुद्धयपेक्षत्वादात्मनः कर्तृता मृषा ।
नैव किंचित्करोमीति सत्या बुद्धिः प्रमाणजा ॥ १६ ॥

कर्तृत्वं कारकापेक्षमकर्तृत्वं स्वभावतः ।
कर्ता भोक्तेति विज्ञानं मृषैवेति सुनिश्चितम् ॥ १७ ॥

एवं शास्त्रानुमानाभ्यां स्वरूपेऽवगते सति ।
नियोज्यो ऽहमिति होया सत्या बुद्धिः कथं भवेत् ॥

यथा सर्वान्तरं व्योम व्योम्नोऽप्याभ्यन्तरो ह्यहम् ।
निर्विकारोऽचलः शुद्धोऽजरो मुक्तः सदाद्वयः ॥ १९. ॥

-- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्त्री अचक्षुष्वप्रकरणम् ।

अचक्षुष्ठान्न दृष्टिमें तथाश्रोत्रस्य का श्रुतिः ।
अवाक्त्वान्न तु वक्तिः स्यादमनस्त्वान्मतिः कुतः ॥ १ ॥

अप्राणस्य न कर्मास्ति बुद्ध्यभावे न वेदिता ।
विद्याविद्ये ततो न स्तश्चिन्मात्रज्योतिषो मम ॥ २ ॥

नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य कूटस्थस्याचिचालिनः ।
अमृतस्याक्षरस्यैवमशरीरस्य सर्वदा ॥ ३ ॥

जिघत्सा वा पिपासा वा शोकमोहौ जरामृती ।
न विद्यन्तेऽशरीरत्वाद्वयोमवद्वयापिनो मम ॥ ४ ॥

अस्पर्शत्वान्न मे स्पृष्टिर्नाजिह्वत्वाद्रसज्ञता ।
नित्यविज्ञानरूपस्य ज्ञानाज्ञाने न मे सदा ॥ ५ ॥

या तु स्यान्मानसी वृत्तिञ्चाक्षुष्का रूपरञ्जना ।
नित्यमेवात्मनो दृष्ट्या नित्यया दृश्यते हि सा ॥ ६ ॥

नथान्येन्द्रिययुक्ता या वृत्तयो विषयाञ्जनाः ।
स्मृती रागादिरूपा च केवलान्तर्मनस्यपि ॥ ७ ॥

मानस्यस्तद्वदन्यस्य दृश्यन्ते स्वप्नवृत्तयः ।
द्रष्टुष्टिस्ततो नित्या शुद्धानन्ता च केवला ॥ ८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

अनित्या साविशुद्धेति गृह्यतेऽत्राविवेकतः ।
सुखी दुःखी तथा चाहं हृदययोपाधिभूतया ॥ ९ ॥

मृढया मूढ इत्येवं शुद्धया शुद्ध इत्यपि ।
मन्यते सर्वलोकोऽयं येन संसारमृच्छति ॥ १० ॥

अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तं सवाह्याभ्यन्तरं राजम् ।
नित्यमुक्तमिहात्मानं मुमुक्षुश्चेत्सदा स्मरेत् ॥ ११ ॥

अचक्षुष्कादिशास्त्राच्च नेन्द्रियाणि सदा मम ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति चाथर्वणं वचः ॥ १२ ॥

शब्दादीनामभावश्च श्रूयते मम काठके ।
अप्राणी ह्यमना यस्मादविकारी सदा हाहम् ॥ १३ ॥

विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे न समाधिस्ततो मम ।
विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ॥ १४ ॥

अमनस्कस्य शुद्धस्य कथं तत्स्याद्दुयं मम ।
अमनस्त्याविकारित्वे विदेहव्यापिनो मम ॥ १५ ॥

इत्येतद्यावदज्ञानं तावत्कार्य ममाभवत् ।
नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य बुद्धस्य च सदा मम ॥ १६ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

समाधिर्वासमाधिर्वा कार्य चान्यत्कुतो भवेत् ।
मां हि ध्यात्वा च वुद्धा च मन्यन्ते कृतकृत्यताम् ॥

अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि शुद्धो युद्धोऽस्म्यतः सदा ।
अजः सर्वत एवाहमजरश्चाक्षयोऽमृतः ॥ १८ ॥

मदन्यः सर्वभूतेषु बोद्धा कश्चिन्न विद्यते ।
कर्माध्यक्षश्च साक्षी च चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥ १९ ॥

न सच्चाहं न चासच्च नोभयं केवलः शिवः ।
न मे संध्या न रात्रिर्वा नाहर्वा सर्वदा दशेः ॥ २० ॥

सर्वमूर्तिविमुक्तं यद्यथा खं सूक्ष्ममद्वयम् ।
तेनाप्यस्मि विना भूतं ब्रह्मैवाहं तथाद्वयम् ॥ २१ ॥

ममात्मास्य त आत्मेति भेदो व्योनो यथा भवेत् ।
एकस्य सुपिभेदेन तथा मम विकल्पितः ॥ २२ ॥

भेदोऽभेदस्तथा चैको नाना चेति विकल्पितः ।
ज्ञेयं ज्ञाता गतिर्गन्ता मध्येकस्मिन्कुतो भवेत् ॥ २३ ॥

न मे हेयं न चाहेयमविकारी यतो ह्यहम् ।
सदा मुक्तः सदा शुद्धः सदा बुद्धोऽगुणोऽद्वयः ॥ २४ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः । इत्येवं सर्वदात्मानं विद्यात्सर्वे समाहितः ।

विदित्वा मां स्वदेहस्थमृपिर्मुक्तो ध्रुवो भवेत् ॥ २५ ॥

कृतकृत्यश्च सिद्धश्च योगी ब्राह्मण एव च ।

यदेवं वेद तत्त्वार्थमन्यथा ह्यात्महा भवेत् ॥ २६ ॥
वेदार्थों निश्चितो ह्येष समासेन मयोदितः ।
संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः शान्तेभ्यः शिष्टवुद्धिना ॥ २७ ॥
स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् ॥

स्वप्नस्मृत्योर्घदादेर्हि रूपाभासः प्रदृश्यते ।
पुरा नूनं तदाकारा धीर्डष्टेत्यनुमीयते ॥ १ ॥

भिक्षामटन्यथा स्वप्ने दृष्टो देहो न स स्वयम् ।
जाग्रद्दृश्यात्तथा देहाद्रष्टृत्वादन्य पञ्च सः ॥ २ ॥

मूपासितं यथा ताम्रं तन्निभं जायते तथा ।
रूपादीन्व्याशुवच्चित्तं तन्निभं दृश्यते ध्रुवम् ॥ ३ ॥

व्यञ्जको वा यथालोको व्यङ्ग्यस्याकारतामियात् ।
सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद्धीरर्थाकारा प्रदृश्यते ॥ ४ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

धीरेवार्थस्वरूपा हि पुंसां दृष्ट्रा पुरापि च ।
न चेत्स्वप्ने कथं पश्येत्स्मरतो वाकृतिः कुतः ॥ ५ ॥

व्यञ्जकत्वं तदेवास्या रूपाद्याकारदृभ्यता ।
द्रष्टृत्वं च दृशेस्तद्वद्व्याप्तिः स्याद्धिय उद्भवे ॥ ६॥

चिन्मात्र ज्योतिषा सर्वाः सर्वदेहेषु बुद्धयः ।
मया यस्मात्प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्यहम् ॥ ७ ॥

करणं कर्म कर्ता च क्रिया स्वप्ने फलं च धीः ।
जाग्रत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मात्ततोऽन्यथा ॥ ८ ॥

बुद्ध्यादीनामनात्मत्वं हेयोपादेयरूपतः ।
हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते ॥ ९ ॥

सबाह्याभ्यन्तरे शुद्धे प्राज्ञानैकरसे घने ।
बाह्यमाभ्यन्तरं चान्यत्कथं हेयं प्रकल्प्यते ॥ १० ॥

य आत्मा नेति नेतीति परापोहेन शेषितः ।
स चेद्रह्मविदात्मेष्टो यतेतातः परं कथम् ॥ ११ ॥

अशनायाद्यतिक्रान्तं ब्रह्मैवास्मि निरन्तरम् ।
कार्यवान्स्यां कथं चाहं विमृशेदेवमञ्जसा ॥ १२ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

पारगस्तु यथा नद्यास्तत्स्थः पारं यियासति ।
आत्मशश्चेत्तथा कार्य कर्तुमन्यदिच्छति ॥ १३ ॥

आत्मशस्यापि यस्य स्याद्धानोपादानता यदि ।
न मोक्षार्हः स विज्ञेयो चान्तोऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम् ॥

सादित्यं हि जगत्प्राणस्तस्मान्नाहर्निशैव वा ।
प्राणशस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मधिदोऽद्वये ॥

न स्मरत्यात्मनो ह्यात्मा बिस्मरेद्वाप्यलुप्तचित् ।
मनोऽपि स्मरतीत्येतज्ज्ञानमज्ञानहेतुजम् ॥ १६ ॥

ज्ञातुर्ज्ञेयः परो ह्यात्मा सोऽविद्याकल्पितः स्मृतः ।
अपोढे विद्यया तस्मिन्रज्ज्वां सर्प इवाद्वयः ॥ १७ ॥

कर्तृकर्मफलाभावात्सबाह्याभ्यन्तरं ह्यजम् ।
ममाहं वेति यो भावस्तस्मिन्कस्य कुतो भवेत् ॥ १८ ॥

आत्मा ह्यात्मीय इत्येष भावोऽविद्याप्रकल्पितः ।
आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति बीजाभावे कुतः फलम् ॥

द्रष्टृ श्रोतृ तथा मन्तृ विज्ञात्रेव तदक्षरम् ।
द्रष्टु नान्यदतस्तस्माद्यस्माद्द्रष्टाहमक्षरम् ॥ २० ॥

8. P. 12 =-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

स्थावरं जङ्गमं चैव द्रष्टृत्वादिक्रियायुतम् ।
सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्यात्माक्षरं त्वहम् ॥ २१ ॥

अकार्यशेषमात्मानमक्रियात्मक्रियाफलम् ।
निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति ॥ २२ ॥

ममाहंकारयत्लेच्छाः शून्या एव स्वभावतः ।
आत्मनीति यदि ज्ञातमाध्वं स्वस्थाः किमीहितैः ॥ २३ ॥

योऽहंकर्तारमात्मानं तथा बेत्तारमेव च ।
वेत्यनात्मश एवासौ योऽन्यथाशः स आत्मवित् ॥ २४ ॥

यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यं देहादिष्वात्मनो मतम् ।
तथाकर्तुरविज्ञानात्फलकर्मात्मतात्मनः ॥ २५ ॥

दृष्टिः श्रुतिर्मतिर्ज्ञातिः स्वप्ने दृष्टा जनैः सदा ।
तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षतात्मनः ॥ २६ ॥

परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा ।
तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः ॥

ईश्वरत्वेन किं तस्य ब्रह्मेन्द्रत्वेन वा पुनः ।
तृष्णा चेत्सर्वतश्विन्ना सर्वदैन्योद्भवाशुभा ॥ २८ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्मप्रबन्धः ।

अहमित्यात्मधीर्या च ममेत्यात्मीयधीरपि ।
अर्थशून्या यदा यस्य स आत्मशो भवेत्तदा ॥ २९ ॥

बुद्ध्यादौ सत्युपाधी च तथा सत्यविशेषता ।
यस्य वेदात्मनो ज्ञाता तस्य कार्य कथं भवेत् ॥ ३० ॥

प्रसन्ने चिमले व्योम्नि प्रज्ञानैकरसेऽद्वये ।
उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किमन्यत्कार्यमिष्यते ॥ ३१ ॥

आत्मानं सर्वभूतस्थममित्रं चात्मनोऽपि यः ।
पयन्निच्छत्यसौ नूनं शीतीकर्तुं विभावसुंम् ॥ ३२ ॥

प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा च्छायेवाक्षादिगोचरः ।
ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः ॥

अप्राणस्यामनस्कस्य तथासंसर्गिणो दृशेः ।
व्योमवद्वयापिनी हास्य कथं कार्य भवेन्मम ॥ ३४ ॥

असमाधिं न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा ।
ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं नान्यद्विपाप्मनः ॥ ३५ ॥

गन्तव्यं च तथा नैव सर्वगयाचलस्य च ।
नो नाधस्तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः ॥ ३६ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

चिन्मात्रज्योतिषो नित्यं तमस्तस्मिन्न विद्यते ।
कथं कार्य ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिष्यते ॥ ३७ ॥

अमनस्कस्य का चिन्ता क्रिया वानिन्द्रियस्य का ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर्वचः ॥ ३८ ॥

अकालत्वाददेशत्वाद्विभुत्वादनिमित्ततः ।
आत्मनो नैव कालादेरपेक्षा ध्यायतः सदा ॥ ३९ ॥

यस्मिन्देयाश्च वेदाश्च
पवित्नं कृत्स्नमेकताम् ।
व्रजेत्तन्मानसं तीर्थ
यस्मिन्नात्वामृतो भवेत् ॥ ४० ॥

न चास्ति शब्दादिरनन्यवेदनः
परस्परेणापि न चैव दृश्यते ।
परेण दृश्यास्तु यथा रसादय-
स्तथैव दृश्यत्वत एव दैहिकाः ॥ ४१ ॥

अहं ममेत्येषणयत्नविक्रिया- सुखादयस्तद्वदिह प्रहृदयतः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

दृश्यत्वयोगाच्च परस्परेण ते न दृश्यतां यान्ति ततः परो भवेत् ॥ ४२ ॥

अहंक्रियाद्या हि समस्तविक्रिया
सकर्तृका कर्मफलेन संहता ।
त्रितिस्वरूपेण समन्ततोऽर्कच-
न्प्रकाश्यमानासिततात्मनो ह्यतः ॥ ४३ ॥

दृशिस्वरूपेण हि सर्वदेहिनां
वियद्यथा व्याप्य मनांस्यवस्थितः ।
अतो न तस्मादपरोऽस्ति वेदिता
परोऽपि तस्मादत एक ईश्वरः ॥ ४४ ॥

शरीरबुद्धयोर्यदि चान्यदृद्दयता
निरात्मवादाः सुनिराकृता मया ।
परश्च शुद्धो ह्यविशुद्धिकर्मतः
सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोऽद्वयः ॥ ४५ ॥

घटादिरूपं यदि ते न गृह्यते
मनः प्रवृत्तं बहुधा स्ववृत्तिभिः ।
अशुद्धयचिद्रूपविकारदोषता
मतेर्यथा वारयितुं न पार्यते ॥ ४६ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

यथा विशुद्धं गगनं निरन्तरं
न सज्जते नापि च लिप्यते तथा ।
समस्तभूतेषु सदैवतेष्वयं
समः सदात्मा हाजरोऽमरोऽभयः ॥ ४७ ॥

अमूर्तमूर्तनि च कर्मवासना
दृशिस्वरूपस्य वहिः प्रकल्पिताः ।
अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभि -
पोह्य नेतीत्यवशेषितो दृशिः ॥ ४८ ॥

प्रबोधरूपं मनसोऽर्थयांगजं
स्मृतौ च सुप्तस्य च हृदयतेऽर्थवत् ।
तथैव देहप्रतिमानतः पृथ-
ग्दृशेः शरीरं च मनश्च दृश्यतः ॥ ४९ ॥

स्वभावशुद्धे गगने घनादिके
मलेऽपयाते सति चाविशेषता ।
यथा च तद्वच्छ्रुतिवारितद्वये
सदाविशेषो गगनोपमे दृशौ ॥ ५० ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।
नान्यदन्यत्प्रकरणम् ॥

नान्यदन्यद्भवेद्यस्मान्नान्यत्किचिद्विचिन्तयेत् ।
अन्यस्यान्यात्मभावे हि नाशस्तस्य ध्रुवो भवेत् ॥ १ ॥

स्मरतो दृश्यते दृष्टं पटे चित्रमिवार्पितम् ।
यत्र येन च तौ शेयौ सत्त्वक्षेत्रज्ञसंज्ञको ॥ २ ॥

फलान्तं चानुभूतं यद्युक्तं कर्त्रादिकारकैः ।
स्मर्यमाणं हि कर्मस्थं पूर्वकर्मैव तचितः ॥ ३ ॥

द्रष्टुश्चान्यद्भवेद्दृश्यं दृश्यत्वाद्घटवत्सदा ।
दृश्याद्रष्टासजातीयो न धीवत्साक्षितान्यथा ॥ ४ ॥

स्वात्मबुद्धिमपेक्ष्यासौ विधीनां स्यात्प्रयोजकः ।
जात्यादिः शववत्तेन तद्वज्ञानात्मतान्यथा ॥ ५ ॥

न प्रियाप्रिय इत्युक्तेर्नादेहत्वं क्रियाफलम् ।
देहयोगः क्रियाहेतुस्तस्माद्विद्वान्क्रियास्त्यजेत् ॥ ६ ॥

कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेन्निवृत्तौ च तथेप्यताम् ।
अदेहत्वे फलेऽकार्ये ज्ञाते कुर्यात्कथं क्रियाः ॥ ७ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

D

उपदेशसहस्री

जात्यादीन्संपरित्यज्य निमित्तं कर्मणां बुधः ।
कर्महेतुविरुद्धं यत्स्वरूपं शास्त्रतः स्मरेत् ॥ ८ ॥

आत्मैकः सर्वभूतेषु तानि तस्मिश्च खे यथा ।
पर्यगाइयोमवत्सर्व शुक्रं दीप्तिमदिष्यते ॥ ९ ॥

व्रणस्नाय्वोरभावेन स्थूलं देहं निवारयेत् ।
शुद्धपापतयालेपं लिङ्गं चाकायमित्युत ॥ १० ॥

वासुदेवो यथाश्वत्थे स्वदेहे चाब्रवीत्समम् ।
तद्वद्वेत्ति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः ॥ ११ ॥

यथा ह्यन्यशरीरेषु ममाहंता न चेष्यते ।
अस्मश्चापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेषतः ॥ १२ ॥

रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेषौ भयं च यत् ।
गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ज्ञाता शुद्धोऽभयः सदा ॥ १३ ॥

यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे नात्मत्वाप्तौ क्रियात्मनि ।
आत्मत्वे चानपेक्षत्वात्सापेक्षं हि न तत्स्वयम् ॥ १४ ॥

खमिवैकरसा शप्तिरविभक्ताजरामला ।
चक्षुराद्युपधाना सा विपरीता विभाव्यते ॥ १५ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

हृदयत्वादहमित्येष नात्मधर्मो घटादिवत् ।
तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश्चात्मामलो ह्यतः ॥ १६ ॥

सर्वप्रत्ययसाक्षित्वादविकारी च सर्वगः ।
विक्रियेत यदि द्रष्टा बुद्ध्यादीवाल्पविद्भवेत् ॥ १७ ॥

न दृष्टिर्लुप्यते द्रटुश्चक्षुरादेर्यथैव तत् ।
न हि द्रष्टुरिति युक्तं तस्माद्रष्टा सदैव दृक् ॥ १८ ॥

संघातो वास्मि भूतानां करणानां तथैव च ।
व्यस्तं वान्यतमो वास्मि को वास्मीति विचारयेत् ॥

व्यस्तं नाहं समस्तं वा भूतमिन्द्रियमेव वा ।
ज्ञेयत्वात्करणत्वाश्च ज्ञातान्योऽस्माद्धटादिवत् ॥ २० ॥

आत्माग्नेरिन्धना बुद्धिरविद्याकामकर्मभिः ।
दीपिता प्रज्वलत्येषा द्वारेः श्रोत्रादिभिः सदा ॥ २१ ॥

दक्षिणाक्षिप्रधानेषु यदा बुद्धिर्विचेष्टते ।
विपयैर्हविषा दीप्त आत्माग्निः स्थूलभुक्तदा ॥ २२ ॥

हयन्ते तु हवपीति रूपादिग्रहणे स्मरन् ।
अरागद्वेष आत्मानौ जाग्रद्दोषैर्न लिप्यते ॥ २३ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री मानसे तु गृहे व्यक्ता अविद्याकर्मवासनाः । पश्यंस्तैजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिःप्रकाशिताः ॥ ४

विषया वासना वापि चोद्यन्ते नैव कर्मभिः ।
यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्यनन्यदृक् ॥ २५ ॥

मनोबुद्धीन्द्रियाणां च ह्यवस्थाः कर्मचोदिताः ।
चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव घटादयः ॥ २६ ॥

तत्रैवं सति वुद्धी आत्मभासावभासयन् ।
कर्ता तासां यदर्थास्ता मूढैरेवाभिधीयते ॥ २७ ॥

सर्वशोऽप्यत एव स्यात्स्वेन भासावभासयन् ।
सर्वे सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्वं तथात्मनः ॥ २८ ॥

सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो निरुपाख्योऽनुपाधिकः ।
निष्कलो निर्गुणः शुद्धस्तं मनो वाक्च नाप्नुतः ॥

चेतनोऽचेतनो वापि कर्ताकर्ता गतोऽगतः ।
यद्रो मुक्तस्तथा चैकोऽनेकः शुद्धोऽन्यथेति वा ॥

अप्राप्यैव निवर्तन्ते वाचो धीभिः सहैव तु ।
निर्गुणत्वात्क्रियाभावाद्विशेषाणामभावतः ॥ ३१ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

व्यापकं सर्वतो ब्योम मूर्तेः सर्वैर्वियोजितम् ।
यथा तद्वदिहात्मानं विन्द्याच्छुद्धं परं पदम् ॥ ३२ ॥

दृष्टं हित्वा स्मृतिं तस्मिन्सर्वप्रश्च तमस्त्यजेत् ।
सर्वदृग्ज्योतिषा युक्तो दिनकृच्छार्बरं यथा ॥ ३३ ॥

रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः प्रत्यया यख गोचराः ।
स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः ॥ ३४ ॥

आत्मबुद्धिमनश्चक्षुर्विषयालोकसंगमात् ।
विचित्रो जायते युद्धेः प्रत्ययोऽज्ञानलक्षणः ॥ ३५ ॥

विचिच्यास्मात्स्वमात्मानं विन्द्याच्छुद्धं परं पदम् ।
द्रष्टारं सर्वभूतस्यं समं सर्वभयातिगम् ॥ ३६ ॥

समस्तं सर्वगं शान्तं विमलं व्योमवत्स्थितम् ।
निष्कलं निष्क्रियं सर्वं नित्यं द्वन्द्वैर्विवर्जितम् ॥ ३७ ॥

सर्वप्रत्ययसाक्षी शः कथं ज्ञेयो मयेत्युत ।
विसृभ्यैवं विजानीयाज्ज्ञातं ब्रह्म न वेति वा ॥ ३८ ॥

अदृष्टं द्रष्ट्रविज्ञातं दभ्रमित्यादिशासनात् ।
नैव ज्ञेयं मयान्यैर्वा परं ब्रह्म कथंचन ॥ ३९ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री B

स्वरूपाव्यवधानाभ्यां ज्ञानालोकस्वभावतः ।
अन्यज्ञानानपेक्षत्वाज्ज्ञातं ब्रह्म सदा मया ॥ ४० ॥

नान्येन ज्योतिया कार्य रवेरात्मप्रकाशने ।
स्वबोधान्नान्यबोधेच्छा बोधस्यात्मप्रकाशने ॥ ४१ ॥

न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा स्वरूपं यस्य यद्भवेत् ।
प्रकाशान्तरदृइयो न प्रकाशो ह्यस्ति कश्चन ॥ ४२ ॥

व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य प्रकाशात्मसमागमात् ।
प्रकाशस्त्वर्ककार्यः स्यादिति मिथ्यावचो हातः ॥ ४३ ॥

यतोऽभूत्वा भवेद्यच्च तस्य तत्कार्यमिष्यते ।
स्वरूपत्वादभूत्वा न प्रकाशो जायते रथेः ॥ ४४ ॥

सत्तामात्रे प्रकाशस्य कर्तादित्यादिरिष्यते ।
घटादिव्यक्तितो यद्वत्तद्वद्बोधात्मनीप्यताम् ॥ ४५ ॥

बिलात्सर्पख निर्याण सूर्यो यद्वत्प्रकाशकः ।
प्रयत्नेन विना तद्वज्ज्ञातान्मा बोधरूपतः ॥ ४६ ॥

दग्धैवमुष्णः सत्तायां तद्वद्बोधात्मनीप्यताम् ।
सत्येव यदुपाधौ तु ज्ञाते सर्प इवोत्थिते ॥ ४७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः । ज्ञातायनोऽपि तद्वज्शः कर्ता भ्रामकचन्द्भवेत् ।

स्वरूपेण स्वयं नात्मा शेयोऽज्ञेयोऽथवा ततः ॥ ४८ ॥

विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति शासनात् ।
बन्धमोक्षादयो भावास्तद्वदात्मनि कल्पिताः ॥

नाहोरात्रे यथा सूर्ये प्रभारुपाविशेषतः ।
बोधरूपाविशेषान्न बोधाबोधौ तथात्मनि ॥ ५० ॥

यथोक्तं ब्रह्म यो वेद हानोपादानवर्जितम् ।
यथोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते ॥ ५१ ॥

जन्ममृत्युप्रवाहेषु पतितो नैव शक्नुयात् ।
इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञानादन्येन केनचित् ॥ ५२ ॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिछिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट इति श्रुतेः ॥

ममाहमित्येतदपोह्य सर्वतो
विमुक्तदेहं पदमम्बरोपमम् ।
सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य ईरितं
विमुच्यतेऽस्मिन्यदि निश्चितो नरः ॥ ५४ ॥

--- -- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसाहस्री पार्थिवप्रकरणम् ॥

पार्थिवः कठिनो धातुर्द्रवो देहे स्मृतोऽम्मयः ।
पक्तिचेष्टावकाशाः स्युर्वह्निवाय्वम्बरोद्भवाः ॥ १ ॥

घ्राणादीनि तदर्थाश्च पृथिव्यादिगुणाः क्रमात् ।
रूपालोकवदिष्टं हि सजातीयार्थमिन्द्रियम् ॥ २ ॥

बुद्ध्यर्थान्याहुरेतानि वाक्पाण्यादीनि कर्मणे ।
तद्विकल्पार्थमन्तःस्थं मन एकादशं भवेत् ॥ ३ ॥

निश्चयार्था भवेद्वुद्धिस्तां सर्वार्थानुभावनीम् ।
शातात्मोक्तः स्वरूपेण ज्योतिषा व्यञ्जयन्सदा ॥ ४ ॥

व्यञ्जकस्तु यथालोको व्यङ्ग्यस्याकारतां गतः ।
व्यतिकीर्णोऽप्यसंकीर्णस्तद्वज्ज्ञः प्रत्ययैः सदा ॥ ५ ॥

स्थितो दीपो यथायत्नः प्राप्तं सर्व प्रकाशयेत् ।
शब्दाद्याकारबुद्धीर्शः प्राप्तास्तद्वत्प्रपश्यति ॥ ६ ॥

शरीरेन्द्रियसंघात आत्मत्वेन गतां धियम् ।
नित्यात्मज्योतिषा दीप्तां विशिषन्ति सुखादयः ॥ ७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

शिरोदुःखादिनात्मानं दुःख्यस्मीति हि पश्यति ।
द्रष्टान्यो दुःखिनो दृश्याद्द्रष्टृत्वाश्च न दुःख्यसी ॥ ८ ॥

दुःखी स्याद्दुःख्यहंमानाद्दुःखिनो दर्शनान्न वा ।
संहतेऽङ्गादिभिर्द्वष्टा दुःखी दुःखस्य नैव सः ॥

चक्षुर्यत्कर्मकर्तृत्वं स्याच्चेन्नानेकमेव तत् ।
संहतं च ततो नात्मा द्रष्टृत्वात्कर्मतां व्रजेत् ॥ १० ॥

ज्ञानयत्नाद्यनेकत्वमात्मनोऽपि मतं यदि ।
नैकज्ञानगुणत्वात्तु ज्योतिर्वत्तस्य कर्मता ॥ ११ ॥

ज्योतिषो द्योतकत्वेऽपि यद्वन्नात्मप्रकाशनम् ।
भेदेऽप्येवं समत्वाज्ज्ञ आत्मानं नैव पश्यति ॥

यद्धर्मा यः पदार्थों न तस्यैवेयात्स कर्मताम् ।
न ह्यात्मानं दहत्यग्निस्तथा नैव प्रकाशयेत् ॥

एतेनैवात्मनात्मनो ग्रहो बुद्धेर्निराकृतः ।
अंशोऽप्येवं समत्वाद्धि निर्भेदत्वान्न युज्यते ॥

शून्यतापि न युक्तैवं युद्धेरन्येन दृभ्यता ।
युक्तातो घटवत्तस्याः प्राक्सिद्धेश्ध विकल्पतः ॥ १५ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसाहस्री

अविकल्पं तदस्त्येव यत्पूर्व स्याद्विकल्पतः ।
विकल्पोत्पत्तिहेतुत्वाद्यद्यस्यैव तु कारणम् ॥ १६ ॥

अज्ञानं कल्पनामूलं संसारस्य नियामकम् ।
हित्वात्मानं परं ब्रह्म विन्द्यान्मुक्तं सदाभयम् ॥

जाग्रत्स्वप्नौ तयोवीजं सुपुप्ताख्यं तमोमयम् ।
अन्योन्यस्मिन्नसत्त्वाश्च नास्तीत्येतत्रयं त्यजेत् ॥

आत्मबुद्धिमनश्चक्षुरालोकार्थादिसंकरात् ।
भ्रान्तिः खादात्मकर्मेति क्रियाणां संनिपाततः ॥

निमीलोन्मीलने स्थाने वायव्ये ते न चक्षुषः ।
प्रकाशत्वान्मनस्येवं बुद्धी न स्तः प्रकाशतः ॥

संकल्पाध्यवसायौ तु मनोबुद्ध्योर्यथा क्रमात् । . नेतरेतरधर्मत्वं सर्वे चात्मनि कल्पितम् ॥

स्थानावच्छेददृष्टिः स्यादिन्द्रियाणां तदात्मताम् ।
गता धीस्तां हि पश्य शो देहमात्र इवेक्ष्यते ॥

क्षणिकं हि तदत्यर्थं धर्ममात्रं निरन्तरम् ।
सादृश्याद्दीपवत्तद्धीस्तच्छान्तिः पुरुषार्थता ॥ २३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

स्वाकारान्यावभास्यं च येषां रूपादि विद्यते ।
येषां नास्ति ततश्चान्यत्पूर्वासंगतिरुच्यते ॥ २४ ॥

वाह्याकारत्वतो ज्ञप्तेः स्मृत्यभावः सदा क्षणात् ।
क्षणिकत्वाश्च संस्कारं नैवाधन्ते क्वचित्तु धीः ॥ २५ ॥

आधारस्याप्यसत्त्वाच्च तुल्यतानिर्निमित्ततः ।
स्थाने वा क्षणिकत्वस्य हानं स्यान्न तदिष्यतें ॥ २६ ॥

शान्तेश्वायत्न सिद्धत्वात्साधनोक्तिरनर्थिका ।
एकैकस्मिन्समाप्तत्वाच्छान्तेरन्यानपेक्षता ॥ २७ ॥

अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि परसंतान इप्यताम् ।
सर्वार्थे क्षणिके कस्मिस्तथाप्यन्यानपेक्षता ॥ २८ ॥

तुल्यकालसमुद्भूतावितरेतरयोगिणौ ।
योगाश्च संस्कृतो यस्तु सोऽन्यं हीक्षितुमर्हति ॥ २९ ॥

मृपाध्यासस्तु यत्र स्यात्तन्नाशस्तत्र नो मतः ।
सर्वनाशो भवेद्यस्य मोक्षः कस्य फलं वद ॥ ३० ॥

अस्ति तावत्स्वयं नाम ज्ञानं वात्मान्यदेव वा ।
भावाभावज्ञतस्तस्य नाभावस्त्वधिगम्यते ॥ ३१ ॥

8. P. 13 -0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसाहस्री

येनाधिगम्यतेऽभावस्तत्सत्स्यात्तन्न चेद्भवेत् ।
भावाभावानभिशत्वं लोकस्य स्यान्न चेप्यते ॥ ३२ ॥

सदसत्सदसच्चेति विकल्पात्प्राग्यदिष्यते ।
तदद्वैतं समत्वात्तु नित्यं चान्यद्विकल्पितात् ॥ ३३ ॥

विकल्पोद्भवतोऽसत्त्वं स्वप्नदृश्यवदिष्यताम् ।
द्वैतस्य प्रागसत्त्वाच्च सदसत्त्वादिकल्पनात् ॥ ३४ ॥

चाचारम्भणशास्त्राच्च विकाराणां ह्यभावता ।
मृत्योः स मृत्युमित्यादेर्मम मायेति च स्मृतेः ॥ ३५ ॥

विशुद्धिश्वात एवास्य विकल्पाच्च विलक्षणः ।
उपादेयो न हेयोऽत आत्मा नान्यैरकल्पितः ॥ ३६ ॥

अप्रकाशो यथादित्ये नास्ति ज्योतिःस्वभावतः ।
नित्यबोधस्वरूपत्वान्नाज्ञानं तद्वदात्मनि ॥ ३७ ॥

तथाविक्रियरूपत्वान्नावस्थान्तरमात्मनः ।
अवस्थान्तरवत्त्वे हि नाशोऽख स्यान्न संशयः ॥ ३८ ॥

मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य कृतकः स चलो हातः ।
न संयोगो वियोगो वा मोक्षो युक्तः कथंचन ॥ ३९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

पद्यप्रबन्धः ।

संयोगस्याप्यनित्यत्वाद्वियोगस्य तथैव च ।
गमनागमने चैव स्वरूपं तु न हीयते ॥ ४० ॥

स्वरूपस्यानिमित्तत्वात्सनिमित्ता हि चापरे ।
अनुपात्तं स्वरूपं हि स्वेनात्यक्तं तथैव च ॥ ४१ ॥

स्वरूपत्वान्न सर्वस्य त्यक्तुं शक्यो ानन्यतः ।
ग्रहीतुं वा ततो नित्योऽविषयत्वात्पृथक्त्वतः ॥ ४२ ॥

आत्मार्थत्वाच सर्वस्य नित्य आत्मैव केवलः ।
त्यजेत्तस्मात्क्रियाः सर्वाः साधनैः सह मोक्षवित् ॥

आत्मलाभः परो लाभ इति शास्त्रोपपत्तयः ।
अलाभोऽनात्मलाभस्तु त्यजेत्तस्मादनात्मताम् ॥ ४४ ॥

गुणानां समभावस्य भ्रंशो न ह्युपपद्यते ।
अविद्यादेः प्रसुप्तत्वान्न चान्यो हेतुरिप्यते ॥ ४५ ॥

इतरेतरहेतुत्वे प्रवृत्तिः स्यात्सदा न वा ।
नियमो न प्रवृत्तीनां गुणेष्वात्मनि वा भवेत् ॥ ४६ ॥

विशेषो मुक्तबद्धानां तादृर्थ्य न च युज्यते ।
अर्थार्थिनोस्तु संबन्धी नाथ शो नेतरोऽपि वा ॥ ४७ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्र

प्रधानस्य च पारायै पुरुषस्याविकारतः ।
न युक्तं सांख्यशास्त्रेऽपि विकारेऽपि न युज्यते ॥

संबन्धानुपपत्तेश्च प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
मिथोऽयुक्तं तदर्थत्वं प्रधानस्याचितित्वतः ॥ ४९ ॥

क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वं ज्ञानमात्रे च पूर्ववत् ।
निर्निमित्ते त्वनिर्मोक्षः प्रधानस्य प्रसज्यते ॥ ५० ॥

न प्रकाश्यं यथोष्णत्वं ज्ञानेनैवं सुखादयः ।
एकनीडत्वतोऽग्राह्याः स्युः कणादादिवर्त्मनाम् ॥ ५१ ॥

युगपत्समवेतत्वं सुखविज्ञानयोरपि ।
मनोयोगैकहेतुत्वादग्राह्यत्वं सुखस्य च ॥ ५६ ॥

तथान्येषां च भिन्नत्या युगपजन्म नेष्यते ।
गुणानां समवेतत्वं ज्ञानं चेन्न विशेषणात् ॥ ५३ ॥

ज्ञानेनैव विशेष्यत्वाज्ज्ञानाप्यत्वं स्मृतेस्तथा ।
सुखं ज्ञातं मयेत्येवं तवाज्ञानात्मकत्वतः ॥ ५४ ॥

सुखादेर्नात्मधर्मत्वमात्मनस्तेऽविकारतः ।
भेदादन्यस्य कस्मान्न मनसो वाविशेषतः ॥ ५५ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्य प्रयन्धः ।

स्यान्मालापरिहार्या तु ज्ञानं चेज्शेयतां व्रजेत् ।
युगपद्यापि चोत्पत्तिरभ्युपेतात इप्यताम् ॥ ५६ ॥

अनवस्थान्तरत्वाच्च बन्धो नात्मनि युज्यते ।

नाशुद्धिश्वाप्यसङ्गत्वादसङ्गो हीति च श्रुतेः ॥ ५७ ॥
सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च न लिप्यत इति श्रुतेः ।
एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति बन्धाभावात्कथंचन ॥ ५८ ॥
शास्त्रानर्थक्यमेव स्याम्न बुद्धेर्भ्रान्तिरिष्यते ॥

बन्ध मोक्षश्च तन्नाशः स यथोक्तो न चान्यथा ॥ ५९ ॥

बोधात्मज्योतिषा दीप्ता बोधमात्मनि मन्यते ।
बुद्धिर्नान्योऽस्ति थोद्धेति सेयं भ्रान्तिर्हि धीगता ॥

बोधस्यात्मस्वरूपत्वान्नित्यं तत्रोपचर्यते ।
अविवेकोऽप्यनाद्योऽयं संसारो नान्य इष्यते ॥ ६१ ॥

मोक्षस्तन्नाश एव स्यान्नान्योऽस्त्यनुपपत्तितः ।
येषां वस्वन्तरापत्तिमक्षो नाशस्तु तैर्मतः ॥ ६२ ॥

अवस्यान्तरमप्येवमधिकारान्न युज्यते ।
विकारेऽवयवित्वं स्यात्ततो नाशो घटादिवत् ॥ ६३ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहसी

तस्माद्भान्तिरतोऽन्या हि बन्धमोक्षादिकल्पनाः ।
सांख्यकाणादबौद्धानां मीमांसाहतकल्पनाः ॥ ६४ ॥

शास्त्रयुक्तिविरोधात्ता नादर्तव्याः कदाचन ।
शक्यन्ते शतशो वक्तुं दोषास्तासां सहस्रशः ॥ ६५ ॥

अपि निन्दोपपत्तेश्च यान्यतोऽन्यानि चेत्यतः ।
त्यक्त्वातो ह्यन्यशास्त्रोक्तीर्मतिं कुर्याद्दृढां बुधः ॥ ६६ ॥

श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य हित्वा सर्वमनार्जवम् ।
वेदान्तस्यैव तस्वार्थे व्यासस्याभिमते तथा ॥ ६७ ॥

इति प्रणुन्ना द्वयवादिकल्पना
निरात्मवादाश्च तथा हि युक्तितः ।
व्यपेतशङ्काः परवादतः स्थिरा
मुमुक्षवो ज्ञानपथे स्युरित्यतः ॥ ६८ ॥

स्वसाक्षिकं ज्ञानमतीव निर्मलं
विकल्पनाभ्यो विपरीतमद्वयम् ।
अवाप्य सम्यग्यदि निश्चितो भवे-
निरन्वयो निर्वृतिमेति शाश्वतीम् ॥ ६९ ॥

इदं रहस्यं परमं परायणं व्यपेतदोषैरभिमानवर्जितः । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । समीक्ष्य कार्या मतिरार्जवे सदा न तत्त्वदृक्शाख्यमतिर्हि कश्चन ॥ ७० ॥

अनेकजन्मान्तरसंचितैर्नरो
विमुच्यतेऽज्ञाननिमित्तपातकैः ।
इदं विदित्वा परमं च पावनं
न लिप्यते व्योमवदेव कर्मभिः ॥ ७१ ॥

प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च
प्रहीणदोपाय यथोक्तकारिणे ।
गुणान्वितायानुगताय सर्वदा
प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥ ७२ ॥

परस्य देहे न यथात्ममानिता
परस्य तद्वत्परमार्थमीक्ष्य च ।
इदं हि विज्ञानमतीव निर्मलं
संप्राप्य मुक्तोऽथ भवेश्च सर्वतः ॥ ७३ ॥

न हीह लाभोऽभ्यधिकोऽस्ति कश्चन
स्वरूपलाभात्स इतो हि नान्यतः ।
न देयमैन्द्रादपि राज्यतोऽधिकं
स्वरूपलाभं त्वपरीक्ष्य यत्नतः ॥ ७४ ॥

-- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्त्री सम्यातिप्रकरणम् ॥

आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा यस्मादन्यन्न विद्यते ।
सर्वज्ञः सर्वदृक्शुद्धस्तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ १ ॥

पदवाक्यप्रमाणज्ञैर्दीपभूतैः प्रकाशितम् ।
ब्रह्म वेदरहस्यं यैस्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ २ ॥

यद्वाक्सूर्याशुसंपातप्रणष्टध्वान्तकल्मषः ।
प्रणम्य तान्गुरून्वक्ष्ये ब्रह्मविद्याविनिश्चयम् ॥ ३ ॥

आत्मलाभात्परो नान्यो लाभः कश्चन विद्यते ।
यदर्था वेदवादाश्च स्मार्ताश्चापि तु याः क्रियाः ॥ ४ ॥

आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः सुखायेष्टो विपर्ययः ।
आत्मलाभः परः प्रोक्तो नित्यत्वाद्ब्रह्मवेदिभिः ॥ ५ ॥

स्वयं लब्धस्वभावत्वाल्लाभस्तस्य न चान्यतः।
अन्यापेक्षस्तु यो लाभः सोऽन्यदृष्टिसमुद्भवः ॥ ६ ॥

अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात्तन्नाशी मोक्ष उच्यते ।
ज्ञानेनैव तु सोऽपि स्याद्विरोधित्वान्न कर्मणा ॥ ७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यादविद्याकामकारणः ।
प्रमाणं वेद एवात्र ज्ञानस्याधिगमे स्मृतः ॥ ८ ॥

ज्ञानैकार्थपरत्वात्तं वाक्यमेकं ततो विदुः ।
एकत्वं ह्यात्मनोज्ञेयं वाक्यार्थप्रतिपत्तितः ॥ ९ ॥

वाच्यभेदात्तु तद्भेदः कल्प्यो वाच्योऽपि तच्छ्रुतेः ।
त्रयं त्वेतत्ततः प्रोक्तं रूपं नाम च कर्म च ॥ १० ॥

असदेतन्त्रयं यस्मादन्योन्येन हि कल्पितम् ।
कृतो वर्णो यथाशब्दाच्छ्रुतोऽन्यत्र धिया बहिः ॥ ११ ॥

दृष्टं चापि यथा रूपं युद्धेः शब्दाय कल्पते ।
एवमेतज्जगत्सर्वे भ्रान्तिबुद्धिविकल्पितम् ॥ १२ ॥

असदेतत्ततो युक्तं सच्चिन्मात्रं न कल्पितम् ।
वेदवापि स वाद्यो वेद्यं चान्यत्तु कल्पितम् ॥ १३ ॥

येन वेत्ति स वेदः स्यात्स्वप्ने सर्वे तु मायया ।
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ॥ १४ ॥

येन स्वप्नगतो वक्ति सा वाग्घ्राणं तथैव च ।
रसनस्पर्शने चैव मनश्चान्यत्तथेन्द्रियम् ॥ १५ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

कल्प्योपाधिभिरेवैतद्भिन्नं ज्ञानमनेकधा ।
आधिभेदाद्यथा भेदो मणेरेकस्य जायते ॥ १६ ॥

जाग्रतश्च तथा भेदो ज्ञानस्यास्य विकल्पितः ।
बुद्धिस्थं व्याकरोत्यर्थं भ्रान्त्या तृष्णोद्भवक्रियः ॥ १७ ॥

स्वने तद्वत्प्रबोधे यो बहिश्चान्तस्तथैव च ।
आलेख्याध्ययने यद्वत्तदन्योन्यधियोद्भवम् ॥ १८ ॥

यदायं कल्पयेद्भेदं तत्कामः सन्यथाक्रतुः ।
यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा कृतं यत्तत्प्रपद्यते ॥ १९ ॥

अविद्याप्रभवं सर्वमसत्तस्मादिदं जगत् ।
तद्वता दृश्यते यस्मात्सुषुप्ते न च गृह्यते ॥ २० ॥

विद्याविद्ये श्रुतिप्रोक्ते एकत्वान्यधियौ हि नः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रे विद्या विधीयते ॥ २१ ॥

चित्ते ह्यादर्शवद्यस्माच्छुद्धे विद्या प्रकाशते ।
यमैर्नित्यैश्च नियमैस्तपोभिस्तस्य शोधनम् ॥ २२ ॥

शारीरादि तपः कुर्यात्तद्विशुद्धधर्थमुत्तमम् ।
मनआदिसमाधानं तत्तद्देद्दविशोषणम् ॥ २३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

मनसश्चेन्द्रियाणां च होकाग्रथं परमं तपः ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ २४ ॥

दृष्टं जागरितं विद्यात्स्मृतं स्वप्नं तदेव तु ।
सुपुप्तं तदभावं च स्वमात्मानं परं पदम् ॥ २५ ॥

सुषुप्त्याख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वप्नप्रबोधयोः ।
स्वात्मबोधप्रदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम् ॥ २६ ॥

तदेवैकं त्रिधा ज्ञेयं मायाबीजं पुनः क्रमात् ।
मायाव्यात्माविकारोऽपि बहुधैको जलार्कवत् ॥ २७ ॥

बीजं चैकं यथा भिनं प्राणस्वप्नादिभिस्तथा ।
स्वप्नजाग्रच्छरीरेषु तद्वश्चात्मा जलेन्दुवत् ॥ २८ ॥

मायाहस्तिनमारुह्य मायाव्येको यथा व्रजेत् ।
आगच्छंस्तद्वदेवात्मा प्राणस्वप्नादिगोचरः ॥ २९ ॥

न हस्ती न तदारूढो मायाव्यन्यो यथा स्थितः ।
न प्राणादि न तद्रष्टा तथा झोऽन्यः सदादृशिः ॥ ३० ॥

अबद्धचक्षुषो नास्ति माया मायाविनोऽपि वा ।
बद्धाक्षस्यैव सा मायामायाव्येव ततो भवेत् ॥ ३१ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

साक्षादेव स विज्ञेयः साक्षादात्मेति च श्रुतेः ।
भिद्यते हृदयग्रन्थिर्न चेदित्यादितः श्रुतेः ॥ ३२ ॥

अशब्दादित्यतो नास्य ग्रहणं चेन्द्रियैर्भवेत् ।
सुखादिभ्यस्तथान्यत्वाद्वुद्ध्या वापि कथं भवेत् ॥ ३३ ॥

अदृश्योऽपि यथा राहुश्चन्द्रे विम्वं यथाम्भसि ।
सर्वगोऽपि तथैवात्मा बुद्धावेव स गृह्यते ॥ ३४ ॥

भानोर्विम्बं यथा चौष्ण्यं जले दृष्टं न चाम्भसः ।
बुद्धौ बोधो न तद्धर्मस्तथैव खाद्विधर्मतः ॥ ३५ ॥

चक्षुर्युक्ता धियो वृत्तिर्या तां पश्यन्नलुप्तढकू ।
प्रेर्देष्टा भवेदात्मा श्रुतेः श्रोता तथा श्रुतेः ॥ ३६ ॥

केवलां मनसो वृत्ति पश्यन्मन्ता मतेरजः ।
विज्ञातालुप्तशक्तित्वात्तथा शास्त्रान्न हीत्यतः ॥ ३७ ॥

ध्यायतीत्यविकारित्वं तथा लेलायतीत्यपि ।
अत्र स्नेनेति शुद्धत्वं तथानन्वागतश्रुतेः ॥ ३८ ॥

शक्त्यलोपात्सुषुप्ते ज्ञस्तथा बोधेऽविकारतः ।
ज्ञेयस्यैव विशेषस्तु यत्र वेति श्रुतेर्मतः ॥ ३९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

व्यवधानाद्धि पारोक्ष्यं लोकदृष्टेरनात्मनः ।
दृष्टेरात्मस्वरूपत्वात्प्रत्यक्षं ब्रह्म यत्स्मृतम् ॥ ४० ॥

न हि दीपान्तरापेक्षा यद्वद्दीपप्रकाशने ।
बोधस्यात्मस्वरूपत्वान्न बोधोऽन्यस्तथेप्यते ॥ ४१ ॥

विषयत्वं विकारित्वं नानात्वं या न हीप्यते ।
न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येन वा ततः ॥ ४२ ॥

सग्राह्याभ्यन्तरोऽजीणों जन्ममृत्युजरातिगः ।
अहमात्मेति यो वेत्ति कुतो न्वेव विभेति सः ॥ ४३ ॥

प्रागेवैतद्विधेः कर्म वर्णित्वादेरपोहनात् ।
तदस्थूलादिशास्त्रेभ्यस्तत्त्वमेवेति निश्वयात् ॥ ४४ ॥

पूर्वदेहपरित्यागे जात्यादीनां प्रहाणतः ।
देहस्यैव तु जात्यादिस्तस्याप्येवं ह्यनात्मता ॥ ४५ ॥

ममाहं चेत्यतोऽविद्या शरीरादिष्वनात्मसु ।
आत्मज्ञानेन हेया स्यादसुराणामिति श्रुतेः ॥ ४६ ॥

दशाहाशौच कार्याणां पारिव्राज्ये निवर्तनम् ।
यथा ज्ञानस्य संप्राप्ती तद्वजात्यादिकर्मणाम् ॥ ४७ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री

यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा कृतं त्वज्ञः प्रपद्यते ।
यदा स्वात्मदृशः कामाः प्रमुच्यन्तेऽमृतस्तदा ॥ ४८ ॥

आत्मरूपविधेः कार्य क्रियादिभ्यो निवर्तनम् ।
न साध्यं साधनं वात्मा नित्यतृप्तश्रुतेर्मतः ॥ ४९ ॥

उत्पाद्याप्यविकार्याणि संस्कार्ये च क्रियाफलम् ।
नानोऽन्यत्कर्मणा कार्य त्यजेत्तस्मात्ससाधनम् ॥ ५० ॥

नापान्तत्वादनित्यत्वादात्मार्थत्वाच्च या बहिः ।
संहृत्यात्मनि तां प्रीतिं सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ॥ ५१ ॥

शान्तं प्राशं तथा मुक्तं निष्क्रियं ब्रह्मणि स्थितम् । . थुनेरात्रार्यवान्वेद तडिद्धीति स्मृतेस्तथा ॥ ५२ ॥

स गुरुस्तारयेद्युक्तं शिष्यं शिष्यगुणान्वितम् ।
ब्रह्मविद्याप्लवेनाशु स्वान्तध्वान्तमहोदधिम् ॥ ५३ ॥

दृष्टिः स्पृष्टिः श्रुतिर्घातिर्मतिर्विज्ञातिरेव च ।
शक्तयोऽन्याच्च भिद्यन्ते चिद्रूपत्वेऽप्युपाधिभिः ॥ ५४ ॥

अपायोद्भूतिहीनाभिर्नित्यं दीप्यन्रविर्यथा । . सर्वदृफ्सर्वगः शुद्धः सर्वे जानाति सर्वदा ॥ ५५ ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

अन्यदृष्टिः शरीरस्थस्तावन्मात्रो ह्यविद्यया ।
जलेन्द्वाद्युपमाभिस्तु तद्धर्मा च विभाव्यते ॥ ५६ ॥

दृष्ट्वा बाह्यं निमील्याथ स्मृत्वा नन्प्रविहाय च ।
अथोन्मील्यात्मनो दृष्टिं ब्रह्म प्राप्नोत्यनध्वगः ॥ ५७ ॥

प्राणाद्येवं त्रिकं हित्वा तीर्णोऽज्ञानमहोदधिम् ।
स्वात्मस्यो निर्गुणः शुद्धो बुद्धो मुक्तः स्वनो हि सः ॥

अजोऽहं चामरोऽमृत्युरजरोऽभय एव च ।
सर्वज्ञः सर्वदृक्शुद्ध इति बुद्धो न जायते ॥ ५९ ॥

पूर्वोक्तं यत्तमोवीजं तन्नास्तीति विनिश्चयः ।
तदभावे कुतो जन्म ब्रह्मैकत्वं विजानतः ॥ ६० ॥

क्षीरात्सर्पिर्यथोद्धृत्य क्षिप्तं तस्मिन्न पूर्ववत् ।
बुद्ध्यादेर्शस्तथासत्यान्न देही पूर्ववद्भवेत् ॥ ६१ ॥

सत्यं ज्ञानमनन्तं च रसादेः पञ्चकात्परम् ।
स्यामदृद्द्यादिशास्त्रोक्तमहं ब्रह्मेति निर्भयः ॥ ६२ ॥

यस्माद्भीताः प्रवर्तन्ते वाङ्मनः पावकादयः ।
तदात्मानन्दतत्त्वज्ञो न विमेति कुतश्चन ॥ ६३ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री

नामादिभ्यः परे भूनि स्वाराज्ये चेत्स्थितोऽद्वये ।
प्रणमेत्कं तदात्मज्ञो न कार्य कर्मणा तदा ॥ ६४ ॥

विराङ्गैश्वानरो बाह्यः स्मरन्नन्तः प्रजापतिः ।
प्रविलीने तु सर्वस्मिन्प्राज्ञो ऽव्याकृतमुच्यते ॥ ६५ ॥

वाचारम्भणमात्नत्वात्सुषुप्तादि त्रिकं त्वसत् ।
सत्यो शश्वाहमित्येवं सत्यसंधी विमुच्यते ॥ ६६ ॥

भारूपत्वाद्यथा भानोर्नाहोरात्रे तथैव तु ।
शानाशाने न मे स्यातां चिद्रूपत्वाविशेषतः ॥ ६७ ॥

शास्त्रस्यानतिशङ्कयत्वाद्ब्रह्मैव स्यामहं सदा ।
ब्रह्मणो मे न हेयं स्याद्राह्यं वेति च संस्मरेत् ॥

अहमेव च भूतेषु सर्वेष्वेको नभो यथा ।
मयि सर्वाणि भूतानि पश्यन्नेवं न जायते ॥ ६९ ॥

न बाह्यं मध्यतो वान्तर्विद्यतेऽन्यत्स्वनः क्वचित् ।
अबाह्यान्तःश्रुतेः किंचित्तस्माच्छुद्धः स्वयंप्रभः ॥ ७० ॥

नेति नेत्यादिशास्त्रेभ्यः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः ।
अविज्ञातादिशास्त्राच्च नैव शेयो ह्यतोऽन्यथा ॥ ७१ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । सर्वयात्माहमेवेति ब्रह्म चेद्विदितं परम् ।

स आत्मा सर्वभूतानामात्मा ह्येषामिति श्रुतेः ॥ ७२ ॥

जीवश्चेत्परमात्मानं स्वात्मानं देवमञ्जसा ।
देवोपास्यः स देवानां पशुत्वाच्च निवर्तते ॥ ७३ ॥

अहमेव सदात्मज्ञः शून्यस्त्वन्यैर्यथाम्बरम् ।
इत्येवं सत्यसंधत्वादसद्धानान्न बध्यते ॥ ७४ ॥

कृपणास्तेऽन्यथैवातो विदुर्ब्रह्म परं हि ये ।
स्वराड्योऽनन्यदृक्स्वस्थस्तस्य देवा असन्वशे ॥ ७४ ॥

हित्वा जात्यादिसंबन्धं वाचोऽन्याः सह कर्मभिः ।
ओमित्येवं स्वमात्मानं सर्वे शुद्धं प्रपद्यथ ॥ ७६ ॥

सेतुं सर्वव्यवस्थानामहोरात्रादिवर्जितम् ।
तिर्यगूर्ध्वमधः सर्वे सकृज्ज्योतिरनामयम् ॥ ७७ ॥

धर्माधर्मविनिर्मुक्तं भूतभव्यात्कृताकृतात् ।
स्वमात्मानं परं विद्याद्विमुक्तं सर्वबन्धनैः ॥ ७८ ॥

अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धस्तिष्ठन्नत्येति धावतः ।
मायया सर्वशक्तित्वादजः सन्बहुधा मतः ॥ ७९ ॥

8. P. 14 =-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

राजवत्साक्षिमात्रत्वात्सांनिध्याद्भ्रामको यथा ।
भ्रामयञ्जगदात्माहं निष्क्रियोऽकारकोऽद्वयः ॥ ८० ॥

निर्गुणं निष्क्रियं नित्यं निर्द्वन्द्वं यन्निरामयम् ।
शुद्धं बुद्धं तथा मुक्तं तद्ब्रह्मास्मीति धारयेत् ॥ ८१ ॥

वन्धं मोक्षं च सर्वे यत इदमुभयं हेयमेकं द्वयं च
ज्ञेयाज्ञेयाभ्यतीतं परममधिगतं तत्त्वमेकं विशुद्धम् ।
विज्ञायैतद्यथावच्छ्रुतिमुनिगदितं शोकमोहाचतीतः
सर्वज्ञः सर्वकृत्स्याद्भवभयरहितो ब्राह्मणोऽवाप्तकृत्यः ॥

न स्वयं स्वस्य नान्यस्य नान्यश्चात्मा च हेयगः ।
उपादेयो न चाप्येवमिति सम्यातिः स्मृता ॥ ८३ ॥

आत्मप्रत्यायिका होपा सर्ववेदान्तगोचरा ।
त्वेतां हि विमुच्यन्ते सर्वसंसारबन्धनैः ॥ ८४ ॥

रहस्यं सर्ववेदानां देवानां चापि दुर्लभम् ।
पवित्रं परमं ह्येतत्तदेतत्संप्रकाशितम् ॥ ८५ ॥

नैतद्देयमशान्ताय रहस्यं ज्ञानमुत्तमम् ।
विरक्ताय प्रदातव्यं शिष्यायानुगताय च ॥ ८६ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

ददतश्चात्मनो ज्ञानं निष्क्रयोऽन्यो न विद्यते ।
ज्ञानमिच्छंस्तरेत्तस्माद्युक्तः शिष्यगुणैः सदा ॥ ८७ ॥

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता यस्मादन्यन्न विद्यते ।

सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्यस्तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ ८८ ॥
विद्यया तारिताः स्मो यैर्जन्ममृत्युमहोदधिम् ।
सर्वज्ञेभ्यो नमस्तेभ्यो गुरुभ्योऽज्ञानसंकुलम् ॥ ८९ ॥
तत्त्वमतिप्रकरणम् ॥

येनात्मना विलीयन्त उद्भवन्ति च वृत्तयः ।
नित्यावगतये तस्मै नमो धीप्रत्यगात्मने ॥ १ ॥

प्रमथ्य वज्रोपमयुक्तिसंभृतैः
श्रुतेररातीञ्शतशो वचोबलैः ।
ररक्ष वेदार्थनिधिं विशालधी-
र्नमो यतीन्द्राय गुरोर्गरीयसे ॥ २ ॥

नित्यमुक्तः सदेवास्मीत्येवं चेन्न भवेन्मतिः ।
किमर्थे श्रावयत्येवं मातृवच्छ्रुतिराहता ॥ ३ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहली

सिद्धादेवाहमित्यस्माद्युष्मद्धम निषिध्यते ।
रज्ज्वामिचाहिधीर्युक्त्या तत्त्वमित्यादिशासनैः ॥ ४ ॥

शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा ।
विषापहो यथा ध्यानान्निवृत्तिः पाप्मनस्तथा ॥ ५ ॥

सह्माहं करोमीति प्रत्यवायात्मसाक्षिकौ ।
तयोरज्ञानजस्यैव त्यागो युक्ततरो मतः ॥ ६ ॥

सदस्मीति प्रमाणोत्था धीरन्या तन्निभोद्भवा ।
प्रत्यक्षादिनिभा वापि बाध्यते दिग्भ्रमादिवत् ॥ ७ ॥

कर्ता भोक्तेति यच्छास्त्रं लोकबुद्धयनुवादि तत् ।
सदस्मीति श्रुतेर्जाता वाध्यतेऽन्या तयैव धीः ॥ ८ ॥

सदेव त्वमसीत्युक्ते नात्मनो मुक्तता स्थिरा ।
प्रवर्तते प्रसंचक्षामतो युक्त्यानुचिन्तयेत् ॥ ९ ॥

सकृदुक्तं न गृह्णाति वाक्यार्थज्ञोऽपि यो भवेत् ।
अपेक्षते ऽत एवान्यदवोचाम द्वयं हि तत् ॥ १० ॥

नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात्कर्मणां स यथा भवेत् ।
अविरुद्धो भवेत्तावद्यावत्संवेद्यतादृढा ॥ ११ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

चेष्टितं च यतो मिथ्या स्वच्छन्दः प्रतिपद्यते ।
प्रसंख्यानमतः कार्यं यावदात्मानुभूयते ॥ १२ ॥

सदस्मीति च विज्ञानमक्षजो बाधते ध्रुवम् ।
शब्दोत्थं दृढसंस्कारो दोषैश्वाकृप्यते बहिः ॥ १३ ॥

धृतानुमानजन्मानी सामान्यविषयौ यतः ।
प्रत्ययावक्षोऽवश्यं विशेषार्थो निवारयेत् ॥ १४ ॥

चाक्यार्थप्रत्ययी कश्चिन्निर्दुःखो नोपलभ्यते ।
यदि वा दृश्यते कश्चिद्वाक्यार्थश्रुतिमात्नतः ॥ १५ ॥

निर्दुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते ।
चर्या तो शास्त्रसंवेद्या स्यादनिष्टं तथा सति ॥ १६ ॥

सदसीति फलं चोक्त्वा विधेयं साधनं यतः ।
न तदन्यत्प्रसंख्यानात्प्रसिद्धार्थमिहेप्यते ॥ १७ ॥

तस्मादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः ।
त्यजन्साधनतत्साध्यविरुद्धं शमनादिमान् ॥ १८ ॥

नैतदेवं रहस्यानां नेति नेत्यवसानतः ।
क्रियासाध्यं पुरा भाव्यं न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥ १९ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री

पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं पित्रा दुःखे स्व आत्मनि ।
अहंकर्ता तथाभ्यस्तो नित्यादुःखे स्व आत्मनि ॥

सोऽध्यासो नेति नेतीति प्राप्तवत्प्रतिषिध्यते ।
भूयोऽभ्यासविधिः कश्चित्कुतश्चिन्नोपपद्यते ॥ २१ ॥

आत्मनीह यथाध्यासः प्रतिषेधस्तथैव च ।
मलाध्यासनिषेधौ खे क्रियेते च यथाबुधैः ॥ २२ ॥

प्राप्तश्चेत्प्रतिषिध्येत मोक्षो ऽनित्यो भवेद्ध्रुवम् ।
अतोऽप्राप्तनिषेधोऽयं दिव्यग्निचयनादिवत् ॥ २३ ॥

संभाव्यो गोचरे शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा ।
न संभाव्यौ तदात्मत्वादहंकर्तुस्तथैव च ॥ २४ ॥

अहंकर्नात्मनि न्यस्तं चैतन्ये कर्तृतादि यत् ।
नेति नेतीति तत्सर्वे साहंकर्त्रा निषिध्यते ॥ २५ ॥

उपलब्धिः स्वयंज्योतिर्हशिः प्रत्यक्सदाक्रियः ।
साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥

संनिधौ सर्वदा तस्य स्यात्तदाभोऽभिमानकृत् ।
आत्मात्मीयं द्वयं चातः स्यादहंममगोचरः ॥ २७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि तस्मिञ्शब्दास्त्वहंकृति ।
न कश्चिद्वर्तते शब्दस्तदभावात्स्व आत्मनि ॥ २८ ॥

आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दशि स्थिताः ।
लक्षयेयुर्न साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन ॥ २९ ॥

न ह्यजात्यादिमान्कश्चिदर्थः शब्देर्निरूप्यते ।
आत्माभासो यथाहंकृदात्मशब्दैस्तथोच्यते ॥ ३० ॥

उल्मुकादौ यथाग्न्यर्थाः परार्थत्वान्न चाञ्जसा ।
मुखादन्यो मुखाभासो यथादर्शानुकारतः ॥ ३१ ॥

आभासान्मुखमप्येवमादर्शाननुवर्तनात् ।
अहंकृत्यात्मनिर्भासो मुखाभासवदिष्यते ॥ ३२ ॥

मुखवत्स्मृत आत्मान्योऽविविक्ती ती तथैव च ।
संसारी च स इत्येक आभासो यस्त्वहंकृतिः ॥ ३३ ॥

वस्तु च्छाया स्मृतेरन्यन्माधुर्यादि च कारणम् ।
लैकदेशो विकारो वा तदाभासाश्रयः परे ॥ ३४ ॥

अहंकर्तेव संसारी स्वतन्त्र इति केचन ।
अहंकारादिसंतानः संसारी नान्चयी पृथक् ॥ ३५ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

इत्येवं सौगता आहुस्तत्र न्यायो विचार्यताम् ।
संसारिणां कथा त्वास्तां प्रकृतं त्वधुनोच्यते ॥ ३६ ॥

मुखाभासो य आदर्श धर्मो नान्यतरस्य सः ।
द्वयोरेकस्य चेद्धर्मो विविक्तेऽन्यतरे भवेत् ॥ ३७ ॥

मुखेन व्यपदेशात्स मुखस्यैवेति चेन्मतम् ।
नादर्शानुविधानाच्च मुखे सत्यप्यभावतः ॥ ३८ ॥

द्वयोरेवेति चेत्तन्न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् ।
अदृश्यस्य सतो दृष्टिः स्याद्राहोश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ३९ ॥

राहोः प्रागेव वस्तुत्वं सिद्धं शास्त्रप्रमाणतः ।
छायापक्षे त्ववस्तुत्वं तस्य स्यात्पूर्वयुक्तितः ॥ ४० ॥

छायाक्रान्तेर्निषेधोऽयं न तु वस्तुत्वसाधकः ।
न हार्थान्तरनिष्ठं सद्वाक्यमर्थान्तरं वदेत् ॥ ४१ ॥

माधुर्यादि च यत्कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनात् ।
छायाया न त्वदृष्टत्वादपामेव च दर्शनात् ॥ ४२ ॥

आत्माभासाश्रयाश्चैवं मुखाभासाश्रया यथा ।
गम्यन्ते शास्त्रयुक्तिभ्यामाभासासत्त्वमेव च ॥ ४३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्मप्रबन्धः । -

न दृशेरविकारित्वादाभासस्याप्यवस्तुतः ।
नाचितित्वादहंकर्तुः कस्य संसारिता भवेत् ॥ ४४ ॥

अविद्यामात्र एवातः संसारोऽस्त्वविवेकतः ।
कूटस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनीव सः ॥ ४५ ॥

रज्जुसर्पों यथा रज्ज्वा सात्मकः प्राग्विवेकतः ।
अवस्तुसन्नपि ह्येष कूटस्थेनात्मना तथा ॥ ४६ ॥

आत्माभासाश्रयश्चात्मा प्रत्ययैः स्वैर्विकारवान् ।
सुखी दुःखी च संसारी नित्य एवेति केचन ॥ ४७ ॥

आत्माभासापरिज्ञानाद्याथात्म्येन विमोहिताः ।
अहंकर्तारमात्मेति मन्यन्ते ते निरागमाः ॥ ४८ ॥

संसारो वस्तुसंस्तेषां कर्तृभोर्तृत्वलक्षणः ।
आत्माभासाश्रयाज्ञानात्संसरन्त्यविवेकतः ॥ ४९ ॥

चैतन्याभासता बुद्धेरात्मनस्तत्स्वरूपता ।
स्याश्चेत्तं ज्ञानशब्देश्च वेदः शास्तीति युज्यते ॥ ५० ॥

प्रकृतिप्रत्ययार्थी यी भिन्नावेकाथयौ यथा ।
करोति गच्छतीत्यादी दृष्टौ लोकप्रसिद्धितः ॥ ५१ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGanga

उपदेशसहस्री

नानयोर्द्याश्रयत्वं तु लोके दृष्टं स्मृतौ तथा ।
जानात्यर्थेषु को हेतुद्वर्याश्रयत्वे निगद्यताम् ॥ ५२ ॥

आत्माभासस्तु तिवाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया ।
उभयं चाविवेकेन जानातीत्युच्यते मृषा ॥ ५३ ॥

न बुद्धेरवबोधोऽस्ति नात्मनो विद्यते क्रिया ।
अतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ॥ ५४ ॥

नाप्यतो भावशब्देन ज्ञप्तिरित्यपि युज्यते ।
न ह्यात्मा विक्रियामात्रं नित्य आत्मेति शासनात् ॥

न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्वं करणं न हाकर्तृकम् ।
नापि ज्ञायत इत्येवं कर्मशब्दैर्निरूप्यते ॥ ५६ ॥

न येषामेक एवात्मा निर्दुःखोऽविक्रियः सदा ।
तेषां स्याच्छब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं चात्मनः सदा ॥ ५७ ॥

यदाहंकर्तुरात्मत्वं तदा शब्दार्थमुख्यता ।
नाशनायादिमत्त्वात् श्रुतौ तस्यात्मतेप्यते ॥ ५८ ॥

हन्त तर्हि न मुख्यार्थी नापि गौणः कथंचन ।
जानातीत्यादिशब्दस्य गतिर्वाच्या तथापि तु ॥ ५९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यप्रमाणता ।

सा च नेष्टा ततो ग्राह्या गतिरस्य प्रसिद्धितः ॥ ६० ॥

प्रसिद्धिर्मूढलोकस्य यदि ग्राह्या निरात्मता ।
लौकायतिकसिद्धान्तः स चानिष्टः प्रसज्यते ॥ ६१ ॥

अभियुक्तप्रसिद्धिश्चेत्पूर्ववद्दुर्विवेकता ।
गतिशून्यं न वेदोऽयं प्रमाणं संवदत्युत ॥ ६२ ॥

आदर्शमुखसामान्यं मुखस्येष्टं हि मानवैः ।
मुखस्य प्रतिबिम्बो हि मुखाकारेण दृश्यते ॥ ६३ ॥

यत्र यस्यावभासस्तु तयोरेवाविवेकतः ।
जानातीति क्रियां सर्वो लोको यक्ति स्वभावतः ॥ ६४ ॥

बुद्धेः कर्तुत्वमध्यस्य जानातीति ज्ञ उच्यते ।
तथा चैतन्यमध्यस्य शत्वं बुद्धेरिहोच्यते ॥ ६५ ॥

स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योतिःश्रुतेर्यतः ।
न बुद्ध्या क्रियते तस्मादात्मनान्येन वा सदा ॥ ६६ ॥

देहेऽप्रत्ययो यद्वजानातीति च लौकिकाः ।
वदन्ति ज्ञानकर्तृत्वं तद्वद्बुद्धेस्तथात्मनः ॥ ६७ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

.२२० उपदेश सहसी

यौद्धैस्तु प्रत्ययैरेवं क्रियमाणैश्च चिन्निभैः ।
मोहिताः क्रियते ज्ञानमित्याहुस्तार्किका जनाः ॥ ६८ ॥

तस्माज्जाभासवुद्धीनामविवेकात्प्रवर्तिताः ।
जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥ ६९ ॥

आदर्शानुविधायित्वं छायाया अस्यते मुखे ।
बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञाभासस्य तथेप्यते ॥ ७० ॥

बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तस्मादात्माभासेन दीपिताः ।
ग्राहका इव भासन्ते दहन्तीवोल्मुकादयः ॥ ७१ ॥

स्वयमेवावभास्यन्ते ग्राहकाः स्वयमेव च ।
इत्येवं ग्राहकास्तित्वं प्रतिषेधन्ति सोगताः ॥ ७२ ॥

यद्येवं नान्यदृभ्यास्ते किं तद्वारणमुच्यताम् ।
भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राह्यौ सता यदि ॥ ७३ ॥

अन्वयी ग्राहकस्तेषामित्येतदपि तत्समम् ।
अचित्त्वस्यापि तुल्यत्वादन्यस्मिन्ग्राहके सति ॥ ७४ ॥

अध्यक्षस्य समीपे तु सिद्धिः स्यादिति चेन्मतम् ।
नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसङ्गतः ॥ ७५ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

अर्थी दुःखी च यः श्रोता स त्वध्यक्षोऽथवेतरः ।
अध्यक्षस्य च दुःस्त्रित्वमर्थित्वं च न ते मतम् ॥ ७६ ॥

कर्ताध्यक्षः सदस्मीति नैव सङ्ग्रहमर्हति ।
सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ॥ ७७ ॥

अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याङ्ग्रहस्तथा ।
अस्मदस्तु विचिच्यैव त्वमेवेति वदेद्यदि ॥ ७८ ॥

प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्वमुक्तदोषः प्रसज्यते ।
त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेदहमध्यक्षयोः कथम् ॥ ७९ ॥

संबन्धो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ।
द्रष्टृदृश्यत्वसंबन्धो यद्यध्यक्षेऽक्रिये कथम् ॥ ८० ॥

अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यमध्यक्षस्य भवेद्यदि ।
आत्माध्यक्षो ममास्तीति संबन्धाग्रहणेन धीः ॥ ८१ ॥

संवन्धग्रहणं शास्त्रादिति चेन्मन्यसे न हि ।
पूर्वोक्ताः स्युस्त्रयो दोपा ग्रहो वा स्यान्ममेति च ॥ ८२ ॥

अदृशिर्डशिरूपेण भाति बुद्धिर्यदा तदा ।
प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्तप्तायोविस्फुलिङ्गवत् ॥ ८३ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

आभासस्तदभावश्च दृशेः सीनो न चान्यथा ।
लोकस्य युक्तितः स्यातां तद्ब्रहश्च तथा सति ॥ ८४ ॥

नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिरयःपिण्डेऽग्निवद्भवेत् ।
मुखाभासवदित्येतदादशें तन्निराकृतम् ॥ ८५ ॥

कृष्णायो लोहिताभासमित्येतद्दष्टमुच्यते दृष्टदार्शन्ततुल्यत्वं न तु सर्वात्मना क्वचित् ॥ ८६ ॥

तथैव चेतनाभासं चित्तं चैतन्यचद्भवेत् ।
मुखाभासो यथादर्श आभासचोदितो मृषा ॥ ८७ ॥

चित्तं चेतनमित्येतच्छास्त्रयुक्तिविवर्जितम् ।
देहस्यापि प्रसङ्गः स्याच्चक्षुरादेस्तथैव च ॥ ८८ ॥

तदप्यस्त्विति चेत्तन्न लौकायतिकसंगतेः ।
न च धीर्हशिरस्मीति यद्याभासो न चेतसि ॥ ८९ ॥

सदस्मीति धियोऽभावे व्यर्थे स्यात्तत्त्वमस्यपि ।
युष्मदस्मद्विभागज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः ॥ ९० ॥

ममेदंप्रत्ययौ शेयी युष्मद्येव न संशयः ।
अहमित्यस्मदीष्टः स्यादयमस्मीति चोभयोः ॥ ९१ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्य प्रबन्धः ।

अन्योन्यापेक्षया तेपां प्रधानगुणतेष्यते ।
विशेषणविशेष्यत्वं तथा ग्राह्यं हि युक्तितः ॥ ९२ ॥

ममेदं द्वयमप्येतन्मध्यमस्य विशेषणम् ।
धनी गोमान्यथा तद्वद्देहोऽहंकर्तुरेव च ॥ ९३ ॥

बुद्धयारूढं सदा सर्व साहंकर्ता च साक्षिणः ।
तस्मात्सर्वावभासो शः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥ ९४ ॥

प्रतिलोममिदं सर्वं यथोक्तं लोकबुद्धितः ।
अविवेकधियामस्ति नास्ति सर्वे विवेकिनाम् ॥ ९५ ॥

अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च ।
स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे ॥ ९६ ॥

नाद्राक्षमहमित्यस्मिन्सुषुप्ते ऽन्यन्मनागपि ।
न वारयति दृष्टि स्वां प्रत्ययं तु निषेधति ॥ ९७ ॥

स्वयं ज्योतिर्न हि द्रष्टुरित्येवं संविदोऽस्तिताम् ।

कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य तु लुप्तताम् ।
स्वयमेवाब्रवीच्छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ॥ ९८ ॥

एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः ।
श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह श्रोतुमहापनुत्तये ॥ ९९ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहली

ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वदुक्त्यैवापानुदत्तमः ।
तस्य विष्णुत्वसंबोधे न यत्नान्तरमूचिवान् ॥ १०० ॥

अहंशब्दस्य या निष्ठा ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि ।
सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ॥ १०१ ॥

श्रुतमात्रेण चेन्न स्यात्कार्यं तत्र भवेद्ध्रुवम् ।
व्यवहारात्पुरापीष्टः सद्भावः स्वयमात्मनः ॥ १०२ ॥

अशनायादिनिर्मुक्त्यै तत्काला जायते प्रमा तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे त्रिषु कालेष्वसंशयः ॥ १०३ ॥

प्रतिबन्धविहीनत्वात्स्वयं चानुभवात्मनः ।
'जायेतैव प्रमा तन स्वात्मन्येव न संशयः ॥ १०४ ॥

किं सदेवाहमस्मीति किं वान्यत्प्रतिपद्यते ।
सदेव चेदहंशब्दः सता मुख्यार्थ इप्यताम् ॥ १०५ ॥

अन्यश्चेत्सदहंग्राहिप्रतिपत्तिर्नृपैव सा ।
तस्मान्मुख्यग्रहे नास्ति वारणावगतेरिह ॥ १०६ ॥

प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तदर्थता ।
तयोरचितिमत्त्वाच्च चैतन्ये कल्प्यते फलम् ॥ १०७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्मप्रबन्धः ।

कूटस्थेऽपि फलं योग्यं राजनीव जयादिकम् ।
तदनात्मत्वहेतुभ्यां क्रियायाः प्रत्ययस्य च ॥ १०८ ॥

आदर्शस्तु यदाभासो मुखाकारः स एव सः ।
यथैवं प्रत्ययादर्शो यदाभासस्तदा ह्यहम् ॥ १०९ ॥

इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात्सदस्मीति च नान्यथा ।
तत्त्वमित्युपदेशोऽपि द्वाराभावादनर्थकः ॥ ११० ॥

श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेदर्थवत्त्वं तदा भवेत् ।
अध्यक्षस्य न चेदिष्टं श्रोतृत्वं कस्य तद्भवेत् ॥ १११ ॥

अध्यक्षस्य समीपे स्याद्बुद्धेरेबेति चेन्मतम् ।
न तत्कृतोपकारोऽस्ति काष्ठाद्यद्वन्न कल्प्यते ॥ ११२ ॥

बुद्धी चेत्तत्कृतः कश्चिन्नन्वेवं परिणामिता ।
आभासेऽपि च को दोपः सति श्रुत्याद्यनुग्रहे ॥ ११३ ॥

आभासे परिणामश्चेन्न रज्ज्वादिनिभत्ववत् ।
सर्पादेश्व तथावोचमादर्शे च मुखत्ववत् ॥ ११४ ॥

नात्माभासत्वसिद्धिश्वेदात्मनो ग्रहणात्पृथक् ।
मुखादेव पृथक्सिद्धिरिह त्वन्योन्यसंश्रयः ॥ ११५ ॥

8. P. 15

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावाभासस्य तदीयता ।
आभासस्य तदीयत्वे ह्यध्यक्षव्यतिरिक्तता ॥ ११६ ॥

नैवं स्वप्ने पृथक्सिद्धेः प्रत्ययस्य दृशेस्तथा ।
रथादेस्तत्र शून्यत्वात्प्रत्ययस्यात्मना ग्रहः ॥ ११७ ॥

अवगत्या हि संव्याप्तः प्रत्ययो विषयाकृतिः ।
जायते स यदाकारः स वाह्यो विषयो मतः ॥ ११८ ॥

कर्मेप्सिततमत्यात्स तद्वान्कायें नियुज्यते ।
आकारो यत्र चापर्यंत करणं तदिहोच्यते ॥ ११९ ॥

यदाभासेन संव्याप्तः संज्ञातेति निगद्यते ।
त्रयमेतद्विविध्यात्र यो जानाति स आत्मवित् ॥

सम्यक्संशयमिध्योक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः ।
एकैवावगतिस्तेषु भेदस्तु प्रत्ययार्पितः ॥ १२१ ॥

आधिभेदाद्यथा भेदो मणेरवगतेस्तथा ।
अशुद्धिः परिणामश्च सर्वे प्रत्ययसंश्रयात् ॥ १२२ ॥

प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहान्यतः ।
आपरोक्ष्यात्तदेषोकमनुमानं प्रदीपवत् ॥ १२३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

किमन्यङ्ग्राहयेत्कश्चित्प्रमाणेन तु केनचित् ।
विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्यस्य शेषतः ॥ १२४ ॥

शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिश्चेदिहोच्यते ।
अध्यक्षस्याप्रसिद्धत्वाच्छ्रन्यतैव प्रसज्यते ॥ १२५ ॥

चेतनस्त्वं कथं देह इति चेन्नाप्रसिद्धितः ।
चेतनस्यान्यतः सिद्धावेवं स्यादन्यहानतः ॥ १२६ ॥

अध्यक्षः स्वयमस्त्येव चेतनस्यापरोक्षतः ।
तुल्य एवं प्रबोधः स्यादन्यस्यासत्त्वत्वादिना ॥

अहमशासिपं चेदमिति लोकस्मृतेरिह ।
करणं कर्म कर्ता च सिद्धास्त्वेकक्षणे किल ॥ १२८ ॥

प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैघ्रथाद्यौगपद्यं विभाव्यते ।
क्रमेण ग्रहणं पूर्व स्मृतेः पश्चात्तथैव च ॥ १२९ ॥

अशासिपमिदं मां चेत्यपेक्षा जायते ध्रुवम् ।
विशेषोऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता ॥ १३० ॥

आत्मनी ग्रहणे चापि त्रयाणामिह संभवात् ।
आत्मन्यासक्तकर्तृत्वं न स्यात्करणकर्मणोः ॥ १३१ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्तुः क्रियया कर्म तत्स्मृतम् ।
अतो हि कर्तृतन्त्रत्वं तस्येष्टं नान्यतन्त्रता ॥ १३२ ॥

शब्दाद्वानुमितैर्वापि प्रमाणाद्वा ततोऽन्यतः ।
सिद्धिः सर्वपदार्थानां स्यादर्श प्रति नान्यथा ॥ १३३ ॥

अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात्प्रमाणेन विनैव वा ।
विना स्वस्य प्रसिद्धिस्तु नाशं प्रत्युपयुज्यते ॥ १३४ ॥

तस्यैवाशत्वमिष्टं चेज्ज्ञानत्वेऽन्या मतिर्भवेत् ।
अन्यस्यैवाज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत् ॥ १३५ ॥

शातता स्वात्मलाभो वा सिद्धिः स्यादन्यदेव वा ।
ज्ञातत्वेऽनन्तरोक्तौ त्वं पक्षी संस्मर्तुमर्हसि ॥ १३६ ॥

सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभश्चेद्यत्नस्तत्र निरर्थकः ।
सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्स्वहेतुभ्यस्तु वस्तुनः ॥ १३७ ॥

ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः सिद्धिर्ज्ञातत्वमुच्यते ।
अध्यक्षाध्यक्ष्ययोः सिद्धिर्ज्ञेयत्वं नात्मलाभता ॥

स्पष्टत्वं कर्मकर्त्रादेः सिद्धिता यदि कल्प्यते ।
स्पष्टतास्पष्टते स्यातामन्यस्यैव न चात्मनः ॥ १३९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

अद्रष्टुर्नैव चान्धस्य स्पष्टीभावो घटस्य तु ।
कर्त्रादेः स्पष्टतेष्टा चेद्रष्टृताध्यक्षकर्तृका ॥ १४० ॥

अनुभूतेः किमन्यस्मिन्स्यात्तवापेक्षया वद ।
अनूभवितरीष्ठा स्यात्सोऽप्यनूभूतिरेव नः ॥ १४१ ॥

अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ १४२ ॥

भूतियां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते ।
सत्त्वं नाशित्वमस्याश्चेत्स कर्तृत्वं तथेप्यताम् ॥

न कश्चिच्चेप्यते धर्म इति चेत्पक्षहानता ।
नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्यादिनिवृत्तयः ॥

न भूतेस्तर्हि नाशित्वं स्वालक्षण्यं मतं हि ते ।
स्वलक्षणावधिर्नाशो नाशोऽनाशनिवृत्तिता ॥ १४५ ॥

अगोरसत्त्वं गोत्वं ते न तु तनोत्वलक्षणम् ।
क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात्सोऽप्यन्याभाव एव ते ॥

भेदाभावेऽप्यभावस्य भेदो नामभिरिष्यते ।
नामभेदैरनेकत्वमेकस्य स्यात्कथं तब ॥ १४७ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस्तस्य कथं गवि ।

नाभावा भेदकाः सर्वे विशेषा वा कथंचन ।
नामजात्यादयो यद्वत्संविदस्तेऽविशेषतः ॥ १४८ ॥

प्रत्यक्षमनुमानं वा व्यवहारे यदिच्छसि ।
क्रियाकारकभेदैस्तदभ्युपेयं ध्रुवं भवेत् ॥ १४९ ॥

तस्मान्नीलं तथा पीतं घटादिर्वा विशेषणम् ।
संविदस्तदुपेयं स्याद्येन चाप्यनुभूयते ॥ १५० ॥

रूपादीनां यथान्यः स्याद्ब्राह्यत्वाड्राहकस्तथा ।
प्रत्ययस्य तथान्यः स्याद्व्यञ्जकत्वात्प्रदीपवत् ॥

अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक्संबन्धः संभविष्यति ।
अध्यक्ष्येण तु दृश्येन मुक्त्वान्यो द्रष्टृदृभ्यताम् ॥

अध्यक्षेण कृता दृष्टिर्दश्यं व्याप्नोत्यथापि वा ।
नित्याध्यक्षकृतः कश्चिदुपकारो भवेद्धियाम् ॥ १५३ ॥

स चोतस्तन्निभत्वं प्राक्संव्याप्तिभ्व घटादिषु ।
यथा लोकादिसंव्याप्तिर्व्यञ्जकत्वाद्धियस्तथा ॥

आलोकस्यो घटो यद्वद्बुद्ध्यारूढो भवेत्तथा ।
धीव्याप्तिः स्याद्धटारोहो धियो व्याप्तौ क्रमो भवेत् ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

. पद्यप्रबन्धः ।

पूर्वं स्यात्प्रत्ययव्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मनः ।
कृत्स्नाध्यक्षस्य नो युक्तः कालाकाशादिवत्क्रमः ॥

विषयग्रहणं यस्य कारणापेक्षया भवेत् ।
सत्येव ग्राह्यशेषे च परिणामी स चित्तवत् ॥ १५७ ॥

अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं बुद्धेरेव विनिश्चयः ।
नाध्यक्षस्याविशेषत्वान्न तस्यास्ति परो यतः ॥

कर्त्रा चेदहमित्येवमनुभूयेत मुक्तता ।
सुखदुःखविनिर्मोको नाहंकर्तरि युज्यते ॥ १५९ ॥

देहादावभिमानोत्थो दुःखीति प्रत्ययो ध्रुवम् ।
कुण्डलीप्रत्ययो यद्वत्प्रत्यगात्माभिमानिना ॥ १६० ॥

बाध्यते प्रत्ययेनेह विवेकेनाविवेकवान् ।
विपर्यासेऽसदन्तं स्यात्प्रमाणस्याप्रमाणतः ॥

दाहच्छेदविनाशेषु दुःखित्वं नान्यथात्मनः ।
नव ह्यन्यस्य दाहादावन्यो दुःखी भवेत्क्वचित् ॥

अस्पर्शत्वाददेहत्वान्नाहं दाह्यो यतः सदा ।
तस्मान्मिथ्याभिमानोत्थं मृते पुत्रे मृतिर्यथा ॥ १६३ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

कुण्डल्यहमिति ह्येतद्वाध्येतैव विवेकिना ।
दुःखीति प्रत्ययस्तद्वत्केवलाहंधिया सह ॥ १६४ ॥

सिद्धे दुःखित्व इष्टं स्यात्तच्छक्तिश्छन्दसात्मनः ।
मिथ्याभिमानतो दुःखी तेनार्थापादनक्षमः ॥

अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शमचलश्चलनादि च ।
अविवेकात्तथा दुःखं मानसं चात्मनीक्षते ॥ १६६ ॥

विवेकात्मधिया दुःखं नुद्यते चलनादिवत् ।
अविवेकस्वभावेन मनो गच्छत्यनिच्छतः ॥

तदा नु दृश्यते दुःखं नैवल्ये नैव तस्य तत् ।
प्रत्यगात्मनि तस्मात्तद्दुःखं नैवोपपद्यते ॥ १६८ ॥

त्वंसतोस्तुल्यनीडत्वान्नीलाश्वयदिदं भवेत् ।
निर्दुःखवाचिना योगात्त्वंशब्दस्य तदर्थता ॥

प्रत्यगात्माभिधानेन तच्छब्दस्य युतेस्तथा ।
दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यं स्यात्प्रत्यगात्मनि ॥ १७० ॥

स्वार्थस्य ह्यप्रहाणेन विशिष्टार्थसमर्पकौ ।
प्रत्यगात्माचगत्यन्तौ नान्योऽर्थोऽर्थाद्विरोध्यतः ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

नवबुद्ध्यपहाराद्धि स्वात्मानं दशपूरणम् ।
अपश्यञ्ज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥ १७२ ॥

अविद्याबद्धचक्षुष्वात्कामापहृतधीः सदा ।
विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा ॥ १७३ ॥

दशमस्त्वमसीत्येवं तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ।
स्वमात्मानं विजानाति कृत्स्नान्तःकरणेक्षणम् ॥

इदं पूर्वमिदं पश्चात्पदं वाक्यं भवेदिति ।
नियमो नैव वेदेऽस्ति पदसांगत्यमर्थतः ॥ १७५ ॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततो वाक्यार्थबोधनम् ।
वाक्ये हि श्रूयमाणानां पदानामर्थसंस्मृतिः ॥

यदा नित्येषु वाक्येषु पदार्थस्तु विविच्यते ।
वाक्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते ॥

अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थस्मरणाय तु ।
स्मृत्यभावे न वाक्याथों ज्ञातुं शक्यो हि केनचित् ॥

तत्त्वमस्यादिवाक्येषु त्वंपदार्थाविवेकतः ।
व्यज्यते नैव वाफ्यार्थी नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ॥ १७९ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री

अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विवेकाय नान्यथा ।
त्वंपदार्थविवेके हि पाणावर्पितबिल्ववत् ॥ १८० ॥

वाक्यार्थो व्यज्यते चैवं केवलोऽहंपदार्थतः ।
दुःखीत्येतदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात् ॥ १८१ ॥

तत्रैवं संभवत्यर्थे श्रुतहानाश्रुतार्थधीः ।
नैव कल्पयितुं युक्ता पदवाक्यार्थकोविदैः ॥ १८२ ॥

प्रत्यक्षादीनि बाधेर कृष्णलादिषु पाकवत् ।
अक्षजादिनिभैरेतैः कथं स्याद्वाक्यबाधनम् ॥ १८३ ॥

दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने निर्दुःखीति न जायते ।
प्रत्यक्षादिनिभत्वेऽपि वाक्यान्न व्यभिचारतः ॥

स्वप्ने दुःख्यहमध्यासं दाहच्छेदादिहेतुतः ।
तत्कालभाविभिर्वाक्यैर्न बाधः क्रियते यदि ॥ १८५ ॥

समाप्तेस्तर्हि दुःखस्य प्राक्व तद्बाध इप्यताम् ।
न हि दुःखस्य संतानो भ्रान्तेर्वा हृदयते क्वचित् ॥

प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्यस्मीत्यस्य बाधया ।
दशमं नवमस्येव वेद चेदविरुद्धता ॥ १८७ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद्भवति नान्यतः ।
वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥ १८८ ॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः स्मर्यते ध्रुवम् ।
एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ॥ १८९ ॥

सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् ।
दशमस्त्वमसीत्यस्माद्यथैवं प्रत्यगात्मनि ॥ १९० ॥

प्रबोधेन यथा स्वामं सर्वदुःखं निवर्तते ।
प्रत्यगात्मधिया तद्वद्दुःखित्वं सर्वदात्मनः ॥

कृष्णलादी प्रमाजन्म तदन्यार्थमृदुत्वतः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्येषु न त्वेवमविरोधतः ॥ १९२ ॥

वाक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिञ्ज्ञातार्थे तदसिद्वयम् ।
स्वमर्थे सत्यसाहाय्याद्वाक्यं नोत्पादयेत्प्रमाम् ॥

तत्वमोस्तुल्यनीडार्थमसीत्येतत्पदं भवेत् ।
तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छब्दार्थस्त्वमस्तथा ॥

दुःखित्वात्प्रत्यगात्मत्वं वारयेतामुभावपि ।
एवं च नेति नेत्यर्थं गमयेतां परस्परम् ॥ १९५ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

एवं तत्त्वमसीत्यस्य गम्यमाने फले कथम् ।
अप्रमाणत्वमस्योक्त्वा क्रियापेक्षत्वमुच्यते ॥ १९६ ॥

तस्मादाद्यन्तमध्येषु कुर्वित्येतद्विरोध्यतः ।
न कल्प्यमश्रुतत्वाच्च श्रुतत्यागोऽप्यनर्थकः ॥

यथानुभूयते तृप्तिर्भुजेर्वाक्यान्न गम्यते ।
वाक्यस्य विधृतिस्तद्वगोशकृत्पायसीक्रिया ॥

सत्यमेवमनात्मार्थवाक्यात्पारोक्ष्यबोधनम् ।
प्रत्यगात्मनि न त्वेवं संख्याप्राप्तिवदध्रुवम् ॥

स्वयंवेद्यत्वपर्यायः स्वप्रमाणक इप्यताम् ।
निवृत्ताविदमः सिद्धः स्वात्मनोऽनुभवश्च नः ॥ २०० ॥

बुद्धीनां विषयो दुःखं नो यस्य विषया मताः ।
कुतोऽस्य दुःखसंबन्धो दृशेः स्यात्प्रत्यगात्मनः ॥

दृशिरेवानुभूयेत स्वेनैवानुभवात्मना ।
तदाभासतया जन्म धियोऽस्यानुभवः स्मृतः ॥ २०२ ॥

अशनायादिनिर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस्त्वमेव सः ।
श्रोतव्यादि तवेत्येतद्विरुद्धं कथमुच्यते ॥ २०३ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । सेत्स्यतीत्येव चेत्तत्स्याच्छ्रवणादि तदा भवेत् ।

मोक्षस्यानित्यतैथं स्याद्विरोधे नान्यथा वचः ॥ २०४ ॥

श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदो यदीष्टः स्याद्भवेदिदम् ।
इष्टार्थकोप एवं स्यान्न युक्तं सर्वथा वचः ॥

सिद्धो मोक्षोऽहमित्येव ज्ञात्वात्मानं भवेद्यदि ।
चिकीर्षुर्यः स मूढात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्यपि ॥

न हि सिद्धस्य कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता ।
उभयालम्बनं कुर्वन्नात्मानं वञ्चयत्यपि ॥ २०७ ॥

सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतद्वस्तुमात्रं प्रदइर्यते ।
श्रोतुस्तथात्वविज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात्कथं त्विति ॥

कर्ता दुःख्यहमस्मीति प्रत्यक्षेणानुभूयते ।
कर्ता दुःखी च मा भूवमिति यतो भवेत्ततः ॥ २०९ ॥

तद्विज्ञानाय युक्त्यादि कर्तव्यं श्रुतिरब्रवीत् ।
कर्तृत्वाद्यनुवादेन सिद्धत्वानुभवाय तु ॥ २१० ॥

निर्दुःखो निष्क्रियोऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि ।
गृहीत्वैव विरुद्धार्थमादध्यात्कथमेव सः ॥ २११ ॥

-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

सकामः सक्रियोऽसिद्ध इति मेऽनुभवः कथम् ।
अतो मे विपरीतस्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ २१२ ॥

इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये ।
प्रमाणेन विरोधी यः सोऽत्रार्थः प्रश्नमर्हति ॥ २१३ ॥

अहं निर्मुक्त इत्येव सदसीत्यन्यमानजः ।
प्रत्यक्षाभासजन्यत्वाद्दुःखित्वं प्रश्नमर्हति ॥ २१४ ॥

पृष्टमाकादक्षितं वाच्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ।
कथं हीदं निवर्तेत दुःखं सर्वात्मना मम ॥ २१५ ॥

इति प्रश्नानुरूपं यद्वाच्यं दुःख निवर्तकम् ।
श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का प्रामाण्ये सति विद्यते ॥

तस्मादात्मविमुक्तत्वं प्रत्याययति तद्वचः ।
वक्तव्यं तत्तथार्थं स्याद्विरोधेऽसति केनचित् ॥

इतोऽन्योऽनुभवः कश्चिदात्मनो नोपपद्यते ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातारमिति श्रुतेः ॥ २९८ ॥

त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् ।
साधनत्वं व्रजत्येव शान्तो दान्तानुशासनात् ॥ २१९ ॥

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । त्वमर्थं प्रत्यगात्मानं पश्येदात्मानमात्मनि ।

वाक्यार्थे तत आत्मानं सर्वे पश्यति केवलम् ॥ २२० ॥

सर्वमात्मेति वाक्यार्थं विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः ।
असत्त्वे ह्यन्यमानस्य विधिस्तं योजयेत्कथम् ॥

तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानान्नोर्ध्वं कर्मविधिर्भवेत् ।
न हि ब्रह्मास्मि कर्तेति विरुद्धे भवतो धियो ॥ २२२ ॥

ब्रह्मास्मीति च विद्येयं नैव कर्तेति बाध्यते ।
सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजातया ॥ २२३ ॥

शास्त्राद्ब्रह्मास्मि नान्योऽहमिति बुद्धिर्भवेद्दृढा ।
यदा युक्ता तदैवंधर्यथा देहात्मधीरिति ॥ २२४ ॥

सभयादभयं प्राप्तस्तदर्थं यतते च यः ।
स पुनः सभयं गन्तुं स्वतन्त्रश्चेन्न हीच्छति ॥ २२५ ॥

यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधौ कुतः ।

पदार्थाशानबुद्धस्य वाक्यार्थानुभवार्थिनः ।
अतः सर्वमिदं सिद्धं यत्प्रागस्माभिरीरितम् ॥ २२६ ॥

यो हि यस्माद्विरक्तः स्यान्नासौ तस्मै प्रवर्तते ।
लोकत्रयाद्विरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते ॥ २२७ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री

धया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यचुमिच्छति ।

मृष्टान्नध्वस्ततृइ जानन्नामूढस्तजिघत्सति ॥ २२८ ॥
वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् ।
उज्जहारालिवद्यो नस्तस्मै सद्गुरवे नमः ॥ २२९ ॥
भेषजप्रयोगप्रकरणम् ॥

प्रयुज्य तृष्णाज्वरनाशकारणं
चिकित्सितं ज्ञानविरागभेषजम् ।
न याति कामज्वरसंनिपातजां
शरीरमालाशतयोगदुःखिताम् ॥ १ ॥

अहं ममेति त्वमनर्थमीहसे
परार्थमिच्छन्ति तवान्य ईहितम् ।
न तेऽर्थबोधो न हि मेऽस्ति चार्थिता
ततश्च युक्तः शम एव ते मनः ॥ २ ॥

यतो न चान्यः परमात्सनातना- सदैव तृप्तोऽहमतो न मेऽर्थिता । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

सदैव तृप्तश्च न कामये हितं यतस्व चेतः प्रशमाय तेऽधिकम् ॥ ३ ॥ पडूर्मिमालाभ्यतिवृत्त एव यः स एव चात्मा जगतश्च नः श्रुतः । प्रमाणतश्चापि मया प्रवेद्यते मुधैव तस्माश्च मनस्तवेहितम् ॥ ४ ॥ .

त्वयि प्रशान्ते न हि चास्ति भेदधी-
येतो जगन्मोहमुपैति मायया ।
ग्रहो हि मायाप्रभवस्य कारणं
प्रहाद्विमोके न हि सास्ति कस्यचित् ॥ ५ ॥

न मेऽस्ति मोहस्तव चेष्टितेन हि
प्रयुद्धतत्वस्त्वसितो ह्यविक्रियः ।
न पूर्वतत्त्वोत्तरभेदता हि नो
वृथैव तस्माच्च मनस्तवेहितम् ॥ ६ ॥

यता नित्योऽहमतो न चान्यथा
विकारयोगे हि भवेदनित्यता ।
सदा प्रभातोऽहमतो हि चाहयो
विकल्पितं चाप्यसदित्यवस्थितम् ॥ ७ ॥

N. P. 16 E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

अभावरूपं त्वमसीह हे मनो
निरीक्ष्यमाणे न हि युक्तितोऽस्तिता ।
सतो ह्यनाशादसतो ऽप्यजन्मतो
द्वयं च चतस्तव नास्तितेप्यते ॥ ८ ॥

द्रष्टा च दृश्यं च तथा चं दर्शनं
भ्रमस्तु सर्वस्तव कल्पितो हि सः ।
शेश्च भिन्नं न हि दृभ्यमीक्ष्यते
स्वपन्प्रबोधेन तथा न भिद्यते ॥ ९ ॥

विकल्पना वापि तथाद्वया भवे-
दवस्तुयोगात्तदलातचक्रवत् ।
न शक्तिभेदोऽस्ति यतो न चात्मनां
ततोऽद्वयत्थं श्रुतितोऽवसीयते ॥ १० ॥

मिथच मिना यदि ते हि चेतनाः
क्षयस्तु तेषां परिमाणयोगतः ।
ध्रुवो भवेद्भेदवतां हि दृष्टतो
जगत्क्षयश्चापि समस्तमोक्षतः ॥ ११ ॥

न मेऽस्ति कश्चिन्न च सोऽस्मि कस्यचि तोऽद्वयोsहं न हि चास्ति कल्पितम् । i CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः ।

अकल्पितश्चास्मि पुरा प्रसिद्धितो विकल्पनाया द्वयमेव कल्पितम् ॥ १२ ॥

विकल्पना चाप्यभवे न विद्यते
सदन्यदित्येवमतो न नास्तिता ।
यनः प्रवृत्ता तव चापि कल्पना
पुरा प्रसिद्धेर्न च तद्धि कल्पितम् ॥ १३ ॥

असद्दयं तेऽपि हि यद्यदीक्ष्यते न दृष्टमित्येव न चैव नास्तिता । . यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पना विचारवद्वापि तथाद्वयं च सत् ॥ १४ ॥

सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितं
विचारहेतोर्यदि तस्य नास्तिता ।
विचारहानाच्च तथैव संस्थितं
न चेत्तदिष्टं नितरां सदिष्यते ॥ १५ ॥

असत्समं चैव सदित्यपीति चे-
दनर्थवत्त्वान्नरश्टङ्गतुल्यतः ।
अनर्थवत्त्वं त्वसति कारणं
न चैव तस्मान्न विपर्ययेऽन्यथा ॥ १६ ॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री

असिद्धितश्चापि विचारकारणा-
हूयं च तस्मात्प्रसृतं च मायया ।
श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तितः
प्रसिध्यतीत्थं न तु युज्यतेऽन्यथा ॥ १७ ॥

विकल्पनाश्चापि विधर्मकं श्रुतेः
पुरा प्रसिद्धेश्ध विकल्पितोऽद्वयम् ।
न चेति नेतीति यथा विकल्पितं
निषिध्यते ऽत्राप्यविशेषसिद्धये ॥ १८ ॥

अकल्पिते ऽप्येवमजेऽद्वये ऽक्षरे
विकल्पयन्तः सदसच्च जन्मभिः ।
स्वचित्तमायाप्रभवं च ते भवं
जरां च मृत्युं च नियान्ति संततम् ॥ १९ ॥

भवाभवत्वं तु न चेदवस्थिति-
र्न चास्य चान्यस्थितिजन्म नान्यथा ।
सतो ह्यसत्त्वादसतश्च सत्त्वतो
न च क्रियाकारकमित्यतोऽप्यजम् ॥ २० ॥

अकुर्वदिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्यकारकम् । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

पद्यप्रबन्धः । सतोऽविशेषादसतश्च सच्च्युती तुलान्तयोर्यद्वदनिश्चयान हि ॥ २१ ॥

न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः
कथं भवः स्यात्सदसद्व्यवस्थिती ।
विभक्तमेतद्दुयमप्यवस्थितं
न जन्म तस्माच्च मनो हि कस्यचित् ॥ २२ ॥

अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो
प्रवीमि नार्थस्तव चेष्टितेन मे ।
न हानवृद्धी न यतः स्वतोऽसतो
भवोऽन्यतो वा यदि वास्तिता तयोः ॥ २३ ॥

धुवा ह्यनित्याच न चान्ययोगिनो
मिथश्च कार्य न च तेषु युज्यते ।
अनो न कस्यापि हि किंचिदिष्यते
स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥

समं तु तस्मात्सततं विभातव-
द्द्याद्विमुक्तं सदसद्विकल्पितात् ।
निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु युद्धिमा-
नशेषनिर्वाणमुपैति दीपवत् ॥ २५ ॥

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्र

अवेद्यमेकं यदनन्यवेदिनां
कुतार्किकाणां च सुवेद्यमन्यथा ।
निरीक्ष्य चेत्थं त्वगुणग्रहोऽगुणं
न याति मोहं ग्रहदोषमुक्तितः ॥ २६ ॥

अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इष्यते
विमोहबुद्धेर्ग्रह एव कारणम् ।
ग्रहोऽप्यहेतुस्त्वनलस्त्वनिन्धनो
यथा प्रशान्ति परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥

विमथ्य वेदोदधितः समुद्धृतं
सुरैर्महाब्धेस्तु यथा महात्मभिः ।
तथामृतं ज्ञानमिदं हि यैः पुरा
नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यैः ॥ २८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ उपदेशसहस्रयां पद्यप्रबन्धः समाप्तः ॥ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

॥ ॥ eft: ॥ विवेकचूडामणिः

श्लोकानुक्रमणिका ।
॥

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

॥ श्रीः ॥ ॥ श्लोकानुक्रमणिका ॥ पृष्ठम् पृष्ठम् अ अतः परं ब्रह्म सद०

अकर्ताहमभोक्ताहम्

अतः पृथङ् नास्ति

अकृत्या दृश्यविलयं

अतः प्रमादान्न परो

अकृत्वा शत्रुसंहारं

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां

अखण्डनित्याद्वय •

अतः समाधत्स्व यते

अखण्ड बोधात्मनि १०२ अतस्तौ मायया क्लृप्तौ १०९ अखण्डानन्दमात्मानं ८४ अतस्मिंस्तद्बुद्धिः

अजरममरमस्ता ० ८३ अतीताननुसंधानं

अजो नित्य इति ब्रूते

अतीव सूक्ष्मं परमा०

अज्ञानमालस्यजडत्व

अतो नायं परात्मा

अज्ञानमूलोऽयमनात्म

अतोऽभिमानं त्यज . अज्ञानयोगात्परमात्मनः

अतो विचारः

अज्ञान सर्पदष्टस्य १३ अतो विमुक्त्यै

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्नि • وی अतोऽस्य जीवभावोऽपि

अज्ञानहृदयग्रन्थेविं ८५ अत्यन्तकामुकस्यापि

-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्ठम् पृष्ठम् अत्यन्तवैराग्यवतः

अन्तः श्रितानन्तदुरन्त

अवात्मत्वं दृढीकुर्वन्

अन्तः स्वयं चापि

अत्रानात्मन्यहमिति

अन्तर्बहिः स्वं स्थिर

अत्रात्मबुद्धिं त्यज

अन्तरस्यागो बहि०

अत्राभिमानादह •

अन्धत्यमन्दत्व

अवैव सत्त्वात्मनि

अन्नदान विसर्गाभ्या०

अथ ते संप्रवक्ष्यामि

२५.

अपि कुर्वन्नकुर्वाणः

अथात आदेश इति

अभावना वा विप०

अधिकारिणमाशास्ते अभ्यस्तस्य कुतः सत्त्वं

अमृतत्वस्य नाशास्ति अयं स्वभावः

अध्यासदोपात्पुरु०

अयमात्मा नित्य

अनन्यत्यमधिष्ठानात्

अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा अनात्मवासनाजाले . अनादिकालोऽयमहं अनादित्वमविद्यायाः

अयोऽग्नियोगादिव अर्थस्य निश्वयो

.

५.

अविज्ञाते परे तत्त्वे

अविद्याकामकर्मादि

अविनाशी वा अरे

अनादेरपि विध्वंसः

अव्यक्तनाम्नी परमेश

अनिरूप्यस्वरूपं यत्

अव्यक्तमेतत्रिगुणै ० .

अनुक्षणं यत्परिहृत्य

अव्यक्तादिस्थूल

अनुव्रजच्चित्प्रतिविम्ब ३८ अशरीरं सदा सन्तं

अन्तःकरणमेतेषु

असङ्गचिद्रूपममुं

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् असङ्गोऽहमनङ्गोऽहम् असत्कल्पो विकल्पो असत्पदार्थानुभ असन्निवृत्तौ तु ९५ अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या

८१ अहिर्बियनीवायं

१०१ अहेयमनुपादेयं

४२ अहेयमनुपादेयं

असौ स्वसाक्षिको

आ अस्तभेद मनपास्त ५३ आकाशवत्कल्पविदू०

अस्ति कश्चित्स्वयं २५ आकाशवन्निर्मल

अस्तीति प्रत्ययो यश्र

आत्मानात्मविवेकः

अस्त्युपायो महान्

आत्मार्थत्वेन हि

अस्थूलमित्येतदस • ५१ आदौ नित्यानित्य

अहंकर्तर्यस्मिन्नहमिति ६१ आनन्दप्रतिविम्ब

अहंकारः स विज्ञेयः २१ आनन्दमयकोशस्य

अहंकारग्रहान्मुक्तः ६० आपातवैराग्यवती

अहंकारादिदेहान्तान् ७ आतोकिं म्वननं अहंकारादिदेहान्ता २६ आरूढशक्तेरहमा

अहंपदार्थस्त्वहमा ५९ आरोपितं नाश्रयदूपकं

अबुद्धचैव मोहिन्या

आवरणस्य निवृ०

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां

अहंभावस्य देहे

आद्यां छिन्दि विपो०

अहं ममेति प्रथितं

इ

अहं ममेति यो भावो ५५ इतः को न्वस्ति =-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्ठम् पृष्ठम् इति गुरुवचनाच्छु.

ए इति नतमवलोक्य

एकमेव सदनेक

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं

एकात्मके परे तत्त्वे

इत्थं विपश्चित्सद

एकान्तस्थितिरिन्द्रियो०

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य

एतत्रितयं दृष्टं

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्म० इष्टानिष्टार्थसंप्राप्तौ

एतमच्छिन्नया नृत्या

एतयोर्मन्दता यत्र

ई ईश्वरो वस्तुतत्त्वो उ उक्तमर्थमिममात्मनि एताभ्यामेव शक्तिभ्यां

एतावुपाधी परजीवयो ०

एवं विदेहकैवल्यं

एप स्वयं ज्योतिर ०

उच्छवास निःश्वास उद्धरेदात्मना उपसीदेद्गुरुं प्राशं

एप स्वयंज्योतिरशे: وو ४ एप्रावृतिर्नाम

の एषोऽन्तरात्मा पुरुषः

उपाधितादात्म्य

उपाधिभेदात्स्वय ऐ ७२ ऐक्यं तयोर्लक्षितयोर्न

उपाधिरायाति स एव

क उपाधिसंबन्धवशात्

कंचित्कालं समाधाय

९.४

उभयेषामिन्द्रियाणां

कः पण्डितः सन्सदः

ऋ कथं तरेयं भवः :. ऋणमोचनकर्तारः ११ कबलितदिननाथे

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् कर्ता वा कारयिता कर्तृत्वभोक्तृत्व खलत्य कर्मणा निर्मितो देहः पृष्ठम्

क्षीरं क्षीरे यथा क्षितं

क्षुषां देहव्यथां त्यक्त्वा

ग कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिः ३३ गच्छंस्तिष्ठनुपवि●

कल्पार्णव इवात्यन्त ८१ गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्

कस्तां परानन्द कामः क्रोधो लोभ

गुरुरेष सदानन्द

घ कामान्नी कामरूपी

घटं जलं तद्गतमर्क

कार्यप्रवर्धनाद्वीज

घटकलशकुसूल

किं हेयं किमुपादेयं

घटाकाशं महाकाश

किमपि सततबोध

घंटे नष्टे यथा व्योम

कुल्यायामथ नयां

घटोदके विम्बितमर्क

कृपया श्रूयतां घटोऽयमिति विज्ञातुं

केनापि मृद्भिन्नतया

च को नाम बन्धः

चलत्युपाधी प्रतिबिम्ब •

कोशैरन्नमयाद्यैः

चित्तमूलो विकल्पो

क्रियानाशे भवेचिन्ता ६४ चित्तस्य शुद्धये

क्रियान्तरासक्तिम

चिदात्मनि सदानन्दे

क्रियासमभिहारेण

चिन्ताशून्यमदेन्य०

कगतं केन वानीतं छ

क्वचिन्मूढो विद्वान्

छायया पृष्णं वा

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्ठम् पृष्ठम् छायाशरीरे प्रति ० ३३ ज्ञानोदयात्पुरारब्धं

छायेव पुंसः परि ज जन्तूनां नरजन्म जन्मवृद्धिपरिणत्य

त तच्चैवालापनये

तटस्थिता बोधयन्ति

ततः श्रुतिस्तन्मननं

जलं पङ्कवादस्प

ततः स्वरूपविभ्रंशो

जलादिसंपर्कवशात्

तत आत्मा सदानन्दो

जले वापि स्थले वापि

ततस्तु तौ लक्षणया

जहि मलमयकोशे

ततो विकाराः प्रकृते जाग्रत्स्वप्रसुपुसि

ततोऽद्दमादेर्विनिः

जातिनी तिकुल गोत्र

तत्त्वं पदाभ्यामभि०

जीवतो यस्य कैवल्यं

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थ

५.७

जीवत्यं न ततोऽन्यत्तु

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तत्

जीवन्नेव सदा मुक्तः १०६ तथा वदन्तं शरणा

ज्ञ तदात्मानात्मनोः सम्य०

ज्ञाता मनोहंकृति

तद्वत्परे ब्रह्मणि

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्य

तद्वद्देद्दादिबन्धेभ्यो

ज्ञाते वस्तुन्यपि बल

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक्

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं

तन्मनः शोधनं कार्य

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य

तमसा प्रस्तबद्धानात्

ज्ञानेन्द्रियाणि च

तमस्तमः कार्य

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् तमाराध्य गुरुं ८ दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो

तमो द्वाभ्यां रजः तयोर्विरोधोऽयमुपाधि

देवदत्तोऽहमित्ये •

देहं धियं चियतिबिम्ब YY तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुद ७९ देहतद्धर्मतत्कर्म

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन १३ देहप्राणेन्द्रियमनो

तस्मादहंकारमिमं ६२ देहस्य मोक्षो नो

तस्मान्मनः कारणमस्य

देहात्मधीरेव

ताभ्यां प्रवर्धमाना सा

देहात्मना संस्थित:

तिरोभूते स्वात्मन्यमल •

देहादिनिष्ठाश्रम

तूष्णीमवस्था पर १०२ देहादिब्रह्मपर्यन्ते

तेजसीय तमो यत्र ८१ देहादिसंसक्तिमतो

त्यजाभिमानं कुल ६० देहादिसर्वविपये

त्वमांसमेदोस्थि ३२ देहेन्द्रियप्राणमनो

सरुधिरस्नायु १७ देहेन्द्रियप्राण

त्वमहमिद मितीयं

देहेन्द्रियादावसति

द देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये

दिगम्बरो वापि च १०४ देहेन्द्रियेष्वहंभाव

दुर्लभं त्रयमेवे

३. देहोऽयमन्नभवनो

दुर्वारसंसार ८ देहोऽहमित्येव

दृश्यं प्रतीतं प्रवि ६४ दोषेण तीव्रो विषयः

दृश्यस्याग्रहणं

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्ठम् पृष्ठम् द्रदर्शन याद

न योगेन न सांख्येन

घ न साक्षिणं साक्ष्य ०

धन्योऽसि कृत • धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं धीमात्रकोपाधि

न हि प्रबुद्धः प्रतिभास

न हास्ति विश्व

नास्त्यविद्या

न नारायणोऽहं नरकान्त

न किंचिदत्र पश्यामि

नास्ति निर्वासनान्मौ ०

न विद्यते नो विषयैः

नास्त्रैर्न शस्त्रैर-

न गच्छति विना

नाहं जीवः परं ब्रह्मे :

न जायते नो म्रियते

नादमिदं नाहमदो

न तस्य मिध्यार्थ = निगद्यतेऽन्तःकरणं

न तु देहादिसत्यत्व

निगृह्य शत्रोरहम

न देशकालासन

नित्यं विभुं सर्वगतं

न नभो घटयोगेन

नित्याद्वयाखण्डचि : 66 न विरोधो न चोत्पत्तिः १०९ निदिध्यासनशीलस्य न प्रत्यब्रह्मणोर्भेदं ८७ निद्राकल्पितदेश न प्रमादादनर्थोऽन्यो ६५ निद्राया लोकवार्ताया

नमस्तस्मै सदेकस्मै

नियमितमनसा मुं

न मे देहेन संबन्धो ९७ निरन्तराभ्यासवशात्

न मे प्रवृत्तिर्न च मे नमो नमस्ते गुरवे

निरस्तमायाकृत

९५ निरस्तरागा निरपास्त

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् निरुपममनादितत्त्वं निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं ९६ पाणिपादादिमान्

पाषाणवृक्षतॄण

निर्धनोऽपि सदा निर्विकल्पकमनल्प निर्विकल्पकसमाधिना १०५ पुण्यानि पापानि

५३.

पूर्व जनेरपि मृतेः ७४ प्रकृतिविकृतिभिन्नः

निष्क्रियो ऽस्म्यविका १०० प्रकृति विकृतिशून्यं

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न ५० प्रज्ञानघन इत्यात्म

नैवात्मापि प्राण ०

प्रशावानपि पण्डितोऽपि

नैवायमानन्दमयः

प्रतीतिर्जीवजगतोः

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु १०६ प्रत्यगेकरसं पूर्णम्

प प्रबोधे स्वमवत्सर्व

पञ्चानामपि कोशानां ४३ प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां

पञ्चानामपि कोशानाम् ३१ प्राचीनवासनावेगात्

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः १७ प्राणापानव्यानोदान

पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव

प्रारब्धं पुष्यति वपुः

पठन्तु शास्त्राणि ४ प्रारब्धं बलवत्तरं

पत्रस्य पुष्पस्य

प्रारब्धं सिध्यति तदा

पथ्यमौषधसेवा १२ प्रारब्धकर्मपरिकल्पि :

परस्परांशैर्मिलितानि १५ प्रारब्धसूत्रप्रथितं

परावरैकत्वविवेक य परिपूर्णमनाद्यन्तम् ९१ बन्ध मोक्षम

S. P. 17 E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्टम् पृष्ठम् बन्धो मोक्षश्व तृतिश्च

भ . बहिस्तु विषयैः सङ्ग०

भवानपीदं परतच्यमा ०

बाह्मानुसंधिः परि०

भानुप्रभासंजनिताभ्र

बाह्ये निरुद्धे मनसः

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि

ब्राह्येन्द्रियैः स्थूल

भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु

बीजं संसृतिभूमिजल्य बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः

भ्रान्तस्य यद्यद्भूमतः

३८ भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य

बुद्धिर्विनष्टा गलिता

भ्रान्तिकल्पितजगत्

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं

म बुद्धी गुहायां सदस ५५ मजास्थिमेदः पल

ब्रह्मण्युपरतः शान्तो . मनः प्रसूते विषयान

ब्रह्मप्रत्ययसंततिः

मनो नाम महाव्याघ्रो

ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै

मनोमयो नापि भवेत्

ब्रह्माकारतया

मन्दमध्यमरूपापि

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोः

मय्यखण्डसुखाम्भोधी

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता ७८ मस्तकन्यस्तभारादेः

ब्रह्मानन्द निधिर्महा ६१ महामोहग्राह

ब्रह्मानन्दरसानु० ९ महास्वने मायाकृत

ब्रह्मानन्दरसास्वाद

ब्रह्माभिन्नत्व विज्ञानं

मातापित्रोर्मलोद्भूतं माभैष्ट विद्वन्

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव ४७ मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षो

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् मायामात्रमिदं द्वैतं

यत्परं सकलवा गगोचरं

माया मायाकार्य

यत्र कापि विशीर्ण

मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु

यत्र प्रविष्टा विषयाः

मिश्रस्य सत्त्वस्य २४ यत्र भ्रान्त्या कल्पितं

नुखादिपीकामिव

मैत्र जगदाभासो

मृत्कार्य सकलं घटादि

यत्सत्यभूतं निजरूप

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो

यथा प्रकृष्टं शैवालं

मेधावी पुरुषो ५ यथा यथा प्रत्यगव •

मोक्षकारणसामन्यां の यथा सुवर्ण पुटपाक

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि

यदा कदा वापि विप०

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो

यदिदं सकलं विश्रं

यदि सत्यं भवेद्विश्वं

मोहं जहि महामृत्युं

यद्बोद्धव्यं तवेदानी

मोह एव महामृत्यु:

यदुत्तरोत्तराभावः

य द्विभाति सदनेकधा

यः पश्यति स्वयं २५ यस्त्वयाद्य कृतः

एषु मूढाविषयेषु

यस्मिन्नस्ताशेष

यच्चकास्त्यनपरं

यस्य संनिधिमात्रेण

यतिरसदनुसंधि

यस्य स्थिता भवेत्

यत्कटाक्षशशि

यावत्स्यारस्वस्य

यत्कृतं स्वमवेलायां

८.

याबद्भान्तिस्तावदेव

-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्ठम् पृष्ठम् यावद्वा यत्किंचिद्विप ६१ यागादिपञ्च श्रवणादि

येन विश्वमिदं व्यासं

वाग्वैखरी शब्दझरी

योगस्य प्रथमं द्वारं

वाचं नियच्छात्मनि

योऽयं विज्ञानमयः

वाचा वक्तुमशक्यमेव

योऽयमात्मा स्वयं

वायुनानीयते मेघः

यो वा पुरैपोऽहमिति

वासनानुदयो भोग्ये

यो विजानाति सकलं

वासनावृद्धितः कार्य

र विकारिणां सर्व

वेर्यथा कर्मणि सा

विक्षेपशक्ति विजयो

ल विक्षेपशक्ती रजसः

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि

विज्ञात आत्मनो

लक्ष्यालक्ष्यगतिं

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य

लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं

विद्याफलं स्यादसतो

लब्ध्वा कथंचिन्नरजन्म ३ विद्वान्स तस्मा उप०

लीनधीरपि जागर्ति ८६ विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य

लोकवासनया जन्तोः

विमानमालम्ब्य

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा

विलक्षणं यथा ध्वान्तं

व विवेकवैराग्यगुणा •

वक्तव्यं किमु विद्यते

विवेकिनो विरक्तस्य

५.

वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिन्

विशुद्धमन्तः करणं

वस्तुस्वरूपं स्फुट

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् विशोक आनन्दघनो

शल्यराशिर्मोस लिप्तो

विषमविषयमार्गे

शवाकारं यावद्भजति

विषयाख्यग्रहो येन

शान्तसंसारकलनः

विषयाणामानुकूल्ये

शान्ता महान्तो

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा

शान्तो दान्तः पर०

विपयाशामहा●

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य

विषयेष्वाविशश्चेतः ६५ शुद्धाद्वयब्रह्म

वीणाया रूपसौन्दर्य १२ शृणुष्वावहितो

वेदशास्त्रपुराणानि

शैलूषो वेपसद्भावा •

वेदान्तसिद्धान्त

श्रद्धाभक्तिध्यान

वेदान्तार्थविचारेण १० श्रुतिप्रमाणैकमतेः

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं

श्रुतिस्मृतिन्याय

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य वैराग्यस्य फलं बोधः

श्रुतेः शतगुणं विद्या

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या

वैराग्यान परं सुखस्य

प व्यामबुद्धचा विनिर्मुक्तः ८९ पद्मिरूर्मिभिरयोगि

स श शब्दजालं महारण्यं

संन्यस्य सर्वकर्माणि Y शब्दादिभिः पञ्चभिरेव

संलक्ष्य चिन्मात्रतया

शमादिषट्क ६ संसार कारागृहमोक्ष

शरीरपोषणार्थी

संसारबन्धविच्छित्ये

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

विवेकचूडामणिः । पृष्टम् पृष्ठम् संसाराध्वनि ताप

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः संसिद्धस्य फलं सकलनिगमचूडा

सन्नाप्यसन्नाप्यु०

समाधिनानेन

सततविमलबोधानन्द

समाधिना साधु

सति सक्तो नरो

समाहितान्तःकरणः

सत्त्वं विशुद्धं जल

समाहितायां सति

सत्यं ज्ञानमनन्तं

समाहिता ये प्रवि०

सत्यं यदि स्याजग

समूलकृत्तोऽपि

सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्

समूलमेतत्परिदह्य

सत्याभिसंधानरतो

सम्यक्पृष्टं त्वया

सत्समृद्धं स्वतः सिद्धं

सम्यगास्थापनं

सदात्मनि ब्रह्मणि

सम्यग्विचारतः

५.

सदात्मैकत्वविज्ञान

सम्यग्विवेकः स्फुट . सदिदं परमाद्वैतं

सर्वत्र सर्वतः सर्व

स देवदत्तोऽयमितीह

सर्वप्रकारप्रमिति

सदेवेदं सर्व जग ०

सर्ववेदान्त

सदैकरूपस्य चिदा०

सर्वव्यापृतिकरणं

सद्धनं चिद्धनं नित्यं

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं

सहाकार्य सकलं

सर्वात्मना दृश्यमिदं

सद्वासनास्फूर्तिवि ०

सर्वात्मना बन्ध

सन्तु विकाराः प्रकृतेः

सर्वाधारं सर्ववस्तु

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् सर्वे येनानुभूयन्ते ४३ स्वप्नो भवत्यस्य

सर्वेषु भूतेष्वहमेव

स्वप्रकाशमधिष्ठानं

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं

स्वमसङ्गमुदासीनं

सर्वोऽपि बाह्यः संसारः

स्वमेव सर्वतः पश्यन्

सहनं सर्वदुःखानां

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य

साधनान्यत्र चत्वारि

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः

साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन् ८८ स्वलक्ष्ये नियता

सर्वात्म्य सिद्धये

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्या०

सुखाद्यनुभवो यावत्

स्वस्याविद्याबन्ध

सुपुसिकाले मना

स्वात्मतत्त्वानुसंधानं

सोऽयं नित्यानित्य ६ स्वात्मन्यारोपिताशेष

स्थितप्रज्ञो यतिरयं

स्वात्मन्येव सदा स्थित्या

स्थूलस्य संभवजरा

स्वानुभूत्या स्वयं

स्थूलादिभावा

स्वामिन्नमस्ते स्थूलादिसंबन्धवतो १०५ स्वाराज्यसाम्राज्य

स्रोतसा नीयते दारु

ह स्वं बोधमात्रं परिशुद्ध ५४ हितमिदमुपदेशम्

स्वमेSर्थशून्ये सृजति

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

॥ $ft: ॥ ॥ उपदेशसहस्री ॥ श्लोकानुक्रमणिका । -- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

॥ श्रीः ॥ ॥ श्लोकानुक्रमणिका ॥ पृष्ठम् पृष्ठम् अ अशा सियमिदं मां

अकल्पितेऽप्येवमजे २४४ अतोऽन्यथा न ग्रह ०

अकार्यशेषमात्मानम् १७८ अत्यरेचयदित्युक्तो

अकालत्वाददेशत्वात् १८० अथाभ्युपेत्यापि

अकुर्वदिष्टं यदि

अशिशिरूपेण

अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धः २०९ अहदयोऽपि यथा राहुः

अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यं

अदृष्टं द्रविज्ञातं

अगोरसत्त्वंगोत्वं ते २२९ अद्रपुर्नैव चान्धस्य

अचक्षुष्कादिशास्त्राश्च

अध्यक्षः स्वयमस्त्येव

अचक्षुष्कादिशास्त्रोकं

अध्यक्षस्य होः कीदृक्

अचक्षुष्ट्रान दृष्टिमें

अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धौ

अजोऽमरचैव तथा

अध्यक्षस्य समीपे तु

अजोऽहं चामरो

अध्यक्षस्य समीपे स्यात्

अज्ञानं कल्पनामूलं

अध्यक्षस्यापि सिद्धिः

अज्ञानं तस्य मूलं

अध्यक्षेण कृता दृष्टिः

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री । पृष्ठम् पृष्ठम् अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं

अप्राणस्य न कर्मास्ति

अनवस्थान्तरत्वाच्च

अप्राणस्यामन स्कस्य

अनादितो निर्गुणतो

अप्राप्यैव निवर्तन्ते

अनित्या साविशुद्धेति

अत्रद्धचक्षुषो नास्ति

अनुभूतेः किमन्यस्मिन्

अभावरूपं त्वमसीह

अनेकजन्मान्तर

अभिन्नोऽपि हि बुद्धयात्मा २२९ अन्यश्चेत्सदहंग्राहि

अभियुक्तप्रसिद्धिश्चेत्

अन्यदृष्टिः शरीरस्थ:

अमनस्कस्य का चिन्ता

अन्यदृष्टिस्त्वविद्या

अमनस्कस्य शुद्धस्य

अन्योन्यापेक्षया तेषां

अमूर्तमूर्तानि च

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

अमृतं चाभयं नार्ते

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

अमृतत्वं श्रुतं तस्मात्

अन्वयव्यतिरेकोक्तिः

अर्थी दुःखी च यः

अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्त •

अनुसा त्वात्मनो दृष्टिः

अन्वयव्यतिरेकौ हि

अवगत्या हि संख्यातः

अन्वयी ग्राहकस्तेषां

अवस्थान्तरमप्येवं

अपायोद्भूतिहीनाभिः २०६ अविकल्पं तद्स्त्येव

अपि निन्दोपपत्तेश्व

अविद्यया भावनया

अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि

अविद्याप्रभवं सर्वे

अपोहो यदि भिन्नानां

अविद्याबद्धचक्षुष्वात्

अप्रकाशो यथादित्ये

अविद्यामान एवातः

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् अविविच्योभयं वक्ति

अहंधीरिदमात्मोत्था

अविवेकात्पराभावं

अहं निर्मुक्त इत्येव

अवेद्यमेकं यदनभ्य

अहं परं ब्रह्म

अशनायादिनिर्मुक्तः

अहं प्रत्ययत्रीजं यत्

अशनायादिनिर्मुक्त्यै २२४ अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च

अशनायाद्यतिक्रान्तं १७६ अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि १७४ अशब्दादित्यतो नास्य

अहं ममेति त्वमनर्थ

असत्समं चैव

अहं ममेत्येपण

असदेतत्ततो युक्तं

अहं ममैको न

असदेतत्रयं यस्मात्

अहंशब्दस्य या निष्ठा

अयं तेऽपि

अहमज्ञासिपं चेदं

असमाधिं न पश्यामि

अहमित्यात्मधीर्या न

असिद्धितश्चापि

अहमेव च भूतेषु

अस्ति तावत्स्वयं नाम

अहमेव सदात्मज्ञ:

अस्पर्शत्वाददेहत्वात्

आ अस्पर्शत्वान्न मे

आत्मशस्यापि यस्य

अस्पऽपि यथा

आत्मनीह यथाध्यासः

अहं कर्ता ममेदं

आत्मनो ग्रहणे चापि

अहंकर्तव] संसारी २१५ आत्मनोऽन्यस्य चेत्

अहंकर्त्रात्मनि न्यस्तं २१४ आत्मप्रत्यायिका होपा

अक्रियाद्या हि

आत्मबुद्धिमन G

-- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री । पृष्ठम् पृष्ठम् आत्मबुद्धिमनश्चक्षुः

आभासस्तदभावश्चं

आत्मरूपविधेः

आभासान्मुखमप्येवं

आत्मलाभः परो लाभः

आभासो यत्र तत्रैव

आत्मलाभात्परो

आरब्धस्य फले ह्येते

आत्मारिन्धना

आलोकस्थो घटो

आत्मा ज्ञेयः परो

इ आत्मानं सर्वभूतस्थं

इतरेतरहेतुत्वे

आत्माभासस्तु आत्माभासापरिज्ञानात् २१७

इति प्रणुन्ना द्वयवादि

इति प्रभानुरूपं यत्

आत्माभासाश्रयश्च २१७ इतीदमुक्तं परमार्थ

आत्माभासाश्रयाश्चैवं २१६ इतोऽन्योऽनुभवः कश्चित् २३८ आत्मार्थत्वाच सर्वस्य

इत्येतद्यावदज्ञानं

आत्मार्थीऽपि हि यो

इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात्

आत्मा ह्यात्मीय इत्येष

इत्येवं सर्वदात्मानं

आत्मैकः सर्वभूतेषु १८४ इत्येवं सौगता आहुः

आदर्शमुखसामान्यं

इदं तु सत्यं मम

आदर्शस्तु यदाभासो

इदं पूर्वमिदं पश्चात्

आदर्शानुविधायित्वं

इदं रहस्यं परमं

आधारस्याप्यसत्त्याश्च

इदं वनमतिक्रम्य

आधिभेदायथा भेदो

इदमंशोऽहमित्यत्र

आपोपात्प्रतिबुद्धस्य

इहैव घटते प्रश्नो

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्टम् कर्त्रा चेदमित्येवं

इक्षितृत्वं स्वत: सिद्धं

कर्मकार्यस्त्वनित्यः

ईश्वरत्वेन किं तस्य

कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेत्

ईश्वरश्वेदनात्मा स्यात्

कर्माणि देहयोगार्थ

उ कर्मेप्सिततमत्वात्स

उत्पाद्याप्यविकार्याणि २०६ कल्प्योपाधिभिरेवैतत्

उपलब्धिः स्वयंज्योतिः २१४ कारकाण्युपमृद्राति

उल्मुकादौ यथाग्न्यर्थाः २१५ किं सदेवाहमस्मीति

ए किमन्यद्राहयेत्कश्चित्

एतावद्धयमृतत्वं न

कुण्डल्यद्दमिति ह्येतत्

एतेनैवात्मनात्मनो

कूटस्थेऽपि फलं

एवं तच्चमसीत्यस्य

कृतकृत्यश्च सिद्धश्व

एवं विज्ञातवाक्यार्थे

कृपणास्तेऽन्यथैवातो

एवं शास्त्रानुमानाभ्यां

कृष्णलादौ प्रमाजन्म

क कृष्णायो लोहिताभासम्

करणं कर्म कर्ता च

कृप्यादिवत्फलार्थत्वात्

कर्ता दुःख्यहमस्मीति

केवलां मनसो वृत्ति

कर्ताध्यक्षः सदस्मीति २२१ कोशादिव विनिष्कृष्टः

कर्ता भोक्तेति यच्छास्त्रं

क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वं

कर्तृकर्मफलाभावात् क्षणिकं हि तदत्यर्थे

कर्तृत्वं कारकापेक्षं १७१ क्षीरात्सर्पिर्यथोद्धृत्य

-- 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री । पृष्ठम् पृष्टम् क्षुधया पीड्यमानोऽपि २४० चैतन्याभासता बुद्धेः

ग छ गन्तव्यं च तथा १७९ छायाक्रान्तेर्निषेधोऽयं

गुणानां समभावस्य घटादिरूपं यदि घ ● १९५ छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन

ज

जनिमज्ज्ञानविशेयं

घ्राणादीनि तदर्थाश्व १९० जन्ममृत्युप्रवाहेषु

जाग्रतश्च तथा भेदो

चक्षुर्युक्ता धियो वृत्तिः

जाग्रत्स्वप्नौ तयोर्बीजं

चक्षुर्यत्कर्मकर्तृत्वं

जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि

चितिः स्वरूपं स्वत १६१ जात्यादीन्संपरित्यज्य

चित्तं चेतनमित्येतत्

चित्ते ह्यादर्शयद्यस्मात् २०२ जिघत्सा वा पिपासा वा जीवश्चेत्परमात्मानं

चिन्मात्र ज्योतिषा सर्वाः

शातता स्वात्मलाभो वा

चिन्मात्र ज्योतिषो नित्यं

ज्ञातायत्त्रोऽपि तद्वज्ज्ञः

चेतनस्त्वं कथं देह

ज्ञातुर्ज्ञातिर्हि नित्योक्ता

चेतनोऽचेतनो वापि

ज्ञातुर्ज्ञेयः परो

चेष्टितं च यतो मिथ्या

ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो

चैतन्यं सर्वगं सर्व

ज्ञातैवाहमविज्ञेयः

चैतन्यप्रतिबिम्बेन १५९ ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता

चैतन्यभास्यताहमः

ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्टम् पुटम् ज्ञानयनायकत्व १९१ तस्मादज्ञानहानाय

ज्ञानेनैव विशेष्यत्वात् ज्ञानैकार्थपरत्यात्तं १९६ तस्मादनुभवायैव

तस्मादात्मविमुक्तत्वं

ज्योतिषो द्योतकत्वेऽपि १९१ तस्मादाद्यन्तमध्येमु २३६ त तस्मान्द्रान्तिरतो ऽन्या हि १९८ तं च मूढं च यद्यन्यं

तस्माद्वाक्यांर्थविज्ञानात् २३९ तत्त्वमस्यादिवाक्येषु तमोस्तुल्यनोडा

तस्मान्नीलं तथा पीतं

२३५ तस्यैवाशत्त्रमिष्टं चेत्

तत्रैवं संभवत्यथ २३४ तापान्तत्वादनित्यत्वात्

तत्रैवं सति बुद्धीः १८६ तुल्यकालसमुद्धती

तथा ध्रुवफला विद्या

त्वं कुरु त्वं तदेवेति

तथान्येन्द्रिययुक्ता

त्वंपदार्थविवेकाय

तथान्येषां च भिन्नत्वात् १९६ वंसतोस्तुल्यनीडत्वात्

तथाविक्रियरूपत्वात्

स्वमर्थ प्रत्यगात्मानं

तथैव नेतनाभासं

त्वयि प्रशान्ते न हि

तदप्यस्त्विति चेतन्न

द तदा नु हृदयते दुःखं

दक्षिणाक्षिप्रधानेषु

तदेवेकं विधा ज्ञेयं

दग्धैवमुण्णः मत्तायां

१.८८

तद्विज्ञानाय युक्त्यादि

ददतश्वात्मनो ज्ञानं

तस्माज्ज्ञाभासबुद्धीनां

दशमस्त्वमसीत्येवं

तस्मात्यक्तेन हस्तेन

दशमस्य नवात्मत्य

S. 1. 18 =-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री पृष्टम् पृष्ठम् दशाहाशौच कार्याणां २०५ देहात्मबुद्धयपेक्षत्वात् १७१ दाहच्छेदविनाशेषु २३१ देहादावभिमानोत्थो

दुःखित्वात्प्रत्यगात्मत्वं २३५ देहाद्यारम्भसामर्थ्यात्

दु:खी स्याद्दुः ख्यहं मानात् १९१ देहाद्यैरविशेषेण

दुःख्यमीति सति ज्ञाने

देहाभिमानिनो दुःखं

शिरूपे सदा नित्ये

देहेऽहप्रत्ययो

दृशिरेवानुभूयेत

द्रष्टा च दृश्यं च

शिन्तु शुद्धोऽहम्

द्रष्टुश्वान्यद्भवेद्दृश्यं

शिवरूपं गगनोपमं

द्रष्टृ श्रीतृ तथा मन्तृ

शिवरूपेण हि

द्वयोरेवेति चेत्तन्न

शेभ्छाया यदारूढा

ध दृभ्यत्वादहमित्येप

धर्माधर्मफलयोगः

दृष्टं नापि यथा रूपं

धर्माधर्मविनिर्मुक्तं

जागरितं विद्यात्

धर्माधर्मौ ततोऽज्ञस्य

हित्वा स्मृतिं तस्मिन् १८७ धीरेवार्थस्वरूपा हि

दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यात्

ध्यायतीत्यविकारित्वं

दृष्टिः श्रुतिमंतिर्ज्ञातिः

ध्रुवा ह्यनित्याश्च न

दृष्टिः स्पृष्टिः श्रुतिर्घातिः

न वाह्यं निमील्याथ

न कति धर्मः

tricateमना कार्या

न चास्ति दशाब्दादिः

देहार जानवज्ज्ञानं

न लेन्स इष्टः सद०

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्टम् पृष्ठम् न चन्द्रयः प्रसूयेत

न स्वयं स्वस्य नान्यस्य

न ततोऽमृतताशास्ति

न हस्ती न तदारुडो

न तस्यैवान्यतोSपेक्षा

न हि दीपान्तरापेक्षा

न शेरविकारित्वात्

न हि सिद्धस्य कर्तव्यं

न दृष्टिदुप्यते द्रष्टुः

न ही लाभो

ननु कर्म तथा नित्यं १५४ न जात्यादिमान्

ननु ध्रुवफला विद्या १५४ नात्माभासत्वसिद्धिश्चेत्

नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिः २२२ नाद्राक्षमहमित्यस्मिन्

न प्रकाश्यं यथोरणत्वं

नानयोद्वर्घाधयत्वं तु

न प्रियाप्रिय इत्युक्तः

नान्यदन्यद्भवेद्यस्मात्

नवा मध्यतो वा

नान्येन ज्योतिषा कार्य

न देवबोधोऽस्ति २१८ नाप्यतो भावशब्देन

२१८ नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो

न तेस्तर्हि नाशित्वं २२९ नामादिभ्यः परे भूम्नि

न मंऽस्ति कश्विन न

नाहोरात्रे यथा सूर्य

न मेऽस्ति मोहस्तच

नित्यमुक्तः सदेवास्मि

न मे हेयं न चाहे

नित्यमुक्तत्वविज्ञानं

नामेक एवात्मा

नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य

नवयपहारादि

निमन्दोन्मीलने स्थान

न सच्चाहं न चासच १७४ नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात्

न स्मरत्यात्मनो ह्यात्मा

निर्गुण निष्क्रियं नित्यं

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री पृष्टम् पृष्ठम् निर्दुःखोऽतीतदेहेषु

पूर्वोक्तं यत्तमोची ज

निर्दुःखो निष्क्रियोऽकाम : २३७ पृष्टमाकाङ्क्षितं वाच्यं

निवृत्ता सा कथं भूयः

प्रकाशस्थं यथा देह

निश्वयार्था भवेद्बुद्धिः

प्रकृतिप्रत्ययार्थी यौ

नेति नेतीति देहादीन् १५५ प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा

नेति नेत्यादिशास्त्रेभ्यः २०८ प्रतिबन्धविहीनत्वात्

नैककारकसाध्यत्वात्

प्रतिलोममिदं सर्व

नैतदेवं रहस्यानां

प्रतिषिद्धेदमंशी जः

नैतद्देयमशान्ताय

प्रतिषेडुमशक्यत्वात्

नैवं स्वप्ने पृथक्मिद्धेः

प्रत्यक्षमनुमानं वा

नौस्थस्य प्रातिलोम्पेन

प्रत्यक्षादीनि बाधेरन्

प प्रत्यगात्मन आत्मत्वं

पदवाक्यप्रमाणज्ञैः

प्रत्यगात्माभिधानेन

परलोकभयं यस्य

प्रत्ययान्ययिनिष्ठत्यं

परस्य देहे न

प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव

पारगस्तु यथा नद्याः

प्रत्यवायस्तु तस्यैव

पार्थिवः कठिनो

प्रथनं ग्रहणं मिद्धिः

पुत्रदुःखं यथाभ्यस्तं

प्रधानस्य च पाराध्य

पूर्व स्यात्प्रत्ययव्याप्तिः २३१ प्रबोधरूपं मनमो

पूर्वदेहपरित्यागे २०५ प्रबोधेन यथा स्वाप्नं

पूर्वबुद्धिमवाधिन्या १५७ प्रमध्य वज्रोपम

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् प्रयुज्य तृष्णास्वर २४० बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चित् २२५ प्रशान्तचित्ताय १९९ बुद्धी दृश्यं भवेदुद्धो

प्रसन्ने विमले व्योग्नि

बुद्धधर्थान्याहुरेतानि

प्रसिद्धिर्मूढलोकस्य

बुद्धयादीनामनात्मत्वं

प्रागेवैतद्विधः कर्म

बुद्धयादौ सत्युपाधौ

प्राणाद्येवं त्रिकं

बुद्धघारूढं सदा सर्व

प्राप्तश्चेत्प्रतिपिध्येत

बुद्धघारूढं सदा सर्व

प्रामाण्येऽपि स्मृतेः

बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र

फ बोधस्यात्मस्वरूपत्वात्

फलान्तं चानुभूतं यत्

बोधात्मज्योतिषा दीप्ता

फलेच तो च

यौद्धेस्तु प्रत्ययैरेवं

व ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वत्

बन्धं मोक्षं च सर्व

ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये

बाध्यते प्रत्ययेनेह बाह्याकारत्वतो

ब्रह्मास्मीति न विधेय

भ बिलात्सर्पस्य निर्माणे बीजं चैकं यथा भिन्न १५९ भारूपत्वाद्यथा

बुद्धीनां विषयो दुःखं

भिक्षामटन्यथा स्त्र

बुद्धेः कर्तृत्वमध्यस्य

भिद्यते हृदयग्रन्थिः

बुद्धेस्तु प्रत्ययान्तस्मात्

भूतदोपैः सदात्पृष्टं

१८८ भवाभवत्यं तु न २०३ भानोर्विम्बं यथा चौष्ण्यं २०४

E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्री पृष्ठम् पृष्टम् भूतियोंषां क्रिया सैव

मायाहस्तिनमारा

भेदाभावेऽप्यभावस्य

मिथश्च भिन्ना यदि

भेदोऽभेदस्तथा चैको

मिध्याध्यासनिषेधार्थ

म मुखवत्स्मृत आत्मान्यो

मच्चैतन्यावभास्यत्वात्

मुखाभासो य आदर्श

मणौ प्रकाश्यते यद्वत्

मुखेन व्यपदेशात्स

मदन्यः सर्वभूतेषु

मूढया मूढ इत्येवं

मनसश्चेन्द्रियाणां च

मूत्राशको यथोदङ्को

मनोबुद्धीन्द्रियाणां च

मूपासितं यथा ताम्रं

मनोवृत्तं मनश्चैव

मुपाध्यासस्तु यत्र

ममात्मास्य त आत्मेति

मोक्षस्तन्नाश एव

ममाहंकारयत्नेच्छाः

मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य

ममाहं चेत्यतोऽविद्या

य ममाहमित्येतत् १८९ य आत्मा नेति नेतीति

ममेदं द्वयमप्येतत्

गतश्च नित्योऽहमतो

ममेदप्रत्ययौ यो

यतो न चान्यः पर० Y ममेदमित्थं च तथेः

यतोऽभूत्वा भवेद्यथ

महाराजादयो लोका

यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा

माधुर्यादि च यत्कार्य

यत्र यस्यावभासस्तु

मानमे तु गृहे व्यक्ता मानस्यस्तद्वदन्यस्य १८६ यत्स्थस्तापो खेदेहे

१७२ यथात्मबुद्धिचाराणां

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् यथानुभूयते तृतिः

या माहारजनाद्यास्ता

यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यं

यावान्स्यादिदमशो यः

यथा विद्या तथा १९४ युगपत्समवेतत्वं

यथा विशुद्धं गगनं

येन वेत्ति स वेदः स्यात् २०१ यथा सर्वान्तरं व्योम १७१ येन स्वप्नगतो बक्ति

यथा ह्यन्यशरीरेषु १८४ येनात्मना विलीयन्ते

यथेष्टाचरणप्राप्तिः २३९ येनाधिगम्यतेऽभावः

यथोक्तं ब्रह्म यो वेद

यो वेदासदृष्टित्वं

यदद्वयं ज्ञानमतीव

योऽहंकतारमात्मानं

यदा नित्येषु वाक्येषु

यो हि यस्माद्विरतः

यदाभासेन संव्यासः

र यदायं कल्पयेन्द्भेदं

रज्जुसपों यथा रज्ज्वा

यदाकर्तुरात्मवं

रहस्यं सर्ववेदानां

यदेव दृश्यते लोके

रागद्वेपक्षयाभाव

यद्धमी यः पदार्थों

राजवत्साक्षिमात्रत्वात्

यद्येवं नान्यदृश्यास्ते २२० राहोः प्रागेव वस्तुत्वं

रूपवत्त्वाद्यसत्यान्न

यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे १८४ रूपसंस्कारतुल्याधी

यस्माद्भीताः प्रवर्तन्ते

रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः

यस्मिन्देवाश्च वेदाश्र

रूपादीनां यथान्यः स्यात् २३० या तु स्यान्मानसी

व E-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेशसहस्री पृष्ठम् पृष्ठम् वस्तु च्छाया स्मृतेरन्यत् २१५ विद्यैवाज्ञानहानाय

वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चित्

विमध्य वेदोदधितः

वाक्याथों व्यज्यते चैवं

विमुच्य मायामय

वाक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिन् २३५ विराड्वैश्वानरो बाह्यः

वाचारम्भणमात्रत्वात्

विरुद्धत्वादतः शक्यं

वाचारम्भणशास्त्राच्च

विविच्यास्मात्स्यमात्मानं

वाच्यभेदात्तु तद्भेदः

विवेकात्मधिया दुःखं

वाय्वादीनां यथोत्पत्तेः

विशुद्धिश्वात एवास्य

वासुदेवो यथाश्वत्थे

विशेषणमिदं सर्व

विकल्पना चाप्यभवे

विशेषो मुक्तवद्वानां

विकल्पनाच्चापि

विपयग्रहणं यस्य

विकल्पना वापि तथा

विषयत्वं विकारित्वं

विकल्पोद्भवतोऽसत्त्वं

विषया वासना वापि

विकारित्वमशुद्धत्यं

वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ૨૪૦ विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे

वेदार्थों निश्चिती प

विज्ञातुनैव विज्ञाता

व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य

विज्ञातेयस्तु विज्ञाता

व्यञ्जकत्वं तदेवास्या

विदिताविदिताभ्यां

व्यञ्जकस्तु यथालोको

विद्यया तारिताः स्मो यैः २११ व्यञ्जको वा यथालोको

विद्यायाः प्रतिकूलं हि १५४ विद्याविद्ये श्रुतिप्रो व्यवधानाद्धि पारोक्ष्यं

व्यस्तं नासं समस्तं वा

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् व्यापकं सर्वतो व्योम व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्तुः

शास्त्रानर्थक्यमेव स्यात्

शिरोदु:ग्वादिनात्मानं

व्योमवत्सर्वभूतस्थ शक्त्यलोपात्सुते

शून्यतापि न युक्तैवं

श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य

श श्रुतमात्रेण चेन्न

श्रुतानुमानजन्मानौ

शब्दादीनामभावश्च १७३ श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेत्

शब्दाद्वानुमितेपि २२८ श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदो

शब्दानामयथार्थत्वे

प शब्देनैव प्रमाणेन २२७ पडूर्मिमालाभ्यति

शरीरबुद्धीन्द्रिय

स शरीरबुद्धयोर्यदि

संकल्पाध्यवसायौ

शरीरेन्द्रियसंघातः

संघातो वास्मि भूतानां १८५ शान्तं प्राशं तथा

संनिधौ सर्वदा तस्य

शान्तेश्वायत्वसिद्धत्वात्

संबन्धग्रहणं शास्त्रात्

शारीरादि तपः कुर्यात्

संबन्धानुपपत्तेश्व

शारीरा पृथिवी तावत्

संबन्धो वाक्य एवात्र

शास्त्रप्रामाण्यतो

संभाव्यो गोचर शब्दः

शास्त्रस्यानतिदायत्वात् २०८ संवादमेतं यदि शास्त्रयुक्तिविरोधात् १९८ संयोगस्याप्यनित्यत्वात् १९५

शास्त्राद्रह्मास्मि नान्योऽहं २३९ संसारो वस्तुसंस्तेषां

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

उपदेश सहस्त्री पृष्टम् पृष्टम सकामः सक्रियोऽसिद्धः २३८ सभयादभयं प्राप्तः

सक्कदुक्तं न गृह्णाति

समं तु तस्मात्सततं

स गुरुस्तारयेयुक्तं

समस्तं सर्वगं शान्तं

स चोक्तस्तन्नित्वं

समाधिर्वासमाधिर्वा

सत्तामात्रे प्रकाशस्य

समापय्य क्रियाः सर्वाः

सत्यं ज्ञानमनन्तं च

समाप्तेस्तर्हि दुःखस्य

सत्यमेवमनात्मार्थ

सम्यक्संशय मिध्योक्ताः

सदभ्युपेतं भवतोप

सर्वज्ञोऽप्यत एव

सदसत्सदसचेति

सर्वप्रत्ययसाक्षित्वात्

सदसीति फलं चोक्त्वा

सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः

सदस्मीति च विज्ञानं

सर्वमात्मेति वाक्यार्थे

सदस्मीति धियोऽभावे

सर्वमूर्तिविमुक्तं यत्

सदस्मीति प्रमाणोत्था

सर्वस्यात्माहमेवेति

सदा च भूतेषु

सर्वेषां मनसो वृत्तं

सदा च भूतेषु समो

साक्षादेव स विज्ञेयः

संदेरुपनि पूर्वस्य १५६ सादित्यं हि जगत्प्राणः

संदेव त्वमसीत्युक्ते २१२ सिद्धादेवाहमित्यस्मात्

सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः २३५ सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभः २२८ सहसाहं करोमीति

सिद्धे मुस्त्रित्व इष्टं

सबाह्याभ्यन्तरे शुद्धे

सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतत्

सबाह्याभ्यन्तरो ऽजीणों २०५ सिद्धो मोक्षोऽहमित्येव

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

श्लोकानुक्रमणिका ।

पृष्टम् पृष्टम् सुखादेर्नात्मधर्मत्वं

स्वप्ने दुःख्यमध्यासं

मुदुस जाग्रत्स्वपतश्च

स्वभावशुद्धे गगने ነረ सुदुसवजाग्रति

स्वमिवैकरसा ज्ञतिः

मुमुत्याख्यं तमोऽज्ञानं

स्वयं ज्योतिर्न हि द्रष्टुः

सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये

स्वयं लब्धस्वभावत्वात्

सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च

स्वयंवेद्यत्व पर्यायः

सनं सर्वव्यवस्थानां

स्वयमेवावभास्यन्ते

सेत्स्यतीत्येव चेत्तत्स्यात् २३७ स्वरूप चात्मनो ज्ञानं

सोऽध्यासो नेति नेतीति

स्वरूपत्वान्न सर्वस्य

सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो

स्वरूपस्यानिमित्तत्वात्

स्थानावच्छेददृष्टिः १९२ स्वरूपाव्यवधानाभ्यां ነረረ स्थावरं जङ्गमं चैव

स्वसाक्षिकं ज्ञानम्

स्थिती दीपो यथायन:

स्वाकारान्यावभास्यं

स्यात्मबुद्धिमपेश्यासौ ገረ स्मरतो दृश्यते दृष्टं १८३ स्वार्थस्य प्रहाणेन

स्यान्मालापरिहार्यातु

ह स्वप्नः सत्यो यथाबोधात् १६७ हन्त तहिं न मुख्यार्थी

स्वप्नस्मृत्योर्घटादेहिं

हित्वा जात्यादिसंबन्धं

२.९

स्वनं तद्वत्प्रबोधे यो

हूयन्ते तु हवीपति

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

MEMORIAL EDITION OF THE WORKS OF SRI SANKARACHARYA. CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot

=-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGang

MERIKANGAR CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangot