SRI SANKARACHARYA. VOLUME 10 HAMAAAAAAAAAAAAAANZO

ΤΟ HIS HOLINESS SRI JAGADGURU SRI SACHCHIDANANDA SIVABHINAYA NRISIMHA BHARATI SWAMI WHO ADORNS THE THRONE OF THE SRINGERI MUTT) AS THE WORTHY REPRESENTATIVE OF THE GREAT SANKARACHARYA AND THAN WHOM IT IS IMPOSSIBLE TO COME ACROSS A HOLIER PERSONAGE, A TRUER MAHATMA, A NOBLER SAINT AND A MORE RIGOROUS ASCETIC', THIS EDITION IS MOST RESPECTFULLY INSCRIBED AS A TOKEN OF UNBOUNDED ADMIRATION BY THE HUMBLEST OF ALL HIS DISCIPLES TK BALASUBRAHMANYAM

नानाजन्मसु सचितेन तपसा पूतेन चित्तात्मना
मित्रेण प्रतिबोधितेन कुतुकात्सर्वा कृती. शांकरीः ।
समुद्य प्रथम जगद्गुरुपदे भक्त्या मयाद्यार्पिताः
कृत्योपहृत करोतु गुरुराड् धन्यं तथेमं जनम् ॥

श्रीमच्छकरदेशिकेन्द्ररचितान्सर्वान्प्रबन्धान्मुदा
तत्प्रीत्यै परिशोध्य पुस्तकचयैः समुद्रय साकं बुधैः ।
तच्छात्रप्रवरालिमध्यविलसच्छ्री देशिकेन्द्रेषु ता-
कृत्वाद्योपहृति सभक्तिविनयं नूनं कृतार्थोऽस्म्यहम् ॥

सौम्याब्दमाघार्जुनपक्षराजत्सूर्याङ्कतिथ्याश्रित सोमवारे ।
श्रीशंकरार्यप्रतिमाप्रतिष्ठाकाले मयैषोपहृतिर्व्यधायि ॥

श्रीशंकरकृतिमाला गुरुवरतुष्ट्यै समर्पिता मोदात् ।
बालादिपदभाजा सुब्रह्मण्येन भक्तिनम्रेण ॥ ४ ॥

CONTENTS. PAGE BRIHADARANYAKOPANISHAD BHASHYA- 683-834 CHAPTER V 683 CHAPTER VI 739 • NRISIMHAPURVATAPANI UPANISHAD BHASHYA- 1-158 UPANISHAD I. 7 UPANISHAD II 47 UPANISHAD III 87 UPANISHAD IV 97 UPANISHAD V 127 S. B. U. III.

॥ विषयाः ॥ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् पञ्चमोऽध्यायः षष्ठोऽध्यायः नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्यम् पृष्ठम् ६८३–८३४

१ - १५८ प्रथमोपनिषत् द्वितीयोपनिषत्

तृतीयोपनिषत्

चतुर्थोपनिषत्

पञ्चमोपनिषत्

THE UPANISHAD-BHASHYA VOL 7 Brihadaranyaka Chapters V & VI. & Nrisimhapurvatapani..

॥ श्रीः ॥ उपनिषद्भाष्यम श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादैः विरचितम् । सप्तमो भागः बृहदारण्यकाध्यायौ ५-६ नृसिंहपूर्वतापनी च ॥

॥ श्रीः ॥ ॥ विषयानुक्रमणिका ॥ पञ्चमोऽध्यायः प्रथमं ब्राह्मणम् **** पृष्ठम् ६८३-७३८ ... ६८५- ६९५ पूर्वमध्यायचतुष्टयेन निर्धारितस्य निरुपाधिकब्रह्मण एव सोपाधिकस्य पुरस्तादनुक्तानि उपासनानि वक्तव्यानीति परः सदर्भः इति पूर्वोत्तरग्रन्थसबन्धकथनम् ओकारादीना ब्रह्मविद्यासाधनत्वविधित्सया सर्वोपनिषद-

र्थस्य परिपूर्णस्य परब्रह्मण: ' पूर्णमद: ' इत्यादिमन्त्रे- णानुवाद इति कथनम्

द्वैताद्वैतात्मकमेक ब्रह्मैव परमार्थसत्यम् इत्येव उक्तमन्त्रार्थ इति मतान्तरोपन्यासः

अद्वितीये ब्रह्मणि उत्सर्गापवादयोः विकल्पसमुच्चययोर्वा असभवात् श्रुतिस्मृतिन्यायविरोधाच्च न ब्रह्मणः द्वैताद्वै- तात्मकत्वमिति विस्तरेण परमतखण्डनम्

ओंकारस्य ब्रह्मोपासनसाधनत्वेन विधानम्

S. B. U. III. O

६९६–७०० द्वितीयं ब्राह्मणम् [ २ ] दमदानदयाना सकलब्रह्मोपासनाङ्गत्वेन विधानम् तृतीयं ब्राह्मणम् ...

७०१-७०२ हृदय ब्रह्मेति उपासनविधानम्

चतुर्थ ब्राह्मणम् ७०३ - ७०४ हृदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्यमित्युपासनविधानम्

७०५-७१० ...

पञ्चमं ब्राह्मणम् सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुत्यर्थ प्रथमजत्वाद्युपपादनम् सत्यस्य ब्रह्मण आदित्यमण्डलाक्षिरूपस्थानविशेषे उपा- सनविधानम् व्याहृतिषु स्थानद्वयसबन्धिनः सत्यस्य ब्रह्मणः शिर आ- Taraष्टविधानम् षष्ठं ब्राह्मणम् मन उपाधिविशिष्टस्य ब्रह्मणः उपास्तिविधानम् सप्तमं ब्राह्मणम् विद्युद्ब्रह्मेत्युपासनविधानम् अष्टमं ब्राह्मणम् वाग्धेनुः ब्रह्मेत्युपास्तिविधानम्

...

...

... ७१३

[ ३ ] नवमं ब्राह्मणम् दशमं ब्राह्मणम् वैश्वानराग्न्युपाधिकस्य ब्रह्मणः उपास्तिविधानम्

७१५--७१६ एतत्प्रकरणस्थाना सर्वेषामुपासनानां गतिकथनम्, अश्रुत- फलोपासनाना ब्रह्मलोकफलकथन च

एकादशं ब्राह्मणम्

व्याधितस्तप्यमानस्य तापे तप इति दृष्टिविधानम् ...

द्वादशं ब्राह्मणम् ७१८- ७२० अन्नप्राणौ सहभूतौ ब्रह्म- इत्युपास्तिविधानम्

त्रयोदशं ब्राह्मणम् ७२१-७२३ उक्थादिदृष्टया प्राणोपासनविधानम् ...

चतुर्दशं ब्राह्मणम् ७२४– ७३५ गायत्र्याः प्रथमे पादे त्रैलोक्यदृष्टिविधानम्

द्वितीये पादे त्रैविद्यदृष्टिविधानम् ...

तृतीये पादे प्राणदृष्टिविधान तुरीयपादाख्यगायत्र्यभि- धेयनिरूपणं च

अभिधानात्मक गायत्र्या अभिधेयतन्त्रत्वप्रतिपादनम् गायत्रीविदः प्रतिग्रहदोषाभावाभिधानम् गायत्र्युपस्थान मन्त्रार्थनिरूपणम् सार्थवादेन वाक्येन गायत्र्या मुखाख्याङ्गविधानम्

....

[ ४ ] ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिण अन्तकाले आदित्यप्रार्थनप्रति- पञ्चदशं ब्राह्मणम् पादनम् षष्ठोऽध्यायः प्रथमं ब्राह्मणम् ७३६ – ७३८

७३९-८१७ ७४०–७५५

ज्येष्ठ श्रेष्ठत्वगुणविशिष्टप्राणोपासनविधानम् वसिष्ठत्वगुणकवागात्मकप्राणोपासन प्रतिष्ठात्वगुणकचक्षु- रात्मकप्राणोपासनयोर्विधानम् सपगुणक श्रोत्रप्राणोपासनविधानम् ***

... प्रजापतिं गत्वा कोऽस्माक मध्ये वसिष्ठः इति वागा- दिप्राणैः कृतप्रश्नस्य यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीर पापीयो भवति स वो वसिष्ठः इति प्रजापत्युत्तरनिरूपणम् वागादीनां प्रत्येक क्रमेण उत्क्रमणेऽपि शरीरस्य यथापूर्व प्राणनादिक दृष्ट्वा पुनः प्रवेशनिरूपणम् प्राणे उत्क्रमण करिष्यति सति प्रचलितवागादिकृतप्रा- प्रार्थनम्, प्राणस्य बलिदान च ... प्राणिभिरद्यमान सर्वमप्यन्नं प्राणस्यान्नमिति दृष्टिविधा- नम्

भक्ष्यमाणा आपः प्राणस्य वास इति दृष्टिविधानम् ७५३ द्वितीयं ब्राह्मणम् ... ७५६—७८४ पूर्वोत्तरसदर्भसबन्धकथनपूर्वकं श्वेतकेतोः पाञ्चालराजप्र-

वाहणपरिषद्मनवर्णनम् [ ५ ] वेत्थ यथेमाः प्रजा म्रियमाणा विप्रतिपद्यन्ते इत्यादिप्रवा- हणकृतपञ्चप्रश्नाना श्वेतकेतोरुत्तरदानसामर्थ्याभावप्रति-

पादनम् उत्तरदानासामर्थ्याद्राजकृतसत्कारमप्यनादृत्य गत्य श्वेतकेतुना प्रवाहणकृतपञ्चप्रश्ननिवेदनम्

पितरमा-

ततः पुत्र विना आगताय गौतमाय प्रवाहणेन आसना- दिपूजापूर्वकं वरदानम् वरदानप्रतिज्ञानन्तर पञ्चप्रश्नोत्तराणि ब्रूहि इति गौतम- वचनम् ... मानुषाणामन्यतम वर प्रार्थय - इति प्रवाहणवचनम् मानुषवरा ममापि सन्ति, दैववरप्रदानेन स्वप्रतिज्ञा रक्ष- णीया इति गौतमवचनानन्तर मत्तः शिष्यत्वेन वि- द्यामाप्तुमिच्छ —- इति प्रवाहणेनोक्तः गौतमः उपै- मि शिष्यत्वेन -- इति उपगमन कीर्तनमात्रेणैव उवास - इति कथनम्

पीडितगौतमक्षमापन पुरःसर वक्ष्यामीति प्रवाहणवचनम् ७६६ पञ्चाग्निविद्योपदेशः मृतस्य अमये हरणादेः कथनम् पञ्चाग्निविदामुत्तरमार्गेण गतेः प्रतिपादनम् ...

....

ञ्चाग्निविरहिताना केवलकर्मिणां दक्षिणमार्गकथनम् ७८० विद्याकर्मरहिताना तृतीय स्थानवर्णनम्

[ ६ ] तृतीयं ब्राह्मणम् ७८५–७९५ प्राणोपासकस्य महत्त्वप्राप्तये मन्थाख्यकर्मविधानम् ७८५ चतुर्थ ब्राह्मणम् ... ७९६--८१३ प्राणदर्शिनः श्रीमन्थ कृतवतः पुत्रमन्थविधानम् ७९६ मैथुनकर्मणि वाजपेयत्वसपादनकथनम्

वाजपेयत्वसपादनेन पशुकर्म कुर्वतः फलकथनपूर्वकम- विदुषः प्रत्यवायप्रदर्शनम्

अविदुषामतिगर्हितमिद कर्म - इत्यत्राचार्यपरम्परासम- तिकथनम्

सुप्तस्य जाग्रतो वा रेतः स्खलने प्रायश्चित्तविधानम्

उदके छायादर्शने प्रायश्चित्तविधानम्

भार्यावशीकरणोपायकथनम्

च्छायां कर्तव्यप्रतिपादन च पुरुषद्वेषिण्या प्रीतिपादनप्रक्रिया, गर्भिणी मा भूदिती- गर्भिणी भवत्विति इच्छाया कर्तव्यकथनम्, जायाजारा- ,

भिचारकर्मकथन च रजस्वलानियमकथनम् शुक्लत्वादिविशिष्टपुत्रेच्छायां कर्तव्यकथनम् पण्डितत्वादिविशिष्टदुहित्रिच्छाया कर्तव्यकथनम् उक्तपुत्राद्यर्थक्रियासाघनीभूतौदनपाकादीना कालादिनि- यमकथनम्

19 [ ७ ] प्रसवकाले सुखप्रसवार्थोपायकथन जातकथन च दधिमध्वादिप्राशन नामकरण च J

पुत्रस्य मात्रे प्रदानपूर्वक स्तनप्रयच्छनमन्त्रोपपादनं मात्र- भिमन्त्रणमन्त्रोपपादन यथोक्तपुत्रसपन्नपितुः पुत्रस्य च स्तुतिः

पञ्चमं ब्राह्मणम्

८१४--८१७ प्रतिपादितानामर्थाना स्तुत्यर्थ सर्वेषामपि काण्डानामाचा- र्यपरम्परोपदेशः

श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितम् बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् पञ्चमोऽध्यायः s. B. U. III. 1

पञ्चमोऽध्यायः ॥ - ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्य- ते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्य- ते । ॐ खं ब्रह्म । खं पुराणं वायुरं खमि - ति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रो वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुर्वेदैनेन यद्वेदितव्यम् ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ पूर्णमद इत्यादि खिलकाण्डमारभ्यते । अध्याय चतुष्टयेन यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तर: निरुपाधिक: अशनायाद्यतीत: नेति नेतीति व्यपदेश्य: निर्धारितः, यद्वि- ज्ञानं केवलममृतत्वसाधनम् - अधुना तस्यैव आत्मनः सोपाधि- कस्य शब्दार्थादिव्यवहारविषयापन्नस्य पुरस्तादनुक्तानि उपा- सनानि कर्मभिरविरुद्धानि प्रकृष्टाभ्युदयसाधनानि क्रममुक्ति- भाजि च ; तानि वक्तव्यानीति पर: संदर्भ : ; सर्वोपासन- शेषत्वेन ओंकारो दमं दानं दयाम् इत्येतानि च विधित्सिता- नि । पूर्णमद:- पूर्णम् न कुतश्चित् व्यावृत्तं व्यापीत्येतत् ;

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. १. निष्ठा च कर्तरि द्रष्टव्या ; अद इति परोक्षाभिधायि सर्वनाम, तत् परं ब्रह्मेत्यर्थः ; तत् संपूर्णम् आकाशवव्यापि निरन्तरं निरुपाधिकं च; तदेव इदं सोपाधिकं नामरूपस्थं व्यव- हारापन्नं पूर्ण स्वेन रूपेण परमात्मना व्याप्येव, न उपा- धिपरिच्छिन्नेन विशेषात्मना ; तदिदं विशेषापन्नं कार्या- त्मकं ब्रह्म पूर्णात्कारणात्मनः उदच्यते उद्रिच्यते, उद्गच्छ तीत्येतत् । यद्यपि कार्यात्मना उद्रिच्यते तथापि यत्स्वरूपं पूर्णत्वम् परमात्मभावं तन्न जहाति, पूर्णमेव उद्रिच्यते । पूर्णस्य कार्यात्मनो ब्रह्मण:, पूर्ण पूर्णत्वम्, आदाय गृही- त्वा आत्मस्वरूपैकरसत्वमापद्य विद्यया, अविद्याकृतं भूत- मात्रोपाधिसंसर्गजम् अन्यत्वावभासं तिरस्कृत्य पूर्णमेव अ- नन्तरमवाह्यं प्रज्ञानघनैकरसस्वभावं केवलं ब्रह्म अवशिष्यते । यदुक्तम्- 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेत् तस्मा- तत्सर्वमभवत्' इति एष अस्य मन्त्रस्यार्थः ; तत्र 'ब्रह्म इत्यस्यार्थः ' पूर्णमद:' इति इदं पूर्णम् इति 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' इत्यस्यार्थः ; तथा च श्रुत्यन्तरम् - 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह' इति ; अतः अद:शब्द- वाच्यं पूर्ण ब्रह्म तदेव इदं पूर्ण कार्यस्थं नामरूपोपाधिसं- युक्तम् अविद्यया उद्रिक्तम् तस्मादेव परमार्थस्वरूपात् अन्य- ' ,

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः । " "

दिव प्रत्यवभासमानम् - तत् यत् आत्मानमेव परं पूर्ण ब्रह्म विदित्वा - अहम् अदः पूर्ण ब्रह्मास्मि इत्येवम् पूर्णमादाय, तिरस्कृत्य अपूर्णस्वरूपताम् अविद्याकृतां नामरूपोपाधिसंप- र्कजाम् एतया ब्रह्मविद्यया पूर्णमेव केवलम् अवशिष्यते ; तथा चोक्तम् ' तस्मात्तत्सर्वमभवत्' इति । यः सर्वोपनि- षदर्थो ब्रह्म, स एषः अनेन मन्त्रेण अनूद्यते, उत्तरसंबन्धा- र्थम् । ब्रह्मविद्यासाधनत्वेन हि वक्ष्यमाणानि साधनानि ओंकारदमदानदयाख्यानि विधित्सितानि खिलप्रकरणसंब- न्धात् सर्वोपासनाङ्गभूतानि च ॥ ' अत्रै वर्णयन्ति - पूर्णात् कारणात् पूर्ण कार्यम् उद्रि- च्यते ; उद्रिक्तं कार्यं वर्तमानकालेऽपि पूर्णमेव परमार्थवस्तु- भूतं द्वैतरूपेण पुनः प्रलयकाले पूर्णस्य कार्यस्य पूर्णताम् आदाय आत्मत्वा पूर्णमेव अवशिष्यते कारणरूपम् ; एवम् उत्पत्तिस्थितिप्रलयेषु त्रिष्वपि कालेषु कार्यकारणयोः पूर्णतेव; सा च एकैव पूर्णता कार्यकारणयोर्भेदेन व्यपदिश्य- ते ; एवं च द्वैताद्वैतात्मकमेकं ब्रह्म । यथा किल समुद्रो जलत- रङ्गफेनबुद्बुदाद्यात्मक एव यथा च जलं सत्यं तदुद्भवाश्च तरङ्गफेनबुद्बुदादयः समुद्रात्मभूता एव आविर्भावतिरोभाव- धर्माण: परमार्थसत्या एव एवं सर्वमिदं द्वैतं परमार्थसत्य-

૬૮૮ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [त्रा. १. मेव जलतरङ्गादिस्थानीयम्, समुद्रजलस्थानीयं तु परं ब्रह्म । एवं च किल द्वैतस्य सत्यत्वे कर्मकाण्डस्य प्रामाण्यम्, यदा पुनद्वैतं द्वैतमिवाविद्याकृतं मृगतृष्णिकावदनृतम्, अद्वैत- मेव परमार्थत:, तदा किल कर्मकाण्डं विषयाभावात् अ- प्रमाणं भवति ; तथा च विरोध एव स्यात् । वेदैकदेशभूता उपनिषत् प्रमाणम्, परमार्थाद्वैतवस्तुप्रतिपादकत्वात्; अप्र- माणं कर्मकाण्डम्, अद्वैतविषयत्वात् । तद्विरोधपरिजिही- र्षया श्रुत्या एतदुक्तं कार्यकारणयो: सत्यत्वं समुद्रवत् ' पूर्णम- द:' इत्यादिना इति । तदसत्, विशिष्टविषयापवादविकल्पयो- रसंभवात् । न हि इयं सुविवक्षिता कल्पना । कस्मात् ? यथा क्रियाविषये उत्सर्गप्राप्तस्य एकदेशे अपवादः क्रियते, यथा 'अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः' इति हिंसा सर्वभूत- विषया उत्सर्गेण निवारिता तीर्थे विशिष्टविषये ज्योतिष्टो- मादावनुज्ञायते, न च तथा वस्तुविषये इह अद्वैतं ब्रह्म उत्स र्गेण प्रतिपाद्य पुनः तदेकदेशे अपवदितुं शक्यते ब्रह्मणः अद्वैतत्वादेव एकदेशानुपपत्तेः । तथा विकल्पानुपपत्तेश्च ; यथा 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति ' ' नातिरात्रे षोडशिनं गृ- हाति' इति ग्रहणाग्रहणयो. पुरुषाधीनत्वात् विकल्पो भवति ; न हि तथा वस्तुविषये द्वैतं वा स्यात् अद्वैतं वेति विक-

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः ।

ल्पः संभवति, अपुरुषतन्त्रत्वादात्मवस्तुनः, विरोधाच्च द्वैता - द्वैतत्वयोरेकस्य । तस्मात् न सुविवक्षिता इयं कल्पना । श्रुतिन्यायविरोधाच्च । सैन्धवधनवत् प्रज्ञानैकरसघनं नि- रन्तरं पूर्वापरबाह्याभ्यन्तरभेदविवर्जितं सबाह्याभ्यन्तरम् अ- जं नेति नेति अस्थूलमनण्वहस्त्रमजरमभयममृतम् - इत्ये- वमाद्याः श्रुतयः निश्चितार्थाः संशयविपर्यासाशङ्कारहिता: सर्वा: समुद्रे प्रक्षिप्ताः स्युः, अकिंचित्करत्वात् । तथा न्या- यविरोधोऽपि, सावयवस्यानेकात्मकस्य क्रियावतो नित्य- त्वानुपपत्तेः ; नित्यत्वं च आत्मनः स्मृत्यादिदर्शनात् अ- नुमीयते तद्विरोधश्च प्राप्नोति अनित्यत्वे भवत्कल्पनानर्थ- क्यं च स्फुटमेव च अस्मिन्पक्षे कर्मकाण्डानर्थक्यम्, अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात् । ननु ब्रह्मणो द्वैताद्वैता- त्मकत्वे समुद्रादिदृष्टान्ता विद्यन्ते ; कथमुच्यते भवता एकस्य द्वैताद्वैतत्वं विरुद्धमिति ? न, अन्यविषयत्वात् ; नि- त्यनिरवयववस्तुविषयं हि विरुद्धत्वम् अवोचाम द्वैताद्वैत- त्वस्य, न कार्यविषये सावयवे । तस्मात् श्रुतिस्मृतिन्यायवि- रोधात् अनुपपन्नेयं कल्पना । अस्या: कल्पनायाः वरम् उप निषत्परित्याग एव । अध्येयत्वाच्च न शास्त्रार्था इयं कल्पना ; न हि जननमरणाद्यनर्थशतसहस्रभेदसमाकुलं समुद्रवनादि- ;

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. १. वत् सावयवम् अनेकरसं ब्रह्म ध्येयत्वेन विज्ञेयत्वेन वा श्रु- त्या उपदिश्यते; प्रज्ञानघनतां च उपदिशति ; 'एकधैवा- नुद्रष्टव्यम्' इति च; अनेकदा दर्शनापवादाच्च 'मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति; यच्च श्रुत्या निन्दितम्, तन्न कर्तव्यम् ; यच्च न क्रियते, न स शास्त्रार्थः ; ब्रह्मणोऽनेकरसत्वम् अनेकधात्वं च द्वैतरूपं नि- न्दितत्वात् न द्रष्टव्यम् ; अतो न शास्त्रार्थ: ; यत्तु एकरसत्वं ब्रह्मणः तत् द्रष्टव्यत्वात् प्रशस्तम्, प्रशस्तत्वाच्च शास्त्रार्थो भ- वितुमर्हति । यत्तूक्तं वेदैकदेशम्य अप्रामाण्यं कर्मविषये द्वैताभा- वात्, अद्वैते च प्रामाण्यमिति - तन्न, यथाप्राप्तोपदेशार्थत्वात् ; न हि द्वैतम् अद्वैतं वा वस्तु जातमात्रमेव पुरुषं ज्ञापयित्वा पश्चात्कर्म वा ब्रह्मविद्यां वा उपदिशति शास्त्रम् ; न च उपदे- शार्ह द्वैतम् जातमात्रप्राणिबुद्धिगम्यत्वात् न च द्वैतस्य अनृतत्वबुद्धिः प्रथममेव कस्यचित् स्यात् येन द्वैतस्य सत्यत्वमुपदिश्य पश्चात् आत्मनः प्रामाण्यं प्रतिपाद- येत् शास्त्रम् । नापि पाषण्डिभिरपि प्रस्थापिताः शास्त्रस्य प्रामाण्यं न गृह्णीयुः । तस्मात् यथाप्राप्तमेव द्वैतम् अविद्या- कृतं स्वाभाविकम् उपादाय स्वाभाविक्यैव अविद्यया युक्ताय रागद्वेषादिदोषवते यथाभिमतपुरुषार्थसाधनं कर्म उपदिश- " "

क. .१] पञ्चमोऽध्यायः । ; ,

त्य, पश्चात् प्रसिद्ध क्रियाकारक फलस्वरूप दोषदर्शनवते तद्वि- परीतौदासीन्यस्वरूपावस्थानफलार्थिने तदुपायभूताम् आ स्मैकत्वदर्शनात्मिकां ब्रह्मविद्याम् उपदिशति । अथैवं सति तदौदासीन्यस्वरूपावस्थाने फले प्राप्ते शास्त्रस्य नामाण्यं प्रति अर्थित्वं निवर्तते; तदभावान् शास्त्रस्यापि शास्त्रत्वं तं प्रति निवर्तत एव । तथा प्रतिपुरुषं परिसमाप्तं शास्त्रम् इति न शास्त्रविरोधगन्धोऽपि अस्ति, अद्वैतज्ञानावसानत्वात् शा- स्वशिष्यशासनादिद्वैतभेदस्य अन्यतमावस्थाने हि विरोधः स्यात् अवस्थितम्य, इतरेतरापेक्षत्वात्तु शास्त्रशिष्यशासनानां नान्यतमोऽपि अवतिष्ठते; सर्वसमाप्तौ तु कस्य विरोध आ- शङ्कयेत अद्वैते केवले शिवे सिद्धे ; नाप्यविरोधता, अत एव । अथापि अभ्युपगम्य ब्रूमः - द्वैताद्वैतात्मकत्वेऽपि शास्त्रवि- रोधस्य तुल्यत्वात्; यदापि समुद्रादिवत् द्वैताद्वैतात्मकमेकं ब्रह्म अभ्युपगच्छाम: नान्यद्वस्त्वन्तरम्, तदापि भवदुक्तात् शास्त्रविरोधात् न मुच्यामहे ; कथम् ? एकं हि परं ब्रह्म द्वैताद्वै- तात्मकम्; तत् शोकमोहाद्यतीतत्वात् उपदेशं न काङ्क्षति; न च उपदेष्टा अन्यः ब्रह्मण: ; द्वैताद्वैतरूपस्य ब्रह्मणः एकस्यैव अ- भ्युपगमात् । अथ द्वैतविषयस्य अनेकत्वात् अन्योन्योपदेशः, न ब्रह्मविषय उपदेश इति चेत् तदा द्वैताद्वैतात्मकम् एकमेव -

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये G [ब्रा. १. ब्रह्म, नान्यदस्ति इति विरुध्यते । यस्मिन्द्वैतविषये अन्योन्यो- पदेशः, सः अन्यः द्वैतं च अन्यदेव इति समुद्रदृष्टान्तो विरुद्धः । न च समुद्रोदकैकत्ववत् विज्ञानैकत्वे ब्रह्मणः अन्यत्र उपदेशग्रहणादिकल्पना संभवति न हि हस्तादि- द्वैताद्वैतात्मके देवदत्ते वाक्कर्णयोः देवदत्तैकदेशभूतयोः वाक् उपदेष्ट्री कर्ण: केवल उपदेशस्थ ग्रहीता, देवदत्तस्तु न उप- देष्टा नाप्युपदेशस्य ग्रहीता — इति कल्पयितुं शक्यते, स- मुद्रकोदकात्मत्ववत् एकविज्ञानवत्त्वात देवदत्तस्य । तस्मात् श्रुतिन्यायविरोधश्च अभिप्रेतार्थासिद्धिश्च एवंकल्पनायां स्यात् । तस्मात् यथाव्याख्यात एव अस्माभिः पूर्णमद: इत्यस्य मन्त्रस्य अर्थः ॥ ॐ खं ब्रह्म इति मत्रः, अयं च अन्यत्र अविनियुक्त: इह ब्राह्मणेन ध्यानकर्मणि विनियुज्यते । अत्र च ब्रह्मेति विशेष्याभिधानम्, खमिति विशेषणम् । विशेषणविशेष्य- योश्व सामानाधिकरण्येन निर्देश: नीलोत्पलवत् - खं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दो बृहद्वस्तुमात्रास्पद : अविशेषितः, अतः विशेष्यते- खं ब्रह्मेति ; यत्तत् खं ब्रह्म, तत् शब्दवाच्यम्, ओंश- ब्दस्वरूपमेव वा उभयथापि सामानाधिकरण्यम् अविरुद्ध- म् । इह च ब्रह्मोपासनसाधनत्वार्थम् ओगब्दः प्रयुक्त:, तथा

क. १.] इह पञ्चमोऽध्यायः ।

च श्रुत्यन्तरात् ' एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ' 'ओ- मित्यात्मानं युञ्जीत ' ' ओमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि- ध्यायीत' ओमित्येवं व्यायथ आत्मानम्' इत्यादेः । अन्या- र्थासंभवाच्च उपदेशस्य । यथा अन्यत्र 'ओमिति शंसति' 'ओमित्युद्गायति' इत्येवमादौ स्वाध्यायारम्भापवर्गयोश्च ओं- कारप्रयोगः विनियोगादवगम्यते, न च तथा अर्थान्तरम् FE अवगम्यते । तस्मात् ध्यानसाधनत्वेनैव इह ओंकारश ब्दस्य उपदेशः । यद्यपि ब्रह्मात्मादिशब्दा ब्रह्मणो वाचकाः, ' तथापि श्रुतिप्रामाण्यात् ब्रह्मणो नेदिष्ठमभिधानम् ओंकारः । अत एव ब्रह्मप्रतिपत्तौ इदं परं साधनम् । तच्च द्विप्रकारेण, प्रतीकत्वेन अभिधानत्वेन च । प्रतीकत्वेन - यथा विष्ण्वा- दिप्रतिमा अभेदन, एवम् ओंकार. ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्यः । तथा ह्योंकारालम्बनस्य ब्रह्म प्रसीदति, ' एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदा- लम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ' इति श्रुतेः ॥ तत्र खमिति भौतिके खे प्रतीतिर्मा भूत् इत्याह- खं पुराणं चिरंतनं खं परमात्माकाशमित्यर्थः । यत्तत्परमात्मा- काशं पुराणं खम्, तत् चक्षुराद्यविषयत्वात् निरालम्बनम् अशक्यं ग्रहीतुमिति श्रद्धाभक्तिभ्यां भावविशेषेण च ओंकारे

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [बा. १. आवेशयति- यथा विष्ण्वङ्गाङ्कितायां शिलादिप्रतिमायां वि- ष्णुं लोकः, एवम् । वायुरं खम्, वायुः अस्मिन्विद्यत इति वायुरम्, खं खमात्रं खमित्युच्यते, न पुराणं खम्- इत्येवम् आह स्म । कोऽसौ ? कौरव्यायणीपुत्रः । वायुरे हि खे मुख्य: खशब्दव्यवहारः; तम्मान्मुख्ये संप्रत्ययो युक्त इति मन्यते । तत्र यदि पुराणं खं ब्रह्म निरुपाधिस्वरूपम्, यदि वा वायुरं खं सोपाधिकं ब्रह्म, सर्वथापि ओंकार : प्रतीकत्वेनैव प्रतिमावत् साधनत्वं प्रतिपद्यते, · एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार:' इति श्रुत्यन्तरात् । केवलं खशब्दार्थे विप्रति- पत्तिः । वेदोऽयम् ओंकार:, वेद विजानाति अनेन यद्वेदि तव्यम् तस्माद्वेदः ॐकारः वाचक: अभिधानम्, तेनाभि- धानेन यद्वेदितव्यं ब्रह्म प्रकाश्यमानम् अभिधीयमानं वेद साधको विजानाति उपलभते तस्मात् वेदोऽयमिति ब्रा- ह्मणा विदुः तस्मात् ब्राह्मणानाम भिधानत्वेन साधनत्व - मभिप्रेतम् ओंकारस्य । अथवा वेदोऽयमित्यादि अर्थवादः ; कथम् ओंकारः ब्रह्मण: प्रतीकत्वेन विहितः ; ॐ खं ब्रह्म इति सामानाधिकरण्यात् तस्य स्तुतिः इदानीं वेदत्वेन ; सर्वो हि अयं वेद ॐकार एव एतत्प्रभवः एतदात्मकः सर्वः ऋग्यजुः सामादिभेदभिन्नः एष ओंकार:, ' तद्यथा शङ्कुना '

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः :1

सर्वाणि पर्णानि ' इत्यादिश्रुत्यन्तरात्; इतश्चायं वेदः ॐका- र, यद्वेदितव्यम्, तत्सर्वं वेदितव्यम् ओंकारेणैव वेद एने- न; अत: अयमोंकारो वेद: ; इतरस्यापि वेदस्य वेदत्वम् अत एव; तस्मात् विशिष्टोऽयमोंकारः साधनत्वेन प्रतिपत्तव्य इति । अथवा वेद: स:, कोऽसौ ? यं ब्राह्मणा विदु. ओं- कारम् ; ब्राह्मणानां हि असौ प्रणवोद्गीथादिविकल्पैर्विज्ञेय: ; तस्मिन्हि प्रयुज्यमाने साधनत्वेन सर्वो वेद: प्रयुक्तो भवतीति ॥ 1 इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुर्देवा मनुष्या असुरा उषित्वा ब्रह्मचर्य देवा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासि- ष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दाम्यते- तिन आत्थेत्यामिति होवाच व्यज्ञासि- ष्टेति ॥ अधुना दमादिसाधनत्रयविधानार्थोऽयमारम्भः -- वया:, त्रिसंख्याकाः प्राजापत्याः प्रजापतेरपत्यानि प्राजापत्याः, ते किम् ? प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्य शिष्यत्ववृत्तेर्ब्रह्मचर्यस्य प्राधान्यात् शिष्याः सन्तो ब्रह्मचर्यम् ऊषुः उषितवन्त इत्यर्थ: । के ते ? विशेषत: देवा मनुष्या असुराश्च । ते च उषित्वा ब्रह्मचर्यं किमकुर्वन्नित्युच्यते - तेषां देवा ऊचुः पितरं प्रजापतिम् । किमिति ? ब्रवीतु कथयतु, नः अस्म- भ्यम् यदनुशासनं भवानिति । तेभ्यः एवमर्थिभ्यः ह एत-

क. ३.] पञ्चमोऽध्यायः । ,

दक्षरं वर्णमात्रम् उवाच - द इति । उक्त्वा च तान् पप्रच्छ पिता- किं व्यज्ञासिष्टा३ इति मया उपदेशार्थम- भिहितस्याक्षरस्य अर्थ विज्ञातवन्तः आहोस्विन्नेति । देवा ऊचु: - व्यज्ञासिष्मेति, विज्ञातवन्तो वयम् । यद्येवम्, उच्यतां किं मयोक्तमिति । देवा ऊचुः- दाम्यत, अदान्ता यूयं स्वभावतः अतो दान्ता भवतेति नः अस्मान् आत्थ कथयसि । इतर आह- ओमिति सम्यग्व्यज्ञासिष्टेति ॥ अथ हैनं मनुष्या ऊचुर्ब्रवीतु नो भवा- निति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति हो- चुदतेति न आत्थे त्योमिति होवाच व्य- ज्ञासिष्टेति ॥ २ ॥ समानमन्यत् । स्वभावतो लुब्धा यूयम्, अतो यथा- शक्ति संविभजत दत्तेति नः अस्मान् आत्थ, किमन्यद्रूयात् नो हितमिति मनुष्याः ॥ अथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवा- निति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा ३ इति व्यज्ञासिष्मेति हो-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. चुर्दयध्वमिति न आत्थेत्यामिति होवाच व्यज्ञासिष्ठेति तदेतदेवैषा दैवी वागनुव- दति स्तनयित्नुर्द द द इति दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्रय शिक्षेमं दानं दयामिति ॥ ३ ॥ इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ तथा असुराः दयध्वमिति क्रूरा यूयं हिंसादिपरा:, अतो दयध्वं प्राणिषु दयां कुरुतेति । तदेतत्प्रजापतेरनुशा- सनम् अद्याप्यनुवर्तत एव । यः पूर्व प्रजापतिर्देवादीननुश- शास सोऽद्यापि अनुशास्त्येव दैव्या स्तनयित्नुलक्षणया वा- चा । कथमेषा श्रूयते दैवी वाक् ? कासौ स्तनयित्नुः ? द द द इति, दाम्यत दत्त दयध्वमिति - एषां वाक्यानामुपलक्ष- णाय त्रिकार उच्चार्यते अनुकृति:, न तु स्तनयित्नुशब्दः त्रिरेव, संख्यानियमस्य लोके अप्रसिद्धत्वात् । यस्मात् अद्या पि प्रजापति: दाम्यत दत्त दयध्वमित्यनुशास्त्येव, तस्मात्का- रणात् एतत्रयम् ; किं तत् त्रयमित्युच्यते - दमं दानं दया- मिति शिक्षेत् उपादद्यात् प्रजापतेरनुशासनमस्माभिः कर्तव्य- मित्येवं मतिं कुर्यात् । तथा च स्मृतिः - ' त्रिविधं नरकस्येदं

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः ।

द्वारं नाशनमात्मन: । काम क्रोधस्तथा लोभस्तम्मादेतत्रयं त्यजेत्' इति । अम्य हि विधेः शेष: पूर्वः । तथापि देवादी- नुद्दिश्य किमर्थं दकारत्रयमुच्चारितवान प्रजापति: पृथगनु- शासनार्थिभ्यः ; ते वा कथं विवेकेन प्रतिपन्नाः प्रजापतेर्मनो- गतं समानेनैत्र दकारवर्णमात्रेणेति पराभिप्रायज्ञा विकल्प- यन्ति । अत्रैके आहु:- अदान्तत्वादातृत्वादयालुत्वै: अ- पराधित्वमात्मनो मन्यमानाः शङ्किता एव प्रजापतावूषुः, किं नो वक्ष्यतीति ; तेषां च दकारश्रवणमात्रादेव आत्माश- • ङ्कावशेन तदर्थप्रतिपत्तिरभूत्; लोकेऽपि हि प्रसिद्धम् - पुत्राः शिष्याश्चानुशास्याः सन्तो दोषान् निवर्तयितव्या इति ; अतो युक्तं प्रजापतेर्दकारमात्रोचारणम्; दमादित्रये च दकारान्व- यात् आत्मनो दोषानुरूप्येण देवादीनां विवेकेन प्रतिपत्तुं चेति ; फलं तु एतत् आत्मदोषज्ञाने सति दोषात् निवर्तयितुं शक्यते अल्पेनाप्युपदेशेन, यथा देवादयो दकारमात्रेणेति । ननु एतत् त्रयाणां देवादीनामनुशासनं देवादिभिरपि एकैक- मेव उपादेयम्, अद्यत्वेऽपि न तु त्रयं मनुष्यैः शिक्षितव्य- मिति । अत्रोच्यते— पूर्वैर्देवादिभिर्विशिष्टैरनुष्ठितम् एतत्र- यम्, तस्मात् मनुष्यैरेव शिक्षितव्यमिति । तत्र दयालुत्व- स्याननुष्ठेयत्वं स्यात् कथम् ? असुरैरप्रशस्तैरनुष्ठितत्वादिति " S. B. U. III. 2

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. २. चेत् - न, तुल्यत्वात् त्रयाणाम् ; अतः अन्योऽत्राभिप्राय:- प्रजापतेः पुत्रा देवादयस्त्रयः पुत्रेभ्यश्च हितमेव पित्रा उप- देष्टव्यम् ; प्रजापतिश्च हितज्ञः नान्यथा उपदिशति ; तस्मात् पुत्रानुशासनं प्रजापतेः परमम् एतत् हितम् अतो मनुष्यैरेव एतत् त्र्यं शिक्षितव्यमिति । अथवा न देवा: असुरा वा अन्ये केचन विद्यन्ते मनुष्येभ्य: ; मनुष्याणामेव अदान्ताः ये अन्यैरुत्तमैर्गुणैः संपन्ना: ; ते देवा:; लोभप्रधाना मनु- व्या: ; तथा हिसापराः क्रूरा असुरा: ; ते एव मनुष्याः अदान्तत्वादिदोषत्रयमपेक्ष्य देवादिशब्दभाजो भवन्ति, इत- रांश्च गुणान् सत्त्वरजस्तमांसि अपेक्ष्य ; अतः मनुष्यैरेव शि- क्षितव्यम् एतत्रयमिति, तदपेक्षयैव प्रजापतिनोपदिष्टत्वात् ; तथा हि मनुष्या अदान्ता लुब्धाः क्रूराश्च दृश्यन्ते ; तथा च स्मृति:-' कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ' इति ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ दमादिसाधनत्रयं सर्वोपासनशेषं विहितम् ; दान्त: अ- लुब्धः दयालुः सन् सर्वोपासनेष्वधिक्रियते । तत्र निरु- पाधिकस्य ब्रह्मणो दर्शनम् अतिक्रान्तम्, अथ अधुना सोपाधिकस्य तस्यैव अभ्युदयफलानि वक्तव्यानीत्येवमर्थो- ऽयमारम्भ:- एष प्रजापतिर्यद्धृदयमेतद्ब्रह्मेतत्सर्वं त देतत्त्र्यक्षर हृदयमिति हृ इत्येकमक्षर- मभिहरन्त्यस्मै स्वाश्वान्ये च य एवं वेद द इत्येकमक्षरं ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोकं य एवं वेद ॥ १ । एष प्रजापतिः यद्धृदयं प्रजापति: अनुशास्तीत्यनन्तरमे- वाभिहितम् । कः पुनरसौ अनुशास्ता प्रजापतिरित्युच्यते- एष प्रजापतिः; कोऽसौ ? यद्धृदयम्, हृदयमिति हृदयस्था बुद्धिरुच्यते; यस्मिन् शाकल्यब्राह्मणान्ते नामरूपकर्मणामु- पसंहार उक्तो दिग्विभागद्वारेण, तदेतत् सर्वभूतप्रतिष्ठं सर्व- भूतात्मभूतं हृदयं प्रजापतिः प्रजानां स्रष्टा ; एतत् ब्रह्म, बृह- त्त्वात् सर्वात्मत्वाच्च ब्रह्म; एतत्सर्वम् ; उक्तं पञ्चमाध्याये हृदयस्य सर्वत्वम् ; तत्सर्वं यस्मात् तस्मादुपास्यं हृदयं ब्रह्म I

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ३. तत्र हृदयनाम्राक्षरविषयमेव तावत् उपासनमुच्यते ; तदेतत् हृदयमिति नाम व्यक्षरम्, त्रीणि अक्षराणि अस्येति त्र्यक्ष- रम् कानि पुनस्तानि त्रीण्यक्षराण्युच्यन्ते; हृ इत्येकमक्ष- रम्; अभिहरन्ति हृतेराहृतिकर्मणः हृ इत्येतद्रूपमिति यो वेद, यस्मात् हृदयाय ब्रह्मणे स्वाश्च इन्द्रियाणि अन्ये च विषयाः शब्दादयः स्वं स्वं कार्यमभिहरन्ति, हृदयं च भो- क्त्रर्थमभिहरति-- अत: हृदयनाम्नः हृ इत्येतदक्षर मिति यो वेद - अस्मै विदुषे अभिहरन्ति स्वाश्च ज्ञातयः अन्ये चा- संबद्धा:, बलिमिति वाक्यशेषः । विज्ञानानुरूप्येण एतत्फ.. लम् । तथा द् इत्येतदप्येकमक्षरम् ; एतदपि दानार्थस्य ददाते: द इत्येतद्रूपं हृदयनामाक्षरत्वेन निबद्धम् । अत्रापि- हृदयाय ब्रह्मणे स्वाश्व करणानि अन्ये च विषयाः स्वं स्वं वीर्य ददति, हृदयं भोक्त्रे ददाति स्वं वीर्यम्, अतो दकार इत्येवं यो वेद, अस्मै ददति स्वाश्च अन्ये च । तथा यमित्येतदप्येकमक्षरम् ; इणो गत्यर्थस्य यमित्येतद्रूपम् अ- स्मिन्नाम्नि निबद्धमिति यो वेद, स स्वर्ग लोकमेति । एवं नामाक्षरादपि ईदृशं विशिष्टं फलं प्राप्नोति, किमु वक्तव्यं हृ- दयस्वरूपोपासनात् — इति हृदयस्तुतये नामाक्षरोपन्यासः ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्

चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ तद्वै तदेतदेव तदास सत्यमेव स यो हैतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमाल्लोकाञ्जित इन्न्वसावसद्य एव - मेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्य५ ह्येव ब्रह्म ॥ १ ॥ इति चतुर्थे ब्राह्मणम् ॥ तस्यैव हृदयाख्यस्य ब्रह्मण: सत्यमित्युपासनं विधित्स- नाह - तत्, तदिति हृदयं ब्रह्म परामृष्टम् ; वै इति स्म - रणार्थम् ; तत् यत् हृदयं ब्रह्म स्मर्यत इत्येकः तच्छब्द: ; तदेतदुच्यते प्रकारान्तरेणेति द्वितीयः तच्छब्दः । किं पुनः तत्प्रकारान्तरम् ? एतदेव तदिति एतच्छब्देन संबध्यते तृतीयस्तच्छब्द: ; एतदिति वक्ष्यमाणं बुद्धौ संनिधी- कृत्य आह ; आस बभूव; किं पुनः एतदेव आस ? यदुक्तं हृदयं ब्रह्मेति तत् इति, तृतीयः तच्छब्दो विनियुक्तः । किं तदिति विशेषतो निर्दिशति ; सत्यमेव, सच्च त्यच्च मूर्त

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ४. चामूर्त च सत्यं ब्रह्म, पञ्चभूतात्मकमित्येतत् । स य: क- श्चित् सत्यात्मानम् एतम्, महत् महत्त्वात्, यक्षं पूज्यम्, प्रथमजं प्रथमजातम्, सर्वस्मात्संसारिण एतदेवाग्रे जातं ब्रह्म अतः प्रथमजम्, वेद विजानाति सत्यं ब्रह्मेति; तस्येदं फलमुच्यते - यथा सत्येन ब्रह्मणा इमे लोका आत्मसा- त्कृता जिता:, एवं सत्यात्मानं ब्रह्म महद्यक्षं प्रथमजं वेद, स जयति इमान् लोकान् किं च जितो वशीकृतः, इन्नु इत्थम्, यथा ब्रह्मणा असौ शत्रुरिति वाक्यशेष: असञ्च्च असद्भवेत् असौ शत्रुः जितो भवेदित्यर्थः । कस्य एतत्फलमिति पुनर्निगमयति-- य एवमेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति । अतो विद्यानुरूपं फलं युक्तम्, सत्यं ह्येव यस्माद्ब्रह्म ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थे ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ • आप एवेदमग्र आसुस्ता आपः सत्य- मस्सृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिं प्रजा- पतिर्देवास्ते देवाः सत्यमेवोपासते तदे- तत्त्र्यक्षरँ सत्यमिति स इत्येकमक्षरं तीत्येकमक्षरं यमित्येकमक्षरं प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतं तदेतदमृतम्- भयतः सत्येन परिगृहीतः सत्यभूयमेव भवति नैवं विद्वासमनृत हिनस्ति ॥ सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुत्यर्थमिदमाह । महद्यक्षं प्रथमजमि- त्युक्तम्, तत्कथं प्रथमजत्वमित्युच्यते- आप एवेदमप्र आसुः ; आप इति कर्मसमवायिन्यः अग्निहोत्राद्याहुतय: ; अग्निहोत्राद्याहुतेः द्रवात्मकत्वात् अप्त्वम्, ताश्च आप: अग्नि- होत्रादिकर्मापवर्गोत्तरकालं केनचिददृष्टेन सूक्ष्मेण आत्मना कर्मसमवायित्वमपरित्यजन्त्यः इतरभूतसहिता एव न केव लाः, कर्मसमवायित्वात्तु प्राधान्यमपाम् - इति सर्वाण्येव

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ५. भूतानि प्रागुत्पत्तेः अव्याकृतावस्थानि कर्तृसहितानि निर्दि- श्यन्ते ' आप:' इति ; ता आप: बीजभूता जगत: अव्याकृ- तात्मना अवस्थिताः; ता एव इदं सर्वे नामरूपविकृतं जगत् नान्यत्किंचिद्विकारजातमासीत् ; ताः पुनः आपः अग्रे आसुः, सत्यमसृजन्त ; तस्मात्सत्यं ब्रह्म प्रथमजम्; तदेतत् हिरण्य- गर्भस्य सूत्रात्मनो जन्म, यदव्याकृतस्य जगतो व्याकरणम्, तत् सत्यं ब्रह्म कुत: ? महत्त्वात् कथं महत्त्वमित्याह-य- स्मात् सर्वस्य स्रष्टृ ; कथम् ? यत्सत्यं ब्रह्म, तत् प्रजापतिं प्रजानां पतिं विराजं सूर्यादिकरणम् असृजतेत्यनुषङ्गः ; प्रजा-- पति: देवान्, स विराट् प्रजापति: देवानसृजत ; यस्मात् स- र्वमेवं क्रमेण सत्याद्ब्रह्मणो जातम्, तस्मान्महत्मत्यं ब्रह्म । कथं पुनर्यक्षमित्युच्यते - ते एवं सृष्टा देवाः पितरमपि वि- राजमतीत्य, तदेव सत्यं ब्रह्म उपासते; अत एतत् प्रथमजं महत् यक्षम्; तस्मात् सर्वात्मना उपास्यं तत्; तस्यापि सत्यस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति तदेतत् त्र्यक्षरम् ; कानि तान्यक्षराणीत्याह — स इत्येकमक्षरम् ; तीत्येकमक्षरम्, तीति इकारानुबन्धो निर्देशार्थः ; यमित्येकमक्षरम् ; तत्र तेषां प्रथमोत्तमे अक्षरे सकारयकारौ सत्यम्, मृत्युरूपाभा- मध्यतः मध्ये अनृतम; अनृतं हि मृत्युः, मृत्य्वनृ- वात्;

क. २.] पञ्चमोऽध्यायः ।

तयोः तकारसामान्यात् । तदेतत् अनृतं तकाराक्षरं मृत्यु- रूपम् उभयतः सत्येन सकारयकारलक्षणेन परिगृहीतं व्या- सम् अन्तर्भावितं सत्यरूपाभ्याम्, अतः अकिचित्करं तत्, सत्यभूयमेव सत्यबाहुल्यमेव भवति एवं सत्यबाहुल्यं सर्व- म्य मृत्यॉरनृतस्य अकिंचित्करत्वं च यो विद्वान्, तमेवं वि- द्वांसम् अनृतं कदाचित् प्रमादोक्तं न हिनस्ति ॥ तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणे- ऽक्षन्पुरुषस्तावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्टितौ रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः प्राणैरयम- मुष्मिन्स यदोत्क्रमिष्यन्भवति शुद्धमेवै- तन्मण्डलं पश्यति नैनमेते रश्मयः प्र- त्यायन्ति ॥ २ ॥ अस्याधुना सत्यस्य ब्रह्मणः संस्थानविशेषे उपासनमुच्य - ते — तद्यत् ; किं तत् ? सत्यं ब्रह्म प्रथमजम् ; किम् ? असौ सः ; कोऽसौ ? आदित्य:, कः पुनरसावादित्यः ? य एषः ; क एषः ? यः एतस्मिन् आदित्यमण्डले पुरुष: अभिमानी, सोऽसौ सत्यं ब्रह्म । यश्चायम् अध्यात्मम् योऽयं दक्षिणे-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ५. Sक्षन् अक्षणि पुरुष: ; च शब्दात् स च सत्यं ब्रह्मेति सं- बन्धः । तावेतौ आदित्याक्षिस्थौ पुरुषौ एकस्य सत्यस्य ब्रह्मणः संस्थानविशेषौ यस्मात् तस्मात् अन्योन्यम्मिन् इतरेतरस्मिन् आदित्यश्चाक्षुषे चाक्षुषश्च आदित्ये प्रतिष्ठितौ, अध्यात्माधिदैवतयोः अन्योन्योपकार्योपकारकत्वात् कथं प्रतिष्ठितावित्युच्यते - रश्मिभिः प्रकाशेन अनुग्रहं कुर्वन् एष आदित्य ः अस्मिंश्चाक्षुषे अध्यात्मे प्रतिष्ठितः, अयं च चाक्षुषः प्राणैरादित्यमनुगृह्णन् अमुष्मिन् आदित्ये अधिदैवे प्रतिष्ठित: ; सः अस्मिन् शरीरे विज्ञानमयो भोक्ता यदा य स्मिन्काले उत्क्रमिष्यन्भवति, तदा असौ चाक्षुष आदित्यपुरुषः रश्मीनुपसंहृत्य केवलेन औदासीन्येन रूपेण व्यवतिष्ठते; तदा अयं विज्ञानमय: पश्यति शुद्धमेव केवलं विरश्मि एतन्मण्डलं चन्द्रमण्डलमिव तदेतत् अरिष्टदर्शनम् प्रास- ङ्गिकं प्रदश्यते, कथं नाम पुरुषः करणीये यत्नवान्स्यादिति ; न- एनं चाक्षुषं पुरुषमुररीकृत्य तं प्रत्यनुग्रहाय एते रश्मयः स्वामिकर्तव्यवशात्पूर्व मागच्छन्तोऽपि पुनः तत्कर्मक्षयमनुरु- ध्यमाना इव नोपयन्ति न प्रत्यागच्छन्ति एनम् । अतोऽव- गम्यते परस्परोपकार्योपकारकभावात् सत्यस्यैव एकस्य आ- त्मन: अंशौ एताविति ॥ '

क. ३.] पञ्चमोऽध्यायः ।

य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य भू- रिति शिर एकर शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू बाहू द्वे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे तस्योप- निषदहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद् ॥ ३ ॥ तत्र यः, असौ क: ? यः एषः एतस्मिन्मण्डले पुरुष: सत्यनामा ; तस्य व्याहृतयः अवयवाः ; कथम् ? भूरिति येयं व्याहृतिः, सा तस्य शिर:, प्राथम्यात्; तत्र सामान्यं स्वयमेवाह श्रुतिः - एकम् एकसंख्यायुक्तं शिरः, तथा एतत् अक्षरम् एकं भूरिति । भुव इति बाहू, द्वित्वसामा- न्यात् ; द्वौ बाहू, द्वे ते अक्षरे । तथा स्वरिति प्रतिष्ठा ; द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे; प्रतिष्ठे पादौ प्रतितिष्ठत्याभ्यामिति । तस्यास्य व्याहृत्यवयवस्य सत्यस्य ब्रह्मण उपनिषत् रहस्यम् अभिधानम्, येनाभिधानेन अभिधीयमानं तद्ब्रह्म अभिमु- खी भवति लोकवत् ; कासावित्याह- अहरिति ; अहरिति चैतत् रूपं हन्तेर्जहातेश्चेति यो वेद, स हन्ति जहाति च पाप्मानं य एवं वेद ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ५. योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्वौ बाहू दे एते अक्षरे स्वरिति प्र- तिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे तस्योपनि- दहमिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ४ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ एवं योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः, तस्य भूरिति शिर इत्यादि सर्वे समानम् । तस्योपनिषत् - अहमिति, प्रत्यगात्मभूत- त्वात् । पूर्ववत् हन्तेः जहातेश्चेति ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

षष्ठं ब्राह्मणम् ॥ उपाधीनामनेकत्वादनेकविशेषणत्वाच्च तस्यैव प्रकृतस्य ह्मणो मनउपाधिविशिष्टस्योपासनं विधित्सन्नाह— मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिन्न- तहृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्र- शास्ति यदिदं किं च ॥ १ ॥ मनोमय: मनः प्रायः, मनसि उपलभ्यमानत्वात् ; मनसा चोपलभत इति मनोमयोऽयं पुरुषः ; भाः सत्यः, भा एव सत्यं सद्भावः स्वरूपं यस्य सोऽयं भाः सत्यः, भास्वर इत्ये- तत् ; मनसः सर्वार्थावभासकत्वात् मनोमयत्वाश्च अस्य भा- स्वरत्वम् ; तस्मिन् अन्तर्हृदये हृदयस्यान्तः तस्मिन्नित्येतत् ; यथा त्रीहिर्वा यवो वा परिमाणतः, एवंपरिमाण: तस्मिन्न- न्तर्हृदये योगिभिर्दृश्यत इत्यर्थः । स एषः सर्वस्येशान: सर्वस्य स्वभेदजातस्य ईशान: स्वामी; स्वामित्वेऽपि सति कश्चिदमात्यादितत्र:, अयं तु न तथा; किं तर्हि अधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता; सर्वमिदं प्रशास्ति, यदिदं किंच यत्किं - चित्सर्वं जगत्, तत्सर्व प्रशास्ति । एवं मनोमयस्योपासनात् तथारूपापत्तिरेव फलम् । ' तं यथा यथोपासते तदेव भवति ' इति ब्राह्मणम् ॥ " इति पञ्चमाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ विद्युह्मेत्याहुर्विदानाद्विद्युद्विद्यत्येनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्वह्मेति विद्यु थेव ब्रह्म ॥ १ ॥ इति सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ 5 तथैव उपासनान्तरं सत्यस्य ब्रह्मणो विशिष्टफलमार- भ्यते — विद्युद्ब्रह्मेत्याहुः । विद्युतो ब्रह्मणो निर्वचनमुच्य- ते - विदानात् अवखण्डनात् तमसो मेघान्धकारं विदार्य हि अवभासते, अतो विद्युत् एवंगुणं विद्युत् ब्रह्मेति यो वेद, असौ विद्यति अवखण्डयति विनाशयति पाप्मन:, एनमात्मानं प्रति प्रतिकूलभूताः पाप्मानो ये तान् सर्वान् पाप्मनः अवखण्डयतीत्यर्थः । य एवं वेद विद्युद्ब्रह्मेति तस्या- नुरूपं फलम्, विद्युत् हि यस्मात् ब्रह्म ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥

अष्टमं ब्राह्मणम् ॥ वाचं धेनुमुपासीत तस्याश्चत्वारः स्त- नाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजी- वन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्त- कारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरस्तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः ॥ १ ॥ पुनः उपासनान्तरम् तस्यैव ब्रह्मणः वाग्वै ब्रह्मेति; वागिति शब्दः त्रयी ; तां वाचं धेनुम्, धेनुरिव धेनुः, यथा धेनुः चतुर्भिः स्तनैः स्तन्यं पय क्षरति वत्साय एवं वाग्धे- नुः वक्ष्यमाणैः स्तनैः पय इव अन्नं नरति देवादिभ्यः । के पुन: ते स्तना: ? के वा ते, येभ्यः क्षरति ? तस्याः एतस्या वाचो धेन्वाः, द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति वत्सस्थानीया: ; आभ्यां हि हविः कौ तौ ? स्वाहाकारं च वषट्कारं च दीयते देवेभ्यः । हन्तकारं मनुष्याः ; हन्तेति मनुष्येभ्यः अन्नं प्रयच्छन्ति । स्वधाकारं पितरः ; स्वधाकारेण हि पि- तृभ्यः स्वधां प्रयच्छन्ति । तस्या धेन्वा वाचः प्राणः ऋषभः; प्राणेन हि वाक्प्रसूयते ; मनो वत्सः ; मनसा हि प्रस्राव्यते ; मनसा ह्यालोचिते विषये वाकू प्रवर्तते ; तस्मात् मन: वत्स - स्थानीयम् । एवं वाग्धेनूपासकः ताद्भाव्यमेव प्रतिपद्यते ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य अष्टमं ब्राह्मणम् ॥

नवमं ब्राह्मणम् ॥ अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष धो- षो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोष - णोति ॥ १ ॥ इति नवमं ब्राह्मणम् । अयमग्निर्वैश्वानरः, पूर्ववदुपासनान्तरम् ; अयम् अग्निः वै- श्वानरः ; कोऽयमग्भिरित्याह-योऽयमन्तः पुरुषे । किं शरी-1 रारम्भकः ? नेत्युच्यते--- येन अमिना वैश्वानराख्येन इदमन्नं पच्यते । किं तदन्नम् ? यदिदम अद्यते भुज्यते अन्नं प्रजा- भि:, जाठरोऽग्निरित्यर्थः । तस्य साक्षादुपलक्षणार्थमिदमाह - तस्याग्नेः अन्नं पचतः जाठरस्य एष घोषो भवति ; कोऽसौ ? यं घोषम् एतदिति क्रियाविशेषणम् कर्णावपिधाय अ- " ' ङ्गुलीभ्यामपिधानं कृत्वा शृणोति । तं प्रजापतिमुपासीत वैश्वानरमभिम् । अत्रापि ताद्भाव्यं फलम् । तत्र प्रास- ङ्गिकमिदमरिष्टलक्षणमुच्यते - सोऽत्र शरीरे भोक्ता यदा उत्क्रमिष्यन्भवति, नैनं घोषं शृणोति ॥ " इति पञ्चमाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥

दशमं ब्राह्मणम् ॥ यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रेति स वायु- मागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीने यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विजि- हीते यथा लम्बरख खं तेन स ऊर्ध्व आ- क्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमने स लोकमागच्छत्यशोक- महिमं तस्मिन्वसति शाश्वतीः समाः ॥ इति दशमं ब्राह्मणम् ॥ सर्वेषामस्मिन्प्रकरणे उपासनानां गतिरियं फलं चो- च्यते यदा वै पुरुष: विद्वान् अस्मात् लोकात् प्रैति श- रीरं परित्यजति स तदा वायुम् आगच्छति, अन्तरिक्षे तिर्यग्भूतो वायुः स्तिमित: अभेद्यस्तिष्ठति ; स वायुः तत्र ' S. B. U. III. 3

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये ; [ ब्रा. १०. तेन स्वात्मनि तस्मै संप्राप्ताय विजिहीते स्वात्मावयवान् विगम- यति छिद्रीकरोत्यात्मानमित्यर्थः । किंपरिमाणं छिद्रमित्यु. च्यते— यथा रथचक्रस्य खं छिद्रं प्रसिद्धपरिमाणम् ; छिद्रेण स विद्वान् ऊर्ध्वः आक्रमते ऊर्ध्वः सन् गच्छति । स आदित्य मागच्छति ; आदित्य ब्रह्मलोकं जिगमिषोर्मा- निरोधं कृत्वा स्थित: सोऽपि एवंविदे उपासकाय द्वारं प्रयच्छति ; तस्मै स तत्र विजिहीते; यथा लम्बरस्य खं वादित्रविशेषस्य छिद्रपरिमाणम् तेन स ऊर्ध्व आक्र- मते । स चन्द्रमसम् आगच्छति ; सोऽपि तस्मै तत्र विजि - ' हीते ; यथा दुन्दुभेः खं प्रसिद्धम् ; तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स लोकं प्रजापतिलोकम् आगच्छति; किंविशिष्टम् ? अ- शोकं मानसेन दुःखेन विवर्जितमित्येतत्; अहिमं हिमव- जिंतं शारीरदुःखवर्जितमित्यर्थः ; तं प्राप्य तस्मिन् वसति शाश्वतीः नित्या: समा: संवत्सरानित्यर्थः ; ब्रह्मणो बहून्क- रूपान् वसतीत्येतत् ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य दशमं ब्राह्मणम् ॥

एकादशं ब्राह्मणम् ॥ एतद्वै परमं तपो ययाहितस्तप्यते परम हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्य हरन्ति परम हैव, लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमग्नावभ्यादद्धति परम हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ ११ ॥ एतद्वै परमं तपः ; किं तत् ? यत् व्याहितः व्याधितः ज्वरादिपरिगृहीतः सन् यत् तप्यते तदेतत् परमं तप इत्येवं चिन्तयेत्, दुःखसामान्यात् । तस्य एवं चिन्तयतो विदुषः कर्मक्षयहेतुः तदेव तपो भवति अनिन्दत. अविषीदतः । स एव च तेन विज्ञानतपसा दग्धकिल्बिषः परमं हैव लोकं जयति, य एवं वेद । तथा मुमूर्षुः आदावेव कल्पयति ; किम् ? एतद्वै परमं तपः, यं प्रेतं मां ग्रामादरण्यं हरन्ति ऋत्विजः अन्त्यकर्मणे, तत् ग्रामादरण्यगमनसामान्यात् परमं मम तत् तपो भविष्यति ; ग्रामादरण्यगमनं परमं तप इति हि प्रसिद्धम् । परमं हैव लोकं जयति, य एवं वेद । तथा एतद्वै परमं तपः यं प्रेतमग्नावस्यादधति, अग्निप्रवेशसामा- न्यात् । परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ 1 इति पञ्चमाध्यायस्य एकादशं ब्राह्मणम्

द्वादशं ब्राह्मणम् ॥ अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुस्तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात्प्राणो ब्रह्मेत्येक आहु- स्तन्न तथा शुष्यति वै प्राण ऋतेन्नादेते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतस्तद्ध स्माह प्रातृदः पितरं कि स्विदेवैवं विदुषे साधु कुर्या किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति स ह स्माह पा णिना मा प्रातृद कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति तस्मा उ हैत- दुवाच वीत्यन्नं वै व्यन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि रमिति प्राणो वै रं प्राणे मानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते सर्वाणि ह वा अस्मिन्भूतानि विशन्ति सर्वा- णि भूतानि रमन्ते य एवं वेद ॥ १ ॥ इति द्वादशं ब्राह्मणम् ॥

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः ।

अन्नं ब्रह्मेति, तथा एतन् उपासनान्तरं विधित्सन्नाह- अन्नं ब्रह्म, अन्नम् अद्यते यन् तत् ब्रह्मेत्येक आचार्या आहुः ; तत् न तथा ग्रहीतव्यम् अन्नं ब्रह्मेति । अन्ये चाहु:- प्राणो ब्रह्मेति; तच्च तथा न ग्रहीतव्यम् । किमर्थ पुनः अन्नं ब्रह्मेति न ग्राह्यम् ? यस्मात् पूयति विद्यते पूतिभाव- मापद्यते ऋते प्राणात्, तत्कथं ब्रह्म भवितुमर्हति ; ब्रह्म हि नाम तत् यदविनाशि । अस्तु तर्हि प्राणो ब्रह्म ; नैवम् ; " यस्मात् शुष्यति वै प्राण: शोषमुपैति ऋते अन्नान्; अत्ता हि प्राण:; अतः अन्नेन आद्येन विना न शक्नोति आत्मानं धारयितुम् ; तस्मात् शुष्यति वै प्राणः ऋतेऽन्नात्; अतः एकैकस्य ब्रह्मता नोपपद्यते यस्मात् तस्मात् एते ह तु एव अन्नप्राणदेवते एकधाभूयम् एकधाभावं भूत्वा गत्वा परमतां परमत्वं गच्छतः ब्रह्मत्वं प्राप्नुतः । तदेतत् एवमध्यवस्य ह स्म आह—- स्म प्रातृदो नाम पितरमात्मन: ; किंस्वित् स्विदिति वितर्के ; यथा मया ब्रह्म परिकल्पितम् एवं विदुषे किंस्वित् साधु कुर्याम्, साधु शोभनं पूजाम्, कां तु अस्मै पूजां कुर्यामित्यभिप्राय: किमेव अस्मै विदुषे असाधु कु- र्याम्, कृतकृत्योऽसौ इत्यभिप्रायः । अन्नप्राणौ सहभूतौ ब्रह्मेति विद्वान् नासौ असाधुकरणेन खण्डितो भवति, नापि साधु- "

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १२. करणेन महीकृतः । तम् एवंवादिनं स पिता ह स्म आह पा- णिना हम्तेनं निवारयन्, मा प्रातृद मैवं वोचः । कस्तु एन- यो: अन्नप्राणयोः एकधाभूयं भूत्वा परमतां कस्तु गच्छति ? न कश्चिदपि विद्वान् अनेन ब्रह्मदर्शनेन परमतां गच्छति ; तस्मात् नैवं वक्तुमर्हसि कृतकृत्योऽसाविति ; यद्येवम्, ब्रवीतु भवान् कथं परमतां गच्छतीति । तस्मै उ ह एतत् वक्ष्य- मांणं वच उवाच । किं तत् ? वीति ; किं तत् वि इत्युच्य ते -- अन्नं वै वि; अन्ने हि यस्मात् इमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि आश्रितानि, अतः अन्नं वि इत्युच्यते । किच रम् इति ; रमिति च उक्तवान्पिता ; किं पुनस्तत् रम् ? प्राणो वै रम् ; कुत इत्याह ; प्राणे हि यस्मात् बलाश्रये सति सर्वाणि भूतानि रमन्ते, अतो रं प्राणः । सर्वभूताश्रयगुणमन्नम्, सर्व - भूतरतिगुणश्च प्राण: । न हि कश्चिदनायतन: निराश्रयः रमते ; नापि सत्यध्यायतने अप्राणो दुर्बलो रमते; यदा तु आयतनवान्प्राणी बलवांश्च तदा कृतार्थमात्मानं मन्यमानो रमते लोक: ; 'युवा स्यात्साधुयुवाध्यायकः' इत्यादिश्रुतेः । इदानीम् एवंविदः फलमाह — सर्वाणि ह वै अस्मिन् भूतानि विशन्ति अन्नगुणज्ञानात्, सर्वाणि भूतानि रमन्ते प्राण- गुणज्ञानात्, य एवं वेद ॥ - इति पञ्चमाध्यायस्य द्वादशं ब्राह्मणम् ॥

त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥ उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीद सर्वमुत्थापयत्युद्धास्मादुक्थविद्वीर स्तिष्ठ- त्युक्थस्य सायुज्य सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ १ ॥ उक्थम्- तथा उपासनान्तरम् ; उक्थं शस्त्रम् ; तद्धि प्रधानं महाव्रते ऋतौ ; किं पुनस्तदुक्थम् ; प्राणो वै उक्थम् ; प्राणश्च प्रधान इन्द्रियाणाम्, उक्थं च शस्त्राणाम्, अत उक्थमित्युपासीत । कथं प्राण उक्थमित्याह - प्राण: हि यस्मात् इदं सर्वम् उत्थापयति ; उत्थापनात् उक्थं प्राण: ; न हि अप्राणः कश्चिदुत्तिष्ठति ; तदुपासनफलमाह — उत् ६ अस्मात् एवंविदः उक्थवित् प्राणवित् वीरः पुत्रः उत्ति- ष्ठति ह - दृष्टम् एतत्फलम् ; अदृष्टं तु उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति, य एवं वेद ॥ यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हास्मै

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १३. सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय यजुषः सायु- ज्य सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ २ ॥ कथं यजुरिति चोपासीत प्राणम् ; प्राणो वै यजुः ; यजुः प्राण: ? प्राणे हि यस्मात् सर्वाणि भूतानेि युज्यन्ते ; न हि असति प्राणे केनचित् कस्यचित् योगसामर्थ्यम्; अतो युनक्तीति प्राणो यजुः । एवंविदः फलमाह - युज्यन्ते उद्यच्छन्ते इत्यर्थ: ह अस्मै एवंविदे, सर्वाणि भूतानि, श्रैष्ठयं श्रेष्ठभावः तस्मै श्रेष्ठाय श्रेष्ठभावाय, अयं नः श्रेष्ठो भवेदिति ; यजुषः प्राणस्य सायुज्यमित्यादि सर्वे समानम् ॥ 9 साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यश्चि सम्यश्ञ्चि हास्मै सर्वाणि भूतानि ष्ठयाय कल्पन्ते सा - नः सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ३ ॥ सामेति चोपासीत प्राणम् । प्राणो वै साम; कथं प्राणः साम ? प्राणे हि यस्मात् सर्वाणि भूतानि सम्यचि संग- च्छन्ते, संगमनात् साम्यापत्तिहेतुत्वात् साम प्राणः, स- म्यभ्वि संगच्छन्ते ह् अस्मै सर्वाणि भूतानि; न केवलं

क. ४.] पञ्चमोऽध्यायः ।

संगच्छन्त एव, श्रेष्ठभावाय च अस्मै कल्पन्ते समर्थ्यन्ते ; साम्नः सायुज्यमित्यादि पूर्ववत् ॥ क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो हि वै क्षत्रं त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः प्र क्षत्रमत्र- मानोति क्षत्रस्य सायुज्य‍ सलोकतां जयति य एवं वेद् ॥ ४ ॥ इति त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥ तं प्राणं क्षत्रमित्युपासीत । प्राणो वै क्षत्रम्, प्रसिद्धम् एतत् - प्राणो हि वै क्षत्रम् । कथं प्रसिद्धतेत्याह — त्रायते पालयति एनं पिण्डं देहं प्राण:, क्षणितो: शस्त्रादिहिंसितात् पुन: मांसेन आपूरयति यस्मात् तस्मात् क्षतत्राणात् प्रसि- द्धं त्वं प्राणस्य । विद्वत्फलमाह — प्र क्षत्रमत्रम्, न त्रायते - अन्येन केनचिदित्यत्रम्, क्षत्रं प्राणः, तम् अत्रं क्षत्रं प्राणं प्राप्नोतीत्यर्थः । शाखान्तरे वा पाठात् क्षत्रमात्रं प्राप्नोति, प्राणो भवतीत्यर्थः । क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति, य एवं वेद ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥ *

चतुर्दशं ब्राह्मणम् ॥ -&- भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराण्यष्टा- क्षर ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवा- स्वा एतत्स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद् ॥ १ ॥ ब्रह्मणो हृदयाद्यनेकोपाधिविशिष्टस्य उपासनमुक्तम् ; अथ इदानीं गायत्र्युपाधिविशिष्टस्य उपासनं वक्तव्यमित्यारभ्यते । सर्वच्छन्दसां हि गायत्री छन्दः प्रधानभूतम् ; तत्प्रयोक्तृगय- त्राणात् गायत्रीति वक्ष्यति ; न च अन्येषां छन्दसां प्रयो- क्तृप्राणत्रणसामर्थ्यम्; प्राणात्मभूता च सा सर्वच्छन्द सां च आत्मा प्राणः प्राणश्च क्षतत्राणात् क्षत्रमित्युक्तम् ; प्राण- श्व गायत्री ; तस्मात् तदुपासनमेव विधित्स्यते ; द्विजोत्तम- जन्महेतुत्वाच्च - 'गायत्र्या ब्राह्मणमसृजत त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्यम्' इति द्विजोत्तमस्य द्वितीयं जन्म गायत्रीनि- मित्तम् ; तस्मात् प्रधाना गायत्री ; ' ब्राह्मणा व्युत्थाय ब्राह्मणा अभिवदन्ति, स ब्राह्मणो विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो ;

क. १.] . पञ्चमोऽध्यायः । '

भवति' इत्युत्तम पुरुषार्थ संबन्धं ब्राह्मणस्य दर्शयति तच ब्रा- ह्मणत्वं गायत्रीजन्ममूलम् ; अतो वक्तव्यं गायत्र्याः सत- त्त्वम् । गायत्र्या हि यः सृष्टो द्विजोत्तमः निरङ्कुश एव उत्तम पुरुषार्थसाधने अधिक्रियते ; अतः तन्मूलः परमपुरुषा- र्थसंबन्धे । तस्मात् तदुपासनविधानाय आह— भूमिर- न्तरिक्षं द्यौरित्येतानि अष्टावक्षराणि; अष्टाक्षरम् अष्टावक्ष- राणि यस्य तत् इदमष्टाक्षरम् ह वै प्रसिद्धावद्योतकौ; एकं प्रथमम्, गायत्र्यै गायत्र्याः, पदम् ; यकारेणैव अष्टत्वपूर- . णम् । एतत् उ ह एव एतदेव अस्या गायत्र्याः पदं पादः प्रथमः भूम्यादिलक्षणः त्रैलोक्यात्मा, अष्टाक्षरत्वसामान्यात् । एवम् एतत् त्रैलोक्यात्मकं गायत्र्याः प्रथमं पदं यो वेद, तस्यैतत्फलम् — स विद्वान् यावत्किचित् एषु त्रिषु लोकेषु जेतव्यम्, तावत्सर्वं ह जयति यः अस्यै एतदेवं पदं वेद ॥ " ऋचो यजुषि सामानीत्यष्टावक्षरा- ण्यष्टाक्षर ह वा एक गायत्र्यै पदमेन हैवास्या एतत्स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽखा एतदेवं पदं वेद ॥ तथा ऋच: यजूंषि सामानीति त्रयीविद्यानामाक्षराणि

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. १४. एतान्यपि अष्टावेव ; तथैव अष्टाक्षरं ह वै एकं गायत्र्यै पदं द्वितीयम् एतत् उह् एव अस्या एतत् ऋग्यजुः सामलक्षणम् अष्टाक्षरत्वसामान्यादेव । सः यावती इयं त्रयी विद्या त्रय्या विद्यया यावत्फलजातम् आप्यते तावत् ह जयति, योऽस्या एतत् गायत्र्याः त्रैविद्यलक्षणं पदं वेद ॥ प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराण्यष्टा- क्षर ह वा एक गायत्र्यै पदमे हैवा स्या एतत्स यावदिदं प्राणि तावद्ध ज- 'यति योऽस्या एतदेवं पदं वेदाथास्या ए- तदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष - तपति यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयं दर्शतं पद- मिति ददृश इव ह्येष परोरजा इति स- र्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपत्येव हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥ तथा प्राण: अपान: व्यानः एतान्यपि प्राणाद्यभिधाना- क्षराणि अष्टौ ; तच्च गायत्र्यास्तृतीयं पदम् ; यावदिदं प्राणि- जातम्, तावत् ह जयति, योऽस्या एतदेवं गायत्र्यास्तृतीयं पदं

क. ४.] पञ्चमोऽध्यायः ।

वेद । अथ अनन्तरं गायत्र्यास्त्रिपदायाः शब्दात्मिकायास्तुरीयं पदमुच्यते अभिधेयभूतम् अस्याः प्रकृताया गायत्र्याः एत- देव वक्ष्यमाणं तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ; तुरीयमित्यादिवाक्यपदार्थ स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः -- यद्वै चतुर्थ प्रसिद्धं लोके, तदिह तुरीयशब्देनाभिधीयते ; दर्शतं पदमित्यस्य कोऽर्थ इत्युच्यते-- ददृशे इव दृश्यते इव हि एषः मण्डलान्तर्गत पुरुष ; अतो दर्शतं पदमुच्यते ; परो- रजा इत्यस्य पदस्य कोऽर्थ इत्युच्यते-- सर्वे समस्तम् उहि 'एव एष: मण्डलस्थ पुरुषः रजः रजोजातं समस्तं लोकमि- त्यर्थः, उपर्युपरि आधिपत्यभावेन सर्वे लोकं रजोजातं तपति उपर्युपरीति वीप्सा सर्वलोकाधिपत्यख्यापनार्थी, ननु सर्वशब्देनैव सिद्धत्वात् वीप्सा अनर्थिका - नैष दोष: ; येषाम् उपरिष्टात् सविता दृश्यते तद्विषय एव सर्वशब्दः स्यादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्था वीप्सा, 'ये चामुष्मात्पराञ्चो हो- कास्तेषां चेष्टे देवकामानां च' इति श्रुत्यन्तरात्; तस्मात् सर्वा- वरोधार्थी वीप्सा ; यथा असौ सविता सर्वाधिपत्यलक्ष- या श्रिया यशसा च ख्यात्या तपति, एवं हैव श्रिया यशसा च तपति, योऽस्या एतदेवं तुरीयं दर्शतं पदं वेद ॥ सैषा गायत्र्येतस्मि स्तुरीये दर्शते पदे

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. १४. परोरजसि प्रतिष्ठिता तद्वै तत्सत्ये प्रति- तिं चक्षु सत्यं चक्षुर्हि वै सत्यं तस्मा- द्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातामहमद- शमहमश्रौषमिति य एवं ब्रूयादहमदर्श- मिति तस्मा एव श्रद्दध्याम तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं तत्प्राणे प्र- तिष्ठितं तस्मादाद्दुर्बल‍ सत्यादोगीय इ- त्येवम्वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता सा हैषा गया स्त्रे प्राणा वै गयास्तत्प्रा- णास्तत्रे तद्यद्द्वयास्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम स यामेवासूर सावित्री मन्वाहैषैव सा स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणास्त्रा- यते ॥ ४ ॥ सैषा त्रिपदा उक्ता या त्रैलोक्य त्रैविद्यप्राणलक्षणा गायत्री एतस्मिन् चतुर्थे तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता, मूर्तीमूर्तरसत्वात् आदित्यस्य ; रसापाये हि वस्तु नीरसम् अप्रतिष्ठितं भवति, यथा काष्ठादि दग्धसारम्, तद्वत् ; तथा

क. ४.] पञ्चमोऽध्यायः ।

मूर्तीमूर्तात्मकं जगत् त्रिपदा गायत्री आदित्ये प्रतिष्ठिता तद्र- सत्वात् सह त्रिभिः पादैः, तद्वै तुरीयं पदं सत्ये प्रतिष्ठि तम् ; किं पुनः तत् सत्यमित्युच्यते — चक्षुर्वै सत्यम् । कथ चक्षुः सत्यमित्याह — प्रसिद्धमेतत् चक्षुर्हि वै सत्यम् । कथं प्रसिद्धतेत्याह—तस्मात् — यत् यदि इदानीमेव द्वौ विवद- मानौ विरुद्धं वदमानौ एयाताम् आगच्छेयाताम् अहम् अदर्श दृष्टवानस्मीति अन्य आह; अहम् अश्रोषम् - त्वया दृष्टं न तथा तद्वस्त्विति ; तयोः य एवं ब्रूयात - अहमद्राक्षमिति, तस्मै एव ; श्रद्दध्याम ; न पुनः यः ब्रूयान् अहमश्रौषमिति श्रोतुः मृषा श्रवणमपि संभ- वति ; न तु चक्षुषो मृषा दर्शनम् ; तस्मात् न अ- श्रौषमित्युक्तवते श्रद्दध्याम; तस्मात् सत्यप्रतिपत्तिहेतु- त्वात् सत्यं चक्षुः ; तस्मिन् सत्ये चक्षुषि सह त्रिभिः इतरैः पादैः तुरीयं पदं प्रतिष्ठितमित्यर्थः । उक्तं च 'स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति चक्षुषीति' । तद्वै तुरीयपदाश्रयं सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ; किं पुनः तत् बलमित्याह - प्राणो वै बलम् ; तस्मिन्प्राणे बले प्रतिष्ठितं सत्यम् । तथा चोक्तम् —' सूत्रे तदोतं च प्रोतं च' इति । यस्मात् बले सत्यं प्रतिष्ठितम्, तस्मादाहु:- बलं सत्यादोगीय: ओजीय: ओजस्तरमित्यर्थः

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये ; [ब्रा. १४. लोकेऽपि यस्मिन्दि यदाश्रितं भवति, तस्मादाश्रितात् आश्र यस्य बलवत्तरत्वं प्रसिद्धम् ; न हि दुर्बलं बलवत: क्वचित् आश्रयभूतं दृष्टम्; एवं उक्तन्यायेन उ एषा गायत्री अध्या- मम् अध्यात्मे प्राणे प्रतिष्ठिता ; सैषा गायत्री प्राण:; अतो गायत्र्यां जगत्प्रतिष्ठितम् ; यस्मिन्प्राणे सर्वे देवा एकं भवन्ति, सर्वे वेदा:, कर्माणि फलं च; सैवं गायत्री प्राणरूपा सती जगत आत्मा । सा ह एपा गयान् तत्रे त्रातवती ; के पुनर्ग- या:? प्राणाः वागादयः वै गया:, शब्दकरणात्; तान् तत्रे सैषा गायत्री । तत् तत्र यत् यस्मात् गयान् तत्रे, तस्मात् गायत्री ' नाम : गयन्त्राणात् गायत्रीति प्रथिता । स आचार्य: उपनीय माणवकमष्टवर्षे यामेव अमूं गायत्री सावित्रीं सवितृदेवता- काम् अन्वाह पच्छ: अर्धर्चशः समस्तां च एषैव स सा- क्षात् प्राणः जगत आत्मा माणवकाय समर्पिता इह इदानीं व्याख्याता, नान्या; स आचार्य: यस्मै माणवकाय अन्वाह अनुवक्ति, तस्य माणवकस्य गयान् प्राणान् त्रायते नरका- दिपतनात् ॥ ता हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वा- हुर्वागनुष्टुवेतद्वाचमनुब्रूम इति न तथा कुर्याद्गायत्रीमेव सावित्रीमनुब्रूयाद्यदि ह

क. ६.] पञ्चमोऽध्यायः ।

वा अप्येवंविद्वह्निव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकंचन पदं प्रति ॥ ५ ॥ तामेतां सावित्रीं ह एके शाखिनः अनुष्टुभम् अनुष्टुप्र- भवाम् अनुष्टुप्छन्दस्काम् अन्वाहुरुपनीताय । तदभिप्राय- माह— वाक् अनुष्टुप्, वाक्च शरीरे सरस्वती, तामेव हि वाचं सरस्वती माणवकायानुब्रूम इत्येतद्वदन्तः । न तथा कुर्यात् न तथा विद्यात्, यत् आहु: मृषैव तत् ; किं तर्हि गायत्रीमेव सावित्रीमनुब्रूयात् कस्मान् ? य- स्मात् प्राणो गायत्रीत्युक्तम् ; प्राणे उक्ते, वाक्च सरस्वती च अन्ये च प्राणाः सर्वे माणवकाय समर्पितं भवति । किं- चेदं प्रासङ्गिकमुक्त्वा गायत्रीविदं स्तौति -- यदि ह वै अपि एवंवित् बह्निव- न हि तस्य सर्वात्मनो बहु नामास्ति किं- चित्, सर्वात्मकत्वाद्विदुषः - प्रतिगृह्णाति, न हैव तत् प्रति- ग्रहजातं गायत्र्या एकंचन एकमपि पदं प्रति पर्याप्तम् ॥ स य इमा৺स्त्रील्लोकान्पूर्णान्प्रतिगृ- ह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयादध यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णी- यात्सोऽस्या एतद्वितीयं पद्माप्नुयाद्य यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सो- s. B. U. III. 4

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १४. sस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयाद्धास्या एत- देव तुरीयं दर्शितं पदं परोरजा य एष तपति नैव केनचनाप्यं कुत उ एतावत्प्र- तिगृह्णीयात् ॥ ६ ॥ ' स य इमांस्त्रीन् - स य: गायत्रीवित् इमान् भूरादीन् त्रीन् गोश्वादिधनपूर्णान् लोकान् प्रतिगृह्णीयात् स प्रतिग्रहः, अस्या गायत्र्या एतत्प्रथमं पदं यद्याख्यातम् आप्नुयात् प्रथ- मपद विज्ञानफलम् तेन भुक्तं स्यात्, न त्वधिकदोषोत्पादक : स प्रतिग्रहः । अथ पुनः यावती इयं त्रयी विद्या, यस्तावत् प्रतिगृह्णीयात्, सोऽस्या एतद्वितीयं पदमाप्नुयात्, द्वितीयपद- विज्ञानफलं तेन भुक्तं स्यात् । तथा यावदिदं प्राणि, यस्ता- वत्प्रतिगृह्णीयात्, सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् तेन तृ- तीयपदविज्ञानफलं भुक्तं स्यात् । कल्पयित्वेदमुच्यते ; पाद- त्रयमपि यदि कश्चित्प्रतिगृह्णीयात् तत्पादत्रयविज्ञानफ लस्यैव क्षयकारणम्, न त्वन्यस्य दोषस्य कर्तृत्वे श्रमम् ; न चैवं दाता प्रतिग्रहीता वा; गायत्रीविज्ञानस्तुतये क- ल्प्यते ; दाता प्रतिग्रहीता च यद्यप्येवं संभाव्यते, नासौ प्रतिग्रहः अपराधक्षम: ; कस्मात् ? यतः अभ्यधिकमपि पुरु- पार्थविज्ञानम् अवशिष्टमेव चतुर्थपादविषयं गायत्र्याः ; तद्द- "

क. ७.] पञ्चमोऽध्यायः ।

र्शयति- अथ अस्याः एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति, यद्यैतत् नैव केनचन केनचिदपि प्रतिग्रहेण आप्यं नैव प्राप्यमित्यर्थः, यथा पूर्वोक्तानि त्रीणि पदानि ; एतान्यपि नैव आप्यानि केनचित् ; कल्पयित्वा एवमुक्तम् ;

परमार्थतः कुत उ एतावत् प्रतिगृह्णीयात् त्रैलोक्यादिसमम् ।
तस्मात् गायत्री एवंप्रकारा उपास्येत्यर्थः ॥

तस्या उपस्थानं गायत्र्यस्येकपदी - पदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पद्य - से । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापदिति यं द्वि- व्यादसावस्मै कामो मा समृद्धीति वा न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमु- पतिष्ठतेऽहमदः प्रापमिति वा ॥ ७ ॥ - तस्या उपस्थानम् - तम्या गायत्र्याः उपस्थानम् उपेत्य स्थानं नमस्करणम् अनेन मत्रेण । कोऽसौ मन्त्र इत्याह- हे गायत्र असि भवसि त्रैलोक्यपादेन एकपदी, त्रयीविद्या- रूपेण द्वितीयेन द्विपदी, प्राणादिना तृतीयेन त्रिपद्यसि, च- तुर्थेन तुरीयेण चतुष्पद्यसि; एवं चतुर्भिः पादैः उपासकैः पद्यसे ज्ञायसे; अतः परं परेण निरुपाधिकेन स्वेन आत्मना

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १४. अपदसि - अविद्यमानं पदं यस्यास्तव, येन पद्यसे- सा त्वम् अपत् असि, यस्मात् न हि पद्यसे, नेति नेत्यात्मत्वात् । अतो व्यवहारविषयाय नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परो- रजसे । असौ शत्रुः पाप्मा त्वत्प्राप्तिविघ्नकरः, अदः तत् आ- त्मनः कार्ये यत् त्वत्प्राप्तिविघ्नकर्तृत्वम्, मा प्रापत् मैंव प्राप्नो- तु; इति शब्दो मत्र परिसमाप्त्यर्थः ; यं द्विष्यात् यं प्रति द्वेषं कुर्यान् स्वयं विद्वान् तं प्रति अनेनोपस्थानम् ; असौ शत्रुः , अमुकनामेति नाम गृह्णीयात्; अस्मै यज्ञदत्ताय अभिप्रेतः कामः मा समृद्धि समृद्धिं मा प्राप्नोत्विति वा उपतिष्ठते; न हैवास्मै, देवदत्ताय स काम: समृध्यते ; कस्मै ? यस्मै एवमुपतिष्ठते । अहं अद: देवदत्ताभिप्रेतं प्रापमिति वा उपतिष्ठते । असावदो मा प्रापदित्यादित्रयाणां मन्त्रपदानां यथाकामं विकल्पः ॥ एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्व- तराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथा अथ कथ हस्तीभूतो वहसीति मुख ह्य- स्याः सम्राणन विदांचकारेति होवाच त- स्या अग्निरेव मुखं यदि ह वा अपि बह्नि- वाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहत्येव हैवैवंविद्यद्यपि बह्निव पापं कुरुते सर्व-

क. ८.] पञ्चमोऽध्यायः ।

मेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ८ ॥ गायत्र्या मुखविधानाय अर्थवाद उच्यते-- एतत् ह किल वै स्मर्यते, तत् तत्र गायत्रीविज्ञानविषये; जनको वैदे- हः, बुडिलो नामतः, अश्वतराश्वस्यापत्यम् आश्वतराश्विः, तं किल उक्तवान्; यत् नु इति वितर्के, हो अहो इत्येतत्, तत् यत् त्वं गायत्रीविदब्रूथाः, गायत्रीविदम्मीति यदब्रूथा:, कि- मिदं तस्य वचसोऽननुरूपम् ; अथ कथम्, यदि गायत्रीवित, प्रतिग्रहदोषेण हस्तीभूतो वहसीति । स प्रत्याह राज्ञा स्मा- रित:- मुखं गायत्र्याः हि यस्मात् अस्या:, हे सम्राट्, न विदांचकार न विज्ञातवानस्मि इति होवाच; एकाङ्गविकल- त्वात् गायत्रीविज्ञानं मम अफलं जातम् । शृणु तर्हि ; तम्या गायत्र्या अभिरेव मुखम् ; यदि ह वै अपि बह्निवेन्धनम् अग्ना- वभ्यादधति लौकिकाः, सर्वमेव तत्संदहत्येवेन्धनम् अग्नि: - एवं हैव एवंवित् गायत्र्या अग्निर्मुखमित्येवं वेत्तीत्येवंवित् स्यात् स्वयं गायत्र्यात्मा अग्निमुखः सन् । यद्यपि बह्निव पापं कुरुते प्रतिग्रहादिदोषम्, तत्सर्वं पापजातं संप्साय भक्षयि- त्वा शुद्धः अग्भिवत् पूतश्च तस्मात्प्रतिग्रहदोषात् गायत्र्या- त्मा अजरोऽमृतश्च संभवति ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशं ब्राह्मणम् ॥

पञ्चदशं ब्राह्मणम् ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यखापिहितं मु- खम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्ट- ये । पूषन्नकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् । समूह तेजो यत्ते रूपं कल्या तमं तत्ते पश्यामि । योऽसावसौ पुरु- षः सोऽहमस्मि । वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तः शरीरम् । ॐ ऋतो स्मर कृत स्मर क्रतो स्मर कृत स्मर । अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराण- मेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १ ॥ यो ज्ञानकर्मसमुच्चयकारी सः अन्तकाले आदित्यं प्रार्थ- यति ; अस्ति च प्रसङ्गः ; गायत्र्यास्तुरीय: पादो हि सः; तदुपस्थानं प्रकृतम् ; अतः स एव प्रार्थ्यते । हिरण्मयेन ज्योतिर्मयेन पात्रेण, यथा पात्रेण इष्टुं वस्तु अपिधीयते, एव- मिदं सत्याख्यं ब्रह्म ज्योतिर्मयेन मण्डलेनापिहितमिव अस- माहितचेतसामदृश्यत्वात्; तदुच्यते - सत्यस्यापिहितं मुखं मुख्यं स्वरूपम् ; तत् अपिधानं पात्रमपिधानमिव दर्शन- प्रतिबन्धकारणम्, तत् त्वम्, हे पूषन्, जगतः पोषणात्पूषा

क. १.] पञ्चमोऽध्यायः ।

सविता, अपावृणु अपावृतं कुरु दर्शनप्रतिबन्धकारणमपनये- त्यर्थ: : सत्यधर्माय सत्यं धर्मोऽस्य मम सोऽहं सत्यधमी, तस्मै त्वदात्मभूतायेत्यर्थः दृष्टये दर्शनाय पूषन्नित्यादीनि ; ; नामानि आमन्त्रणार्थानि सवितु:, एकर्षे, एकश्चासावृषिश्च एकर्षि:, 'दर्शनादृषिः; स हि सर्वस्य जगत आत्मा चक्षुश्च सन् सर्वे पश्यति ; एको वा गच्छतीत्येकर्षिः, 'सूर्य एकाकी चरति' इति मन्त्रवर्णात्; यम, सर्वे हि जगत: संयमनं त्वत्कृतम् ; सूर्य, सुष्ठु ईरयते रसान् रश्मीन् प्राणान् धियो ना जगत इति ; प्राजापत्य, प्रजापतेरीश्वरस्यापत्यं हिरण्यग- म्य वा, हे प्राजापत्य; व्यूह विगमय रश्मीन्; समूह संक्षिप आत्मनस्तेजः, येनाहं शक्नुयां द्रष्टुम्; तेजसा ह्यप- हतदृष्टिः न शक्नुयां त्वत्स्वरूपमञ्जसा द्रष्टुम्, विद्योतन इव रूपाणाम् ; अत उपसंहर तेज: ; यत् ते तव रूपं सर्वकल्या- णानामतिशयेन कल्याणं कल्याणतमम्, तत् ते तव पश्यामि पश्यामो वयम्, वचनव्यत्ययेन । योऽसौ भूर्भुवः स्वर्व्याहृत्य- वयवः पुरुषः, पुरुषाकृतित्वात्पुरुषः, सोऽहमस्मि भवामि ; 'अहरहम्' इति च उपनिषद् उक्तत्वादादित्यचाक्षुषयोः तदे- वेदं परामृश्यते ; सोऽहमस्म्यमृतमिति संबन्ध: ; ममामृतस्य सत्यस्य शरीरपाते, शरीरस्थो यः प्राणो वायुः स अनिलं बाह्यं वायुमेव प्रतिगच्छतु ; तथा अन्या देवता: स्वां स्वां प्र-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. १५. कृतिं गच्छन्तु ; अथ इदमपि भस्मान्तं सत् पृथिवीं यातु शरीरम् । अथेदानीम् आत्मनः संकल्पभूतां मनसि व्यवस्थि- ताम् अग्निदेवतां प्रार्थयते — ॐ क्रतो; ओमिति ऋतो इति च संबोधनार्थावेव ; ओंकारप्रतीकत्वात् ओम् ; मनोमयत्वाच ऋतुः ; हे ॐ, हे क्रतो, स्मर स्मर्तव्यम् अन्तकाले हि त्व- त्स्मरणवशात् इष्टा गतिः प्राप्यते ; अतः प्रार्थ्यते - यत् मया कृतम्, तत् स्मर; पुनरुक्तिः आदरार्था । किंच हे अग्ने, नय प्रापय, सुपथा शोभनेन मार्गेण, राये धनाय कर्मफलप्राप्तये इत्यर्थः ; न दक्षिणेन कृष्णेन पुनरावृत्तियुक्तेन, किं तर्हि शुले - नैव सुपथा ; अस्मान् विश्वानि सर्वाणि, हे देव, वयुनानि प्रज्ञा- नानि सर्वप्राणिनां विद्वान् ; किंच युयोधि अपनय वियोजय अस्मत् अस्मत्तः, जुहुराणं कुटिलम्, एनः पापं पापजातं तेन पापेन वियुक्ता वयम् एष्याम उत्तरेण पथा त्व- परिचय कर्तुं न शक्नुम: ; सर्वम् ; प्रसादात्; किं वयं तुभ्यम् भूयिष्ठां बहुतमां ते तुभ्यं नमउक्तिं नमस्कारवचनं विधेम न- मस्कारोक्त्या परिचरेमेत्यर्थः, अन्यत्कर्तुमशक्ताः सन्त इति ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चदशं ब्राह्मणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥

श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितम् बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् षष्ठोऽध्यायः

षष्ठोऽध्यायः ॥ ॐ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ट खानां भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च खानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥ यस्मात् ॐ प्राणो गायत्रीत्युक्तम् । कस्मात्पुनः कारणान् प्राण- भाव : गायत्र्याः, न पुनर्वागादिभाव इति, ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च प्राणः, न वागादयो ज्यैष्ठयश्रेष्ठयभाजः ; कथं ज्ये- ष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राणस्येति तन्निर्दिधारयिषया इदमारभ्यते । अथवा उक्थयजुःसामक्षत्रादिभावैः प्राणस्यैव उपासनमभि- हितम्, सत्स्वपि अन्येषु चक्षुरादिषु तत्र हेतुमात्रमिह आनन्तर्येण संबध्यते ; न पुनः पूर्वशेषता । विवक्षितं खिलत्वादस्य काण्डस्य पूर्वत्र यदनुक्तं विशिष्टफलं प्रा- णविषयमुपासनं तद्वक्तव्यमिति । यः कश्चित् ह वै इत्य- वधारणार्थौ यो ज्येष्ठश्रेष्ठगुणं वक्ष्यमाणं यो वेद असौ भवत्येव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च एवं फलेन प्रलोभितः सन् प्राणो वै ज्येष्ठश्व प्रश्नाय अभिमुखीभूतः ; तस्मै चाह- -

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १. श्रेष्ठश्च । कथं पुनरवगम्यते प्राणो ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्चेति, यस्मात् निषेककाल एव शुक्रशोणितसंबन्ध: प्राणादिकला- पस्याविशिष्टः ? तथापि न अप्राणं शुक्रं विरोहतीति प्रथमो वृत्तिलाभ: प्राणस्य चक्षुरादिभ्यः ; अतो ज्येष्ठो वयसा प्राण:; निषेककालादारभ्य गर्भ पुष्यति प्राण: ; प्राणे हि लब्धवृत्तौ पश्चाच्चक्षुरादीनां वृत्तिलाभ:; अतो युक्तं प्राणस्य ज्येष्ठत्वं चक्षुरादिषु भवति तु कश्चित्कुले ज्येष्ठः, गुणही - नत्वात्तु न श्रेष्ठः ; मध्यमः कनिष्ठो वा गुणाढ्यत्वात् भवेत् श्रेष्ठः, न ज्येष्ठः, न तु तथा इहेत्याह- -प्राण एव तु ज्येष्ठश्व • श्रेष्ठश्च । कथं पुनः श्रैष्ठयमवगम्यते प्राणस्य ? तदिह संवा- देन दर्शयिष्यामः । सर्वथापि तु प्राणं ज्येष्ठश्रेष्ठगुणं यो वेद उपास्ते, स स्वानां ज्ञातीनां ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति, ज्येष्ठ- ष्ठगुणोपासनसामर्थ्यात् ; स्वव्यतिरेकेणापि च येषां मध्ये ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भविष्यामीति बुभूषति भवितुमिच्छति, ते- षामपि ज्येष्ठ श्रेष्ठप्राणदर्शी ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति । ननु व- योनिमित्तं ज्येष्ठत्वम्, तत् इच्छातः कथं भवतीत्युच्यते- नैष दोष:, प्राणवत् वृत्तिलाभस्यैव ज्येष्ठत्वस्य विवक्षित- त्वात् ॥ यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति वाग्वै वसिष्ठा वसिष्ठः खानां भ

क. ३.]

षष्ठोऽध्यायः ।
वत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥

, ;

यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वाना भवति । तद्दर्शनानु- रूप्येण फलम् । येषां च ज्ञातिव्यतिरेकेण वसिष्ठो भवितुमि च्छति, तेषां च वसिष्ठो भवति । उच्यतां तर्हि, कासौ वसिष्ठेति वाग्वै वसिष्ठा; वासयत्यतिशयेन वस्ते वेति वसिष्ठा; वाग्मिनो हि धनवन्तो वसन्त्यतिशयेन ; आच्छा- दनार्थस्य वा वसेर्वसिष्ठा, अभिभवन्ति हि वाचा वाग्मि नः अन्यान् । तेन वसिष्ठगुणवत्परिज्ञानात् वसिष्ठगुणो भ- •वतीति दर्शनानुरूपं फलम् ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चक्षुवै प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति प्रतिति- ष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, प्रतितिष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा, तां प्रतिष्ठां प्रतिष्ठागुणवतीं यो वेद, तस्य एतत्फलम् ; प्रतिति- ष्ठति समे देशे काले च ; तथा दुर्गे विषमे च दुर्गमने च देशे दुर्भिक्षादौ वा काले विषमे । यद्येवमुच्यताम्, कासौ प्रतिष्ठा; चक्षुर्वै प्रतिष्ठा; कथं चक्षुषः प्रतिष्ठात्वमित्याह- चक्षुषा हि समे च दुर्गे च दृष्ट्वा प्रतितिष्ठति । अतोऽनुरूपं

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ बा. १. फलम्, प्रतितिष्ठति समे, प्रतितिष्ठति दुर्गे, य एवं वेदेति ॥ यो ह वै संपदं वेद स हास्मै पद्यते यं कामं कामयते श्रोत्रं वै संपच्छ्रोत्रे ही मे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः सर हास्यै प द्यते यं कामं कामयते य एवं वेद ॥ ४ ॥ लम ; यो ह वै संपदं वेद, संपद्गुणयुक्तं यो वेद, तस्य एतत्फ- अस्मै विदुषे संपद्यते ; किम् ? यं कामं कामयते, स कामः । किं पुन: संपद्गुणकम् ? श्रोत्रं वै संपत् । कथं पुन: श्रोत्रस्य संपद्गुणत्वमित्युच्यते-- श्रोत्रे सति हि यस्मा- तू सर्वे वेदा अभिसंपन्ना श्रोत्रेन्द्रियवतोऽध्येयत्वान; वेद- विहितकर्मायत्ताश्च कामा:, तस्मात् श्रोत्रं संपत् । अतो वि- ज्ञानानुरूपं फलम, सं हास्मै पद्यते, यं कामं कामयते, य एवं वेद ॥ • 1 यो ह वा आयतनं वेदायतन खानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा आयतन- मायतनः स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ॥ ५ । यो ह वा आयतनं वेद; आयतनम् आश्रयः, तत् यो

क. ७.] षष्ठोऽध्यायः ।

वेद, आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानामन्येषामपि । किं पुनः तत् आयतनमित्युच्यते-— मनो वै आयतनम् आश्रय इन्द्रियाणां विषयाणां च ; मनआश्रिता हि विषया आत्मनो भोग्यत्वं प्रतिपद्यन्ते मनः संकल्पवशानि च इन्द्रि याणि प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च : अतो मन आयतनम् इन्द्रिया- णाम् । अतो दर्शनानुरूप्येण फलम्, आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानाम्, य एवं वेद ॥ " यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशु भी रेतो वै प्रजातिः प्रजाय- ते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ६ ॥ यो ह प्रजातिं वेद, प्रजायते ह प्रजया पशुभिश्च सं- पन्नो भवति । रेतो वै प्रजाति:; रेतसा प्रजननेन्द्रियमुपल- क्ष्यते । तद्विज्ञानानुरूपं फलम्, प्रजायते ह प्रजया पशुभि:, य एवं वेद ॥ ते हेमे प्राणा अह श्रेयसे विवदमा ना ब्रह्म जग्मुस्तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति तद्धोवाच यस्मिन्व उत्क्रान्त इद्৺ शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. १. ते मे प्राणा वागादय:, अहंश्रेयसे अहं श्रेयानित्येतस्मै प्रयोजनाय, विवदमानाः विरुद्धं वदमानाः, ब्रह्म जग्मुः ब्रह्म गतवन्तः, ब्रह्मशब्दवाच्यं प्रजापतिम् ; गत्वा च कः नः अस्माकं मध्ये, तद्ब्रह्म ह ऊचुः उक्तवन्तः - ' वसिष्ठः, कोऽस्माकं मध्ये वसति च वासयति च 1 तद्ब्रह्म तैः : पृष्टं सत् ह उवाच उक्तवत् -- यस्मिन् व: युष्माकं मध्ये उत्क्रान्ते निर्गते शरीरात् इदं शरीरं पूर्वस्मादतिशयेन पापीयः पापतरं मन्यते लोक: ; शरीरं हि नाम अनेकाशुचिसंघातत्वात् जीवतोऽपि पापमेव, ततोऽपि,

कष्टतरं यस्मिन् उत्क्रान्ते भवति ; वैराग्यार्थमिदमुच्यते—
पापीय इति ; स वः युष्माकं मध्ये वसिष्ठो भविष्यति ।
जानन्नपि वसिष्ठं प्रजापति: नोवाच अयं वसिष्ठ इति इतरे -
षाम् अप्रियपरिहाराय ॥

वाग्घोचक्राम सा संवत्सरं प्रोष्याग- त्योवाच कथमशकत महते जीवितुमिति ते होचुर्यथाकला अवदन्तो वाचा प्राण- न्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रो- त्रेण विद्वासो मनसा प्रजायमाना रेत- सैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥

क्र. ९.] - षष्ठोऽध्यायः । ,

ते एवमुक्ता ब्रह्मणा प्राणा: आत्मनो वीर्यपरीक्षणाय क्रमेण उच्चक्रमु । तत्र वागेव प्रथमं ह अस्मात् शरीरान् उच्चक्राम उत्क्रान्तवती, मा चोत्क्रम्य, संवत्सरं प्रोष्य प्रो- षिता भूत्वा. पुनरागत्योवाच - कथम् अशकत शक्तवन्त: यूयम्, महते मां विना, जीवितुमिति । ते एवमुक्ता: ऊचुः- यथा लोके अकला : मूका अवदन्तः वाचा, प्राणन्तः प्राणनव्यापारं कुर्वन्तः प्राणेन पश्यन्तः दर्शन- व्यापारं चक्षुषा कुर्वन्तः, तथा शृण्वन्त: श्रोत्रेण, विद्वांसः 'मनसा कार्याकार्यादिविषयम्, प्रजायमानाः रेतमा पुत्रान् उत्पादयन्त., एवमजीविष्म वयम् - इत्येवं प्राणैः दत्तो- त्तरा वाक् आत्मनः अस्मिन् अवसिष्ठत्वं बुद्धा, प्रविवेश वाक् ॥ चक्षुचक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- गत्योवाच कथमशकत महते जीवितुमि- ति ते होचुर्यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्रा- णन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वासो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ S B. U. III. 5

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [बा. १. श्रोत्र होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- गत्योवाच कथमशकत महते जीवितुमि- ति ते होचुर्यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रो- त्रेण प्राणान्तः प्राणेन वदन्तो वाचा. प- श्यन्तश्चक्षुषा विद्वासो मनसा प्रजाय- माना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥। १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- गत्योवाच कथमशकत महते जीवितु- मिति ते होचुर्यथा मुग्धा अविद्वासो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजा- यमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ रेतो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- गत्योवाच कथमशकत महते जीवितु- मिति ते होचुर्यथा क्लीवा अप्रजायमाना

क. १३.] षष्ठोऽध्यायः ।

रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वा- सो मनसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥ तथा चक्षुर्होच्चक्रामेत्यादि पूर्ववत् । श्रोत्रं मनः प्रजाति- रिति ॥ अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन्यथा महा- सुहयः सैन्धवः पड्डीशशङ्कन्संवृहेदेव५ हैवेमान्प्राणान्संववर्ह ते होचुर्मा भगव उत्क्रमीर्न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति तस्यो मे बलिं कुरुतेति तथेति ॥ १३ ॥ अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् उत्क्रमणं करिष्यन् ; तदानीमेव स्वस्थानात्प्रचलिता वागादयः । किमिवेत्याह-यथा लोके, महांश्चासौ सुयश्च महासुहय:, शोभनो हय: लक्षणोपेतः, महान् परिमाणतः, सिन्धुदेशे भवः सैन्धवः अभिजनतः, पड्डीशशङ्कन् पादबन्धनशहून्, पड्डीशाश्च ते शक्तवश्च तान्, संबृहत् उद्यच्छेत् युगपदुत्खनेत् अश्वारोहे आरूढे परीक्ष- णाय ; एवं ह एव इमान् वागादीन् प्राणान् संववई उद्यत -

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये , [त्रा. १. वान् स्वस्थानात् भ्रंशितवान् । ते वागादयः ह ऊचुः - हे भगव: भगवन् मा उत्क्रमीः यस्मात् न वै शक्ष्यामः त्वद्यते त्वां विना जीवितुमिति । यद्येवं मम श्रेष्ठता विज्ञाता भवद्भिः, अहमत्र श्रेष्ठः, तस्य उ मे मम बलि करं कुरुत करं प्रयच्छतेति । अयं च प्राणसंवादः कल्पितः विदुषः श्रेष्ठपरीक्षणप्रकारोपदेश: ; अनेन हि प्रकारेण वि- द्वान् को नु खलु अत्र श्रेष्ठ इति परीक्षणं करोति ; स एष परीक्षणप्रकार: संवादभूतः कथ्यते ; न हि अन्यथा संह- त्यकारिणां सताम् एषाम् अञ्जसैव संवत्सरमात्रमेव एकैकस्य निर्गमनादि उपपद्यते; तस्मात् विद्वानेव अनेन प्रकारेण वि चारयति वागादीनां प्रधानबुभुत्सुः उपासनाय ; बलिं प्रार्थि- ताः सन्तः प्राणाः, तथेति प्रतिज्ञातवन्तः ॥ साह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठा- स्मित्वं तद्वसिष्ठोऽसीति यद्वा अहं प्रति- ष्ठामि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुर्या अहः संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रं यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनम- सीति मनो यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतस्तस्यो मे किमन्नं

क्र. १४.] षष्ठोऽध्यायः ।

किं वास इति यदिदं किंचाश्वभ्य आ कृ- मिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नमापो वा- स इति न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद तद्विद्वासः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्त्येतमेव तदनम- नग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ १४ ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ साह वाक् प्रथमं बलिदानाय प्रवृत्ता ह किल उवाच उक्तवती- - • यत् अहं वसिष्ठास्म, यत् मम वसिष्ठत्वम्, तत् तवैव तेन वसिष्ठगुणेन त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति । यन् वै '; अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसि, या मम प्रतिष्ठा सा त्व- मसीति चक्षुः । समानम् अन्यत् । संपदायतनप्रजातित्वगु- णान् क्रमेण समर्पितवन्तः । यद्येवम्, साधु बलिं दत्तवन्तो भवन्तः ; ब्रूत- तस्य उ मे एवंगुणविशिष्टम्य किमन्नम्, किं वास इति; आहुरितरे - यदिदं लोके किंच किंचित् अन्नं नाम आ श्वभ्यः आ कृमिभ्यः आ कीटपतङ्गेभ्यः, यश्च श्वान्नं कृम्यन्नं कीटपतङ्गानं च, तेन सह सर्वमेव यत्किचित्

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [बा. १. प्राणिभिरद्यमानम् अन्नम्, तत्सर्व तवान्नम् । सर्वे प्राणस्या- नमिति दृष्टिः अत्र विधीयते ॥ केचित्तु सर्वभक्षणे दोषाभावं वदन्ति प्राणान्नविदः; तत् असत्, शास्त्रान्तरेण प्रतिषिद्धत्वात् । तेनास्य विकल्प इति चेत्, न, अविधायकत्वात् । न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवतीति - सर्व प्राणस्यान्नमित्येतस्य विज्ञानस्य विहितस्य स्तुत्यर्थमेतत्; तेनैकवाक्यतापत्तेः न तु शास्त्रान्तरविहितस्य बाधने सामर्थ्यम्, अन्यपरत्वादस्य । प्राणमावस्य सर्वमन्नम् इत्येतद्दर्शनम् इह विधित्सितम्, न तु सर्व भक्षयेदिति । यत्तु सर्वभक्षणे दोषाभावज्ञानम्, तत् मिथ्यैव, प्रमाणाभा- वात् । विदुषः प्राणत्वात् सर्वान्नोपपत्तेः सामर्थ्यात् अदोष एवेति चेत्, न, अशेषान्नत्वानुपपत्तेः; सत्यं यद्यपि विद्वान् प्राणः, येन कार्यकरणसंघातेन विशिष्टस्य विद्वत्ता तेन कार्य- करणसंघातेन कृमिकीटदेवाद्यशेषान्नभक्षणं नोपपद्यते ; तेन तत्र अशेषान्नभक्षणे दोषाभावज्ञापनमनर्थकम् अप्राप्तत्वा दशेषान्नभक्षणदोषस्य । ननु प्राणः सन् भक्षयत्येव कुमिकी- टाद्यन्नमपि बाढम् किंतु न तद्विषयः प्रतिषेधोऽस्ति; तस्मात् - दैवरक्तं किंशुकम् - तत्र दोषाभाव:; अतः तद्रूपेण दोषाभावज्ञापनमनर्थकम् अप्राप्तत्वात् अशेषान्न भक्षणदोष- " " '

क्र. १४.] षष्ठोऽध्यायः । :

स्य । येन तु कार्यकरणसंघात संबन्धेन प्रतिषेधः क्रियते, तत्संबन्धेन तु इह नैव प्रतिप्रसवोऽस्ति । तस्मान् तत्प्रतिषेधा- तिक्रमे दोष एव स्यात्, अन्यविषयत्वात् 'न ह वै ' इत्यादेः । न च ब्राह्मणादिशरीरस्य सर्वान्नत्वदर्शनमिह विधीयते, किंतु प्राणमात्रस्यैव । यथा च सामान्येन सर्वान्नस्य प्राणस्य किंचित् अन्नजातं कस्यचित् जीवनहेतु:, यथा विषं विषज- स्य क्रिम:, तदेव अन्यस्य प्राणान्नमपि सन् दृष्टमेव दोषमु- त्पादयति मरणादिलक्षणम् - तथा सर्वान्नस्यापि प्राणस्य प्रतिषिद्धान्नभक्षणे ब्राह्मणत्वादिदेहसंबन्धात् दोष एव स्या- त् । तस्मात् मिथ्याज्ञानमेव अभक्ष्यभक्षणे दोषाभा- वज्ञानम् ॥ आपो वास इति; आपः भक्ष्यमाणाः वास: स्थानीया- स्तव । अत्र च प्राणस्य आपो वास इत्येतद्दर्शनं विधीयते ; न तु वास: सः कार्ये आपो विनियोक्तुं शक्याः; तस्मात् यथा- प्राप्ते अभक्षणे दर्शनमात्रं कर्तव्यम् । न ह वै अस्य सर्व प्राणस्यान्नमित्येवंविदः अनन्नम् अनदनीयं जग्धं भुक्तं न भ- वति ह; यद्यपि अनेन अनदनीयं भुक्तम्, अदनीयमेव भुक्तं स्यात्, न तु तत्कृतदोषेण लिप्यते- इत्येतत् विद्यास्तुतिरि- त्यवोचाम । तथा न अनन्नं प्रतिगृहीतम् ; यद्यपि अप्रतिग्राह्यं

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [त्रा. १. हस्त्यादि प्रतिगृहीतं स्यात् तदपि अन्नमेव प्रतिग्राह्यं प्रतिगृ- हीतं स्यात्, तत्रापि अप्रतिग्राह्यप्रतिग्रहदोषेण न लिप्यत इति स्तुत्यर्थमेव ; य एवम् एतत् अनम्य प्राणस्य अन्नं वेद ; फलं तु प्राणात्मभाव एव; न त्वेतत् फलाभिप्रायेण, किं तर्हि स्तुत्यभिप्रायेणेति । ननु एतदेव फलं कस्मान्न भव- ति ? न, प्राणात्मदर्शिनः प्राणात्मभाव एव फलम् ; तत्र च प्राणात्मभूतस्य सर्वात्मन: अनदनीयमपि आद्यमेव, तथा अप्रतिग्राह्यमपि प्रतिग्राह्यमेव- इति यथाप्राप्तमेव उपा दाय विद्या स्तूयते ; अतो नैव फलविधिसरूपता वाक्यस्य । " यस्मात् आपो वासः प्राणस्य, तस्मात् विद्वांसः ब्राह्मणाः श्रो- त्रिया अधीतवेदाः, अशिष्यन्तः भोक्ष्यमाणाः, आचामन्ति अप:; अशित्वा आचामन्ति भुक्त्वा च उत्तरकालम् अपः भक्षयन्ति ; तत्र तेषामाचामतां कोऽभिप्राय इत्याह- एतमे- वानं प्राणम् अननं कुर्वन्तो मन्यन्ते; अस्ति चैतत् - यो यस्मै वासो ददाति स तम् अननं करोमीति हि मन्यते ; प्राणस्य च आपो वास इति ह्युक्तम् । यदपः पिबामि तत्प्राणस्य वासो ददामि इति विज्ञानं कर्तव्यमित्येवमर्थ - मेतत् । ननु भोक्ष्यमाण: भुक्तवांश्च प्रयतो भविष्यामी - त्याचामति, तत्र च प्राणम्यानग्नताकरणार्थत्वे च द्विकार्य-

क. १४.] षष्ठोऽध्यायः ।

ता आचमनस्य स्यात् ; न च कार्यद्वयम् आचमनस्य एकम्य युक्तम् ; यदि प्रायत्यार्थम्, न अनग्नतार्थम् अथ अनग्न- तार्थम्, न प्रायत्यार्थम् ; यम्मादेवम्, तस्मान् द्वितीयम आ- चमनान्तरं प्राणस्यानग्नताकरणाय भवतु —— न, क्रियाद्वि- त्वोपपत्तेः ; द्वे ह्येते क्रिये, भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यत् आचमनं स्मृतिविहितम्, तत् प्रायत्यार्थं भवति क्रियामा- त्रमेव ; न तु तत्र प्रायत्यं दर्शनादि अपेक्षते तत्र च आचमनाङ्गभूतास्वप्सु वासोविज्ञानं प्राणम्य इतिकर्तव्यतया चोद्यते, न तु तस्मिन्क्रियमाणे आचमनस्य प्रायत्यार्थता बाध्यते, क्रियान्तरत्वादाचमनस्य । तस्मात् भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यत् आचमनम्, तत्र आपो वास: प्राणस्येति दर्शनमात्रं विधीयते, अप्राप्तत्वादन्यतः ॥ इति षष्ठाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ,

- द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ -* श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेय इत्यस्य संबन्ध: । खिलाधिका- रोऽयम् ; तत्र यदनुक्तं तदुच्यते । सप्तमाध्यायान्ते ज्ञान- कर्मसमुच्चयकारिणा अग्नेर्मार्गयाचनं कृतम् - अग्ने नय सुप- थेति । तत्र अनेकेषां पथां सद्भावः मन्त्रेण सामर्थ्यात्प्रद- शितः, सुपथेति विशेषणात् । पन्थानश्च कृतविपाकप्रति- पत्तिमार्गा: ; वक्ष्यति च ' यत्कृत्वा' इत्यादि । तत्र च कति कर्मविपाकप्रतिपत्तिमार्गा इति सर्वसंसारगत्युपसंहारार्थोऽय- मारम्भः एतावती हि संसारगतिः, एतावान् कर्मणो विपाकः स्वाभाविकस्य शास्त्रीयस्य च सविज्ञानस्येति । यद्यपि 'द्वया ६ प्राजापत्या: इत्यत्र स्वाभाविकः पाप्मा सूचितः, न च तस्येदं कार्यमिति विपाकः प्रदर्शितः; शा- स्त्रीयस्यैव तु विपाकः प्रदर्शित: त्र्यन्नात्मप्रतिपत्त्यन्तेन, ब्रह्मविद्यारम्भे तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात् । तत्रापि केवलेन कर्मणा पितृलोकः, विद्यया विद्यासंयुक्तेन च कर्मणा देव- लोक इत्युक्तम् । तत्र केन मार्गेण पितृलोकं प्रतिपद्यते, वा देवलोकमिति नोक्तम् । तच्च इह खिलप्रकरणे अशेषतो वक्तव्यमित्यत आरभ्यते । अन्ते च सर्वोपसंहारः शास्त्र- "

क. १.] ' षष्ठोऽध्यायः । स्येष्टः । अपि च एतावद्मृतत्वमित्युक्तम्, न कर्मण: अमृत- त्वाशा अस्तीति च ; तत्र हेतु: नोक्तः ; तदर्थश्चायमारम्भः । यस्मात् इयं कर्मणो गतिः, न नित्येऽमृतत्वे व्यापारी- ऽस्ति तस्मात् एतावदेवामृतत्वसाधनमिति सामर्थ्यात् हेतुत्वं संपद्यते । अपि च उक्तमग्निहोत्रे - न त्वेवै- तयोस्त्वमुत्क्रान्ति न गतिं न प्रतिष्ठां न तृप्तिं न पुनरावृत्तिं न लोकं प्रत्युत्थायिनं वेत्थेति ; तत्र प्रति- वचने "ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः' इत्या- हिना आहुतेः कार्यमुक्तम् ; तचैतत् कर्तुः आहुतिलक्षणस्य कर्मणः फलम् ; न हि कर्तारमनाश्रित्य आहुतिलक्षणस्य क- र्मणः स्वातन्त्र्येण उत्क्रान्त्यादिकार्यारम्भ उपपद्यते, कर्त्रर्थ - त्वात्कर्मणः कार्यारम्भस्य, साधनाश्रयत्वाश्च कर्मण: अग्निहोत्रस्तुत्यर्थत्वात् अग्निहोत्रस्यैव कार्यमित्युक्तं षट्- प्रकारमपि ; इह तु तदेव कर्तुः फलमित्युपदिश्यते षट्प्रका- रमपि, कर्मफलविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । तद्वारेण च पश्चा- निदर्शनम् इह उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधानं विधित्सितम् । एवम्, अशेषसंसारगत्युपसंहारः, कर्मकाण्डस्य एषा निष्ठा- इत्येतहूयं दिदर्शयिषुः आख्यायिकां प्रणयति ॥ ; तत्र श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. परिषदमाजगाम स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणं तमुदीक्ष्याभ्यु- वाद कुमारा ३ इति स भो ३ इति प्रति- शुश्रावानुशिष्टोऽन्वसि पितेत्योमिति हो- वाच ॥ १ ॥ श्वेतकेतुः नामतः, अरुणम्यापत्यम् आरुणिः, तस्याप- त्यम आरुणेयः ; ह्-शब्द : ऐतिह्यार्थः वै निश्चयार्थः ; पित्रा पः ; अनुशिष्टः सन् आत्मनो यशः प्रथनाय पञ्चालानां परिषद्- माजगाम, पञ्चालाः प्रसिद्धा तेषां परिषदमागत्य, , जि- स त्वा, राज्ञोऽपि परिषदं जेष्यामीति गर्वेण स आजगाम ; जीवलस्यापत्यं जैवलिं पञ्चालराजं प्रवाहणनामानं स्वभृत्यैः परिचारयमाणम् आत्मनः परिचरणं कारयन्तमित्येतत्, राजा पूर्वमेव तस्य विद्याभिमानगर्व श्रुत्वा विनेतव्योऽय- मिति मत्वा तमुदीक्ष्य उत्प्रेक्ष्य आगतमात्रमेव अभ्युवाद अभ्युक्तवान्, कुमारा३ इति संबोध्य ; भर्त्सनार्था लुतिः । एवमुक्त. सः प्रतिशुश्राव - भो३ इति । भो३ इति अप्रति- रूपमपि क्षत्रियं प्रति उक्तवान् क्रुद्धः सन् । अनुशिष्टः अनु- शासितोऽसि भवसि किं पित्रा - इत्युवाच राजा । प्रत्याह इतर :- ओमिति, बाढमनुशिष्टोऽस्मि, पृच्छ यदि संशयस्ते ॥

क्र. २.] षष्ठोऽध्यायः ।

वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रति- पद्यन्ता ३ इति नेति होवाच वेत्थो यथे- मं लोकं पुनरापद्यन्ता ३ इति नेति हैवो- वाच वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यना ३ इति नेति हैवोवाच वेत्थ यतिथ्यामाहुत्या ँ हुना- यामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय व- दन्ती ३ इति नेति हैवोवाच वेत्थो देव- यानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वापि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानां ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति नाहमत एकंचन वेदेति होवाच ॥ २ ॥ यद्येवम्, वेत्थ विजानासि किम्, यथा येन प्रकारेण इमा: प्रजा: प्रसिद्धाः, प्रयत्य: म्रियमाणाः, विप्रतिपद्यन्ता ३ इति विप्रतिपद्यन्ते ; विचारणार्था प्लुति: ; समानेन मार्गेण

बृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये [ ब्रा. ०. 1 गच्छन्तीनां मार्गद्वैविध्यं यत भवति, तत्र काश्चित्प्रजा अन्येन मार्गेण गच्छन्ति काश्चिदन्येनेति विप्रतिपत्ति: ; यथा ताः प्रजा विप्रतिपद्यन्ते, तत् किं वेत्थत्यर्थः । नेति होवाच इतर: । तर्हि वेत्थ उ यथा इमं लोकं पुन: आपद्य- न्ता३ इति, पुनरापद्यन्ते, यथा पुनरागच्छन्ति इमं लोकम् । नेति हैवोवाच श्वेतकेतुः । वेत्थ उ यथा असौ लोक एवं प्रसिद्धेन न्यायेन पुनः पुनरसकृत् प्रयद्भिः म्रियमाणैः यथा येन प्रकारेण न संपूर्यता३ इति, न संपूर्यतेऽसौ लोक:, तत्कि वेत्थ । नेति हैवोवाच । वेत्थ उ यतिध्यां यत्संख्याकाय म् आहुत्याम् आहुतौ हुतायम् आपः पुरुषवाचः, पुरुषस्य या सैव यासां वाक्, ताः पुरुषवाचो भूत्वा पुरुषशब्द- वाच्या वा भूत्वा ; यदा पुरुषाकारपरिणता:, तदा पुरुष- वाचो भवन्ति; समुत्थाय सम्यगुत्थाय उद्भूताः सत्यः वदन्ती ३ इति । नेति हैवोवाच । यद्येवं वेत्थ उ देव- यानस्य पथो मार्गस्य प्रतिपदम् प्रतिपद्यते येन सा प्रति- पत् तां प्रतिपदम्, पितृयाणस्य वा प्रतिपदम्; प्रतिपच्छ- व्दवाच्यमर्थमाह- यत्कर्म कृत्वा यथाविशिष्टं कर्म कृत्वे- त्यर्थः, देवयानं वा पन्थानं मार्गे प्रतिपद्यन्ते, पितृयाणं वा यत्कर्म कृत्वा प्रतिपद्यन्ते तत्कर्म प्रतिपदुच्यते; तां प्रतिपदं वाकू "

क. २. ] षष्ठोऽध्यायः 1: 1

किं वेत्थ देवलोकपितृलोकप्रतिपत्तिसाधनं किं वेत्थेत्यर्थः । अन्यत्र अभ्यार्थस्य प्रकाशकम् ऋषे मत्रस्य वचः वाक्यम् नः श्रुतमस्ति, मत्रोऽपि अस्यार्थस्य प्रकाशको विद्यत इत्य- र्थ: । कोऽसौ मन्त्र इत्युच्यते— द्वे सृती द्वौ मार्गावशृणवं श्रुतवानस्मि ; तयोः एका पितृणां प्रापिका पितृलोकसंबद्धा, तया सृत्या पितृलोकं प्राप्नोतीत्यर्थः ; अहमशृणवमिति व्य- वहितेन संबन्ध: ; देवानाम् उत अपि देवानां संबन्धिनी अन्या, देवान्प्रापयति सा । के पुनः उभाभ्यां सृतिभ्यां पितॄन् देवांश्च गच्छन्तीत्युच्यते - उत अपि मर्त्यानां म- नुष्याणां संबन्धिन्यौ; मनुष्या एव हि सृतिभ्यां गच्छन्ती- त्यर्थः । ताभ्यां स्रुतिभ्याम् इदं विश्वं समस्तम् एजत् ग- च्छत् समेति संगच्छते । ते च द्वे सृती यदन्तरा ययो- रन्तरा यदन्तरा, पितरं मातरं च, मातापित्रो: अन्तरा मध्ये इत्यर्थः । कौ तौ मातापितरौ ! द्यावापृथिव्यौ अण्डकपाले ; ' इयं वै माता असौ पिता' इति हि व्याख्यातं ब्राह्मणेन । अण्डकपालयोर्मध्ये संसारविषये एव एते सृती, न आत्य- न्तिकामृतत्वगमनाय । इतर आह-- न अहम् अत: अ- स्मात् प्रश्नसमुदायात् एकंचन एकमपि प्रश्नम्, न वेद, नाहं वेदेति होवाच श्वेतकेतुः ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाप्ये [ब्रा. २. अथैनं वसत्योपमन्त्रयांचक्रेऽनादृत्य व सतिं कुमारः प्रदुद्राव स आजगाम पि- तरं तर होवाचेनि वाव किल नो भवा- पुरानुशिष्टानवोच इति कथ सुमेध इति पञ्च मा प्रश्नान्राजन्यबन्धुरप्राक्षी- ततो नैकंचन वेदेति कतमे त इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥ अथ अनन्तरम् अपनीय विद्याभिमानगर्वम् एनं प्रकृतं श्वेतकेतुम्, वसत्या वसतिप्रयोजनेन उपमन्त्रयांचक्रे ; इह वसन्तु भवन्तः, पाद्यमर्घ्य च आनीयताम् - इत्युपमन्त्रणं कृतवान्राजा । अनादृत्य तां वसतिं कुमारः श्वेतकेतुः प्रदु- द्राव प्रतिगतवान् पितरं प्रति । स च आजगाम पितरम्, आगत्य च उवाच तम्, कथमिति - वाव किल एवं किल, न: अस्मान् भवान् पुरा समावर्तनकाले अनुशिष्टान् सर्वाभि- विद्याभि: अवोचः अवोचदिति । सोपालम्भं पुत्रस्य वचः श्रुत्वा आह पिता - कथं केन प्रकारेण तव दुःखमुपजातम्, हे सुमेधः, शोभना मेधा यस्येति सुमेधाः । शृणु, मम यथा वृत्तम् ; पथ्च पञ्चसंख्याकान् प्रश्नान् मा मां राजन्यबन्धुः

क. ४.] षष्ठोऽध्यायः ।

राजन्या बन्धवो यस्येति; परिभववचनमेतत् राजन्यबन्धु. रिति; अप्राक्षीत् पृष्टवान् ; तत: तस्मात् न एकंचन एकमपि न वेद न विज्ञातवानस्मि । कतमे ते राज्ञा पृष्टाः प्रश्ना इम्रि पित्रा उक्तः पुत्र: ' इमे ते' इति ह प्रतीकानि मुखानि प्रश्नानाम् उदाजहार उदाहृतवान् ॥ स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभ्य- मवोचं प्रेहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं व- त्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति स आ- जगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवले- रास तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहार- यांचकाराथ हास्मा अर्घ्यं चकार त हो- वाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ स होवाच पिता पुत्रं क्रुद्धमुपशमयन्-तथा तेन प्रकारेण नः अस्मान् त्वम्, हे तात वत्स, जानीथा गृहीथाः, चमा यदहं किंच विज्ञानजातं वेद सर्वे तत् तुभ्यम् अवोचम् इत्येष जानीथा: ; कोऽन्यो मम प्रियतरोऽस्ति त्वत्तः, प रक्षिष्ये; अहमपि एतत् न जानामि, यत् राम्रा पृष्टम् 8. B. U. III. 6

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [त्रा. २. तस्मात् प्रेहि आगच्छ ; तत्र प्रतीत्य गत्वा राज्ञि ब्रह्मचर्य वत्स्यावो विद्यार्थमिति । स आह- भवानेव गच्छत्विति, नाहं तस्य मुखं निरीक्षितुमुत्सहे । स आजगाम, गौतमः जैवलेरास आस- गोत्रतो गौतमः, आरुणिः, यत्र प्रवाहणस्य नम् आस्थायिका ; षष्ठीद्वयं प्रथमास्थाने; तस्मै गौतमाय आगताय आसनम् अनुरूपम् आहृत्य उदकं भृत्यैराहारयां- चकार; अथ ह अस्मै अर्घ्य पुरोधसा कृतवान् मन्त्रवत्, मधुपर्क च । कृत्वा चैवं पूजां तं होवाच - वरं भगवते गौतमाय तुभ्यं दद्म इति गोश्वादिलक्षणम् ॥ स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥ स होवाच गौतम :- प्रतिज्ञातः मे मम एष वरः त्वया ; अस्यां प्रतिज्ञायां दृढीकुरु आत्मानम् ; यां तु वाचं कुमा- रस्य मम पुत्रस्य अन्ते समीपे वाचमभाषथा: प्रश्नरूपाम्, तामेव मे ब्रूहि ; स एव नो वर इति ॥ स होवाच देवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६ ॥

क. ७.] षष्ठोऽध्यायः ।

स होवाच राजा- देवेषु वरेषु तद्वै गौतम, यत् त्वं प्रार्थयसे ; मानुषाणामन्यतमं प्रार्थय वरम् ॥ स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्य- स्वापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिदानस्य मा नो भवान्बहोरनन्त- स्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भव- न्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति स होपायन कीर्त्योवास ॥ ७ ॥ स होवाच गौतम:- भवतापि विज्ञायते ह ममास्ति सः ; न तेन प्रार्थितेन कृत्यं मम, यं त्वं दित्ससि मानुषं व- रम् ; यस्मात् ममाप्यस्ति हिरण्यस्य प्रभूतस्य अपात्तं प्राप्तम् ; गोअश्वानाम् अपात्तमस्तीति सर्वत्रानुषङ्गः; दासीनाम् प्र- वाराणां परिवाराणाम्, परिधानस्य च न च यत् मम ; ' विद्यमानम्, तत् त्वत्तः प्रार्थनीयम् त्वया वा देयम्; प्रति- ज्ञातश्च वरः त्वया; त्वमेव जानीषे, यदत्र युक्तम्, प्रतिज्ञा रक्षणीया तवेति ; मम पुन: अयमभिप्रायः — मा भूत् नः अ स्मान् अभि, अस्मानेव केवलान्प्रति, भवान् सर्वत्र वदान्यो

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. भूत्वा, अवदान्यो मा भूत् कदर्यो मा भूदित्यर्थः ; बहोः प्र- भूतस्य, अनन्तस्य अनन्तफलस्येत्येतत्, अपर्यन्तस्य अपरि- समातिक्रम्य पुत्रपौत्रादिगामिकस्येत्येतत्, ईदृशस्य वित्तस्य, मां प्रत्येव केवलम् अदाता मा भूद्भवान् ; न च अन्यत्र अदे- यमस्ति भवतः । एवमुक्त आह— स त्वं वै हे गौतम तीर्थेन न्यायेन शास्त्रविहितेन विद्यां मत्तः इच्छासै इच्छ अन्वा- मुम्; इत्युक्तो गौतम आह— उपैमि उपगच्छामि शिष्य- त्वेन अहं भवन्तमिति । वाचा ह स्मैव किल पूर्वे ब्राह्मणाः क्षत्रियान् विद्यार्थिनः सन्तः वैश्यान्वा, क्षत्रिया वा वै- श्यान् आपदि उपयन्ति शिष्यवृत्त्या हि उपगच्छन्ति, न उपायनशुश्रूषादिभि:; अतः स गौतम: है उपायनकीर्त्या उपगमन कीर्तनमात्रेणैव उवास उषितवान्, न उपायनं चकार ॥ स होवाच तथा नस्त्वं गौतम माप- राधास्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः- पूर्व न कस्मिश्वन ब्राह्मण उवास तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वैवं ब्रुवन्त- मर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ८ ॥ एवं गौतमेन आपदन्तरे उके, स होवाच राजा पीडित

क. ९.] षष्ठोऽध्यायः ।

मत्वा क्षामयन्- तथा नः अस्मान् प्रति मा अपराधाः अपराधं मा कार्षीः, अस्मदीयोऽपराधः न ग्रहीतव्य इत्यर्थः ; तव च पितामहाः अस्मत्पितामहेषु यथा अपराधं न जगृहु:, तथा पितामहानां वृत्तम् अस्मास्वपि भवता रक्षणीयमित्य- र्थः । यथा इयं विद्या त्वया प्रार्थिता इतः त्वत्संप्रदानात्पूर्वम् प्राक् न कस्मिन्नपि ब्राह्मणे उवास उषितवती, तथा त्वमपि जानीषे ; सर्वदा क्षत्रियपरम्परया इयं विद्या आगता; सा स्थिति: मयापि रक्षणीया, यदि शक्यते इति उक्तम् ' देवेषु गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहि' इति न पुनः तब अदेयो वर इति ; इतः परं न शक्यते रक्षितुम् ; तामपि विद्याम् अहं तुभ्यं वक्ष्यामि । को हि अन्योऽपि हि यस्मात् एवं ब्रुवन्तं त्वाम् अर्हति प्रत्याख्यातुम् - न वक्ष्यामीति ; अहं पुनः कथं न वक्ष्ये तुभ्यमिति ॥ असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्यादि- त्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिर्दिशो- ऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास्त- स्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुह्वति त- स्पा आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. असौ वै लोकोऽग्निर्गौतमेत्यादि - चतुर्थः प्रश्नः प्राथ- म्येन निर्णीयते; क्रमभङ्गस्तु एतन्निर्णयायत्तत्वादितरप्रश्न- निर्णय । असौ द्यौर्लोक: अभिः हे, गौतम ; द्युलोके अग्निदृष्टि: अनग्नौ विधीयते, यथा योषित्पुरुषयोः ; तस्य लोकाने: आदित्य एव समित्, समिन्धनात्; आ- दित्येन हि समिध्यते असौ लोकः; रश्मयो धूमः, समिध उत्थानसामान्यात्; आदित्याद्धि रश्मयो नि- र्गताः, समिधश्च धूमो लोके उत्तिष्ठति; अहः अर्चि:, प्रकाशसामान्यात्; दिश: अङ्गाराः, उपशम सामान्यात्; अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः, विस्फुलिङ्गवद्विक्षेपात्; त स्मिन् एतस्मिन् एवंगुणविशिष्टे द्युलोकानौ, देवाः इन्द्रादयः, श्रद्धां जुह्वति आहुतिद्रव्यस्थानीयां प्रक्षिपन्ति; तस्या आहु- त्याः आहुतेः सोमो राजा पितॄणां ब्राह्मणानां च संभवति । तत्र के देवाः कथं जुह्वति किं वा श्रद्धाख्यं हविरित्यत: उक्तमस्माभिः संबन्धे; 'नत्वेवैनयोस्त्वमुत्क्रान्तिम्' इत्यादि- पदार्थषट्कनिर्णयार्थम् अग्निहोवे उक्तम्; 'ते वा एते अग्नि- होत्राहुती हुते सत्यावुत्क्रामतः ', ' ते अन्तरिक्षमाविशत: ', 'ते अन्तरिक्षमाहवनीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीरेव शु- क्रामाहुतिम् ', ' ते अन्तरिक्षं तर्पयतः ', ' ते तत उत्क्रामतः ',

क. ९.] षष्ठोऽध्यायः ।

'ते दिवमाविशत: ', ' ते दिवमाहवनीयं कुर्याते आदित्यं स- मिधम्' इत्येवमादि उक्तम् । तत्र अग्निहोत्राहुती ससाधने एव उत्क्रामतः। यथा इह यै: साधनैर्विशिष्टे ये ज्ञायेते आहवनी- यानिसमिद्धूमाङ्गारविस्फुलिङ्गाहुतिद्रव्यैः, ते तथैव उत्क्रामतः अस्माल्लोकात् असुं लोकम् । तत्र अभिः अग्नित्वेन, समित् समित्वेन, धूमो धूमत्वेन, अङ्गारा: अङ्गारत्वेन, विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गत्वेन, आहुतिद्रव्यमपि पयआद्याहुतिद्रव्यत्वेनैव सर्गादौ अव्याकृतावस्थायामपि परेण सूक्ष्मेण आत्मना व्यव- तिष्ठते । तत् विद्यमानमेव ससाधनम् अग्निहोत्रलक्षणं कर्म अपूर्वेणात्मना व्यवस्थितं सत्, तत्पुनः व्याकरणकाले तथैव अन्तरिक्षादीनाम् आहवनीयाद्यग्न्यादिभावं कुर्वत् विप- रिणमते । तथैव इदानीमपि अग्निहोत्राख्यं कर्म । एवम् अग्निहोत्राहुत्यपूर्व परिणामात्मकं जगत् सर्वमिति आहुत्योरेव स्तुत्यर्थत्वेन उत्क्रान्त्याद्याः लोकं प्रत्युत्थायि- तान्ताः षट् पदार्थाः कर्मप्रकरणे अधस्तान्निर्णीता: तु कर्तुः कर्मविपाकविवक्षायां गुलोकाग्न्याद्यारभ्य पश्चा- निदर्शनम् उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विशिष्टकर्मफलोपभो- गाय विधित्सितमिति द्युलोकाग्न्यादिदर्शनं प्रस्तूयते । तब ये आध्यात्मिकाः प्राणाः इह अग्निहोत्रस्य होतारः, ते एव आ- इह

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. धिदैविकत्वेन परिणताः सन्तः इन्द्रादयो भवन्ति ; त एव तत्र होतारो लोकानौ ; ते च इह अग्निहोत्रस्य फलभोगाय अग्नि- होत्रं हुतवन्तः ; एव फलपरिणामकालेऽपि तत्फलभोक्तृ- त्वात् तत्र तत्र होतृत्वं प्रतिपद्यन्ते, तथा तथा विपरिणममाना देवशब्दवाच्याः सन्तः । अत्र च यत् पयोद्रव्यम् अग्निहोत्र- कर्माश्रयभूतम् इह आहवनीये प्रक्षिप्तम् अग्निना भक्षितम् अदृष्टेन सूक्ष्मेण रूपेण विपरिणतम् सह कर्त्रा यजमानेन अमुं लोकम् धूमादिक्रमेण अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षात् द्युलोकम् आविशति ; ता: सूक्ष्मा आप: आहुतिकार्यभूता अग्निहोत्वस- मवायिन्यः कर्तृसहिताः श्रद्धाशब्दवाच्याः सोमलोके कर्तुः शरीरान्तरारम्भाय द्युलोकं प्रविशन्त्य: हूयन्त इत्युच्यन्ते ; ताः तत्र द्युलोकं प्रविश्य सोममण्डले कर्तुः शरीरमारभन्ते 1 तदेतदुच्यते — 'देवा: श्रद्धां जुह्वति, तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति' इति, ' श्रद्धा वा आप:' इति श्रुतेः । 'वेत्थ यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समु- त्थाय वदन्ति' इति प्रश्न: ; तस्य च निर्णयविषये 'असो लोकोऽग्निः' इति प्रस्तुतम् ; तस्मात् आपः कर्मसमवायि- न्यः कर्तुः शरीरारम्भिकाः श्रद्धाशब्दवाच्या इति निश्ची- । भूयस्त्वात् 'आप: पुरुषवाच: ' इति व्यपदेशः, न तु यते

षष्ठोऽध्यायः ।

; क. १०.] इतराणि भूतानि न सन्तीति; कर्मप्रयुक्तश्च शरीरारम्भः कर्म च अपसमवायि; ततश्च अपां प्राधान्यं शरीरकर्तृत्वे ; तेन च ' आपः पुरुषवाचः' इति व्यपदेशः; कर्मकृतो हि जन्मारम्भः सर्वत्र । तत्र यद्यपि अग्निहोत्राहुतिस्तुतिद्वारेण उत्क्रान्त्यादय. प्रस्तुताः षट्पदार्था अग्निहोत्रे, तथापि वैदि- कानि सर्वाण्येव कर्माणि अग्निहोवप्रभृतीनि लक्ष्यन्ते ; दा- राग्निसंबद्धं हि पाङ्कं कर्म प्रस्तुत्योक्तम् — 'कर्मणा पितृ- लोक:' इति ; वक्ष्यति च - ' अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति' इति ॥ पर्जन्यो वा अग्निगौतम तस्य संवत्सर एव समिदभ्राणि धूमो विद्युदर्चिरशनि- रङ्गारा ह्रादुनयो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेत- स्मिन्नग्नौ देवाः सोम राजानं जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ १० ॥ पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम, द्वितीय आहुत्याधारः आहुत्यो- रावृत्तिक्रमेण । पर्जन्यो नाम वृष्टयुपकरणाभिमानी देवता- त्मा । तस्य संवत्सर एव समित्; संवत्सरेण हि शरदादि- भिष्मान्तैः स्वावयवैर्विपरिवर्तमानेन पर्जन्योऽभिर्दीप्यते ।

बृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये [ब्रा. २. अभ्राणि धूम:, धूमप्रभवत्वात् धूमवदुपलक्ष्यत्वाद्वा । वि- द्युत् अर्चि:, प्रकाशसामान्यात् । अशनिः अङ्गाराः, उपशा- न्तकाठिन्यसामान्याभ्याम् । हादुनयः ह्रादुनयः स्तनयि - नुशब्दाः विस्फुलिङ्गाः, विक्षेपानेकत्वसामान्यात् । तस्मिन्ने- तस्मिन्निति आहुत्यधिकरणनिर्देश: । देवा इति, ते एव होतारः सोमं राजानं जुह्वति; योऽसौ लोकानौ श्रद्धायां हुतायामभिनिर्वृत्तः सोमः स द्वितीये पर्जन्यानौ हूयते ; तस्याश्च सोमाहुतेर्वृष्टिः संभवति ॥ " अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्य पृथि व्येव समिदग्निर्धूमो रात्रिरचिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्ने- तस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति तस्या आ हुत्या अन्न‍ संभवति ॥ ११ ॥ अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम । अयं लोक इति प्राणिजन्मो- पभोगाश्रयः क्रियाकारकफलविशिष्टः, स तृतीयोऽग्निः । त- स्याः पृथिव्यैव समित्; पृथिव्या हि अयं लोक: अनेक- प्राण्युपभोगसंपन्नया समिध्यते । अभिः धूमः पृथिव्याश्रयो - त्थानसामान्यात्; पार्थिवं हि इन्धनद्रव्यम् आश्रित्य अभिः

क. १२.] षष्ठोऽध्यायः ।

उत्तिष्ठति, यथा समिदाश्रयेण धूमः । रात्रिः अर्चिः, समि- त्संबन्धप्रभवसामान्यात्; अग्नेः समित्संबन्धेन हि अर्चि: संभवति, तथा पृथिवीसमित्संबन्धेन शर्वरी ; पृथिवीछायां हि शावरं तम आचक्षते । चन्द्रमा अङ्गाराः, तत्प्रभवत्व सामा- न्यात्; अर्चिषो हि अङ्गाराः प्रभवन्ति, तथा रात्रौ चन्द्रमाः; उपशान्तत्वसामान्याद्वा । नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः, विस्फु- लिङ्गवद्विक्षेपसामान्यात् । तस्मिन्नेतस्मिन्नित्यादि पूर्ववत् । वृष्टिं जुह्वति, तस्या आहुते: अन्नं संभवति, वृष्टिप्रभवत्वस्य "प्रसिद्धत्वात् व्रीहियवादेरन्नस्य ॥ पुरुषो वा अग्नितम तस्य व्यात्तमे - व समित्प्राणो धूमो वागर्चिश्वक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ दे- वा अन्नं जुह्वति तस्या आहुत्यै रेतः सं- भवति ॥ १२ ॥ पुरुषो वा अग्निर्गौतम ; प्रसिद्ध: शिरः पाण्यादिमान् पु- रुषः चतुर्थोऽग्निः तस्य व्याप्तं विवृतं मुखं समित्; विवृ- तेन हि मुखेन दीप्यते पुरुषः वचनस्वाध्यायादौ, यथा स- मिधा अग्निः । प्राणो धूमः तदुत्थानसामान्यात्; मुखाद्धि 1:

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. २. प्राण उत्तिष्ठति । वाक् शब्दः अर्चिः व्यञ्जकत्वसामान्यात्; अर्चिश्च व्यञ्जकम्, तथा वाक् शब्दः अभिधेयव्यञ्जकः । चक्षुः अङ्गारा:, उपशम सामान्यात् प्रकाशश्रियत्वाद्वा । श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः, विक्षेपसामान्यात् । तस्मिन् अन्नं जु- ह्वति । ननु नैव देवा अन्नमिह जुह्वतो दृश्यन्ते - नैष दोष:, प्राणानां देवत्वोपपत्तेः ; अधिदैवम् इन्द्रादयो देवाः; ते एव अध्यात्मं प्राणा: ; ते च अन्नस्य पुरुषे प्रक्षेप्तार: ; तस्या आहुतेः रेतः संभवति; अन्नपरिणामो हि रेतः ॥ योषा वा अग्निगौतम तस्या उपस्थ एव समिलोमानि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गा- स्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति त- स्या आहुत्यै पुरुषः संभवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा म्रियते ॥ १३ ॥ योषा वा अग्निर्गौतम । योषेति स्त्री पञ्चमो होमाधिक- रणम् अग्निः तस्या: उपस्थ एव समित् ; तेन हि सा समि- ध्यते । लोमानि धूमः, तदुत्थानसामान्यात् । योनि: अ- 1 चिः, वर्णसामान्यात् । यदन्तः करोति तेऽङ्गारा: ; अन्त:-

क. १४.] षष्ठोऽध्यायः ।

करणं मैथुनव्यापारः, तेऽङ्गाराः, वीर्योपशमहेतुत्व सामा- न्यात्; वीर्याद्युपशमकारणं मैथुनम्, तथा अङ्गारभाव: अने- रुपशमकारणम् । अभिनन्दाः सुखलवा: क्षुद्रत्वसामान्यात् विस्फुलिङ्गाः । तस्मिन् रेतो जुह्वति । तस्या आहुते: पुरुषः संभवति । एवं द्युपर्जन्यायलोकपुरुषयोषाग्निषु - मेण हूयमाना: श्रद्धासोमवृष्टयन्नरेतोभावेन स्थूलतारतम्य- क्रममापद्यमानाः श्रद्धाशब्दवाच्या आपः पुरुषशब्दमारभन्ते । यः प्रश्नः चतुर्थः ' वेत्थ यतिध्यामाहुत्यां हुतायामाप: पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती ३' इति, स एष नि- र्णीत:- पञ्चम्यामाहुतौ योषाग्नौ हुतायां रेतोभूता आप: पुरुषवाचो भवन्तीति । स पुरुषः एवं क्रमेण जातो जीव- ति; कियन्तं कालमित्युच्यते — यावज्जीवति यावदस्मिन् शरीरे स्थितिनिमित्तं कर्म विद्यते तावदित्यर्थः । अथ तत्क्ष- ये यदा यस्मिन्काले म्रियते ॥ अथैनमग्नये हरन्ति तस्याग्निरेवाग्नि- र्भवति समित्समिडूमो धूमोऽचिरचिर- ङ्गारा विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेत- स्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति तथा आ- हुत्यै पुरुषो भाखरवर्णः संभवति ॥ १४॥

बृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये ; [ब्रा. २. अथ तदा एनं मृतम् अग्नये अग्न्यर्थमेव अन्त्याहुत्यै हरन्ति ऋत्विजः तस्य आहुतिभूतस्य प्रसिद्धः अग्निरेव होमाधिकरणम्, न परिकल्प्योऽग्निः प्रसिद्धैव समित् स- मित्; धूमो धूम: ; अर्चि: अर्चि: ; अङ्गारा अङ्गारा: ; वि- स्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गा: ; यथाप्रसिद्धमेव सर्वमित्यर्थः । त- स्मिन् पुरुषम् अन्त्याहुतिं जुह्वति; तस्यै आहुत्यै आहुतेः, पुरुष: भास्वरवर्णः अतिशयदीप्तिमान्, निषेकादिभिरन्त्या- हुत्यन्तैः कर्मभिः संस्कृतत्वात् संभवति निष्पद्यते ॥ ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये - द्वाँ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्त्य- र्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणप- क्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासे- भ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्या- द्वैद्युतं तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्र- अलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु प- राः परावतो वसन्ति तेषां न पुनरा- वृत्तिः ॥ १५ ॥ इदानीं प्रथमप्रश्ननिराकरणार्थमाह-- ते ; के ? ये एवं

क. १५.] षष्ठोऽध्यायः ।

यथोक्तं पश्वाभिदर्शनमेतत् विदुः एवंशब्दात् अग्निसमि- द्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गश्रद्धादिविशिष्टाः पञ्चाग्नयो निर्दि- ष्टाः; तान् एवम् एतान् पञ्चाग्नीन् विदुरित्यर्थः ॥ -x ननु अग्निहोत्राहुतिदर्शनविषयमेव एतद्दर्शनम् ; तत्र हि उक्तम् उत्क्रान्त्यादिपदार्थषट्कनिर्णये 'दिवमेवाहवनीयं कु- र्वाते' इत्यादि ; इहापि अमुष्य लोकस्यानित्वम्, आदित्यस्य च समित्वमित्यादि बहु साम्यम्; तस्मात् तच्छेषमेव एतद्दर्शनमिति - न, यतिध्यामिति प्रश्नप्रतिवचनपरिग्रहात् ; यतिथ्यामित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनस्य यावदेव परिग्रहः, तावदेव एवंशब्देन पराम्रष्टुं युक्तम्, अन्यथा प्रश्ना- नर्थक्यात् ; निर्ज्ञातत्वाश्च संख्यायाः अग्नय एव वक्त- व्याः अथ निर्ज्ञातमप्यनूद्यते, यथाप्राप्तस्यैव अनुव- दनं युक्तम्, न तु 'असौ लोकोऽग्निः' इति ; अथ उपल- क्षणार्थ:, तथापि आद्येन अन्त्येन च उपलक्षणं युक्तम् । श्रुत्यन्तराश्च ; समाने हि प्रकरणे छान्दोग्यश्रुतौ पच्चा- मीन्वेद' इति पञ्चसंख्याया एवोपादानात् अनग्निहोत्रशे- षम् एतत् पश्चाग्निदर्शनम् । यत्तु अग्निसमिदादिसामान्यम्, तत् अग्निहोत्रस्तुत्यर्थमित्यवोचाम; तस्मात् न उत्क्रान्त्या- दिपदार्थषट्कपरिज्ञानात् अर्चिरादिप्रतिपत्तिः, एवमिति प्र ; ।

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये कृतोपादानेन अर्चिरादिप्रतिपत्तिविधानात् ॥ तेषां तु " [त्रा. २. के पुनस्ते, ये एवं विदुः ? गृहस्था एव । ननु तेषां य- ज्ञादिसाधनेन धूमादिप्रतिपत्तिः विधित्सिता — न, अनेवं- विदामपि गृहस्थानां यज्ञादिसाधनोपपत्तेः भिक्षुवानप्रस्थयोश्च अरण्यसंबन्धेन ग्रहणात्, गृहस्थकर्मसंबद्धत्वाश्च पञ्चाग्निदर्श- नस्य । अत: नापि ब्रह्मचारिण: ' एवं विदु:' इति गृह्यन्ते ; उत्तरे पथि प्रवेश: स्मृतिप्रामाण्यात्- 'अष्टा- शीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उत्तरेणार्यम्णः पन्था - स्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे ' इति । तस्मात् ये गृहस्थाः एवम्-अ- ग्निजोऽहम्, अग्न्यपत्यम् - इति, एवम् क्रमेण अग्निभ्यो जा- तः अग्निरूपः इत्येवम्, ये विदुः, ते च, ये च अमी अर- ण्ये वानप्रस्थाः परिव्राजकाचारण्यनित्याः, श्रद्धां श्रद्धायुक्ताः सन्तः, सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मानमुपासते, न पुन: श्रद्धां च उपासते, ते सर्वेऽर्चिरभिसंभवन्ति । यावत् गृहस्थाः पञ्चा- ग्निविद्यां सत्यं वा ब्रह्म न विदुः तावत् श्रद्धाद्याहुतिक्रमेण पवम्यामाहुतौ हुतायां ततो योषाग्नेर्जाताः पुनर्लोकं प्रत्यु- त्थायिन: अग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठातारो भवन्ति ; तेन कर्मणा धूमादिक्रमेण पुनः पितृलोकम्, पुनः पर्जन्यादिक्रमेण इमम् आवर्तन्ते । ततः पुनर्योषाग्नेर्जाताः पुनः कर्म कृत्वा - इत्येवमेव "

क्र. १४.] षष्ठोऽध्यायः ।

घटीयन्त्रवत् गत्यागतिभ्यां पुनः पुनः आवर्तन्ते । यदा तु एवं विदु:, ततो घटीयन्त्रभ्रमणाद्विनिर्मुक्ताः सन्तः अर्चिरभिसं- भवन्ति ; अर्चिरिति न अग्निज्वालामात्रम्, किं तर्हि अचिर- भिमानिनी अर्चि. शब्दवाच्या देवता उत्तरमार्गलक्षणा व्यव- स्थितैव ; तामभिसंभवन्ति ; न हि परिव्राजकानाम् अग्न्य- चिषैव साक्षात्संबन्धोऽस्ति ; तेन देवतैव परिगृह्यते अर्चि:- शब्दवाच्या । अतः अहर्देवताम् ; मरणकालनियमानुपपत्तेः अहः शब्दोऽपि देवतैव ; आयुषः क्षये हि मरणम् ; न हि ऐवंविदा अन्येव मर्तव्यमिति अहः मरणकालो नियन्तुं शक्यते; न च रात्रौ प्रेताः सन्तः अहः प्रतीक्षन्ते, " स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति' इति श्रुत्यन्तरात् । अह्न आपूर्यमाणपक्षम्, अहर्देवतया अतिवाहिता आपूर्य- माणपक्षदेवतां प्रतिपद्यन्ते, शुक्रुपक्षदेवतामित्येतत् । आपूर्य- माणपक्षात् यान् षण्मासान् उदङ् उत्तरां दिशम् आदित्यः सविता एति, तान्मासान्प्रतिपद्यन्ते शुक्लपक्षदेवतया अतिवा- हिताः सन्तः ; मासानिति बहुवचनात् संघचारिण्यः षट् उत्तरायणदेवताः; तेभ्यो मासेभ्यः षण्मासदेवताभिरतिवा- हिता: देवलोकाभिमानिनीं देवतां प्रतिपद्यन्ते । देवलोकात् आदित्यम् आदित्यात् वैद्युतं विद्युदभिमानिनीं देवतां

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये 1 [ब्रा. २. 'इह ' प्रतिपद्यन्ते । विद्युद्देवतां प्राप्तान् ब्रह्मलोकवासी पुरुष: ब्र- ह्मणा मनसा सृष्टो मानस: कश्चित् एत्य आगत्य ब्रह्मलोका- न्गमयति ; ब्रह्मलोकानिति अधरोत्तरभूमिभेदेन भिन्ना इति गम्यन्ते, बहुवचनप्रयोगात्, उपासनतारतम्योपपत्तेश्च । ते तेन पुरुषेण गमिताः सन्त:, तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः प्रकृष्टाः सन्तः, स्वयं परावतः प्रकृष्टाः समाः संवत्सराननेकान् वसन्ति, ब्रह्म- णोऽनेकान्कल्पान्वसन्तीत्यर्थः । तेषां ब्रह्मलोकं गतानां ना- स्ति पुनरावृत्तिः अस्मिन्संसारे न पुनरागमनम्, इति शखान्तरपाठात्; इहेति आकृतिमात्रग्रहणमिति चेत्, 'श्वोभूते पौर्णमासीम्' इति यद्वत् न, इहेतिविशेषणानर्थ- क्यात्, यदि हि नावर्तन्त एव इहग्रहणमनर्थकमेव स्यात् ; 'श्वोभूते पौर्णमासीम्' इत्यत्र पौर्णमास्याः श्वोभूतत्वमनुक्तं न ज्ञायत इति युक्तं विशेषयितुम् ; न हि तत्र श्वआकृति: शब्दार्थो विद्यत इति श्वः शब्दो निरर्थक एव प्रयुज्यते ; यत्र तु विशेषणशब्दे प्रयुक्ते अन्विष्यमाणे विशेषणफलं चेन्न गम्यते, तत्र युक्तो निरर्थकत्वेन उत्स्रष्टुं विशेषणशब्दः ; न तु सत्यां विशेषणफलावगतौ । तस्मात् अस्मात्कल्पादूर्ध्वम् आवृत्तिर्गम्यते ॥ - अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्ज-

क. १५.] षष्ठोऽध्यायः ।

यन्ति ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रि‍ रात्रेर पक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षा- द्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्या- नं भवन्ति तास्तत्र देवा यथा सोम राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेना- स्तत्र भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेम- मेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त आकाशाद्वायुं बायोवृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्या- नं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते लोकान्प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ अथ पुनः ये नैवं विदुः, उत्क्रान्त्याद्यग्निहोत्र संबद्धपदा- षट्कस्यैव वेदितार: केवलकर्मिणः, यज्ञेनाग्निहोत्रादिना, दानेन बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु द्रव्यसंविभागलक्षणेन, तपसा बहिर्वेद्येव दीक्षादिव्यतिरिक्तेन कृच्छ्रचान्द्रायणादिना, लो- कान् जयन्ति; लोकानिति बहुवचनात् तत्रापि फलतार- तम्यमभिप्रेतम् । ते धूममभिसंभवन्ति ; उत्तरमार्ग इव इहा-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. २. - पि देवता एव धूमादिशब्दवाच्या, धूमदेवतां प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः ; आतिवाहिकत्वं च देवतानां तद्वदेव । धूमात् रात्रिं रात्रिदेवताम्, ततः अपक्षीयमाणपक्षम् अपक्षीयमाणपक्ष - देवताम्, ततो यान्षण्मासान् दक्षिणां दिशमादित्य प्रति तान् मासदेवताविशेषान प्रतिपद्यन्ते । मासेभ्यः पितृलोकम्, पितृ- लोकाञ्चन्द्रम् । ते चन्द्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति ; तान् तत्रान्नभू- तान्, यथा सोमं राजानमिह यज्ञे ऋत्विजः आप्यायस्व अ- पक्षीयस्वेति भक्षयन्ति, एवम् एनान् चन्द्रं प्राप्तान् कर्मिण: भृत्यानिव स्वामिन: भक्षयन्ति उपभुञ्जते देवा: ; ' आप्याय- स्वापक्षीयस्व' इति न मन्त्रः ; किं तर्हि आप्याय्य आप्याय्य चमसस्थम्, भक्षणेन अपक्षयं च कृत्वा, पुनः पुनर्भक्षयन्ती- त्यर्थः ; एवं देवा अपि सोमलोके लब्धशरीरान् कर्मिण: उप- करणभूतान् पुनः पुनः विश्रामयन्तः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छ- न्तः - तद्धि तेषामाप्यायनं सोमस्य आप्यायनमिव उपभुञ्जते उपकरणभूतान् देवाः । तेषां कर्मिणाम् यदा यस्मिन्काले, तत् यज्ञदानादिलक्षणं सोमलोकप्रापकं कर्म, पर्यवैति परि- गच्छति परिक्षीयत इत्यर्थः अथ तदा इममेव प्रसिद्धमा- काशमभिनिष्पद्यन्ते ; यास्ताः श्रद्धाशब्दवाच्या द्युलोकाग्नौ हुता आप: सोमाकारपरिणता:, याभिः सोमलोके कर्मिणामु- ,

क. १५.] षष्ठोऽध्यायः ।

पभोगाय शरीरमारब्धम् अम्मयम्, ताः कर्मक्षयान् हि- मपिण्ड इवातपसंपर्कात् प्रविलीयन्ते; प्रविलीनाः सू- क्ष्मा आकाशभूता इव भवन्ति तदिदमुच्यते- 'इममे वाकाशमभिनिष्पद्यन्ते' इति । ते पुनरपि कर्मिणः त- च्छरीराः सन्तः पुरोवातादिना इतश्च अमुतश्च नीयन्ते अन्तरिक्षगा: ; तदाह - आकाशाद्वायुमिति । वायोर्वृष्टिं प्रतिपद्यन्ते ; तदुक्तम् — पर्जन्याग्नौ सोमं राजानं जुह्वती- ति । ततो वृष्टिभूता इमां पृथिवीं पतन्ति । ते पृथिवीं प्राप्य व्रीहियवादि अन्नं भवन्ति तदुक्तम्- अस्मिँल्लोकेऽग्नौ वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नं संभवतीति । ते पुनः पुरु- षाग्नौ हूयन्ते अन्नभूता रेतः सिचि ; ततो रेतोभूता योषाग्नौ हूयन्ते ; ततो जायन्ते ; लोकं प्रत्युत्थायिनः ते लोकं प्रत्यु- त्तिष्ठन्तः अग्निहोत्रादिकर्म अनुतिष्ठन्ति । ततो धूमादिना पुन: पुन: सोमलोकम्, पुनरिमं लोकमिति - ते एवं कर्मिणः अनुपरिवर्तन्ते घटीयन्त्रवत् चक्रीभूता बंभ्रमतीत्य- र्थ:, उत्तरमार्गाय सद्योमुक्तये वा यावद्ब्रह्म न विदुः ; ' इति नु कामयमानः संसरति ' इत्युक्तम् । अथ पुनः ये उत्तरं दक्षिणं च एतौ पन्थानौ न विदुः, उत्तरस्य दक्षिणस्य वा पथः प्रतिपत्तये ज्ञानं कर्म वा नानुतिष्ठन्तीत्यर्थः ;

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये " [ब्रा. २. ते किं भवन्तीत्युच्यते - ते कीटाः पतङ्गाः, यदिदं यच्चेदं दन्दशूकं दंशमशकमित्येतत् भवन्ति । एवं हि इयं ससारगतिः कष्टा, अस्यां निमग्नस्य पुनरुद्धार एव दुर्लभः । तथा च श्रुत्यन्तरम् — ' तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्व' इति । तस्मात्सर्वोत्साहेन यथाशक्ति स्वाभाविककर्मज्ञानहानेन दक्षिणोत्तर मार्गप्रतिप- त्तिसाधनं शास्त्रीयं कर्म ज्ञानं वा अनुतिष्ठेदिति वाक्यार्थः ; तथा चोक्तम्- ' अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं तस्माज्जुगुप्सेत ' इति श्रुत्यन्तरात् मोक्षाय प्रयतेतेत्यर्थः । अत्रापि उत्तरमार्गप्रति- पत्तिसाधन एव महान् यत्नः कर्तव्य इति गम्यते, 'एवमेवा- नुपरिवर्तन्ते' इत्युक्तत्वात् । एवं प्रश्नाः सर्वे निर्णीता: ; 'अ- सौ वै लोक:' इत्यारभ्य ' पुरुषः संभवति' इति चतुर्थः प्रश्नः 'यतिध्यामाहुत्याम्' इत्यादि: प्राथम्येन; पथ्वमस्तु द्वितीय- त्वेन देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वेति दक्षिणो- त्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनकथनेन ; तेनैव च प्रथमोऽपि - अग्नेरा- रभ्य केचिदचिः प्रतिपद्यन्ते केचिद्धूममिति विप्रतिपत्तिः ; पुनरावृत्तिश्च द्वितीय प्रश्नः - आकाशादिक्रमेणेमं लोकमा- गच्छन्तीति; तेनैव - असौ लोको न संपूर्यते कीटपतङ्गादि- प्रतिपत्ते केषांचिदिति, तृतीयोऽपि प्रश्नो निर्णीतः ॥ 6 ' इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ☑ स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युद- गयऩ आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वाद- शाहमुपसद्वती भूत्वौदुम्बरे कसे चम- से वा सर्वोषधं फलानीति संभृत्य प- रिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय प- रिस्तीर्यावृताज्य सस्कृत्य पुसा नक्ष- त्रेण मन्थ संनीय जुहोति । यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो नन्ति पुरु- षस्य कामान् । तेभ्योऽहं भागधेयं जुहीं- मि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा । या तिरश्वी निपद्यतेऽहं विधर- णी इति तां त्वा घृतस्य धारया यजे सराधनीमहँ स्वाहा ॥ १ ॥ स य: कामयेत । ज्ञानकर्मणोर्गतिरुक्ता ; तत्र ज्ञानं स्व- तत्रम् ; कर्म तु दैवमानुषवित्तद्वयायत्तम्; तेन कर्मार्थ वित्त- मुपार्जनीयम्; तच्च अप्रत्यवायकारिणोपायेनेति तदर्थे मन्था-

वृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ३. ख्यं कर्म आरभ्यते महत्त्वप्राप्तये ; महत्त्वे च सति अर्थसिद्धं हि वित्तम् । तदुच्यते - स यः कामयेत, स यो वित्तार्थी क- र्मण्यधिकृतः यः कामयेत; किम् ? महन् महन्त्वम् प्राप्नु- याम्, महान्स्यामितीत्यर्थः । तत्र मन्थकर्मणो विधित्सितस्य कालोऽभिधीयते— उदगयने आदित्यस्य; तत्र सर्वत्र प्राप्तौ आपूर्यमाणपक्षस्य शुक्लपक्षस्य ; तत्रापि सर्वत्र प्राप्तौ पुण्याहे अनुकूले आत्मनः कर्मसिद्धिकर इत्यर्थ: ; द्वादशाहम्, य- स्मिन्पुण्येऽनुकूले कर्म चिकीर्षति ततः प्राक् पुण्याहमेवा- रभ्य द्वादशाहम्, उपसद्व्रती, उपसत्सु व्रतम्, उपसद: प्रसिद्धा ज्योतिष्टोमे, तत्र च स्तनोपचयापचयद्वारेण प- ' योभक्षणं तद्व्रतम् ; अत्र च तत्कर्मानुपसंहारात् केव - लमितिकर्तव्यताशून्यं पयोभक्षणमात्रमुपादीयते ; ननु उप- सदो व्रतमिति यदा विग्रहः, तदा सर्वमितिकर्तव्यतारूपं ग्राह्यं भवति, तत् कस्मात् न परिगृह्यत इत्युच्यते--- स्मा- र्तत्वात्कर्मण: ; स्मार्त हीदं मन्थकर्म । ननु श्रुतिविहितं सत् कथं स्मार्त भवितुमर्हति - स्मृत्यनुवादिनी हि श्रति- रियम्; श्रतत्वे हि प्रकृतिविकारभाव:; ततश्च प्राकृतधर्म- प्राहित्वं विकारकर्मणः; न तु इह श्रौतत्वम् अत एव च आवसध्याम्नौ एतत्कर्म विधीयते, सर्वा च आवृत् स्मार्तैवेति ।

क. १.] षष्ठोऽध्यायः ।

उपसद्व्रती भूत्वा पयोव्रती सन्नित्यर्थः औदुम्बरे उदुम्बरवृ- क्षमये, कंसे चमसे वा, तस्यैव विशेषणम्- कंसाकारे चम- साकरे वा औदुम्बर एव ; आकारे तु विकल्प:, न औदुम्बरत्वे । अत्र सर्वौषधं सर्वासामोषधीनां समूहं यथासंभवं यथाशक्ति च सर्वा ओषधीः समाहृत्य ; तत्र ग्राम्याणां तु दश निय- मेन ग्राह्या व्रीहियवाद्या वक्ष्यमाणाः ; अधिकग्रहणे उ न दोष: ; ग्राम्याणां फलानि च यथासंभवं यथाशक्ति च; इतिशब्दः समस्तसंभारोपचयप्रदर्शनार्थः, अन्यदपि यत्सं- भरणीयं तत्सर्वं संभृत्येत्यर्थः ; क्रमस्तत्र गृह्येोक्तो द्रष्ट- व्यः । परिसमूहन परिलेपने भूमिसंस्कारः । अग्निमुपस- माधायेति वचनात् आवसध्येऽग्नाविति गम्यते, एकवच- नात् उपसमाधानश्रवणाश्च ; विद्यमानस्यैव उपसमाधानम् ; परिस्तीर्य दर्भान् ; आवृता - स्मार्तत्वात्कर्मण: स्थालीपाका- वृत् परिगृह्यते- तया आज्यं संस्कृत्य; पुंसा नक्षत्रेण पुंना- ना नक्षत्रेण पुण्याह संयुक्तेन, मन्थं सर्वोषधफल पिष्टं तत्रैौदु- म्बरे चमसे दधनि मधुनि घृते च उपसिच्य एकया उप- मन्थन्या उपसंमध्य, संनीय मध्ये संस्थाप्य, औदुम्बरेण स्रुवेण आवापस्थाने आज्यस्य जुहोति एतैर्मन्त्रैः ' यावन्तो देवा:' इत्याद्यैः ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ३. ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सप्त्रवमवनयति प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सत्रवमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठा- यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे सस्रवमवन- यति चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हु- त्वा मन्थे सस्रवमवनयति श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे सप्त्रवमवनय- ति रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सप्त्र- वमवनयति ॥ २ ॥ अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे सख- वमवनयति सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति भूः स्वाहेत्यग्नौ हु- त्वा मन्थे सस्रवमवनयति भुवः स्वा- हेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति

क. ३.] षष्ठोऽध्यायः ।

स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे सस्रवम- नयति भूर्भुवःस्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति ब्रह्मणे स्वाहेत्य- ग्नौ हुत्वा मन्धे सरसवमवनयति क्षत्रा- य स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे सस्रवमवन- यति भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्धे स- स्रवमवनयति भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हु- त्वामन्धे सस्रवमवनयति विश्वाय स्वा- हेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति स वय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवम- र्वाय वनयति प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति ॥ ३ ॥ ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यारभ्य द्वे द्वे आहुती हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति, सुबावलेपनमाज्यं मन्थे संत्रा - वयति । एतस्मादेव ज्येष्ठाय श्रेष्ठायेत्यादिप्राणलिङ्गात् ज्ये- श्रेष्ठादिप्राणविद एव अस्मिन् कर्मण्यधिकारः । ' रेतसे ' इत्यारभ्य एकैकामाहुतिं हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति, अप- रया उपमन्थन्या पुनर्मनाति ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ३. अथैनमभिमृशति भ्रमदास ज्वलद- सि पूर्णमसि प्रस्तब्धमस्येक सभमसि हिंकृतमसि हिंक्रियमाणमस्युद्गीथमस्यु- गीयमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रावि- तमस्या संदीप्तमसि विभूरसि प्रभूरस्थ- न्नमसि ज्योतिरसि निधनमसि संवर्गोऽ- सीति ॥ ४ ॥ अथैनमभिमृशति ' भ्रमदसि' इत्यनेन मन्त्रेण ॥ अथैनमुद्यच्छत्यामः स्यामः हि ते म हि स हि राजेशानोऽधिपतिः स माँ राजेशानोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ५ ॥ अथैनमुद्यच्छति सह पात्रेण हस्ते गृह्णाति ' आमंस्यामंदि महि' इत्यनेन ॥ अथैनमाचामति तत्सवितुर्वरेण्यम् । मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्ध- वः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः । भूः स्वाहा । भर्गो देवस्य धीमहि । मधु नक्तमुतोषसो

क. ६.] षष्ठोऽध्यायः ।

मधुमत्पार्थिव रजः । मधु चौरस्तु नः पिता । भुवः स्वाहा । धियो यो नः प्रचो- दयात् । मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमा‍ अ- स्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । खः स्वाहेति । सर्वा च सावित्रीमन्वाह सर्वा- श्व मधुमतीरहमेवेदर सर्व भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्नि प्राक्शिराः संविशति प्रात- रादित्यमुपतिष्ठते दिशामेकपुण्डरीकम- स्यहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमि- ति यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो व৺- शं जपति ॥ ६ ॥ अथैनम् आचामति भक्षयति, गायत्र्याः प्रथमपादेन मधुमत्या एकया व्याहृत्या च प्रथमया प्रथमग्रासमाचा- मति ; तथा गायत्रीद्वितीयपादेन मधुमत्या द्वितीयया द्विती- यया च व्याहृत्या द्वितीयं ग्रासम्; तथा तृतीयेन गायत्री- पादेन तृतीयया मधुमत्या तृतीयया च व्याहृत्या तृतीयं

बृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये [ ब्रा. ३. ग्रासम् । सर्वो सावित्रीं सर्वाश्च मधुमतीरुक्त्वा ' अहमे- वेदं सर्वे भूयासम्' इति च अन्ते 'भूर्भुव: स्व: स्वाह' इति समस्तं भवति । यथा चतुर्भिर्ग्रासैः तद्द्रव्यं सर्व परिसमाप्यते, तथा पूर्वमेव निरूपयेत् । यत् पात्रावलिप्तम्, तत् पात्रं सर्वं निर्णिज्य तूष्णीं पिवेत् । पाणी प्रक्षाल्य आप आचम्य जघनेनाग्निं पश्चादग्नेः प्राक्शिराः संविशति । प्रातः संध्यामुपास्य आदित्यमुपतिष्ठते 'दिशामेकपुण्डरीकम् इत्यनेन मन्त्रेण । यथेतं यथागतम्, एत्य आगत्य जघने- नाग्निम् आसीनो वंशं जपति ॥ तँ हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेया- य याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवा- चापि य एनः शुष्के स्थाणौ निषिश्चज्जा- येरव्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ७ ॥ एतमु हैव वाजसनयेो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्गयायान्तेवासिन उक्त्वोवा- चापि य एन शुष्के स्थाणौ निषिञ्चज्जा- येरव्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८ ॥ एतमु हैव मधुकः पैङ्गयश्चूलाय भाग- '

क. १२.] षष्ठोऽध्यायः ।

वित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एन शुष्कं स्थाणौ निषिञ्चज्जायेरञ्छा- खाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ९ ॥ एतमु हैव चूलो भागवित्तिजनकाय आयस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एन शुष्के स्थाणौ निषिचेज्जायेर- च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ १० ॥ एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यका - माय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाचा- पिय एन शुष्के स्थाणौ निषिञ्चज्जायेर- ञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ११ ॥ एतमु हैव सत्यकाम जाबालोऽन्ते- वासिभ्य उक्त्वोवाचापि य एन ५ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतं नापुत्राय वान्तेवा- सिने वा ब्रूयात् ॥ १२ ॥

७९.४

- बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ३. ' तं हैतमुद्दालक:' इत्यादि । सत्यकाम जाबालोऽन्ते- वासिभ्य उक्त्वा उवाच - अपि यः एनं शुष्के स्थाणौ निषिश्चेत्, जायेरन्नेव अस्मिन् शाखा: प्ररोहेयुः पलाशा - नि— इत्येवमन्तम् एनं मन्थम् उद्दालकात्प्रभृति एकैका- चार्यक्रमागतं सत्यकाम आचार्यो बहुभ्योऽन्तेवासिभ्य उ- क्त्वोवाच । किमन्यदुवाचेत्युच्यते— अपि यः एनं शुष्के स्थाणौ गतप्राणेऽपि एनं मन्थं भक्षणाय संस्कृतं निषिश्वेत् प्रक्षिपेत् जायेरन् उत्पद्येरन्नेव अस्मिन् स्थाणौ शाखा अवयवा वृक्षस्य, प्ररोहेयुश्च पलाशानि पर्णानि, यथा जीवतः स्थाणोः ; किमुत अनेन कर्मणा कामः सिध्येदिति ; ध्रुवफलमिदं कर्मेति कर्मस्तुत्यर्थमेतत् । विद्याधिगमे षट् तीर्थानि तेषामिह सप्राणदर्शनस्य मन्थविज्ञानस्याधिगमे द्वे एव तीर्थे अनुज्ञायेते, पुत्रश्चान्तेवासी च ॥ चतुरौदुम्बरो भवत्यौदुम्बरः स्रुव औ- दुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्तिं व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियं- गवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खल-

क्र. १३.] षष्ठोऽध्यायः ।

कुलाश्च तान्पिष्टान्दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥ इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ चतुरौदुम्बरो भवतीति व्याख्यातम् । दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति, ग्राम्याणां तु धान्यानां दश नियमेन ग्राह्या इत्यवोचाम । के त इति निर्दिश्यन्ते — त्रीहि- यवाः, तिलमाषाः, अणुप्रियंगवः अणवश्व अणुशब्दवा-

च्या:, कचिद्देशे प्रियंगव. प्रसिद्धाः कङ्कुशब्देन खल्वा
निष्पावा: वल्लशब्दवाच्या लोके, खलकुलाः कुलत्था: ।
एतद्व्यतिरेकेण यथाशक्ति सर्वोषधयो ग्राह्याः फलानि च-
इत्यवोचाम, अयाज्ञिकानि वर्जयित्वा ॥

इति षष्ठाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ S. B. U. III 8

चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽपामोषधय ओषधीनां पुष्पाणि पु- पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषख रेतः ॥ १ ॥ यादृग्जन्मा यथोत्पादितः यैर्वा गुणैर्विशिष्टः पुत्र आ- त्मनः पितुश्च लोक्यो भवतीति तत्संपादनाय ब्राह्मणमार- भ्यते । प्राणदर्शिनः श्रीमन्थं कर्म कृतवतः पुत्रमन्थेऽधि- कारः । यदा पुत्रमन्थं चिकीर्षति तदा श्रीमन्थं कृत्वा ऋतुकालं पत्न्याः प्रतीक्षत इत्येतत् रेतस ओषध्यादिरसतम- त्वस्तुत्या अवगम्यते । एषां वै चराचराणां भूतानां पृथिवी रसः सारभूतः, सर्वभूतानां मध्विति ह्युक्तम् । पृथिव्या आपो रसः, अप्सु हि पृथिव्योता च प्रोता च । अपामो- षधयो रसः, कार्यत्वात् रसत्वमोषध्यादीनाम् । ओषधीनां पुष्पाणि । पुष्पाणां फलानि । फलानां पुरुषः । पुरुषस्य रेतः, 'सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतम्' इति श्रुत्यन्तरात् ॥

क. ३.] षष्ठोऽध्यायः ।

स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे हन्तामै प्र- तिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रिय‍ ससृजे ताँ सृष्ट्वाध उपास्त तस्मात्स्त्रियमध उपा- सीत स एनं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत्तेनैनामभ्यसृजत् ॥ २ ॥ यत एवं सर्वभूतानां सारतमम् एतन् रेतः, अत: का तु खल्वस्य योग्या प्रतिष्ठेति स ह स्रष्टा प्रजापतिरीक्षां- चक्रे । ईक्षां कृत्वा म स्त्रियं ससृजे । तां च सृष्ट्वा अध उपास्त मैथुनाख्यं कर्म अधउपासनं नाम कृतवान् । तस्मा- स्त्रियमध उपासीत ; श्रेष्ठानुश्रयणा हि प्रजा: । अत्र वाज- पेयसामान्यक्लप्तिमाह- स एतं प्राचं प्रकृष्टगतियुक्तम् आत्मनो ग्रावाणं सोमाभिषवोपलस्थानीयं काठिन्यसामा- न्यात् प्रजननेन्द्रियम्, उदपारयन् उत्पूरितवान् स्त्रीव्यञ्जनं प्रति; तेन एनां स्त्रियम् अभ्यसृजत् अभिसंसर्गे कृतवान् ॥ तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि बर्हिश्चर्मा धिषवणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ स यावान्ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ४. भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानधोपहासं चरत्यासा५ स्त्रीणा‍ सुकृतं वृङ्क्तेऽथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्यास्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते ॥ ३ ॥ तम्या वेदिरित्यादि सर्व सामान्यं प्रसिद्धम् । समिद्धो- ऽग्निः मध्यतः स्त्रीव्यञ्जनस्य, तौ मुष्कौ अधिषवणफलके इति व्यवहितेन संबध्यते । वाजपेययाजिनो यावान् लोक: प्रसिद्ध:, तावान् विदुषः मैथुनकर्मणो लोकः फलमिति स्तूयते । तस्मान् बीभत्सा नो कार्येति । य एवं विद्वानधो- पहासं चरति आसां स्त्रीणां सुकृतं वृते आवर्जयति । अथ पुन: य: वाजपेयसंपत्ति न जानाति अविद्वान रेतसो रस- तमत्वं च अधोपहासं चरति, आ अम्य स्त्रिय: सुकृतम् आ- वृञ्जते अविदुषः ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणि- राहत स्म वै तद्विद्वानाको मौल्य आहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्कुमारहारित आह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रि-

कृ. ५.] षष्ठोऽध्यायः । .

या विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति य इद- मविद्वासोऽधोपहासं चरन्तीति बहु वा इद् सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्क न्दति ॥ ४ ॥ एतद्ध स्म वै तत् विद्वान उद्दालक आरुणि: आह अधो- पहासाख्यं मैथुनकर्म वाजपेयसंपन्नं विद्वानित्यर्थः । तथा नाको मौद्गल्य: कुमारहारितश्च । किं त आहुरित्युच्यते-- बहवो मर्या मरणधर्मिणो मनुष्याः, ब्राह्मणा अयनं येषां ते ब्राह्मणायनाः ब्रह्मबन्धवः जातिमात्रोपजीविन इत्येतन, निरिन्द्रियाः विश्लिष्ठेन्द्रियाः, विसुकृतः विगतसुकृतकर्माणः, अविद्वांसः मैथुनकर्मासक्ता इत्यर्थः ; ते किम् ? अस्मात् लोका- तु प्रयन्ति परलोकात् परिभ्रष्टा इति । मैथुनकर्मणोऽत्यन्तपा- पहेतुत्वं दर्शयति-- य इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्तीति ॥ श्रीमन्थं कृत्वा पत्न्या ऋतुकालं ब्रह्मचर्येण प्रतीक्षते ; यदि इदं रेतः स्कन्दति, बहु वा अल्पं वा, सुप्तस्य वा जाग्र- तो वा, रागप्राबल्यात्- तदभिमृशेद्नु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्त्सीद्यदोषधीरप्यसर-

वृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये [ ब्रा. ४. यदपः । इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामै- त्विन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः । पुनरग्निर्धि- ष्ण्या यथास्थानं कल्पन्तामित्यनामिका- ङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥ तदभिमृशेत्, अनुमन्त्रयेत वा अनुजपेदित्यर्थः । यदा अभिमृशति, तदा अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां तद्रेत आदत्ते 'आ- ददे' इत्येवमन्तेन मन्त्रेण ; 'पुनर्माम्' इत्येतेन निमृज्यात् अन्तरेण मध्ये भ्रुवौ भ्रुवोर्वा, स्तनौ स्तनयोर्वा ॥ अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत्तदभिम- न्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणः सुकृतमिति श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्म- लोद्वासास्तस्मान्मलोह्राससं यशस्विनी- मभिक्रम्योपमन्त्रयेत ॥ ६ ॥ , अथ यदि कदाचित् उदके आत्मानम् आत्मच्छायां पश्येत्, तत्रापि अभिमन्त्रयेत अनेन मत्रेण ' मयि तेज: इति । श्रीई वा एषा पत्नी स्त्रीणां मध्ये यत् यस्मात् मलो -

क. ८.] षष्ठोऽध्यायः ।

द्वासा: उद्गतमलवद्वासाः, तस्मात् तां मलोद्वाससं यशस्विनीं श्रीमतीमभिक्रम्य अभिगत्य उपमन्त्रयेत इदम्- अद्य आवा- भ्यां कार्ये यत्पुत्रोत्पादनमिति, त्रिरात्रान्ते आप्लुताम् ॥ " सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्री- णीयात्सा चेदस्मै नैव दद्यात्काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेदि - न्द्रियेण ते यशसा यश आदद इत्यय- शा एव भवति ॥ ७ ॥ सा चेदस्मै न दद्यात् मैथुनं कर्तुम्, कामम् एनाम् अ- वक्रीणीयात् आभरणादिना ज्ञापयेत् । तथापि सा नैव दद्यात्, काममेनां यष्ट्रया वा पाणिना वा उपहत्य अति- क्रामेत् मैथुनाय । शप्स्यामि त्वां दुर्भगां करिष्यामीति प्र- ख्याप्य, तामनेन मन्त्रेणोपगच्छेत् — 'इन्द्रियेण ते यशसा य आददे' इति । सा तस्मात् तदभिशापात् वन्ध्या दुर्भ- गेति ख्याता अयशा एव भवति ॥ सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्विनावेव भवतः ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्धाप्ये " [त्रा. ४. सा चेदस्मै दद्यात्, अनुगुणैव स्याद्भर्तुः, तदा अनेन मन्त्रेण उपगच्छेत् 'इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामि' इति ; तदा यशस्विनावेव उभावपि भवतः ॥ स यामिच्छेत्कामयेत मेति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखर संधायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेदङ्गादङ्गात्संभवसि हृदया- दधिजायसे । स त्वमङ्गकषायोsसि दि- ग्धविद्धमिव मादयेमाममूं मयीति ॥ ९ ॥ • " स यां स्वभार्यामिच्छेत् - इयं मां कामयेतेति, तस्याम् अर्थ प्रजननेन्द्रियम् निष्ठाय निक्षिप्य मुखेन मुखं संघाय, उपस्थमस्या अभिमृश्य, जपेदिमं मन्त्रम् - इति ॥ 6 अङ्गादङ्गात्' अध यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति तखा- मर्थं निष्ठाय मुखेन मुख५ संधायाभिप्रा- ण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इत्यरेता एव भवति ॥ १० ॥ , अथ यामिच्छेत् - न गर्भे दधीत न धारयेत् गर्भिणी

क. १२.] षष्ठोऽध्यायः ।

मा भूदिति, तस्याम् अर्थमिति पूर्ववन् । अभिप्राण्य अभि- प्राणनं प्रथमं कृत्वा, पश्चात् अपान्यात्- 'इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आददे' इत्यनेन मन्त्रेण; अरेता एव भवति, न गर्भिणी भवतीत्यर्थः ॥ अथ यामिच्छेद्दधीतंति तस्यामर्थं नि- ष्ठाय मुखेन मुख५ संधायापान्याभिप्रा- ण्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामी- ति गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥ अथ यामिच्छेत - दधीत गर्भमिति, तस्यामर्थमित्यादि पूर्ववत् । पूर्वविपर्ययेण अपान्य अभिप्राण्यात 'इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामि' इति ; गर्भिण्येव भवति ॥ अथ यस्य जायायै जारः स्यात्तं चेद्वि- ष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोम शरबस्ति तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयान्मम स मिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त आददेऽसा- विति मम समिद्धेऽहौषीः पुत्रपशस्त

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ४. आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीरिष्टा- सुकृते त आददेऽसाविति मम समिद्धे- sriषीराशापराकाशौ त आददेऽसाविति स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतोऽस्मा- लोकात्प्रेति यमेवंविद्राह्मणः शपति त- स्मादेवंविच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहास- मिच्छेत ह्येवंवित्परो भवति ॥ १२ ॥ अथ पुनर्यस्य जायायै जार: उपपतिः स्यात्, तं चेत् द्विष्यात्, अभिचरिष्याम्येनमिति मन्येत, तस्येदं कर्म । आ- मपात्रे अग्निमुपसमाधाय सर्वे प्रतिलोमं कुर्यात् ; तस्मिन् अग्नौ एताः शरभृष्टीः शरेषीकाः प्रतिलोमाः सर्पिषा अक्ता: घृताभ्यक्ता: जुहुयात् ' मम समिद्धेऽहौषी : ' इत्याद्या आहुती: ; अन्ते सर्वासाम् असाविति नामग्रहणं प्रत्येकम् ; स एषः एवंवित्, यं ब्राह्मणः शपति, सः विसुकृत: विग- पुण्यकर्मा प्रैति । तस्मात् एवंवित् श्रोत्रियस्य दारेण नो- पहासमिच्छेत् नर्मापि न कुर्यात् किमुत अधोपहासम् ; हि , यस्मात् एवंविदपि तावत् परो भवति शत्रुर्भवतीत्यर्थः ॥ अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत्र्यहं

क. १४.] षष्ठोऽध्यायः ।

कसेन पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न वृषल्युपहन्यान्निरात्रान्त आप्लुत्य व्री- हीनवघातयेत् ॥ १३ ॥ द्रष्टव्यः, अथ यस्य जायाम् आर्तवं विन्देत् ऋतुभावं प्राप्नुयान् - इत्येवमादिग्रन्थः ' श्रीई वा एषा स्त्रीणाम्' इत्यतः पूर्व सामर्थ्यात् । त्र्यहं कंसेन पिबेत्, अहतवासाश्च स्यात् ; नैनां स्नाताम् अस्नातां च वृषलो वृषली वा नो- पहुन्यात् नोपस्पृशेत् । त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रव्रतसमाप्तौ आ लुत्य स्नात्वा अहतवासाः स्यादिति व्यवहितेन संबन्ध: ; ताम् आप्लुतां व्रीहीन् भवघातयेत् ब्रीह्यवघाताय तामेव विनियुज्यात् ॥ स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्लो जायेत वे- दमनुबुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौ - दनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामी- श्वरौ जनयितवै ॥ १४ ॥ स य इच्छेत् — पुत्रो मे शुको वर्णतो जायेत, बेदमेक- मनुब्रुवीत, सर्वमायुरियात् — वर्षशतं क्षीरोदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ समर्थों जनयितवै जनयितुम् ॥

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. ४. अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्ग- लो जायेत द्वौ बेदावनुबुवीत सर्वमायु- रियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पि- ष्मन्नमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ दध्योदनं दध्ना चरु पाचयित्वा ; द्विवेदं चेदिच्छति पुत्रम, तदा एवमशननियमः ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो लोहि ताक्षो जायेत श्रीवेदाननुबुवीत सर्वमा- युरियादित्युदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्म- न्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १६ ॥ केवलमेव स्वाभाविकमोदनम् । उदग्रहणम् अन्यप्रसङ्ग- निवृत्त्यर्थम् ॥ अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता जा- येत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाच- यित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ ज नयितवै ॥ १७ ॥

दुहितुः पाण्डित्यं गृहतन्त्रविषयमेव, वेदेऽनधिकारात् ।
तिलौदनं कृशरम् ॥

क. १९.] षष्ठाऽध्यायः ।

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो विगी- तः समिनिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषि- ना जायेन सर्वान्वेदाननुबुवीत सर्वमायु रियादिति मा सौदनं पाचयित्वा सर्पि- ष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवा औ- क्षेण वार्षभेण वा ॥ १८ ॥ विविधं गीतो विगीत: प्रख्यात इत्यर्थः ; समितिंगमः सभां गच्छतीति प्रगल्भ इत्यर्थः, पाण्डित्यस्य पृथग्ग्रहणान् ; शुश्रूषितां श्रोतुमिष्टां रमणीयां वाचं भाषिता संस्कृताया अर्थवत्या वाचो भाषितेत्यर्थः । मांसमिश्र मोदनं मांसौ- दनम् । तन्मांसनियमार्थमाह — औक्षेण वा मांसेन; उक्षा सेचनसमर्थः पुंगवः, तदीयं मांसम् ऋषभः ततो- ऽप्यधिकवयाः, तदीयम् आर्षभं मांसम ॥ अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपधानं जुहोत्य- नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्ना-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ ब्रा. ४. ति प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति प्रक्षाल्य पा णी उदपानं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्ष- त्युत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपू- यो सं जायां पत्या सहेति ॥ १९ ॥ अथाभिप्रातरेव काले अवघातनिर्वृत्तान् तण्डुलानादाय स्थालीपाकावृता स्थालीपाकविधिना, आज्यं चेष्टित्वा, आ- ज्यसंस्कारं कृत्वा, चरुं श्रपयित्वा स्थालीपाकस्य आहुती: जुहोति, उपघातम् उपहत्योपहत्य ' अग्नये स्वाहा' इत्याद्याः । गार्ह्यः सर्वो विधि: द्रष्टव्यः अत्र ; हुत्वा उद्धृत्य चरुशेषं प्रा- श्नाति ; स्वयं प्राश्य इतरस्याः पत्न्यै प्रयच्छति उच्छिष्टम् । प्रक्षाल्य पाणी आचम्य उदपात्रं पूरयित्वा तेनोदकेन एनां त्रिरभ्युक्षति अनेन मन्त्रेण ' उत्तिष्ठात:' इति, सकृन्मन्त्रो - चारणम् ॥ अथैनामभिपद्यतेऽमोऽहमस्मि सा त्व- ५ सा त्वमस्यमोऽहं सामाहमस्मि ऋ- त्वं धौरहं पृथिवी त्वं तावेहि सर- भाव है सह रेतो दधावहै पुर से पुत्राय वित्तय इति ॥ २० ॥

क. २२.] षष्ठोऽध्यायः ।

अथैनामभिमन्त्रय श्रीरौदनादि यथापत्यकामं भुक्त्वेति क्रमो द्रष्टव्यः । संवेशनकाले -- ' अमोऽहमस्मि' इत्यादि- मन्त्रेणाभिपद्यते ॥ अथास्या उरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखे- न मुख५ संधाय त्रिरेनामनुलोमामनुमा- ष्टि विष्णुयनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते । गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ 1 हि पृथुके । गर्भ ते अश्विनौ देवावा- धत्तां पुष्करस्रजौ ॥ २१ ॥ अथास्या ऊरू विज्ञापयति ' विजिहीथां द्यावापृथिवी ' इत्यनेन । तस्यामर्थमित्यादि पूर्ववत् । त्रिः एनां शिरःप्रभृति अनुलोमामनुमार्ष्टि ' विष्णुर्योनिम्' इत्यादि प्रतिमन्त्रम् ॥ हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्यता- मश्विनौ । तं ते गर्भ हवामहे दशमे मा 1 सि सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा

बृहदारण्यकोपनिषद्भाप्ये [ब्रा. ४. यौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भ दधामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥ अन्ते नाम गृह्णाति - असाविति तम्या: ॥ सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति । यथा वायुः पुष्करिणी‍ समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्र-

स्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः ।
तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरा महेति ॥

सोष्यन्तीम् अद्भिरभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थम् अनेन मन्त्रेण - ' यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्व- तः । एवा ते गर्भ एजतु' इति ॥ जानेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय क- से पृषदाज्य संनीय पृषदाज्यस्योप घातं जुहोत्यस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्द्यां मा च्छेत्सीत्प्र- जया च पशुभिश्च स्वाहा । मयि प्राणाँ-

क. २६.] षष्ठोऽध्यायः ।

स्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा । यत्क- मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अ- ग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्स्विष्टसुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥ अथ जातकर्म । जातेऽग्निमुपसमाधाय अड्डे आधाय पुत्रम्, कंसे पृषदाज्यं संनीय संयोज्य दधिघृते, पृषदाज्यस्य उपघातं जुहोति 'अस्मिन्सहस्रम् इत्याद्यावापस्थाने ॥ अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वा- ग्वागिति त्रिरथ दधि मधु घृतः संनी- यानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति । भू- स्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधा- मि भूर्भुवःस्वः सर्व त्वयि धामीति ॥२५॥ अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय स्वं मुखम् ' वाग्वाक्' इति त्रिर्जपेत् । अथ दधि मधु घृतं संनीय अनन्तर्हितेन अव्य- वहितेन जातरूपेण हिरण्येन प्राशयति एतैर्मन्त्रैः प्रत्येकम् ॥ अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति त- दस्य तद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६ ॥ s. B. C. III. 9

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [त्रा. ४. अथास्य नामधेयं करोति 'वेदोऽसि' इति । तदस्य त- गुह्यं नाम भवति - वेद इति ॥ अथैनं माते प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुत्रः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ अथैनं मात्रे प्रदाय स्वास्थम्, स्तनं प्रयच्छति ' स्तन: ' इत्यादिमन्त्रेण ॥ अथास्य मातरमभिमन्त्रयते । इला- सि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान्वीरवतो- करदिति । तं वा एतमाहुरतिपिता ब- ताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां प्रापच्छ्रिया यशमा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥ इति चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥

क. २८.] षष्ठोऽध्यायः ।

अथास्य मातरमभिमन्त्रयते ' इलासि' इत्यनेन । तं वा एतमाहुरिति - अनेन विधिना जातः पुत्रः पितरं पिता- महं च अतिशेते इनि श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन परमां निष्ठां प्रापत्- _ इत्येवं स्तुत्यो भवतीत्यर्थः । यम्य च एवं - विदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते स च एवं स्तुत्यो भवती- त्यध्याहार्यम ॥ . इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ -- अथ वशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्या यनीपुत्रात्कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रागौ- तमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्र औपस्वस्ती - पुत्रादौपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पारा- शरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात्कौशिकीपुत्र आलम्बीपु- त्राच वैयाघ्रपदीपुताच वैयाघ्रपदीपुत्रः का वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः ॥ १ ॥ आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्रा- गौतमीपुत्र भारद्वाजीपुत्राद्भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्रा- द्वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वारुणीपुत्राद्वारुणीपुत्रो वाकरुणी-

क. ३.] " षष्ठोऽध्यायः ।

पुत्राद्वारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्रादार्त- भागीपुत्रः शौङ्गीपुताच्छौङ्गीपुत्रः मां- तीपुत्रात्सांकृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्रा- दालम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रादालम्बी- पुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो माण्डू - कायनीपुत्रान्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकी- पुत्रान्माण्डूकी पुतः शाण्डलीपुत्राच्छाण्ड- लीपुतो राथीतरी पुत्राद्राधीतरीपुत्रो भा लुकीपुत्राद्भालुकपुत्रः क्रौञ्चिकीपुत्राभ्यां कौश्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्राद्वैदभृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात्कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयो- गीपुत्रात्प्राचीनयोगीपुत्रः सांजीवीपुत्रा- त्सांजीवीपुत्रः प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्राश्नीपुत्र आसुरायणादासुरायण आसु- रेरासुरः ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य उद्दालकादु- द्दालकोsरुणादरुण उपवेशेरुपवेशिः कु-

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये [ब्रा. ५. श्रः कुश्रिर्वाजश्रवसो वाजश्रवा जिह्वा- बनो बाध्योगाज्जिह्वावान्बाध्योगोऽसि- ताद्वार्षगणादसितो वार्षगणो हरिता - त्कश्यपाद्धरितः कश्यपः शिल्पात्कश्य- पाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः क श्यप नैध्रुविर्वाचो वागम्भिण्या अम्भि - ण्यादित्यादादित्यानीमानि शुक्लानि यजू- षि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्या- यन्ते ॥ ३ ॥ समानमा सांजीवीपुत्रात्सांजीवीपुत्रो माण्डूकायनेर्माण्डूकायनिर्माण्डव्यान्मा- usar: कौत्सात्कोत्सो माहित्थेर्माहि- थिर्वामकक्षायणाद्वामकक्षायणः शाण्डि- ल्याच्छण्डिल्यो वात्स्याद्वात्स्यः कुः कुश्रिर्यज्ञवचसो राजस्तम्बायनाद्यज्ञव- चा राजस्तम्बायनस्तुरात्कावषेयात्तुरः

क. ४.] षष्ठोऽध्यायः ।

कावषेयः प्रजापतेः प्रजापतिर्ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयंभु ब्रह्मणे नमः ॥ ४ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः स्त्रीप्राधान्यात् । गुणवा- न्पुत्रो भवतीति प्रस्तुतम् ; अतः स्त्रीविशेषणेनैव पुत्रविशेष- णात् आचार्यपरम्परा कीर्त्यते । तानीमानि शुकानीति अ- व्यामिश्राणि ब्राह्मणेन । अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुकानि शुद्धानीत्येतत् । प्रजापतिमारभ्य यावत्पौतिमाषी- पुत्र:, तावत् अधोमुखो नियताचार्यपूर्वक्रमो वंश: समानम् आ सांजीवीपुत्रान्; ब्रह्मण: प्रवचनाख्यस्य ; तच्चैतत् ब्रह्म

प्रजापतिप्रबन्धपरम्परया आगत्य अस्मास्वनेकधा विप्रसृतम्
अनाद्यनन्तं स्वयंभु ब्रह्म नित्यम्; तस्मै ब्रह्मणे नमः ।
नमस्तदनुवर्तिभ्यो गुरुभ्यः ॥
इति षष्ठाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

86

पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ SB U. III. Ya

उपनिषन्मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

॥ BT: ॥ उपनिषन्मन्त्राणां " ॥ वर्णानुक्रमणिका ॥ अ पृष्ठम् अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा ७८८

अत्र पितापिता भवति अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषा २१० अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता पृष्ठम्

अथ यदा सुमो भवति २४३ अथ यद्युदक आत्मान

अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा

अथ यस्य जायामाव

अथ त्रयो वाव लोका

अथ यस्य जायायै

अथ प्राणमत्यवहत्स यदा ५७ अथ यामिच्छेद्दधीतेति

अथ मनोऽत्यवहत्तद्यदा

अथ यामिच्छेन्न गर्भ द अथ य इच्छेत्पुत्रो मे धीतेति

कपिलः पिङ्गलो

अथ ये यज्ञेन दानेन

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे अथ रूपाणा चक्षु०

पण्डितो जायेत

अथ व৺शः पौतिमात्री ० ८१४ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे अथ वशः पौतिमाष्यो ३४७ श्यामो

अथ वशः पौतिमाष्यो ६७९

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् अथ श्रोत्रमत्यवहत्तद्यदा

अथातो व्रतमीमा सा

अथ ह चक्षुरूचुः

अथात्मनेऽन्नाद्यमागा०

अथ ह प्राण उत्क्रमि०

अथाधिदैवतं ज्वलिष्या ० २०४ अथ प्राणमूचुस्त्व न

अथाध्यात्ममिदमेव मूर्त २८५ अथ ह मन ऊचुः

अथाभिप्रातरेव स्थाली ० ८०७ अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे

अथ ह वाचक्नव्युवाच

अथामूर्त प्राणश्च यश्चा० २८६ अथामूर्त वायुश्चान्तरिक्षं २८३ अथ ह श्रोत्रमूचुः

अथास्य दक्षिणं कर्णम ० ८११ अथ हेममासन्यं प्राण ०

अथास्य नाम करोति

अथ हैनमसुरा ऊचुः

अथास्य मातरमभिम०

अथ हैनमुद्दालक आ० ४२६ अथास्या ऊरू विहाप ० ८०९ अथ हैनमुपस्तश्चाका •

अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च

अथ हैनं कहोल: कौ०

अथैतद्वामेऽक्षणि

अथ हैनं गार्गी वाच०

अथैतस्य प्राणस्यापः

अथ हैनं जारत्कारव

अथैतस्य मनसो द्यौः

अथ हैनं भुज्युर्लाह्या ०

अथैनमग्नये

अथ हैनं मनुष्या ऊचुः

अथैनमभिस्पृशति

अथ हैनं विदग्धः शा०

अथैनमाचामति

अथ होवाच ब्राह्मणा •

अथैनमुद्यच्छत्याम

अथातः पवमानानामे ० अथातः संप्रत्तिर्यदा

अथैन मात्रे प्रदाय

अथैनं वसत्योपमन्त्रयां ० ७६२

वर्णानुक्रमणिका ।

अथैनामभिपद्यते अथैष श्लोको भवति पृष्ठम्

अथो अयं वा आत्मा ० १५५ वल्क्य चन्द्रमस्यस्त- पृष्ठम् मिते किंज्योतिरेवा० ५१७ अस्तमित आदित्ये याज्ञ अद्भ्यश्चैन चन्द्रमसश्च

वल्क्य चन्द्रमस्यस्त- अनन्दा नाम ते लोका

मिते शान्तेऽम

अन्ध तमः प्रविशन्ति

अस्तमित आदित्ये याज्ञ- अन्न ब्रह्मेत्येक आहुः

वल्क्य चन्द्रमस्यस्त- अयमनिः सर्वेषा भूताना ३२६ मिते शान्तेऽग्नौ शा- अग्निर्वैश्वानरो

न्ताया वाचि

अयमाकाशः सर्वेषा

अहवी अश्व पुरस्तात्

अयमात्मा सर्वेषा भूताना ३३३ अहलिकेति होवाच

अयमादित्यः सर्वेषां

आ अय चन्द्रः सर्वेषां ३२८ आकाश एव यस्याय ०

४६५.

अय धर्मः सर्वेषां भूतानां ३३० अयं वायुः सर्वेषा

अय वै लोकोऽग्निर्गौतम ७७२ अय‍ स्तनयित्नुः सर्वेषा ३२९ असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ७६७ अस्तमित आदित्ये या - ज्ञवल्क्य किंज्योति ० ५१६ अस्तमित आदित्ये याज्ञ- आत्मैवेदमग्र आसीदेक १५८ आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो ८१४ आप एव यस्यायतनम् ४६७ आप एवेदमग्र आसुः ७०५ आमिवेश्यादाग्निवेश्यः

आग्निवेश्यादग्निवेश्यो

आत्मान चेद्विजानीयाद ० ६३२ आत्मैवेदमग्र आसीत्पु०

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् आपो वा अकस्तद्यदपा

उक्थं प्राणो वा उक्थ

आराममस्य पश्यन्ति

उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य

इ ऋ इदं मानुष- सर्वेषा

ऋचो यजुषि

वें इद वे तन्मधु . पश्य- ... ए न्नवोचत् । आथर्व ० ३४१ एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्र० ६३८ इद वै तन्मधु पश्य- एका भवति न पश्यती० ६०३ न्नवोचत् । तद्वा ३३८ एतद्ध वै तजनको

इद वै तन्मधु पश्य- एतद्ध स्म वै तद्विद्वानु० ७९८ न्नवोचत् । पुरश्चक्रे

एतद्वै परम

वै इद वे तन्मधु ... पश्य- एतमु हैव चूलो

न्नवोचत् । रूप-

एतमु हैव जानकिराय •

इद५ सत्य ँ सर्वेषा

एतमु हैव मधुकः '

इन्धो ह वै नामै

एतमु हैव वाजसनेयो

इमा आपः सर्वेषा

तमु है सत्यकामो

इमा दिशः सर्वेषा

एतस्य वा अक्षरस्य

इमावेव गोतमभरद्वाजा- २७८ एष उ एव बृहस्पति ०

इयं पृथिवी सर्वेषां

एत्र उ एव ब्रह्मणस्पतिः

इयं विद्युत्सर्वेषां भूताना

एष उ एव साम वाग्वै

sa सन्तोऽथ विद्मः

एष उ वा उद्गीथः

उ एष प्रजापतिः

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् एष वै भूतानां पृथिवी ७९६ क कतम आत्मेति योऽयम् ५२४ तम आदित्या इति चक्षुर्वै ग्रहः चक्षुचक्राम पृष्ठम्

चतुरौदुम्बरो भवत्यौदुः ७९४

ज कतम इन्द्रः कतमः

जनको ह वैदेह् आ०

कतमे ते त्रयो देवा

जनको ह वैदेहः कूची ० ५०५ कतमे रुद्रा इति

जनक~ह वैदेह याज्ञ०

५.१३

कतमे वसव इत्यग्निश्च ४५ ७ जनको ह वैदेहो बहु०

कतमे डित्यग्निश्व

जात एव न जायते

कस्मिन्नुत्व चात्मा ०

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क ८१० काम एव यस्यायतन५ ८६३ किदेवतोऽस्यामुदीच्या ४७४ किंदेवतोऽस्यां दक्षिणाया ४७२ जिह्वा वै ग्रह :

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय

त किंदेवतोऽस्या ध्रुवाया ४७५ तदभिमृशेदनु वा

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां ४७३

तदाहुर्यदयमेक इवैव

किंदेवतोऽस्यां प्राच्या

क्षत्रं प्राणो वै अत्र प्राणो ७२३ घ घृतकौशिकाद्धृतकौशिकः ६८० घृतकौशिकाद्धृतकौशिकः ३४८ तदेतदृचाभ्युक्तम् । एष तदेतद्ब्रह्म क्षेत्र विट् तदेतन्मूर्त यदन्यत् तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया

तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो

च तदेते श्लोका भवन्ति ।

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् अणुः पन्था विततः

तद्वै तदेतदेव

स्वप्नेन तदेते श्लोका भवन्ति । तदेष श्लोको भवति । अर्वाग्बिलश्चमस २७६ तम एव यस्यायतन ૪૬૬

तमेताः सप्ताक्षितय

तमेव धीरो विज्ञाय

तदेष श्लोको भवति । तस्मिञ्छुक्कमुत नीलमाहुः ६२९ तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः ५१० तदेव सक्तः सह

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य ५४२ तदेष श्लोको भवति । तस्य द्वैतस्य पुरुषस्य

यदा सर्वे

तस्य हैतस्य साम्नो यः तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकिता ०

प्रतिष्ठा वेद

तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ९४ तस्य हैतस्य साम्नो यः

सुवर्णे वेद

तद्यथा तृणजलायुका ०

तस्य हैतस्य साम्नो यः तद्यथानः सुसमाहितम्

स्वं वेद

तद्यथा पेशस्कारी पेश ०

तस्या उपस्थान गायत्र्य ० ७३३ तद्यथा महामत्स्य उभे

तस्या वेदिरुपस्यो

तद्यथा राजानमायान्तं ५९८ तस्यै वाचः पृथिवी

तद्यथा राजानं प्रयि०

तर हैतमुद्दालक

तद्यथास्मिन्नाकाशे

तान्होवाच ब्राह्मणा

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा

ता वा अस्यैता हिता

तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं

ताँ हैता

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् ते देवा अब्रुवन्नेतावद्वा ते य एवमेतद्विदुः

प

पर्जन्यो वा अग्निगतिम ७७१ ते ह वाचमूचुस्त्वं न

पिता माता प्रजैत

ने हेमे प्राणा अह श्रेयसे ७४५ पुरुषो वा अग्निर्गौतम

ते होचुः क्व नु सोऽभूत् ५१ पूर्णमदः पूर्णमिद

त्रय वा इदं नाम रूप त्रयाः प्राजापत्याः

पृथिव्येव यस्यायतन

६९६ पृथिव्यै चैनमग्नेश्व

त्रयो लोका एत एव

प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषः

त्रयो वेदा एत एव

प्राणेन रक्षन्नवर कुलाय

त्रीण्यात्मनेऽकुरुते ति

प्राणोऽपानो व्यान

त्वग्वै ग्रहः

प्राणो वै ग्रहः

त्वच एवास्य रुधिरं

व द ब्रह्म तं ... . भूतानि

दिवश्चैनमादित्याच्च

ब्रह्म तं .. . वेदास्त

सबालाकिनूचानो

ब्रह्म वा इदमग्र आसी- देवाः पितरो मनुष्या

तदात्मानमेवावेत्

द्वया इ प्राजापत्या

ब्रह्म वा इदमग्र आसी- द्वे वा ब्रह्मणो रूपे मूर्ते २८० न न तत्र रथा न रथ० नैवेह किंचनाग्र आसीत् देकमेव

भ

भूमिरन्तरिक्षं

भ S. B. U. III. 10

पृष्ठम् मनसैवानुद्रष्टव्यं

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् तदितर इतर जिघ्रति ३१९ मनोमयोऽयं पुरुषः

यत्र हि द्वैतमिव भवति मनोवैग्रहः

तदितर इतर पश्यति ६६८ मनो होच्चक्राम

यत्सतान्नानि मेधया त- माँ सान्यस्य शकराणि ४८३ पसाजनयत्पिता १६४ मैत्रेयीति होवाच

यत्सप्तान्नानि मेधया त- मैत्रेयीति होवाच याज्ञ०

पसाजनयत्पितेति

य यत्समूलमावृद्देयुः

यः पृथिव्यां तिष्ठन्

यथा वृक्षो वनस्पतिः

यः प्राणे तिष्ठन्

यदा वै पुरुषः

यः श्रोत्रे तिष्ठन्

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्त- यः सर्वेषु भूतेषु

च्छ्रणवामेत्यब्रवीन्म य आकाशे तिष्ठन्

उदङ्कः

आदित्ये तिष्ठन्

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्त- य एष एतस्मिन्मण्डले यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे ७२१

च्छृणवामेत्यब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो

यत्किंच विजिज्ञास्यं

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्त- यत्किचाविज्ञात प्राणस्य

च्छृणवामेत्यब्रवीन्मे यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृण• ४९४ बर्कुर्वाणः

यत्र वा अन्यदिव

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्त- यत्र हि द्वैतमिव भवति च्छृणवामेत्यब्रवीन्मे

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् विदग्धः

यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध ६३३ यदेव ते कश्चिदब्रवीत्त- याज्ञवल्क्य किंज्योतिरय ५१४ च्णवामेत्यब्रवीन्मे याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य ८१५ सत्यकामो

याज्ञवल्क्येति होवाच क- यदैतमनुपश्यत्यात्मान

तिभिरयमद्य ब्रह्मा

यद्वृक्षो वृक्णो रोहति यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्वें ५८१

याज्ञवल्क्येति होवाच क- तिभिरयमद्यग्भिः

यद्वै तन्न पश्यति पश्य ०

याज्ञवल्क्येति होवाच क- यद्वै तन्न मनुते

त्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् ३६५ यद्वै तन्न रसयते

याज्ञवल्क्येति होवाच क- यद्वै तन्न वदति '५८१ त्ययमद्योगाता

यद्वै तन्न विजानाति ५८२ याज्ञवल्क्येति होवाच य- यद्वै तन्न शृणोति

त्राय पुरुषो म्रियत

यद्वै तन्न स्पृशति

याज्ञवल्क्येति होवाच य- यश्चक्षुषि तिष्ठन्

त्राय पुरुषो म्रियते

यश्चन्द्रतारके

याज्ञवल्क्येति होवाच य- यस्तमसि तिष्ठन्

त्रास्य पुरुषस्य

यस्तेजसि तिष्ठन्

याज्ञवल्क्येति होवाच य- यस्त्वचि तिष्ठन्

दिदमन्तरिक्ष

यस्मादर्वाक्संवत्सरो०

याज्ञवल्क्येति होवाच य- यस्मिन्पञ्च पञ्चजना:

दिद सर्वमहोरात्राभ्या ३५९

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- याज्ञवल्क्येति होवाच य. दिद सर्व मृत्युना ० याज्ञवल्क्येति होवाच य- दि सर्वे मृत्योरन पृष्ठम् योषा वा अतिम पृष्ठम्

यो ह वै ज्येष्ठ च श्रेष्ठ च ७४१

यो ह वा आयतन वेद ७४४

यो ह वै प्रजापतिं वेद्र ७४५ यो ह वै प्रतिष्ठा वेद

० ३६१ यो ह वै वसिष्ठा वेद

याज्ञवल्क्येति होवाच य- दिद सर्व पूर्वपक्षा होवाच यो ह वै शिशु साधन- २७२ याज्ञवल्क्येति शाकल्यो

यो ह वै संपद वेद

योऽग्नौ तिष्ठन्

यो दिक्षु तिष्ठन्

रूपाण्येव यस्यायतन... यो दिवि तिष्ठन्

य एवायमादर्शे

योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्

रूपाण्येव यस्यायतन ... योऽप्सु तिष्ठन्

य एवासावादित्ये ૪૬૪ यो मनसि तिष्ठन्

रेत एव यस्यायतन

योऽय दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः ७१० रेतस इति मा वोचत

यो रेतसि तिष्ठन्

रेतो होच्चक्राम

यो वा एतदक्षरं

व यो वाचि तिष्ठन् ४३५ वाग्घोच्चक्राम

यो वायौ तिष्ठन्

वाग्वै ग्रहः

यो विज्ञाने तिष्ठन्

वाचं धेनुमुपासीत

यो वै स संवत्सरः

विज्ञात विजिज्ञास्यमवि० १८१.

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् विद्युद्ब्रह्मेत्याहुः

स यथा दुन्दुभेर्द्दन्यमा ० ३०५ वेत्थ यथेमाः प्रजाः

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमा ० ६६४ श स यथाद्वैधाग्नेरभ्याहितस्य ६६५ शाकल्येति होवाच

स यथार्दैधाग्नेरभ्याहितात् ३०८ श्रोत्र वै ग्रहः

स यथा वीणायै वाद्य ०

श्रोत्र होच्चक्राम

स यथा वीणायै वाद्य ०

श्वेतकेतुर्ह वा आरुणे ०

स यथा शङ्खस्य माय०

स स यथा शङ्खस्य

स एष सवत्सरः प्रजा०

स यथा सर्वासामपा

स ऐक्षत यदि वा

स यथा सर्वासामपा ૬૬' स त्रेधात्मान व्यकु०

स यथा सैन्धवखित्य

स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयो०

स यथा सैन्धवघनो

स नैव व्यभवत्स विश०

स यथोर्णनाभिः

स नैव व्यभवत्स शौ ० समानमा साजीवीपुत्रात् ८१६

स यामिच्छेत्कामयेत

स यो मनुष्याणा

५.८८

स यः कामयेत

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो

स य इच्छेत्पुत्रो मे

स वा अयमात्मा ब्रह्म

स य इमा- स्त्रीलोका० स यत्रायमणिमान न्येति ५९६

स वा अयमात्मा सर्वेषा ३३३ स वा अयं पुरुषो जाय ० ५४१ म यत्रायमात्माबल्य

स वा एष एतस्मिन्बु ०

स वा एष... संप्रसादे

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् स वा एष स्वप्नान्ते ५९२ स होवाच गार्यो य स वा एष.. स्वप्ने

एवायमादर्शे

स वा एष महानज आ- स होवाच गायों य माजरोऽमरो

एवायं छायामयः-

स वा एष महानज आ- स होवाच गार्यो य त्मान्नादो

एवायं दिक्षु

स वा एष महानज आ- स होवाच गार्ग्यो य त्मा योऽय

एवाय यन्त

सवै नैव रेमे तस्मादेका- स होवाच गायों य की न रमते

एवायं वाय

स वै वाचमेव प्रथमाम- स होवाच गायों य त्यवहत्सा

एवासावादित्ये

स ह प्रजापतिरीक्षाचक्रे ७९७ स होवाच गार्यो य स होवाच गाग्र्यो य ए- एवासौ चन्द्रे

वायमग्नौ

स होवाच गार्ग्यो य स होवाच. गार्ग्यो य

एवायमप्सु

स होवाच तथा नस्त्व म होवाच गाग्यों य गौतम

एवायमाकाशे

स होवाच तथा नस्त्व स होवाच गायों य तात

एवायमात्मनि

होवाच देवेषु वै

वर्णानुक्रमणिका ।

पृष्ठम् पृष्ठम् स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय

स होवाच न वा अरे पत्युः

• स होवाच प्रतिज्ञातो ૭૬૪ घ एतत्सुमोऽभूद्य एष विज्ञानमय: पु- रुषः स होवाचाजातशत्रुघ एतत्सुतोऽभूद्य एष

स होवाच महिमान

४५.७

विज्ञानमयः पुरुष- स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि स्तदेषां

आकाशे तदोतं आकाश एव स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि स होवाच याज्ञवल्क्यः

स होवाचैतद्वै तदक्षर

स होवाचोवाच वै सो० ३९७

स होवाचोषस्तश्चाक्रायणो ४०२ सा चेदस्मै न दद्यात्का० ८०१ प्रिया बतारे

सा चेदस्मै न दद्यादि ० ८०१ स होवाच याज्ञवल्क्यः साम प्राणो वै साम

प्रिया वै खलु

सा वा एषा देवता

स होवाच वायुर्वै गौतम ४३० सा वा एषा देवतैता- स होवाच विज्ञायते

सा देवतानां पाप्मा- सहोवाचाजातशत्रुः प्र- न मृत्युमपहत्य

तिलोमं

सा वा एषा देवतैतासा स होवाचाजातशत्रुरेता- देवताना पाप्मान वन्नु

मृत्युपत्याथै

स होवाचाजातशत्रुर्यत्रै- साह वागुवाच

बृहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र- पृष्ठम् पृष्ठम् साहोवाच नमस्तेऽस्तु ४४२ साहोवाच ब्राह्मणा सा होवाचाह वै त्वा

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये ७२७ सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु सोऽकामयत द्वितीयो

म इयं भगोः सर्वा

सोऽकामयत भूयसा -

सा होवाच मैत्रेयी । सोऽकामयत मेध्य

यन्नु म इयं भागो: सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी

सर्वा वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां मा होवाच मैत्रेयी येनाहं ३०० सा होवाच मैत्रेयी ६६१ सा होवाच मैत्रेय्यतैव सोऽवेदहं वाव सृष्टिः सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति सो हेयमीक्षांच स्वप्नान्त उच्चावचमीय० ५५० सोऽयास्य आङ्गिरसोso

-

मा भगवानम्०

स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य ५४९ सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव ह मा भगवान्मो०

हस्तौ वै ग्रहः

साहोवाच यदूर्ध्व गा०

हिरण्मयी अरणी

८.९

सा होवाच यदूर्ध्व याज्ञ ४४२ हिरण्मयेन पात्रेण

11 3 0 11 नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्यम् श्रीमच्छंकर भगवत्पूज्यपादैः विरचितम् । S. 1. VII. 1

11 eft: 11 -॥ विषयानुक्रमणिका ॥ शान्तिमन्त्रस्य विघ्नोपशमार्थस्य विवरणम् प्रथमोपनिषत् श्रीनृसिंहब्रह्मविद्याया आख्यायिका पूर्वमवतारणम् सामसंबन्धित्वेन पृथिव्यन्तरिक्षब्रह्मलोकानामुपासन श्रीनृसिंहोपासनान्तर्गतम् साङ्गसामोपासनोपन्यासः अग्निसूर्यचन्द्रब्रह्मरूपाणा सामानदेवतानामुपासन निरू- पणम् प्रथमसामोद्धारः -४५

**

...

क्षीरोदार्णवशायिनो नृकेसरिणो योगारूढस्य उपासनोप- पादनम् द्वितीयसामोद्धारः उपास्यस्य नृकेसरिणस्त्रिनेत्रत्वाद्याकारविशेषोपन्यासः तृतीयसामोद्धारः अस्य साम्नो विश्वस्रष्टृत्वोपन्यासः

...

S. U. VII. 0

चतुर्थसामोद्धार [ २ ] व्यवधानेन सामोद्धारस्य शङ्कापूर्वक प्रयोजनकथनम् नैरन्तर्येण सामोद्धारस्पष्टीकरणम् द्वितीयोपनिषत् आख्यायिकाद्वारा अधिकारिविशेषणान्तरम् प्रणवचतुर्मात्राव्यूहोपासनम्

... ૪૪ ४७–८६

पादाक्षरसंख्या पूर्वक कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यानिरूपणं हृद- यादिपञ्चाङ्गोपन्यासश्व प्रत्येक मूलमन्त्राक्षराणा प्रणवस पुटितत्वविधानात् पदा ज्ञाने प्राप्ते, तत्सौलभ्यार्थी पदोद्धार उपास्यगुणविशेषनिर्णयाथै मूलमन्त्रपदाना प्रत्येक प्रश्न- प्रतिवचनाभ्यामर्थविवरणम् अहपदार्थविवरणवाक्यस्य अहमस्मीत्यादेरुपासनाफल-

५.४

परत्वप्रदर्शनम् तृतीयोपनिषत् ...

८७–९६ उपासनानन्तर शक्तिबीजद्वयपाठस्य सपुटीकरणसिद्धिरू- पप्रयोजनकथनपूर्वकं शक्तिबीजद्वयनिर्णयः चतुर्थोपनिषत्

९७- १२५ शक्तिबीजनिर्णयानन्तरं मूलमन्त्राङ्गमन्त्रपाठस्य प्रयोजन- कथनपूर्वक मूलमन्त्राङ्गमन्त्राणामुद्देशक्रमः

[ ३ ] प्रणवात्मकाङ्गमन्त्रव्याख्यानम् ...

सावित्रीमहालक्ष्मीनृसिहगायत्रीरूपाणामङ्गमन्त्राणा व्या- ख्यानम् प्रणवस पुटिते एकैकस्मिन्मूलमन्त्राक्षरे तत्तद्देवतानृसिह व्यूह प्रदर्शयितु प्रत्येक प्रणवसपुटितमूलमन्त्राक्षराणा द्वात्रिंशन्नृसिहव्यूहस्तुतिमन्त्राणा च पुरश्चरणार्थाना

प्रदर्शनम् पञ्चमोपनिषत् पोद्धारः

१२७ - १५४ पञ्चमाङ्गरूपान्त्राख्यमहाचक्रविद्यामभिधातु महाचक्रस्वरू- उद्धृतमहाचक्रे यथाविहितमन्त्राक्षराणा न्यासक्रमः महाविद्यायाः फलनिर्देश:

...

... उक्ताया नृसिहब्रह्मविद्यायाः फलविशेषप्रतिपादनन् पापक्षयार्थे नित्यमेतद्विद्यानुष्ठानेन तद्न्याध्ययनेन जपेन वा आनुषङ्गिकान्येव फलानि इति प्रतिपादनम् एतद्विद्यानुष्ठातुरध्येतुर्जप्तुश्च उत्कर्षतरतमभावेन सर्वो- त्कृष्टत्वस्य सर्वोत्कृष्टफलस्य च निरूपणम्

१४५.

॥ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ॥ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितेन भाष्येण सहिता ।

यत्रानोपनिषत्ख्याता तपनं तं विधुं गुरुम् ।
प्रणम्योपासनागर्भा तद्व्याख्यां श्रद्धयारभे ॥ १ ॥

आनुष्टुभात्सामराजान्नारसिंहादिदं जगत् ।
जातं यस्मिन्स्थतं लीनं नमस्तस्मै विशकये ॥ २ ॥

'भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः' इति मन्त्रान्त- गत भद्रपदव्याख्यानपराम् ऋचम् उदितां शान्तौ पठन अन्याभ्यः श्रौतस्मार्तपौराणिक- कल्पप्रतिपादिताभ्यः साकारब्रह्मविद्याभ्य

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्ये- माक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनू- भिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ १ ॥ . भद्रं कल्याणम, कर्णेभिरिति च्छान्दसम्, कर्णैः शृणु- याम शृणु देवाः सन्तो वयम भद्रं कल्याणं पश्येम अक्षभि: चक्षुर्भिः यजत्रा : यजनशीलाः ; स्थिरैरङ्गै: हृद- याद्यैः सामाङ्गप्रणवसावित्री यजुर्लक्ष्मीनृसिंहगायत्रीरूपैः मू- लमन्त्राङ्गव्याख्यानपरैः तनूभिः तनूमन्त्रैः 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नम:' इत्याद्यै: ; तुष्टु- वांसः इति स्तुतिसाधनत्वेनोक्तत्वात् तनूशब्देन मन्त्रा गृह्य- न्ते, तथा अङ्गशब्देन च तुष्टुवांसः स्तुवानाः स्तुतिं कुर्वाणा:, व्यशेम विगतरोगं विविधैहिकामुष्मिक सुखभोगक्षमम् अशेम प्राप्नुयाम; आयुरिति प्रत्येकं संबध्यते यद्देवहितं देवः तापनीये उक्तविद्ययोपास्यः तत्तदवसरोश्चितकरणबुद्धया शिक्षन हितमाचरति यस्मिन्नायुषि तत् तथोक्तमायुर्व्यशेमेति संबन्धः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरि-

प्रथमोपनिषत् ।
ष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ २ ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ स्वस्ति नः इत्यत्र स्वस्तिपदानां चतुर्णामपौनरुक्त्यं यास्क - वचनात् यथासंख्यम् स्वस्तीत्यविनाशमायुः नः अस्मभ्यम् इन्द्रः दधातु ; कीदृक् ? वृद्धश्रवाः वृद्धात् बृहस्पतेः सद्विद्या- श्रवणं यस्य सः तथोक्तः दधातु । स्वस्तीत्याभिमुख्यमुपासनायां नः अस्मभ्यम् पूषा विश्ववेदाः विश्वानि वेदांसि यस्य सः तथोक्तः, अथवा सर्वे वेदा उपासनायामाभिमुख्यं दधतु स्वस्ति नः अस्मभ्यं पूजार्हतां तार्क्ष्य: देवभक्तो गरुत्मान् अरिष्टनेमिः अहिंसितवा : दधातु । स्वस्ति सुशोभनं नः अस्मभ्यं दधातु बृहस्पतिरित्यर्थः । अस्मिन्मन्त्रे अस्मच्छब्दवी- या वक्ष्यमाणायां विद्यायामादरं दर्शयति । शान्ति: शान्तिः शान्तिः त्रिधा तु विघ्नोपशान्तिः वक्ष्यमाणविद्या- नुष्ठाने ॥ इति शान्तिः ॥

नृसिंह पूर्वतापनीयो- पनिषद्भाष्यम प्रथमोपनिषत्

प्रथमोपनिषत् ॥ आपो वा इदमासन्' इत्याद्या ' तदे- 3343442 तन्निष्कामस्य भवति' इत्यन्ता ताप- नीयोपनिषत श्रीनृसिंहाकारब्रह्म विष- या सती निराकार ब्रह्मप्रतिपन्युपायभू- त; अत एव पृथक्संबन्धाभिधेयप्रयो- उपनिषत्संबन्धाभिधेयप्र- जनानि न वक्तव्यानि ; यान्येव योजनानि तान्येवोपनिषव्याचिख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्या- नि । तत्र प्रयोजनसाधनाभिव्यञ्जकत्वेनाभिधेयसंबन्धशास्त्रं पारम्पर्येण प्रयोजनवत् । किं पुन प्रयोजनमिति, उच्यते--- रोगार्तम्येव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता, दुःखात्मकस्य आत्मनो द्वैतप्रपश्योपशमे स्वस्थता द्वैताभाव: प्रयोजनम्, द्वैतप्रप- श्वस्य च अविद्याकृतत्वाद्विद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्म- विद्याप्रकाशनाय अस्या आरम्भः । ' यत्र हि द्वैतमिव ' ' च अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येत्... विजानीयान् ' ' यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येन... विजानीयान ' इत्या- यत्र

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये दिश्रुतिभ्योऽस्यार्थस्य सिद्धि: । तत्र तावदस्यामुपनिषदि इदं परामृश्यते किं तावद्वेद्यं विद्याभेद, आहोस्वित् अन्योन्यविशेषणविशेष्यभावाद्विशिष्टस्य च वेद्यस्यैक्यात् वि- चैक्यम् इति । तत्र किं नः प्रतिभाति । विद्याभेद इति । तथा हि —— प्रथमोपनिषदि लोकसाङ्गसामशुद्धसामग्र्यादि- सामान्तर्गतस्वरविशेषक्षीरोदार्णवशायिनृकेसरिशंकर सच्चिदा- नन्दमयानामन्योन्यविशेषणविशेष्यभावरहितानां वेद्यानां श्र . वणान् तथा प्रणवानुष्टुप्पदपदार्थशक्तिमामबीजसामाङ्गमन्त्र- चतुथ्र्यानां द्याना द्वितीयतृतीयचतुर्थोपनिषत्सु यथासंख्यं श्रवणात् । अन्त्योपनिषदि महाचक्रविद्या श्रूयते । नन्वन्यो- न्यविशेषणविशेष्यभावरहितानामप्यङ्गाङ्गिभावो भवतु । नेति ब्रूमः, फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम' इति न्यायवैषम्यान 1 तथा हि-- लोकादितत्तद्वेद्याना फलसंबन्धेन 'यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति' इत्यसकृच्छ्रवणात । ननु लोका- दीनामन्योन्यविशेषणविशेष्यभावरहितानामपि श्रीनृसिंहाका - ब्रह्मणा सह विशेषणविशेष्यभावसंभवात् । तथाहि- 'सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युवा- त्युद्गृह्यते' इत्यादिपदव्याख्याने सर्वेषां वेद्यानां तत्संबन्ध- श्रवणात । अतो विशिष्टस्य वेद्यस्यैक्यात् विद्यैक्यमिति । अ-

----- प्रथमोपनिषत् ।

खोच्यते - सत्यं श्रयते संबन्धः । तथापि अर्थवादत्वान्न विवक्ष्यते । अर्थवादश्च विध्यश्रवणात, 'उद्गृह्णाति ' ' विरमति' ' व्याप्नोति' ' ज्वलति' ' पश्यति' 'पलायन्ते ' ' ददाति' ' मारयति' ' नमन्ति ' इत्येवं वर्तमानोपदेशाश्च । न च वाच्यम् अधस्तात्पदोद्धारे 'तस्य ह वा उग्रं प्रथमं स्थानं जानीयात् ' इति विधिः श्रूयते इति । यतः ततः प्रागपि ' 'प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति' इति विधिबलात् प्रणवाक्षर मिश्रणेन मूलम- न्त्राक्षरव्यत्ययात् तत्पदाज्ञाने प्राप्ते तत्तत्पदपरिमाणज्ञापनार्थं विधिरुपक्षीण: सन न तत्पदार्थानां श्रीनृसिंहब्रह्मणा सह संबन्धं विधातुं शक्नोति । अतः यावद्वेद्यं विद्याभेद इत्येवं प्राप्तम । एवं प्राप्ते, ब्रूम- - सत्य पृथिव्यादिलोकानां पर- स्मरं विशेषणविशेष्यभावो नावगम्यते, प्रत्येकं च वेद्यता श्रूयते जानीयात्' इति । तथापि श्रीनृसिंहब्रह्मणा सह 6 संबन्धः तत्र तत्र श्रूयमाणः केन वारयितुं शक्यते ? तथा हि - ' य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं प्रायच्छत् 6 " " य एतं मन्त्रराजं नारमिहमानुष्टुभं प्रतिगृह्णीयात्' इत्यादिमध्ये पुनश्च आनुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिहस्याङ्गमन्त्रान्नो ब्रूहि' इति ' मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं भवति' इत्येवं मध्ये श्रावयित्वा अन्ते ' य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये • नित्यमधीते' इत्यसकृदभ्यस्य आदिमध्यावसानेषु नृसिंह ब्रह्म- संबन्धित्वेन संकीर्तनात् विद्याया ऐक्यमिति विनिश्चिते तत्सं- बन्धित्वेन यथायोग्यतया तदन्तर्गतं पदजातं सामसंबन्धि समस्तं यथायोग्यतया वर्णनीयम् । अपि च अन्त्योपनिषदि फलकथनावसरे कृत्स्ना श्रीनृसिंह ब्रह्मविद्यामभिधाय ' य एतं मन्रराजं नारसिहमानुष्टुभं नित्यमधीते' इत्येतन्नारसिंहानुष्टु- भशब्दानां कृत्स्ननृसिंहब्रह्मविद्याभिधायकत्वेन निश्चितानाम् असकृच्छ्रतानामेव आदौ एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभ- मपश्यत्' इति श्रवणात् तदन्तरालवर्तिपदजातं नृसिंहब्रह्म- विद्यासंबद्धमिति निश्चीयते । तत्संबन्धश्च तत्तत्पव्याख्या- नावसरे स्पष्टमेव प्रदर्शयिष्यत । अपि च 'वाक्यान्वयात् ' इति न्यायेन सर्वमेवेदं प्रकरणं नृसिद्ब्रह्मविद्याप्रकरणमिति गम्यते । अथ यदुक्तं पदव्याख्यानवाक्याना नृसिहब्रह्मवि- द्यासंबन्धसमर्पकाणां विध्यश्रवणात् वर्तमानापदेशाच्च अर्थवा- दत्वमिति, तदयुक्तम् । अधस्तात्पदोद्धारे ' तस्य ह वा उम्र प्रथमं स्थानं जानीयात्' इति विधिः स्पष्ट एव श्रूयते । तत्र च विधौ तच्छब्देन साङ्गस्य मूलमन्त्रस्य परामर्शात् अङ्गा- नां च द्वैविध्यात् मूलमन्त्राङ्गमन्त्राणां सामाङ्गमन्त्राणां च यथायोग्यतया व्याख्यानव्याख्येयभावेनावस्थितत्वात् कृत्स्नैव

प्रथमोपनिषत् ।

नृसिंह ब्रह्मविद्या अवगम्यते । स च विधिः अनुषङ्गन्यायेन सर्वपदसंबन्ध: स्पष्ट इति । ननु तत्राप्युक्तं पदज्ञा- नार्थे तदिति, नन्न । प्राकू ' प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारों भ- वति' इति वाक्यादर्थाज्ञानेन पदाज्ञाने प्राप्ते, तत्पुरःसरमेव पदज्ञानमिति । नन्वेवं तच्छेषत्वेनोपरिष्टादर्थकथनमनुपपन्नम् । नानुपपन्नम् — उपरिष्टाद्धि 'कस्मादुच्यते ' ' कस्मादुच्यते ' इत्यर्थपुरःसरमेव पदं स्पष्टार्थमुपसंहरति- ' तस्मादिदमुच्यते ' इति; अत: अवगम्यते प्रागप्यर्थज्ञानपुरःसरमेव पदज्ञानमिति । अतः सर्वसंबन्धिविधिश्रवणं स्पष्टमिति । कि च सर्वेषां पदानामर्थमाश्राव्य अन्ते ' य एवं वेद' इति विधिश्रवणात् । 'वेद' इति वर्तमानत्वात्कथं विधिरिति चेत न, वचना- नित्वपूर्वत्वात्' इति न्यायात् । य एवं वेद' इति य एवं प्राक्तनमर्थजातं श्रीनृसिह ब्रह्मसंबद्धं वेद उपास्ते । उपनि- ' 6 " दि साकारब्रह्मविद्याप्रकरणे पठितानां वेदोपासनाज्ञानध्या नपदानाम उपासनार्थत्वेन निर्णीतत्वात् । अतो नायमर्थ - वाद इत्यतः पञ्च सूपनिषत्सु न यावद्वेद्यं विद्याभेद इति सिद्धम् । ' आपो वा इदमासन्' इत्यादिना श्रीनृसिंहब्रह्म- विद्याप्रकरणमाख्यायिका पूर्वमवतारयति इयमुपनिषत् । तत्र तावत् प्रथमोपनिषदि सामसंबन्धित्वेन पृथिव्यन्तरिक्ष-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये 1 ब्रह्मवेदसाङ्गसामाग्निसूर्यचन्द्र ब्रह्मादिदेवानां सामोद्धारपूर्वकं श्रीरादार्णवशायिन्युपविष्टे वा शेषाभोगमस्तकपरिवृते नृ- केसरिणि योगारूढे वरदाभयहस्ते त्रिनेत्र शंकरे पिनाकहस्ते सच्चिदानन्दमये ब्रह्मविवर्त उपासनम् । तस्मिन्नेव द्वितीयो - पनिषदि प्रणवोपासनापूर्वक सामरहितानुष्टुमन्त्रपञ्चाङ्गपदो- द्धारपूर्वक पदव्याख्याकथनगुणविशिष्टोपासनम् । तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्वितत्वेन मूलमन्त्रसंबन्धित्वेन शक्ति- बीजकथनं तनिर्णयश्च । तस्मिन्नेव चतुर्थोपनिषदि मूलम- न्त्राङ्गमन्वसामाङ्गमन्त्रैः प्रणवेन हृदयं सावित्रेण शिरो महालक्ष्मीशिखां व्याख्याय नृसिहगायत्र्या कवचं व्याचष्टे ; महाचक्रद्वात्रिशद्व्यूहदेवतोद्देशपूर्वकं पुरश्चरणमन्त्राश्च । प- श्वमोपनिषदि मन्त्रवर्णे द्वात्रिंशद्वयूहान्महाचक्रे विन्यस्थ तत्स्वरूपप्रकथनेन अभ्रमन्त्रान्व्याख्याय श्रीनृसिंह ब्रह्मविद्या- नुष्ठातुः फलं व्याचष्टे ॥ आपो वा इदमासन्सलिलमेव स प्र- जापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत्तस्यान्त- मनसि कामः समवर्ततेदं सृजेयमिति तस्माद्यत्पुरुषो मनसाभिगच्छति तद्वाचा

प्रथमोपनिषत् । वदति तत्कर्मणा करोति तदेषाभ्युक्ता- कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति नि- रविन्दन्हृदि प्रतीष्य कवयो मनीषेत्यु- पैनं तदुपनमति यत्कामो भवति स त- पोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभमपश्यन्तेन वै सर्वमिद- मसृजत यदिदं किंच तस्मात्सर्वमिदमा- नुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं किंचानुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनुष्टुभा जा- तानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तस्यैषा भवत्यनुष्टुप् प्रथमा भवत्यनुष्टुवुस- मा भवति वाग्वा अनुष्टुव्वाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुषिति ॥ १ ॥

आप: आसन इति संबन्ध: । वै प्रसिद्धम् । इदं प्रत्य- शादिदृष्टं सलिलम अम्ब्वेव स प्रजापतिः । स इति पूर्व-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये परामर्शिना तच्छध्देन पुंलिङ्गेन प्रकृतं परामृशति ' यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्व प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुतेः । ब्रह्मा प्रजापतिः एकः सन पुष्करपर्णे समभवत् आसीत् । तस्य प्रजापतेः मनसि अन्तःकरणे अन्तर्वर्ती काम: इच्छा समवर्तत इदं सृजेयमिति सृष्टिविषय इत्यर्थः । तस्मात् यत्पुरुषो मनसाभिगच्छति अन्तःकरणेनेच्छति तद्वा- चा वदति । वाग्वदनपूर्वकं कर्मकरणं लोकप्रसिद्धं दर्शयति- तत्कर्मणा करोतीति । उक्तमेवार्थं द्रढयितुम ऋचं साक्षित्वे- नोद्भावयति-- तदेषाभ्युक्तेति । अर्थदाढर्ये ऋक् निर्णीतैव ; सामयजुषोरर्थशैथिल्यमपि संभाव्यते - 'यद्वै यज्ञस्य सान्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचा तद्दढम इति श्रुतेः । " तस्मिन्नेवार्थे एषा ऋक् वक्ष्यमाणा अभ्युक्ता । मनसः कामः तदग्रे समवर्तत रेत उदकं प्रथमम् आदौ सृष्टयवसरे यदासीत् यस्मात्कारणादासीत् । अथवा कालनिर्देश: यदा इति, यस्मिन्काले प्रथमम् उदकमासीत्, तदैव मनसः कामः अधीत्युपरि विषये सृष्टिविषये समवर्तत इत्यर्थः । सतः ब्रह्मणो बन्धुं बन्धनं विवर्त कवयः विपश्चितो हृदि निर- विन्दन्, असति ब्रह्मणि, असच्छब्दस्य नामरूपाव्याकृतत्वेन ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात् 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इत्यादौ ।

6 प्रथमोपनिषत् । हृदि अन्तःकरणे प्रतीष्य प्रत्यगात्मानमवेक्ष्य मनीषा मनी- या विपश्चिद्भुद्धया । ब्रह्मणो बन्धुं बन्धुमिव बन्धुं परं ब्रह्म व्याकर्तारं क्षीरोदार्णवादिविशेषणविशिष्टं भाविसृष्टेः स्रष्टारं मूलमन्त्र सामाद्युपास्यं हृदि निरविन्दन् इत्युत्तरार्धस्य गूढो- ऽभिप्रायः । इति शब्दः ऋक्समाप्तिं द्योतयति । उपैनं का- मिनं तत्काम्यम् उपनमति यस्मिन् कामो भवति । सः प्रजापतिः, तपः मनसश्चेन्द्रियाणां चैकाग्र्यं परमं तपः ' इति स्मरणात् अतप्यत मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यमकरोत् । सः प्रजापतिः, तपस्तप्त्वा पूर्वं व्याख्यातम्, स प्रजापति: एतं प्रकृतं सर्वनाम्नोपात्तं सतो बन्धुमित्यनेन गूढाभिप्रायेण सूचितम् 'ज्योतिश्चरणाभिधानात् ' इति न्यायेन, मन्त्रराजं प्राकरणिकमन्त्राणां राजानं प्रधानभूतं सामराजं वा । मन्त्र- शब्दस्य ' अहेबुनिय मन्त्रं मे गोपाय । यमृषयस्त्रयिविदा विदुः । ऋचः सामानि यजूषि' इत्यादौ साम्न्यपि प्रयु- तत्वात् । नारसिंहं नृसिंहसंबन्धि सामादि तद्धितान्; नृसिंहगायत्र्यादिप्राप्तौ तद्व्यावृत्त्यर्थम आनुष्टुभमिति अनुष्टु- पूछन्दउपाधिकम् ऋग्विशेषमाह, 'गायत्रमेतदहर्भवति' इति न्यायात् । अपश्यत् दृष्टवानित्यभिप्रायः । एतदुक्तं भव- ति — द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमोपनिषत्सु मन्त्रराजादित्रयः "

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये , शब्दाः प्रयुक्ताः तत्पुरुषबहुव्रीहितद्धितसामर्थ्यात् पूर्वपूर्वो- पनिषदर्थमाचक्षाणाः सन्त एव आदौ प्रयुक्ताः कृत्स्ना मेव ब्रह्मविद्या संगृहीतवन्तः ; अतश्च वक्ष्यमाणां कृत्स्नामेव ब्रह्म- विद्यामपश्यदित्यर्थः । तेन वै प्रागुक्तेन वै प्रसिद्धम्, सर्वमि दमसृजत प्रत्यक्षादिसिद्धमसृजत । यदिदं किंच स्पष्टम् । तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं किच मन्त्रराजना- रसिंहशब्दौ । इह आनुष्टुभमिति तद्धितप्रयोगात् द्वात्रिंश- दक्षराणामेव तत्साम्नश्च सामर्थ्य दर्शयत्येव । अत्राप्युपाख्या- यिकायां किल प्रजापतिः तपसा लोकत्रयसृष्ट्यर्थमेव कार- णजिज्ञासुः अत्यन्तशुद्धान्तः करणत्वात् शक्तित्रययुक्तां ब्रह्म- स्वरूपिणीं भूतसृष्टिपुरःसरसर्वसृष्टिकारणिकामनुष्टुवृचम् अ- पश्यदित्याह । अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्ते अनु- ठुभा जातानि जीवन्ति अनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति इति 'जन्माद्यस्य यत:' इत्यस्या ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वं दर्शयति । उक्तमेवार्थे द्रढयितुम् ऋचं साक्षित्वेनोद्भावयति — तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य साक्षिणी एषा वक्ष्यमाणा ऋक् भवति । अनुष्टुप् प्रथमा भवति सर्वसृष्टेः प्रथमा आद्या भवति । अनुष्टुप् उत्तमा श्रेष्ठा भवति । वाग्वा अनुष्टुप् सर्वो वा- क्प्रपञ्च: अनुष्टुभि लीन इति दर्शयति । नामसृष्टिपूर्व-

प्रथमोपनिषत् ।

कत्वाद्रूपसृष्टेः वाग्रूपत्वादनुष्टुभः अनुष्ठुबेव मूलकारणम् । वाचैव प्रयन्ति अनुष्टुभैव प्रलयं गच्छन्ति भूतानि । वाचैव अनुष्टुभैव उद्यन्ति उत्पत्तिं गच्छन्ति । परमा वा एषा छन्दसां गायत्र्यादीनाम्, छन्दसां वेदानां वा, परमा उत्कृष्टा । परमत्वं च सामाधारत्वादनुष्टुभः । साम्नश्च परमत्वम् ' देवा वैन िन यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त' इति श्रुते:, ' बेदानां सामवेदोऽस्मि' इति स्मृतेश्च । यदनुष्टु बिति इति शब्दः ऋक्समाप्तिं द्योतयति ॥ एवं तावदाख्यायिकायामन्ते सकलनृसिंहोपासनसंग्राह- कान् मन्त्रराजनारसिंहानुष्टुभशब्दान् विज्ञाय तैरेव शब्दैः सकलोपासनां सृष्टयर्थं प्रजापत्यनुष्ठितां संगृह्य इदानीमविशे- वेणानुष्ठाने प्राप्ते, तत्र तावत्साम्नः ऋगक्षराभिव्यञ्जकत्वात् अभिव्यञ्जकाभिव्यङ्ग्ययोरभिव्यञ्जकपूर्वकत्वात् साम्नश्च सर्व- वेद श्रेष्ठत्वात् --' देवा वै नर्चि न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवा- श्रयन्त' इति श्रुतेः 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति स्मृतेश्च, अस्य च सामराजत्वात् तदुपासनाया प्राप्तायां क्रमसूचनपूर्वि - कामाह- - , ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुं धरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयाद्यक्ष-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये गन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षं तत्सा- नो द्वितीयं पादं जानीयाद्वसुरुद्रादित्यैः सर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयाद्ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परम- व्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थे पादं जानीया- यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छत्यृग्य- जुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः स- शाखाश्चत्वारः पादा भवन्ति किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि दैवतानि किं छन्दः क ऋषिरिति ॥ २ ॥ यथाकथंचिदुपासनारूपे प्राप्ते ससागरामिति प्रथमत एव सागरसंकीर्तनेन सागरपूर्विकामुपासनां द्योतयति । अत एव न पृथ्वीविशेषणं सागर इति केचिद्व्याचक्ष- ते; ततश्च प्रथमतः सागरं क्षीरोदार्णवं ध्यात्वा तच्छा- यिन्युपविष्टे वा तस्मिन्पञ्चाङ्गन्यासम् ऋक्सामयोः कृत्वा तस्मिन्नेव सपर्वतामित्याद्युपासनां सह सागरेण वर्तनं यस्या उपासनायाः तां ससागरां जानीयादित्यनुषङ्गः- यथा 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादेरानन्दमयाद्विच्छेदमिवेति, तद-

प्रथमोपनिषत् ।

युक्तम् । न तावद्विशिष्टामुपासनां ससागरशब्दस्तावदाह, किंतु बद्धक्रमके पदार्थजाते तदादिन्यायेन सूचयति । तदन्य- विशेषणत्वेनैकवाक्यत्वेऽपि समानम् । तस्माद्वद्धक्रमकमुपासनं प्रथमत एव सागरशब्दोपादानात्क्षीरोदार्णवपूर्वकं विज्ञेयम् । ततश्चायमर्थः । तत्साम्नः तस्या न्यस्ताया अनुष्टुभो न्यस्त- स्य च साम्नः प्रथमं पादं क्षीरोदार्णवशायिनः उपविष्टस्य वा नृकेसरिणः उक्तविशेषणविशिष्टां वसुंधरां हृदयमङ्ग हृदयान्तर्वर्तित्वेन जानीयादित्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु पादेषु यक्षगन्धर्वव सुरुद्रब्रह्मस्वरूपं लोकसाहचर्याद्ब्रह्मलोकं तत्साम्न तस्या न्यस्ताया अनुष्टुभो न्यस्तस्य च साम्नो द्वितीयं तृतीयं चतुर्थ पादं तस्य नृकेसरिणः शिरः- शिखाकवचान्तर्वर्तित्वेन जानीयादिति योज्यम् । एवं नृ- केसरिणं यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीति गमनोपादा- नात्कार्यममृतत्वम्, न कैवल्यम्, 'कार्य बादरिरस्य गत्युप- पत्ते:' इति न्यायात् । अथवा देहान्ते देवः परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्म तारकं तारकमात्राभिः प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वं व्याचष्टे इत्य- न्ते श्रवणात् अमृतत्वं कैवल्यम् । एवमुपरिष्टात् उभयथा अ- स्य अमृतत्वं श्रूयमाणं व्याख्येयम् । ऋग्यजुःसामाथर्वाणश्च- त्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखाश्चत्वारः पादा भवन्तीति

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये महाचक्रं व्याख्यातम् । तस्य नाभ्यां क्षीरोदार्णवशायिनः उपविष्टस्य वा नृकेसरिणः क्रमप्राप्तं पञ्चममङ्गम् अस्त्रा- ख्यं वक्ष्यामः । नन्वेवं साङ्गोपासनामपरिसमाप्य कोऽयं मध्ये ध्येयप्रश्नोपक्रमः पिशाचजल्पितमिव — किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि दैवतानि किं छन्द: के ऋषि- रिति ध्यानदेवताङ्गाङ्गदेवताद्वन्दर्षीणां प्रश्न: अत्रोच्यते- ra far आख्यायिकायां प्रजापतिः विरतेभ्यो देवेभ्यः सामद्वारिकामेकामुपासनां परिसमाप्य तूष्णीं बभूव श्रो- तॄणां बोधं परीक्षितुम् — किं प्रागुक्त एवार्थे अवान्तरविशेषं पृच्छन्ति अन्यदप्यर्थजातं तदुपयोगि, न वेति । अनेना- भिप्रायेण मध्य एव प्रश्नोपक्रमः । तत्र षट्प्रश्नाः । प्रथमप्र जानीयादिति प्रागुक्तविधौ उपरिष्टाच्चोपनिषत्स्वा समाप्तेर्ज्ञान- मात्रं ध्यानं वेति प्रश्नः । जानीयादिति विधावभ्यासस्य ध्यानस्याश्रवणात्तत्रोत्तराप्रदानात् 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति' इति न्यायाज्जानीयादित्यत्र ध्यायेदित्यर्थः । ध्यायतिः ज्ञाना- भ्यासे वर्तते । किं दैवतं किं छन्द क ऋषिरिति प्रश्नवये नारसिंहानुष्टुभतद्धितश्रवणात्स्वस्य च ब्रह्मण: प्रजापतेः कथ- कत्वेन दैवतछन्दर्षित्वेनोत्तरम्, 'यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता' इत्याश्वलायनस्मरणात् । इति - शब्दः

प्रश्नसमाप्तिं द्योतयति ॥ प्रथमोपनिषत् ।

स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै तत्सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाभिषिक्तं तत्साम्नोऽङ्कं वेद श्रिया हैवाभिषिच्यते सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवं तत्सा- नोऽङ्गं वेद स त्रीलोकाञ्जयति चतुर्विंश- त्यक्षरा महालक्ष्मीर्यजुस्तत्साम्नोऽङ्गं वेद स आयुर्यशःकीर्तिज्ञानैश्वर्यवान्भवति त- स्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय नेच्छन्ति द्वात्रिंश- दक्षरं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृ- तत्वं च गच्छति सावित्रीं लक्ष्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीयात्स्त्रीशूद्रः समृतो- sar गच्छति तस्मात्सर्वदा नाचष्टे यद्या- चष्टे स आचार्यस्तेनैव मृतोऽधो गच्छति ॥ अत्र किल षट्प्रश्नाः प्रश्नचतुष्टयं नैरपेक्ष्येण अङ्गपूर्वत्वा-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये दङ्गिज्ञानस्य पारिशेष्याच्च सानोऽङ्गं तद्दैवतं प्रश्नद्वयेन स प्रजापतिः श्रोतॄणां बोधमर्थितां च अवेक्ष्य हर्षितः, निपा- तानामनेकार्थत्वान्, उत्तरमुवाच - स यो ह वा इति । वीप्सया हर्षनिर्भरता दर्शयति । सावित्रस्य अष्टाक्षरं पदं श्रिया अभिषिक्तं श्रीबीजेनाभिषिक्तमुपरिष्टाच्छ्री बींजमित्य- र्थः । तत्सान्नोऽङ्गं वेद इत्यभिषिक्तमिति वदन् शिरः पूर्व- कत्वादभिषेकस्य तस्मिन्नभिषिक्ते शिरोऽङ्गस्थाने सानोऽङ्ग वेद इत्यङ्गतां विधत्ते । श्रिया हैव अभिषिच्यत इत्य- ङ्गेषु सर्वत्र फलश्रवणम् ' द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फल- श्रुतिरर्थवादः स्यात्' इत्यर्थवाद:, 'अनतिदृश्न ५ स्तृणाति प्रजयैवैनं पशुभिरनतिदृनं करोति' इति न्यायेन गुणफला- धिकारो वा । सर्वे वेदा: प्रणवादिकाः तं प्रणवमिति सर्वे वेदा उपवेदाश्च अष्टौ इत्यष्टसंख्यानन्तर तत्स्थाने हृदयाङ्ग- स्थाने प्रणवं विदधत् सर्ववेदादिभूतात्प्रणवात् सामाक्षराण्य- धिकतराणीति दर्शयति । तत्साम्नोऽङ्गं वेद सत्रलोका- यतीत्युक्तार्थम् । चतुर्विंशत्यक्षरा महालक्ष्मीर्यजुः तस्मिंश्चतु- विंशत्यक्षरस्थाने सामतृतीयपादादुपरिष्टात् साम्नोऽङ्गं वेद शि- खाङ्गस्थान इत्यर्थः । स आयु: यश: ज्ञानप्रशंसा कीर्ति: जनप्रशंसा ज्ञानैश्वर्यवान्भवतीत्युक्तार्थम् । यस्मादेवं सामा-

प्रथमोपनिषत् ।

ङ्गफलम्, तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्युक्तार्थम् । सावित्रादिमन्त्राणां हृद- याद्यङ्गस्थाने प्राप्तानाम् अत्र आदावेव अङ्गत्वविधानार्थ- मपकर्षस्तु उपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैक्ये तात्पर्य दर्शयति । सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मीं स्त्रीशूद्राय खी च शूद्रश्च बी- शूद्रम् तस्मै स्त्रीशूद्राय नेच्छन्तीति निषेधं कुर्वन् प्रधानो- पासनायां स्त्रीशूद्रस्याप्यधिकारं दर्शयति । द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयादिति द्वात्रिंशदक्षराणां सामसंबन्धं विधत्ते । यो जानीते इत्याद्युक्तार्थम् । सावित्रीं लक्ष्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीयात् स्त्रीशूद्रः, स मृतः अधः नरकं गच्छतीति प्रत्यवायदर्शनेन निषेधमेव द्रढयति । तस्मात्सर्वदा न आचष्टे इति कदाचिदपि न आचष्टे इत्याचार्यस्य निषेधं दर्शयति । यंद्याचष्टे स आचार्य:, तेनैव कथनेन मृतः अधः गच्छ- तीति प्रत्यवायदर्शनेन निषेधमेव द्रढयतीति ॥ स होवाच प्रजापतिरग्निर्वै वेदा इदं सर्व विश्वानि भूतानि प्राणा वा इन्द्रि याणि पशवोऽन्नममृतं सम्राट्खराद्विरा- दूतत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयादृग्यजुः सा- माथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्यो हिरण्मयः

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये पुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयाद्य ओषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्त- त्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्स ब्रह्मा स शिवः स हरिः स इन्द्रः सोऽग्निः सो- ऽक्षरः परमः स्वराट्तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयाद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च ग- च्छति । ॐ उग्रं प्रथमस्याद्यं ज्वलं द्वि- तीयवाद्यं नृसिं तृतीयस्याद्यं मृत्युं चतु- र्थस्याद्यं साम जानीयाद्यो जानीते सो- ऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचिन्नाचष्टे यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्याय चेति ॥ एवं सामाङ्गान्युक्त्वा तदुपासनायां च स्त्रीशूद्रव्यति- रिक्तमधिकारिणमुक्त्वा अन्त्यप्रश्नाङ्गदैवतानि वक्तुं साम- देवतैव तत्तत्स्थाने निपतितस्याङ्गस्य सैव देवतेति स प्रजा- पतिर्ह हर्षित: अन्त्यप्रश्न उत्तरमुवाच – अभिर्वै वेदा इदं - सर्वम् इत्यादि यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति इत्यन्तं

प्रथमोपनिषत् । च ससागराम् इत्यादिना योजनीयम् । एतदुक्तं भवति । क्षीरोदार्णवशायिनि उपविष्टे वा न्यस्तस्य साङ्गस्य साम्नः पादश: उक्तगुणां पृथ्वीं हृदयान्तर्वर्तित्वेन अग्निर्वै वेदा इदं सर्व विश्वानि भूतानि प्राणा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नममृतं सम्राट्स्वराड्विराट्तत्साम्नः प्रथमपादस्य तदङ्गस्य प्रणव- स्य हृदयमन्त्रस्य च दैवतं जानीयात् इति पारमेश्वरं हृदयं व्याख्यातम् । तथा यक्षगन्धर्वादिगुणविशिष्टमन्तरिक्षं शि- रोऽन्तर्वर्तित्वेन सर्ववेदमयः सूर्यो हिरण्मयः पुरुषस्तत्सा- नो द्वितीयपादस्य शिरोमन्त्रस्य च तदङ्गस्य सावित्रमन्त्रस्य च दैवतमिति पारमेश्वरं शिरो व्याख्यातम् । तथा च वसुरुद्रादित्यैः सेवितं द्युलोकं शिखान्तर्वर्तित्वेन य ओषधी- नां प्रभवति तारापतिश्चन्द्रमाः तत्साम्नस्तृतीयपादस्य शिखा- मन्त्रस्य च लक्ष्मीयजुषश्च दैवतम् इति पारमेश्वरं शिखाऊं व्याख्यातम् । तथा च ब्रह्मलोक कवचान्तर्वर्तित्वेन स ब्रह्मे- त्यादिमन्त्रवर्णात् तत्साम्नश्चतुर्थपादस्य च तदङ्गभूताया नृ- सिंहगायत्र्याश्च कवचमन्त्रस्य च दैवतम् इति पारमेश्वरं कवचं व्याख्यातम् । तथा, ओमिति प्रणवबहुलेन सामद्वारकेण महाचक्रेण पारमेश्वरमस्त्रं व्याख्यातम् । लोकानामङ्गेष्वन्त- र्भावात् सामाङ्गदेवतासाहचर्यात् 'व्यतिषक्ता वा इमे लोका:

' नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तस्माद्व्यतिषक्तान्यङ्गानि भवन्ति' इति विधायकवचनाच्च इत्येष उपासनाक्रमः । एवं तावन्यस्तसामद्वारिकां पारमेश्वरीम् - पासनां परिसमाप्य अथेदानीं न्यस्तं साम उद्धरति — उग्र- मिति । ननु नायं सामोद्धारः, किंतु मन्त्रोद्धार एव ; साम- शब्दस्तु यौगिकवृत्त्या तेन सामर्थ्येन सह वर्तत इति साम मूलमन्त्रः । तन्न, 'गीतिषु सामाख्या' इति गीत्यां सामशब्दस्य रूढत्वात्, 'रूढिर्योगमपहरति ' इति न्यायात् सामोद्धार एव । ननु वेदेन सामशब्दो यौगिक: कृत: 'सैव नाम त्वमासीरमो नामाहं सोम' इत्युप- क्रम्य सा चामश्वाभवतां तत्सामाभवत्तत्साम्न: साम- त्वम्' इति श्रुतेः । सत्यं भवतु यौगिक:, तथाप्युभयोद्धारे सामोद्धारस्तु सिद्ध एव । एवं रूढवैदिकप्रयोगाच्च सामो- द्वारे स्थिते द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयादिति सामान्या- कारेण सामसंबन्धे सिद्धे विशेषाकारेण मूलमन्त्राक्षराणां सामसंबन्धं विधातुमाह- उयं प्रथमस्याद्यमित्यादिना । अत्र हि सामगानां हस्ते मुखस्वरनिर्णयो द्रष्टव्यः । सप्त- धा हि स्वरः षड्जादिभेदेन । तत्र हस्तगतस्वरानुसा- रेण मुखेन गीत्युच्चारणम् ; तत्र हस्ताङ्गुष्ठोत्तमपर्वणः क्रौष्ट- कसंज्ञ उच्चैर्भावे कृते सर्वोदात्तां त्रिमात्रां चतुर्मात्रां पश्च- ।

प्रथमोपनिषत् ।

मात्रां वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गीतिं गायेत्; तामाद्यं निर- पेक्षं स्वरमित्याचश्नते, ततोऽङ्गुष्ठोत्तमपर्वणः वक्रीभावे कृते पूर्वोदात्तापेक्षया अनुदात्ताम उत्तरापेक्षया उदात्ताम् एवमेवा- ङ्गुष्ठेन तर्जनीमध्यमपर्व स्पर्शे कृते तत्संनिहिताङ्गुलिस्पर्श उप- कनिष्ठिकास्पर्शे कनिष्ठिकामध्यमपर्वस्पर्शे कृते पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरापेक्षया उदात्तानुदात्तात्मिकां विहिताक्षरेषु गीति- मुच्चार्य अङ्गुष्ठेन कनिष्ठिका मूलपर्वस्पर्शे कृते सर्वानुदात्तां गी- तिमुच्चारयेत्; तं त्वन्त्यं स्वरमित्याचक्षते । एवं मुखहस्ताभ्यां षड्जादयो यथाक्रमं सप्त स्वरा निष्पाद्यन्ते । स एष सा- मगानां सर्वसामसाधारणः स्वरनिर्णयः । ततश्च, उग्रं प्रथमस्य आद्यं सर्वोदात्तं सामपदानुषङ्गात् उक्ते अक्षर- द्वये आद्यम् आद्यस्वरात्मकं साम जानीयादिति विधी - यते, अन्यथा प्रथमपादस्य आद्यम् अक्षरद्वयं जानीयात् इत्येतस्य द्वितीयोपनिषदुक्तपदोद्धारादेव ज्ञातत्वात् 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत्' इति न्यायो बाधितः स्यात्, सामपदस्य व्यर्थता स्यात्, उभयविधाने च वाक्यभेदः स्यात् । वेदि - तव्यसामसंबन्धस्वरविशेषे विहिते अनिर्धारित स्वरविशेषकं साम कथं विधातुं शक्येत ? तस्मात् मूलमन्त्रोक्तप्रथमपा- दाक्षरद्वयस्य आद्यशब्दो तस्वरविशेषात्मक सामसंबन्ध एव

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये विधीयते । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु वाक्येषु योजनीयम् । ज्वलं द्वितीयस्य पादस्य आद्यं साम गीतिं जानीयात् । नृसिं तृतीयस्य आद्यमित्युक्तार्थम् । मृत्युं चतुर्थस्य आद्यमित्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् । यस्मादिदं साम परमरहस्यतरम्, तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचित्पुंसि न आचष्टे इति कथयितु- निषेधः । यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे शुश्रूषारताय आचार्योपसर्पणेन श्रवणेच्छावते दास्यति दद्यादित्यर्थः । अन्यस्मै शिष्याय प्रागुक्तलक्षणाय च इति । इति-शब्दः सामदातृप्रतिग्रहीत्रोः अधिकारसमाप्तिं द्योतयति ॥ एवं तावत्साम्ना सह दातृप्रतिग्रहीत्रोः संबन्धं विधाय श्रीक्षीरोदार्णवशायिनो नृकेसरिणो योगिवदासीनस्य शया- नस्य वा ध्येयस्य आश्रयाश्रयिलक्षण संबन्धविशेषोपासनां कृत्नफलवतीं विधातुमाह- क्षीरोदार्णवशायिनं नृकेसरिं योगि- ध्येयं परमं पदं साम जानीयाद्यो जानी- ते सोऽमृतत्वं च गच्छति वीरं प्रथम- स्यार्धान्त्यं तं द्वितीयस्यार्धान्त्यं हंभी तृतीयस्यार्धान्त्यं मृत्युं चतुर्थस्यार्घान्त्यं

प्रथमोपनिषत् । साम जानीयाद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम येन केन - चिदाचार्यमुखेन यो जानीते स तेनैव शरीरेण संसारान्मुच्यते मोचयति मुमु- क्षुर्भवति जपात्तेनैव शरीरेण देवताद- र्शनं करोति तस्मादिदमेव मुख्यं द्वारं कलौ नान्येषां भवति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्येो जानीते स मुमुक्षुर्भ- वति ॥ ५ ॥

क्षीरोदार्णवशायिनं ना चासौ केसरी च नृकेसरी तं नृकेसरिणम् । नृकेसरिमिति छान्दसम् । योगिवदासीनं शेष- भोगमस्तकपरिवृतं रहस्य कल्पान्तरपर्यालोचनया अस्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरश्रुत्यन्तरपर्यालोचनया आसीनं शेषभोगमू- वृतम् । द्विशाखगामिनी इयमुपनिषत् भृगुशाखायाम् आङ्गिरसशाखायां च । परमं पदं परमाश्रयभूतम् । जानीयादिति सर्वत्रानुषज्यते । सामेत्यादि गच्छतीत्य- न्तम् उक्तार्थं भवति । यत्साम जानीयात् तदुक्तगुण- विशिष्टे नृकेसरिणि साङ्गं न्यस्तं जानीयादित्यर्थः । इदा-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये नीं सानो द्वितीयोद्धारमक्षराणां स्वरविशेषसंबन्धार्थमा- ह— वीर प्रथमस्यार्घान्त्यं प्रथमपदोक्ताक्षरद्वय आद्यार्धे ' प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्' इति न्यायेन अन्त्यम् अन्त्य - स्वरात्मकं साम जानीयात् इत्यनुषज्यते । अत एव अ- स्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरे पाठान्तरं वीरं प्रथमाद्यार्धस्य अन्त्यमिति । अत्रापि विधानविषये प्रागुक्ते चोद्यसमाधाने । ततो वीरो अनुदात्तात्मिका गीति:: रं मध्यवर्तिस्वरात्मिका गीति:; एवमुत्तरेष्वपि तदुद्धारवाक्येषु योजनीयम् । तंसं द्वितीयस्यार्धान्त्यम् इत्युक्तार्थम् । तम् अनुदात्तात्मिका गीति:, हंभी तृतीयस्यार्धान्त्यम् । तृतीयाद्यार्धस्य अन्त्य - मिति पाठान्तरम् । हम् अनुदात्तात्मिका गीति : ; भी मध्यव- तिस्वरात्मिका गीति:; मृ अनुदात्तात्मिका गीति:; त्युं पारिशेष्यान्मध्यवर्तिस्वरात्मिका गीतिः ; चतुर्थम्यार्धान्त्यम् इत्युक्तार्थम् । मृत्युं चतुर्थाद्यार्धस्य अन्त्यमिति पाठान्तरम् । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् । यस्मात्सामैकदेशपरि- ज्ञानात् कृत्स्नफलावाप्तिः तत्र कृत्स्न सामपरिज्ञाने किमुतेत्याह- तस्मादिदं विहिताक्षरेषूद्धृतं कृत्स्नं साम येन केनचित् येन केनापि सामोद्धारवाक्य कदम्बकेनापि यो जानीते इत्यनु- षट्ङ्गः ! आचार्यमुखेन यो जानीते इत्याचार्यमुखोपायान्तर-

• प्रथमोपनिषत् ।

योर्विकल्पः : । यद्वा आचार्यशब्दो वेदमभिधत्ते, ' तस्मादाचा- र्यवचः प्रमाणम्' इत्यादौ प्रयोगात्; आचार्यमुखेन वेदमुखेन सामोद्धारवाक्यकदम्ब केनेत्यर्थः । स तेनैव स्वयमेव सामप- रिज्ञानेन संसारान्मुच्यते, मोचयति अन्यं वा साम ज्ञापयन् । सामपरिज्ञानात् सरागोऽपि मुमुक्षुर्भवति जपात्, संख्यानुपा- दानात् सकृदेव सामजपात् । यत्साङ्गेन साम्ना पारमेश्वरं शरीरं क्षीरोदार्णवशायीत्यादिपदकदम्बकव्याकृतम्, तेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति देवता प्रत्यक्षा भवति । तस्मादिद- मेव साङ्गं सामैव मुख्यं द्वारं देवतादर्शने तब्याकृतौ च; कलौ पापबाहुल्येन अन्येषां सामरहितानां केवलमूलमन्त्र परिज्ञा- तृणां देवतादर्शनं झटिति न भवतीत्यर्थः । यस्मादिदं साङ्गं साम देवतादर्शने देवताकारव्याकृतौ च मुख्यमेव द्वारम्, तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयात्; मुमुक्षुर्भवति मानुषानन्दा- रूढोऽपि एतत्परिज्ञानात् मानुषानन्दं विहाय मोक्षेप्सुर्भ- वति । यद्वा मुमुक्षुः एतज्जानीयात् इत्यन्वयः । तस्य भव- तीति फलनिर्देश: । भू सत्तायामिति धातोः रूपम् । साका- रब्रह्मोपासनाद्वारं सन्मात्रतां प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ॐ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृके- सरिविग्रहम् । कृष्णपिङ्गलमूर्ध्वरेतं वि-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये रूपाक्षं शंकरं नीललोहितमुमापतिं प- शुपतिं पिनाकिनं ह्यमितद्युतिमीशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्मा- धिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्यो यजुर्वेदवाच्य- स्तं साम जानीयाद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । महा प्रथमान्तार्धस्याद्यं तो द्वितीयान्तार्धस्याद्यं षणं तृतीया- न्वार्धस्याद्यं नमा चतुर्थान्तार्धस्याद्यं साम जानीयाद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च ग- च्छति । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेवं विद्वानमृत इह भवति । तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानी- ते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ६ ॥ एवं तावत् यदङ्गम् उपाम्यदेवताकारव्याकृतौ क्षमम्, तदेवाङ्गं निर्दिशन् आह— ओमिति । एतच्चतुर्थोपनिषदि । स्पष्टीकरिष्यति — ओमित्येतदक्षरम् इत्यादिना । नृकेसरिवि- प्रहो व्याख्यातः; स न स्वमायया लीलाविग्रहः, किं तु

प्रथमोपनिषत् ।

कर्मविपाकजन्मानुभवरूपाणां केवलतिर्ययूपाणां मत्स्य कूर्मा- दीनां केवलातिर्यग्रूपाणां वामनादीनां लीलारूपत्वेनैव दृष्टत्वात् अस्य च तद्विलक्षणत्वात् न स्वमायालीला- विग्रहता स्यादिति इमामाशङ्कां मन्त्रवर्णादपनेतुं मन्त्रमाह- ऋतं सत्यं पर ब्रह्म पुरुषं नृकेसरिविग्रहम् । ना च पुरुषव केसरी च सिंहश्च नृकेसरी । तत्र पुरुषमित्यनूद्य सत्यं परं ब्रह्म जानीयादिति विधीयते । एतदुक्तं भवति — मत्यस्य परब्रह्मणः स्वमायया लीलाविग्रहं पुरुषाकारम् ऋतमिति परमार्थं जानीयादिति यावत् । यद्वा, ऋत मत्य परं ब्रह्म ब्रह्मात्मकं पुरुषाकारम् ओमित्योंकारेण व्याख्यातम, ऋत- मिति धननाम ऋतमयं हिरण्मयं हिरण्यमयं जानीयादि- त्यर्थः । अत एव सतो बन्धुमिति बन्धुरिति धननाम ब्रह्म- णो विवर्त हिरण्मयम असति ब्रह्मणि हृदि निरविन्दन्निति कैश्विव्याख्यातम् । कृष्णपिङ्गलं कृष्णपिङ्गले अक्षिणी यस्य तं तथोक्तम् ऊर्ध्वरेतमिति च्छान्दसम् । ऊर्ध्वरेतस्कं योगा- रूढमासीनं विरूपाक्षं ललाटनेत्रम् . ललाटनेलेण रौद्रता प्रा- प्रोति तद्व्यावृत्त्यर्थं शंकरं सुखकरं वरदाभयहस्तं शकरसाह - चर्यानीललोहितमिति नीलकण्ठम् उर्वरितप्रदेशे लोहितम् । नीललोहितौ वर्णौ ललाटनेलयोर्यथायोग्यतयास्य धृतौ तथो-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये क्तम् । कल्पान्तरे तु श्वेतवर्णम् ; एवं सुवर्णलोहितशुक्लाकाराणां विकल्पः कामनावशाद्व्यवस्थितः । उमापति उमा गौरी तस्याः पतिः तम् । श्रियं लक्ष्मीम्' इति सप्त शक्तयो वक्ष्यन्ते । पशुपतिः पशूना प्राणिनां पतिः, यद्वा पशूनां वेदानां गाय- त्र्यादीनाम्, 'पशवो वै छन्दांसि ' इति श्रुतेः । पिनाकिनं पिनाकधनुर्हस्तम् । हीति निश्चितार्थ: । अमितद्युतिम् अमित- प्रकाशम् । ईशानः सर्वविद्यानां प्रभुः । ईश्वरः सर्वभूतानां प्रभुः । ब्रह्माधिपतिः, ब्रह्म तपः मनसो विषयेभ्यो विवर्त्य दर्शनं पूर्वोक्तोपासनं तस्य अधिपतिः अधिष्ठाय पाल- मिता । ब्रह्मणोऽधिपतिः ब्रह्मणोऽधिष्ठाता । ब्रह्मेत्यन्न- नाम अन्नं क्षीरं ततश्च क्षीरस्य अधिष्ठाता । यद्वा ब्रह्म- णः अथर्ववेदस्य अधिष्ठाता । एवं यो यजुर्वेदवाच्यः प्रागु- क्तेन यजुषा वेदेन वाच्यः यजुर्वेदवाच्यः । प्रागुक्तानां गुणा- नां प्रथमानिर्दिष्टानां जानीयादित्यनेनान्वयं कर्तुं विशिष्टतया एकत्वाभिप्रायेण द्वितीयान्ततया निर्दिशति — तमिति । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् । एवं प्रागुक्तमाकारं नृकेसरिण्येव जानीयात् । अत्र केचित्प्रागुक्तमाकारं मन्त्रव- र्णात्पृथक्त्वेन उपास्यमाचक्षते; तदयुक्तम्, एवं तर्हि उपक्रमो- पसंहाराभ्यां नृसिंहब्रह्मविद्यैक्यमवगतं बाध्येत । नृसिंहपद-

प्रथमोपनिषत् । व्याख्यानावसरे नृसिंह एव आसीत्परमेश्वर इति नृसिंहेश्व- रयोः सामानाधिकरण्यमवगतं बाध्येत । तस्मात् त्रिनेत्राद्या- कारविशिष्टः अस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपास्य इति सिद्धम् । अथेदानीं तृतीयं सामोद्धारमाह-- म पारिशेष्यान्मध्यस्वरव- र्तिगीतिः ; हा सर्वोदात्तात्मिका गीतिः ; प्रथमान्तार्धस्य आद्य- मिति । प्रथमपादोक्ताक्षरद्वये अन्त्यार्धस्य आद्यस्वरम् आद्य- स्वरयुक्तं साम जानीयात् इत्यनुषज्यते । वं पारिशेष्यान्म- ध्यस्वरवर्तिगीति : तो सर्वोदात्तात्मिका गीतिः ; द्वितीया- तार्धस्य आद्यमित्युक्तार्थम् । ष पारिशेष्यान्मध्यस्वरवर्तिगी- ति:; णम्, सर्वोदात्तात्मिका गीति: ; तृतीयान्तार्धस्य आद्य- मित्युक्तार्थम् । न पारिशेष्यान्मध्यस्वरवर्तिगीतिः ; मा सर्वोदा- तात्मिका गीति: ; चतुर्थान्तार्धम्य आद्यमित्युक्तार्थम । सामे- त्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् । ननु अत्र अक्षरद्वयमध्ये अन्तार्धम्येत्यन्तस्य अक्षरस्यार्धे दीर्घादिमात्रा तस्या आद्यस्व- रसंबन्धः कस्मान्न विधीयते ? तन्न, षष्ठीतत्पुरुषात्कर्मधार- यस्य बलीयस्त्वात् । अन्तं च तदर्धे च अन्तार्धं प्रथमापेक्षया द्वितीयमक्षरम् अन्तं च तदर्ध चेति; अन्यथा अन्तस्याक्षरस्य मात्रादि अर्धमिति षष्ठीतत्पुरुष:, ' एतया निषादस्थपतिं याज- येत्' इति न्यायात् । ननु अतितुच्छमेतत्, मात्रायामप्याधा-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्य रापेक्षया कर्मधारयसंभवात् । सत्यम् । ' द्वात्रिंशदभरं साम ' इत्यत्न द्वात्रिंशदक्षराणामेव स्वरात्मक सामसंबन्धः श्रूयते, न मात्राणाम्, तस्मादन्तार्धशब्देन द्वितीयाक्षरस्यैव आ- स्वरसंबन्धो विधीयत इति सिद्धम् । यस्मात्सामै कदे - शोऽपि कृत्स्नफलावाप्तौ क्षम, किमुत कृत्स्नसामज्ञानम् । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म, तादृशनृसिंह प्रतिपाद- कमूलमन्त्राभिव्यञ्जकत्वान परं ब्रह्म जानीयादित्यनुषज्यते । सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रप्रतिपाद्योऽयं नृसिंहाकार सच्चिदानन्दं परं ब्रह्मत्येकः संबन्ध: । यद्वा सच्चिदानन्दमयं ब्रह्मेत्येकः । प्राङ्मन्त्रवर्णात् ब्रह्माकारता प्रतिपादितापि अदृढा स्यादिति शङ्का, तद्व्यावृत्त्यर्थमिदमुच्यते - सच्चिदानन्दमयं ब्रह्म जानी यादिति । तं नृसिंहाकारममुम् एवमुक्तप्रकारेण विद्वान् जानन् अमृते श्रीरे 'पञ्चामृतान्यानय' इत्यादावमृतशब्दस्य श्रीरे दृष्टत्वात् इहैव लोके उत्कृष्टो भवतीत्यर्थः । यद्वा एवं पञ्चा ङ्गन्यासे कृते इहैव जीवन्मुक्तो भवति आनन्दो भवतीत्यर्थः । यस्मात्साङ्गं साम कृत्स्ननृसिंहव्रह्मविद्याप्रतिपादकमूलमन्त्रा- भिव्यञ्जकम् तस्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् ॥ " ' अस्य साम्नः उक्तप्रकारेण विश्वस्रष्टृत्वं दर्शयितुमाह- विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसृजन्त 1

प्रथमोपनिषत् । यद्विश्वमसृजन्त तस्माद्विश्वसृजो विश्व- मेनाननु प्रजायते ब्रह्मणः सायुज्यं सलो- कतां यन्ति तस्मादिदं साङ्गं साम जा- नीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छ- ति । विष्णुं प्रथमस्यान्त्यं मुखं द्वितीय- स्यान्त्यं भद्रं तृतीयस्यान्त्यं म्यहं चतु- र्थस्यान्त्यं साम जानीयाद्यो जानीते सो- ऽमृतत्वं च गच्छति योऽसौ सोऽवेदय- दिदं किं चात्मनि ब्रह्मण्यानुष्टुभं जानी- याद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । स्त्रीपुंसो य इहैव स्थातुमपेक्षते स सर्वैश्वर्यं ददाति यत्र कुत्रापि त्रियते देहान्तं देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे येनासावमृती भूत्वा सोऽमृतत्वं च ग- च्छति । तस्मादिदं साममध्यगं जपति तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिस्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिर्य एवं वेदेति महोप-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्धाप्ये निषद्य एतां महोपनिषदं वेद स कृतपु- रश्चरणोऽपि महाविष्णुर्भवति महावि- ष्णुर्भवतीति ॥ ७ ॥ , इति प्रथमोपनिषत् ॥ विश्वसृजः एतेन सान्ना नृसिंहब्रह्मविद्याप्रतिपादकमूलम- स्त्राभिव्यञ्जकेन वै प्रसिद्धम्, सर्वमिदमसृजन्त । यत् यस्मात्सर्वमसृजन्त, तस्मात् विश्वसृजः इति विश्वसृक्शब्द निर्वक्ति । विश्वमेनाननु प्रजायते । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्तीति उपासकानां तादात्म्यभेदोपासनयो: भे- देन फलनिर्देश: । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ती- ति यस्मात्साङ्गात्साम्नः ईदृशमुपासकानां फलम्, तस्मा- दिदमित्यादि गच्छतीत्यन्तम् उक्तार्थम् । तस्मादिदं साङ्गं सामेत्यसकृदभ्यासस्य अयमभिप्रायः — साङ्गसान्नैव कृत्स्न- ब्रह्मविद्याप्रतिपादकमन्त्राभिव्यक्त्या या ब्रह्मविद्या उत्पन्ना सैव फलवती नान्येति । अत एवोक्तम् ' तस्मादिदमेव मुख्यं द्वारं कलौ ' इति पापभूयिष्ठेऽत्र काले अस्यैव मुख्यता अन्ये- षां तु गौणतेति । कालान्तरे तु अस्या अन्यस्य वैकल्पिकी मुख्यतेति सर्वमनवद्यम् । अथेदानीं चतुर्थ सामोद्धारमाह-

प्रथमोपनिषत् ।

विष्णुं सर्वानुदात्तात्मिका गीति: । प्रथमस्य अन्त्यमिति, प्रथमपादोक्ताक्षरद्वयेऽपि अन्त्यम अन्त्यस्वरयुक्तं जानी- यादिति प्राक्तनमनुषज्यते । मुखं । मुखं सर्वानुदात्तात्मिका गीतिः द्वितीयस्य अन्त्यमिति, द्वितीयपादोक्ताक्षरद्वयेऽपि अन्त्यस्वरंयुक्तं सामेति संबन्धः । ननु सर्वोद्धारेषु प्रथम- द्वितीयशब्दौ कस्मात्पादाभिप्रायेण व्याख्यायेते, न उक्ता- क्षरसंख्यापेक्षया ? तथा हि प्रथमान्त्यमिति उक्ताक्षरद्वयमध्ये प्रथमस्याक्षरस्य अन्त्यं स्वरं जानीयादिति । तथा द्वितीयान्त्य- मिति उक्ताक्षरद्वयमध्ये द्वितीयस्याक्षरस्य अन्त्यं स्वरं जानी- यात् । एवं प्रथमोद्धारेऽपि प्रथमस्याक्षरस्य द्वितीयस्याक्षरस्य आद्यस्वरं जानीयादिति कस्मान्न व्याख्यायते ! उच्यते । सर्वत्र हि अक्षरद्वयमुक्त्वैव प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थशब्दाः श्रूयन्ते । न हि अक्षरद्वयोक्तौ तृतीयचतुर्थशब्दावुपपन्नौ, तृतीयचतुर्थयोरक्षरयोरभावान् इति पादाभिप्रायेण व्या- ख्येयाविति निश्चिते, तत्साहचर्यात्प्रथमद्वितीयशब्दावक्ष- रद्वयोक्तावुपपन्नाविति न अक्षराभिप्रायेण व्याख्येयौ ; किं तु पादाभिप्रायेणैवेति स्थितम् । भद्रम्, सर्वानुदात्तात्मि- का गीतिः तृतीयस्य अन्त्य मित्युक्तार्थम् । म्यहम्, सर्वानुदात्तात्मिका गीति: चतुर्थस्य अन्त्यमित्युक्तार्थम् । ,

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये ननु कस्मान्नैरन्तर्येण मामोद्धाराभाव:, नैरन्तर्येण हि उद्धृते मानि सौकर्ये म्यात्— द्वितीयोपनिषदुक्तपदो- द्वारवत् । उच्यते— सत्यं सौकर्य म्यात्, किं तु सामद्रष्टा प्रजापतिः सर्वान्देवान्द्रष्टुं शक्तोऽपि मूलमन्त्रवत् नेदं साम अपश्यत्, किं तु तद्दर्शनाय अस्यामुपासनायाम् उपासनैक- देशानुष्ठानात् ईषच्छुद्धान्तःकरणः सन् प्रथमोद्धारमपश्यत्, पुनश्च क्षीरोदार्णवाद्युपास्यमुपास्य द्वितीयमुद्धारमपश्यत्, ए- बमभ्यधिकोपासनानुष्ठानादभ्यधिकशुद्धान्तःकरणः तृतीयं चतुर्थमपश्यदिति प्रजापतेरपि तद्दर्शने महानायास: ; कि- मुतान्येषाम् इति नैरन्तर्येण सामोद्धाराभाव: सानो दुर्लभतां दुर्दर्शनतां च दर्शयति । यः प्रजापतिरसौ स प्रजापतिरवेदयत् निवेदितवान् उपदिष्टवानि किंच य-. दिदं प्रागुक्तमुपासनम् आत्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्मण्यात्मनीति ब्रह्मात्मकतां स्वस्मिन् परिज्ञाय आनुष्टुभम अनुष्टुप्सं- बन्धि सामद्वारकमुपासनं जानीते यो जानीते सोऽमृत- त्वं च गच्छतीत्युक्तार्थम । स्त्रीपुंमोर्वा स्त्रियां वा पुंसि वा प्रागुक्तमुपासनं प्रजापतिरुपदिष्टवानित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणि हिरण्यगर्भे एतदुपासनं स्त्रीपुंसोर्वा । यद्वा आत्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्मणि परमेश्वरे' आनुष्टुभं साम न्यस्तं जानीते । अस्मि-

1 प्रथमोपनिषत् ।

पक्षे प्रागुक्तो यच्छब्दः उपास्यपरः ; न प्रजापतिपरः । स्त्रीपुंसोर्वा स्त्रीपुंसो वा - शब्दः समुच्चयार्थः, ' वायुर्वा त्वा' मनुर्वा त्वा' इत्यादौ दृष्टत्वात् । एतदुक्तं भवति — उपास्ये- श्वरे सामन्यासं कृत्वा उपासकेन आत्मन्यपि सामन्यासः कार्य: । य उपासकः इह लोके उत्कर्षेण स्थातुमपेक्षते, तस्मै सर्वैश्वर्यं ददाति । देहान्ते तु देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे, कामिनं प्रकृत्य देहान्ते इति विशेषणोपादानात् कामि- त्वेन प्रागधिकाराच्च । निष्कामस्यार्वागपि देवः परं ब्रह्म तारकं प्रणवस्थं सामाङ्कं प्रणवेन व्याख्यातम्, येन प्रणवेन व्या- ख्यातेन अमृती भूत्वा स श्रोता अमृतत्वं च कैवल्यं प्राप्नो- ति । यस्मात् तारकस्थं परब्रह्म व्याख्येयम्, तस्मादिदं ता- - रकं साममध्यगं साममध्यवर्ति जपति, सामोपासनाङ्ग- प्रणवजपो यथाशक्तीति दर्शयति । एतदेव आह- दिदं तारकं साम्नोऽङ्गं प्रजापतिः ऋषित्वेन । यद्वा इदं तारकं परमेश्वर स्वरूपाख्यानेन, साम च परमेश्वरविषयविद्याप्रति- पादकमूलमन्त्राभिव्यञ्जकत्वेन, प्रजापतिरुभयकथनेन - इत्ये- तत्रितयमवश्यमुपासनायामङ्गम् । एतदेव त्रितयमस्यामुपा सनायामावश्यकमिति दर्शयितुं द्विरभ्यासः तस्मादिदं सा - माझं 'प्रजापति: तम्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिः इति - - तस्मा-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये यस्मादेवं साम, तस्मादस्य नैरन्तर्येणोद्धारः स्पष्टीक्रियते । तत्र मूलमन्त्रप्रथमपादाक्षरेष्वष्टसु मुखहस्ताभ्यां हस्ताङ्गुष्ठो- तमपर्वोच्छ्रयेण आद्यमक्षरद्वयं मुखेन प्रागाय तृतीयमक्षरं कनिष्ठिका मूल पर्वस्पर्शेन तथैव मुखेन प्रागाय चतुर्थ पञ्चमं चैकैकं पृथक्पृथगङ्गुष्ठोत्तमपर्वतर्जनीस्पर्शतत्संनिहिताङ्गुल्युप- कनिष्ठिकाकनिष्ठिकामध्यमध्यपर्वस्पर्शेन तथैव मुखेन प्रागाये - न् । षष्ठमङ्गुष्ठोत्तम पर्वोच्छ्रयेण तथैव मुखेन प्रागायेत । सप्तमा- ष्टमाक्षरे कनिष्ठिका मूलपर्वस्पर्शेन यथाविहितस्वरैः आद्याक्षर- द्वयाद्यतृतीयाक्षरान्त्यचतुर्थपञ्चमाक्षरमध्य षष्ठाक्षराद्य सप्तमा- ष्टमाक्षरान्त्यैः : अप्रमत्तः तथैव मुखेन गायेत् । तथैव तृती- षष्ठयोरङ्गुलीभ्यां दीर्घे गृह्णीयात् । एवं द्वितीयतृतीयच- तुर्थपादाक्षरेष्वष्टसु साम गेयम् । द्वितीयपादे षष्ठं दीर्घं तृतीये. चतुर्थमक्षरं दीर्घ चतुर्थे षष्ठं दीर्घमिति शुद्धं साम; साङ्गं चेत् प्रथमपादान्ते प्रणवं निक्षिप्य द्वितीयपादान्ते सावित्रीं तृ- तीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मी चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत् । बी चेत् शूद्रश्चेत् एतत्रितयं विहाय शुद्धं साम गायेत् । एष नैरन्तर्येण सामोद्धारः ; उच्चारस्यातिदुर्लभत्वादतिरहस्य- त्वाच्च लिखितोऽपि न लिखित्वा प्रदश्यते, वाचैव स्पष्टी - क्रियत इति । य एवम् उक्तप्रकारेण वेद उपास्ते । इति-

प्रथमोपनिषत् ।

शब्दः अस्या उपासनाया नामकरणं करोति । उपनिषत्सु एष समयः प्रणवगर्भितप्रणवबहुलोपासनानां महोपनि- पदिति नाम तत्र तत्र । महोपनिषत् उपनिपूर्वस्य सदेः किबन्तस्य गत्यवसादनविशरणार्थत्वात् महद्ब्रह्म गमयति ज्ञापयतीति महोपनिषत्, महान्तं संसारमवसादयति क्लेश- यति नाशयतीति वा महोपनिषदिति । 'ओमित्यात्मानं युञ्जी- तैतद्वै महोपनिषदम्' इति श्रुते: । य एताम् उक्तप्रकारेण प्रतिपादितां महोपनिषदं वेद उपास्ते, स उपासकः कृतपुर- वरणः कृतं प्रागुक्तोपासनं येन स तथोक्तः महाविष्णु- भवति । विष्ऌ व्याप्तौ । द्विरभ्यास: प्रथमोपनिषत्समाप्ति द्योतयति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयो- पनिषद्भाष्यम् द्वितीयोपनिषत्

द्वितीयोपनिषत् ॥ वं तावत्प्रथमोपनिषदन्ते ' य एतां महोपनिषदं वेद' इत्येतच्छब्दपरामृष्टसामोपनिषदो महोप- निषदश्व सामानाधिकरण्यमुक्तम् । महोपनिषश्व द्वात्रिंशन्नृसिंहलीलाविग्रहस्तुतिमन्त्रात्मिका, तस्या अन्ते य एवं वेदेति महोपनिषत्' इत्युपसंहारा- त् । तत्र तावत् उभयोपनिषत्सामानाधिकरण्यात् सामाभिव्य- क्तमूलमब्रद्वात्रिंशदक्षरेषु महाचक्रन्यस्तेषु नृसिंहद्वात्रिंशद्वयू- ानुपास्य, तैरेव मन्त्रैः तां देवतां स्तुत्वा सामोपासनां कुर्या - दित्यवगम्यते । अत एव स्तुत्युपनिषदः पुरश्चरणोपासनार्थत्व- माह - ' स कृतपुरश्चरण:' इति । कृतं पुरश्चरणं स्तुत्युपासनं येन स तथोक्तः । एवं पुरश्चरणोपासनायां मुमुक्षोरुपासकस्य अधिकारसंपत्तिमभिधाय तस्यैव तदुपासनास्वीकारेऽन्यदध्य- घिकारिविशेषणमाख्यायिकाद्वारेण आह- देवा ह वै मृत्योः पाप्मभ्यः संसारा- चाविभयुस्ते प्रजापतिमुपाधावस्तेभ्य एवं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं प्रायच्छन्तेन वै स मृत्युमजयन्स पाप्मानमतरन्स सं- सारं चातरंस्तस्माद्यो मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराच्च बिभीयात्स एतं मन्त्ररा- जं नारसिंहमानुष्टुभं प्रतिगृह्णीयात्स मृ- त्युं जयति स पाप्मानं तरति स संसारं तरति तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मा- वा पृथिव्यकारः स ऋग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः सा साम्नः प्र थमः पादो भवति द्वितीयान्तरिक्षं स उकारः स यजुर्भिर्यजुर्वेदो विष्णू रुद्रा- स्त्रिष्टुदक्षिणाग्निः सा साम्नी द्वितीयः पादो भवति तृतीया द्यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रा आदित्या जग- त्याहवनीयः सा साम्नस्तृतीयः पादो भ- aft यावसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथ-

द्वितीयोपनिषत् । वेदः संवर्तकोऽग्निर्मरुतो विराडेक ऋ- षिर्भास्वती मा साम्नचतुर्थः पादो भवति ॥ १ ॥ " "

देवा अनपुरश्चरणा वै मृत्योरविभयुः । ते उपासका देवा: मृत्योः मरणहेतोर्वैवस्वतात् स च मृत्युः पाप्मपूर्वक इति पाप्मभ्यः, तच्च पापं संसारपूर्वकमिति संसाराच्च अज्ञान- भयात् समस्ताद्व्यस्ताद्दितयात् अबिभयु. भयमागच्छन्- इति प्रत्येकं संबध्यते । द्विविधा हि उपासका देवा: मुमुक्षवः अमुमुक्षवश्चेति ; तत्र मुमुक्षूणां त्रितयं समुच्चितं विशेषणम् । अमुमुक्षूणां ह्यकृतपुरश्चरणानां व्यस्तं द्वितयं विशेषणम् केचन केवलं मृत्योर्जयमेव कामयन्ते, केचन पाप्मन एव जयम्, अन्ये तु त्रितयजयम् । ते द्विविधा देवाः प्रजापतिमुपाधावन्, उपपूर्वको धावति: पूजामाह, उप स- मीमेत्यपूजयन् स्तुतिशुश्रूषादक्षिणाभिश्च । तेभ्यो देवेभ्यः प्रीतः प्रजापनि एतं मन्त्रराजमित्याद्यानुष्टुभमित्य- न्तं सर्वमुक्तार्थे प्रायच्छत् प्रादान् । तेन प्रदानेन वै स प्रजा- पति: मृत्युमजयत् । देवा अपि मृत्युमजयन् । अजयन्निति बहुवचनान् स इत्येकवचनात् उभयत्रापि प्रकृत्यर्थसंबन्धे प्राप्ते, यथायोग्यतया वचनं योज्यम् । तथा तेनेत्यर्थप्राप्तं स्वीकरणं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये परामृश्यते । एतदुक्तं भवति - तेन प्रदानेन प्रजापति: मृत्यु- मजयत, तेन स्वीकारेण देवा मृत्युमजयन्निति । कैश्विदेवं व्याख्यातम् —– समृत्यु मिति समस्तं कृत्वा सह मृत्युना वर्तते यदज्ञानं तत्तथोक्तम्, तन्न, पूर्वं तस्याप्रकृतत्वात् । अथार्थप्राप्तं प्रकृतमिति चेत, भवतु न कश्चिद्विरोध: ; किं तु दातुः फलं न संकीर्तितं स्यादिति दाता कथं प्रवर्तेत ? दक्षिणा- दिभिरिति चेत्, न । विरक्ते तु का वार्ता । तस्मादुभयत्रा- पि फलवत्युपासनेयमिति व्याख्या ज्यायसी । एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् - पाप्मानं स संसारम् अतरत् अतरन्निति च । य- स्मादिदमुभयत्र फलवत्, तस्माद्यः प्रागुक्तः उपासकः मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराश्च बिभीयान् समस्ताद्यस्ताद्दितयाद्भयं गच्छे- न्, स प्रागुक्त उपासको गुरूपसर्पणेन एतं मन्त्रराजमित्यादि . स संसारं तरतीत्यन्तं स्पष्टार्थम । प्रतिगृह्णीयात् स्वीकुर्यादित्य- र्थः । अनेनैतद्दर्शयति- मूलमन्त्रमात्रग्रहणे गुरूपसर्पणमावश्य- कम् । सामप्रभृत्युपासनांशे गुरूपसर्पणाच्छ्रतितः तद्व्याख्या- नाद्वेति विकल्प:, ' तस्मादिदं साम येन केनचिदाचार्यमुखेन इति श्रुतेः । अत एव एतद्विषय रहस्यकल्पग्रन्थान् असमर्थश्चेत् गुरुमुखाच्छृणुयात् समर्थश्चेत्स्वयमेवावेक्षेत, मूलमन्त्रं सबीजं सशक्तिकं साङ्गं सन्यासं गुरुमुखात्स्वीकृत्य । एवं प्रागुक्त- ,

द्वितीयोपनिषत् ।

स्योपासकस्य मुमुक्षोः प्रागुक्तं त्रितयं विशेषणम् इतरस्य द्वितयं विशेषणम् उभयत्रापि स्तुत्युपनिषत्प्रतिपादितं स्तवनं तेषां व्यूहानामुपासनं सान्ना मूलमन्त्राभिव्यक्तिश्चेति वित- यमप्येतत् पुरश्चरणरूपत्वात्साधारणम् । एवं विशिष्टमधि- कारिणमभिधाय तदुपासनाप्रारम्भस्य प्रणवोपासनापूर्वक- त्वात् प्रणवमात्रानृसिंहव्यूह - ॐ सं ॐ यो वै नृसिं- हो देवो भगवान्याश्चतस्रोऽर्धमात्रास्तस्मै वै नमो नमः' इति मन्त्रवर्णात् पुरश्चरणोपासनान्तर्गतत्वेन स्थितेऽपि, अत्रापि मात्राशब्दादर्धशब्दाश्चतुः शब्दाच्च तन्मात्राव्यूहप्रत्यभिज्ञानात् तस्मिन्नेव व्यूहे चतुर्मात्रासंबन्धित्वेन उपासनाविशेषमाह — तस्य प्रागुक्तस्य मन्त्रराजस्य सामाभिव्यक्ताक्षरस्य संपुटि- 'तत्वेन स्थितस्य ह निश्चितं सामाभिव्यक्तमूलमन्त्राक्षरसं- पुटीकरणेन स्थितत्वात् साम्ना संबन्ध., ' तस्मात्प्रत्यक्षरमुभ- यत ओंकारो भवति' इति श्रुतेः । प्रणवस्य या पूर्वा मात्रे- त्यादि सा सान्नश्चतुर्थः पादो भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । अ- कारोकारमकारार्धमात्रात्मको यथासंख्यं पृथिव्यन्तरिक्षद्युसो- मलोकऋग्यजुःसामाथर्वणब्रह्मविष्णुमहेश्वरोंकारवसुरुद्रादित्य- मरुद्गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीविराङ्गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयसंव- र्तकात्मकः प्रणवः तस्मिन्नृसिंहव्यूहे विश्वरूपन्यायेनावस्थितः

' नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये उपास्य । नन्वनेक एव लीलाविग्रहाः कथं न भवन्ति । ब्रूम. यः ' ' तस्मै' इत्येकवचनात् एक एवायं लीला- विग्रह इत्यवगम्यते ॥ नेति एवं तावत्पुरश्चरणान्तर्गतप्रणवमात्रा व्यूहोपासनमभिधाय इदानीं सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रेण ब्रह्मोपासनामभिधातुं मूल- मन्त्रस्य प्रणवसपुटीकरणादक्षर संख्याविवृद्धे. कथं द्वात्रिं- शदक्षरं सामेत्याशङ्कय पादश: पञ्चाङ्गन्यासं च अभिधातुं पादाक्षरसंख्यापूर्विकां कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यामाह- अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवत्यष्टाक्षरा- स्त्रयः पादा भवन्त्येवं द्वात्रिंशदक्षराणि संपद्यन्ते द्वात्रिंशदक्षरा वा अनुष्टुभव- त्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्वसु- पसंहृतं तस्य हि पञ्चाङ्गानि भवन्ति च- त्वारः पादाश्चत्वार्यङ्गानि भवन्ति सप्र णवं सर्व पञ्चमं भवति । ॐ हृदयाय नमः । ॐ शिरसे स्वाहा । ॐ शि खायै वषट् । ॐ कवचाय हुम् । ॐ

द्वितीयोपनिषत् ।

अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन युज्यते द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थ चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन व्यतिषक्ता वा इमें लोकास्तस्माद्यनिषक्तान्यङ्गानि भव- न्त्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्मात्प्रत्यक्ष- रमुभयत ओंकारो भवतीत्यक्षराणां न्या- समुपदिशन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ २ ॥ वा अष्टाक्षर प्रथमः पादो भवतीत्यादि सप्रणवं सर्व पञ्चमं भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । ॐ हृदयेत्याद्यङ्गमन्त्राणां पञ्चानां सामाङ्गमन्त्रैरेव व्याख्यातत्वात् न पृथग्व्याख्यानापेक्षेति, हृदयेत्यादि पञ्चमेनेत्यन्तं स्पष्टार्थम् । व्यतिषक्ता इमे लोकास्तस्माद्वयतिषक्तान्यङ्गानि भवन्तीति लोकबुद्धयो- पास्यानां हृदयाद्यङ्गानां सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रप्रति- पाये नृसिंहब्रह्मव्यूहे क्षीरोदार्णवशायिनि उपविष्टे वा लोकव्यतिषङ्गहेतुकाङ्गव्यतिषक्तता विधीयते । तस्माद्वति- षक्तान्यङ्गानि भवन्तीत्यत्र व्यतिषक्तानि यथायोग्यतया अन्योन्यं मिश्रितान्युपास्यानीत्यर्थः । ततश्च अयमर्थः सं- पद्यते- पारमेश्वरं हृदयाख्यमङ्गं पारमेश्वरशिरोऽङ्गादधः प्रदे-

शान्तः नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तः स्थितं हृदयप्रदेशादारभ्य उपास्यम् । अत एव सा- माङ्गप्रणवव्याख्यानेन मूलमन्त्रहृदयाङ्गव्याख्यानावसरे पार - मेश्वरं हृदयं व्याख्यातम् ; इतरथा तद्व्याख्यानमप्रस्तुतं स्यात् ; तस्मादङ्गव्यतिषक्तताविधानादेव तद्व्याख्यानं प्रस्तुतमिति सि- द्धम् । यत एवं हृदयाङ्गोपासनैव तदन्तर्गतत्वात् नेत्रत्र- योपासना, अत एव नेत्रत्रयाङ्गोपासना न पृथगभिहिता । एवमुत्तरत्रापि शिखाख्यमङ्गं पारमेश्वरं शिरोऽङ्गे मूर्ध्नि च व्यतिषक्तं सामाङ्गलक्ष्मीयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । शिरश्च द्वितीयमङ्गं यथोक्तहृदये व्यतिषक्तं सामाङ्गसावित्री- मन्त्रेण व्याख्यातम् । पारमेश्वरं कवचम् यथोक्तहृदयैकदेशे नाभेरूर्ध्वं प्रीवातोऽधः पृष्ठप्रदेशव्यापि सामाङ्गनृसिंहगाय- ज्या व्याख्यातमुपास्यम् । एवं पञ्चममङ्गम् अस्त्राख्यम्' उत्तराधरभावेन तन्नाभिमध्यवर्ति क्षीरोदार्णवशायिपारमेश्वर- व्यूह चतुष्टयाङ्गव्यापितया व्यवस्थितं व्यतिषक्तमुपास्यमिति यथायोग्यतया व्यतिषक्तशब्दस्याङ्गेषु स्थितिः । पञ्चाङ्गन्या- सोपन्यासः न षष्ठमङ्गमिति तस्य हृदयान्तर्गतत्वात् इति प्रागभिहितम् । पञ्चमेऽङ्गे सप्रणवतां विधातुमाह- यस्मादोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति यदिदमर्थजातमभिधा- नाभिधेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकाभिधानभेदस्य ' च

द्वितीयोपनिषत् ।

ओंकाराव्यतिरेकात् ओंकार एवेदं सर्वम् । तस्मात्प्रत्यक्षरमुभ- यत ओंकारो भवति प्रत्यक्षरमेकैकं मूलमन्त्राक्षरं प्रणवेन संपुटितं कुर्यात् - इत्यक्षराणां मूलमन्त्राक्षराणां न्यासम् अस्त्रा- ख्येऽङ्गे उपदिशन्ति कथयन्ति ब्रह्मवादिनः ब्रह्मैवोपास्यमिति ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिनः । अत्र च उपदिशन्तीति विशे- बणोपादानात् मूलमन्त्राङ्गजातमुपदेशगम्यमिति दर्शयति । तमिमं पञ्चाङ्गन्यासं यथोक्तविशेषणे परमेश्वरे यथोक्तविशेष- णविशिष्टं विधाय स्वात्मन्यपि विदध्यात्, अस्मिन्हि प्रकरणे तस्यार्थजातस्य प्रायशः परमेश्वरसंबन्धितया श्रुतत्वादिति ॥ एवं तावत् 'तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति' इति विधानात्सामाभिव्यक्तमूलमन्त्राक्षरव्यवधानेन अर्थाप्रतिपादने औपाधिकेन पदाज्ञानेन प्राप्ते, तदव्यवधानेनार्थप्रतिपाद- नोपाधिना गूढेन पदपरिमाणं ज्ञापयितुं पदोद्धारमाह- तस्य ह वा उग्रं प्रथमं स्थानं जानी- याद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति वीरं द्वितीयं स्थानं महाविष्णुं तृतीयं ज्वलन्तं चतुर्थ सर्वतोमुखं पञ्चमं नृसिंहं षष्ठं भीषणं सप्तमं भद्रमष्टमं मृत्युमृत्युं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये नवमं नमामि दशममहमित्येकादशं स्थानं जानीयाद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । एकादशपदा वा अनुष्टुभ- वत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्व- मुपसंहृतं तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभं जानी- याद्येो जानीते सोऽमृतत्वं च ग- च्छति ॥ ३ ॥ तम्य ह वा इत्यादि सर्वमुपसंहृतमित्यन्तं स्पष्टार्थम् । स्थानं जानीयात् पदं जानीयात् । एकादशपदा वा अनुष्टु- भवतीत्युपसंहारात् प्राक्तन- सर्वोऽपि स्थानशब्दः पंदे वर्तते । यस्मादभिधानाभिधेयप्रपञ्चन्याभिधानाव्यतिरेकात् 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति श्रुतेः नामप्रपञ्चस्य सामान्यविशेषात्मकस्यानुष्टुनामाव्यतिरेकान् अनुष्टुभव आ- द्यब्रह्मविवर्तात्मकत्वात् साकार ब्रह्मप्रतिपादकत्वेन ब्रह्मत्वे सिद्धे ब्रह्मणश्च सृष्टघुपसंहारकारणत्वेनोपादानत्वादित्यनुष्टुवे- वोपादानम्, तस्मात्सर्वमानुष्टुभमित्यादि गच्छतीत्यन्तं स्प- ष्टार्थे व्याख्येयमुक्तार्थम् ॥ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नथ कस्मादु-

द्वितीयोयोपनिपत् । च्यत उग्रमिति स होवाच प्रजापतिर्य- स्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवा- सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युद्गृहात्यज- स्रं सृजति विसृजति वासयत्युद्ब्राह्यन उने । स्तुहि श्रुतं गर्नसदं युवानं मृगं नभीममुपहत्नुमुग्रम् । सृडा जरित्रे सिंह स्तवानो अन्यं ते अस्मन्निवपन्तु मेनाः । तस्मादुच्यत उग्रमिति । अथ कस्मादु- च्यते वीरमिति यस्मात्स्वमहिम्ना सर्वा- लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि विरमति विरामयत्यजत्रं सृजति विसृजति वासयति । यतो वीरः कर्म- ण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः । तस्मादुच्यते वीरमिति । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । यः सर्वाल्लोकान्व्याप्नो- ति व्यापयति स्नेहो यथा पललपिण्डमो- तप्रोतमनुप्राप्तं व्यतिषक्तो व्याप्यते व्या-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये पयते । यस्मान्न जातः परोऽन्योऽस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतींषि सचंते स षोडशीति । तस्मादुच्यते महाविष्णु- मिति । अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । यः स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवा- न्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वतेज- सा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वा- लयते । सविता प्रसविता दीप्तो दीपय- न्दीप्यमानः । ज्वलज्ज्वलिता तपन्वि- तपन्संतपन्रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः । तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । अथ कस्मादुच्यते सर्व- तोमुखमिति । यस्मादनिन्द्रियोऽपि सर्व- तः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदते सर्वगः सर्वत- स्तिष्ठति । एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव

यनो

द्वितीयोपनिषत् । वभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनं सांपराये नमामि तमहं सर्वतो - मुखम् । तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति । यस्मा- त्सर्वेषां भूतानां ना वीर्यतमः श्रेष्ठतम- श्च सिंहो वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च तस्मान्नृ- सिंह आसीत्परमेश्वरो जगद्धितं वा ए- तद्रूपं यदक्षरं भवति । प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो नभीमः कुचरो गिरिष्ठाः । 'यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधि क्षियन्ति भुवनानि विश्वा । तस्मादुच्यते नृसिंह- मिति । अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति यस्मात्स्वमहिम्ना यस्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लो- काः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भीत्या प- लायन्ते स्वयं यतः कुतश्चिन्न बिभेति । भी- पास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भी- पास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ।

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तस्मादुच्यते भीषणमिति । अथ क स्मादुच्यते भद्रमिति । यस्मात्स्वयं भद्रो भूत्वा सर्वदा भद्रं ददाति रोचनो रोच- मानः शोभनः शोभमानः कल्याणः । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्ये- माक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्त- नूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । तस्मादु- च्यते भद्रमिति । अथ कस्मादुच्यते मृ- त्युमृत्युति । यस्मात्स्वभक्तानां स्मृत एवं मृत्युमपमृत्युं च मारयति । य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य च्छाया- मृतं यो मृत्युमृत्युः कस्मै देवाय हवि- वा विधेम । तस्मादुच्यते मृत्युमृत्यु भि- ति । अथ कस्मादुच्यते नमामीति य- स्माद्यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रहा वादिनश्च । प्र नूनं ब्रह्मणस्पति यद

द्वितीयोपनिषत् ।

६३.

त्युक्थ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे । तस्मादु- च्यते नमामीति । अथ कस्मादुच्यतेऽह- मिनि । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य पूर्व देवेभ्यो अमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव माध्वाः । अहमन्नमन्न- मदन्तमाझि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभ- वा३म् । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वे देन्युपनिषत् ॥ ४ ॥ इति द्वितीयोपनिषत् ॥ यदर्थप्रतिपादक गूढोपाधिना पदज्ञानमभूत तमेव गूढो- पाधिं विवृणोति प्रश्नोत्तराभ्याम् । स च अत्र बहुतरो व्या- ख्येयः साङ्गसामाभिव्यक्तमाङ्गमूलमन्त्रं प्रतिपाद्य । स च मूलमन्त्र: पदत्रयात्मकः प्रथम पाद: पदद्वयात्मको द्वितीय: पदत्रयात्मकस्तृतीयः तत्संख्याकपद एव चतुर्थ इत्येकादश- पदात्मकः । एवमेकादशपदात्मके मत्रे पञ्चाङ्गन्यासानन्तर- मुक्ते मन्त्रे द्वितीयान्तेषु नवसु पदेषु मन्त्रान्त्यं पदद्वयं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयपादाद्यं च पदमपि वितयमपि अधस्तनेषूपरितनेषु च तृतीयपादाद्यपदादन्यत्रानुषज्यते, तृतीयपादाद्यपदे द्वित- यमनुषज्यते, एवं क्रियाकारकाद्यन्वय संबन्धशुद्धिः । तत्र पञ्चाङ्गन्यासानन्तरं पठितत्वात्पदोद्धारतदर्थकथनस्य सर्वे- वेव पादेषु साङ्गेष्वर्थः कथनीय इत्याद्ये पादे पदत्रयात्मके साने लोकाद्यग्न्यादिना सामोपनिषद्युपास्ये सामाङ्गप्रणवेन च मूलमन्त्रहृदयाङ्गव्याख्याने प्राप्ते तत्रैकैकं पदं बहुतरेष्व- र्थेषु व्याख्येयम् । तथोपरितनऋचः एकादशपदसंबन्धिन्यः प्रश्नोत्तरान्तरालवर्तिब्राह्मणवर्तिन्य: ' तदेषाभ्युक्ता' इत्येवं ब्राह्मणोक्तार्थे साक्षित्वेनोद्भाविता महाचक्रे न्यम्ने द्वात्रिंशद्वयू- नृसिंहात्मके ब्रह्मणि एकैकमूलमन्त्रपव्याख्यानपरत्वेन वर्ण- नीया: । तथा ब्राह्मणमेकैकमूलमन्त्र पदव्याख्यानपरत्वेन महा- चक्रनाभिवर्ति क्षीरोदार्णव संबन्धिमूलनृसिंहव्यूहे ब्रह्मणि प्रा- गुक्तगुणविशिष्टे व्याख्येयम् । अत एव तत्र साक्षित्वेनोद्रा- चनम् ऋग्ब्राह्मणयोः तत्तत्पदव्याख्यानावसरे विभागक्रमं च स्पष्टं प्रदर्शयिष्यामः । तत्र तावदेकैकं पदं धातूपसर्गादियोगे- न बहुतरमर्थजातं कथं वदिष्यति प्रजापतिः, कथं च व्याख्या- स्वत्यस्मान्व्युत्पन्नान्प्रति- इत्येवं देवाः विस्मयेन ह हर्षिताः वै प्रजापतिमब्रुवन्निति सर्वपदसाधारणं व्याख्यानं पृष्ट्वा अथ अन-

द्वितीयोपनिषत् ।

न्तरं कस्मात्प्रकृतिप्रत्ययविभागात् अनाख्यातात्मकं प्रथमपद- मुच्यते व्याख्यायते उभयत्रापि मूलनृसिंहव्यूहे द्वात्रिंशन्न- सिंहव्यूहे च उग्रमिति । इति-शब्द: प्रश्नसमाप्तिं द्योतयति । स प्रजापति: तान्देवान्परमेश्वरोपासनानिष्ठान् विवक्षितार्थ- प्रष्टृन् दृष्ट्वा हर्षितः उत्तरमुवाच । एवमुत्तरेष्वपि प्रश्नोत्तरेषु योज्यम् । यस्मात्स्वमहिम्ना स्वतन्त्रशक्त्या मायया तस्या आत्मतन्त्रत्वादेव स्वातन्त्र्यम् । स्वमहिम्नेति च वचनं सर्व- शक्तिमत्तृतीयपादाद्यपदानुषङ्गं दर्शयति । एवं तत्तत्पद्व्या- ख्यानावसरे । सर्वाल्लोकान् पृथिव्यादीन्पार्थिवत्वावान्तरजा- तिभेदभिन्नान् सर्वान्देवान अग्न्यादीन सप्रणवव्याख्यानपक्षे ऋग्ब्रह्मादिगाईपत्यान्तान् प्रणवप्रथममात्राप्रतिपादितान् सर्वा- नात्मन: विश्वादीन् सामाङ्गप्रणवव्याख्याने वक्ष्यमाणान् स- र्वाणि भूतानि उद्वाति, उदित्यव्ययम् उ इत्येतस्य नि- पातस्य स्थाने, वर्णसाम्यात् अन्वित्युपसर्गस्यार्थे, ग्रह इत्ययं गुदातीति भावव्युत्पत्त्या, अनुगृह्णातीत्यर्थः । अजस्रम् अ- नवरतं तथा च उत्पूर्वको गृह्णाति शब्दः सृष्टिविमोचन- वसतिषु वर्तते । उद्भाह्यते उद्गृह्यते इत्यात्मनेपदात् प्रयो- जककर्तृत्वं साक्षात्कर्तृत्वं च इत्युक्तमेवार्थे द्रढयति । तत- श्रायमर्थः - पूर्वोक्तार्थानुग्राहकत्वं स्रष्टृत्वं च विपूर्वकस्य 8. U. VII. 5

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये सृजतेरुपसंहारार्थत्वेन तदर्थत्वं विमोचनार्थत्वं वा अव स्थितिकारयितृत्वमनुग्रहे प्रयोजकत्वमिति मूलनृसिंहव्यू- हहृदयान्तर्वर्तित्वेन उपास्यम् । एवं मूलनृसिंहगूढहृदयो- पासापरत्वेन उग्रपदं व्याख्याय अथेदानीं तदेव पदं द्वात्रिंश- द्व्यूहोपासनापरत्वेन व्याख्यातुम् ऋचमाह । स्तुहीति स्तोतारं प्रत्यक्षीकृत्याह परोक्षीकृत्य स्तुत्यम् । श्रुतम् 'यौ वै नृसिंह: इत्यादिमन्त्रवर्णैरेव श्रुतं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहम् । गर्तसदं गर्ते महाचक्रे, गृणातेः स्तुतिकर्मणो गीयते स्तूयते इति व्युत्पत्त्या र्गतम्, सीदतीति गर्तसदम् । युवानं प्रसिद्धम् । मृगं सिंहरूप- म् । नभीमम् अभयंकरम् । उपहनुम् अनुग्रहार्थं सर्वत्रोपगम- शीलम् । उग्रं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहरूपम् । अत्रापि सशक्तिकनृ- सिंहपदस्यानुषङ्गः । स्तुहीत्येवं संबन्धः । एवं परोक्षतः स्तुते द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहे तत्सामर्थ्यादक्षरश्रवणयुक्तत्वाच्च तच्छ्रुत्वा प्रत्यक्षो हि अभूत स व्यूहः उपासकायेति प्रत्यक्षीकृत्वा आह उत्तरार्धेन - हे सिंह द्वात्रिंशड्यूह मतवानः स्तूयमानः त्वं मृड सुखय जरित्रे स्तोत्रक । यद्वा चतुर्थीद्वितीयार्थे । ते व सेना: अस्मन् अस्मत्तः अन्यं निवपन्तु विनाशयन्तु । यद्वा स्वानुग्रहं लब्ध्वा परानुग्रहं प्रार्थयते - ते तव सेना: तद्वय- हरूपा: अस्मदन्यं निपूर्वको वपतिरनुग्रहार्थे वर्तते अनुगृ- ,

द्वितीयोपनिषत् ।

1. कथं हृत्वित्यर्थः । यस्मादेव प्रागुक्तेन प्रकारेणोभयोपास्ये उग्रपदं क्षमम्, तस्मादुच्यते उग्रमिति । इति शब्दः उत्तरसमाप्तिं द्योतयति । एवं प्रथमपदमुभयोपासने क्षममिति विज्ञाय अथेदानीं द्वितीयं पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं द्वितीयो देव- प्रश्नः स च प्रथमदेवप्रश्नेन व्याख्यातः ; अथ कस्मादुच्यते वीरमिति । स होवाच प्रजापतिरिति प्रागुक्तमनुषज्य उत्त- रम् । यस्मात्स्वमहिम्नेत्यादि सर्वाणि भूतानीत्यन्तमुक्तार्थम् । विरमति विरामयति विविधप्रकारेण प्रागुक्तान्प्रति रम- ति । रम् क्रीडायाम् । तथैव तानाक्रीडयति क्रीडयतीत्यपेक्षिते आह- अजस्त्रमित्यादि वासयतीत्यन्त- मुक्तार्थम् । एतदुक्तं भवति — सृष्टिस्थितिलयविमोचनकर्तृ- त्वरूपाः ब्रह्मादिक्रियाः क्रीडाः प्रागुक्तार्थाः । अतः मूलनृसि- हव्यूहहृदयं क्रीडायुक्तमुपास्यम् । एवं मूलनृसिंहोपासनापर- त्वेन द्वितीयं पदं व्याख्याय द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनायां तदेव पदं व्याख्यातुमर्धर्चमाह - यतो वीर इति । देवकाम: तांस्तान् ब्रह्मादिदेवान् स्वेन रूपेणावतारयितुं कामयते इति देवकामः । यद्वा नृसिंहव्यूहमेव धृत्वा ब्रह्मादिरूपं प्रकटयति क्वचिदायुधैः कचिद्विश्वरूपोपपत्तिन्यायेन ' यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा' इत्यादिपु 'यो वै नृसिंहो देवो भग-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये वान्ये चाौ वसव' ' इत्यादिषु च पदेषु । एवं देवकामो जायते यतो वीरः शूरः, यद्वा वीर : विविधावताररूपेण रमणीय संसार- शीलो वीरः, कर्मण्यः तत्तदवतरणरूपकर्मशील: उपासकानु- ग्रहणे । सुदभः पूजितबलः, यद्वा पूजितः । युक्तप्रावां युक्तो प्रावभिर्युक्तप्रावा, सोमे अध्वर्य्यादिरूपः, 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्वम्' इत्यादिमन्त्रवर्णात् । यस्मादुक्तप्रकारेण उभयोपास्य वीरपदं क्षमम्, तस्मादुच्यते वीरमिति । इति- शब्द : उत्तरसमाप्तिं द्योतयति । अथेदानों तृतीयपदं व्या- ख्यातुं देवप्रश्नः; स च उक्तार्थः । सर्वत्र प्रश्नवाक्येषु अथ- शब्दः तत्तदानन्तर्यार्थः । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुम । इति-शब्द: अनुषक्तप्रश्नसमाप्तिं द्योतयति । स होवाच प्रजा- प्रतिः इत्यनुषज्योत्तरम् । य इत्यत्रापि स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गा- च्छक्तिमन्नृसिंहपदस्यानुषङ्गः । सर्वाल्लोकान्व्याप्नोति व्याप- यतीत्यत्र सर्वलोकपदाद्देवात्मभूतानां संग्रहः प्राग्बद्धक्रम- स्वेनावगतानां तदादिन्यायेन । विष्णुरिति विल व्याप्ता- विति धातोः रूपम् । तश्च व्यापकत्वं निरुपपदत्वेन महत्त्वं प्राप्तमिति महच्छब्देन तदेव दृढीकृतम् । यद्वा मह इति तेजोनाम महो व्यापकम् । व्यापकत्वे दृष्टान्तमाह- स्नेह: तैलादि: यथा पललपिण्डं मांसपिण्डम् ओतम् अनु-

- द्वितीयोपनिषत् । ----

म्यूतं प्रोतं प्रकर्षेणानुस्यूतम् अनुषक्तं तादृशं पिण्डं व्य- तिषक्तः अवयवसंभिन्नः व्याप्यते व्यापयते इति दृष्टान्ते आत्मनेपदोपादानात् व्याप्नोति व्यापयतीति दार्शन्तिके च परस्मैपदोपादानात् उभयपदी अयं धातुरिति दर्शयति । एतदुक्तं भवति प्रागुक्तसर्वलोकादीन् प्रति साक्षाद्व्यापकत्वं प्रयोजकव्यापकत्वं च मूलनृसिंहहृदये उपायमिति । एवं तावत्साङ्गमूलनृसिंहव्यूहोपासनापरत्वेन महाविष्णुपदं तृ- तीयं व्याख्याय अथेदानीं तदेव पदं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहो- पास्यपरत्वेन व्याख्यातुम् ऋचमाह- यस्मात् द्वात्रिंश- नृसिंहव्यूहात् परः उत्कृष्टः न जातः जातोऽन्यां नाम्ति सर्वस्यैवान्तर्भावात् यो व्यूहः स विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूतानि आविवेश प्रविष्ट: । व्याप्तुं तत्तद्रूपधारणेन विश्व- पावतरणेन आविर्भवति प्रजया आविर्भूत्या सह प्रजापति - रपि संविदानः विजानन तमुपास्यतया त्रीणि ज्योतींषि गाई- पत्यादीन् सचते सेवते । स प्रजापति: उपासनां कुर्वन षाडशी कला निराकार ब्रह्मतया बभूव । तस्य च आद्यस्योपासकम्य प्रजापतेः अन्यस्य वा उपासकस्य अयमुपासनाक्रमः - -अब च प्रकरणे महाचक्रनाभिवर्तिक्षीरोदार्णव मंबन्ध्युपास्यो मूल- नृसिंहव्यूह इति पूर्वाचार्याणां परिभाषा संप्रदायागता ।

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तत्र च प्रणवपूर्वकशक्तिबीजोच्चारणपूर्वकं सामाभिव्यक्तद्वा- त्रिंशदक्षरेषु न्यस्तेषु चक्रे यथासंख्यम् एकैकस्मिन्नक्षरे प्र- णवसंपुटिते तत्तद्वयूहमन्त्रैः तं तं व्यूहं स्तुत्वा तथैवोपास्यः । एवं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनया स्वात्मानं महाविष्णुमुपास्य साङ्गसामाभिव्यक्तसाङ्गमूलमन्त्रेण नृसिंहव्यूहे प्रकरणे • श्रुत- त्वात् पञ्चाङ्गन्यासं विधाय संप्रदायानुसारेण तस्मिन्महावि- ष्णौ च तथैव पञ्चाङ्गन्यासं विधाय ततः साङ्गोपासनम् आ- रभेत । तत्र प्रथमपादे पदत्रयात्मके प्रथमपदव्याख्यानप्रति- पादितगुणविशिष्टं शक्तिमन्नृसिंहपदपूर्वकं नमस्क्रियापदपूर्वका - न्त्यपदमुच्चरन् सामाङ्गप्रणवमन्त्र हृद्य मन्त्रप्रतिपादितगुणवि- शिष्टं मूलनृसिंहव्यूहमुपास्य द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहम् ऋक्प्रतिपा- दितम् उपासीत । एवं प्रतिपदं मूलनृसिंहव्यूहोपासनपूर्वकं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनम् । अत एव हृदयाद्यङ्गमन्त्राणामर्थ व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तं प्रपञ्चागमशास्त्रे ' हृदयं बुद्धिगम्य- त्वात्प्रणामः स्यान्नमःपदम् । क्रियते हृदये नातो बुद्धिगम्या नमस्क्रिया' इति । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादेषु तत्तत्पदो- पासनां प्रागुक्तां कृत्स्नां विधाय महाविष्णुरूपान्त्यशब्दप्र- तिपादितरूपे वा उपास्यरूपें वा सायुज्यतया सच्चिदान- न्दरूपे वा अथवा यथान्तःकरणशुद्धियोग्यतया समाधिना

द्वितीयोपनिषत् । वा तिष्ठेत उपासकः । आद्यद्वितीयोपासनयोः साममूलमन्त्र- प्रणवानां वैकल्पिकजपपूर्वकत्वेनावस्थानम् । तथा यत्र यत्र मूलमन्त्रस्मृतिः तत्र तत्र प्रणवशक्तिबीजसंपुटीकरणम्, त- त्रापि ईषन्मूलमन्त्रजपपूर्वकः प्रणवजपः श्रेयान् तस्य सः र्वोत्कृष्टत्वात्सर्वमन्त्रजपप्रत्यान्नायत्वेन विहितत्वात् ' य: प्रण- वमधीते स सर्वमधीते' इति श्रुतेः । अन्त्ययोरुपासनयोर- न्त्यसम्मनि निराकारतयावस्थितौ न जपो नान्यचिन्तनं समाधावेवावस्थितिरिति परमरहस्यविवेको न कस्यचि त्प्रतिपादनीय इति स्थितम् । यस्मादिदं महाविष्णुपदम् उभयोपास्यप्रतिपादनक्षमम् तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । इति-शब्दः तृतीयपदप्रश्नोत्तरसमाप्तिं द्योतयति । एवं प्रथम- पाद: व्याख्यातः । एवं प्रथमपादोपासनां साङ्गां विधाय त- थैव द्वितीयपादोपासनां विधातुं तदाद्यं पदम्, मन्त्रापेक्षया चतुर्थं च पदम्, व्याख्यातुं प्रश्नोपक्रमः ; स च उक्तार्थः ; अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इति - शब्दो व्याख्यातः । स हो वाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यः स्वमहिम्ना स्वाधीन - मायया सर्वलोकानन्तरिक्षगतान्पूर्वोक्तान्भाविनश्च सर्वान् लो- कान् तदन्तर्गतान्सर्वान्देवान यक्षगन्धर्वादीन् सर्वानात्मनः ऋग्यजुःसामाथर्वरूपान्पुरुषानन्यानृषीन्सामाङ्गसावित्रमन्त्र - 1 i .

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये व्याख्यातांश्च सर्वाणि भूतानि एतान्पूर्वोक्तान्वक्ष्यमाणांश्च स्व- तेजमा ज्वलति स्वकीयप्रकाशेन, ज्वालयति एतानपि प्रकाशय- ति, शिरोऽन्तर्गतं तेजो व्याख्यातम्, सर्वाङ्गाङ्गिव्यापितयाङ्गा- नामन्योन्यसंबन्धश्रवणात् ' तस्माद्व्यतिषक्तान्यङ्गानि भवन्ति' इति श्रुतेः । एवं साक्षात्प्रयोजकत्वेन च स्वपरसंबन्धितया शि- रोऽङ्गान्तर्गततेज:संबन्धे सिद्धेऽपि एतदेव आवेदयितुम् उभ- यपदित्वेन धातुं प्रयुङ्क्ते, प्राक्परस्मैपदम् इदानीमात्मनेपदम्, ब्वाल्यते ज्वालयते इति । एवं मूलनृसिंहव्यूहापास्ये चतुर्थ पदं व्याख्याय द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहे व्याख्यातुम् ऋचमाह- सविता सवितृमण्डलवद्वर्तुलतया स्थितत्वान् मवितायं द्वात्रिंशनृसिंहव्यूह: अत एव प्रसविता सर्वकर्मानुष्ठाने अभ्यनुज्ञाता, एतद्वयूहोपासनपूर्वकत्वान् इतरोपासनस्य । दीप्तः दीपयन्दीप्यमानः यथा अयं सविता रात्रित- मोविनाशनेन दीप्र: प्रकाशमानः कर्मानुष्ठाने अभ्यनु- ज्ञाता, तथा अयं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहः उपासितः उपासकाय मूलनृसिंहव्यूहोपासका ज्ञानरात्रितमोविनाशनेन दीप्तः प्रका- शमानः प्रधानोपासनाभ्यनुज्ञाता । दीपयन्दीप्यमान: इति शतृशानच्प्रत्ययौ वर्तमानकालार्थी उक्तमेवार्थे द्रढयत: । ज्वलज्ज्वलिता प्रकाशं कुर्वन्प्रकाशयिता । यद्वा उभयत्रापि ;

द्वितीयोपनिषत् । वल शब्दो दहनार्थे वर्तमानोऽपि अज्ञानदाहकत्वेन व्याख्येयः । तत्र लोकाद्यज्ञानस्य प्रकाशवत्तादाहकः प्रकृते च उपासकाज्ञानदाहक इति । ज्वलन प्रकाशनेनाज्ञानदहनं कुर्वन् ज्वलिता अज्ञानदहनकर्ता तपन् तापं कुर्वन् अज्ञानस्य वितपन् स्वयं शान्त: संतपन् संतापं कुर्वन् अज्ञानस्य । एते शतृप्रत्यया वर्तमानकालाः सन्तः यस्मिन्काले एतद्वयू- होपासनं वर्तते तस्मिन्नेव महाविष्णुरुपासकः प्रकाशात्मको- ऽधिकारी वर्तत इति दर्शयन्ति । रोचनः अनुद्वेगकर: रोच- मान: इच्छाकरः; अत एव शोभनः शोभमान: कल्याण: इति एतदुक्तं भवति - मूलनृसिंहव्यूहस्य शिगेऽङ्गे उन्नते स्थितं तेजः सर्वप्रकाशकं सर्वाज्ञानदाहकं च इति सामाङ्गसा- वित्रमन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यमिति । यस्मादुभयोपास्य प्रति- पादनक्षमं ज्वलन्तमिति पदं तस्मादुभयोपास्यपरत्वेनोपसंह- रति—तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इति शब्दो व्याख्यातः । अथेदानीं क्रमप्राप्तम् मूलमन्त्रापेक्षया पश्चमं पदम् पादापे- क्षया द्वितीयम्, उभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नः - अथ कस्मा- दुच्यते सर्वतोमुखमिति ; स च उक्तार्थः । स होवाच प्रजाप- तिरित्यनुषज्योत्तरम् । यम्मात स्वमहिम्नति अनुषज्य व्याख्ये- यम् । अनिन्द्रियोऽपीति सेन्द्रियम्य व्याख्यातविग्रहस्य तद- "

णम्, नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये भिमानराहित्यात् अनिन्द्रियत्वम्; अनिन्द्रियोऽप्ययं मूलनृ- सिंहव्यूहः सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोतीति बुद्धीन्द्रियोपलक्ष- सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वगः सर्वतस्तिष्ठतीति कर्मेन्द्रियोपलक्षणम्, एवमुभयेन्द्रियाभिमानरहितोऽप्ययं व्यू ह: उभयेन्द्रियजन्यकार्यकरणशक्तिमाञ्शिरोऽङ्गे उपास्य इति दर्शयति । एवमिदं सर्वतोमुखपदं मूलनृसिंहोपास्यपरत्वेन व्याख्याय अथेदानीं द्वात्रिंशन्नृसिंहोपायस्परत्वेन ऋचा व्या- चष्टे - एकः पुरस्तात् प्राक् ब्रह्मा नृसिंहाकारो बभूव, इदं सर्व यतो बभूव, भुवनस्य गोपा गोप्ता नृसिंह एव विष्णु- र्बभूव । यम् अप्येति लयं गच्छति सांपराये प्रलयकाले भुवनं सबै स नृसिंह एव महेश्वरो बभूवेति बद्धक्रमकाणां व्यूं- हानां त्रयाणां प्रथमत एवोपादानेन तदादिन्यायेन इतरेषामे -' कोनत्रिंशद्वयूहानां ग्रहणमस्मिन्मन्त्रे । नमामि नमस्करोमि तं व्यूहम् अहं नमामीत्येतत्पदद्वयमत्र वदन् सर्वपदव्याख्याने अनुषक्तमिति दर्शयति । सर्वत्र स्वमहिम्नेत्युपादानात् तत्व तत्र शक्तिमन्नृसिंहपदमप्येतदनुषक्तम् । सर्वतोमुखमिति - र्वतो नृसिंहाकाराणि मुखानि यस्य स तथोक्तः तं नृसिंहं सर्वतोमुखं नमाम्यहमित्यर्थः । यस्मादिदं पदमुभयोपास्यप्र- तिपादने शक्तं तदुभयप्रतिपादकत्वेन तस्मादित्युपसंहर-

द्वितीयोपनिषत् ।

ति — तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । एतदुक्तं भवति- द्वितीयपादे शिरोऽङ्गविशिष्टः प्रतिपादित सर्व प्रकाशकत्वसर्वा- ज्ञानदाहकत्वोभयेन्द्रियाभिमानरहितत्वोभयेन्द्रियकार्यकरण- शक्तिमत्वगुणविशिष्टः सामाङ्गसवितृमन्त्रव्याख्यातगुणवि- शिष्टः मूलनृसिंहव्यूहः उपास्य:, तत इतरो व्यूह इति । एवमाद्यादङ्गादुन्नतप्रदेशस्थितत्वाच्छिरसः शिरस्त्वम् उ- नतत्वम् । अत एव शिर आदित्यः सर्वोत्कृष्टः प्रकाशः तस्मै उन्नताय उन्नतस्थायादित्याय सर्वोत्कृष्टाय प्रकाशाय स्वाहेति प्रपञ्चविलापनम् ; तस्मात्प्रपञ्चकारात् तदाकारां बुद्धिं प्रत्याहृत्य नृसिंहाकारमेव उपासीत इत्येवं शिरोऽङ्गमन्त्रस्या- र्थः, 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्वम्' इति श्रुतेः । अत एवोक्तं शिरोऽङ्गमन्त्रार्थ व्याचक्षाणैः अस्माभिः प्रप- श्चागमशास्त्रे ——' तुङ्गार्थत्वाच्छिरोऽङ्गस्य विषयाहरणे त्विषः । शिरोमन्त्रेण चोत्तुङ्गविषयाहृतिरीरिता' इति । एवं द्वितीये पादे साङ्गोपासनामभिधाय तथैव तृतीयपादोपासनामभिधातुं तदाद्यं पदम्, षष्ठं च मूलमन्त्रापेक्षया, उक्तोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नः- :- अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति ; स च उक्तार्थः । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । अव च यस्माच्छब्दप्र- योगात् स्वमहिम्नेति अस्य अनुषङ्गं दर्शयति । यस्मात्सर्वेषां

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारो वीर्यवत्तमः ततः सर्वातिशा- यिनः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठतमश्चेत्युक्तार्थम् । त- तश्च उभयात्मरूपप्रदर्शनेन यद्यद्रूपं कामयते तत्तद्धारणे ली- लयैव शक्तोऽयमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मान्नृसिंह: परमेश्वर आसीदित्यन्वयः । न च नृसिंहे परमेश्वर आसी- दित्यन्वयः, वैयधिकरण्यापत्तेः, सामानाधिकरण्यान्वयोप- पत्तौ सत्यां वैयधिकरण्यानुपपत्तेः । तस्मान्नसिंहः परमेश्वर- त्रिनेत्रो नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्व्याख्यातं मन्त्रवर्णाश्च उक्तं जगद्धितं जगतो हितं जग- द्धितम् अनि,निरसनेन, वै प्रसिद्धम्, एतद्रूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमश्नरं भवति यदक्षरमविनाशं चिद्रूपं निराकारं तदेव साकारमुपासकानुग्रहाय भवतीत्यन्वयः । एवं नृसिंहपदं षष्ठं मूलनृसिंहव्यूहोपास्ये व्याख्याय तदेव पदम् ऋचा द्वात्रिं- शन्नसिंहव्यूहे व्याचष्टे - विष्णुः मृग सिंहः प्रस्तवते स्तुतिं प्राप्नोति स्तुतिमन्त्रैः तद्वीर्याय तत्तत्मामर्थ्याय नभीमः न भयंकरः । कुचरः कुत्रायं न चरति सर्वदेवविग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेवलीलाविग्रहधारीत्यर्थः । गि- रिष्ठाः गिरिः पर्वत: तत्स्थ ईश्वरात्मक इत्यर्थः ; यद्वा गिरिषु वाग्रूपासु स्तुतिषु यद्यद्रूपमभिलषन स्तोता कामयते -

द्वितीयोपनिषत् । तत्तद्रूपं स्वस्मिन्स्थापयतीति गिरिष्ठाः । यस्य त्रिषु विक्र- मणेषु विप्रहेषु विविधं क्रमणं विक्रमणं तेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्व- रात्मकेषु । अधि इत्युपरिभावे । अध्युरुषु बहुलीलाविग्रहेषु । भुवनानि सर्वाणि क्षियन्ति निवसन्ति, स्वभावतः तानि ज्ञानपूर्वकणि निवसन्ति विनिवसन्ति - एषु लीलाविग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति । तर्हि क्षियतिरैश्वर्यकर्म ऐश्वर्य प्राप्नुवन्तीति । एवं नानाविधविक्रमणावतरणे वीर्याय सामर्थ्याय तद्दर्शनाय विष्णुर्मृगः सिंहः प्रस्तवते प्रकर्षेण स्तुतिं लभत इत्यर्थ: । यस्माचेदमुभयोपास्ये नृसिंहपदं व्याख्यातं तस्मादित्यु- पसंहरति--तस्मादुच्यते नृसिंहमिति । एवमुभयापेक्षया आद्यं षष्ठं नृसिंहपदम् उभयोपास्ये व्याख्याय अथेदानीम् उभयापेक्षया द्वितीयं सप्तमं च पदं व्याख्यातुं प्रश्नः - अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्यो- त्तरम् । यस्माच्छब्दोपादानात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः । यस्मात्स्वम- हिना यस्य मूलनृसिंहव्यूहम्वरूपं साङ्गं शिखाङ्गयुक्तं मौलि- प्रदेशे चान्द्रतेजोराशियुक्तं सामाङ्गयजुर्लक्ष्मीमन्त्रव्याख्यातं भूर्भुव: स्वर्महर्लोकचतुष्टय संपिण्डिततेजोराशियुक्तम् वृष्यतेजोमयं रूपं दृष्ट्वा सर्वे देवास्तदङ्गनिवासिनो वसुरु- द्रादित्याः सर्वाणि भूतानीमानि भीत्या भयेन पलायन्ते अप्र-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये पलायनं कुर्वन्ति, स्वयं देवः यस्मात्कस्मादपि न बिभेति निरतिशयाभयगुणविशिष्ट उपास्थ: । एवम् उक्तोपास्ये भी. षणपदं व्याख्याय तदेव पदं द्वितीये व्यूहे कृत्वा व्याचष्टे - भीषेत्यादि । भीषा भीत्या अस्मान्मूलव्यूहात् वात: वायुः पवते चाति । वातपदोपादानात् पञ्चमहाभूतव्यूहः उपलक्षितः । भीषोदेति सूर्यः इति सोमसूर्यव्यूहौ उपलक्षितौ । भीषास्माद- भिश्च इत्याग्नेयो व्यूहः । इन्द्रश्चेति सर्वव्यूहः । मृत्युर्धावति पञ्चम इति मृत्युव्यूहः । तत्र अस्यामृचि यद्यपि पञ्चानां व्यूहा- नामुपादानम्, तथापि तदादिन्यायेन सर्वसंकलनतया भियो दर्शनात् वातादित्यादीनां स्वस्वरूपेण भयदर्शनमुखेन सर्वेषां ब्रह्मादीनां संग्रहणात् भयाभावरूपस्य नृसिंहस्य प्रवेशनेन वा तत्तद्रूपधारणेन वा उभयरूपतेति द्विरूपत्वमस्ति सर्वे- घाम् । तत्र एकैकस्य देवस्य तत्तद्रूपधारणेन उभयरूपं दर्श- यन् भूतानां देवानां च स्वान्तर्भावेन उभयरूपं प्रदर्शयति । इत्युभयरूपेण सर्वे द्वात्रिंशद्व्यूहं सगृह्णातीयमृगिति तत्त्वा र्थः । यस्मादेवमुभयोपास्ये भीषणपदं व्याख्यातं तस्मादि- त्युपसंहरति — तस्मादुच्यते भीषणमिति । एवमुक्तोपास्ये प्रागुक्तपदं व्याख्याय अथेदानीमुभयापेक्षया तृतीयमष्टमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नः - अथ कस्मादुच्यते :-

द्वितीयोपनिषत् ।

भद्रमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्मा- त्पदोपादानात् स्वमहिन्नेत्यनुषङ्गः । स्वयं भद्रो भूत्वा भज- नीयो माङ्गलिको भूत्वा सर्वदा भद्रं माङ्गलिकं ददाति भद्रदातृस्वरूपं च मूलव्यूहे उपास्यमिति दर्शयति । रोचनो दीप्तियुक्तः । रोचमानः शिखाङ्गेन रुचिं दीप्तिं कुर्वन्, शानच्प्रत्ययान्तत्वात् । तदङ्गं द्वितीयतेजोरूपादङ्गादधिकत- रतेजोरूपम् । अतश्च नानाभरणयुक्तमौलिगतं तेजः तद- न्तर्गतानां देवानां च स्वतेजसा अभिभवतीत्येवमुपास्यम् । अत एवोक्तमस्माभिः शिखाङ्गमन्त्रं व्याचक्षाणैः प्रपञ्चवा- गमशास्त्रे – 'शिना तेजः समुद्दिष्टं वषडित्यङ्गमुच्यते । तत्तेजोऽस्य ततः प्रोक्ता शिखा मन्त्रेण मन्त्रिण:' इति । निरतिशयतेजोऽवयवः शिखेत्यर्थ, यस्य ज्ञानमयी शिखा ' इति श्रुतेः । शोभन: स्वरूपेण, गोभमानः शिखाङ्गतेजसा, अत एव कल्याण: माङ्गलिकमूलनृसिंहव्यूहः । एवमुक्तो - पास्ये अष्टमं पदं व्याख्याय अथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिं- शद्वयूहम् ऋचा व्याचष्टे – भद्रं कर्णेभिरिति । इयमृक् प्रा- रम्भे शान्तिपाठे व्याख्याता । तनूभिरेव एभिस्तनूमन्त्रैरेव स्थिरैरङ्गैरिति विशेष । पञ्चमाङ्गान्तर्भावात्स्तुतिमन्त्राणा- मेव उभयोपाचे व्याख्यानं तस्मादित्युपसंहरति-- तस्मा- ----

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये दुच्यते भद्रमिति । इति शब्दो व्याख्यातः । एवं तृतीयपादे तत्तत्पदव्याख्यानेन साङ्गोपासनामभिधाय तथैव चतुर्थपादो- पासनामभिधातुं तदाद्यपदं मूलमन्त्रापेक्षया नवमं च पदम् उभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नः - अथ कस्मादुच्यते मृत्यु- मृत्युमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्मात् स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः । स्वभक्तानां भज सेवायां स्वसेवका- नाम् अनन्यभावेन स्मृत एव उपासित एवं मृत्युं साक्षात्का- लप्राप्तम् अपमृत्युं च अवान्तरप्राप्तं जातकर्मणि गणितशास्त्र- निर्णीतायुः परिमाणात् तदन्तरा मृत्यु: अपमृत्युः तं च अनन्य- भावेन उपासकानाम् अप्रार्थित एव मारयति विनाशयतीत्ये- वंरूपं कवचमङ्गमुपास्यम् । तस्य सामाग्रमन्त्रेण नृसिंह- गायत्र्या नृसिंहरूपेण व्याख्यातत्वात् स्वान् तदुपासकान् स्वस्वरूपान्संपाद्य मृत्युमपमृत्युं च मारयतीत्यर्थः, 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीव:' इति मन्त्रवर्णात् । इदं प्रागुक्तं पदं मूलनृसिंहव्यूहो पास्यपरत्वेन व्याख्याय अथे- दानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्वयूद्दम् ऋचा व्याचष्टे । यो द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूह आत्मदाः आत्मानं ददातीत्यात्मदाः स्वस्वपदाता सर्वेषां देवानां स्वरूपं दत्वा धारयतीत्यर्थः । बलदा: सामर्थ्यदाता स्वोपासकानां स्वस्वरूपधारणे शक्ति

द्वितीयोपनिषत् ।

ददातीत्यर्थः । यस्य प्रशिषं मूलनृसिंहव्यूहस्य अङ्गचतुष्टय- प्रशिषं प्रकर्षेण शिष्यत इति प्रशिषं प्रोर्वरितं द्वात्रिंशद्वयूहं विश्वे देवाः सर्वे देवा उपासते उपास्तिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यस्य च्छायामृतम्, छायेति गृहनाम, छायैवामृतं छाया- मृतं महाचक्रम्, बदन्तर्भावादस्य व्यूहस्य ; यो व्यूहो मृत्यु- मृत्यु: मृत्योरपि मृत्यु:, ' मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इति श्रुतेः । कं प्रजापतिं ब्रह्मणो व्यूहम्, तदादिन्यायेन बद्धक्रमकत्वात् सर्वे संगृह्णाति देवम्, 'देवो दानाद्वा द्योतनाद्वा दीपनाद्वा ' इति यास्कवचनात् । हविषा हविष्प्रदानेन होमेन नैवेद्येन वा अर्चनेन । अत एव वक्ष्यति महाचक्रप्रकरणे - ' अनुष्टुभा होमं कुर्यात् अनुष्टुभा अर्चनम्' इति । विधेम परिचरेम । य- 'द्वा 'विधतिर्दानकर्म' इति यास्कवचनात् ब्राह्मव्यूहप्रभृति- व्यूहाय हविर्दद्मः इति विभक्तिव्यत्ययः क-शब्दे देव-शब्दे च । तस्मिन्पक्षे विधतिः परिचरणकर्मेति तत्त्वार्थः । एवं प्रा- गुक्तोपास्ये मृत्युमृत्युपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति- तस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । एवं प्रागुक्तपदं प्रागु- कोपास्ये व्याख्याय अथेदानीमुभयापेक्षया द्वितीयं दशमं च पदं व्याख्यातुं देवप्रश्नः - अथ कस्मादुच्यते नमामीति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्मात् स्वम- 1 S. U. VII. 6

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये हिनेत्यनुषङ्गः । नमामीत्यस्या आख्यातपदत्वात् अस्मदर्थ प्रत्ययार्थं विहाय प्रकृत्यर्थं व्याचष्टे । तथा च अस्य प्राक्त- सर्व पदार्थ संबन्धिनः सर्वत्रानुषङ्गः । यस्माच्छब्दोपादानात् स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः प्रकृत्यर्थेन । यस्मात् यं सर्वे देवाः प्रा- गुक्तविशेषणं मूलनृसिंहव्यूहं सर्वे पृथिव्यन्तरिक्ष ब्रह्मलोक- निवासिन: महाचक्रोपासकाश्च नमन्ति नमस्कुर्वन्ति - इति सर्वनमस्कार्यगुणविशिष्टः उपास्यः इति दर्शयति । तथा च द्विविधोपासकानां देवानामधिकारिविशेषणमाह- मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्च इति, अब्रह्मवादिन इति अन्यथा द्वैविध्यासं- भवात् । यद्वा मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनो मुक्ताश्च लीलया विग्रहं परिगृह्य नमन्तीत्यनुषङ्गः । एतदुक्तं भवति — ब्रह्मलोके स ब्रह्मा स शिवः स हरि:' इत्यादिमन्त्रवर्णोपात्तसामाङ्गनृसिं- . इगायत्र्या व्याख्यातनृसिंहव्यूहः चतुर्थकवचाङ्गाश्रयत्वेनो- पास्यः । तच्च कवचं सर्वानेतानुपास्यान्संगृह्णातीत्यङ्गचतु- शृयान्तर्गतानन्यांश्च । अत एवोक्तमस्माभिः कवचाङ्गमन्त्रा- र्थे व्याचक्षाणैः प्रपञ्चसारे - ' कवचग्रह इत्यस्माद्धातोः कवचसंभवः । हुं तेजस्तेजसा तेन गृह्यते कवचं ततः इति । एवं प्रकृत्यर्थ सहितेन च पदार्थ प्रतिपाद्य साधा- रणरूपरूपं सर्वनमस्कार्यत्वगुणमभिधाय अथेदानीं सा-

द्वितीयोपनिषत् ।

मादिम साधारणत्वेन पुनः प्रकृत्यर्थम् ऋचा व्याचष्टे- प्र नूनमिति । उक्थ्यं प्रशस्तं ब्रह्मणस्पतिः ब्रह्मणः साका- रस्य निराकारस्य च पति: उपदेशद्वारा पाता पालयिता । नूनं निश्चितं मन्त्रं सामराजं स्तुहीत्यादि य आत्मदा इत्यन्तं द्वात्रिंशद्वयूहप्रतिपादकं मन्त्रजातम् । यस्मिन्प्रा- गुते मन्त्रे इन्द्रो मित्रो वरुणोऽर्यमा देवा ओकांसि गृहा- व्युपासनाय चक्रिरे कृतवन्त इत्यर्थः । अनेनैतद्दर्शयति- यथा देवे उपास्ये गुरौ च भक्तिः तथा मन्त्रेऽपीति । तदु- तम् -' गुरौ देवे च मन्त्रे च सदृशी भक्तिरिष्यते ' इति । तत्र च मन्त्रस्य नमस्कार्यत्वश्रवणात् । एवं नमामी- येतदाख्यातपदमुक्तोपास्ये व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति- तस्मादुच्यते नमामीति । एवं नमामीति पदं प्रकृत्यर्थ- संबन्धित्वेन व्याख्याय अथेदानीमहमिति कर्तृपदं सर्व- साधारण्येन व्याख्यातुं देवप्रश्नः - अथ कस्मादुच्यते ऽहमि- ति । तत्र आख्यातोत्तमपुरुषप्रयोगादर्थादेव अहमिति प्राप्ते पुनः प्रयोगः स च कस्मादिति चोद्याभिप्रायेण । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । पञ्चाङ्गोपासनाकर्तृफलं निर्दि- श्यते तादात्म्यलक्षणम् । न च मुमुश्नोरेतदनिष्टमिति वाच्यम्, एैश्वर्ये सति एतत्फलावाप्तेः । य इह स्थातुमपेक्षते तस्य

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तादात्म्यलक्षणं सर्वैश्वर्यं ददाति देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकमिति श्रुतेः फलपदमिदं न तु उपासकपदम् । तच्च पृथक्सामाभिव्यक्तं मन्त्रेण व्याचष्टे । तच्च सर्वपदेष्वनुष- ज्यमानं सर्वपदजातं सामाभिव्यक्तमेव व्याख्यातमिति नियमं दर्शयति । तथा च प्रागुक्ता सर्वोपासना सामपूर्विकैवेति । ततश्च प्रागुक्तायामुपासनायाम् उपास्योपासकभावेन प्रवृत्त: उपासक: उपासनात: शुद्धान्त: करणः प्रत्यगात्मकतयैव उ- पास्यं साक्षात्कृत्य आह अनेन सान्ना अन्येषामुपासन- फलं दर्शयितुम् - अहमस्मि प्रागुक्तमुपास्यम् अहं भवामि प्रथमजाः पुरश्चरणोपासनायाः प्रथमोत्पन्नः । ऋतस्य सत्य- मूर्तीमूर्तस्य जगत: पूर्व स्यां देवेभ्यो अमृतस्य क्षीरस्य ना- भायि नाभ्यां यो मा ददाति स्वीकरोति धारयति वा, स इदेव इत्थमेव मा माम् अवा रक्षितवान् । तथा च अन्न- स्तावकेन मन्त्रेण सामाभिव्यक्तेन फलनिर्देशं कुर्वन श्रीरो- दार्णव संबन्धिनीयमुपासनेति दर्शयति । अहमन्नं क्षीरम उ- पाम्याधारम् अहमेव भवामि । अन्नमदन्वा योऽत्ति, तमन्नम- दन्तं देवब्राह्मणेभ्यो अन्नमदातारम् अहमद्मि अहं भक्षयामि । यद्वा अन्नमदन्तम् अन्नादनकर्तारं जीवभावापन्नं पञ्चाङ्गोपा- सनात. अद्मि भक्षयामि संसाररूपं विनाशयामीत्यर्थः । यत

• द्वितीयोपनिषत् ।

एवम्, अतोऽहं विश्वं सर्व भुवनम् अभ्यभवाम् अभिभवामि सुवर्न ज्योती: सूर्यज्योतिरिव । यद्वा सुवर्णाकारस्योपास्यस्य ज्योति : प्रकाश : अहमेव भवामीति फलनिर्देश: । इदं च फल- मनुषङ्गात् प्रतिपदं प्रतिपादं च अनुसंधेयम् । असकृत्साकारा- खण्डवाक्यार्थोपदेशे हि दायें स्यात् तत्त्वमसीति नवकृत्व उपदेशवत् । एवं साकारनिष्ठस्य यद्यन्तः करणं शुद्धं ततोऽपि इदमेव फलं व्याख्यातम् । अत एव नोत्तरोपसंहारः प्राक्त- नवन् तस्मादुच्यत इति, उपासनाभ्यासादद्वैतापत्तेः ; 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' इति श्रुतेः । एत- त्सर्वे सामाङ्गप्रणवेन हृदयमन्त्रव्याख्यानावसरे स्पष्टीक्रि- यते । य उपासकः एवं प्रागुक्तमुपास्यम् अहं ग्रहोपास- नया अधिकारतरतमभावाद्वा उपास्योपासकभावेन वा वेद उपास्ते । इति-शब्द: प्रागुक्तसफलोपासनसमाप्तिं दर्शयति । उपनिषदिति उपनिषच्छब्दो व्याख्यातः । इदं च सामा- धीतं नैवेद्ये विनियुक्तं तच्च आनुष्टुभं द्रष्टव्यम् । न तु षट्स्वरं साङ्गं वा, यतः प्रथमोपनिषदि यच्छब्दस्य तृतीय- व्याख्यानावसरे तथैव व्याख्यातत्वात् । आनुष्टुभं च अनु- ह्रुप्स्वराभ्यां गेयम् । तौ च प्रथमोत्तमौ तथा च अनुष्टुभा भूतोत्पत्तिव्याख्यानावसरे साक्षित्वेनोद्भावितायाम् ऋचि 'त- '

6

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये स्यैषा भवति' इत्यत्र 'अनुष्टुप् प्रथमा भवति अनुष्टुबुत्तमा भव- ति' इति प्रथमोत्तमयोः स्वरयोः अनुष्टुप्शब्देन व्याख्यातत्वात्, 1 वाग्वा अनुष्टुप्' इति गीतिमात्रेऽपि वाक्शब्दस्य प्रयुक्तत्वात्, 'सैषा वाग्वनस्पतिषु वदति या दुन्दुभौ या ऋणवे या वीणा- याम्' इति श्रुतेः । वाचैव प्रयन्ति गीत्यैव प्रयन्ति प्रथमस्वरेण गायन्ति वाचैवोद्यन्ति गीत्यैवोत्तमस्वरेण गायन्त्यक्षराणी- त्यर्थः । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुवित्यनुष्टुप्छन्द इति । ततश्च अस्मिन्प्रकरणे अनुष्टुपशब्देन त्रयोऽर्था उच्यन्ते— कचित्प्रथमोत्तमौ स्वरौ कचिद्गीतिः कचिच्छन्द इति यथा- योग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्सामोद्धार इति रहस्यमिति ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयो- पनिषद्भाष्यम् तृतीयोपनिषत्

तृतीयोपनिषत् ॥ ԻՐ ए वं द्वितीयोपनिषदि साङ्गां सफला- मुपासनामभिधाय अथेदानीं तस्या: शक्तिबीज निर्णयपूर्वकत्वात् तन्निर्ण- यार्थ तृतीयोपनिषदारभ्यते प्रश्नोत्त- राख्यायिकया । नन्वेवं तर्हि इयं 'पूर्वमेव आरब्धव्या, एतत्पूर्वकत्वात्प्रागुक्ताया उपासनायाः । सत्यम । शक्तिबीजद्वयस्य संपुटीकरणेन विवक्षितत्वात् अ- र्थात्प्राक्प्राप्तस्यार्थस्य पश्चात्संकीर्तने संपुटीकरणं स्यात्; अ- न्यथा अर्थानुसारेण संकीर्तने पूर्वमेव द्वयं स्यात्, नोपरिष्टा- तू — इति संपुटीकरणासंभवादिति पाठत उपासनाया ऊर्ध्व संबन्धः शक्तिबीजस्य, अर्थाख्येन प्रमाणेन प्राक्संबन्धः । न हि अनवधृतशक्तिकस्य उपासनस्य उपास्याकारावधृतिः । तथा हि कथमम्यायमाकार इति पर्यनुयुक्ते, स्वसामर्थ्यादिति

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये वाच्यम् । ततश्च सामर्थ्यावधारणपूर्वकमेव उपास्याकाराव- धारणमिति अर्थात्प्राक्संबन्ध:, पाठश्च अनन्तरमिति कथं - संपुटीकरणं स्यादिति प्रजापतेर्हृदयम् । किंच उपासना- नन्तरं पठितापि इयमुपनिषत् शक्तिबीजनिर्णयात्मिका तत्र तत्र पदपादसाङ्गोपासनावतरणे 'यस्मात्स्वमहिना' 'यः स्वनहिना' इति वीप्साशब्देन च अपकृष्टा सती पूर्व संबन्धं लभते - महोपनिषदपकर्षणवत् । अतश्च आरम्भणीयेति सिद्धम् । देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य शक्तिं बीजं च नो ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजा- पतिर्माया वा एषा नारसिंही सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिदं संह- रति तस्मान्मायामेनां शक्तिं विद्याद्य एतां मायां शक्तिं वेद म पाप्मानं त- रति स संसारं तरति स मृत्युं तरति सोऽमृतत्वं च गच्छति महतीं श्रियमनु- ते मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो हस्वा वा दी

तृतीयोपनिषत् । र्घा वा प्लुता वेति । यदि हस्वा भवति सर्व पाप्मानं दहत्यमृतत्वं च गच्छति यदि दीर्घा भवति महतीं श्रियमाप्नुया- दमृतत्वं च गच्छति यदि प्लुता भवति ज्ञानवान्भवत्यमृतत्वं च गच्छति तदेत- दृषिणोक्तं निदर्शनम् - सई पाहि य ऋजीषी तरुत्रः श्रियं लक्ष्मीमौपलाम- म्बिकां गां षष्ठीं च यामिन्द्रसेनेत्युत आहुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनिं सरूपां तामि- हायुषे शरणं प्रपद्ये । सर्वेषां वा एतद्भू- तानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा हवा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते । आकाशादेव जातानि जीवन्त्याकाशं प्र- यन्त्यभिसंविशन्ति तस्मादाकाशं बीजं विद्यात्तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् - ह५- सः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषद- तिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमस-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये दब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहत् । य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ १ ॥ इति तृतीयोपनिषत् ॥ देवा ह वै इत्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टा- र्थम् । मायाविपुरुषाधीना मायेत्युच्यते । लोके हि माया प्रसारकमायाव्यधीना दृष्टा । वै प्रसिद्धम् । एषा नारसिंही नृसिहाधीना । यस्मादियं नृसिंहाकारब्रह्माधीना सती सर्व- मिदं सृजतीत्यादि संहरतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । जगज्जन्म- स्थितिलयकारणत्वम् एतदधीनम्, शुद्धस्य ब्रह्मणोऽकारण- त्वात् । यस्मादेवं तस्मान्मायामेतां शक्तिं विद्यात् नृसिंहां- धीनामुपासीत । य एतां मायां शक्तिं वेद उपास्ते । तदु- पासनाफलमाह- - स पाप्मानमित्याद्यश्नुत इत्यन्तं स्पष्टार्थम् । मीमांसन्ते विचारयन्ति ब्रह्मवादिनः -- star वा दीर्घा वा प्लुता वा इति । सामान्तर्भावात्प्लुतैवेति प्राप्ते स्वदी- र्षयोः फलविशेषसंबन्धार्थमियं मीमांसा ; तामाह । यदि स्वेत्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । इस्वदीर्घप्लुतसंबन्धः सव्यञ्जनस्य स्वरस्य, उत साकाराख्यं व्यजनं विहाय स्वरस्य संबन्ध इति संदेह: । एतस्मिन्संदेहे निर्णयाय एतद्व-

तृतीयोपनिषत् ।

क्ष्यमाणं निदर्शनमुदाहरणम् ऋषिणोक्तं सर्वमिति । साकार- व्यञ्जनात् पृथक्करणं सबिन्दुकस्य स्वरस्य । अत: सबिन्दु के स्वरे स्वादिसंबन्धो मायाबुद्धयोपासनं च । सईमिति समासः सकारश्च ई च सईम् । तस्याः संबोधने ईमिति निपात- त्वाददोष: । हे सई सबिन्दुकस्वर त्वदालम्बनेन एता. वक्ष्यमाणाः शक्ती: उपासिताः पाहि रक्ष । यद्वा स इति व्यस्तं यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । य ऋजीषी ऋजुभावेच्छुः तरुत्र: तरणशील., स ईं शक्तिं सबिन्दुकं स्वरं श्रियादि- बुद्ध्योपासितं पा: पालितवान् । पा पालने । पालकाधीन - * त्वात्पालनीयशक्तेः । हीति निश्चितम् । सबिन्दुकस्वराल- म्बनत्वेनोपास्याः तव व्यूहसंबन्धिनी: शक्तीराह - श्रियं विष्णुशक्ति पाः पालितवान् । यद्वा पाहि । एवमुत्तरत्रापि द्विधा संबन्ध: । लक्ष्मीं नृसिंहशक्तिम् औपलामम्बिकां गौरी महेश्वरशक्तिम्, गां सरस्वतीं ब्रह्मशक्तिम्, षष्ठीं च म्कन्दशक्तिम्, यामिन्द्रसेनेत्याहुः तामिन्द्रशक्तिमिन्द्राणीम, विद्याम् ईश्वरशक्तिम्, ब्रह्मयोनिं ब्रह्मावाप्यै कारणभूतां सरूपां साकारां तां तां शक्तिम् इह सबिन्दुके स्वरे आयुषे उपा- सनानुकूलायुरभिवर्धनाय शरणं प्रविशामि । एवं शक्त्यक्षर- निर्णयं तदाश्रितां सप्तविधशक्त्युपासनां दीर्घादिमात्रोपास- :

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्वाप्ये 1 नां सफलामभिधाय अथेदानीं बीजाक्षरनिर्णयं तदाश्रितां सफलां च उपासनाम् अभिधातुं तन्निर्णयमाह -- सर्वेषां वा इत्याद्यभिसंविशन्तीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । आकाशशब्दो हकारं वक्ति । सर्वागमशास्त्रप्रसिद्धे. आगमरूपोपनिषत्प्रसि- द्धेश्च । यस्मादेवं तस्मादाकाशशब्दवाच्यं हकारं बीजं वि- द्यात् । बीजं निदानं मूलकारणं तद्बुद्धयोपासीत तद्वाचकं वा निपातरूपेण । स च अयं वाच्यवाचक संबन्धो लोके- ऽप्रसिद्ध इति मन्त्रागमशास्त्रैकगम्यम् । एवं शक्त्यक्षरमपि शक्तिवाचकत्वाच्छक्तिः तद्बुद्धयोपास्यत्वाद्वा । शक्तिबीजयो- स्तद्बुद्धयोपास्यत्वं तद्वाचकत्वादेवेति रहस्यम् । यथा प्रणवा- क्षरं ब्रह्मवाचकत्वाद्ब्रह्मबुद्धयोपास्यमभूत तद्वच्छक्तिबीजम ; तच्च सस्वरं व्यञ्जनमात्रं वेति संदेह:, तद्वयावृत्यर्थमाह- तदेतत् ऋषिणोक्तं निदर्शनम् । तञ्चोक्तार्थम् । हंसः परमात्मा । दं मूलकारणं सद्वृहत् । यद्वा सकारेण संबद्धमजपागायत्री- रूपेण वर्तमानं नासिकापुटाभ्यां निःसृतं ब्राह्मणस्त्रीशूद्राद्य- धिकारतया वर्तमानं संकल्पादेव फलदं परमात्मवाचकं स इति । हंस: परमात्मा वक्ष्यमाणं सर्वमभूदिति वाक्यशेषः । शुचौ बुद्धौ सीदतीति शुचिषत् । हंस एव वसुः देवः । स एवान्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसन् । बृहत् बृंहणत्वादन्तरिक्षा-

तृतीयोपनिषत् ।

श्रितो देवः स एव होता । वेदिषत् वेद्यां सीदतीति वेदिषत् । स एवातिथिः दुरोणसत् दुरोण इति गृहनाम दुर्वा भवन्ति दुस्तर्णः तस्मिन्सीदतीति दुरोणसत् । स एव नरि जीवे सीदतीति नृषत्, 'य आत्मनि तिष्ठन् ' इति श्रुते: । वरसत वरे वरिष्ठे स्थाने सीदतीति वरसत् । स एव ऋतेन सत्येन सीदतीति ऋतसत् । स एव व्योम्नि हृदयाकाशे उप- लभ्यतया सीदतीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु क्षीरोदार्णवे उपास्यतया जात इत्यब्जा: । गोषु वा उपास्यतया प्रतिपाद्यत्वे- न जात इति गोजा: 'ऋतं सत्यम्' इति मन्त्रवर्णादुपा- स्यतया जात इति ऋतजाः । अद्रौ मेघे जात इत्यद्रिजा: । छन्दसि जनिरय सुबन्तप्रयोगे सकारान्तो दृष्ट इति सोपपदो विसर्गान्तो दीर्घश्च सुतेजा: इतिवत् । एवं परमात्मैव बृहन्म- हानिति । ऋतं सत्यं ज्ञेयमिति शेषः । य उपासकः एवं पर- मात्मतत्त्वं बीजाक्षरवाच्यं तद्बुद्ध्या च उपास्यं वेद जानाति । इति-शब्द: शक्तिबीजनिर्णयसमाप्तिं द्योतयति । यद्वा इति इत्येवं निपातानामनेकार्थत्वात् इत्येवं महोपनिषत् इति महोपनिषदि पठितानां मन्त्राणाम् एव शब्दात् एतदेव शक्तिबीजं संबध्नाति । ततश्च मूलमन्त्रे षष्ठपदे यक्षरे नृकारं सकारं विहाय शिष्टमक्षरद्वयं यथापठितं शक्तिबीजं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये द्रष्टव्यं सामर्थ्यात् । परमात्मवाचकमाथर्वणचि द्वितीयं हंसचि प्रथमं यत्पठितं तदित्येवं स्तुतिमन्त्रेषु सर्वेषु चतुर्थ- पादे नृकारं सकारं विहाय यच्छिष्टमक्षरद्वयं यथापठितं तच्छक्तिबीजमिति तत्त्वं रहस्यं च इति शक्तिबीजाक्षर- निर्णयः ॥ इति श्रीमत्परमह सपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयो- पनिषद्भाष्यम् चतुर्थोपनिषत् S. U. VII. 7

चतुर्थोपनिषत् ॥ वं तावच्छक्तिबीजसंपुटितां साङ्गां नृसिहब्रह्मोपासनामभिधाय अथेदानीं तदङ्गहृदयादिमन्त्रव्याख्यानाय यथा- संख्यं सामाङ्गमूलमन्त्राङ्गमन्त्रोपनि- षत् प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकया चतुर्थी आरभ्यते । ननु यदि मूलमन्त्राङ्ग- मन्त्रव्याख्यानाय उपनिषदियं प्रस्तुता, तर्हि तदङ्गव्याख्या- 'वसरे अस्या: प्रस्ताव: स्यान्; न त्विदानीं प्रस्तावो युक्तः । किं च मूलमन्त्रपदव्याख्यानावसरे तदुपासनायाः कृत्स्नाया एव उक्तत्वात् अन्ते तत्फलस्य च उक्तत्वात् किमपरमव- शिष्टम्, यदर्थमियमुपनिषदारभ्यते - अत्रोच्यते । सत्यम् । तदङ्गव्याख्यानावसरे पञ्चमाङ्गन्यासे च 'प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति' इति वचनात् मूलमन्त्राक्षराणां यथापठि- तानां व्यत्यासे कृते मूलमन्त्रतत्पदापरिज्ञाने प्राप्ते तत्प- रिज्ञानस्यैवान्तरङ्गत्वात् तदर्थे पदोद्धार प्रस्तुत: तदन- 6

नृसिह पूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये . 1 न्तरं तदर्थज्ञाने प्रस्तुते शक्तिबीजनिर्णय: प्रस्तुत: ; इत्येवं पञ्चमाङ्गन्यासपदोद्धारतदर्थशक्तिबीजनिर्णयानाम् अन्योन्यं बद्धक्रमकत्वादन्तरङ्गत्वाश्च तदन्तराले प्रवेशो अस्य अयुक्त इति इयमुपनिषत् शक्तिबीजनिर्णयानन्तरं पठिता । यथा गुरुमते अधिकार लक्षणं मध्ये एव पठितम्, तथा इय- मुपनिषन उपरिष्टान्महाचक्रोपासना फलकथनयोर्बद्धक्रमक- त्वात् तदन्तराले प्रवेशमलभमाना मध्यस्थैव शोभते । किं च सामाङ्गप्रणवेन शक्तिबीजाक्षर मिश्रितेन हृदयाङ्गमन्त्रो व्या- ख्येय इति न तदङ्गन्यासावसरे अस्या: प्रवेशो युक्तः, तदानीं शक्तिबीजाक्षरस्याप्रस्तुतत्वे नाशक्यत्वान्मिश्रणम्य । तस्माच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरम् अस्या आरम्भो युक्तः । यदुक्तं कृत्स्नविद्याभिधानात्किमवशिष्टमिति, तन्न । अत्रत्य- मेवानागतावेक्षणन्यायेन व्याख्यातृभिरेव तत्वोपसंहृतम, न तु तवत्यं शब्दोपात्तमिति । यदुक्तमन्ते फलस्य च उक्तत्वात्कि शिष्टमिति तदुक्तमेव प्राक्तनन्यायेन कृत्स्नत्वाद्विद्याया: । तस्मात्सूक्तं शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भ: शोभत इति ॥ " देवा ह वै प्रजापतिमन्ब्रुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रान्नो ब्रू- ।

चतुर्थोपनिषत् ।

हि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः प्रणवं सावित्रीं यजुर्लक्ष्मी नृसिंहगाय- त्रीमित्यङ्गानि जानीयाद्यो जानीते सो- ऽमृतत्वं च गच्छति । ओमित्येतदक्षर- मिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भव- द्भविष्यदिति सर्वमोंकार एव यच्चान्यत्रि- कालातीतं नदयोंकार एव सर्व ह्येनहू- ह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पा- जागरितस्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एको- नविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः स्वप्नस्थानोऽन्तः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एको- नविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वि- तीय: पादो यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुसं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवान- न्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुग्वः प्राज्ञस्तृ- तीय: पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषो-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये ऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां न बहिः प्रज्ञं नान्तः प्रज्ञं नो- भयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमह- ष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमलिङ्गमचि- न्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चो- पशमं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥ देवा ह वा इत्यादि नारसिंहस्य इत्यन्तं स्पष्टार्थम । अङ्गम- न्त्रान्नो ब्रूहि भगव इति । वेदे रुकारादेशान्तो भगवच्छब्द इति संबोधनं भगव इति । अङ्गेषु हृदयाद्यङ्गेषु व्याख्येयेषु तद्व्याख्यानमन्त्राः अङ्गमन्त्रा:, यद्वा अङ्गानि च मन्त्राश्च अ- ङ्गमन्त्राः इत्युभयथापि समास उक्तः, किं तु उभयथाप्येषां मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसंबन्ध: संख्यातः स्थानाच्च सामर्थ्याच्च प्रतीत नूनं न निवारयितुं शक्यते । स होवाच प्रजापति - रित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । येनैव क्रमेणाङ्गानामुद्देश : कृत:, तेनैव क्रमेण तद्व्याख्यामाह - ओमित्येतदक्षरमिति । कथं पुनरोंकारनिर्णयः साकारात्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायत्वं प्रति- पद्यत इति । उच्यते— ' ओमित्येतदालम्बनम् ' ' एतद्वै

चतुर्थोपनिषत् ।

" सत्यकाम परं चापरं च यदोंकारः ' ' ओमित्यात्मानं युञ्जीत 'ओमिति ब्रह्म' ' ओंकार एवेदं सर्वम्' इत्यादिश्रुतिभ्यो रज्ज्वादिवि सर्पादिविकल्पस्य अद्वयात्मा परमार्थः सन् प्राणादिविकल्पास्पदो यथा, तथा सर्वो वाक्प्रपञ्चः प्राणा- द्यात्मविषय: ओंकार एव । स च आनुष्टुबङ्गं सत्त्वात्मस्व- रूपमेव, तदभिधायकत्वात् । ओंकारविकारशब्दाभिधेयश्च सर्वः प्राणादि: आत्मविकल्पः अभिधानव्यतिरेकेण नास्ति, 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् ' ' तस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्व सितम् ' ' सर्व हीदं नामनि' इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अत आह—- ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थजातम् अभिधानाभिधेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरे- कान् अभिधानभेदस्य ओंकाराव्यतिरेकात् ओंकार एव इदं सर्वम् । परं च ब्रह्म अभिधानाभिधेयोपायपूर्वक मवगम्यत इति ओंकार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्याक्षरस्य ओमि- त्येतस्य उपव्याख्यानं ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वात् ब्रह्मसमीप - तया विस्पष्टम् आख्यानं प्रकटकथनम् उपव्याख्यानं प्रस्तुतं जानीयादिति शेषः । न त्वनुषङ्गः, ' व्यवायान्नानुषज्यते इति न्यायात् । भूतं भवद्भविष्यदिति कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्, तत् ओंकार एव, उक्तन्यायतः । यश्चान्यत् त्रिकाला- ,

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये . ती कार्याधिगम्यं कालत्रयापरिच्छेद्यम् अव्याकृतादि तद- प्योंकार एव - इति अभिधानाभिधेययोरेकत्वे अभिधान- प्राधान्येन निर्देश: कृत: ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि । अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभिधेयप्राधान्येन निर्देश: अभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । इतरथा हि अभि- धानतन्त्रा अभिधेयप्रतिपत्तिः इति अभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्यात् । एकत्वप्रतिपत्तेश्च प्रयोजनमभि- धानाभिधेययोः एकेनैव प्रयत्नेन प्रविलापयन् तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यते इति । तथा च वक्ष्यति -- पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । तदाह । सर्वे हि एतद्ब्रह्म, सर्व यदुक्तमोकारमात्रम् एतद्ब्रह्म । तच ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति-- अयमात्मा ब्रह्मेति अथमिति चतुष्पात्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मानं प्रत्य- क्षतया अभिनयेन निर्दिशति - सोऽयमात्मेति । सोऽय- मात्मा ओंकाराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितः चतुष्पात् कार्षापणवत् । न गौरिव चतुष्पात् । त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वप्रविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पादशब्दः ; तुरीयस्य तु पद्यत इति कर्मसाधन: पाद- शब्दः । कथं चतुष्पादित्यत्र आह- जागरितं स्थान- i

चतुर्थोपनिषत् ।

मस्येति जागरितस्थान: । बहिः प्रज्ञः स्वात्मव्यतिरिक्ते वि- षये प्रज्ञा यस्य सः बहिः प्रज्ञ, बहिर्विषये यम्य प्रज्ञा वि- द्याकृता अवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गः सप्तशक्तयः अङ्गे हृद्याख्ये यम्य स तथोक्त:, विष्णुशक्तीनां विष्णुव- क्षःस्थलाश्रयत्वप्रसिद्धेः । ' विष्णोर्वक्षःस्थलाश्रया' इति स्मृते:, ' विष्णोर्वक्षःस्थले स्थिताम्' इति च, ' करद्वयस्थप्रविकासि- पङ्कजां वक्ष:स्थलेन श्रियमुद्वहन्विभु' इति च । तथा एकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रापेक्षया एकोनविंशतितममक्षरं बीजं मुखं यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्य स तथोक्तः । त नाभेरूर्ध्व मूर्धतः प्राक् हृदयाख्यम् अङ्गम, अत उपास्योपा- सकयोरैक्ये भेदे वा हृदयाङ्गन्यासादिकमविरुद्धम् । न- • न्वेवं सप्तान्यङ्गानि मूधैव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्य स तथोक्तः । तथा एकोनविंशतिर्मुखानि अस्य बुद्धीन्द्रिय- कर्मेन्द्रियाणि वायवश्च प्राणादयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकार- श्चित्तमिति मुखानीव तानि उपलब्धिद्वारत्वादित्येवं यथा- संख्यं विरादिरण्यगर्भपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनि- पत्प्रणवविद्यायां व्याख्यातम्, तथा अत्रापि कस्मान्न व्या- ख्यायते ? उच्यते — अत्र अस्य अपरविद्याप्रकरणाश्रितत्वात् प्रणवविद्यायां तथाङ्गत्वेन च विनियोगात् प्रणवं तत्साम्नोऽङ्गं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये जानीयादिति तथा शक्तिबीजनिर्णयानन्तरम् अस्याङ्गस्य पाठात् । माण्डूक्ये प्रणवविद्यायामनारभ्य अधीतत्वात् प्राधा- न्यम् अङ्गत्वेन विनियोगाभावाच्च तथा तत्र शक्तिबीजयोरप्र- स्तुतत्वाच्च विद्याभेदाच्च तथा व्याख्यानभेदेनार्थभेदात् पृथ- गर्थप्रतीतिर्व्यायसी । ननु उभयत्राप्यन्यूनानतिरिक्तपाठप्र- त्यभिज्ञानेन विद्यैक्यान् अङ्गविद्याया उत्कर्ष: प्रधानवि- द्याया अङ्गविद्याप्रवेशः । अत्रोच्यते-- ' अन्यथात्वं शब्दा- दिति चेन् न अविशेषात्' इति न्यायेन विद्याभेदस्यैव युक्त- त्वात् आभ्युदयिककाम्येष्टिवाक्यवत् । ननु भेदेऽपि प्रधान- विद्याया एव अङ्गत्वेन विनियोगोऽस्तु, प्रत्यभिज्ञानाश्च विद्य क्यमिति, तन्न प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम्' इति न्यायेन नैयमिकानिहोत्रकौण्डपायिनामयनाग्निहोत्रवत् भे. दस्यैव युक्तत्वात् । कि च उभयत्रापि बहुतरपाठसाम्येऽपि कचित्पाठभेदोऽपि दृश्यते । तुरीयमात्रानिरूपणावसरे ' एषो- ऽन्तर्याम्येष ईशान एष प्रभुः इति माण्डूक्ये पाठ । तापनीये तु 'एषोऽन्तर्याम्येष योनि:' इति ईशानप्रभुपद- द्वयं विहाय पाठ: । तस्माद्भिन्नत्वात् यद्यत्र योग्यं प्रस्तुतं च, तत् तथा व्याख्येयम् । तथा स्थूलभुक् स्थूलां पृथिवीं हृदयाङ्गान्तर्गतां भुङ्के सेवते इति स्थूलभुक् वि- '

• चतुर्थोपनिषत् ।

श्वेषां नराणां स्वस्मिन्नेव अनेकधानयनात् विश्वानरः विश्वानर एव वैश्वानरः । ननु यथा माण्डूक्ये वैश्वा- नरशब्दसामर्थ्यात् सप्ताङ्गै कोनविंशतिमुखपदद्वयं यथासंख्यं विराड्ढरण्यगर्भपरत्वेन व्याख्यातम्, तथात्वापि वैश्वानर- शब्दसामर्थ्यात् उभयपरत्वेन व्याख्यायतां किमिति शक्ति- बीजपरत्वेन, प्रकरणसंनिधेर्वाक्य संनिधेर्बलीयस्त्वात् । स- त्यम् । यद्यत्र वैश्वानरशब्दो वैश्वानरविद्यापरत्वेनैव वर्तेत, तर्हि एवं स्यात्; न त्वेतत्स्यान्, यौगिक्या वृत्त्या अन्यप- रत्वेन व्याख्यातत्वात् । किं च तत्र तत्र विधेयार्थभेदेन वाक्यभेदात् वाक्यसंनिधिर्न निश्चितः । अतः उभयत्रापि प्रक- रणसंनिधेरविशिष्टत्वान् प्राग्व्याख्यैव ज्यायसी । प्रथमः पादः तत्र अकारोकारमकाराश्रितत्वेन तद्वाचकत्वेन वा एवंविध- विशिष्टबुद्धयुत्पत्तिरिति प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तर- पादाधिगमस्येति प्राथम्यम् । ननु अयमात्मा ब्रह्म इति प्रत्य- गात्मनोऽस्य चतुष्पात्त्वे प्रकृते कथं शक्तिबीजयोरङ्गमुख- त्वकीर्तनमिति । नैष दोष:, उपास्योपासकयोरभेदस्यात्र विवक्षितत्वात् । एवं च सति नृसिंह ब्रह्माद्वैतसिद्धि । सर्व- भूतस्थच आत्मा एको दृष्ट स्यात् सर्वभूतानि च आ- त्मनि । 'यस्तु सर्वाणि भूतानि' इत्यादिश्रुत्यर्थश्च एवमुपसंह- "

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये तश्च स्यात् । अन्यथा परिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्या- दिभिरिव दृष्टः स्यात् । इष्यते च सर्वोपनिषदां सर्वात्मैकत्व- प्रतिपादकत्वम् । अतो युक्तमेव अस्योपासकस्य आत्मन: उपा- स्येन आत्मना एकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनं मुखवचनं च । स्वप्नं स्थानमस्य तैजसस्य स स्वप्नस्थानः । जाग्रत्प्रज्ञा अनेकसा- धना बहिर्विषयेव भासमाना मनसः स्पन्दमाना सती तथा- भूतसंम्कारं मनस्याधत्ते । तन्मनः तथा संस्कृतं विचित्र इव पटो बाह्यसाधनानपेक्षम् अविद्याकर्मभ्यां प्रेर्यमाणं जाग्र- द्वदवभासते । तथा च उक्तम् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रा - मपादाय इत्यादि । परे देवे मनस्येकी भवति इति प्रस्तुत्य अत्रैष देव. स्वप्ने महिमानमनुभवति इत्याथर्वणे। इन्द्रि यापेक्षया अन्त स्थत्वान्मनसः तद्वासनारूपान्तर्लब्धा स्वप्ने प्रज्ञा येन इति अन्त.प्रज्ञः । तैजसः विषयशून्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशरूपायां विषयित्वेन भवतीति तैजसः । विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञाया: स्थूलाया भोग्यत्वम् । इह पुन: केवला वासनामात्रा प्रस्फुटप्रज्ञा भोग्येति प्रविविक्तो भोग इत्युकारमिश्रणं शक्तिबीजयोः । समानमन्यत् । द्वि- तोय: पादस्तैजमस्त्रिष्वपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते-यत्र सुप्तो

चतुर्थोपनिषत्

न कंचनेत्यादि । न हि सुषुप्ते पूर्वयोरिव अन्यथाग्रहणल- क्षणं स्वप्नदर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते । तदेतत्सुषुतं स्थानमस्येति सुषुप्तस्थान: स्थानद्वय प्रविभक्तमनस्पन्दितं द्वै- तजातम् । तद्यथा रूपापरिज्ञानेन अविवेकापन्नं नैशतमां- ग्रस्तमिवाहः स्फुटप्रपञ्चम् एकीभूतमुच्यते । अत एव स्वप्न- जाग्रन्मन: स्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीवेयमवस्था वि वेकरूपत्वात्प्रज्ञानघन उच्यते । यथा रात्रौ नैशेन तमसा अविभज्यमानं सर्व घनमिव तद्वत् प्रज्ञानघन । एव-शब्दान् जात्यन्तरं नास्तीत्यर्थः । मनसो विषयविषय्याकारस्पन्द- नायासदुःखाभावात् आनन्दमयः आनन्दप्रायः न आनन्द एव, अनात्यन्तिकत्वात् - यथा लोके निरायासस्थितौ मु- ख्यानन्दभुगुच्यते, ' एष परमानन्द:' इति श्रुतेः । स्वप्ना- दिप्रतिबोधे चेतः प्रति द्वारीभूतत्वात् चेतोमुखः बोधलक्षणं वा चेतो मुखं द्वारमस्य स्वप्नाद्यागमनं प्रति इति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ञातृत्वात् सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेति प्राज्ञेः । सुप्तो हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते । अथवा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासा- धारणं रूपमिति प्राज्ञः इतरयोर्विशिष्टमपि ज्ञानमस्ति मोऽयं प्राज्ञः तृतीयः पादः । एष हि स्वरूपावस्थः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्य ईशिता नैतस्माज्जात्यन्तरभूते अन्ये-

नृसिंह पूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये षामित्र ' प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' इति श्रुतेः । अत एव हि सर्वेश्वरः । अत एव हि सर्वभेदावस्थाज्ञाता इत्येष सर्वज्ञ एषः अन्तर्यामी अन्तस्तनु प्रविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्ता- प्येष एव । अत एव यथोक्तं सभेदं जाग्रत्प्रसूयत इत्येष यो- निः । अत एव प्रभवश्चाप्ययश्च प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् एष एव एतावान् उभयत्रापि समानः पाठः । अत ऊर्ध्वं माण्डू - क्ये उक्ते एवार्थे श्लोकान्पठित्वा तुरीयः पादः, एतस्मिंस्ताप- नये तु तान्विहाय तुरीयः पादः । तस्मिन्नपि कियान्पाठभे- दस्तद्व्याख्यानावसरे दर्शित एव तत्रोपयोगी लोक: पठ्यते- 'दक्षिणाभिमुखे विश्वो मनम्यन्तस्तु तैजम. । आकाशे च हृदि प्राज्ञविधा देहे व्यवस्थित:' । जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां त्रयाणामनुभवप्रदर्शनार्थे श्लोक । दक्षिणम मुखं यम्य स तथोक्तः तस्मिन्सर्वेषु करणेषु अविशेषेऽपि दक्षिणे अक्षिण्युपलब्धिपाटवदर्शनात् तत्र विशेषनिर्देशे वि श्वस्य दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमीलिताक्षः तदेव स्मरन् मनसि अन्त: स्वप्ने इव वासनारूपमभिव्यक्तं पश्यति यथा अत्र, तथा स्वप्ने; अतः मनस्यन्तस्तु तैजसो विश्व एव आ- काशो बाह्यादिस्मरणव्यापारोपरमे प्राज्ञः एकीभूतो घन- प्रज्ञ एव भवति, मनोव्यापाराभावात् । दर्शनस्मरणे

चतुर्थोपनिषत् । ,

मनःस्पन्दितं तदभावे हृद्येवाविशेषेण प्राणात्मना अवस्था- नात्प्राणः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृते' इति श्रुतेः । तैजसः हिरण्यगर्भः, मनस्यवस्थितत्वात् । लिङ्गं मनः, 6 यत्र मनो- मयोऽयं पुरुष:' इत्यादिश्रुते: । ननु व्याकृतः प्राणः सुषुप्रे तदात्मकानि कारणानि भवन्ति कथमव्याकृतता । नैष दोष:, अव्याकृतस्य देशकालविशेषाभावात् । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य, तथापि पिण्डपरिच्छिन्नविशेषाभि- माननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव प्राणपरिच्छिन्ना- भिमानवतां यथा प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणे अ- व्याकृतता, तथा प्राणाभिमानिनोऽपि अविशेषापन्नत्वान् अव्याकृतता, समाना । प्रणवबीजात्मकत्वं च तदध्यक्षश्च .एको व्याकृतावस्थः परिच्छिन्नाभिमानाध्यक्षाणां च तेनै- कत्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणम् एकीभूतः प्रज्ञानघन: इत्याद्युप- पन्नम् । तस्मिन्नुक्तहेतुत्वात् प्राणशब्दत्वमव्याकृतस्य, प्राण- बन्धनं हि सोम्य मनः इति श्रुतेः । एवं तावत्प्रभवा- प्ययौ हि भूतानामित्यनेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दर्शितम् । तथा माण्डूक्यश्लोके जागरितावस्थायामेवा- वस्थात्रयमुक्तं तस्यामेवावस्थायां तत्रैविध्ये मनोव्यापारं व्यावृत्य प्रागुक्तोपास्ये मनोव्यापारं प्रवर्तयितुम् उपास्य-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये स्वरूपमाह- न बहि. प्रज्ञमिति । बहिर्विषयव्यापारोपरमात् जागरितावस्थाप्रतिषेधान्मनसो हि स्वस्मिन्व्यापारेणान्तः प्र- ---- -नान्त:- ज्ञत्वे तैजसत्वे च प्रत्यगात्मन. प्राप्ते, तन्निषेधति- प्रज्ञमिति । उभयत्र व्यापारप्रतिषेधेन तदन्तरालव्यापारे प्राप्ते, तं निषेधति -- नोभयत. प्रज्ञमिति । जाग्रत्स्वप्नान्तराले मनो व्यावृत्त प्रज्ञार्थं न कुर्यादित्यर्थः । अन्तरालव्यापार- प्रतिषेधेन उभयत्र युगपत्प्रज्ञार्थ व्यापारे प्राप्तं तं निषे- धति न प्रज्ञमिति । एवं सर्वतो मनोव्यापारप्रतिषेधान् अव्याकृत मन: अविद्यमानम् असदिव तिष्ठेत तत्प्रतिषेध- ति नाप्रज्ञमिति । तत्स्थितिप्रतिषेधात् अज्ञानसाक्षिके स्वप्ने प्राप्ते, तं निषेधति- न प्रज्ञानघनमिति । अथ षट्त्र- तिषेधैः प्रणवविद्याङ्गभूतैः उपास्यप्रतिकूलं प्रतिषिध्य व्यावृत्य यदुपास्ये मनोऽव्यावृत्तं कार्यं तदुपास्यं वस्तु निर्दिशति — अदृष्टमिति । न हि ईदृशमुपाम्यं कचिद्दृष्टं पुरुषाकारमेव वा तिर्यगाकारमेव वा यथा गोपालकूर्मादि । तत्तु उभयरूपं नृसिंहात्मकं त्रिनेत्रं पिनाकहस्तमिति । अत एव अव्यवहा - र्यम् । अत एव अलक्षणमिति । न लक्षणं लिङ्गं विद्यते यस्य तदलक्षणम् । अत एव अचिन्त्यम् अनुमानेन तर्केण वा । अत एव अव्यपदेश्यं नियताकारोपास्यप्रतिपादकैः

चतुर्थोपनिषत् ।

शब्दैः । अत एव एकात्मप्रत्ययसारम् एकस्मिन्सर्वेषा- मात्मनां प्रत्ययः एकात्मप्रत्ययः स एव सारं यस्य तत् तथोक्तम् । अथवा एक एव आत्मा उपास्योपासकयोः इत्येवं 1 प्रत्ययः । शेषं पूर्ववत् । अत एव प्रपञ्चोपशमं प्रागुक्तेन न्या- येन मनसो हि बाह्यदर्शनस्मरणव्यापाराभावात् व्यावृत्तत्वा- श्च स्वापाभावादित्युपास्यव्यतिरेकेण प्रपञ्चाप्रतीतेः प्रपञ्चो- पशममिति । शिवं शंकरं चतुर्थ तुरीयपादं मन्यन्ते अर्धमा- त्रानादात्मकमिति तथोपास्यम् । प्रत्यगात्मतया उपास्य- माह- स उपास्य आत्मा प्रत्यगात्मेत्येवं विज्ञेयो द्रष्टव्यः ॥ एवमियं प्रणवविद्या षट्प्रतिषेधवती सप्तशक्तिकहृदयाङ्ग- बीजमुखवती अङ्गिना मनोव्यापारं स्थिरं कुर्वती अस्यां विद्या- याम् उपकारकवती असकृदावर्तनीया ओमुपासकेनेति तात्प- र्यार्थः । एवं तावत्सामाङ्गप्रणवविद्यां नृसिंहब्रह्मविद्योपका- रिणीमभिधाय अथेदानीं तदुपकारिणीमेव शिरोऽङ्गव्या- ख्यात्रीं सामाङ्गसवितृप्रतिपाद्यां विद्यां नृसिंह ब्रह्मविद्याङ्गभू- तामाह- अथ सावित्री गायत्री या यजुषा प्रोक्ता तया सर्वमिदं व्याप्तं घृणिरिति S. U. VII. 8

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये हे अक्षरे सूर्य इति त्रीण्यादित्य इति त्रीण्येतद्वै सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रिया- भिषिक्तं य एवं वेद श्रिया हैवाभि- षिच्यते तदेतदृचाभ्युक्तम् — ऋचो . अ- क्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि वि- श्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्य- ति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । न ह वा एतस्यच न यजुषा न सान्ना- थोऽस्ति यः सावित्रीं वेदेति । ॐ भूल- क्ष्मीर्भुवर्लक्ष्मीः सुवःकालकर्णी । तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयादित्येषा वै महा- लक्ष्मीर्यजुर्गायत्री चतुर्विंशदक्षरा भव- ति गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किंच तस्माद्य एतां महालक्ष्मीं याजुषीं वेद महतीं श्रियमश्नुते । ॐ नृसिंहाय वि- द्महे वज्रनखाय धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयादित्येषा वै नृसिंहगायत्री वेदा-

चतुर्थोपनिषत् ।

नां देवानां निदानं भवति य एवं वेद स निदानवान्भवति ॥ २ ॥ अथ-शब्दः क्रमप्राप्तानन्तर्यार्थः । मन्त्रे सवितृपदाभावे- ऽपि सावित्रीति वदन् सवितृकालीनप्रकाशवत् सुषुप्तप्रकाश- वच्च बाह्याभ्यन्तरतमोनिर्वारकत्वात् अयं शिरोऽङ्गप्रकाशो निबिडाविद्यानिवर्तक इति दर्शयति । गायत्री, अष्टाक्षरत्वात् तां गायत्री यजुषा व्याचष्टे ; या यजुषा प्रोक्ता तथा सर्वमिदं व्याप्तम् । शिरोऽङ्गं व्याख्यातम् उपास्यं च । अक्षराणि गणयति । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इति त्रीणि, पृथ- ग्रेफगणनात् । आदित्य इति त्रीणि । एतद्वै सावित्रस्याष्टा- क्षरं पदं श्रिया अभिषिक्तमिति । श्रयादिभिस्तदादिन्यायेन सप्तभिः शक्तिभिः विग्रहवतीभिः मणिगणखचितैर्हेमकुम्भै- रमृतपूर्णैः शिरः अभिषिक्तमित्यर्थः । य उपासकः एवमु पास्ते तस्य फलं निर्दिशति । श्रिया हैव अभिषिच्यते प्रा- गुक्ताभिः शक्तिभिः प्रागुक्तेन प्रकारेण सोऽप्यभिषि- 1 च्यत इत्यर्थः । तदेतदृचा अभ्युक्तम् उक्तार्थम् । ऋचो निषे- दुः नितरां सेवनं कृतवत्यः । ऋग्ग्रहणम् उपलक्षणार्थम् । यद्वा ऋच इति षष्ठी । ऋचः सईमित्यादिकाया नया: प्रतिपादि- वेदा वा ; न केवलं शक्तयः, अपि तु विश्वे देवाः ताः शक्तयः,

नृसिंह पूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये सर्वे देवा: अधि इति उपरि शिरसि अक्षरे न क्षरति न विलीनं भवति परमे व्योमन् व्योमनि सर्वाभिषेकद्वारत्वात् परमं मोक्षद्वारत्वाश्च व्योम यस्मिशिरसि । य उपासक. तच्छिरो वेददेवदेवीभिः प्रागुक्तेन प्रकारेण अभिषिक्तं न वेद न जानाति किमृचा ऋग्वेदादिना करिष्यति । यद्वा सई पाहि इति अनया ऋचा किं करिष्यति । य इत् इत्थमेव तदभिषिक्तं शिरः विदुः उपासते त इमे उपासकाः समासते सम्यक्प्र- कारण आसते सुखिनः इत्यर्थः । ऋग्गतम् ऋक्पदं व्याच- ष्टे । न ह वै एतस्य ऋचा न यजुषा न साना अर्थः प्रयो- जनम् अस्ति सावित्रीं शिरः शिखां साधनभूतां वेदेति । ततश्च अयमर्थः । अष्टाक्षरां सावित्रीं पठित्वा प्रागुक्ताः सर्वे वेददेवादयः अभिषिञ्चतीति सावित्रस्य अष्टा- . क्षरं पदम् अष्टावक्षराण्यभिषेचनाय यस्मिशिरसि तदष्टा- क्षरं शिरः तदेव पदम् आश्रयः इति तत्त्वार्थः । एवं ताव- नृसिंहब्रह्मविद्यां शिरोऽङ्गोपकारिणीं सावित्राभिषेचनीं वि द्यामभिधाय अथेदानीं तदुपकारिणीं शिखाङ्गद्वारा सामा- ङ्गमहालक्ष्मीविद्यामाह — ॐ भूर्लक्ष्मीरिति प्रणवविद्यापुर :- सरा एताः शक्तयो भूरित्याद्या व्याहृतय: । भूः, भू सत्ता- यामिति सत्तायामत्र वर्तते । अत एवोक्तमस्माभिः सप्तव्या- यः

चतुर्थोपनिषत् ।

हृतीर्व्याचक्षाणैः प्रपञ्चसारे - 'भूः पदात्तु व्याहृतयो भूः शब्दः सति वर्तते । तत्पदं सदिति प्रोक्तं सन्मात्रत्वाच्च भूरतः ॥ भूतत्वात्कारणत्वाच्च भुवः शब्दस्य संगतिः । सर्वस्य स्वीक- रणात्स्वात्मतया स्वरितीरितम् । महत्त्वाच्च महत्वाच्च मह- च्छब्द: समीरितः' ततश्च यथासंख्यं भूर्लक्ष्मीरिति । सन्मात्रब्रह्मणो व्यापिका शक्तिर्भूर्लक्ष्मीरित्युच्यते । का- रणमात्ररूपस्य ब्रह्मणः शक्तिर्भुवर्लक्ष्मीरिति । सर्वत्र स्वात्म- तया अवस्थितस्य ब्रह्मणः शक्तिः सुवःकालकर्णीत्युच्यते । महाभूतप्रकाशकात्मकस्य भुवर्ब्रह्मण: शक्तिर्महालक्ष्मीरिति । सैकैका शक्तिः तदङ्कं शिखाख्यं तेजोमयं सुषुम्नामृतमयं सोमरूपेणोपास्यत्वात्तस्य पादस्य, य ओषधीनां प्रभ- वति तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्' इति श्रुतेः । सोमः चन्द्रः सुषुम्न्नः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा' इति श्रुते: । नः अस्मान् प्रचोदयादिति चुद प्रेरणे प्रेरयतु । तद- ङ्गमेकैका विग्रहवती शक्ति: अमृतस्रवणाय प्रेरयतु । अभि- षेक्त्रीणां शक्तीनां शिखाधिष्ठात्री : शक्ती: प्रति अनया ऋचा गायत्र्या यजुर्महालक्ष्म्याः प्रार्थनारूपं वचनम् । ततश्च तद्- ङ्गममृतस्रावि अमृतरूपमुपास्यमिति । अथवा सैकैका शक्तिः तदङ्गं नः प्रचोदयादिति नः प्रेरयतु । असंविवादमेवाङ्ग '

-- नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये कुर्यादिति । एष वै महालक्ष्मी: यजुर्गायत्री महतीनां महालक्ष्म्यादीनां प्रतिपादकत्वात् महालक्ष्मीः सावित्रमत्रे अत्र च यजुरिति वदन् सामाङ्गत्वेऽपि गीतिरहितम- ङ्गद्वयमिति दर्शयति । प्रणवान्तर्भावाय अक्षराणि गणयति चतुर्विंशदक्षरा भवतीति । चतुर्विंशदिति च्छान्दसम् । गायत्री वा इदं तृतीयमङ्गं सर्वं कृत्स्नं यदिदं किंच । य- स्मादेवं तस्मात् य एतां शिखां पारमेश्वरीं महालक्ष्मीं याजु- षीं प्रागुक्तविग्रहशक्त्युपास्यां वेद उपास्ते, तस्य फलं निर्दि- शति — महतीं श्रियमश्नुत इति महतीं श्रियं प्राप्नोती- त्यर्थः । एतद्गायत्र्युक्ताः शक्तय: विग्रहवत्य: अभिषेचनश- क्तीनामुपकाराय अमृतमयीं शिखाम् अमृतस्रवणाय तद्व- न्धनाय वा उपास्ते इति तत्त्वार्थः । एवं तावन्नृसिहब्रह्म- विद्योपकारिणीं सामाङ्गतृतीयाङ्गविद्यामभिधाय अथेदानीं सामाङ्गचतुर्थाङ्गविद्यां नृसिंहगायत्रीमाह । व्याख्यातः तदङ्कं कवचाख्यं पारमेश्वरम् । धीम- हीति ध्यायेमहि । किमर्थं वज्रनखाय नृसिंहाय । ता- दर्थे चतुर्थी । तदर्थं विद्महे जानीमः यतः तदेवाङ्गं नः अस्मान् सिंहः प्रचोदयात् इत्युक्तार्थम् । नरशब्दं विहाय सिंह इति वदन् अस्यां विद्यायां सिंहाकारस्य प्राधान्यं दर्श- مد प्रणव:

चतुर्थोपनिषत् ।

यति । इति-शब्दो मन्त्रसमाप्तिं द्योतयति । एषा वै नृसिं- हगायत्री नृसिंहार्थकवचप्रतिपादकत्वाद्गायत्री प्रणवान्तर्भावं दर्शयति । कवचाश्रिततदावृतहृद्यान्तर्गतानां वेदानां देवानां यथायोग्यतया निदानं मूलकारणं भवति । उपासकस्य फलं निर्दिशति । य एवं वेद स निदानवान्भवतीति । तत- चायमर्थः । पारमेश्वरं कवचाख्यमनं हृत्संबन्धि सर्ववेद- निदानत्वेनोपास्यं तत्प्रतिपादकत्वात् ऋक्संबन्धि सर्ववेददे - वनिदानं गायत्री उच्यते इति तस्वार्थः ॥ एवं तावन्नृसिंहब्रह्मविद्योपकारिण्यङ्गचतुष्टयव्यापिनी म - हाचक्राख्याम् अभिधातुं तस्मिंश्चक्रे द्वात्रिंशत्पत्रे यथासंख्यं कृतप्रणव संपुटे न्यस्तमूलमन्त्राक्षरे एकैकस्मिन् तत्तद्देवता नृसिंहव्यूहं स्तुतिमन्त्रवर्णसामर्थ्यलभ्यं च प्रदर्शयितुं तान्म- न्त्रान्प्रश्नोत्तररूपाख्यायिका आरभते । देवा ह वै प्रजपातिमब्रुवन्नथ कैर्म- त्रैर्देवः स्तुतः प्रीतो भवति स्वात्मानं द- र्शयति तन्न ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजापतिः । ॐ ॐ ॐ यो वै नृसिं- हो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये नमो नमः १ ॐ ग्रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः २ ॐ वीं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च महेश्वरस्तस्मै वै नमो नमः ३ ॐ रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च पुरुषस्तस्मै वै नमो नमः ४ ॐ मं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्वेश्वर- स्तस्मै वै नमो नमः ५ ॐ ह्रां ॐ यो वै सिंहो देवो भगवान्या सरस्वती तस्मै वै नमो नमः ६ ॐ विं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या श्रीस्तस्मै वै नमो नमः ७ ॐ ष्णुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भग- वान्या गौरी तस्मै वै नमो नमः ८ ॐ ज्वं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या प्रकृतिस्तस्मै वै नमो नमः ९ ॐ लं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या विद्या तस्मै वै नमो नमः १० ॐ तं ॐ यो वै नृसिंहो

चतुर्थोपनिषत् ।

देवो भगवान्यश्वोंकारस्तस्मै वै नमो नमः ॐ सं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या- श्वतस्रोऽर्धमात्रास्तस्मै वै नमो नमः १२ ॐ वं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च वेदाः साङ्गाः सशाखास्तस्मै वै नमो नमः १३ ॐ तों ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये पञ्चाग्नयस्तस्मै वै नमो नमः १४ ॐ मुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्याः सप्तव्याहृतयस्तस्मै वै नमो नमः १५ ॐ खं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्ये चाष्टौ लोकपालास्तस्मै वै नमो नमः ॐ नुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ वसवस्तस्मै वै नमो नमः १७ ॐ सिं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च रुद्रास्तस्मै वै नमो नमः १८ ॐ हं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च आदित्या- स्तस्मै वै नमो नमः १९ ॐ भीं ॐ यो

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ ग्रहा- स्तस्मै वै नमो नमः २० ॐ षं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यानि पञ्च महाभू- तानि तस्मै वै नमो नमः २१ ॐ णं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः २२ ॐ भं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च मनुस्तस्मै वै नमो नमः २३ ॐ द्रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः २४ ॐ मुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च यम- स्तस्मै वै नमो नमः २५ ॐ त्युं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्चान्तकस्तस्मै वै नमो नमः २६ ॐ मृ ॐ यो वै नृसिं- हो देवो भगवान्यश्च प्राणस्तस्मै वै नमो नमः २७ ॐ त्युं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः २८ ॐ नं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च

चतुर्थोपनिषत् ।

सोमस्तस्मै वै नमो नमः २९ ॐ मां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्व विराट् - पुरुषस्तस्मै वै नमो नमः ३० ॐ म्यं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीवः स्तस्मै वै नमो नमः ३१ ॐ हं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्वं तस्मै वै नमो नमः ३२ इति तान्प्रजापतिरनवी- देतैर्द्वात्रिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तुवते ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति तस्माद्य एतैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति स सर्व पश्यति सोऽमृतत्वं च गच्छति य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ इति चतुर्थोपनिषत् ॥ देवा ह वै प्रजापतिमनुवन्नित्यादि स होवाच प्रजापतिरित्य- न्तं स्पष्टार्थम् । अत्र हि सर्वे मन्त्राः प्रणवादिकाः तदादिन्या- येन प्रणवं मूलमन्त्राक्षरं पुनः प्रणवं सर्वेषु मन्त्रेषु दर्शयति । अब हि मन्त्रेषु यच्छब्दद्वयेन अन्यतः सिद्धमनूद्य कुत्रचिच्छ-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये ब्दसामर्थ्यात् कुत्रचित् तस्मै इत्येकवचनसामर्थ्यात् एक एव व्यूहः प्रतीयते । स च द्विविधः क्वचिदसाधारणायुधै' तत्तद्दे- वतागम्यः प्रतीयते क्वचिश्व विश्वरूपः तेनैव न्यायेन उभय- स्वापि नृसिंहाकारः योगारूढ. अधस्तनहस्ताभ्यां वरदाभय- हस्त. उपरितनाभ्यां तत्तद्देवतायुधधारी कचिच्छङ्खचक्रगदा- धारी च इत्येतत्सर्वं स्पष्टुं करिष्यामः । यथा अत्रैव नृसिं- हाकारव्यूहा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकाः स्रुक्स्रुवशङ्खचक्रपिना- कत्रिशूलैरायुधैर्गम्यन्ते नृसिंहात्मकः पुरुषव्यूहः द्विभुज: दश हस्त्या अङ्गुलय: दश पाद्या: यावानेव पुरुषः, इति श्रुतेः । अत ऊर्ध्व सर्वे नृसिंहव्यूहाश्चतुर्भुजाः नृसिंहात्मकाच ईश्वरव्यूह. ईश्वरायुधगम्यः पूर्वेषां पञ्चानां यथासंख्यं पञ्च- शक्तिव्यूह. सरस्वतीश्रीगौरीप्रकृतिविद्यात्मिका: स्त्रियः स्वा- युधैर्गम्याः एवं मूलमन्त्राक्षरेषु दशसु ऐशानीं दिशमारभ्य प्रणव संपुटितेषु सर्वाभरणयुक्ताः श्वेतरूपा उपास्या: । एवं वक्ष्यमाणाः सर्वे व्यूहाः यथासंख्यं मूलमन्त्रानरेषु उपा- स्या. । प्रणवव्यूहः एकेन प्रणवाक्षरेण वक्षसि चिह्नत: प्रण- वचतुष्टयमात्रः वासुदेवविग्रहः सशाखवेदविग्रहः पञ्चाग्नि- विग्रह. सप्तव्याहृतिविग्रह: अष्टलोकपालविग्रहः वसुरुद्रादि- त्याष्टग्रहपञ्चमहाभूतविग्रहाः एकैकस्मिन्नृसिंहव्यूहे यथासंख्य-

चतुर्थोपनिषत् ।

मन्तर्भूता: उपास्याः इति दश व्यूहाः विश्वरूपाः उपास्याः । कालमनुमृत्युयमान्तकप्राणसूर्य सोमविराट् पुरुषजीवरूपचेत- नाचेतनसर्वात्मका इत्येते व्यूहाः अविश्वरूपाः तत्तदसाधारण- रूपगम्याः एवमेकैकव्यूहः उपास्य: तेन तेन मन्त्रेण स्तुत्य: ततो देवः स्वात्मानं स्वकीयं रूपं विश्वरूपम् अविश्वरूपं च यथायोग्यं दर्शयति । यस्मादेवं तस्मात् य उपासकः एतैर्मन्त्रैः नित्यं नियमेन स्तौति, स देवं विश्वरूपमविश्व- रूपं च पश्यति साक्षात्करोति । सोऽमृतत्वमित्यादि महोप- निषदित्यन्तं स्पष्टार्थम् । तत्र अमृतत्वं च गच्छतीति फल- स्य द्विरभ्यासः स्तुतिमात्रादेव परमफलावाप्तिं मन्त्राणां च सामर्थ्यं दर्शयति । महोपनिषच्छब्दः प्रणवबाहुल्यमिति सर्वे निर्मलम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयो पनिषद्भाष्यम् पञ्चमोपनिषत्

पञ्चमोपनिषत् ॥ वं तावच्चतुर्थोपनिषदि अन्ते स्तुत्युप- निषदा महाचक्रस्थद्वात्रिंशत्पत्रेषु य- थासंख्यं द्वात्रिशन्नृसिहम्तुत्योपास्यान- भिधाय, अथेदानों महाचक्रविद्याम- भिधातुं महाचक्रस्वरूप निरूपयितुं प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकया पञ्चमोपनि- दारभ्यते - देवा ह वै प्रजापति ब्रुवन्निति । नन्वेवं तर्हि स्तुत्युपनिषद्विद्यातो महाचक्रविद्यया प्रारंभवितव्यम् । अत्रो- च्यते । सत्यम । यदीयं प्राक्स्यात् पुरश्चरणार्थ पञ्चमाङ्गन्या- साथै च कृत्स्नैव प्रतीयेत ; न तु द्वात्रिंशद्वयूहोपासनामात्रं पुरश्चरणार्थम् इतरत् सुदर्शनादिमहाचक्रं सद्वात्रिंशद्वयूहकं पञ्चमाङ्गम् इत्येवं विभागः प्रतीयेत । अतस्तद्विभागज्ञापनार्थं न प्रागभिहितेयमिति । नन्वेवमपि तदादिन्यायेन महाचक्र- विद्या पुरश्चरणार्थं कृत्स्नैव कस्मान्न गृह्येत । तन्न, तत्र तदा- दिन्यायवैषम्यात् । न हि महाचक्रस्यायमादिर्द्वात्रिंशद्वयूहो S.U. VII. 9

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये नामा; अपि तु महाचक्रनाभिवर्तिक्षीरोदार्णव संबन्धिनृसिंह- व्यूहः । तस्मात्सूक्तमुपनिषद्विद्यात: प्रागभिधानमस्या इति ॥ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्महाचक्रं नाम चक्रं नो ब्रूहि भगव इति सार्वका मिकं मोक्षद्वारं यद्योगिन उपदिशन्ति स होवाच प्रजापतिः षडरं वा एतत्सुद- र्शनं महाचक्रं तस्मात्षडरं भवति षद्- पत्रं चक्रं भवति षड्वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति मध्ये नाभिर्भवति नाभ्यां वा एतेऽराः प्रतिष्ठिताः । मायया वा एतत्सर्व वेष्टितं भवति नात्मानं माया स्पृशति तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भव- ति । अथाष्टारमष्टपत्रं चक्रं भवत्यष्टा- क्षरा वै गायत्री गायत्र्या संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति क्षेत्रं क्षेत्रं वा मायैषा संपद्यते । अथ द्वादशारं द्वा- दशपत्रं चक्रं भवति द्वादशाक्षरा वै ज-

पञ्चमोपनिषत् ।

गती जगत्या संमितं भवति बहिर्मा- यया वेष्टितं भवति । अथ षोडशारं षो- डशपत्रं चक्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषः पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण संमितं भवति मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रं भवति द्वात्रिंशदक्षरा वा अनुष्टुवनुष्टुभा संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवत्यरैवी एतत्सुबद्धं भवति वेदा वा एतेऽराः पत्रै- af एतत्सर्वतः परिक्रामति च्छन्दांसि वै पत्राणि ॥ १ ॥ देवाः प्राक्स्तुतिश्रवणेनात्यन्तर्षिताः प्रजापतिमब्रुवन - महाचक्रं नाम एतन्नामधेययुक्तं चक्रम्, यद्वा एतन्नामधेययु- क्तमेव चक्रं वर्तुलमुत्तराधरभावेन स्थितं सच्चतुष्टयाङ्गव्यापक- मस्त्राख्यमङ्गं नः अस्मभ्यं ब्रूहि भगवः भगवन्निति संबोधनम् । सार्वकामिकं सर्वकामसाधनत्वात् सार्वकामिकम, अथवा सर्वे- षां देवानां ब्रह्मादीनां व्यूहाः स्वात्मतयैव स्वभावतयैव कामिता यस्मिंश्चक्रे नाभिवर्त्याद्यव्यूहेन तत्सार्वकामिकम् । अत एव

१३२ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये मोक्षद्वारं प्रणवबहुलत्वान्मूलमन्त्राक्षरसंख्यातः प्रणवसंपुटी- करणात्प्रणवाक्षरसंख्या द्विगुणा चतुःषष्टिः । अस्यां च विद्याया मोक्षः प्रणवद्वारक एव, 'देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे' इति श्रुतेः । ततश्चायमर्थ: - मोक्षस्य प्रण- वाख्यं द्वारं यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । यच्चक्रं योगिनः उपदिश- न्त्युपासकेभ्यः । स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । षडरं । वा एतत्सुदर्शनं महाचक्रं महाचक्रस्यैव नामान्तरं सुदर्शन- मन्त्रयोगात् सुदर्शनम् । यद्वा सुष्ठु दर्शनं विद्यते यस्मिंस्त- थोक्तम् । एतत्पत्राधोभागे नालरूपः अरशब्दवाच्यः । षडरा विद्यन्ते यस्मिंस्तत् षडरम्, यस्मादेवं तस्मात् षडरं भवति । षट्पत्रं चक्रं भवति अरादुपरिभागः कोणत्रययुक्तः पत्रा- कृति: पत्रम्, षट्पत्राणि विद्यन्ते यस्मिस्तत्तथोक्तम् । एतदेव स्तौति – षड्वा ऋतवः ऋतुभिः संमितं भवति । तस्मा- दर्थवादात् अराः पत्राणि च ऋतुबुद्ध्योपास्यानि भवन्ति । अराणां प्रतिष्ठार्थं स्थानमाह - मध्ये चक्रस्य मध्ये नाभिः वर्तुलाकारा भवति । नाभ्यां वै एते अराः प्रतिष्ठिता: प्रागुक्ताः, तदादिन्यायेन पत्राणि च प्रागुक्तानि । मायया प्रागुक्तेन मूलमन्त्रशक्त्यक्षरेण एतत्षडरं षट्पत्रं सर्व वेष्टितं भवति । यस्मात् न आत्मानं चक्रस्य स्वरूपम् अरपत्रात्मकं -

पञ्चमोपनिषत् ।

माया स्पृशति तस्मान्मायया वहिर्वेष्टितं भवति ; यद्वा प्रत्य- क्चैतन्यमेव केवलं शुद्धं चक्रबुद्धयोपाम्यं यस्मात् तस्मादा- त्मानं प्रत्यक्चैतन्यं न माया स्पृशति मायाविनमिव । त- स्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अष्टारम् अष्टपत्रं चक्रं द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं षोडशारं षोडशपत्रं चक्रं द्वा- त्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्वं चक्रमिति चतुष्टयं षडरषट्पत्रचक्रेण व्याख्यातम् । तत्रायं विशेष:- आद्यपत्रे अरा: पत्राणि च ऋतुबुद्ध्योपास्यानि । द्वितीयतृतीयपञ्चमेषु अराः वेदबुद्ध्या उपास्याः पत्राणि गायत्रीजगत्यनुष्टुब्बुद्ध्या यथासंख्यमुपा- स्थानि । वेदा एव अरा: छन्दांसि वै पत्राणी - इत्यर्थवादात् । चतुर्थे पत्रे षोडशारा: षोडशपत्राणि च षोडशकलाबुद्ध्या उपास्यानि । क्षेत्रं क्षेत्रं वा मायैषा संपद्यते । पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण संमितं भवतीति प्रत्यक्चैतन्यं शुद्धमाह मायया असं- म्पृष्टम्, बहि' शब्दात् । तादृशं चक्रं तस्मिन्प्रकल्प्य तदुपास्यमि- त्यर्थः : । तथा च अरपत्रशब्दात् बहिः शब्दाच्च सबिन्दुकेन शक्त्यक्षरेण यद्वेष्टनं तन् यथासंख्यं पूर्वपूर्वचक्रापरपत्रासंस्पृ- ब्रुम् उत्तरोत्तरचक्राणामाश्रयत्वेन नाभिरूपमित्येवं सुदर्शन- चक्रपत्रासंस्पृष्टं यद्वेष्टनं मायया तदुपरितनाक्षरनारायणच- काश्रयत्वेन नाभिरूपम् एवमष्टाक्षरवेष्टनं द्वादशाक्षरस्य ना-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये भिरूपं द्वादशाक्षरवेष्टनं सबिन्दुकमातृका षोडशाक्षरस्य ना- भिरूपं सबिन्दुकाद्यमातृकाषोडशाक्षरवेष्टनं द्वात्रिंशदक्षरस्य नाभिः ततो द्वात्रिंशदक्षरवेष्टनम् असंस्पृष्टमनाभिरूपमेव इ- त्येवं सुदर्शननारायणवासुदेवषोडशारद्वात्रिंशद रचक्राणां य- थासंख्यं पञ्च नाभयः नाभीनामेवापेक्षया वेष्टनरूपतेत्याद्यः नाभि: मायाक्षररहितः उपरितनाः नाभयः अन्त्यं च वेष्टनं मायाक्षरेणेति तत्त्वार्थ । नन्वेवं तर्हि अथशब्दस्य तत्र तत्र प्रयोगात्पूर्वचक्रसंस्पर्शात्पश्वनाभिकानि पञ्च च- काणि पृथक्प्रयोज्यानि कस्मान्न परिगृह्यन्ते । तथा च एक- चक्रत्वेऽप्यमायिनो भूतनाभिकल्पनायां वेष्टनव्यतिरिक्तप- नाभिकल्पना कस्मान्न भवति ? अन्रोच्यते— 'महाचक्रं. नाम चक्रं नो ब्रूहि' इत्युपक्रम्य ' तद्वा एतन्महाचक्रम् ' इत्युपसंहारात् महाचक्रैकतावगमाञ्च चक्रचतुष्टयं तदन्तर्गत- मेवेत्यवगम्यते । तत्र तत्र अथशब्दप्रयोगस्तु तत्तच्चक्रोद्धारे माङ्गलिकत्वप्रदर्शनार्थः । तथा वेष्टनानां नाभिकल्पनायां प्रतिषेधाभावात् योग्यत्वाच्च कल्पनालाघवाच्च न पृथगुभे कल्पने इति । यत्र कचिद्बहिः शब्दपूर्वको मायाशब्दः पठ्यते कचिद्विपरीतः तत्रायमभिप्रायः- यत्र मायाश- ब्दाद्वहि शब्द: पूर्व' तत्र मायाविशेषणं बहिर्भूतया मायया

पञ्चमोपनिषत् ।

बहिर्मायया । यत्र च मायाशब्दात्पर: वेष्टन शब्दात्पूर्वः बहि: शब्द. तत्राविशिष्टया मायया तत्र बहिः शब्दो न मायाविशेषणम, किंतु वेष्टनविशेषणम् । माया हि द्विविधा नारसिंहमूलमन्त्रगता सबिन्दुकेकाररूपा निरुपपदान्माया- शब्दात्प्रतीयते ; अन्या तु रेफहकाराभ्यां मिलितसबिन्दुके- काररूपा सोपपदान्मायाशब्दात्प्रतीयते । ततश्च मूलमन्त्रा- द्बहिर्भूतमायया ह्रीमित्येवंरूपया वेष्टितं भवतीति तत्त्वार्थः । ततः सुदर्शनचक्रे मूलमन्त्रगतमायया वेष्टनं षोडशचक्रेऽप्येव- मेव हि शब्दस्य वेष्टनात्पूर्वमुपादानात् वेष्टनविशेषणं बहि:- शब्दो मध्यवेष्टनव्यावृत्त्यर्थ । नारायणवासुदेवनारसिंहच- क्रेषु व्याख्यातबहिर्मायया वेष्टनमिति वेष्टनचक्रोद्धारवि- "वेकः ॥ एवं महाचक्रस्य संवेष्टनमुद्धारं च अभिधाय अथेदानी- मुद्धृतचक्रे यथाविहितमन्त्रान् न्यसितुं तन्नाभ्याम् अक्षरन्या- समाह- तदेव चक्रं सुदर्शनं महाचक्रं तस्य मध्ये नाभ्यां तारकं भवति यदक्षरं नार- सिंहमेकाक्षरं तद्भवति षट्सु पत्रेषु षडक्ष- रं सुदर्शनं भवत्यष्टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारा-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये यणं भवति द्वादशसु पत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवति षोडशसु पत्रेषु मातृ- कायाः सबिन्दुकाः षोडश कला भवन्ति द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं भवति तद्वा एतत्सु- दर्शनं महाचक्रं सार्वकामिकं मोक्षद्वारमृ- मयं यजुर्मयं माममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति तस्य पुरस्ताद्वसव आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्वाद्विश्वे देवा उत्त रतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यां सूर्याच न्द्रमसौ पार्श्वयोस्तदेतदृचाभ्युक्तम् — ऋ चो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमुचा क- रिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । तदेतन्महाचक्रं बालो वा युवा वा वेद स महान्भवति स गुरुर्भवति स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवत्यनुष्टुभा

पञ्चमोपनिषत् ।

१३.

होमं कुर्यादनुष्टुभार्चनं तदेतद्रक्षोघ्नं मृत्यु- तारकं गुरुतो लब्धं कण्ठे बाहौ शिखायां वा बनीन सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थ नावकल्पते तस्माच्छ्रया यां कांचिद्द- द्यात्सा दक्षिणा भवति ॥ २ ॥ . 9 तच्छब्देन द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रम् एवशब्देन तदे- वावधृत्य तदेव चक्रं तदादिन्यायेन सुदर्शनादिशब्दैरूर्ध्व चक्र- चतुष्टयमपि महाचक्रात्मकमिति दर्शयति । महाचक्रमिति सा- मानाधिकरण्याच्च । तस्य मध्ये महाचक्रस्य मध्ये मध्यवर्ति- नाभ्यां वेष्ट्रनरूपा हि नाभयो भूमध्याः ताः व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामित्युक्तम् । तारकं भवति संसारतारकत्वात् तारकं प्रण- वाक्षरं भवति । यदक्षरं नारसिंहमेकांक्षर तद्भवतीति अक्षरम, जगद्धितं वा एतद्रूपमक्षरमिति नृसिंह पदव्याख्यानावसरे व्या- ख्यातं तदक्षरशब्दात्प्रत्यभिज्ञायते । तथा नारसिंहमिति तद्वितात्सामप्रभृत्युपास्यं सर्व प्रतीयते । ततः सर्वस्मिन्नुपास्ये प्रतीते एकमेवोपास्यं मूलनृसिंहव्यूहाख्यं वक्तुं विशिनष्टि- एकाक्षरं तद्भवतीति । यदक्षरं नारसिंहमुपास्यम् इत्यनूद्य तदेकं भवतीत्यक्षरं च इति महाचक्रमध्यनाभिवर्तित्वेन क्षीरो-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये दार्णवसंबन्धितया उपासनं विधीयत इत्यर्थ । तत्र केचित् नारसिंहमेकाक्षरम् इति विशेषणोपादानात् एकाक्षर नृसिंह- मिश्रित प्रणवो नाभ्यां न्यसनीय इत्याचक्षते ; तदपि सांप्र- दायिकत्वान्न विरुद्धम् । तस्मिन्नपि पक्षे नारसिंहमिति त- द्धितात् एकाक्षरो नृसिंहमन्त्रः प्रणवमिश्रितो द्वात्रिंशन्नृसिंह- व्यूहं विहाय यावत्प्राकरणिकं मूलनृसिंहव्यूहगतमुपास्यं प्रती- यत एव । ततश्व एतद्विद्याङ्गमेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रो यथो- क्तोपास्याभिधायकत्वात् तस्य केवलः प्रणवेन विकल्पः ए- काक्षरनृसिंहमन्त्रस्य प्रणवस्तु नियत एवेति तत्त्वार्थः T: 1 अत ऊर्ध्वं तत्तन्मन्त्रन्यासे तत्तच्चक्रेषु पत्रग्रहणम् अरतद्- न्तरालपत्रान्तरालव्यावृत्त्यर्थे द्रष्टव्यम् । षट्सु पत्रेषु सुदर्शनं भवति । ऐशानपत्रमारभ्य षडक्षरः सुदर्शनो मन्त्रो न्यस- नीय इत्यर्थः । एवमुत्तरेषु पत्रेषु योज्यम् । अष्टसु पत्रेष्व- टाक्षरं नारायणं भवति । प्रणवान्तर्भावेनाष्टाक्षरतेति के- चित् । तद्वदेव द्वादशपत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवतीति । अत्रापि द्वादशाक्षरता पूर्ववन् । षोडशपत्रेषु मातृकामन्वव- र्णस्य आद्या वर्णमातृकाया: सबिन्दुका बिन्दुसहिताः षोडश स्वरा भवन्ति । द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं सामाभिव्यक्तं मन्त्रराजमानुष्टुभं भवति । मूलमन्त्रस्यैव एकैकमक्षरम् ।

पञ्चमोपनिषत् । ।

यत्तु एकैकमक्षरम् एकैकम्मिन्पत्रे तत्प्रणवसंपुटितं कार्यम्, ' प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति' इति श्रुतेः । तदनाख्य- मङ्गं महाचक्रमुपासितं तन्निक्षिप्तमनिष्ठे वस्तुनि त्रासकारि- त्वात् तदत्रं पञ्चममङ्गम् । अत एव अस्त्राङ्गमन्त्रं व्याचक्षा- गैरस्माभिरुक्तं प्रपश्चसारे—' असुत्रासादिकौ धातू स्तः क्षेप- चलनार्थको । ताभ्यामनिष्टमाक्षिप्य क्षिप्यते फट्खडग्निना ' इति । सार्वकामिकं मोक्षद्वारमित्युक्तार्थम् । ऋङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवतीति पञ्च मयट्प्रत्ययाः प्रा- चुर्यार्थां ग्राह्या. । ऋग्यजुःसामाथर्वप्रचुरम् । ब्रह्ममयमिति ब्रह्मशब्दन अथर्ववेदः सोऽयं ब्रह्म वेद इत्येतद्ब्राह्मणाभि- धानात् । वेदप्रचुरता अराणां वेदबुद्धयोपास्यत्वात् । विका- रार्थो वा मयट् वेदविकारात्मका इत्यर्थ । अमृतमयं क्षीरप्रचु- रनाभिकं क्षीरविकारनाभिकं वा इति । तस्येति तच्छब्दान्ना- fert विष्णु: मूलनृसिहव्यूहः परामृश्यते । तत्परिचारका- न्देवानाह — पुरस्ताद्वसवः परिचारका आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पञ्चाद्विश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ना- भ्यामिति । एवं दिङ्नाभिपरिचारकानुक्त्वा अथेदानीं पार्श्वपरिचारकानाह —— सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः कुक्षिप्रदे- शयोरिति यावत् । तदेतन्महाचक्रम् ऋचा अभ्युक्तम् । - -

" नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्धाप्ये यस्मिन महाचक्रे, अक्षरे, अशू व्याप्तावित्यम्य रूपं सरो मत्वर्थे तस्मिन्व्याप्तिमति । परमे उत्कृष्टे व्योमवत्सर्वव्या- पकत्वेन स्थिते । अधीत्युपरिभावे । ऋच इति ऋग्ग्रहणम् उपलक्षणार्थम् । ऋचः वेदा: निषेदुः यस्मिन् चक्रे विश्वे सर्वे देवाः नृसिंहरूपेण निषेदुः स्थिताः । यद्वा ऋच इति षष्ठी । अनुष्टुपसंबन्धिनि अक्षरे व्याप्रिमति चक्रे सर्वे वेदाः स्थिताः तत्सुदर्शनमन्त्रादिसंबन्धि चक्रमित्यर्थः । य उपासक' तन्महाचक्रं न वेद नोपास्ते किम् ऋचा ऋग्वेदा- दिना यदि वा ऋचा अनुष्टुप्छन्दम्कया ऋचा इति । अनेनैतद्दर्शयति — महाचक्रोपासन गर्भितमेव अनुष्टुबुपासनं कुर्यात् न तु तद्रहितमिति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत. इत्युक्तार्थम् । इति-शब्दः ऋक्समाप्तिं द्योतयति । तदेतन्महा- चक्रं बालो वा युवा वा वेद उपान्ते तम्य इदं फलम - स महान्भवति । महतीं प्रतिष्ठां जने प्राप्नोति । यदि वा महान महाविष्णुरिति । स गुरुः सर्वैः देववदाराध्यः । स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवत्युपदेशकः । सामाभिव्यक्ता- नुष्टुभा होमं कुर्यादिति विद्याङ्गोऽयं होम: तस्मिन्द्रव्यानु- पादानात् प्रतिदिनं हविष्यमन्नं साज्यं जुहुयादिति । तथा सख्यानुपादानात्सकृद्द्वादशवारं वा । यदि वा सूत्रागतदशप-

पञ्चमोपनिषत् ।

दानां मूलनृसिहव्यूहे. द्वात्रिंशद्वयूहे च व्याख्यातत्वात् उभ- योद्देशेन होमं कुर्यात् । ततश्च क्षीरोदार्णवगायिने नृसिंहाय त्रिनेत्राय पिनाकहस्तायोग्रायेदम् इति हुत्वा ब्रह्मादिद्वात्रिं- शद्वयूहात्मकाय नृसिंहायोप्रायेति जुहुयान् इत्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्रावृत्ति । यद्वा अनुष्टुभा इत्येकवचनात् सकृन्मूल- मन्त्रमुच्चार्य स्वाहाकारान्तं जुहुयात् प्रतिपदम उद्दिश्य त्यागः कार्य: । तथा सामाभिव्यक्तानुष्टुभा अर्चनं षोडशोपचारादि कुर्यादित्यनुषङ्गः । अत्रापि होममन्त्रवन्मन्त्रावृत्त्यनावृत्ती एष्टव्ये । तदेतन्महाचक्रं रक्षोघ्नं मृत्युतारकं गुरुप्रसादाल्लब्धं कण्ठे बाहौ शिखायां वा बघ्नीत य. तम्मै गुरवे यस्मात्सत- द्वीपवती द्विगुणावृत्तापि भूमि: पृथिवी दक्षिणार्थं नावकल्प- ते, तस्माच्छ्रद्धया भक्त्या या कांचिद्भूमिं यथाशक्त्यनुरूपां दद्यात् सा दक्षिणा भवति । एवं प्रागुक्तं श्रुतित उपासन- मवगतं पञ्चाङ्गन्यास उपसंहृतमेकस्मान्मतात् । अथ मता न्तरपर्यालोचनया महाचक्र एवोपसंहृतं तस्मात्प्रत्यक्षरमु भयत ओंकारो भवतीत्यत्र मूलमन्त्राक्षराणां प्रणव उप- संहृतत्वात् प्रणवप्रधानमेवेदं महाचक्रं तस्मिञ्शक्तिबाहुल्य- श्रवणान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । बहिर्मायया वेष्टितं भवतीत्य सकृच्छ्रवणात् उद्धृतपदव्याख्यानावसरे प्रतिपदं

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये यम्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानीत्य सकृन्महिमशब्दवाच्याया मायाया: सर्वलोकसर्व- देवात्मभूतानां साधनत्वेन श्रवणात् तद्वेष्टितमायाधारत्वेन यथासंख्यं पृथिव्यादिलो कर्वेदादिवेदाग्न्यादिदेवभूतानामा- त्मनां च साधनत्वश्रवणान्महाचक्रान्तर्गतवेष्टितमायाधारमे- वेदमुपासनम् । न तु मूलनृसिंहगतं पञ्चाङ्गन्यासार्थं च अन्तरङ्गत्वान्महाचक्रमेवेदमुपासनम् । तदपि संप्रदायाग- तमुपादेयमित्युपासनाविकल्पः । तत्रापि बहुतरं संप्रदायानु- कूल्यागतत्वात् अन्त्यमेवोपासनमुपादेयमिति केचित् । तस्मि- न्मते प्रणव सावित्रयजुर्लक्ष्मीनृसिंह गायत्रीति मन्त्रचतुष्टयम सामाभिव्यक्तं यथायोग्यतया महाचक्रप्रकाशकत्वेन योज्यं तथैवोपास्यं महाचक्रमिति रहस्यं तत्त्वं च इति ॥ एवं नृसिंहब्रह्मविद्यां सकलमतानुसारिणीं कृत्स्नामभि- अथेदानीं तदनुष्ठातुः कैमुत्यन्यायेन फलकथनाय प्र- श्रोत्तररूपाख्यायिकामवतारयति - धाय, देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजापतिर्य एतं मन्त्रराजं

पञ्चमोपनिषत् ।

नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्नि- पूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्मपूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स वेदपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ १ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ अत्र देवा ह वै इत्यारभ्य तदेतन्निष्कामस्य भव- ति इत्यन्तम् अष्टावध्यायाः ; प्रत्यध्याय समाप्तौ च द्विर- भ्यास: । देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन् - अस्य मन्त्रस्य प्रागुक्तोपासनाविशिष्टस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । यो द्विविधोपासक एतम् इत्येतच्छब्दपरामृष्टं प्रागुक्तविद्यागर्भितं मन्त्रराजं सामराजं नारसिंहं नृसिंहाकारब्रह्मोपासनागर्भम आनुष्टुभम् अनुष्टुप्छ- न्दस्कं नित्यमिति साकार ब्रह्मप्रतिपत्तिद्वारेण नित्यभूतनिरा कारब्रह्मप्रतिपादकत्वात् नित्यम् अधीते उच्चारयति । यत्र ईदृशसामोच्चारणमात्रादेव वक्ष्यमाणफलाप्तिः, किं तत्र विद्या- -

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये नुष्ठानात् इत्यभिप्रायेण तत्र तत्र अधीते अधीते इत्यवो- चत् । अथवा नित्यमधीते इति नियमेनाधीते । अथवा नित्यम् अधि इत्युपरिभावे इते जानीते । सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्था: । नित्यं संध्योपासनादि निर्वत्यक्तकालं यो विद्यामेतामनुति- ष्ठतीत्यर्थः : । अथवा नित्यमानुष्टुभम् इत्यन्वयात् आनुष्टुभस्य सानो नित्यत्वं दर्शयति नेतरस्य सामरूपम्येति । अथवा नित्यं संध्योपासनादि कर्माधिकृत्य इते जानीते । एतदुक्तं भवति । ततो नित्यसंध्योपासनाग्निहोत्राद्युपास्यदेवता नार- सिंहलीलाविग्रहेत्युपास्ते । एतद्विद्यागर्भितेत्यर्थः । अथवा यः उपासकः प्रागुक्तविद्यानुष्ठानप्रकारज्ञाने असमर्थ स केवलं विद्याप्रतिपादकं ग्रन्थं नित्यं प्रतिदिनं स्वाध्यायधर्मेण अधी- ते पठति जपति, सोऽपि वक्ष्यमाणं फलं प्राप्नोति । तस्य तज्जप सामर्थ्यात्परमेश्वर कारुण्यात् तद्विद्यानुष्ठानप्रकारं साकारप्रभृति निराकारपर्यन्तमिव कथयति । तथा च अन्ते श्रूयते—— तद्वा एतत्परमं धामैतद्विद्यागर्भितमन्त्रराजा- ध्यायकस्य पाठकस्य जापकस्य' इत्यादिना । स उपास- कोऽग्निवाय्वादित्यसोमसत्यब्रह्मविष्णुरुद्रवेदैर्नृसिंहरूपैरुपास्यै: पूतो भवति पवित्रो भवति । अन्यैश्च सर्वैर्नृसिंहरूपैरुपास्यैः पूतो भवति । द्विरभ्यासोऽध्याय समाप्तिं द्योतयति ॥ 1 इति प्रथमाध्यायभाष्यम् ॥

पञ्चमोपनिषत् ।
द्वितीयोऽध्यायः ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मृत्युं तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भ्रूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्वे तर- ति स सर्व तरति ॥ २ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ इतः प्रभृति नित्यमेतद्विद्यानुष्ठानेन तत्प्रतिपादकग्रन्थाध्य- यनेन जपेन वा आनुषङ्गिकान्येव फलानि काम्यानि तद्रहि- तानि वा कथयितुमाह । य उपासकः नित्यत्वेन तद्विद्यानुष्ठा- नेन तज्जपेन वा पापक्षयं कामयते । एतं मन्वराजं नारसिं- हमानुष्टुभं नित्यमधीते इत्युक्तार्थम् । तथा इतः प्रभृति आ अन्त्याद्ध्यायात् तत्र तत्र यच्छब्देन पुंलिङ्गेन प्रागुक्तनृसिंह- विद्याया निश्चिततया अनुष्ठानात् तद्विद्याप्रतिपादकग्रन्थजप्ता वा अध्येता वा परामृश्यते । तथा तच्छब्देन पुंलिङ्गेन स एव परामृश्यते । तथा तत्र तत्र पुंलिङ्गात् तच्छब्दाभ्या- सात् तम्मन्नेव नित्यानुष्ठाने जपे वा व्यस्तं समस्तं वा यथायोग्यतया फलं गम्यते । स मृत्युं पाप्मानं ब्रह्महत्यां

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये भ्रूणहत्या भ्रूणां गर्भ:, यद्वा साङ्गवेदार्थव्याख्याता दीक्षितो भ्रूण:, वीरहत्यां वीर पुत्रः सवनस्थ: क्षत्रियो वा अन्यच्च पातकं सर्वं तरति । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति द्वितीयाध्यायभाष्यम् ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स आदित्यं स्तम्भयति स सोमं स्तम्भयति स उदकं स्तम्भयति म सर्वान्देवान्स्तम्भयति स सर्वान्ग्रहान्स्त- म्भयति स विषं स्तम्भयनि स विषं स्त- म्भयति ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं वायुमादित्यं सोममुदकं सर्वान्देवान्प्रहान्विषं स्तम्भयतीति स्तम्भनफलनिर्देश: । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति तृतीयाध्यायभाष्यम् ॥

पञ्चमोपनिषत् ।
चतुर्थोऽध्यायः ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूर्लोकं जयति स भुव- र्लोकं जयति स स्वर्लोकं जयति स मह र्लोकं जयति स जनोलोकं जयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति स सर्वलोकं जयति स सर्वलोकं जयति ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूर्भुव: स्वर्महर्जनस्तपः सत्यमन्यच्च सर्वे पाताललोकं जय- तीति फलनिर्देशः । द्विरभ्या सोऽध्याय समाप्रिं द्योतयति ॥ → इति चतुर्थाध्यायभाष्यम् ॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ य एतं मन्वराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनुष्यानाकर्षयति स दे-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये वानाकर्षयति स नागानाकर्षयति स य- क्षानाकर्षयति स ग्रहानाकर्षयति स स - वनाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति ॥ ५ ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनु- व्यान्देवान्नागान्यक्षान्प्रहांस्तद्व्यतिरिक्तानन्यांश्च आकर्षयतीति फलनिर्देश: । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति पञ्चमाध्यायभाष्यम् ॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निष्टोमेन यजते स उ- क्थ्येन यजते स षोडशिना यजते सो- ऽतिरात्रेण यजते सोऽसोर्यामेण यजते सोऽश्वमेधेन यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते ॥ ६ ॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥

पञ्चमोपनिषत् ।

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्नि- टोमेनोक्थ्येन षोडशिना वाजपेयेनातिरात्रेणाप्तोर्या मेणात्यग्नि- ष्टोमेनान्यैश्च सर्वैः क्रतुभिर्यजत इति फलनिर्देश: । द्विरभ्या- सोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति । न च वाच्यम् 'अन्यानर्थ- क्यात्' इति न्यायेन कथं फलनिर्देश इति । यतो मनोव्या- पारैकसाध्यत्वादेतद्विद्यानुष्ठानस्य तस्य च कर्मानुष्ठानादत्य- न्तदुः संपादत्वादित्यधिकारभेदेन नान्यानर्थक्यमिति सर्व निर्मलम् ॥ इति ष्टष्ठाध्यायभाष्यम् ॥ सप्तमोऽध्यायः ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्य- धीते स सामान्यधीते सोऽथर्वाणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथा अधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवम- धीते यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ ७ ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये यः एतं मन्त्रराजं नारसिहमानुष्टुभं नित्यमधीते, सः ऋचो यजूंषि सामान्यथर्वाणमङ्गिरसम् एतच्च त्रयीसंपुटी- करणम्, एतदन्तरालवर्तित्वाद्वेदत्रयस्य । तथा च तस्मिन्नेव ब्राह्मणे प्रजापतिः प्रथममथर्वाणमपश्यत् ततस्त्रयीं ततः अङ्गिरसम् इत्यसकृदभिहितत्वात् शाखाः पुराणानि कल्पा- न्गाथा नाराशंसीः प्रणवमधीते इति फलनिर्देश: । अव च यः प्रणवमधीते मः सर्वमधीते इति वदन मूलमन्त्रप्रणवयोः फल- साम्यादुभयोः साम्यं दर्शयति । ततश्च जपे समाधौ च उभ- योर्विकल्पः : । तथा च नित्यानुष्ठाने फलकामनायां प्रयोगवि- शेषः । तत्तत्फलपदोश्चारणं मूलमन्त्रजपान्ते कार्यमिति के- चित्; अन्ये तु तद्विनैव केवलं कामनैव कार्येति, सांप्रदायि कमेवान्वेष्यमिति । द्विरभ्यासोऽध्यायममाप्ति द्योतयति । इति सप्तमाध्यायभाष्यम् ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सम- मुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृ- हस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वा- नप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं यती-

पञ्चमोपनिषत् ।

नां च शतं पूर्ण रुद्रजापकेन तत्समं रुद्रजा- पिशतमेकमेकेनाथर्वशिरः शिखाध्यायके- न तत्सममथर्वशिरः शिग्वाध्यायकशतमे- कमेकेन मन्त्रराजजापकेन तत्समं तद्वा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य यत्र सूर्यो न तपति यत्र न वायुर्वानि यत्र न चन्द्रमास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहनि यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्व तं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दिनं यो गिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिन- स्तदेतदृचाभ्युक्तम्- तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुरात- तम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमिति त- देतन्निष्कामस्य भवति तदेतन्निष्कामस्य भवति ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये एवं नित्यानुष्ठाने आनुषङ्गिकं सर्वे फलमभिधाय, अथे- दानी तद्विद्यानुष्ठातुर्जप्तुः अध्येतुश्च उत्कर्षतरतमभावेन स - र्वोत्कृष्टतां सर्वोत्कृष्टं च फलमाह — अनुपनीतशतमेकमे- केनोपनीतेन तत्समम् । उपनीतशतम् उपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण तस्य सर्वोत्कृष्टत्वात् । एकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृहस्थशतम् एकम् एकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्र- स्थशतम् एकम् एकेन यतिना तत्समं सोऽयमाश्रमस्वीकार- मात्रे तरतमभावः नाश्रमप्रयुक्तानुष्ठानाभिप्रायेण ; ततश्च यती- नां च शतं पूर्ण स्वीकृताश्रममात्राणां यस्मिन्कस्मिश्चित्स्थित- रुद्रजाप्येन तत्समं रुद्रजाप्यशतमेकं यस्मिन्कस्मिंश्चिदाश्रमे स्थिताथर्वशिरः शिखाध्यायकेन जापकेन तत्सममथर्वशिर : शि-- खाध्यायकशतं मन्त्रराजजापकेन तत्समम् इत्युत्कर्षतरतम- भावस्य मन्त्रराजजापके एतद्विद्यावति विश्रान्तत्वात् एत- द्विद्यावान्सर्वोत्कृष्ट इति गम्यते । यथा आनन्दतरतमभावस्य ब्रह्मणि विश्रान्तत्वात् ब्रह्मानन्द एव सर्वोत्कृष्टः । यस्मा- देवं तस्मात् वै प्रसिद्धम् एतत्परमं धाम स्थानम् एतद्वि- द्यागर्भितमन्त्रराजाध्यायकस्य जापकस्य अनुष्ठातुर्वा । यत्र क्षीरोदार्णवस्थाने सूर्यो न तपति यत्र वायुर्न वाति यत्र न चन्द्रमास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाभिर्दहति

पञ्चमोपनिषत् ।

यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः तदेतत्स्थानम् ऋचाभ्युक्तं विष्णो- येत्परमं पदमिति । यच्छब्देन क्षीरोदार्णवस्थानं परामृश्यते, परमपदप्रत्यभिज्ञानात् । सूरयः उपासकाः उपासनाभेदेन ता- दात्म्यमुपासनाया चेत् सायुज्यं फलं ततश्च विष्णुरेव परमं पदम् । उभयत्रापि विष्णोरिति षष्ठीनिर्देशः शिलापुत्रकम्य श- रीरमितिवद्द्रष्टव्यः । अथ उपास्योपासकभावेन चेदनुष्टुब्विद्या तस्य नृसिंहस्य विष्णोः परमं पदं परमं स्थानं महाचक्रना- भिक्षीरोदार्णवप्रभृति तत्र स्थिताः उपासका : अनुष्ठातार: • जतार : अध्येतारो वा सदा सर्वकालं पश्यन्ति । कीदृशं तदित्यपेक्षिते, आह—दिवीव द्युलोक इव चक्षुः ख्यातेः सूर्यमण्डलम् आततम् आसमन्तान् ततं विस्तृतं वर्तुलं प्र- काशात्मकं सर्वप्रकाशाभिभवकारणम् अत. सूर्यचन्द्रनक्षत्रा- दीनां ब्रह्मणि प्रवेशः प्रतिषिद्धः तपकर्तृता च यत्र सूर्यो न तपतीत्यादिना । एवं तस्मिन् आधिदैवात्मके दुःखे प्रति- षिद्धे आध्यात्मिक दुःखप्राप्तौ तत्प्रतिषेधति — यत्र न दुःख- मिति । विदुःखता दुःखाभावमात्रे प्राप्ते, सुषुप्तवज्जडता स्या- दिति तद्व्यावृत्त्यर्थं सदानन्दमिति । ब्रह्मादिवन्दितमिति । -

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्धाप्ये तदादिन्यायेन नाभिस्थब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः परिचारकैः बन्द- ari महाचक्राख्यं स्थानम् । यत्र गत्वेति । तस्य गन्तव्य - तामाह तद्विप्राम इति । तत्तादृशं स्थानं विप्रासः विप्रा ब्राह्मणाः उपासकाः विपन्यव. मेधाविन: समाधौ धारण- शक्तियुक्ता: । जागृवांस: जागरितावस्थायामेव अवस्था - यात्प्रच्युत्य समिन्धते समृद्धिं कुर्वन्ति । तादात्म्यपक्षे तु मन्त्रब्राह्मणयोर्यथाम्वरूप व्याख्येयम् । इति शब्दो मन्त्र- समाप्तिं द्योतयति । पदचतुष्टयाभ्यासः सर्वोपनिषत्समाप्तिं द्योतयतीति सर्वं निर्मलं सिद्धम् ॥ इति अष्टमाध्यायभाष्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥

उपनिषन्मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका