SUKLAYAJURVEDA-SAMHITÂ

(Srimad-Vâjasaneyi-Madhyandina.)

WITH THE MANTRA-BHÂSHYA

OF

Mahamahopadhyâya S'rîmad-Uvatâchârya and the Veda-dipa-Bhashya of Sriman-Mahidhara. (WITH APPENDICES & MANTRA-KOS'A)

EDITED BY

WASUDEV LAXMAN S'ASTRI PANS'ÎKAR.

Second Edition.

PUBLISHED

BY

PANDURANG JAWAJÍ,

PROPRIETOR OF THE "NIRŅAYA Sâgar" Press,

Bombay.

1929.

PDF Creation, Bookmarking and Uploading

by: Hari Pārṣada Dās (Date: 24-Dec-2013)

श्रीमद्वाजसनेयि माध्यन्दिन-

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

<+8838+>

महामहोपाध्यायसर्वतन्त्रखतन्त्रप्रतिभश्रीमदुक्टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधरकृतवेददीपाख्यभाष्येण च संवलिता ।

( विविधपरिशिष्ट - मत्रकोशसहिता च । )

पणशीकरोपाह्वविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा वासुदेवशर्मणा विद्वत्साहाय्येन संशोधिता ।

( द्वितीयावृत्तिः । )

सा चेयं

मुम्बय्यां

पाण्डुरङ्ग जावजीश्रेष्ठिना

स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालये आयसाक्षरैरानय प्राकाश्यं नीता ।

शाकः १८५०, सनः १९२९.

मूल्यं ५। सपादपञ्च रूप्यकाः ।

ARCI

Fee No.....

Date

tlass No.... Book No

301047

7 DELES.

॥ श्रीमद्याज्ञवल्क्य कृत सूर्योपासनम् ॥

याज्ञवल्क्य ऋषिः

यजुर्वेद:

॥ हेमाद्रिकृत चतुर्वर्गचिंतामणिस्थव्रतरखंडोक्तविश्वकर्मशास्त्रस्थं यजुर्वेदरूपं शिक्षारूपं च ॥

यजुर्वेदः

शिक्षा-

अजास्यः पीतवर्णः स्यात् यजुर्वेदोऽक्षसूत्रधृक ।
वामे कुलिशपाणिस्तु भूतिदो मंगल प्रदः ॥ २ ॥

शिक्षा शुभ्वाभयकरा ज्ञानमुद्रांचिताशुभा ॥ अक्षसूत्रास कुंडीका द्विभुजा दंड पंकजा ॥ २ ॥

PUBLISHER:-Pandurang Jawaji, PRINTER:―Ramchandra Yesu Shedge,

}

at the "Nirnaya Sagar" Press, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay.

1

अथात्र कश्चिच्छ्रतः प्रस्तावः -

1

'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस -' इत्यादि नैकशो निगमागमादिषु भगवन्निःश्वासात्मकत्वेनोद्धुष्टः कर्मकाण्डब्रह्मकाण्डात्मको वेदो धर्मार्थकाममोक्षहेतुः । स च मन्त्रब्राह्मणात्मकः । तत्र मन्न्रास्तावद्यज्ञाद्यनुष्ठान कारणभूतद्रव्य देवताप्रकाशकत्वेनाम्नाताः । ब्राह्मण- विषयश्चोपरिष्टात्स्फुटी भविष्यति । निर्दिष्टो वेदश्च प्रयोगत्रयेण यज्ञनिर्वाहार्थमृग्यजुः सामभेदेन भिन्नस्त्रयी- संज्ञितः । तत्र हौत्रप्रयोग ऋग्वेदेन, आध्वर्यवप्रयोगो यजुर्वेदेन, औद्गात्रप्रयोगः सामवेदेन, ब्राह्मया - जमानप्रयोगौ त्वत्रैवान्तर्भूतौ । अथर्ववेदस्तु यज्ञानुपयुक्तोऽपि शान्तिकपौष्टिकाभिचारिकादिकर्मप्रति- पादकत्वेनात्यन्त विलक्षण एवेति वेदत्रयीतोऽस्य पृथग्ग्रहणम् । एवंच प्रवचन भेदात्प्रतिवेदं भिन्नाः सन्ति भूयस्यः शाखाः । तथाच कर्मकाण्डे व्यापारभेदेऽपि सर्वासां वेदशाखानामैकरूप्यमेव ब्रह्मकाण्डमिति चतुर्णां वेदानां प्रयोजनभेदेन भेदो निगमपारावारपारीणैर्महर्षिभिः कृतो निर्दिष्टः ।

प्रसङ्गादिह शुक्लयजुर्वेदयाज्ञवल्क्यसंबद्धमैतिह्यं किंचिदुच्यते । तथाहि श्रीमज्जगदीश सिसृक्षोपक्रम - निर्वचनावसरे श्रीमद्भागवतद्वादशस्कन्धषष्ठाध्याय उक्तम्-

सूत उवाच -समाहितात्मनो ब्रह्मन्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ ३७ ॥ ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद्भगवानजः । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शहस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥ तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः । सव्याहृतिकान्सोङ्कारांश्चातुर्होत्र विवक्षया ॥ ४४ ॥ वैशंपायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहः क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥ याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन्कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्वरम् ॥ ६२ ॥ इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमत्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाविति ॥ ६३ ॥ देवरातसुतः सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान्यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददुः । तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन्सुपेशलाः ॥ ६५ ॥ याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दान्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥ याज्ञवल्क्य उवाच - ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मखरूपेण कालखरूपेण चतुर्विधभूत- कायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिर पिचाकाशइवोपाधिनाऽव्यवधीयमानो भगवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादानविसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥ यदुहवाव

वेबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहरहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिनबीजावभर्जनभगवतः समभिधीमहि तपनमण्डलम् ॥ ६८ ॥ य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासुगणा- नात्मनः खयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥ य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं संमृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्मा- ख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयत्यवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति ॥ ७० ॥ परित आशापालैस्तत्रतत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हणः ॥ ७१ ॥ अथह भगवंस्तव चरणनलिनयुगुलं त्रिभुवनगुरुभिर्वन्दितमहमया- तयामयजुः काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥

*

२

सूत उवाच - एवं स्तुतः स भगवान्वाजिरूपधरो हरिः । यजूंप्ययातयामानि मुनयेऽदात्प्रसादितः ॥ ७३ यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्चशतैर्विभुः । जगृहुर्वाज॑सन्यस्ताः काण्वमध्यन्दिनादयः ॥ ७४ ॥ इति शुक्लयजुर्वेदमाध्यन्दिनवाजसनेयशाखाविचारसंक्षेपः ।

त्रयीशब्दितानामृग्यजुःसाम्नां लक्षणान्युच्यन्ते - पादबद्धगायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा 'अग्निमीळे पुरोहितं' इत्याद्या ऋचः । ता एव गीतिविशिष्टाः सामानि । तदुभयविलक्षणानि यजूंषि 'अग्नीदग्नीन्विहर' इत्यादिसंबोधनरूपाणि । निगदमन्त्रा अपि यजुरन्तर्भूता एव । तदेवं त्रय्या मन्त्रविभागः । उपक्रान्तयजुः- संहितायां चरमश्चत्वारिंशोऽध्यायो ब्रह्मप्रतिपादकः । शेषा मूलादारभ्यैकोनचत्वारिंशदध्यायास्तु धर्मापर - पर्यायविविधयज्ञकाण्डनिरूपणमिति यज्ञजाततदङ्गोपाङ्गनिरूपणपरा सपरिकरा कर्ममीमांसोपस्थिता भवति ।

कर्ममीमांसाच 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य ' अन्वाहार्ये च दर्शनात्' इत्यन्ता द्वादशाध्यायी सुगृहीतनामधेयेन भगवता श्रीजैमिनिमहर्षिणा प्रणीता वरीवर्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये धर्मप्रमाणम् १, द्वितीये धर्मभेदाभेदौ २, तृतीये शेषशेषिभावः ३, चतुर्थे क्रत्वर्थपुरुषार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः ४, पञ्चमे श्रुत्यर्थपठनादिना क्रमभेद: ५, षष्ठेऽधिकार विशेषः ६, सप्तमे सामान्यातिदेशः ७, अष्टमे विशेषातिदेशः ८, नवमे ऊहः ९, दशमे बाधः १०, एकादशे तन्त्रम् ११, द्वादशे प्रसङ्गः १२, इति क्रमेण द्वादशाध्यायानां प्रतिपाद्यार्थाः । तथा संकर्मकाण्डमध्यायचतुष्टयात्मकं तेनैव महर्षिवरेण प्रणीतं देवता- काण्डसंज्ञया प्रसिद्धमप्युपासनाख्यकर्मप्रतिपादकत्वात्कर्ममीमांसान्तर्गतमेव ।

ब्राह्मणं तु त्रिविधं विधिरूपमर्थवादरूपमुभयविलक्षणं च । तत्र शब्दभावना विधिरिति भाट्टाः, नियोगो विधिरिति प्राभाकराः, इष्टसाधनता विधिरिति तार्किकादयः । सर्वोऽपि विधिश्चतुर्विधः – उत्पत्त्यधिकार - विनि- योग-प्रयोगभेदात् । तत्र देवताकर्मस्वरूपमात्र बोध को विधिरुत्पत्तिविधिः 'आग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीत्यादिः । सेतिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसंबन्धबोधको विधिरधिकारविधिः ' दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते'त्यादिः । अङ्गसंबन्धबोधको विधिर्विनियोगविधिः 'व्रीहिभिर्यजेत', 'समिधो यजती' त्यादिः । साङ्गप्र- धानकर्मप्रयोगैक्यबोधकः पूर्वविधित्रयमेलनरूपः प्रयोगविधिः । स च श्रौत इत्येके । काल्प इत्यपरे आहुः ।

अथार्थवादः । प्राशस्त्यनिन्दान्यतरलक्षणया विधिशेषभूतं वाक्यमर्थवादः । सच त्रिविधः गुणवादो- ऽनुवादो भूतार्थवादश्च । प्रमाणान्तरविरुद्धार्थबोधको गुणवाद: 'आदित्यो यूपः' इत्यादिः । प्रमाणान्तर- प्राप्तार्थबोधकोऽनुवादः 'अग्निर्हिमस्य भेषजं' इत्यादिः । प्रमाणान्तरविरोधतत्प्राप्तिरहितार्थबोधको भूतार्थ- वादः 'इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत्' इत्यादिः । तत्र त्रिविधानामप्यर्थवादानां विधिस्तुतिपरत्वे समानेऽपि भूतार्थवादस्य स्वतः प्रामाण्यं देवताधिकरणन्यायात् । अबाधिताज्ञातार्थज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम् । तच्च बाधितविषयत्वाज्ज्ञातज्ञापकत्वाच्च न गुणवादानुवादयोः । भूतार्थवादस्य तु खार्थे तात्पर्यरहितस्याप्यौ- त्सर्गिकं प्रामाण्यं न विहन्यत इत्येवमर्थवादः ।

अथाङ्गजातं त्रिविधं दृष्टार्थी - ऽदृष्टार्थो - भयात्मक भेदात् । यद्दृष्टार्थं जातिगुणकर्मद्रव्यात्मकं तत्र जातिगुणौ 'पशुना यजेत', 'अरुणया क्रीणाति' इति क्रियासाधनत्वेन विनियुक्तौ तत्साधनद्रव्यपरिच्छेदेन दृष्टेनैवोपकारेण तस्य शेषभावमनुभवतः । कथं पुनर्द्रव्यपरिच्छेदात्कर्मसाधनत्वमिति चेत् विशिष्टद्रव्यस्य कर्मसाधनत्वात्तस्य च विशेषणाधीनप्रतिपत्तिकत्वादप्रतिपन्नस्य साधनाभावासंभवात्तत्प्रत्युपात्तयोर्जातिगुणयोस्त- द्वारेण भवति कर्मसाधनत्वम् । गुणस्य तु साधनत्वं श्रुतं यथोक्तप्रकारेणोपप ।दयितुं तद्विशिष्टस्य कर्म- साधनत्वं कल्प्यते तदेव जातिगुणयोर्दृष्टार्थत्वम् । द्रव्यस्य तु साक्षादेव कर्मनिर्वृत्तिः । दृष्टमेव प्रयोजनम् ।

१ - रविणाऽश्वरूपेण वाजेभ्यः केसरेभ्यो वाजेन वेगेन वा संन्यस्तास्त्यक्ताः शाखा वाजसनीसंज्ञा इति श्रीधरस्वामिनः ।

३

अङ्गकर्म द्विधा संनिपत्योपकारक रूपमारादुपकारकरूपं च । तत्र प्रोक्षणादि संनिपत्योपकारकरूपं प्रयाजाद्यारादुपकारकरूपम् । संनिपत्योपकारकारीणि दृष्टार्थानि कर्माणि खकारकाणां वह्न्यादीनामुत्पत्तिं प्राप्तिं विकृतिं संस्कारं कुर्वन्ति सन्ति साध्यस्य प्रधानस्योपकुर्वन्ति । यथा - 'वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत', 'यूपं तक्षति' इत्यादावाधान - तक्षणादिना संस्कारविशेषविशिष्टामि - यूपादेरुत्पत्तिः । 'स्वाध्यायोs - ध्येतव्यः', 'गां पयो दोग्धि ' इत्यादावध्ययन - दोहनादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्याय - पयःप्रभृतेः प्राप्तिः । 'सोममभिषुणोति', 'श्रीहीनवहन्ति', 'आज्यं विलापयति' इत्यादावभिषवा - ऽवघात - विलापनैः सोमादीनां विकारः । ' श्रीहीन्प्रोक्षति', 'पल्यवेक्षते' इत्यादौ प्रोक्षणा - Sवेक्षणादिभिर्ब्रह्मादिद्रव्याणां संस्कार इति । तदेवमुत्पत्त्यादिसाध्य भेदाच्चतुर्विधं कर्म कर्मादीनामन्यतमे कारके यथायथमुत्पत्त्यादीनि करोति । कर्मण्येव व्रतादि, कर्तरि व्रतं, करणे प्रयाजशेषाभिघारणं, संप्रदाने पशुपुरोडाशयागः, अपादाने अग्नेस्तृणान्यप- चिनोतीति, अधिकरणे दध्यानयनम् । आरादुपकारकं कारकद्वारकं प्रधानस्योपकरोतीत्युभयार्थः पशु- पुरोडाशयागः । सोऽपि त्यागांशेनादृष्टमुद्देशांशेन च दृष्टं देवतास्मरणं करोतीत्युभयार्थः । ननु 'एकं वा 'चेदनेकत्वात्' इति न्यायेन विध्युपपत्तेः प्रयोजनद्वयमनुपपन्नमितिचेत् दृष्टार्थत्वादिप्रयोजनापेक्षायां स्मरणं प्रथमं स्वीक्रियते । खीकृते च तस्मिन् त्यागांशस्य तत्र प्रयोजनमपश्यतः पुनरपेक्षा जायते । साचादृष्टकल्पनेन निवर्तते तेनैवंजातीयकमुभयोर्लिङ्गमुभयोपकारतामावहति । संपूर्णाङ्गसंयुक्त विधिः प्रकृतिः । विकलाङ्ग- युक्तश्च विकृतिः । तदुभयविलक्षणो विधिर्दर्वीहोमादिः, एवमन्यदप्यूह्यम् । आस्तां दुरवगाहविषयावगाह- नोल्लेखपल्लवितेनेति विरम्यते ।

श्रीमच्छुक्लयजुर्वेदसंहितेयं पुण्यपत्तनगतडेक्कन कालेजाख्याङ्ग्लविद्यालयसंगृहीतग्रन्थवर्तिहस्ताक्षरप्राचीन- द्वित्रपुस्तकानां, तथा श्रीक्षेत्रनासिकवास्तव्यविद्वद्वर वे. शा. सं. आण्णाशास्त्रीवारे इत्येतैर्दत्तस्य कलिकाता- वाराणसीमुद्रितानां च सहायेन विहितशोधनाभ्यां उवटभाष्य - महीधरभाष्याभ्यां सनाथीकृत्याधुनाङ्कितास्ति जिज्ञासूनामेकत्र भाष्यद्वयलाभाय । यद्यप्यस्याध्ययनाध्यापनपारायणादावैतदीयप्रातिशाख्य याज्ञवल्क्य- शिक्षा-प्रतिज्ञासूत्रादिनिर्दिष्टप्रकारेण तत्रतत्र परसवर्णपूर्वस्वरगुरुत्वद्वित्वोच्चारणानुकूलो वर्णविन्यासोऽपेक्षित- स्तथापि 'योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमभुते' इत्यादिप्रामाण्यादर्थज्ञानस्यापि पाठादिसदृक्षफलवत्त्वेनावश्यादरणी- यत्वात्तत्र पाठक्रमानुगुणवर्णविन्यासेन चेतरेतरवर्णपदसापेक्षशृङ्खलावत्त्वेनातीव दुरूहता स्यात्तद्वारणायाञ्जसा विशदपदस्वरूपप्रतिपत्तिद्वाराऽर्थावगमसौकर्याय च प्रतिज्ञासूत्रद्वितीयकण्डिकान्ते " - संयुक्तस्य दुमृते संयुक्तस्य च खकारोच्चारणमध्ययनादिककर्मखर्थवेलायां प्रकृत्या" इत्यनुशासनमनुसृत्यार्थज्ञानानौपयिक- द्वित्वपरसवर्णादिपरिहारेण वर्णविन्यास आहतोऽस्ति । तथा प्रमाणभूतपरिशिष्टानामखिलमन्त्रकोशस्य चान्ते कृतोऽस्ति समावेशः यत्क्रमकोशसाहाय्येनेप्सितमन्त्रस्य द्रुतमुपलब्धिः स्यात् ।

एतादृशानल्पपरिश्रमेण विहितेऽपि संस्करणेऽस्मादृशाल्पप्रज्ञमानुषशेमुषीसुलभत्वेन जनिमन्ति स्खलितानि सुविमृश्य प्रबोधयन्तु विपश्चिद्वरा येन कृतज्ञताप्रकाशनपुरःसरं यतेयाग्रिमसंस्करणेऽस्या विशेषनिर्दोषता- संपादनाय । क्षन्तारश्च परपरिश्रमज्ञा गुणैकपक्षपातिनो दूषणवाचंयमाः सुधियोऽस्मद्दृगादिदोषोपनता अशुद्धीरिति भूयोभूयः सप्रश्रयं साञ्जलिबन्धं च विज्ञापयति-

विद्वद्वशंवदः पणशीकरोपाह्रो वासुदेवशर्मा ।

अध्यायः

श्रीः

शुक्लयजुर्वेदवाजसनेयिमाध्यन्दिनसंहिताध्यायविषयाः-

पूर्वार्धम् -

विषयाः

१ दर्शपूर्णमासेष्टिविषया मन्त्राः २ दर्शपूर्णमास मन्त्राः

३ आधानाम्युपस्थानचातुर्मास्यादिमन्त्राः ४ अग्निष्टोमे सर्विंग्यजमानस्य शालाप्रवेश-

मारभ्य क्रीतसोमस्य शालाप्रवेशान्त-

मन्त्राः

****

५ सौमिकवेदिप्रधानेऽत्र आतिथ्यमारभ्य

ग्रूपनिर्माणपर्यन्ता मन्त्राः

***

६ अग्नीषोमीयपशुप्रधाने यूपसंस्कारमारभ्य सोमाभिषवान्ता मन्त्राः

****

७ उपांशुग्रहादिसवनद्वयगता दक्षिणादा-

नान्ता मन्त्राः

***

****

८ तृतीयसवनगता आदित्यग्रहादिमनाः ९ वाजपेयराजसूययज्ञाङ्गमन्त्राः १० अभिषेकार्थजलादानादिराजसूयशेषचर- कसौत्रामणीमन्त्राः

***

११ अग्निचयने उखादिसमिदाध्यन्तमन्त्राः १२ उखाधारणादिमनाः

१३ चितिपुष्करपर्णाद्युपधानमन्त्राः

...

१४ द्वितीयतृतीयचतुर्थचितिमन्त्राः

१५ पञ्चमचितिमन्त्राश्चयनमन्त्राश्च

१६ रुद्रः । शतरुद्रियाख्यहोममन्त्राः १७ चित्यपरिषेकादिज़पपर्यन्ता मन्त्राः

१८ वसोर्धारादिमन्त्राः

****

***

पृष्ठ. । अध्यायः

उत्तरार्धम्-

५ २१ याज्यादिप्रेषणमन्त्राः २२ २२ आश्वमेधिका मन्त्राः ३६ । २३ आश्वमेधिकाहुतिमन्त्राः

***

****

२४ आश्वमेधिकानां पशूनां देवतासंबन्धवि- धायिनो मन्त्राः ....

विषयाः

पृष्ठं.

४०५

****

४२२

४३०

....

P

४४६

४५५

****

४७२

४८०

४९१

५९ २५ शानंदद्भिरित्याद्यश्वाङ्गेभ्यो होमः २६ खिलसंज्ञा मन्त्राः

७६ । २७ पञ्चचितिकस्याग्नेर्मन्त्राः

९७

२८ सौत्रामण्यङ्गभूताद्यन्तपशुप्रयाजानुयाज-

प्रेषमन्त्राः

****

२९ आश्वमेधिकोऽध्यायः । शिष्टाश्वमेधमन्त्राः ५०३

११३ । ३० पुरुषमेधसंबद्धा मन्त्राः १३२ ३१ पुरुषसूक्ताध्यायः परमात्मविज्ञानानन्दा- दिगुणाद्यात्मकः

१५४

३२ सर्वमेधसंबद्धा मन्त्राः

५१९

****

५२३

****

५३०

१६७ । ३३ सार्वमेधिके सप्तदशकाः पुरोरुग्गणाः ५३४ १८३ ३४ अनारभ्याधीतोऽध्यायो ब्रह्मयज्ञार्थकः ।

२०९

शिवसंकल्पादिमन्त्राः

२४२ । ३५ पितृमेधसंबन्धिनो मन्त्राः

****

२६१ । ३६ प्रवर्ग्यानिकाश्वमेधोपनिषत्संबद्धा मन्त्राः

****

२७४

शान्तिपाठार्थाः

****

५६०

५७५

५८१

५८५

9000

५९३

****

६०१

६०४

२९३ । ३७ महावीरसंभरणाभ्यादानमन्त्राः । अभ्या- दिरौहिणान्तोऽध्यायः

३१०

***

३४०

१९ सौत्रामणीयाः सुगदीन्द्राभिषेकान्ता मन्त्राः ३५९

२० सेकाद्यासन्दीहौत्रान्ता मन्त्राः

****

३८ महावीरोपक्रमे धर्मधुग्दोहादयः ३९ प्रवर्ये धर्मभेदे प्रायश्चित्तम्

३८४ ४० ईशावास्योपनिषत् । ज्ञानकाण्डम्

अन्ते परिशिष्टानि-वेदपारायणविधिः १, याज्ञवल्क्यशिक्षा २, प्रतिज्ञासूत्रम् ३, सर्वानुक्रमणी ४, अनुवाकसूत्रम् ५, मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशश्च ६, इति ।

समाप्तेयं शुक्लयजुर्वेदसंहिताध्यायविषयानुक्रमणिका ।

श्रीमद्वाजसनेयिमाध्यन्दिन-

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उवटभाष्य - महीधर भाष्य संवलिता । प्रथमोऽध्यायः ।

उवटभाष्यम् ।

ॐ नमः श्रीवेदपुरुषाय ।

हृदयं दक्षिणं चाक्षि मण्डलं चाधिरुह्य यः । चेष्टते तमहं नौमि ऋग्यजुःसामविग्रहम् ॥ १ ॥ आदित्याल्लब्धवान्यस्तु शाखाः पञ्चदशापराः । तं याज्ञवल्क्यं वन्देऽहं मन्त्रभाष्यप्रसिद्धये ॥ २॥ गुरुतस्तर्कतश्चैव तथा शातपथश्रुतेः ।

हवा आथर्वण एतं शुक्रमेतं यज्ञं विदांचकार' इत्युपक्रम्य 'नत- दुहाश्विनोरनु श्रुतमास' इत्येवमादिनेतिहासेन प्रवर्ग्यगतानां मन्त्राणां दध्यङ्काथर्वण ऋषिरिति गम्यते । ऋषिश्व ज्ञातव्य इति श्रुतिर्दर्शयति 'प्रजापतिः प्रथमां चितिमपश्यत्' इत्यु- पक्रम्य 'सयो हैतदेवं चितीनामार्षेयं वेद' इत्यादिना प्रन्थेन फलं दर्शयति । अथ देवता मन्त्रवाक्याभिधेयाः । यथा-अग्नि- मूर्धा दिवः ककुदित्यत्राग्निः । इषेत्वेति शाखा । ननु अग्निर्मू- र्धेत्यत्राग्नेर्महाभाग्यत्वाद्देवतात्वमुपपद्यते शाखादीनां तु स्थाव-

ऋषीन्वक्ष्यामि मन्त्राणां देवताश्छन्दसं च यत् ॥ ३ ॥ रत्वाद्देवतात्वं दुर्लभमिति यश्वोदयेत्तंप्रति ब्रूमः । यस्य हि

ऋचो यजूंषि सामानि तथार्थः पदवाक्ययोः । यत्र हविर्भाक्त्वं स्तुतिभाक्त्वं वा विद्यते सा तत्र देवता नतु श्रुतयश्चात्र याः प्रोक्ता योऽर्थवादश्च कर्मणः ॥ ४ ॥ रूढ्या । एवंच सति शाखादीनां देवतात्वमुपपद्यत एव। येदुक्तं तत्रहि पूर्वस्मिन्कल्पे विशिष्टकर्मजनितस्मृति संस्कारसंता - स्थावरत्वादित्यादि । अत्र ब्रूमः । अधिष्ठात्र्योऽत्र देवता विद्यन्ते । नानुच्छित्तिधर्माणः सुप्तप्रबुद्ध न्यायेन हिरण्यगर्भप्रभृतयः । प्रतिमाभूतास्तु शाखादयस्ताः फलं साधयन्तीत्यदोषः । मन्त्रस्य कल्पादौ सह विद्ययाभिव्यज्यमानाः स्मर्तारो द्रष्टारश्च ऋषय । वाच्यं देवतेति श्रुतिर्दर्शयति 'आशुः शिशानो वृषभो न उच्यन्ते । सोऽयं हिरण्यगर्भपरम्परयाभिव्यक्तो नित्यो वेदः । भीमः' इत्युपक्रम्य 'ऐन्द्योऽभिरूपाः' इतीन्द्रस्य देवतात्वं दर्श- तेच श्रुतौ व्यज्यमाना ज्ञायन्ते । तद्यथा । ' तत एतं परमेष्ठी । यति । छन्दोपि ज्ञेयमित्यनेनैव दर्शयति येनैवमाह । 'दक्षि- प्राजापत्यो यज्ञमपश्यद्यद्दर्शपूर्णमासौ' इति । तत्र दर्शपूर्ण - णतोऽसुरान्रक्षांसि त्वाष्ट्रान्यपहन्ति त्रिष्टुभिर्वज्रो वै मासद्रव्यदेवतामन्त्रादि परमेष्ठिना दृष्टमित्यर्थः । तथा 'दध्यङ् त्रिष्टुप्' इत्युपक्रम्य 'ता द्वाविंशतिर्गायत्र्यः संपद्यैन्ते तदा-

महीधरभाष्यम् ।

प्रणम्य लक्ष्मीं नृहरिं गणेशं भाष्यं विलोक्यौवटमाधवीयम् । यजुर्मनूनां विलिखामि चार्थं परोपकाराय निजेक्षणाय ॥ १ ॥ दूरादसूयां निर्धूय कृपां कृत्वा ममोपरि ।

ते च खशिष्येभ्यः । एवं परम्परया सहस्रशाखो वेदो जातः । तत्र व्यासशिष्यो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यादिभ्यः स्वशिष्येभ्यो य- जुर्वेदमध्यापयत् । तत्र दैवात्केनापि हेतुना क्रुद्धो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यं प्रत्युवाच मदधीतं त्यजेति । स योगसामर्थ्यान्मूर्ती विद्यां विधायोद्ववाम । वान्तानि यजूंषि गृह्णीतेति गुरूक्ता अन्ये वैशम्पायनशिष्यास्तित्तिरयो भूला यजूंष्यभक्षयन् । तानि

विलोक्यो वेददीपोऽयं बुद्धिमद्भिर्द्विजोत्तमैः ॥ २ ॥ तत्रादौ ब्रह्मपरम्परया प्राप्तं वेदं वेदव्यासो मन्दमतीन्मनु- । यजूंषि बुद्धिमालिन्यात्कृष्णानि जातानि । ततो दुःखितो याज्ञ- ष्यान्विचिन्त्य तत्कृपया चतुर्धा व्यस्य ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यां- वल्क्यः सूर्यमाराध्य अन्यानि शुक्लानि यजूंषि प्राप्तवान् । श्चतुरो वेदान् पैलवैशम्पायनजैमिनिसुमन्तुभ्यः क्रमादुपदिदेश च जाबालबौधेयकाण्वमाध्यन्दिनादिभ्यः पञ्चदश

१ ऋषीन्वच्मीह. २ हिरण्यगर्भपरम्परा ब्रह्मपति:.

१ इविर्भुक्ति:.

२ यत्तूतं. ३ पठ्यन्ते.

२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

ग्नेय्यो भवन्ती'ति । नाच्छन्दोविद्देवता माग्नेयीं सम्पदं च पुरुषपरिस्पन्दः पुरुषप्रयत्नः आत्मनो व्यापारः । परिस्प- वेदेति । ऋचो यजूंषि चात्र विद्यन्ते तानि च ज्ञेयानीत्यत्र दस्तु भूतानां सा यत्र प्रधानं गुणभूता क्रिया तदिदं भाव- श्रुतिर्भवति 'यां वै देवताम्म्रुगभ्यनूक्ता यां यजुः सैव देवता प्रधानमाख्यातम् । अथवा भावो धात्वर्थः क्रियेत्यनर्थान्तरम् । सैवर्क सा देवता तद्यजु' रित्युपासनार्थं ऋग्यजुषोः पृथग्ग्रहणं सा यत्र प्रधानं गुणभूतानि षट्कारकाणि तदिदं भावप्रधा- करोत्यतो ज्ञेयमृग्यजुषमिति । अथ पदार्थः । ' तत्र चत्वारि नमाख्यातमित्याख्यातार्थः । तानिच पचति पठतीत्यादीनि ॥ पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाता' इति नैरुक्ताः पठन्ति । अथ विंशतिरुपसर्गाः क्रियाविशेषकरा इति सामान्यतो- तन्न नाम पञ्चप्रकारं पठन्ति - ' धातुजं धातुजाज्जातं ऽर्थः । विशेषार्थस्त्वनन्ता इति । तेच प्र परा अप सम् अनु अव समर्थार्थजमेव च । वाक्यजं व्यतिकीर्णं च निर्वाच्यं पञ्चधा । इत्यादयः । अथ निपातानामर्थः सामान्यतोऽसत्ववचनता । पदम् । तत्र धातुजं --- वन्दारुः, पचमानः, यजमानः । सत्वं द्रव्यमसत्वमद्रव्यं तद्वचनाश्चादयो निपाता असत्व- धातुजाज्जातं तद्धितपदं - आग्नेयः, याजमानं, दैव्याय । वचनाः । अत्र त्रैराश्यम् उपमार्थीयाः, कर्मोपसंग्रहार्थीयाः, समर्थार्थजः : समासः । सच संक्षेपतश्चतुः प्रकारः । अव्ययी । पादपूरणा इति । तत्र उपमार्थीयाः सादृश्यवचना इव न भावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिरिति । अथोदाहरणानि - । इत्यादयः । तद्यथा - 'देव इव सविता सत्यधर्मा । इन्द्रो न' । उपरिनाभि, बहिष्पिण्डम् । प्रजापतिः, पशुपतिः । अग्नी - कर्मोपसंग्रहार्थीयास्त्वसत्ववचनाः वा च अह ह इत्यादयः । षोमो, इन्द्राग्नी । कृष्णग्रीवः शितिकण्ठः । यथासंख्यं

उदाहरणे । वाक्यजं ' क्रयस्य रूपं सोमस्य लाजाः इत्यत्र सोमस्य क्रयस्य रूपं लाजा इत्येवं प्राप्ते रूपशब्देन व्यवधानं व्यत्ययैश्च । व्यतिकीर्णं अन्यत्र प्रसिद्धं यत्पदत्वेन तत्प्रतिरूपका ये वर्णास्तैः सहोच्चार्यते यत्तत् । पार्श्वतः श्रोणितः शितामत इत्यन शतामत इति । 'स्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशु- क्षणिः' इत्यत्राशुशुक्षणिरिति । तत्र नाम्नां सामान्यतोऽर्थ वचनं । सत्वप्रधानानि नामानि । सतो भावः सत्वं अस्तिता तद्यत्र प्रधानं तन्नाम, गुणभूता क्रिया, विभक्त्यर्थः कारकं च तानीमानि सत्वप्रधानानि नामानीति नाम्नोऽर्थः ।

अथ भावप्रधानमाख्यातम् । भावो नाम क्रियायाः फलं । तद्यथा । ओदनं पचति देवदत्त इत्यत्र देवदत्ताश्रया ओदनाख्यस्य भावस्य गुणभूता पाकक्रिया । अतो भावप्रधान- माख्यातमित्युच्यते । यद्वा भावप्रधानं भावनाप्रधानं । भावना

।

तद्यथा - ' वातो वा, मनो वा, अग्निश्च पृथिवी च' इत्यादयः । पादपूरणाः पादमेव पूरयन्ति नत्वर्थान्तरं वदन्ति । अनर्था- न्तरवचना इत्यर्थः । ई कं इत्यादयः । 'सद्योजज्ञानो विहि' 'इमा नु कं भुवना' । उक्तंच - 'क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गों विशेषकृत् । सत्वाभिधायकं नाम निपाताः पादपूरणाः ॥' इति ॥

अथ वाक्यार्थं व्याख्यास्यामः । नामाख्यातोपसर्गनिपात- समुदायो वाक्यम् । तस्यार्थो वाक्यार्थः । ननु यदि पदान्येव संहतानि वाक्यमुच्यते एवं तर्हि य एव पदार्थः स एव वा- क्यार्थस्ततः पृथग्वाक्यार्थव्याख्या नोपपद्यत इति यश्वोदयेत्तं प्रत्याह । साकाङ्क्षः पदार्थो निराकाङ्क्षो वाक्यार्थः । तद्यथा-गौ- रित्युक्ते किमित्याकाङ्क्षा भवति । ततो गच्छतीत्युक्ते निराकाङ्क्ष । भवति । अथ गच्छतीत्युक्ते किमित्याकाङ्क्ष भवति । ततो गौरि- त्युक्ते निराकाङ्क्षं भवति । अथेदानीं गौर्गच्छतीत्युक्ते यत्र गौर्वा- हदोहादिभ्यो व्यावृत्य गमनेऽवतिष्ठते । गमनं चान्यगन्तृभ्यो

।

शिष्येभ्यः पाठितवान् । तथाच श्रुतिः 'आदित्यानीमानि शुक्लानि णात् । ' एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति जुहोति यजते यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते' (बृह० ५ । ५ / ३३ ) याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्यं यातयामं भवत्यथान्तराश्वगर्त वा - इति । अस्यार्थः । आदित्यादधीतान्यादित्यानि । शुक्लानि शु- पद्यते स्थाणुं वर्च्छति प्रवामीयते पापीयान्भवति (अनुक्रम ० द्धानि । वाजस्यान्नस्य सनिदनं यस्य स वाजसनिस्तदपत्यं १ । १ ) इति कात्यायनोक्तेः । ऋष्यादिज्ञाने फलश्रवणाच्च । वाजसनेयस्तेन याज्ञवल्क्येन शिष्येभ्य आख्यायन्ते कथ्यन्त 'अथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवदथ योऽर्थवित्तस्य वीर्य - इत्यर्थः । तत्र मध्यन्दिनेन महर्षिणा लब्धो यजुर्वेदशाखावि- वत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते ' ( अनु० १ । १ ) शेषो माध्यन्दिनः । यद्यपि याज्ञवल्क्येन बहुभ्यः शिष्येभ्य इत्युक्तेश्च । तस्माद्वेदमन्त्राणामृष्यादिज्ञानमर्थज्ञानं चावश्यकम् । उपदिष्टः, तथापि ईश्वरकृपया मध्यन्दिनसंबन्धितया लोके प्र- अन्यथा फलवैकल्यात् । तत्र यजुर्वेदमन्त्रेषु कानिचित् यजूंषि ख्यायते । तं माध्यन्दिनं वेदं येऽधीयन्ते विदन्ति वा शिष्य । काश्चन ऋचः । तत्र ऋचां नियताक्षरपादावसानानामावश्यकं परम्परया वर्तमानास्तेऽपि माध्यन्दिना उच्यन्ते ॥ छन्दः कात्यायनेनोक्तम् । यजुषां षडुत्तरशताक्षरावसानानामे- काक्षरादीनां पिङ्गलेन 'दैव्येकम्' इत्यादिनोक्तं छन्दो बोद्धव्यम् । तदधिकानां तु ' होता यक्षद्वनस्पतिमभिहि' ( अध्या० २१ । ४६ ) इत्यादीनां नास्ति छन्दः कल्पना ॥ - तत्राद्याध्याये

अतएव 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' ( शत० ब्रा० ११।५ । ६ । ७ ) इति स्वशाखाध्ययनं विहितम् । तच्चाध्ययनं प्रतिमन्त्रमृषि- छन्दोदेवताविनियोगार्थ ज्ञानपूर्वकं विधेयम् । अन्यथा दोषश्रव -

१ नियताक्षरपादावसाना ऋक् । अनियताक्षरपादावसानं यजुः । प्रगीतं मत्रवाक्यानाम् २ व्यत्ययात्. ३ भावनामात्रप्रधानम्.

१ पुरुषप्रयत्न परिस्पन्दः २ त्यर्थान्तरं. ३ विशेषास्त्वनन्ता इति. ४ सर्वसामान्योऽर्धः.५निपातः पादपूरणः. ६ का इति सा. ७यदू गौ.

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

व्यावृत्य गव्येवावतिष्ठते अयं वाक्यार्थः । स एव प्रकरणावि- अथ व्याख्याधर्माः -- ' अतिरिक्तं पदं त्याज्यं हीनं रोधी वाक्यार्थः पदार्थनियमे हेतुः । पदंतु पदार्थ परिज्ञानहेतुः । वाक्ये निवेशयेत् । विप्रकृष्टं तु संदध्यादानुपूर्व्यं च कल्प- अयं पदार्थवाक्यार्थयोर्विशेषः । नन्वस्य पदचतुष्टयस्य वाक्यग- येत् ॥ लिङ्गं धातुं विभक्तिं च योज्यं वाक्यानुलोमतः । यद्य- तस्य कथं गुणप्रधानभाव इति । उच्यते । पदार्थद्वारकः संबन्धो त्स्याच्छान्दसं वाक्ये कुर्यात्तत्तत्तु लौकिकम् ॥' अथोदाहर- गुणप्रधानभावश्च पदानाम् । तत्र प्रधानमाख्यातं गुणभूतान्य- णानि - अतिरिक्तं पदं त्याज्यमिति । यथा-' -'इमानु कं भुवना न्यानि, आख्यातार्थस्य साध्यत्वादितरेषां पदार्थानां स्वभाव- सीषधाम' इति । कमित्यनर्थको निपातः । हीनं वाक्ये निवे- सिद्धत्वात् । तत्र सिद्धार्थसाध्यार्थयोर्यदेकस्मिन्वाक्ये समु- ।शयेदिति । 'अस्मादन्नादिति भागमवेक्षते' इत्यत्राधस्तनो मन्त्र- चारणं तत्साध्यार्थं भवितुमर्हति न सिद्धार्थम् । तथाच भूतं शेष इहाप्यभिसंबैन्धनीयः अस्मादन्नान्निर्भक्त इत्यादि । वि- सिद्धं भव्यं साध्यम् । भूतभव्यसमुच्चारणे 'भूतं भव्यायो - प्रकृष्टं तु संदध्यादिति । 'सं रेवतीर्जगतीभिः पृच्यताम्' पदिश्यते न भव्यं भूताय' इति न्यायविदः पठन्ति । एते च इत्यत्र संपृच्यतामिति व्यवहितसंबन्धः । आनुपूर्व्यं च कल्प- वाक्यार्था इषेत्वादिमन्त्रेगणे प्रायशो दृश्यन्ते - 'विध्यर्थवा- येदिति । 'मा नो मित्रो वरुणो अर्यमायुः' इत्यत्र 'यद्वा- दयाङ्याशीः स्तुतिप्रैषप्रवह्निकाः । प्रश्नो व्याकरणं तर्कः पूर्व- जिनो देवजातस्य' इति द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्येयः । वृत्तानुकीर्तनम् । अवधारणं चोपनिषद्वाक्यार्थाः स्युखयो- यतो हि यद्वृत्तं वाक्ये प्रथमं भवति । लिङ्गं धातुं विभक्तिं च दश । मन्त्रेषु ये प्रदृश्यन्ते व्याख्या च श्रुतिचोदिता ॥' यथार्थ संनमयेत् । लिङ्गं तु वाक्यवशात्संनमयेत् । 'पवित्रे अथैतेषामुदाहरणानि । तत्र विधिः परमेष्ठ्यभिहितः स्थो वैष्णव्यौ' । अत्र पवित्रे इति नपुंसकलिङ्गं, वैष्णव्या- 'अश्वस्तूपरो गो मृगः' इत्यादिः । अर्थवादः - 'देवा यज्ञम- ।विति च पुंलिङ्गं तत्र वैष्णव्यावित्यस्य सन्नतिराविष्टलिङ्गत्वा- तन्वत'इत्यादिः । याज्चा- 'तनूपा अग्नेऽसि तन्वं मे पाहि' । त्पवित्रशब्दस्य । धातुं धात्वर्थं च सन्नमयेत् 'अग्रेगुवो अग्रेपुवः ' आशी:-'आ वो देवास ईमहे ' इत्यादिः । स्तुतिः - 'अग्निर्मूर्धा । इति । अत्र अग्रेपुव इति संदेहः किमत्र पिबते रूपं उत दिवः ककुत्' । प्रैषः - ' होता यक्षत्समिधाग्निम्' इत्यादिः । पवतेः । तत्र श्रुतितो निर्णयः 'ता यत्प्रथमाः सोमस्य राज्ञो प्रवाहिका -' इन्द्राग्नी अपादियम्' इत्यादिः । प्रश्नः - 'कः । भक्षयन्ती' ति व्याख्यानात्पिबतेरेव रूपमिति । विभक्तिं स्विदेकाकी चरति' इत्यादिः । व्याकरणं - 'सूर्य एकाकी चरति' संनमयेत् । 'कस्मै देवाय हविषा विधेम' इत्यत्र हविषेति इत्यादि । तर्कः–'मा गृधः कस्य स्विद्धनम्' इत्यादिः। पूर्ववृत्तानु- तृतीयायाः द्वितीयासन्नतिर्वाक्यसंयोगात् । अन्यदपि यत्किं - कीर्तनं- 'ओषधयः समवदन्त' इत्यादि । अवधारणं - ' तमेव चिच्छान्दसं तत्सर्वं लौकिकॅविहितैः शब्दैर्व्याख्येयम् । विदित्वातिमृत्युमेति' । उपनिषत् - 'ईशावास्यम्' इत्यादि ॥ इत्ययं सामान्यतो व्याख्याक्रम उक्तः ॥

द्वितीयाध्यायाष्टाविंशतिकण्डिकाश्चेति दर्शपूर्णमासमन्त्राः । तेषां नुष्टुप्छन्दः । शाखा देवता । पलाशशाखाच्छेदने विनियोगः । परमेष्ठी प्रजापतिर्ऋषिर्देवता प्राजापत्या वा । द्वितीयाध्याया- शाखादीनामचेतनत्वेऽपि तदभिमानिनीनां देवतानां सत्त्वाद्दे- न्तिमकण्डिकाषङ्कं पितृयज्ञमन्त्रास्तेषां प्रजापतिर्ऋषिः । आद्येऽ । वतात्वम् । 'अभिमानिव्यपदेशस्तु' इति व्याससूत्रोक्तेः । 'मृद- ध्याये सर्वाणि यजूंषि । एका 'पुरा क्रूरस्य' ( १ । २८ ) इति ब्रवीदापोऽब्रुवन्' इति श्रुतेश्च । तस्माच्छाखोखापयःस्रुक्यूपा- ऋक् । यजुषां पिङ्गलोक्तं छन्दो बोद्धव्यं विस्तरभयान्नोच्यते । दीनामपि देवतात्वम् । तत्र प्रतिपदि दर्शयागं चिकीर्षुरमावा- ऋचांतु छन्दांसि वक्तव्यानि । तत्राद्यायां कण्डिकायां पञ्च स्यायां प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा दर्शयागार्थं 'ममानेवर्चः' ( कात्या० मन्त्राः । द्वौ त्र्यक्षरौ । तृतीयश्चतुरक्षरः । चतुर्थो द्विषष्ट्यक्षरः । २ । १ । ३ ) इति मन्त्रेणाग्निषु समिदाधानरूपमन्वाधानं कृत्वा पञ्चमो नवाक्षरः । तत्र प्रकृतित्वादादौ दर्शपूर्णमासमन्त्राः । वत्सापाकरणं कुर्यात् । दर्शयागे त्रीणि हवींषि सन्ति । आ- यत्र कृत्स्नाङ्गानामुपदेशः क्रियते सा प्रकृतिः । यत्र विशे- मेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रं दध्यैन्द्रं पय इति । तत्र प्रतिपदि दधि हो षाङ्गमात्रमुपदिश्यतेऽङ्गान्तराणि तु प्रकृतेरतिदिश्यन्ते सा दध्नो निष्पत्त्यै रात्रावमावास्यायां गावो दोग्धव्याः । तद्दोहनार्थं विकृतिः । तत्र प्रकृतिस्त्रिविधा - अग्निहोत्रम्, इष्टिः, सोम- प्रातलौकिक दोहादूर्ध्व खमातृभिः सह चरन्तो वत्साः स्वमा- चेति । तत्र यद्यपि कृताधानस्यैव दर्शपूर्णमासयोरधिकारा- । तृभ्यः पलाशशाखयाऽपाकरणीयाः । तदर्थ पलाशशाखाच्छेद- दादौ अग्न्याधानमन्त्रा वक्तुमुचितास्तथाप्याधाने पवमानेष्टयो नम् । गायत्र्या पक्षिरूपं विधाय यदा दिवः सोमवल्लयाहृता विधेयास्ता अन्तराधानस्यैवासिद्धेः । पवमानेष्टीनां च दर्शपूर्ण- तदा तत्पत्रं भूमावुप्तं ततः पलाशोऽभवदिति श्रुत्या ( श० ब्रा० मासविकृतिलात्सोमेऽपि दीक्षणीयप्रायणीयादिषु दर्शपूर्णमास । १७ । १-८ । २ । १० ) पलाशस्य प्राशस्त्यं ब्रह्मत्वं चोक्तं सापेक्षत्वादादौ दर्शपूर्णमासमन्त्रा गदितुं युक्ताः । ते चे- तस्मात्पलाशशाखाच्छेदनम् ॥ त्वादयः । - तत्रेषेत्वेति द्विपदरूयक्षरो मन्त्रः । तस्य दैव्य-

१ योरर्थविशेषः २ केषु मन्त्रगणेषु.

१ योजयेच्चानुलोमतः, योजयेदानुलोमतः, लोम्यतः २ संधा-

नीयः, ३ प्रथमाया. ४ लोकविदितैः .

/

तत्र प्रथमा ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

हरिः ॐ । इ॒षे त्वा॒र्जे त्वा॑ वा॒यव॑ स्थ दे॒वो व॑ः सवि॒ता प्राप॑यतु॒ श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑ण॒ आध्या॑यध्व- मन्य॒ इन्द्रा॑य भागं प्र॒जाव॑तीरनाम॒या अ॑य॒क्ष्मा मा व॑स्ते॒न ई॑शत॒ माघश॑सो ध्रु॒वा अ॒स्मिन्गोप॑तौ स्यात ब॒ह्वीर्यज॑मानस्य प॒शून्पा॑हि ॥ १ ॥

1

।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

न कान्यकुजेष्वेवमिहापि जात्यादिपरिच्छिन्नेष्वभिधेयेषु क्रि याप्रवृत्तिरस्ति न सर्वत्रेत्यदोषः । व्युत्पत्तिद्वारेण च शब्दानां परिज्ञानमभ्युदयहेतुरिति श्रुतिर्दर्शयति । 'तत्प्रणीतानां प्रणी- तात्वं प्रति ह॒ तिष्ठति य एवमेतत्प्रणीतानां प्रणीतात्वं वेदे 'ति प्रणीताशब्दस्य निर्वचनपरिज्ञानद्वारेण फलं दर्शयति । तथा पुरुषशब्दव्युत्पत्तिं प्रकृत्याह । 'स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन ओषत्तस्मात्पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वी बुभू- पति य एवं वेद' । एवं तत्र तत्र । एतच्च स्थालीपुलाकन्यायेन । सर्वेष्वैभिधेयेषु द्रष्टव्यम् । आहच - 'क्रियाद्वार कसंबन्धम- भिधानाभिधेययोः । ज्ञात्वा फलमवाप्नोति श्रुतिर्वक्ति पुनः पुनः ॥' ऊर्जे त्वा । द्विपदस्त्रयक्षरो मन्त्रः । दैव्यनुष्टुप् यदि यजुषां छन्दोस्ति । एवं सर्वेषु यजुःषु ऋक्षु च वक्तव्यम् । ग्रन्थ- गौरव भैयादत्र नोच्यते । उक्तंच - 'स्वरो वर्णोऽक्षरं मात्रा तत्प्र- योगोऽर्थ एव च । मन्त्रं जिज्ञासमानेन वेदितव्यं पदे पदे ॥' शाखासंनमने विनियुक्तः । संनमयामीति वाक्यशेषः । 'यो वृष्टादूर्यसो जायते तस्मै तदाह' इति श्रुतिः । 'ऊर्ज बलप्राण- नयोः ' क्विप् । ऊर्जे । तादर्थ्ये चतुर्थी । व्रीह्यादेर्धान्यस्य क्षीरादेश्च सेचनस्य उत्पत्त्यर्थं त्वां संनमयामि । रसपरिणामो हि वृष्टिरन्ना- ।दिकं च तदभिप्रायौ मन्त्रौ । श्रुतिश्चास्मिन्नर्थे भवति–'अग्नेर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्रादृष्टिः' इति । तथा 'इतः प्रदाना- दृष्टिरितो निर्वृष्टिं वनुते स एतैः स्तोकैरेतांस्तोकांस्तनुते त एते स्तोका वर्षन्ती 'ति ॥ वायव स्थ । वत्सं शाखयोपस्पृशति । यथा वायुर्वृष्टिद्वारेण गवामाप्यायकः एवं यूयमपि प्रस्तुतिद्वा- रेणाप्यायका भवथेत्यर्थः । एकस्यापि वत्सस्योपस्पर्शने सर्वेषां संस्कारो बहुवचनोपदेशात् । पूजार्थं वा बहुवचनम् ॥ देवो वः सविता । अथ मातृणामेकां शाखयोपस्पृशति । देवो दानादिगु- णयुक्तः 'देवो दानाद्द्योतनाद्दीपनाद्वा'इति यास्कः । वः । 'बहु- वचनस्य वस्त्रसौ' इति युष्मदो द्वितीयाबहुवचनस्थाने वसा- देशः । युष्मान् । सविता सर्वस्य प्रसविता । प्रार्पयतु समर्पयतु संगमयतु । श्रेष्ठतमाय कर्मणे । 'यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म' इति श्रुतिः । प्रशस्यतमाय कर्मणे । तादर्थे चतुर्थी । यज्ञार्थमित्यर्थः । 'ओप्यायी वृद्धौ' णिचो लोपः । आप्याययत । हे अन्याः यूयमपि यज्ञार्थं सवित्रा सङ्गमिताः सत्यः आप्यायध्वम् । अनुपर्हिस्याः गावः । कं इन्द्राय भागं । तादर्थे चतुर्थी । इन्द्रार्थे यो भागस्तमिति संबन्धः । इन्द्रोऽत्र हविर्भाक् । कथंभूताः सत्यः । प्रजावतीः । 'वा छन्दसि' इति दीर्घत्वम् । अमीवा व्याधिविशेषः । न विद्यते अमीवा यासां तास्त- प्रजावत्यः जीवद्वत्साः । अनमीवाः । 'अम रोगे' । थोक्ताः । अयक्ष्माः । यक्ष्मा व्याधीनां राजा स यासां न विद्यते ता अयक्ष्माः । आदरार्थं पुनर्वचनम् । अथवा अयनं अयः गमनं । क्ष्मा पृथ्वी । अयः क्ष्मायां यासां विद्यते घास- १ पुलाकभक्तावसथन्यायेन. २ वभिधानेपु. ३ भयात्तु. ४ संनमनं तु शाखालग्न धूल्याद्यपनयनम्.

उ० अतःपरं वैशेषिकमनुक्रमिष्यामः । अत्र इषे त्वा द्वाव- ध्यायौ दर्शपूर्णमासमन्त्राः । परमेष्ठिनः प्राजापत्यस्यार्षं देवानां वा प्राजापत्यानां ' तत एतं परमेष्ठी प्राजापत्यो यज्ञमपश्यद्यद्दर्श- पूर्णमासौ' इति श्रुतेः परमेष्ठिन आर्षम् । तथा 'ते देवा अकाम- यन्त' इत्युपक्रम्य 'तत एतं हविर्यज्ञं ददृशुर्यद्दर्शपूर्णमासौ' इति देवानामार्षं कथ्यते । तत्रास्मिन्नध्याये सर्वाण्येव यजूंषि । पुरा क्रूरस्येतीयं त्रिष्टुप् । तत्र यजुषां केचिद्वैशेषिकं छन्द इच्छ- म्ति पिङ्गलपरिपठितं दैव्ये कमित्यादिनेति । तत्रच सर्वसंख्यया । व्यवहारः पाद इत्युपरिष्टादधिकारात् । तत्र इषे त्वा द्विपदो मन्त्रः त्र्यक्षरत्वाद्दैव्यनुष्टुप् श्रुत्या शाखाच्छेदे विनियुक्तः । नचा- ख्यातमुपलभ्यतेऽत्र । नचाख्यातं विना वाक्यं किंचिद्विधत्ते इत्यध्याहारेणानुषङ्गेण वा वाक्यपरिपूर्तिः कर्तव्या । नन्व- ध्याहारानुषङ्गयोः को विशेषः । लौकिकोऽध्याहारः यथा- 'भूताय त्वा नारातये परिशेषयामि' । पिनष्टि प्राणायत्वेति प्रतिमत्रं 'प्राणाय त्वा पिनष्मि' । अनुपङ्गस्तु मन्त्रावयव एव थथा – 'अस्मादन्नान्निर्भक्तो योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ' । 'अस्यै प्रतिष्ठायां निर्भक्त' इत्यादि विष्णुक्रममन्त्रेषु परिपठित- मिहाभिसंबध्यते । अपरिपूर्णत्वाद्वाक्यस्य । अयं विशेषोऽध्या - हारानुषङ्गयोः । इह त्वन्यशाखापरिपठितेनाख्यातेन सूत्र - कारेण वाक्यपरिपूर्तिः कृता 'छिनझीति चोभयोः साकाङ्क्ष- स्वात्सन्नमयामीति वोत्तर' इति । अथ कोऽर्थः । शाखा उ- च्यते । इषे अन्नाय त्वा त्वां छिनद्मीति । 'इषु इच्छायां' तस्य क्विपि द्वैट् इति रूपं भवति तस्य तादर्थ्ये चतुर्थी । इषे श्रुत्यु- 'तमभिधेयं वृष्ट्यै तदाह 'यदाहेषेवेति वृष्टिः सर्वेणैवेध्यते' । अतोऽभिधानगतस्य धातोरभिधेयक्रिया विद्यत इति । इषे इत्यभिधानम् । अभिधेया वृष्टिः । न्याय्योऽभिधानाभिधे- यलक्षणः संबन्धः । त्वा इति युष्मदो द्वितीयैकवचनस्य स्थाने आदेशः। नैन्वेवं तत्र यदि एषणक्रियायोगादिह वृष्टिरभिधी - यते नतु रूढ्या तदानीं यद्यद्धिरण्यादि किंचिदिष्यते तत्तत्सर्व- मिडित्युच्यते । तथासति संव्यहारोच्छेद इत्येवमादीन्दोषान् केचिद्विदधति, तदसत् । सिद्धे हि शब्दार्थसंबन्धे पश्चाद भिधानाभिधेयभावं क्रियाद्वारकं प्रकाशयितुं व्युत्पत्तिः क्रि- यते । साच क्रियमाणा तस्मिन्नेवाभिधेयेऽवतिष्ठते मगधाधि- पतिवत् । यथा मगधाधिपतेर्मागधेषु जनपदेष्वाधिपत्यमस्ति

१ दैव्येत्यानुष्टुवित्यादिनेति २ अर्थाय, अन्नार्थ. ३ इट् इति विभक्तिस्ताद चतुर्थी. ४ श्रुत्यर्थ ५ तत्र यदि.

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भक्षणार्थं ता अयक्ष्माः । अनिवारितगोप्रचारा इत्यर्थः । किंच मा वः युष्माकं स्तेनः चौर ईशत । माङि लुङ् । मा युष्माकं चौरः ईशनं कार्षीदित्यर्थः । मा अघशंसः अघं पापं यः शंसति भक्षणार्थं वृको वा चाण्डालो वा स च मा ईशत। किंच ध्रुवाः शाश्वतिकाः । अस्मिन् गोपतौ यजमाने । स्यात भवत । बह्वीर्बह्वयः ॥ शाखामुपगूहति । यजमानस्य पशू- न्पाहि । यजमानस्य संबन्धिनः पशून् प्रकृतं गोवत्समभिप्रेतं दोहाङ्गभूतं पाहि गोपाय ॥ १ ॥

तथा पालनाय पशून्वायवे समर्पयितुं वायुरूपत्वमापाद्य. वायवः स्थेति मन्त्रः प्रवर्तते । तदुक्तं तित्तिरिणा 'वायवः स्थेत्याह वायुर्वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षोऽन्तरिक्षदेवत्याः खलु पशवो वायव एवैतान्परिददाति' इति । यद्वा तृणभक्षणाया- हनि तत्र तत्रारण्ये चरित्वा सायंकाले वायुवेगेन यजमानगृहे समागमनाय पशून्प्रवर्तयितुं वायुरूपत्वमुच्यते । कात्यायनः 'देवो व इति मातृणामेकां व्याकृत्यैन्द्रं भवति माहेन्द्रं वा ' ( ४ । २ । ९ । १० ) इति । अस्यार्थः । पूर्वसूत्राच्छाखयोपस्पृश- तीति पदद्वयमनुवर्तते । वत्सानां मातरो या गावः सन्ति तासां म० अथ मन्त्रार्थः क्रियापदाध्याहारेण । हे शाखे, इषे मध्ये एकां गां व्याकृत्य पृथकृत्य देवो व इति मन्त्रेण शाखयो- श्रृष्ट्यै त्वा त्वां छिनद्मि । इष्यते काङ्क्षयते सर्वैर्त्रीह्यादिधान्यनिष्प - पस्पृशेत् । तथा सति गोसंबन्धि दधिरूपं हविरैन्द्रं माहेन्द्रं वा त्तये सा इद् । श्रुत्या दृष्टिर्व्याख्याता । कर्मणि क्विप् । 'वृष्ट्यै तदाह । भवतीति देवो व इति मन्त्रस्येन्द्रो देवता । 'धू प्रेरणे' । यदाहेषे त्वा' ( १ । ७ । १ । २ ) इति श्रुतेः । पर्णशाखां छि- । सुवति स्वस्वव्यापारे प्रेरयतीति सविता । देवः द्योतमानः पर- नत्ति शामीलीं वेषे त्वेत्यूर्जे त्वेति वा छिनद्मि इति वोभयोः साका- । मेश्वरः । हे गावः, वो युष्मान् प्रार्पयतु प्रभूततृणोपेतं वनं सत्वात्सन्नमयामीति वोत्तर' (काल्या ० ४ । २ । १-३) इति का- । गमयतु । किमर्थम् । श्रेष्ठतमाय कर्मणे । चतुर्विधं कर्म । अ- त्यायनोक्तेः छिनद्मीति क्रियापदमध्याहर्तव्यम् । कात्यायनसूत्र - प्रशस्तम्, प्रशस्तं, श्रेष्ठम्, श्रेष्ठतमं चेति । लोकविरुद्धं वधबन्ध- स्यायमर्थः~~~पलाशशाखा शमीशाखा वात्र विकल्पिता । त- चौर्यादिकमप्रशस्तम् । लोकैः श्लाघनीयं बन्धुवर्गपोषणादिकं च्छेदने इषे त्वोर्जे त्वेति द्वौ मन्त्रौ विकल्पितौ । तयोः क्रिया- । प्रशस्तम् । स्मृत्युक्तं वापीकूपतडागादिकं श्रेष्ठम् । वेदोक्तं यज्ञरूपं पदाकाङ्क्षत्वादर्थावबोधाय छिनद्मि इति पदमध्याहर्तव्यमित्येकः । श्रेष्टतममिति तल्लक्षणम् । 'यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म' ( १ । ७ । पक्षः । इषे त्वेति छेदनार्थो मन्त्रः । ऊर्जे त्वेति संनमनार्थः । १ । ५ ) इति श्रुतेः । हे अन्याः गावः, गोवधस्योपपातक- संनमनं ऋजूकरणं शाखालग्न धूल्याद्यपनयनम् । इदं पक्षान्तर- । रूपत्वाद्धन्तुमयोग्या अन्या उच्यन्ते । तथाविधा यूयमिन्द्राय मित्यर्थः । ऊर्जे त्वा । शाखैव देवता । हे शाखे, त्वा त्वां सं- नमयामि ऋजूकरोमि । किमर्थम् । ऊर्जे 'ऊर्ज बलप्राणनयोः ' । ऊर्जति सर्वान्मनुष्यपश्वादीन्बलयति पानादिना दृढशरीरान्क - । रोति । यद्वा । प्राणयति प्रकर्षेण चेष्टयतीति व्युत्पत्तिद्वयेन वृष्टिगतो जलात्मको रस ऊर्जशब्देनोच्यते । तस्मै रसाय वा मनुमामि । 'यो दृष्टादूर्यसो जायते तस्मै तदाह' ( १ । ७ । १ । २ ) इति श्रुतेः । एतन्मन्त्रद्वयपाठेनाध्वर्युरिष्यमाणमन्नं बलकरमाज्यक्षीरादिरसं च यजमाने संपादयत्येव । 'इषे त्वोर्जे त्वेत्याहेषमेवोर्ज यजमाने दधाति' इति तित्तिरिवचनात् । का- त्यायनः 'मातृभिर्वत्सान्संसृज्य वत्सं शाखयोपस्पृशति वायवः स्थ' ( ४ । २ । ७ ) इति वायुर्देवता । ' वा गतिगन्धनयोः" । वान्ति गच्छन्तीति वायवो गन्तारः । हे वत्साः, यूयं वायवः स्थ मातृभ्यः सकाशादन्यत्र गन्तारो भवत । मातृभिः सह गमने सति सायं दोहो न लभ्यत इत्यभिप्रायः । यद्वा । वायु- सादृश्याद्वत्सानां वायुवम् । यथा वायुः पादप्रक्षालननिष्ठीवना- दिभिरुपहतां भूमिं शोषयित्वा पुनाति एवं वत्सा अप्यनुले - पनहेतुभूतगोमयादिदानेन भूमिं पुनन्ति तस्माद्वायुसादृश्यम् अथवा नृणां यथा स्वनिवासाय गृहनिर्माणसामर्थ्यमस्ति एवं पशूनां तदभावान्निरावरणेऽन्तरिक्षे संचरणादन्तरिक्षमेव पशूनां देवता । तस्यान्तरिक्षस्य वायुरधिपतिः । स च वायुः स्वात्रयवानिव पशून्पालयतीति पशूनां वायुरूपत्वम् ।

१ शाखामुपस्थापयति, २ दोहाङ्गभावात्.

।

भागं इन्द्रमुद्दिश्य संपादयिष्यमाणदधिरूपहेतु क्षीरम् । आप्या- यध्वं समन्ताद्वर्धयध्वम् । सर्वास्वपि गोषु प्रभूतक्षीरं कुरुत । 'ओप्यायी वृद्धौ' । वो युष्मानपहर्तुं स्तेन चौरो मा ईशत ईश्वरः समर्थो मा भूत् । अघशंसः अधेन तीत्रपापेन भक्षणादिना शंसो घातको व्याघ्रादिरपि मा ईशत वो हिंसको मा भूत् । कीदृशीर्यु- ष्मान् । प्रजावतीः बह्वपत्याः । अनमीवाः अमीत्रा व्याधिः स नास्ति यासां ताः अनमीवाः कृमिदष्टत्वादिस्वल्परोगरहिताः । अयक्ष्माः यक्ष्मा रोगराजः । प्रबलरोगरहिताः । किंच यूयं गो- पतौ गवां युष्माकं पत्यावस्मिन् यजमाने ध्रुवाः शाश्वतिकी: बह्वीर्बहुविधाः स्यात भवत । 'यजमानस्य पशूनित्यभ्यगारस्या- न्यतरस्य पुरस्ताच्छाखामुपगूहति' ( का० ४ । २ । ११ ) इति । हे पलाशशाखे, त्वमुन्नतप्रदेशे स्थित्वा प्रतीक्षमाणा सती यज- मानस्य पशून् अरण्ये संचरतचोरव्याघ्रादिभयात् पाहि रक्ष । शाखया रक्षिता गावो निरुपद्रवाः सत्यः सायं पुनरागच्छ- न्तीत्याशयः । यद्यप्यचेतना शाखा तथापि तदभिमानिनीं देवतामुद्दिश्यैवमुक्तम् । यथा शास्त्रज्ञा अचेतनेऽपि शालग्रामे शास्त्रदृष्ट्या विष्णुसंनिधिमभिप्रेत्य विष्णुं संबोध्य षोडशोपचारा न्विदधत इत्युक्तं प्राक् ॥

अथ व्याकरणप्रक्रिया । इषे । इषेरिच्छार्थस्य कर्मणि किप् । कित्त्वादुपधाया गुणाभावः । तस्माच्चतुर्थ्येकवचनम् । इषशब्दगत इकारो धातुस्वरेण प्रातिपदिकस्वरेण चो- दात्तः । स्वरविधौ व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वात् । चतुर्थ्येकवचनस्य

६

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ] प्रत्ययत्वादायुदात्तत्वे प्राप्ते 'अनुदात्तौ सुप्पितौ' ( पा० ३ । 'ओप्यायी वृद्धौ' । ' हेतुमति च' (पा० ३।१।२६ ) इति णिच् । तस्य १ । ४ ) इति तदपवादेनानुदात्तत्वे प्राप्तेऽपि 'सावेकाचस्तृती- 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४।११७ ) इत्यार्धधातुकत्वात् 'र- यादिर्विभक्तिः ' ( पा० ६ । १ । १६८ ) इत्युदात्तत्वम् । तस्मिन् । निटि' ( पा० ६।४।५१ ) इति णिलोपः । निघातः । अन्याः सति 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' (पा० ६।१।१५८ ) इतीकारोऽनु- । 'अध्या अहन्तव्या भवन्त्यघ्नीति वा ' ( निरु० ११ । ४३ ) इति दात्तः । यद्यप्येकशब्देन द्वयोरुदात्तयोरन्यतरो यः कोऽपि वक्तुं । यास्कः । अघे नञि वोपपदे हन्तेः 'अन्यादयश्च' ( उ० ४। शक्यते तथापि 'सति शिष्टखरो बलीयान् ' ( पा० ६ । १।१५८ ) ११३ ) इति यगन्तो निपातः । संबुद्धित्वात् 'आमन्त्रितस्य इति न्यायेन विभक्तिगत उदात्त एव प्रबलः ॥ तथा सत्यनु- च' ( पा० ६ । १ । १९८ ) इत्याष्टमिको निघातः । इन्द्राय दात्तादिकमुदात्तान्तमिदं पदं संपन्नम् । वा । युषेर्भजनार्थस्य 'यु- 'इदि परमैश्वर्ये ' ' इन्धी दीप्तौ ' वा । इन्दति इध्यते वा तेजो- ष्यसिभ्यां मदिक्' ( उ० १ । १४४ ) इति मदिक्प्रत्ययान्तस्य । भिरिति इन्द्रः । 'ऋजेन्द्र' ( उ० २ । २९ ) इत्यादिना रन्प्र- युष्मच्छन्दस्य द्वितीयायां त्वेति रूपम् । तस्य प्रातिपदिकख - । त्ययान्तो निपातः । नित्त्वादायुदात्तः । स्वरितप्रचयौ च ॥ रेण यद्यपि उदात्तः प्राप्तस्तथापि 'अनुदात्तं सर्वमपादादौ' भागं 'भज भागसेनवयोः ' । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' ( पा० ८1१1१८ ) इत्यस्य सूत्रस्य अनुवृत्तौ सत्यां 'लामौ द्वि- । ( पा० ३।३।१९ ) इति घञ् । ञित्त्वादाद्युदात्ते प्राप्ते 'कर्षात्वतो 'तीयायाः' ( पा० ८।१।२३ ) इति त्वादेशविधानादयं शब्दोऽ- । घञोऽन्त उदात्तः ' ( पा० ६।१।१५९ ) इत्यन्तोदात्तत्वम् ॥ तस्य मुदात्तः ॥ ऊर्जे । 'ऊर्ज बलप्राणनयोः' अस्मात्क्विप् । ऊर्जति । 'अमि पूर्व:' ( पा० ६।१।१०७ ) इत्यमा सहैकादेश 'एकादेश बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यूर्क् अन्नम् । 'ऊर्मित्यन्ननामो- उदात्तेनोदात्तः' ( पा० ८ । २ । ५ ) इत्युदात्त एव । प्रजावतीः जैयति सतः' (निरु० ९।२७) इति याकः । स्वर इषेवत् । । ' उपसर्गे च संज्ञायाम्' ( पा० ३ । २ । ९९ ) इति जनेर्डप्रत्ययः संहितायां तु 'उदात्तस्य स्वरितः ' ( पा० ८ । ४ । ६६) इति वा । ततष्टाप् । तेन सहैकादेशेऽप्युदात्तान्तः प्रजाशब्दः । तस्मात् शब्दस्य स्वरितत्वम् । मन्त्रद्वयस्य संहितायां ऊर्ज इति ऊकारस्य ' तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् ' ( पा० ५।२।९४ ) । 'मादुपधायाश्च 'स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् ' ( पा० १।२। ३९ ) इति प्रचया- । मतोर्वोऽयवादिभ्यः' ( पा० ८ । २९ ) इति मस्य वः । 'उगि- भिधायामेकश्रुतौ प्राप्तायां तदपवादकत्वेन 'उदात्तस्वरितपरस्य । तश्च' ( पा० ४।१।६ ) इति ङीप् । मतुप्ढीपोरनुदात्तत्वात्प्रजा- सन्नतरः' (पा० १ । २ । ४० ) इत्यत्यन्तनीचोऽनुदात्तो भवति । शब्दस्वर एव । 'वा छन्दसि' ( पा० ६।१।१०६ ) इति पूर्वसवर्ण- अग्रिमस्य वाशब्दस्य खरितत्वम् । एवमुत्तरपदेषु संहितायां स्वरा दीर्घत्वम् ॥ अनमीवाः 'अम रोगे' । 'अमेरीवः' इति ईवप्रत्य- कहनीयाः ॥ वायवः वातेर्गत्यर्थात् 'कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशून्य । यः । यद्वा 'शेवयह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवा:' ( उ० १ । १५३ ) उण्' (उ० १ । १ ) इत्युण् । सति शिष्टप्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तो इयमेर्वन्प्रत्ययान्तो निपातः । तस्य 'नत्रो बहुव्रीहौ ' ( पा० २२। वायुशब्दः । जसः सुप्त्वादनुदात्तत्वम् । 'जसि च' (पा० ७ । ३ । । ६ ) 'समासस्य च ' ( पा० ६ । १।२२३ । २- - १६२ ) इत्यन्तो - १०६ ) इति गुणेऽवादेशे च 'स्थानेऽन्तरतमः' ( पा० १ । १ । । दाते प्राप्ते तदपवादेन 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ' ( पा० ६ ।२। ५० ) इति परिभाषया उदात्त एव जाते वायव इति मध्यो- १ ) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादेन 'नञ्सुभ्याम् ' दात्तं पदम् । जसः स्वरितत्वं पूर्ववत् ॥ स्थ । अस्तेर्लिटि शपो ( पा० ६।२।१७२ ) इत्यन्तोदात्तत्वम् ॥ अयक्ष्माः तद्वत् खरः ॥ लुकि 'नसोरलोपः' ( पा० ६ । ४ । १११ ) इति अकारलोपः । मा । निपातत्वादाद्युदात्तः ॥ स्तेनः 'स्तेन चौर्ये' । स्तेनयति चोर- 'तिङ्कतिङः ' ( पा० ८ । १ । २८ ) इति निघातः ॥ देवः । यतीति स्तेनः । पचाद्यच् । चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ ईशत 'ईश पचादित्वादच् । 'चितः'(पा० ६ । १ । १६३ ) इत्यन्तोदात्तः ॥ ऐश्वर्ये' । 'छन्दसि लुङ्कङ्किटः ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लङ् । वः 'बहुवचनस्य वस्नसौ' (पा० ८ । १ । २१ ) इत्यनुदात्तो वसा- 'व्यत्ययो बहुलम् ' ( पा० ३।१।८५ ) इति बहुवचनम् । 'न देशः। सविता 'षूप्रेरणे' । 'ण्वुल्तृचौ' (पा० ३।१।१३३) इति । माइयोगे' ( पा० ६ ।४ ।७४ ) इयडभावः । निघातश्च ॥ अघ- तृच् । इडागमः चित्त्वादन्तोदात्तः ॥ प्र ' उपसर्गाश्राभिवर्जम्' । शंसः 'अघ पापकरणे' । पचाद्यजन्तोऽघशब्दो ऽन्तोदात्तः । अघं (फि० ४ । १२ ) इत्याद्युदात्तः । अर्पयतु 'ऋ गतौ' ' हेतुमति शंसति इच्छतीत्यघशंसः । ' शसि इच्छायाम्' अच् । 'तत्पु- च' (पा० ३ । १ । २६ ) । इति णिच् 'अर्तिहीव्लीरीनृयीक्ष्मा - रुषे तुल्यार्थ - ' ( पा० ६३१२१२ ) इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ ध्यातां पुग् णौ' (पा०७१३ । ३६ ) इति पुक् । 'पुगन्त' ( पा० ७ । धुत्राः 'ध्रुव स्थैर्ये' । ' इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ' ( पा० ३।१।१३५ ) ३ । ८६ ) इति गुणः निघातश्च । श्रेष्ठतमाय । प्रशस्यशब्दात् । इति कः । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तो ध्रुवशब्दः ॥ अस्मिन् 'इणो 'अतिशायने तमबिष्टनी' ( पा० ५। ३ । ५५ ) इतीष्टन् दमुक्' इति इतेर्दमुक् । अन्तोदात्त इदंशब्दः तस्मात् ङे: 'प्रशस्यस्य श्रः' (पा० ५।३।६० ) इति प्रादेश: । 'नित्यादिर्नि स्मिन् । तस्य 'ऊडिदम्पदाय पुत्रैयुभ्यः' ( पा० ६।१।१७१ ) 'त्यम्' (पा० ६।१।१९७) इत्याद्युदात्तत्वम् । ततः पुनः तमप् इत्युदात्तत्वम् ॥ गोपती 'गमेः' ( पा० २।६।६ इति गोशब्दः तस्य पित्त्वादनुदात्तत्वम् । स्वरितप्रचयाः पूर्ववत् ॥ कर्मणे । प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । गवां पतिरिति तत्पुरुषे 'पत्यावैश्वर्ये' करोतेर्मनिन् मित्त्वादाद्युदात्तः । आ उदात्तः । प्यायध्वम् ( पा० ६ । २।१८ ) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ स्यात । अस्तेः

।

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

प्रार्थनायां लिङ् । 'तस्थस्थमिपां' ( पा० ३।४।१०१ ) यासुट् स्थाल्यां क्षीरं प्रक्षेप्तव्यं तद्ग्रहणार्थोऽयं मन्त्रः । हे स्थालि, सलोपोऽलोपश्च । 'तिङतिङः ' ( पा० ८।१।२८ ) । बह्वीः । मृज्जलाभ्यां निष्पन्ना त्वं द्यौरसि जलहेतुदृष्टिप्रदद्युलोकरूपासि । बहुशब्दात् 'वोतो गुणवचनात् ' ( पा० ४।१।४४ ) इति ङीष् । द्युसंबन्धात्तद्रूपत्वमस्यामुपचर्यते । तथा पृथिव्यसि पृथिव्याः 'वा छन्दसि' ( पा० ६।१।१०६ ) इति जसः पूर्वसवर्णत्वम् । सकाशादुद्धृतया मृदा निष्पन्नत्वात्पृथिवीरूपत्वम् ॥ 'मातरिश्वन प्रत्ययखरेणान्तोदात्तः । यजमानस्य 'पूख्यजोः शानन्' ( पा० ३ । इत्यधिश्रयति' ( का० ४ । २ । २० ) इति । गार्हपत्यादुदी- २ । १२८ ) इति यजतेः शानन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । ' पशून्' । चोऽङ्गारान्निरुह्य तेषूखामधिश्रयति । हे उखे, त्वं मातरिश्वनः पश्यन्ति गन्धेनेति पशवः । 'अर्जिदृशिकमि' ( उ० १।२७ ) वायोः धर्मः दीपकोऽन्तरिक्षलोकोऽसि । मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति इत्यादिना दृशेः कुप्रत्ययः पशादेशश्च । प्रत्ययखरेणान्तोदात्तः ॥ । निश्वासवच्चेष्टां करोतीति मातरिश्वा वायुः । धर्मः । 'घृ क्षरण- पाहि 'पा रक्षणे' लोट् । 'तिङतिङः ' ( पा० ८।१।२८ ) । दीप्त्योः । धर्मः दीपकः संचारस्थानप्रदानेन वायोर्दीपकोs- एवमग्रे पदस्वरप्रक्रियोहनीया विस्तरभयान्नोच्यते ॥ १ ॥

द्वितीया ।

वसो॑ प॒वित्र॑मसि॒ द्यौर॑सि पृथि॒व्य॒सि मातरि - श्व॑नो धर्मोऽसि वि॒श्वधा॑ असि । परमेण॒ धाम्रा दृंह॑स्व॒ मा हा॒र्मा ते॑ य॒ज्ञप॑तिर्ह्रार्षीत् ॥ २ ॥

भिव्यञ्जकोऽन्तरिक्षलोकः । हे स्थालि, तवोदरेऽप्यन्तरिक्षरूप- स्यावकाशस्य वायुसंचारस्य सद्भावात्त्वमपि वायोर्धर्मरूपासि ॥ द्यौरसि पृथिव्यसीति पूर्वमन्त्रे लोकद्वयरूपत्वमुखाया उक्तम् । अत्र मातरिश्वनो धर्मोऽसीत्यन्तरिक्षलोकरूपत्वमुच्यते । तस्मा- देषां त्रयाणां लोकानां धारणात् त्वं विश्वधा असि विश्व दधा- तीति विश्वधाः विश्वधारणसमर्थासि लोकत्रयरूपत्वात् । किंच परमेण धाम्ना उत्तमेन बहुक्षीरधारणसामर्थ्यरूपेण तेजसा है उखे, त्वं हस्व दृढा भव । त्वन्निष्टस्य क्षीरस्य गलनं वारयि- तुम् । अन्यथा भग्नायास्तव छिद्रेण क्षीरं गलेतू । 'दृहि वृहि वृद्धौ' इति धातुर्यद्यपि वृद्ध्यर्थस्तथापि दार्व्वे सति भङ्गाभावेन चिरमवस्थानाद्दा नाम कालवृद्धिरेव भवति । किंच । है उसे, मा ह्वाः कुटिला मा भव । ' कौटिल्ये' । यद्युखा कुटिला भवेत्तदानीमवाङ्मुखायां सत्यां तत्स्थं क्षीरं गलेत् । अतः क्षी- रधारणाय दार्व्यमकौटिल्यं चार्श्यते । किंच ते यज्ञपतिः त्वत्सं- बन्धी यजमानः माहार्षीत् कुटिलो मा भूत् । त्वन्निष्टक्षीरस्क- न्दनेनानुष्ठानविघ्न एव यजमानस्य कौटिल्यम् । तच्च त्वदीयेन दार्त्स्न्येन कौटिल्याभावेन च न भविष्यतीति प्रार्थ्यते ॥ २ ॥

उ० तस्यां पवित्रं करोति । वसोः पवित्रमसि वसोर्वास- यितुर्यज्ञस्य यज्ञसाधनभूते पयसि । अत्र यज्ञशब्दः पयसः पवित्रं परिपावनं भ॑वसीत्यर्थः । उखामादत्ते द्यौरसि पृथिव्यसि 'उपस्तौत्येवैनामेतत्' इति श्रुतिः । सा यद्दिवोवयवभूतेनोदकेन क्रियते तेन द्यौरित्युच्यते । यत्पृथिव्यवयवभूतया मृदा क्रि- यते तेन पृथिव्युच्यते । मातरिश्वन इत्यधिश्रयति । उखो- च्यैते । मातरिश्वनो घर्मोऽसि । मातरिश्वा वायुः । मात- र्यन्तरिक्षे श्वसितीति वायोः संबन्धी त्वं धर्मोऽसि । त्रयो घर्मा अग्निवायुसूर्यदैवत्याः । तत्र मध्यमो धर्मः साधवे - स्वेति 'अयं वै साधुर्योयं पवते' इति वायुदेवत्यः स त्वमसी- त्यर्थः । यतश्च त्वं वायुः अतः । विश्वधा असि सर्वस्य धार- यिता भवसि । किंच परमेण धाम्ना हधूंहस्व धामानि त्रीणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति च । उत्कृष्टेन नाम्नाभिहिता सती धर्मोसीत्यादिना आत्मानं धूं हस्व हढी- वसो॑ प॒वित्र॑मसि श॒तधा॑रं॒ वसौः प॒वित्र॑मसि कुरुष्वेत्यर्थः । मा ह्वाः । 'हृ कौटिल्ये' । मा द्वार्षीः मा कुटि - स॒हस्र॑धारम् । दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता पु॑नातु॒ वसः प॒वि - ली भूः । दृढीभूतायामपि लुटितायां पयःस्कन्दनं भवति । त्रे॑ण श॒तधरेण सु॒प्वा॒ काम॑धुः ॥ ३ ॥ तन्माभूदित्येवमुच्यते । माच ते तव यज्ञपतिरधिष्ठानात्प्र-

व्यवतु ॥ २ ॥

।

तृतीया ।

उ० तस्यां पवित्रं निदधाति । वसोः पवित्रमसि शतधारं म० 'वसोः पवित्रमिति पवित्रमस्यां बध्नाति कुशौ त्रिवृद्वा' वसोः पवित्रमसि सहस्रधारं । शतसहस्रशब्दौ संख्योत्तर- ( का. ४ । २ । १५/१६ ) इति । वासयति वृष्ट्यादिद्वारा स्थापयति । वचनौ । अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते । अनन्तधारमित्यर्थः । विश्वमिति वसुः यज्ञः । 'यज्ञो वै वसुर्यज्ञस्य पवित्रमसि' ( १ । । आसिच्यमाने जपति । देवस्त्वा सविता । पय उच्यते । ७। १ । ९ ) इति श्रुतेः । यज्ञशब्देन तदीयहविर्द्रव्यरूपं क्षीरं देवस्त्वा सविता पुनातु दोषात्पृथक्करोतु निर्दोषं करोतु । लक्ष्यते । हे दर्भमय पवित्र, वसोः इन्द्रदेवताया निवासहेतोः । वसोरग्निष्टोमयज्ञस्य संबन्धिना आविकेन अनेकधारेण अच्छि - पयसः शोधकं पवित्रं त्वं असि । अनेन मन्त्रेण पवित्रं कृत्वा । द्रेण पवित्रेण । सुप्वा शोभनं पुनातीति सुपूः तेन सुप्वा I पर्णशाखायां बनीयात् । द्वौ कुशौ कुशत्रयं वा पवित्रमुच्यते ॥ साधुपवनेन पवित्रेण । अथाह कामधुक्ष इति प्रश्नोयं । गवां 'द्यौरसीति स्थाल्यादानम्' (का० ४ । २ । १९ ) इति । यस्यां मध्ये त्वं कां गां अधुक्षः । 'दुह प्रपूरणे' दुग्धवानसि ॥ ३ ॥

१ भवतीत्यर्थः २ श्रुतेः ३ इत्युच्यते.

•

१ तूभयं समर्थ.

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

म० ' वसोः पवित्रमिति पवित्रमस्यां करोत्युदग्वा' इति । सा विश्वधाया इति मन्त्राभ्यां क्रमेण तयोराशिषं ब्रूयात् । या द्वितीया गौस्त्वया पृष्टा सा विश्वकर्मा, या तृतीया गौस्त्वया अस्यामुखायां स्थापनीयस्य पवित्रस्य प्रागग्रत्वं सामान्यतः प्राप्त - मिति सिद्धवत्कृत्वोदगग्रत्वं विकल्प्यते । हे शाखापवित्र, वसोः । पृष्टा सा विश्वधायाः । ' डुधाञ् धारणपोषणयोः' । विश्वान्स - इन्द्रदेवतानिवासहेतोः पयसः शोधकं पवित्रं त्वम् असि । पवि - वन्देवान्दधाति क्षीरदध्यादिहविर्दानेन पुष्णातीति विश्वधायाः । त्रेण व्यवधाने सति क्षीरेण सह स्थाल्यां पततां तृणपर्णादीनां अमुन्प्रत्ययो णिच । णित्त्वात् 'आतो युक् चिण्कृतो:' ( पा० ७ ॥ प्रतिबध्यमानत्वात्पवित्रस्य क्षीरशोधकत्वम् । किंभूतं पवित्रम् । ३ । ३३ ) इति युक् । यद्वा । ' धेट् पाने' । विश्वानिन्द्रादि- शतधारं शतसंख्या धारा यस्मिन् । तथा सहस्रधारं सूक्ष्मैः देवान् क्षीरादिहव्यं धापयति पाययतीति विश्वधायाः । 'उद्वा- पवित्रच्छिद्रैः स्थाल्यां पतन्तीनां क्षीरधाराणां शतसहस्रसंख्या- स्यातनक्ति प्राग्घुतशेषेणेन्द्रस्य त्वा' (का. ४ । २ । ३२) इति । कानां सद्भावाच्छोधकत्वमाहर्तुम् । क्सोः पवित्रमिति द्विरुक्तिः । क्वथितं क्षीरमग्नेरुद्वास्य मन्दोष्णे तत्र प्रातः कालीनहोमावशिष्टेन दना दधिनिष्पत्तये आतञ्चनं कुर्यात् । हे क्षीर, इन्द्रस्य भागं अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते ( निरु० १० । ४२ ) इति । 'देवस्यत्वेत्यासिच्यमाने जपति' ( का ० ४ । २ । २३ ) इति । त्वां सोमेन सोमवल्लीरसेन आतनच्मि दध्यर्थं कठिनीकरोमि । पयो देवता । दोहनादूर्ध्वं स्थाल्यां सिच्यमान हे क्षीर, तञ्चतिः कठिनीकरणार्थः । यद्यप्यत्रातञ्चनहेतुर्दधिशेषस्तथापि सविता प्रेरको देवः पूर्वोक्तरीत्या । शतधारेण वसोः भावनया तस्यैव सोमत्वं संपायते । यथा कश्चित्पुमान्बन्धु- पवित्रेण । त्वा त्वाम् । पुनातु शोधयतु । सुष्वेति त्वेन भावितो बन्धुर्भवति प्रातिकूल्येन भावितः शत्रुश्च । पवित्रविशेषणम् । मुष्ठु पुनातीति सुपूः तेन सुष्वा । नुडाग- तदुक्तं वसिष्ठेन 'बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः । माभाव आर्षः ॥ कामधुक्ष इति प्रश्नः ( ४ । २ । २४ ) विषामृतदृशैवेह स्थितिर्भावनिबन्धिनी ॥' इति । भोज्यं वा विष- इति एकस्यां गवि दुग्धायां दोग्धारं प्रत्यध्वर्युः पृच्छेत् । त्वेन भावितं वान्ति करोति । अमृतत्वेन भावितं जीर्णं सद्बल- हे दोग्धः, विद्यमानानां गवां मध्ये त्वं कां गाम् अधुक्षः हेतुर्भवति । तथात्र दधिशेषस्य भावनया सोमत्वम् ॥ 'सोद- दुग्धवानसि ॥ ३ ॥ केनापि दधात्यमृण्मयेन विष्णो हव्यमिति' (का० ४ । २।३४ ) इति । हे विष्णो, इदं हव्यं क्षीरं रक्ष । सर्वत्र सृष्टौ पालने संहारे च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा अभिमानिन्यो देवताः । अतो विष्णुं संबोध्य हविषो रक्षा प्रार्थ्यते ॥ ४ ॥

चतुथीं।

सा वि॒श्वायुः सा वि॒श्वक॑र्मा॒ सा वि॒श्वधा॑याः । इन्द्र॑स्य॒ त्वा भा॒ग॒ सोमे॑नात॑नच्य॒ विष्णो॑ ह॒व्यं

रक्ष ॥ ४ ॥

उ० अमूमित्युक्ते दोग्ध्रा सा विश्वायुरित्यध्वर्युराह । सा गौर्विश्वस्य जगतः आयुषो दात्री । द्वितीयामाह । सा गौर्विश्वस्य जगतः कर्मा केर्त्री । तृतीयामाह । सा गौर्विश्वस्य जगतः धायाः धयतेर्णिजन्तस्यासुनि रूपम् । पायेंयित्री । यज्ञादेव सर्वाः प्रजा उत्पद्यन्ते आयुर्भोजनसहिताः स गवामुपचर्यते । आतनक्ति । इन्द्रस्य त्वा भागं सोमेन दध्ना आतनच्मि । तञ्चतिः कठिनी- करणार्थः । दधिभावमापादयामीत्यर्थः ॥ अपिदधाति विष्णो हव्यं रक्ष । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतिः । हविर्गोपाय ॥४॥ म० प्रोक्ते 'सा विश्वायुरित्याह' (का० ४ । २ । २५) इति पूर्वोक्तप्रश्नस्योत्तरे अमूं गामिति दोग्ध्रा प्रोक्ते सति सा विश्वा- युरिति मन्त्रेण दोग्धारं प्रत्यध्वर्युर्ब्रूयात् । या गौस्त्वया दुग्धा मया च पृष्टा सा विश्वायुःशब्देनाभिधेया । विश्वमायुर्यस्याः सा विश्वायुः । यजमानस्य संपूर्ण आयुः प्रयच्छतीत्यर्थः । 'एवमितरे उत्तराभ्याम्' (का० ४ । २ । २६ ) इति । यथा प्रथमा गौः पृष्टा एवमितरे द्वितीयतृतीये गावौ तद्दोहनादूर्ध्वं कामधुक्ष इति मन्त्रेण प्रष्टव्ये । दोग्धा तूत्तरेऽमूमिति प्रोक्ते सा विश्वकर्मा

१ कर्मकत्री. २ धायाः जगतः . ३ स्थात्रा सुनि ४ जगतः धाययित्री.

पञ्चमी ।

अग्ने॑ व्रतपते व्र॒तं च॑रिष्यामि॒ तच्छ॑यं॒ तन्मे॑ राध्यताम् । इ॒दम॒हमनृतात्स॒त्यमुपै॑मि ॥ ५ ॥

उ० व्रतमुपैति । अग्ने व्रतपते । हे भगवन् अग्ने, व्रतस्य पतेः । व्रतं सत्यादिकं चरिष्यामि । तद्व्रतं तव प्रसादात् शकेयं शक्नु- याम् । शक्तं च सत् तत् मे मम राध्यतां सिध्यताम् । यज्ञफलसमृद्धिराशास्यते । अनेन वाग्निरुच्यते । इदमहं त्व- त्साक्षिकमनृतादसत्यात्सत्यमुपगच्छामि ॥ ५ ॥

म० 'अपरेणाहवनीयं प्रानिष्ठन्ननिमीक्षमाणोऽप उपस्पृश्य व्रतमुपैत्य व्रतपत इदमहमिति वा' ( २।१।११ ) इति । हे व्रतपते व्रतस्यानुष्ठेयस्य कर्मणः पते पालक हे अने, त्वदनु- ज्ञया व्रतं चरिष्यामि कर्मानुष्टास्यामि । तच्छकेयं तत्कर्मानु- ष्टानुं शक्तो भूयासं त्वत्प्रसादान् । तन्मे राध्यतां मदीयं त- त्कर्म निर्विघ्नं सत् फलपर्यन्तं सिध्यतु । शकेराशीर्लिज्यामुट् । 'लिज्याशिष्यङ्' ( पा० ३ । १।८६ ) ' अतो येयः' ( पा० ७२ ।

८०

० ) । गुणः । शकेयम् । 'अग्निर्वै देवानां व्रतपतिः ' ( १।१। १/२ ) इति श्रुतिः । इदमहम् । अहं यजमानोऽस्माद- नृतान्मनुष्यजन्मन उद्गत्य सत्यं देवनाशरीरम् उपैमि प्राप्नोमि । सत्यमनुष्ठीयमानकर्मरूपेण प्रत्यक्षमिति मन्वान इदमिति वि- शिनष्टि । अनृतं मनुष्यजन्म शीघ्रविनाशित्वात् । यथा स्वप्न-

उवटभाष्य- महीधरभाष्यसंवलिता ।

सप्तमी ।

गजादयो बोधमात्रेण शीघ्रं निवर्तमाना अनृता उच्यन्ते । सत्यं मित्यादयोऽग्निहोत्रहवणीव्यापाराः । व्रीहिनिर्वापधारणमुलूखले देवजन्म बहुकालस्थायित्वात् । यथा जागरणगजादयः । श्रुतिरपि व्रीहिप्रक्षेपः पुनरुद्धरणं चेत्यादयः शूर्पव्यापाराः ॥ ६ ॥ 'इदमहमनृतात्सत्यमुपैमि' ( १।१।१।४ ) इति । तन्मनुष्येभ्यो देवानुपावर्तत इति । यद्वा लोकप्रसिद्धे एव सत्यानृते प्राये । नानृतं वदेदिति कर्मण्यनृतनिषेधात् । अनृतवदनादुद्गत्याहमिदं सत्यवदनमुपैमि । अत इदं सत्यवदनं कर्माङ्गत्वात्कर्मकाले पालनीयम् ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

कस्त्वा॑ यु॒नक्ति॒ स त्वा॑ यु॒नक्ति॒ कस्मै॑ त्वा युनक्ति तस्मै॑ त्वा युनक्ति । कर्म॑णे वा॒ वेषा॑य वाम् ॥

1

६ ॥

उ० अपः प्रणयति । कस्त्वा युनक्ति । यज्ञस्यारम्भकर्मणि आत्मनः कर्तृत्वमपनीयाध्वर्युः प्रजापतेर्यज्ञस्य कर्तृत्वमाह । अत्र चत्वारि सर्वनामानि । तत्र प्रथमतृतीये प्रभभूते । द्वि- तीयचतुर्थे प्रतिप्रश्नभूते । कस्त्वा युनक्ति । हे यज्ञ, प्रजापतिः न मनुष्यः स तु यज्ञः प्रजापतिः त्वां युनक्ति । कस्मै प्रयोजनाय युनक्तीत्यध्वर्युराशयोत्तरं ददाति । तस्मै प्रयोजनाय युनक्ति । यज्ञादुत्पत्तिः स्थितिश्च जगतः । अतोऽनेन सर्वनाम्ना तदेव निर्दिश्यते ॥ शूर्पं चाग्निहोत्रहवणीं चादत्ते । कर्मणे यज्ञक - । र्मणे वां युवां अहं आददे इति वाक्यशेषः । वेषाय । 'निष्ट व्यासौ' । यज्ञव्याहयर्थं वां युवां अहमादद इति च ॥ ६ ॥

1

प्रत्यु॑ष्ट॒ रक्ष॒ः प्रत्यु॑ष्टा॒ अरा॑तयो॒ निष्ट॑प्त॒ रो निष्ट॑प्ता अरा॑तयः । उर्वन्तरिक्षमन्वैमि ॥ ७ ॥

उ० प्रतपति । प्रत्युष्टं 'उष दाहे' । प्रतिज्ञाय दग्धं रक्षः प्रतिज्ञाय च दग्धा अरातयः । न विद्यते रातिर्दानं येषां ते अरातयः । अनेन वा । निष्टतं । 'तप संतापे' । निरित्येतस्य

स्थाने नितरां तप्तं रक्षः नतु यज्ञसाधनमित्यभिप्रायः ।
उक्तमन्यत् । गच्छति उर्वन्तरिक्षं । यद्यपि रक्षोभिराकुलमन्त-
रिक्षं तथाप्यनेन यजुषा उरु विस्तीर्ण कृत्वा अन्वेमि प्रति-
गच्छामि ॥ ७ ॥

म० 'प्रतपनं प्रत्युष्टं निष्टप्तमिति वा' ( का० २।३।११ ) इति । रक्षः राक्षसजातिः । प्रत्युष्टं प्रत्येकं दग्धम् । 'उष दाहे' । अनेनाग्निहोत्रहवणीशूर्पयोः प्रतपनेनात्र स्थिता राक्षसा दग्धा इत्यर्थः । अरातयोऽपि प्रत्युष्टाः प्रत्येकं दग्धाः । 'रा दाने' । हविषो दक्षिणाया वा दानं रातिः । रातेः प्रतिबन्धका अरा- तयस्तेऽपि दग्धाः । अन्यथा न यज्ञसाधनमित्यर्थः । शूर्पादी निगूढं रक्षो निष्टप्तं निःशेषेण तप्तं संतप्तम् । 'तप संतापे' । अरातयश्च निष्टप्ताः । अनयोर्मन्त्रयोर्विकल्पः ॥ 'गच्छत्युर्वन्त- रिक्षम् ' (का० २।३।१२ ) इति । उरु विस्तीर्णम् । अन्तरिक्षम् अवकाशम् । अन्वेमि अनुसृत्य गच्छामि । गच्छतः पुरुषस्य पार्श्वयोरेव स्थितं रक्षोऽनेन मन्त्रेण निराक्रियत इत्याशयः ॥७॥ अष्टमी ।

धूरे सि॒ धूर्व॒ धूर्व॑न्तं॒ धूर्व॒ तं योऽस्मान्धूवैति॒ तं धूर्व- यं व॒यं धूर्वौमः । दे॒वाना॑मसि॒ वह॑तम॒॑ सस्त्रितमं पव्र॒तमं॑ जुष्ट॑तमं देव॒हूत॑मम् ॥ ८ ॥

म० एवं व्रतमुपेत्य ब्रह्माणं नृत्वापां प्रणयनं कुर्यात् । 'ब्रह्म- नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेत्याहानुज्ञात उत्तरेणाहव- नीयं संप्रति निदधाति कस्त्वायुनक्ति' (का० २।३।२ - ३ ) इति । अत्र मन्त्रं प्रयुआनोऽध्वर्युर्यज्ञारम्भकर्मण्यात्मनः कर्तृ- त्वमपनीय प्रजापतेर्यज्ञकर्तृत्वं प्रश्नोत्तररूपाभ्यां मन्त्रवाक्याभ्यां प्रतिपादयति । प्रणीतानामपां धारक हे पात्र, त्वां कः पुरुषो युनक्ति आहवनीयस्योत्तरभागे स्थापयतीति प्रश्नः । तच्छन्दः प्रसिद्धार्थवाची। सर्वेषु वेदेषु जगन्निर्वाहकत्वेन प्रसिद्धो यः प्रजा- पतिरस्ति सः एव परमेश्वरः हे पात्र, त्वां युनक्ति इत्युत्तरम् । उ० धुरमभिमृशति । धूरसि । अनसोऽवयवं धुरं स्तौति । पुनरपि कस्मै प्रयोजनाय त्वां युनक्ति इति प्रश्नः । तस्मै प्रजा- तत्र श्रुतिः 'अग्निर्वा एष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन्ब्रवीती'ति । हवि- पतये तत्प्रीत्यर्थं त्वा युनक्ति इत्युत्तरम् । सर्वकर्माणि परमेश्वर - । ग्रहीष्यन् धुर्यमभिं ब्रवीति । धूरसि । धूर्वतेर्वधकर्मणः । धूर्व- प्रीत्यर्थमनुष्ठेयानीति भगवद्गीतास्वर्जुनं प्रति भगवतोक्तम् णक्रियानिमित्तं हि ते नाम । अतो ब्रवीमि । धूर्व धूर्वन्तं । 'सर्वकर्माण्यपि सदा' ( १८/५६ ) 'ब्रह्मार्पण' ( ४।२४ ) इति च हिन्धि हिंसन्तं । धूर्व तं हिन्धि तं । योस्मान्धूर्वति योस्मान् परिस्तीर्य द्वन्द्वशः पात्राण्यासाद्य शूर्पं चाग्निहोत्रहवणीं चादत्ते । हिनस्ति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः । तं पुरुषं हिंधि यं वयं हिंस्मः । 'कर्मणे वामिति शूर्पाग्निहोत्रहवण्यादाय' (का० २।३।१० ) इति अनस उपस्तम्भनमभिमृशति । देवानामसि । अन उच्यते । कर्मणे हे अग्निहोत्रहवणि, हे शूर्प, वां युवां कर्मार्थमहमादद देवानामभ्यादीनां त्वं भवसि । वह्नितमं वह्निर्वोढा । 'वह प्रापणे' इति शेषः । वेषाय च । 'विष्ट व्याप्तौ' । धन् । वेषो इत्यस्य रूपम् । वोदृतमं । सर्वे तमपः अतिशयार्थाः । सनि- व्याप्तिः । सूचितकर्मसु व्याप्त्यर्थं च वां युवामहमाददे । शक - तमं । ' वेष्टने - ' । 'आरगमहन-' इत्यादिना किन्प्रत्ययः । टेऽवस्थितानां व्रीहीणां हविरथं पृथक्करणं प्रोक्षणार्थोदकधारण- चर्मणा स्नायुना च परिवृततमम् । अथवा पार्श्वतः काशैर्गोणि-

१ प्रजापते.

२ य० उ०

।

।

१ निरेतस्य स्थाने, २ मभिस्पृशति ३ का गोंणिपटैः,

१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पटैश्च परिवृतत्तमं । पप्रितमं । 'प्रा पूरणे' । पूर्ववत् किन्प्र-
त्ययः । हविषा पूर्णतमम्। जुष्टतमं । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः ।
अत्र जुषिः प्रीतौ वर्तते । अभिप्रेततमं सेविततमं वा । देव
हूवमं देवानाह्वयतीति देवडूः देवानामाह्वानृतमम् ॥ ८ ॥

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

विष्णुर्वज्ञस्त्वां शकट आक्रमतां आरोहतु । अहं स्वसमर्थ इत्य- भिप्रायः । प्रेक्षते हविष्यात् । उरुवाताय उरु महत् वाताय । प्राणाय त्वां करोमीति प्रेक्षते । अपद्रव्यं निरस्यति । अपहतं 'हन हिंसागत्योः' । अत्र गतौ वर्तते । अपगतं अस्मा- विषो रक्षः । आलभते । यच्छन्तां पञ्च 'यम उपरमे' निबक्षन्तु त्वां हविष्यं पञ्च अङ्गुलयः ॥ ९ ॥

म० अहुतमसि । 'हृ कौटिल्ये' । क्तप्रत्ययः । ' हुह्वरेश्छ-

म० 'श्रपणस्य पश्चादनस्तिष्ठति समङ्गि धूरसीति धुरभिमर्श - नम्' (२।२।१३।१३ ) इति । अस्यायमर्थः । श्रपणस्य पुरोडाश- पाकहेतोर्गार्हपत्यस्य पश्चादनः शकटं व्रीहियुक्तं तिष्ठति । तच्च समङ्गि सम्यगङ्गानि यस्य तत्सर्वाङ्गोपेतं तस्य धुरं बलीवर्दव- न्दसि' ( पा० ७ । २ । ३१ ) इति निष्टायां हुआदेशः । अहुतम् हनयोग्यं युगप्रदेशं धूरसीति मन्त्रेण स्पृशेदिति ॥ अथ । अकुटिलम् असि । आरोहणेऽपि भङ्गभीतिर्नास्तीत्यर्थः । मन्त्रार्थः त्रीहिरूपहविर्धारकशकट संबन्धिनो युगस्य बलीवर्दव - । हविर्धानम् । 'डुधाञ् धारणपोषणयोः ' । हविषो व्रीहिरूपस्य हनप्रदेशे कश्चिद्धिंसकोऽग्निः शास्त्रदृष्टोऽस्ति तं प्रार्थयते । धारकं पोषकं भवसि । अतः हंहख । मा ह्वर्मा ते यज्ञपतिर्द्धार्षी- 'अभिर्वा एष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन्भवति' ( १।१।२1१० ) इति दिति पूर्ववद्याख्येयम् । 'विष्णुस्त्वेत्यारोहणम्' (का० १।३। श्रुतेः । हे वह्ने, त्वं धूरसि हिंसकोऽसि । 'तुर्वी थुर्वी दुर्वी धुर्वी १५ ) इति । हे शकट, विष्णुः व्यापको यज्ञः त्वा त्वां । 'हिंसार्थाः' धुर्वतेः क्विप् । यतो धूरसि अतः धूर्वन्तं हिंसन्तं क्रमतां पादेनाक्रम्यारोहतु नाहं समर्थ इति भावः । 'प्रेक्षत उरु पाप्मानं धूर्व विनाशय । किंच यः राक्षसादिर्यागविघ्नेन । वातायेति हविष्यात् ' ( का० १।३।१६ ) इति । हे शकट, अस्मान् धूर्वति हिंसितुमुद्युक्तस्तमपि धूर्व विनाशय । यं च वयं वाताय उरु भवेति शेषः । तदन्तर्वर्तित्रीहिषु वायुसंचाराय धूर्वामः तमपि धूर्व । यमालस्यादिरूपं वैरिणं वयमनुष्ठातारो विस्तीर्णं भव । शकटस्य व्रीहीणां तृणाद्याच्छादितत्वात्संकोचे धूर्वामो हिंसितुमुद्यतास्तमपि धूर्व विनाशय । शकटस्थिताभ्य- । वायुप्रवेशाभावादाच्छादनमपनीय यथा वायुः प्रविशति तिक्रमणनिमित्तमपराधमपहोतुमन्याधारभूता शकटस्य धूरनेन तथा संकोचं परित्यजेत्यर्थः । वायुरूपप्राणवेशाद्धविः सप्राणं

मन्त्रेण स्पृश्यते 'देवानामित्युपस्तम्भनस्य पश्चादीषाम्' (का० क्रियते मन्त्रेण । किंच वायुप्रवेशरहितं सर्वं वस्तु वरुणदेवत्यं (२।३।१४ ) इति । शकटस्य दीर्घ काष्ठमीषा तद्ग्रस्य भवति । वरुणश्च बन्धकारित्वाद्यज्ञनिरोधकस्तन्निवृत्त्यर्थमयं भूमिस्पर्शो मा भूदिति । तदाधारत्वेन स्थापितं काष्ठमुपस्तम्भनं मन्त्रः । यद्वै किंच वातो नाभिभवति तत्सर्वं वरुणदेवत्यमुरुवा- तस्य पश्चाद्भागे तामीषां स्पृशेत् । देवानामसि । हे शकट, त्वं तायेत्याह वारुणमेवैतत्करोति' इति तित्तिरिवचनात् 'अपहृतमिति देवानां संबन्धि असि भवसि । किंभूतं वह्नितमम् ' वह प्रापणे' । निरस्यत्यन्यदविद्यमानेऽभिमृशेत्' (का० २।३।१७-१८ ) वहतीति वह्नि अतिशयेन वह्नि वह्नितमम् । व्रीहिरूपस्य हवि - । इति । व्रीहिभ्योऽन्यत्तृणादिकं यदि तत्र भवेत्तदनेन निरस्येत् । षोऽतिशयेन प्रापकम् । तथा सस्त्रितमं 'ष्णा शौचे' अति- । तृणाद्यभावे व्रीहीनभिमृशेदिति सूत्रार्थः । अथ मन्त्रार्थ:- शयेन शुद्धम् । 'आहगमहन -' ( पा० ३।२।१७१ ) इत्यादिना किप्रत्ययः । यद्वा 'स्नै वेष्टने' । दार्व्याय चर्मादिभिरतिशयेन वेष्टितम् । पप्रितमम् । 'प्रा पूरणे' व्रीहिभिरतिशयेन पूरितम् । जुष्टतमं 'जुषी प्रीतिसेवनयो:' । देवानामतिशयेन प्रियम् । देवहूतमम् । 'ह्वेन् स्पर्धायां शब्दे च' देवानामतिशयेनाह्वातृ । व्रीहिपूर्ण शकटं दृष्ट्वा देवा आहूता इव शीघ्रमागच्छन्ति ॥ ८ ॥

नवमी ।

अहु॑तमसि हवि॒र्धानं॒ दृंह॑स्व॒ मा ह॒र्मा ते॑ य॒ज्ञ- प॑तिर्द्धार्षीत् । विष्णुस्त्वाक्रमतामुरु वाता॒याप॑हत॒॑ रक्षि॒ यच्छ॑न्ता॒ पच॑ ॥ ९ ॥

उ० भद्भुतमसि 'हुह्वरेश्छन्दसि' इति हरतेलुठनर्थस्य विष्ठायां हुरादेशः । अलुठितं पूर्णमसि । हविर्धानं हविषां निधा- नम् । अतः आत्मानं दृंहस्व दृढीकुरु । ममारुरुक्ष अवहितं भव । मार्मा ते यज्ञपतिर्द्धार्षीदिति उक्तार्थः । आरोहति ।

-

रक्षः यज्ञविघातकम् । अपहतं निराकृतं तृणादिकमेव रक्ष उच्यते । ' यच्छन्तामित्यालभते' ( का० २।३।१९ ) इति । पञ्च पञ्चसंख्याका अङ्गुलयो व्रीहिरूपं हविः यच्छन्तां निय- च्छन्तु । अनेन पञ्चाङ्गुलियुक्तेन मुष्टिना त्रीही गृह्णीयादित्यर्थ उक्तो भवति ॥ ९ ॥

दशमी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । अ॒ग्नये॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्य॒ग्नीषोमा॑भ्यो॒ जुष्ट॑ गृह्णामि ॥ १० ॥

उ० गृह्णाति । देवस्य त्वा । त्वाशब्देन हविरुध्यते । देवख सवितुः प्रसवे अभ्यनुज्ञायां वर्तमानः । देवेन सवित्रा प्रसूतः । अश्विनोर्बाहुभ्यां न स्वाभ्यां । अश्विनौ हि देवाना- मध्वर्यू । पूष्णो हस्ताभ्यां न स्वाभ्याम् । पूषा हि देवानां

१ विष्णुस्त्वाक्रमतां आरोहतु .

उवटभाष्य - महीषरभाष्यसंवलिता ।

1

११

भागधुक् भागपूरकः । अग्नये जुष्टम् । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' । हं हन्तामित्यवरोहति । 'हहि वृहि वृद्धौ' इति यद्यपि वृद्ध्यर्थो अत्र जुषिः प्रीतौ वर्तते । तथाहि 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' धातुस्तथापि मन्त्रेषु दृढीकरणार्थः प्रयुज्यते । ह्यन्तामिति प्राप्ते इत्यग्निशब्दस्य चतुर्थी संजाता । अग्नये जुष्टं रुचितमभिप्रेतं हं हन्तामिति विकरणव्यत्ययः । दिवादित्वाच्छ्यन्प्रत्ययः । गृह्णामि । एतदुक्तं भवति । योऽझि: सर्वेश्वरः सर्वात्मा तस्य दुर्याः दुरः द्वाराणि अर्हन्तीति दुर्या गृहा उच्यन्ते । दुर्गा तथाभूतमेतदनं भवितुमर्हति । नच तथाभूतं मनुष्येण दृढा भवन्तु । पृथिव्यां भूम्यां गच्छति । उर्वन्तरिक्षमिति सग्रहीतुं शक्यते । अतोऽहं सावित्रं प्रसवमास्थायाश्विनोर्बा- व्याख्यातम् । पृथिव्यास्त्वेति सादयति । हविरुच्यते । हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां त्वां हविष्यानयेऽभिरुचितं गृह्णामि । पृथिव्याः त्वा त्वां नाभौ मध्ये अवसादयामि । अदित्या तथा अग्नीषोमाभ्यां त्वां हविष्याभिरुचितं गृह्णामि ॥ १० ॥ । देवमातुः । उपस्थे उत्सङ्गे । अग्ने हव्यं रेक्ष । श्रपणं गार्हपत्य- म० 'देवस्य त्वेति गृह्णात्याग्नेयं चतुरो मुष्टीनेवमग्नीषोमीयं मनिमाह ॥ ११ ॥ यथादैवतमन्यत् ' ( का० २ । ३ । २०-२२ ) इति । हे हविः, म० 'भूताय त्वेति शेषाभिमर्शनम्' (का० २ । ३ । २३) सवितुर्देवस्य प्रसवे प्रेरणे सति तेन प्रेरितोऽहम् अग्नये जुष्टं । इति । हे व्रीहिशेष शकटाचस्थित, भूताय भवनाय यागान्त- प्रियं त्वा गृह्णामि । अनीषोमाभ्यां व्यासक्तदेवताभ्यां च । राणां ब्राह्मणभोजनस्य च पुनरपि सद्भावाय त्वा त्वां संपरिशेष- जुष्टं त्वा गृह्णामि । काभ्याम् । अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो यामीति शेषः । न अरातये अदानाय शेषयामि । 'वर हताभ्यां च । अंसमणिबन्धयोर्मध्यभागो दीर्घदण्डाकारो बाहुः । प्राङीक्षते' (का० २ । ३ । २४ ) इति । अहं खः अभिविख्येषं पञ्चाङ्गुलियुक्ताग्रभागो हस्तः । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू । पूषा यज्ञं पश्येयं । 'यज्ञो वै खरहर्देवाः सूर्यः' (१ । १ । २ । २३) इति हि देवानां भामधुक् । अतो ग्रहणसाधनयोः खबाह्वोरश्विबा- । श्रुतेः । यज्ञदिवसदेवसूर्याः खः शब्देनोच्यन्ते । स्वर्गहेतुत्वादपि हुभावना कार्या । हस्तयोस्तु पूषहस्तभावनेति भावः । सर्वा- । खः शब्देन यज्ञः । 'ख्या प्रकथने' । अभिविख्येषम् अभितो त्मकस्याग्नेर्हविस्तादृशं मनुष्येण कथं ग्रहीतुं शक्यमिति सवि - । विशेषेण ख्यापयेयं पश्येयमित्यर्थः । अनेन मन्त्रेण प्राङ्मुखो नानुज्ञातोऽश्विबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां गृह्णामीत्यर्थः । किंच । 'सत्यं देवा अनृतं मनुष्याः' ( १ । १ । २ । १७ ) इति श्रुतेः देवानां सत्यरूपत्वात्तदनुस्मृतिपूर्वकं हविर्ग्रहणं फलपर्यवसायि त्वात्सत्यं भवति । देवतास्मृत्यभावे तु मनुष्याणामनृतरूपत्वा - त्तत्कृतमनुष्ठानं निष्फलत्वादनृतं भवतीति देवतास्मरणमित्यभि- प्रायः । हविर्गृह्णन्तमध्वर्यु देवताः सेवन्ते मम नाम ग्रहीष्य - तीति । अनामग्रहं हविषि गृहीते तासां मिथः कलहो भवे- दिवं मदर्थमेव गृहीतमिति तत्कलहनिरृत्त्यर्थमग्नये जुष्टमभीषो- माभ्यां जुष्टमिति देवतानिर्देशपूर्वकं हविर्ग्रहणमित्यभिप्रायः १०

एकादशी ।

भू॒ताय॑ त्वा॒ नारा॑तये॒ स्व॒रभि॒विषि॑षं॒ दृधूं-
ईन्तां दुर्योः पृथि॒व्याम् । उर्व॒न्तरि॑क्ष॒मन्वे॑मि
पृथि॒व्यास्त्वा॒ नाभ सादया॒म्यदि॑त्या उ॒पस्थेऽग्ने॑
ह॒व्या ॥ ११ ॥

उ० भूताय त्वेति शेषाभिमर्शनम्। भूताय भवनाय । त्वा त्वां परिशेषयामीति शेषः । नारातये न अदानाय । उसे रोपितं सत् श्रीह्मादि पुनरेव बहु भविष्यतीति परिशेषयामि न कृपणतायै । स्वरिति प्राङीक्षते । स्वरमिविख्येषं पश्येयम् । विपूर्वः ख्यातिदर्शनार्थः । स्वशब्देन यशोऽभिधीयते । स हि शोभनं प्राकीरितो भवति । यज्ञार्हदेवाः सूर्यः यशोपि स्वःशब्देनोच्यते । 'यज्ञो वै स्वरहर्देवाः सूर्यः' इति श्रुतेः । १ सर्वेशः.

यज्ञभूमिं वीक्षते ॥ ' हं हन्तामित्यवरोहति' (का० २।३।२५ ) इति । पृथिव्यां वर्तमानाः । दुर्याः ग्रहाः । दृंहन्तां दृढा भवन्तु । अनेन मन्त्रेण शकटादवरोहयेत् । दुरो द्वाराण्यर्हन्तीति दुर्या गृहाः । हविर्गृहीत्वोत्तरतोऽध्वर्योर्भारेण गृहक्षोभः संभा- व्यते सोऽनेन मन्त्रेण वार्यते । 'गच्छत्युर्वन्तरिक्षम्' (का० २ । ३ । २६ ) इति । व्याख्यातम् । 'श्रपणस्य पश्चात्सादयति पृथिव्यास्त्वा' (का० २ । ३ । २७ ) इति । हे हविः, पृथिव्या नाभौ मध्ये त्वां सादयामि स्थापयामि । तस्यैव व्याख्यानं अदित्या उपस्थ इति । उपस्थेऽङ्के । यथा सुप्तं बालं पुत्रं माता खाड्ढे स्थापयति एवमिदं हविः अदित्या उपस्थे भूम्या अड्डे सादयामि । हे अमे, तव समीपे स्थापितमिदं हव्यं त्वं रक्ष । सुप्तं पुत्रमिव बाधकेभ्यः पालय ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

प॒वित्रे॑ स्थो वैष्ण॒व्य॒ सवि॒तुर्वैः प्रस॒व उत्-
ना॒म्यच्छि॑द्रेण प॒वित्रे॑ण॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः । देवी -
रापो अग्रेगुवो अग्रेपुवोऽप्र॑ इ॒मम॒द्य य॒ज्ञं न॑य॒तात्रे॑
य॒ज्ञप॑तिधि॑ सु॒धातु॑ य॒ज्ञप॑ति॑ि देव॒युन॑म् ॥ १२ ॥

उ० पवित्रे छिनत्ति । पवित्रे स्थ इति । पवित्रे पवनक्रिया- शीले युवां भवथः । वैष्णव्ये इति प्राप्ते वैष्णव्याविति लिङ्गव्य- त्ययः । 'यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञियेस्थ' इति श्रुतिः । अप उत्पुनाति । सवितुर्वः । आप उच्यन्ते । सवितुः प्रसवे वर्तमानः अहं वः- युष्मान् उत्पुनामि ऊर्ध्वं नीत्वा शोधयामि । केन । अच्छिद्रेण

१ रक्ष त्राबस्स.

१२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

पवित्रेण । 'यो वा अयं पवत एषोऽच्छिद्रं पवित्रं ' इति श्रुतिः वायोः सर्वगतत्वादच्छिद्रत्वम् । सूर्यस्य च रश्मिभिः उदिङ्ग यति । देवीराप इति । आप उच्यन्ते । हे देव्यः आपः, अग्रेगुवः अग्रेपुवः । अप्रेशब्दः पूर्वपदं द्वयोः । पूर्वस्य गमिरुत्तरपदम् । उत्तरस्य तु पिबतिः । उभयोरपि डूप्रत्ययः । अग्रे याः समुद्रं गच्छन्तीत्यग्रेगुवः । अग्रे प्रथमं सोमस्य राज्ञो भक्ष- यन्तीत्यग्रेपुवः । अग्रे उत्कृष्टे स्वर्गे । इमं दर्शपूर्णमासाख्यम् । अद्य अस्मिन् द्यवि । यज्ञं नयत प्रापयत । अग्रे यज्ञपतिं नयत । सुधातुं शोभनदक्षिणं यज्ञपतिं । देवयुवं देवान्कामयत इति देवयुः । 'इदंयुरिदंकामयमानः' इति यास्कः । एतदुक्तं भवति । यज्ञं यजमानं पुष्कलदक्षिणं देवकामं च अग्रे

नयत ॥ १२ ॥

म० कुशी समावप्रशीर्णाप्रावनन्तर्गभौं कुशैरिछनत्ति 'पवित्रेस्थ इति त्रीन्वा'(का०२।३।३२) इति । वैष्णवे इति प्राप्ते 'ध्यत्ययो बहुलम्' (पा० ३।१।८५ ) इति स्त्रीलम् । हे पवित्रे शोधके कुशद्वयरूपे, युवां वैष्णव्यौ यज्ञसंबन्धिनी स्थः भवथः । 'यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञिये स्थः' ( १।१।३।१ ) इति श्रुतेः । हवि- ग्रहण्यामपः कृत्वा ताभ्यामुत्पुनाति 'सवितुर्व इति' (का० २ । ३ । ३३ ) इति । सवितुः प्रेरकस्य प्रसवे प्रेरणे सति हे आपः, वः युष्मान् उत्पुनामि उत्कर्षेण शोधयामि । केन । अच्छिद्रेण छिद्रहीनेन पवित्रेण शोधकेन वायुरूपेण । 'यो वा अयं पवत एषोऽच्छिद्रं पवित्रम्' ( १ । १ । ३ । ६ ) इति श्रुतेः । सूर्यस्य रश्मिभिः शुद्धिहेतुभिरुत्पुनामीति संबन्धः । वायोः सूर्यरश्मीनां व पादप्रक्षालनाद्युपहतभूमिशुद्धिहेतुत्वं प्रसिद्धम् । 'सव्ये कृत्वा दक्षिणेनोदिङ्गयति देवीरापः ' ( का० २ । ३ । ३५ ) इति । उत्पूताभिरद्भिः पूरितामग्निहोत्रहवणीं सव्यहस्ते स्थाप- यित्वा मन्त्रमुच्चारयन् दक्षिणहस्तेनोर्ध्वं चालयेदिति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु - हे देवीः आपः द्योतनात्मिका आपः, यूयम् अद्य अस्मिन्दिने इमम् इदानीं प्रवर्तमानं यज्ञम् अग्रे नयत पुरतः प्रव र्तयत निर्विघ्नं समापयत । किंभूता आपः । अग्रेगुवः अग्रे गच्छन्ति इत्यग्रेगुवः पुरतो निम्नदेशं प्रति गमनशीलाः । तथा अग्रेपुवः अग्रे पुनन्तीत्यग्रेपुवः । अग्रे यस्मिन्पूर्वभागे गच्छन्ति तस्मिन्नपहृतिनिवारणेन शोधनशीलाः । यद्वा । अग्रे पिब- न्तीत्यग्रेपुवः । प्रथमं सोमरसस्य पानकः । गमेः क्विप्प्रत्यये 'गमः क्वौ'(पा० ६।४।४०)इत्यनुनासिकलोपे पुनातेः पिबतेर्वाक्कौ 'ऊङ् च गमादीनाम्' (क० ६ । ४ । ४० वा० २ ) इत्यूकारः । किंच यज्ञपतिं यजमानमग्रे नयतेत्यनुवर्तते । फलभोगाय प्रेरयत । कथंभूतम् । सुधातुम् सुष्ठु दक्षिणादिना दधाति यज्ञं पुष्णा- तीति सुधातुस्तं यज्ञस्य पतिं पालयितारम् । एको यज्ञपतिशब्दो योगेन व्याख्येय एको रूढ्या । तथा देवयुवम् । 'यु मिश्रणे' । देवान् यौति यज्ञादिना मिश्रीकरोति देवयुस्तम् । क्विप् । 'अ- नित्यमागमशासनम्' इति तुगभावः । यद्वा देवान्कामयते इति देवयुस्तम् । 'इदंयुरिदंकामयमानः ' ( निरु० ६ । ३१ ) इति

।

।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

यास्कोक्तेः । 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३।१।८ ) इति क्यच् 'क्यचि च' ( ७ । ४ । ३३ ) इतीत्वे प्राप्ते 'न छन्दस्यपुत्रस्य' (पा० ७। ४ । ३५ ) इतीत्वाभावः । 'अश्वाघस्यात् ' ( पा०७४ । ३७ ) इति अश्वाघयोरेवात्वविधानात् 'अकृत्सार्वधातुकयोः' (पा० ७ । ४ । २५) इति प्राप्तो दीर्घो न भवति । ततः 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इति उप्रत्ययः । देवयुशब्दस्यामि परे 'अमि पूर्व:' ( पा० ६।१।१०७ ) इति प्राप्तस्य पूर्वरूपस्य 'वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति विकल्पेन ' तन्वादीनां वा इयङ्ङुवङौ' ( पा० क० ६ ४ ६८ वा ० १ ) इत्युवङ् ॥ १२ ॥ त्रयोदशी ।

युष्मा इन्द्रोऽवृणीत वृत्र॒तूर्ये यूयमिन्द्र॑मवृणीध्वं वृत्र॒तूर्ये प्रोक्षिताः स्थ । अ॒ग्नये॑ त्वा॒ जुष्ट॒ प्रोक्ष॑म्य॒ भीषोमा॑भ्यां त्वा॒ जुष्टं प्रोक्षमि । दैव्या॑य॒ कर्म॑णे शुन्धध्वं देवय॒ज्यायै॒ यद्वोऽशु॑द्धाः पराज॒घ्नुरि॒दं व॒स्त - च्छुन्धामि ॥ १३ ॥

उ० युष्मा इन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्ये । युष्मान् इन्द्रः साहा- य्यार्थमवृणीत । किं पुरस्कृत्य । वृत्रतूर्ये । तूर्यतिर्वधकर्मा । वृत्रवधाय । यूयं च इन्द्रमवृणीध्वं वृतवत्यः । वृत्रतूर्ये तस्मिवे- वावसरे अतिमनुष्यतया । प्रोक्षिताः स्थेति तासां प्रोक्षणम् । 'उक्ष सेचने' । प्रोक्षिता यूयं तावद्भवथ । न ह्यसंस्कृता अन्य- संस्कारक्षमा इति निह्नवः । हविः प्रोक्षति । अग्नये त्वा त्वां जुष्टं अभिरुचितं प्रोक्षामि । अनिशब्दस्य 'रुच्यर्थानां प्रीय- माण:' इति चतुर्थी । अग्नीषोमाभ्यामित्युक्तम् । पात्राणि प्रोक्षति । दैव्याय कर्मणे देवसंबन्धिकर्मणे । तादर्थे चतुर्थी । शुन्धध्वम् । शुध्यध्वमिति कर्मणि यकि प्राप्ते विकरणव्य- त्ययः । देवयज्यायै देवयागाय । एताभिरद्भिः शुन्धध्वमिति संबन्धः । किंच यद्वोऽशुद्धाः पराजन्नुः । यद्वः युष्माकं अशुद्धाः रेक्षःप्रभृतयः पराजघ्नुः पराहतवन्तः । इदमिति प्रत्यक्ष- निर्देशः । वः युष्माकं तत् शुन्धामि शोधयामि अपन- यामि ॥ १३ ॥

म० हे आपः, इन्द्रः देवः वृत्रतूर्ये । तूर्यतिर्वधकर्मा । वृत्रवधे निमित्तभूते सति युष्माः युष्मान् अवृणीत । आकारश्छान्दसः । सहकारित्वेन प्रार्थितवान् । यूयम् अपि वृत्रतूर्ये निमित्ते तम् इन्द्रं अवृणीध्वं वृतवत्यः सहकारित्वेन । 'प्रोक्षिताः स्थेति तासां प्रोक्षणम्' (का० २। ३ । ३६ ) इति । हे आपः, यूयं प्रोक्षिताः भवथ । असंस्कृता अन्यसंस्कारक्षमा न भवन्तीति 'हविश्चाग्नये वाग्नीषोमाभ्यां त्वेति यथादैवतमन्यत्' (का० २ । ३ । ३७ ॥ अग्नये लां जुष्टं प्रोक्षामि अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं प्रो- ३८) इति । अन्यदपि हविस्तद्देवतोच्चारेण प्रोक्षणीयम् ।

१ तक्षप्रभृतयः.

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

।

१३

क्षामि ( का० २ । ३ । ३९ ) पात्राणि दैव्यति । ४ - ५ ) इति । विकल्पितयोर्मन्त्रयोः प्रति त्वेति शेषो योज- कृष्णाजिनोलूखलादीनि पात्राणि प्रोक्षयेत् । हे यज्ञपात्राणि, नीयः । हे उलूखल, त्वं यद्यपि वानस्पत्यः दारुमयस्तथापि दृढ- यूयं शुन्धध्वम् शुद्धानि भवत । किमर्थम् । दैव्याय कर्मणे त्वात् अद्रिरसि पाषाणोऽसि । किंभूतः । पृथुबुधः स्थूलमूलः । अभ्यादिदेवतासंबन्धिने कर्मणे । तदेव कर्म विशिष्यते । देव- मुसलघातोपद्रवेण चाञ्चल्यराहित्याय मूलस्थूलत्वम् । हे उलू- ज्यायै देवसंबन्धिन्यै यागक्रियायै दर्शादिकायै । किंच । खल, तथाविधस्त्वं ग्रावासि दार्त्स्न्येन पाषाणसदृशोऽसि । अदि- अशुद्धाः नीचजातयस्तक्षादयः वः युष्माकं संबन्धि यदङ्गं परा - त्यास्त्वक् अधस्तादास्तीर्णा कृष्णाजिनरूपा भूमेर्या त्वगस्ति सा जघ्नुः पराहतं कृतवन्तः । छेदनतक्षणादिकाले स्वकीयहस्तस्प - । त्वां प्रति वेत्तु स्वकीयत्वेन जानातु ॥ १४ ॥ र्शरूपमशुचित्वं चक्रुः । तदिदं वः युष्माकमङ्गं शुन्धामि प्रोक्ष- न शुद्धं करोमि ॥ १३ ॥

शर्मा॒स्यव॑धूत॒

चतुर्दशी ।

पश्चदशी ।

अ॒ग्नेस्त॒नूर॑सि वा॒चो वि॒सर्जनं॑ दे॒ववी॑तये त्वा गृह्णामि बृ॒हद्वा॑वासि वानस्प॒त्यः स इ॒दं दे॒वेभ्यो॑ ह॒विः श॑मीष्व सु॒शनि॑ शमीष्व । वि॑ष्कृ॒दे -

कृ॒देहि॑ ॥ १५ ॥

रक्षोऽव॑धूता॒ अरा॑त॒योऽदि॑त्या॒ा- स्त्वग॑सि॒ प्रति॒ त्वादि॑तिर्व॑त्तु । अद्र॑रसि वानस्प॒त्यो ग्रावा॑सि पृथुर्बुन॒ः प्रति॒ त्वादि॑त्या॒स्त्ववे॑त् ॥ १४ ॥ उ० हविरावपति । अग्नेस्तनूरसि । आहवनीयोऽत्राग्नि- उ० कृष्णाजिनमादत्ते । शर्मासि । चर्मासीति प्राप्ते चका- रुच्यते । तत्र हि हविः प्रक्षिप्तमग्निर्भवति । अत एवमुच्यते रस्य शकारः । 'शर्मदेवता' इति श्रुतिः । अवधुनोति । अवधूतं अग्नेस्तनुः शरीरमसीति । अथवा अग्निशब्देन यस्यै देवतायै रक्षः । 'धूञ् कम्पने' अवकम्पितं रक्षः । भवकम्पिताश्च हविर्गृह्यते सा लक्ष्यते । तस्या अपि हविस्तनूर्भवतीति । अरातयः अदानशीलाः पुरुषाः । नत्वेतद्यज्ञसाधनमित्य - वाचो विसर्जनम् । वाक् यस्मिन्हविषि प्रक्षिप्ते विसृज्यतेऽध्व- पह्नवः । कृष्णाजिनमास्तृणाति । अदित्यास्त्वगसि अदित्याः । र्युणा तदिदं वाचो विसर्जनम् । देववीतये देवतर्पणाय । पृथिव्यास्त्वं त्वग्भवसि । अतः प्रतिवेत्तु । 'विद ज्ञाने' । प्रति- त्वा गृह्णामि । आवपामीत्यर्थः । मुसलमादत्ते । बृहद्धावासि । जानातु त्वाम् । अदितिः पृथिवी । 'प्रति हि स्वः संजानीते' दीर्घत्वापेक्षं बृहत्त्वम् । हन्त्यपेक्षं ग्रावत्वम् । दीर्घग्रावा त्व- इति श्रुतिः । तस्मिन्निदधात्युलूखलम् । अद्विरसि । आह- मसि । वानस्पत्यः वनस्पतेर्विकारश्च वानस्पत्यः । स इदमित्यव - णाति विदारयति भहणात्यनेन वा व्रीह्यादिकमित्यद्विः । त्वं दधाति । स त्वभिदं । देवेभ्योऽर्थाय । हविः शमीष्व । शम्यतिः भवसि । वानस्पत्यश्च । वनस्पतेर्विकारो वानस्पत्यः । अनेन । संस्कारार्थः । सुशमि क्रियाविशेषणमेतत् । साधु यथा संस्कृतं वा निदधाति । ग्रावासि । हन्ति व्रीह्यादिकमनेनेति प्रावा । भवति तथा शमीष्वेति । हविष्कृदेहीति त्रिराह्वयति । त्वमसि । पृथुबुघ्नः बृहन्मूलः । अतः प्रति त्वादित्यास्त्व- हविः करोतीति हविष्कृत् । एहि आगच्छ । अधिदैवं वागु- ग्वेत्तु प्रतिवेत्तु त्वामुलूखल अदित्यास्त्वक् कृष्णाजिनम् । च्यते । अधियज्ञं पत्नी ॥ १५ ॥ कथम् । अहं पृथिव्यास्त्वक् अयं चोलूखलः पृथिव्यास्त्वगिति । त्वगेवात्मनात्मानं हिनस्ति ॥ १४ ॥

म० 'हविरावपत्यग्नेस्तनूरसीति' ( का० २ । ४ । ६ ) इति । हविः, त्वं अः आहवनीयस्य तनूः शरीरमसि । यतस्तत्र म० 'शर्मासीति कृष्णाजिनादानम्' ( का० २ । ४ । १ ) क्षिप्तं हविरनीभवति अतो हविः अमेस्तनूः । किंभूतं हविः । इति । हे कृष्णाजिन, त्वमुलूखलस्य धारणार्थं शर्म सुखहेतुरसि । वाचो विसर्जनम् । अपां प्रणयनकाले नियमिताया यजमा- अजिनस्य चर्मेति मानुषं नाम शर्मेति दैवं नाम । 'अपेत्य दात्रे - नवाचो हविरावपनकाले विसर्गो भवति । तस्मादिदं भ्योऽवधूनोत्यवधूतमिति' (का० २ । ४ । २ ) इति । रक्षः हविर्वाचो बिसर्जनम् । अतः देववीतये देवानां तर्पणाय । कृष्णाजिने गूढम् अवधूतम् । कृष्णाजिनकम्पनेन भूमौ पातितम् त्वा त्वां । गृह्णामि आवपामीत्यर्थः । 'बृहद्भावेति मुसलमादत्ते ' एवमरातयोऽपि पातिताः । ' प्रत्यग्ग्रीवमास्तृणात्यदित्यास्त्व- ( का० २ । ४ । ११ ) इति । हे मुसल, त्वं यद्यपि वानस्पत्यः गिति' ( का॰ २ । ४ । ३ ) इति । हे कृष्णाजिन, त्वम् दारुमयस्तथापि ग्रावासि दार्त्स्न्येन पाषाणसदृशोऽसि । तथा दीर्घ- आदित्याः भूमिदेवतायास्त्वग्रूपम् असि । ततोऽदितिर्भूमिस्त्वा त्वेन बृहन्महानसि । 'स इदमित्यवदधाति' ( का० २ । ४ । त्वां प्रतिवेत्तु प्रतिगृत्य मदीयेयं त्वगिति वेत्तु जाना । १२ ) इति । हे मुसल, त्वं देवेभ्यः अन्यादिदेवोपकारार्थम् । पुरा यज्ञो देवेषु रुष्टः कृष्णमृगो भूत्वागमत्तदा देवा ज्ञात्वा इदं हविव्रीहिरूपं शमीष्व शमय । भक्षणविरोधितुषापनयनेन तदीयां त्वचमुत्कृत्य जगृहुस्तस्माच्चर्मास्तरणमित्यमिप्रायः श्रुता - शान्तं कुरु । तस्यैव पदस्य व्याख्यानम् । सुशमि शमीष्व सुष्ठु वाम्नातः ( १ । १ । ४ । १ ) । 'सव्याशून्ये निदधात्युलू- शान्तं यथा भवति तथा शमीष्व शमय । 'शमु उपशमे' व्यत्य- खलमद्रिरसि प्रावासीति वा प्रति त्वेत्युभयोः' (का० २ । ४ । । येन शपो लुक् । 'तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके' (पा० ७१३/९५)

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इति ईडागमः । शान्तिर्द्विविधा । बाह्यतुषापनयनादाद्या । सा प्रथमावघातेन स्यात् । अन्तः स्थितमालिन्यस्यापनयनादन्या । सा फलीकरणेन भवति । तं द्विविधं तण्डुलसंस्कारं कुर्वित्यर्थः । 'हविष्कृदेहीति त्रिराह्वयति' ( का० २ । ४ । १३ ) इति यज- मानः पत्नी वान्यो वा यो व्रीहीनवहन्ति स संबोध्याहूयते । हे हविष्कृत् हविः करोतीति हविष्कृत् । एहि अत्रामच्छ । त्रिवारमुक्तमर्थ देवा मन्यन्त इति त्रिराह्वानम् ॥ १५ ॥

षोडशी ।

कु॒कुदोऽसि॒ मधु॑जिह॒ इष॒मूर्ज॒माव॑द॒ त्वया॑ व॒यं सैघा॒त ्मस॑घातं जेष्म व॒र्षवृ॑द्धमसि॒ प्रति॑ त्वा व॒र्षवृ॑द्धं `त्तु॒ परा॑पूत॒ रक्ष॒ परा॑पूता॒ अरा॑तयः । अह॑त॒ं रनो॑ वा॒युवो॒ विवि॑नक्तु दे॒वो व॑ सवि॒ता हिर॑ण्य- पाणि॒ प्रति॑गृभ्णा॒त्वच्छिद्रेण प॒णिनः॑ ॥ १६ ॥

कुक्कुटः

।

।

।

उ० आहन्ति भन्यो दृषदुपले । कुक्कुटोऽसि । अत्र 'मनोर्ह वा ऋषभ आस' इत्यादीतिहास उत्प्रेक्षितव्यः । कुत्सितं शब्दमसुरन्नमसुराणां तनोतीति कुकुटः । अथवा असुरनीं वाचमुपादाय व क्व असुरा एवं योऽटति असौ अस्मिन्पक्षे क्वशब्दस्य संप्रसारणम् । अटतेश्चाकारस्य 'संप्रसा- रणाच' इति पूर्वरूपत्वम् । कुक्कुटस्त्वमस्यसुराणां । देवानां मधु- जिह्नः । अतः। इषं वृष्टिं ऊर्जं अन्नं च । आवद आभिमुख्येन वद । त्वया च सहायभूतेन । वयं संघातं । संपूर्वस्य हन्तेः संघातेन संग्रामः समुदायो वाभिधेयः । वीप्सार्थं द्विर्वचनम् संग्रामं जेष्म । शूर्पमादत्ते । वर्षवृद्धं वृष्ट्या वृद्धं त्वमसि हविरुद्वपति । प्रति त्वा वर्षवृद्धं बेत्तु प्रतिवेत्तु प्रतिजानातु त्वां वृष्ट्या वृद्धं हे हविः । समानजन्मत्वाद्धविः शूर्पयो- तृत्वार्थं वचनम् । निष्पुनाति । परापूतं रक्षः पराक्षिप्तं रक्षः । परापूताः पराक्षिप्ताश्च अरातयः अदानशीलाः पुरुषाः । तुषान्नि- रस्यति । अपहृतं । हन्तिर्गत्यर्थः । अपगतं रक्षः । विविनक्ति । वायुर्वः। तण्डुला उच्यन्ते । वायुः वः युष्मान् विविनक्तु पृथ- करोतु । व्रीहिभ्यः सकाशात् । पात्र्यामोप्याभिमन्त्रयते । देवो छः सविता । वः युष्मान् हे तण्डुलाः । हिरण्यपाणिः । 'तत्स- वित्रे प्राशित्रं प्रजहुः। तस्य पाणी परिचिच्छेद । तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधुः तस्माद्धिरण्यपाणिरित्युच्यते' इति बहुचीनां श्रुतिः । प्रतिगृह्णातु प्रतिग्रहं करोतु । अच्छिद्रेण अशिथिलेन हस्तेन ॥ १६ ॥

म० 'आहन्त्यन्यो दृषदुपले कुक्कुटोऽसीति त्रिः शम्यया द्विर्दृषदं सकृदुपलम्' (का० २ । ४ । १५ ) इति । हे शम्यारूप यज्ञायुधविशेष, त्वं कुक्कुटोऽसि असुराणां । मधुजिह: चासि देवा-

१ इत्याथर्वणश्रुतिरित्यन्यत्र पाठः०

1

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

।

नाम् । असुराः क्व क्केति तान्हन्तुमिच्छन्योऽटति सर्वत्र संच- रति स कुक्कुटः । यद्वा कुकं कुत्सितशब्दं कुटति तनोतीति कुकुटः । यद्वा कुक्कुटाख्यपक्षिवद्धनिविशेषमसुरभीत्यर्थ तनो- तीति कुक्कुट इत्युपचर्यते । मधुजिह्वकनामा कश्विद्देवानां मृत्यः । मधुर्मधुरभाषिणी जिह्वा यस्य तद्रूप हे यज्ञायुध, लमसुरान्प- राभवन्यजमानस्य इषमूर्ज चावद । अन्नं रसं च यथा समान- च्छति तथा शब्दं कुरु । तव शब्देनासुरेषु पराभूतेषु तदीय- मन्नं रसं च यजमानः प्राप्नोति । ततः त्वया कृत्वा वयं सङ्घातं सङ्घातं जेष्म असुरैः सह क्रियमाणं तं तं संग्रामं जेष्म जये । कदाचिदपि पराजयोऽस्माकं मास्त्वित्यर्थः । सम्यक् हन्यन्ते असुरा यत्रेति सङ्घातो युद्धम् । मनो राशएको वृषभ आसीत्तस्मिन्नसुरघ्नी वाक् स्थिता तस्मिन् शब्दं कुर्वति तं श्रुत्यै- वासुरा म्रियन्ते । ततः किलाताकुलीनामानावसुरयाजकौ मनुं गत्वा तेनैव ऋषमेणायाजयतामृषमे हते सा वाङ्मनोर्जायां प्रविष्ठा । तौ पु॒नस्यापि मनुयाजयताम् । ततः सा वाग्यज्ञ- पात्राणि प्रविष्टेत्यसुरपराभवाय तद्वाक्प्रकटनार्थं शम्यया दृष- दुपलहननमिति श्रुत्योक्तोऽमिप्रायः (१ । १ । ४ । १४)। 'वर्ष- वृद्धमसीति शूर्पमादत्ते' (का० २ । ४ । १६ ) इति । हे शूर्प, त्वं वर्षवृद्धमसि वर्षेण वृष्ट्या तद्भूतजलेन वृद्धं वर्षशृद्धम् । वर्ष- वृद्धवेणुशलाकानिर्मितत्वात् शूर्पस्य वर्षवृद्धत्वम् । 'प्रतिवेति हविरुद्वपति' ( का० २ । ४ । १७ ) इति । हे हविः, वर्षवृद्धं शूर्पं वा त्वां प्रतिवेत्तु खकीयत्वेन जानातु । त्रीहिशूर्पयोर्वर्षवृद्ध- त्वाद्धातृत्वम् । 'परापूतमिति निष्पुनाति' (का० २ । ४ । १८) इति । रक्षः परापूतं निराकृतम् । शूर्पेण तुषेषु परापूतेषु तद्गतं रक्षोऽपि तैः सह भूमौ पातितम् । अरातयः हविःप्रतिकूलाः आलस्यादिशत्रवश्च परापूता निराकृताः । 'अपहृतमिति तुषा- न्निरस्यति' (का० २ । ४ । १९ ) इति। रक्षः अपहतं दूरेऽप- नीय मारितम् । भूमौ पतितान्दूरे निःसारयेत्, 'वायुर्व इति विविनक्ति' (का० २।४।२० ) इति । हे तण्डुलाः, वायुः शूर्प- चालनोत्थः वः युष्मान् विविनक्तु सूक्ष्मकणेभ्यः पृथक्करोतु । 'देवो व इति पात्र्यामोप्याभिमन्त्रयते' ( का० २ । ४ । २१ ) इति । हे तण्डुलाः, सविता देवः वः युष्मान् अच्छिद्रेण पाणिना अङ्गुलिविश्लेषहीनेन स्वहस्तेन प्रतिगृभ्णातु स्वीकरोतु । 'हृ- होर्भश्छन्दसि' (पा० ८ । २ । ३२) इति हस्य मः । पात्रीप्रक्षेप- समये भूमौ पतनं मा भूदिति सवितुर्ग्रहणं प्रार्थ्यते । किंभूतः सविता । हिरण्यपाणिः हिरण्ययुक्तावलीयाद्याभरणयुक्त पाणी यस्य स हिरम्पपाणिः । यद्वा दैत्यैः प्रात्रिप्रहारेण छिनो सवितुः पाणी देवैर्हिरण्मयौ कृताविति सवितुर्हिरण्यपाणिल- मिति श्रुतौ कथा ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

द॑

धृष्टि॑र॒स्यपा॑ग्ने अ॒ग्निमा॒माद॑ जहि निष्कव्या- मे॒धा दे॑व॒यते॑ वह । ध्रु॒वम॑सि पृथि॒वीं ह

उवटभाष्य महीवरमाष्यसंबलिता ।

१५

ब्रह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्यु॒प॑दधामि॒ भ्रातृ॑- मसि' (का० ४।२।२७ ) इति । देवयजमङ्गारं कपालेनाच्छाद-

व्यस्य व॒धाय॑ ॥ १७ ॥

उ० उपवेषमादत्ते । धृष्टिरसि । 'त्रिष्टषा प्रागस्ये' । अनेनाभिर्धृष्टमुपचरतीति धृष्टिः । उपवेष उच्यते । सृष्टि स्त्वमसि उपवेष । अङ्गारान् प्राञ्चः करोति । अपाने अनि- मामादं जहि अपजेहि । हे भगवन्नने, अग्निमामादं आम- मत्तीत्यामात् तं । वेनेदं मनुष्याः अपकमन्नमश्नन्ति स उच्यते । जहातिस्त्यागार्थः । निष्क्रव्यादं सेव निःसेध क्रव्यादमनिं । येन पुरुषं दहन्ति स क्रव्यात् । सेधैतिः परित्यागार्थः । अङ्गा रमाहरति । आ देवयजं वह आवह आनय । देवयजमग्निम् । देवा यस्मिन्निज्यन्ते स देवयद् तं देवयजमग्निम् । कपालेनाव- च्छादयति ध्रुवमसि पृथिवीं दृंह । त्रिभिः कपालैः त्रीलो- कान् यजमानो जयति । चतुर्थेन दिशो यश्चैषु संस्क्रियते पुरोडाशः सोऽप्याधारवशात्रिलोकविग्रह एव भूत्वा देवताः प्रीणातीति प्रकरणार्थः । 'यदु वा आत्मसंमितमत्रं तदवति तन हिनस्ति' इति श्रुतिः । ध्रुवमसि ध्रुवं स्थिरं त्वमसि । अतः पृथिवीं दृधूंह दृढीकुरु । नाह स्वयमप्रतिष्ठितोऽन्यस्य प्रतिष्ठां कर्तुं समर्थः। किंच इत्थंभूतं त्वामहमुपदधामि । ब्रह्मवनि॒ि त्वा ब्रह्म एव यद्वनोति संभजते तत्कपालं ब्रह्मवनि । एवं

७

क्षत्रवनि । सजातवनि समानंजाताः सजाताः भ्रातृप्रभृतय उच्यन्ते । भ्रातृव्यस्य । 'व्यन्सपत्रे' इति आबुदान्तत्वाद्रातृव्य- शब्दस्य शत्रुरभिधेयः । शत्रोश्च वधाय त्वामुपदधामी -

त्यनुषङ्गः ॥ १७ ॥

म० 'मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोतीति । धृष्टिरसीत्युपवेषमादायेति च' (का० २।४।२५ ) । पलाशशाखाया मूलदेशे छिन्नः काष्ठभाग उपवेषस्तमादत्ते । हे उपवेश, त्वम्

धृष्टिरसि प्रगल्भोऽसि । 'विधृषा प्रागल्भ्ये' । तीव्राङ्गाराणामि- तस्ततश्चालने प्रभुत्वादस्य प्रागल्भ्यम् । 'अपाम् इत्यङ्गारान्प्राचः करोति' (का० २।४।२६ ) । इति तत्र त्रयोऽमयः सन्ति एकः आमात् आममपक्कमत्तीत्यामालौकिकोऽभिः । द्वितीयः क्रव्यात् शवदाह्ने क्रव्यं मांसमत्तीति क्रव्यात् चिताभिः तृतीयो भागयोग्यः । तथाविधांस्त्रीनङ्गारान्गाईपत्यात्प्राग्भागे तेषां मध्ये यागयोग्यताहीनौ द्वावभी आमात्कव्या- पृथकृत्य त्संज्ञौ तौ वारयितुं गार्हपत्यं प्रत्युच्यते । हे अभे हे गार्हपत्य, आमादमभिम् अपजहि परित्यज । 'व्यवहिताश्व' ( ११४/८२ ) इति क्रियापदोपसर्गयोर्व्यवधानम् । तथा क्रव्यादम् अमिं नि:- षेध निःशेषं दूरे गमय । परित्यजेत्यर्थः । 'आ देवयजमित्यङ्गार- माहत्य' (का० २।४।२७) इति । हे गार्हपत्य, देवयजं देवानां मागयोग्यं तृतीयमङ्गारम् आवह समीपमानय । देव इज्यन्ते यस्मिनसौ देवयाद् तं देवयजम् । 'कपालेनावच्छादयति ध्रुव-

१ अपजहि परिस्वज. २ सेधतिरपि त्यागार्थः ३ संस्कृतेषु

।

।

।

।

।

येत् । हे कपाल, त्वं ध्रुवमसि स्थिरं भवसि । अङ्गारोपरि वर्त- मानमपि इतस्ततो न पतसि । पृथिवीं भूमिं हंह दृढीकुरु । पुरोडाशपाकसमये त्वत्कृतव्यवधानेन भूमेर्दाहकृतं शैथिल्यं न भविष्यतीत्यर्थः । किंच त्वाम् उपदधामि अङ्गारे स्थापयामि । किमर्थं । भ्रातृव्यस्य शत्रोरसुरस्य पाप्मनो वा वधाय हिंसार्थम् i 'व्यन्त्सपत्ने' ( पा० ४।१।१४५ ) इत्याद्युदात्तत्वाद्रातृव्यशब्दः शत्रुवाची । किंभूतं त्वां । ब्रह्मवनि । 'वन षण संभक्तौ' ब्रह्मणा ब्राह्मणेन वन्यते पुरोडाशनिष्पत्त्यर्थं स्वीक्रियते इति ब्रह्मनि । तथा क्षत्रवनि सजातवनीति पदद्वयं योज्यम् । सजाताः समानकुले जाताः यजमानस्य ज्ञातयस्तैर्वन्यते इति ॥ १७ ॥ अष्टादशी ।

अग्ने॒ ब्रह्म॑ गृभ्णीष्व ध॒रुण॑मस्य॒न्तरि॑क्षं दृह ब्रह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्युप॑द॒धामि॒ भ्रातृ॑ व्यस्य व॒धाय॑ । ध॒र्त्रम॑सि॒ दिवं॑ दृ√ह ब्रह्म॒वनि॑ त्वा

I

क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्युप॑द॒धामि॒ भ्रातृ॑व्यस्य॑ व॒धाय॑ । विश्वा॑भ्य॒स्त्वाशा॑भ्य॒ उप॑दधामि॒ चित॑ः स्थोव॒चितो भृग॑णा॒मति॑र॒सि॒ तप॑सा तप्यध्वम् ॥ १८ ॥

उ० सव्याङ्गुल्या शून्येऽङ्गारं निदधाति । अग्ने ब्रह्म । हे भगवन्नने, ब्रह्म ब्राह्मणं अङ्गुलिप्रदानेन व्यावृत्तमनु- गृहीष्व । अनुग्रहं कुर्वित्यर्थः । द्वितीयं निदधाति । धरुण- मिति साधारणं धारकमसि । अन्तरिक्षं दृधूंह । शेषं पूर्ववत् । तृतीयं निदधाति । धर्त्रमसि धारयितृ असि । दिवं धूंह । चतुर्थे निदधाति । विश्वाभ्यस्त्वा सर्वाभ्यस्त्वां आशाभ्यो दिग्भ्य उपदधामि । इतराणि कपालान्यु- पदधाति । चितः स्थ । चिञ् चयने । क्विबन्तस्य रूपमिदम् । बहुवचनं च पूर्वोपहितकपालविषयम् । चितानि यूयं ताव- द्भवथ । ऊर्ध्वचितः ऊर्ध्वं पश्चादुपहितेषु कपालेषु चीयत इति ऊर्ध्वचित् तस्य ऊर्ध्वचितः । उपचीयमानस्येति शेषः । अङ्गारैरभ्यूहति । भृगूणामङ्गिरसां । भृगोः अपत्यानि बहूनि भृगवः । तथाङ्गिरसः । तद्राजस्य बहुषु लुक् । भृगूणां अङ्गिरसां च तपसा यूयं कपालानि तप्यध्वम् ॥ १८ ॥

म० 'सव्याङ्गुल्या शून्येऽङ्गारं निदधात्यने ब्रह्मेति' (का० २।४। ३० ) इति । हे अमे, निधीयमानाङ्गाररूपं ब्रह्म प्रौढं कर्मास्माभिः क्रियमाणं गृभ्णीष्व गृह्णीष्व । नाशकरक्षोवधेनानु- गृह्णीष्व । यद्वा ब्रह्म ब्राह्मणं मामनुगृह्णीष्व । अङ्गुलिदा- नासक्तं मा संहेत्यर्थः । ' धरुणमिति पश्चात्' (का० २।४।३१ ) इति पूर्वस्थापितकपालस्य पश्चाद्भागे द्वितीयं निदधाति । हे द्वितीय कपाल, त्वं धरुणं पुरोडाशस्य धार- कम् असि । अतोऽन्तरिक्षं दृह दृढीकुरु । पुरोडाशपाकोत्पन्न-

१६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

ज्वालयान्तरिक्षलोकोपद्रवो यथा न स्यात्तथा कुरु । यद्यप्येतत् म० 'कृष्णाजिनमादत्ते पूर्ववत्' (का० २/५/२ ) इति कपालं ज्वालान्तरिक्षयोर्मध्ये व्यवधायकं नास्ति तथाप्यन्तरि - यथावघातार्थं कृष्णाजिनप्रयोगस्तद्वदत्रापि । शर्मासि । अवधू- क्षदाय कपालदेवता प्रार्थ्यते । ब्रह्मवनीत्यादि पूर्ववत् । तम् । अदित्याः । इति मन्त्रत्रयं व्याख्यातम् । 'तस्मिन्दृषदं 'पुरस्ताद्धर्त्रमिति' (का० २।४।३२ ) इति । प्रथमस्य पूर्व- धिषणासीति' (का० २।५।३ । ) तस्मिंश्चर्मणि शिलां स्थापयेत् । भागे तृतीयं स्थापयेत् । हे कपाल, त्वं धर्त्र धारकम् असि । हे शिले पेषणाधारभूते, त्वं पर्वती पर्वतात्मिका तदुत्पन्ना त्वं दिवं दृंह । ज्वालाग्रेण दाहाभावो द्युलोकस्य दाम् । अन्यत् धिषणासि धियं बुद्धिं कर्म वा सिनोति व्याप्नोति ददाति वा पूर्ववत् । ( का० २।४ । ३ ३ ) विश्वाभ्यः इति । दक्षिणत धिषणा । ह्रस्वत्वमार्षम् । पर्वतवद्धारयन्त्यसि । अदित्याः भूमेः इति । हे चतुर्थकपाल, विश्वाभ्यः आशाभ्य सर्वदिग्भ्यः सर्व- । त्वक् कृष्णाजिनरूपा तादृशीं त्वा त्वां प्रति वेत्तु त्वदवस्थानमनु- दिग्दार्व्याय वा उपदधामि । एवं कपालत्रयोपधानेन यज- । जानातु । ' पश्चाच्छम्यामुपोहत्युदीचीं दिवः' (का० २।५। मानो लोकत्रयं जयति । चतुर्थेन दिशो जयति । तद्गतः पुरो - ४ ) इति । दृषदः पश्चाद्भागेऽधस्ताच्छम्यां स्थापयेत् । तां डाशो लोकत्रयरूपो भूत्वा देवताः प्रीणातीत्याशयः । ' समं प्रत्युच्यते । हे शम्ये, दिवः द्युलोकस्य स्कम्भनीः स्तम्भनकारिणी विभज्य द्वे दक्षिणत एवमुत्तरतश्चितः स्थति' (का० २१४१३४ ) त्वम् असि । व्यत्ययेन द्वितीयाबहुवचनम् । पतनवारणा- इति । आग्नेयपुरोडाशस्याष्टकपालवाच्चतुर्णां स्थापितत्वाद- यान्तरिक्षरूपेण स्तम्भनकारित्वम् । 'अन्तरिक्षेण होमे द्यावापृ- शिष्टानां चतुर्णां मध्ये द्वे द्वे दक्षिणोत्तरयोर्निदध्यात् । ' चिञ् थिवी विष्टब्धे' ( १।२।१।१६ ) इति श्रुतेः । 'दृषद्युपलां चयने' क्विबन्तस्य चित इति बहुवचनम् । हे कपालविशेषाः धिषणासीति' (का० २/५/५ ) । हे उपले, उपरितनशिले, यूयं चितः स्थ प्रथमकपालोपचयकारिणः स्थ भवथ । तथा त्वं धिषणासि पेषणव्यापारधारिकासि । किंभूता । पार्वतेयी ऊर्ध्वचितः स्थ ऊर्ध्वमुपहितानां द्वितीयादिकपालानामुपका- पर्वत्या अधस्तनदृषदः पुत्री पार्वतेयी बालस्वरूपा । 'कनीयसी रिणो भवथ । 'भृगूणामित्यङ्गारैरभ्यूहति' (का० २।४ । ह्येषा दुहितेव भवति' ( १।२।१७ ) इति श्रुतेः । अतः पर्वती ३८ ) इति । अङ्गारैः कपालानि छादयेत् । हे कपालानि, मातृसमा त्वां प्रतिवेत्तु पुत्रीं जानातु ॥ १९ ॥ यूयं भृगूणामङ्गिरसां भृगुनामकानामङ्गिरोनामकानां देवर्षीणां विंशी । तपसा तपोरूपेणाग्निनानेन तप्यध्वं तप्तानि भवत । अस्याग्ने- स्तदीयरूपत्वं भावयेदित्यर्थः ॥ १८ ॥

1

एकोनविंशी ।

',

धा॒न्यम॑सि धनुहि दे॒वान्प्रा॒णाय॑ त्वोदा॒नाय॑ त्वा । दी॒र्घामनु॒ प्रसि॑ति॒मायु॑षे सवि॒ता हिर॑ण्यपाणि॒ प्रति॑गृ-

त्वा व्या॒नाय॑

शर्मा॒स्यव॑धूत॒ रक्षोऽव॑धूता॒ऽअरा॑त॒योदि॑त्या॒स्त्व- धा॑ दे॒वो व॑

ग॑सि॒ प्रति॒ त्वादि॑तिर्व॑त्तु । धि॒षणा॑सि पर्व॒ती प्रति॒ भ्णा॒त्वच्छि॑िद्रेण पाणिना चक्षु॑षे त्वा म॒हीनां

त्वादि॑त्या॒स्त्वग्वे॑त्तु दि॒वः स्क॑म्म॒नीर॑सि धि॒षणा॑सि पाव॑ते॒यी प्रति॑ त्वा पर्व॒ती वैत्तु ॥ १९ ॥

पयो॑ऽसि ॥ २० ॥

1

उ० दृषदि तण्डुलानावपति । धान्यमसि । धिनोतेः प्रीण नार्थस्य धान्यमिति भवति तदभिप्रायेणैवमाह । यतस्त्वं प्रीण- । नस्वभावमसि अतः प्रीणीहि देवान् । पिनष्टि । प्राणाय त्वा । अत्र श्रुतिः । 'जीवं वै देवानां हविरमृतममृतानामित्युपक्रम्य दृषदुपलाभ्यां हविर्यज्ञं प्रन्तीति प्रतिपाद्य स यदाह प्राणाय त्वोदानायत्वेति तत्प्राणापानौ दधातीत्येवमादिना ग्रन्थेन यथा हविषः पुनर्जीवनं क्रियते तथा श्रुतिः प्रतिपादयति । एतदनु- । सारेण व्याख्यानं करिष्यामः । प्राणाय स्वा प्राणदानाय त्वां पिनष्मि नतु हिंसायै । एवमुत्तरावपि मन्त्रौ व्याख्येयौ । कृष्णा- जिने प्रक्षिपति । दीर्घामनु प्रसितिं । 'वह मर्षणे' । प्रसितिः प्रसहनात्तन्तुर्वा जालं वा । इहतु प्रसितिशब्देन कृष्णाजिन- मभिधीयते । तदपि हि पिष्टानि गृह्णाति । दीर्घो कृष्णाजि- नाख्यां प्रसितिमनु। आयुषे आयुर्दानाय । धां दधामि । देवो व इति व्याख्यातं । ईक्षते । चक्षुषे त्वा चक्षुर्दानाय त्वामहमीक्षे ।

उ० शर्मासीत्यादीनि त्रीणि यजूंषि व्याख्यातानि । कृष्णाजिने दृषदं निदधाति । धिषणासि । धीः कर्म बुद्धिर्वा तदुभयं सीदति सनोति वा कर्माङ्गत्वाद्दृषत् धिषणोच्यते । धिषणा त्वमसि । पर्वती पर्ववती । अतः प्रतिवेत्तु प्रतिजानातु । त्वामदित्यास्त्वक् पृथिव्यास्त्वक् । कृष्णाजिने शम्यामुपद - धाति । दिवस्कम्भनीरसि । दृषदुपलयोः पृथिवीद्युभ्यामुप- लक्षितत्वात् शम्याया अन्तरिक्षभक्तित्वं उपपद्यते । दिवः द्यावापृथिव्योः स्कम्भनीः । स्कनोतिः स्तम्भनकर्मा । त्वं स्तम्भनीर्भवसि । 'अन्तरिक्षस्यैव रूपेणान्तरिक्षेण हीमे द्यावा- पृथिवी विष्टते' इति श्रुतिः । दृषद्युपलामुपदधाति । धिषणा- सीति व्याख्यातम् । पार्वतेयी पार्वत्या अपत्यम् । 'कनीयसी षा दुहितेव भवति' इति श्रुतिः । वेत्तु प्रतिजानातु त्वां । पर्वती माता 'प्रतिहिस्व संजानीत' इति श्रुतिः ॥ १९ ॥

१ सनोति व्यामोति ददाति वा.

१ स्त्वमेवं स्वभाव.

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

'एतानि वै जीवतो भवन्त्येवमुहैतजीवितमेव देवानां हविर्भ-
वति' इति श्रुतिः । आज्यं निर्वपति । महीनां पयोसीति ।
महीति गोनाम । महीनां गवां पयो भवसि । पयः शब्देन
लक्षणया घृतमभिधीयते ॥ २० ॥

।

१७

ज्वलनार्थं हितं च पथ्यं च पुनः पुनरुपदिश्यमानं न दोषाय भवतीति । संवपामि । समित्येकीभावमाचष्टे । एकत्र क्षिपामि । अपउपसर्जनीः प्रतिगृह्णाति । समाप ओषधीभिः संपृच्यन्ताम् । 'पृची संपर्के' । संगच्छन्ताम् आप ओषधीमिः पिष्टाभिः । समोषधयो रसेन । संगच्छन्तां च ओषधयः पिष्टास्यरसेन उपसर्जनीभिः । आपो हि ओषधीनां रसः । सं रेवतीर्जगतीभिः पृच्यन्ताम् । 'रेवत्य आपो जगत्य भोष - धयः' इति श्रुतिः । संपृच्यन्तां रेवत्य आपो जगतीमि। ओषधीभिः पिष्टाभिः । संमधुमतीमंनुमतीभिः पृच्यन्ताम् । मधुशब्दो रसवचनः । संपृच्यन्ताम् मधुस्खादोपेता आप मधुमतीभिः । संपृच्यन्तां वा मधुवत्स्वादोपेतामिः भोष- । धीभिः पिष्टाभिः ॥ २१ ॥

म० 'धान्यमसीति तण्डुलानोप्येति' (का० २ । ५ । ५)। हे हविः, त्वं धान्यमसि । धिनोति प्रीणातीति धान्यम् । अतो देवान् अग्न्यादीन् धिनुहि प्रीणय । 'पिनष्टि प्राणाय त्वेति प्रतिमन्त्रमिति' (का० २ । ५ । ६ ) । प्रकर्षेण अनिति सर्वदा मुखे चेष्ठत इति प्राणः श्वासवायुः । उद् अनिति ऊर्ध्वं चेष्टत इत्युदानः उत्कान्तिवायुः । व्यनिति व्याप्य चेष्टते इति व्यानो व्यापको बलहेतुर्वायुः । हे तण्डुल, त्वा त्वां प्राणाय प्राणदानार्थ पिनष्मीति शेषः । एवमुत्तरमन्त्रयोर्योज्यम् । देवानां सजीवं हविर्भवतीत्येभिर्मन्त्रैर्हविषां प्राणादिदानेन सजीवत्वं क्रियत इत्यभिप्रायः । 'दीर्घामिति कृष्णाजिने प्रोहति' ( का० २ । ५ । ७) इति । प्रसयनं प्रसितिः । 'षिञ् बन्धने' । प्रबन्धः । कर्मसंततिः । दीर्घामविच्छिन्नां प्रसितिमनु कर्मसंतति- मनुलक्ष्य । आयुषे यजमानस्यायुरभिवृद्ध्यर्थं हे हविः, त्वां धां कृष्णाजिने दधामि । दधातेर्लुङि 'बहुलं छन्दस्यमाङयो - गेऽपि' (६।४। ७५) इति अडागमाभावः । यजमानस्या- युद्धौ सत्यां कर्मसन्ततिः प्रवर्तत इति भावः । यद्वायमर्थः । पूर्वमन्त्रैर्हविषः प्राणादिदानेन सजीवत्वं कृतम्, अनेन पुनरा- युर्दीयते हविषः । हे हविः, दीर्घा प्रसितिं कृष्णाजिनाख्यामनु । स्वां धां धारयामि । कृष्णाजिने प्रक्षिपामीत्यर्थः । किमर्थम् । आयुषे त्वदीयायुर्धृद्ध्यर्थम् । 'प्रसितिः प्रसयनात् तन्तुर्धा जालं वा' ( निरु० ६ । १२ ) इति यास्कोक्तेरिह पिटग्राहकत्वा- स्प्रसितिशब्देन कृष्णाजिनमुच्यते । देवो व इत्यादिमन्त्रशेषो व्याख्यातः । 'चक्षुषे तीक्षत इति' ( २ । ५ । ८ ) । हे हविः, चक्षुषे यजमानस्य चक्षुरिन्द्रियपाटवाय त्वा त्वां पश्यामीति शेषः । यद्वा चक्षुषे तव चक्षुरादिबाह्येन्द्रियदानाय त्वामीक्षे । हविषः सजीवले कृते चक्षुराद्यपेक्षा भवतीत्यनेन तत्क्रियते इति त्वा॑ भावः । 'पिष्यमाणेषु निर्वपत्यन्यो महीनाभित्याज्यम्' (का० २१५१९) इति । हे आज्य, त्वं महीनां गवां पयोऽसि क्षीरमसि क्षीरोत्पन्नस्त्वाद्धृतं पयः शब्देनोच्यते । महीति गोनाम ॥ २० ॥

एकविंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । संव॑पामि॒ समाप॒ ओष॑धीभिः । ष॑धयो॒ रस॑न । सभि॑रे॒वती॒र्जग॑तीभिः पृच्यन्त॒

समो-

म० 'पात्र्यां सपवित्रायां पिष्टाम्यावपति देवस्य वैति' (का० २/५/१० ) इति । हस्ताभ्यामित्यन्तं व्याख्यातम् । एतानि पिष्टानि संवपामि पात्र्यां सम्यक् क्षिपामि । 'उपसर्जनीरानयत्यन्यः पवि- त्राभ्यां प्रतिगृह्णाति समाप इति' (का० २।५।१२-१३ ) इति । पिष्टं- संवपनीया आप उपसर्जन्यः । ता अग्नीदानयेदर्ध्वयुः पवित्राभ्यां प्रतिगृह्णीयात् । आपः उपसर्जनीरूपाः औषधीभिः पिष्ठरूपामिः संपृच्यन्ताम् । 'पृची संपर्के' संगच्छन्तां सम्यगेकीभवन्तु । तथा ओषधयः पिष्टाख्याः रसेन उपसर्जनीरूपेणोदकेन संपू- च्यन्ताम् । आपो हि ओषधीनां रसः । तथा रेवतीः रेवत्यः आपः जगतीभिः पिष्ठाख्याभिः संपृच्यन्ताम् । ' रेवत्य आपो जगत्य ओषधयः' ( १ । २ । २ । २ ) इति श्रुतेः । मधुमतीः माधुर्योपेता आपः मधुमतीभिः माधुर्योपेताभिः पिष्टरूपौष- धीभिः संपृच्यन्ताम् । अपामोषधीनां परस्परं च परस्परं प्रीति- हेतुत्वात्संपर्को भवत्वित्यर्थः ॥ २१ ॥

ते॑

जन॑य॒त्यै त्वा॒

द्वाविंशी ।

यो॑म॒दम॒ग्नेरि॒दम॒ग्नीषोम॑योरि॒षे

घ॒र्मोऽसि वि॒श्वायु॑रु॒रुप्र॑था उ॒रु प्र॑थस्वरु य॒ज्ञप॑तिः प्रथताम॒ग्निष्टो॒ त्वषं॒ मा हिसीदे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता अ॑पयतु॒ वर्ण॒ष्ठेऽधि॒ नाके॑ ॥ २२ ॥

।

1

उ० संयौति । जनयत्यै त्वा । व्यथयं मन्त्रः । श्रुतिं व्याचहे। जनेर्ण्यन्तस्य क्तिन् जनयतिः । यजमानस्य जनयत्यै श्रीमजा- पशु॒भिर्यजमानं जनयितुं संमिश्रयितुं त्वां संयौमि । अथवा पुरोडाश उच्यते । जनयत्यै उत्पादनाय त्वां संयौमि संमिश्र- यामि । यथा त्वं संमिश्रितः पुरोडाशभावमासाद्याधिश्रितः सन् दैवाद्योनेरप्रेरधिजायस इति । मह्यमर्त्य त्वां मर्त्यो जन- वितुमर्हति । असंहरिष्यन्वालभते । इदमन्भेरिदमनीषोमनोः । ० पात्र्यां पिष्टान्यावपति । देवस्य स्वेति व्याख्यातम् । अर्धशब्दः समविभागवचनो नपुंसकलिङ्गः । तदभिप्राय- मनु ग्रहणे देवस्मत्वेति यदुकं तेनैव दर्शनेना ब्राह्मणतर्पणान्तं मिदमिति नपुंसकलिङ्गता । भोज्यमधिश्रयति । इत्वा कर्म करिष्यति किमनेन पुनर्देवस्य त्वेति । सस्यम्। संस्कारो । व्याख्यातं । पुरोडाशमधिश्रयति । धर्मोऽसि प्रवर्ग्यस्त्वमसि ।

संमधु॑मती॒र्मधु॑मतीभिः पृच्यन्ताम् ॥ २१ ॥

-

1

१८

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

मा भेर्मा

त्रयोविंशी ।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

संर्वक्था अत॑मेरुर्य॒ज्ञोऽत॑मेरु॒र्यज॑- मानस्य प्र॒जा भूयात् । त्रि॒ताय॑ त्वा द्वि॒ताय॑ त्वै -

विश्वायुः विश्वं सर्व आयुरस्येति विश्वायुः । 'विश्वायुरिति ष्यस्य श्रपणे कर्तृत्वं मा भूदित्यभिप्रेत्य देवस्त्वेत्युच्यते । 'दिवि तदायुर्दधाति' इति श्रुतिः । पुरोडाशं प्रथयति । उरु प्रथस्त्र । नाको नामानी रक्षोहा' इति तित्तिरिवचनान्नाको नाम स्वर्ग- उरुप्रथाः उरु विस्तीर्ण प्रथसे स्वभावतस्तं त्वां ब्रवीमि । स्थोऽग्निः ॥ २२ ॥ उरुप्रथस्व । किंच उरु ते तव यज्ञपतिर्यजमानः पुत्रान्नप- श्वादिभिः प्रथतां विस्तारमाप्नोतु । अद्भिरभिमृशति । अग्निष्टे । हे पुरोडाश, अभिः ते तव त्वचं माहिंसीदिति । श्रपयति । देवस्त्वा । देवः सविता त्वां श्रपयतु । वर्षिष्ठे उत्कृष्टे नाके स्वर्गे अभि उपरि स्थितम् । सविता वा नाके स्थितः । सविता नः संस्तरएव। स ह्याधियज्ञिको यज्ञमधिकृत्य वर्तते । देवलोकः पुरोडाशशरीरस्य च यज्ञस्यैतज्जन्म यच्छूपणं । स यदि देवलोकें जायते अतस्तत्समानयोगक्षेमो यजमानोऽपि तत्रैव जनिष्यत इति तत्र जन्माशास्यते ॥ २२ ॥

1

।

क॒ताय॑ त्वा ॥ २३ ॥

उ० पुरोडाशमभिमृशति । मा भेर्मा संविक्थाः । मा त्वं भैषीः । मा च त्वं संविक्थाः । 'ओविजी भयचलनयो:' । तत्र भयं प्रतिषिद्धम् । चलनं त्वत्र निषिध्यते । न भेतव्यं न चलितव्यमित्यर्थः । पुरोडाशमभिवासयति । अतमेरुर्यज्ञः । 'तमु अभिकाङ्क्षायाम्' । यद्यप्ययं धातुरभिकाङ्क्षामात्रे पठ्यते तथापि श्वासाभिकाङ्क्षायां भविष्यति । तमनशीलस्तमेरुः । न तमेरुः अतमेरुः यज्ञः । अतमेरुर्यजमानस्य प्रजा भूयात् भवेत् । पात्र्यङ्गुलिप्रक्षालनमाप्तेभ्यो निनयति । त्रिताय त्वा द्विताय

म० 'संयोति जनयत्यै लेति' ( का ० २ । ५ । १४ ) इति । अपां पिष्टानां च मिश्रीकरणं संयवनम् । हे जलपिष्टरूपपदार्थ- द्वय, त्वां संयौमि सम्यङ्मिश्रीकरोमि । 'यु मिश्रणामि श्रणयोः' । किमर्थम् । जनयत्यै यजमानस्य प्रजोत्पादनार्थम् । जलपिष्टयो- यथा मिश्रणं तथा शुक्रशोणितमिश्रणेन यजमानस्य प्रजोत्पत्वा एकताय त्वा । निनयामीति द्रव्यपरो निर्देशः (?) । त्तिर्भवति तदर्थं त्वां संयौमि । यद्वा जनयत्यै पुरोडाशोत्पत्त्यै निनयामीति शेषः । एवं द्विताय । एवमेकताय । तत आयाः त्वां संयौमि । 'संविभज्यासंहरिष्यन्नालभते इदममेरिदमनीषो- संबभूवुः त्रितो द्वित एकत इत्येवमादिरितिहासोऽयमवग- मयोरिति' (का० २ । ५ । १५ ) इति । मिश्रीकृतस्य पिष्टस्या न्तव्यः ॥ २३ ॥ वदानाङ्कितं पिण्डद्वयं कृत्वा पुनरमेलयिष्यन् इदमग्नेः अग्नि- संबन्धि भवत्विति प्रथमं पिण्डं स्पृशेत् । इदमनीषोमयोर्भव- विति द्वितीयं स्पृशेत् । 'इषे त्वेत्याज्यमधिश्रयति' (का० २ । ५ । १६ ) इति । हे आज्य, इषे इष्यमाणॠष्ट्यर्थं त्वामधिश्र- यामीति शेषः । आज्यप्रविलापनार्थं तत्पात्रस्याग्नौ स्थापनम- धिश्रयणम् । 'घर्मोऽसीति पुरोडाशमिति' ( का० २।५।१७ ) । हे पुरोडाश, त्वं धर्मोऽसि । 'घृ क्षरणदीप्त्योः ' । घर्मशब्देन दीप्यमानः प्रवर्ग्य उच्यते । श्रप्यमाणतया दीप्यमानत्वात्प्रव- ग्यो॑ऽसि । तथा विश्वायुः विश्वं कृत्स्नमायुर्यस्मात्स विश्वायुः । यस्माद्यजमानः सर्वमायुराप्नोतीति भावः । 'उरुप्रथा इति प्रथ यति यावत्कपालमिति' ( का० २ । ५ । २० ) । सर्वकपालेषु संश्लेषयितुं तं प्रसारयेत् । हे पुरोडाश, त्वं खभावतः उरु- प्रथाः उरु विस्तीर्णं यथा तथा प्रथते प्रसरतीत्युरुप्रथाः । अत इदानीमपि उरु प्रथस्व प्रख्यातो भव । किंच ते यज्ञपतिः तव यजमानः उरु विस्तीर्ण पुत्रपश्वादिभिः प्रथतां प्रख्यातो भवतु । 'अग्निष्ट इत्यद्भिरभिमृशतीति' ( का० २ । ५ । २१ ) । हे पुरोडाश, अग्निः श्रपणाय प्रवृत्तः ते तव त्वचं खक्सदृश- मुपरितनभागं मा हिंसीन्मा विनाशयतु । अतिदाहेन मषीभावो विनाशः सोऽत्र मास्त्वित्यर्थः । अवघातपेषणोत्थः श्रपणाज्जा- यमानश्च हविष उपद्रवो जलस्पर्शेन शाम्यतीति भावः । 'देवस्त्वेति श्रपणमिति' (का० २।५।२३ ) । हे पुरोडाश, सविता देवः वर्षिष्ठे अत्यन्तवृद्धे नाके द्युलोकवर्तिनि नाकनानि

भस्माच्छा-

म० ' मा भेरियालभत इति' (का० २ । ५ । २४ ) । है पुरोडाश, त्वं मा मेः भयं मा कार्षीः । मा संविक्थाः चलनं मा कार्षीः । 'जिभी भये' 'ओविजी भयचलनयोः' इत्यनयोः प्रयोग । 'अतमेरुरिति शृतावभिवासयति भस्मना वेदेनोपवे- षेण वेति' (का० २ । ५ । २५)। यज्ञः यागहेतुः पुरोडाशः अतमेरुः भूयात् । 'तमु ग्लानी' ताम्यतीति तमेरुः । औणादिक एरुप्रत्ययः । न तमेरुरतमेरुः । दूनेन ग्लानिरहितो भवतु । यजमानस्य प्रजा पुत्रपौत्रप्र- पौत्रादिः अतमेरुः ग्लानिरहिता भूयात् । यजमानस्य प्रजायाः कदाचिद्दुःखं मास्त्वित्यर्थः । ' पाञ्यङ्गुलिप्रक्षालनमाप्त्येभ्यो निनयत्यभिताय प्रत्यगस स्यन्दमानं त्रिताय त्वेति प्रतिमन्त्र- मिति' (का० २ । ५ । २६ ) । हे पात्र्यङ्गुलिप्रक्षालनोदक, त्रिताय त्रितनाने देवाय त्वां निनयामीति शेषः । तथा द्विताय त्वा निनयामि । तथा एकताय त्वा निनयामि । पूर्वं कुतश्चिद्धेतोः भीतोऽभिरपः प्राविशत्ततो देवास्तं ज्ञात्वा जगृ- हुस्तदाभिना वीर्यमप्सु मुक्तं तत आत्या उत्पन्नास्त्रितद्वितैकत- संज्ञास्ते देवैः सह चरन्तो यज्ञे पात्रीप्रक्षालनजललक्षणं भागं लेभिरे ( १ । २ । ३ । १ ) १ ) इति श्रुतिकथानुसंधातव्या ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो

अन्नौ ला खाम् अधि अधिश्रित्य श्रपयतु पर्क करोतु । मनु- हस्ताभ्याम् । आद॑देऽध्वर॒कृते॑ दे॒वेभ्य॒ इन्द्र॑स्य

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१९

I

ब॒हुरसि॒ दक्षि॑णः स॒हस्र॑भृष्टिः श॒तवे॑जा वा॒युर॑सि परमस्याम्' इति श्रुतिः । शतेन पाशैर्बहुभिः पाशैर्योऽस्मा- ति॒ग्मते॑जा द्विषि॒तो व॒धः ॥ २४ ॥ न्द्वेष्टि शत्रुः यं च वयं द्विष्मः शत्रुं तं अतः अस्मान् अन्ध- तमसः मामौक् । 'मुच्ऌ मोक्षणे' । मा मुच ॥ २५ ॥

उ० रुफ्यमादत्ते । देवस्यत्वेति व्याख्यातं । आददे गृह्णामि । अध्वरकृतं अध्वरं करोतीति अध्वरकृत् तमध्वरकृतं । देवेभ्यो- र्थाय । आलभ्य जपति । इन्द्रस्य बाहुरसि । इन्द्रस्य बाहुर्द- क्षिणस्त्वमसि । एष वै वीर्यवत्तमो य इन्द्रस्य बाहुर्दक्षिणः । सहस्रभृष्टिः बहुभारः । शततेजाः बहूनि तेजांसि यस्य स शततेजाः । वायुरसि तिग्मतेजाः । तिग्मं तेजः । तेजतेरु- त्साहकर्मणः । उत्साह एव तेजो यस्य स तथोक्तः । द्विषतः शत्रोर्वधः वधकः ॥ २४ ॥

म० 'पृथिवि देवयजनीति तृणेऽन्तर्हिते प्रहरतीति' ( का० २ । ६ । १५-१६ ) । हे पृथिवि हे देवयजनि, देवा इज्यन्ते यस्यां सा देवयजनी तस्याः संबोधने हे देवयजनि, ते तव ओषध्यास्तृणरूपाया मूलमहं मा हिं सिषं मा विनाशयामि । 'ब्रजं गच्छेति पुरीषमादत्ते' (का० २ । ६ । १७ ) इति । स्फ्यप्रहारोत्पन्ना मृत् पुरीषमुच्यते । हे पुरीष, त्वं व्रजं गच्छ । । व्रजन्ति गच्छन्ति स्थातुं गावो यत्र स देशो व्रजस्तं । किंभूतम् । गोष्टानं गवां स्थानमिदानीमवस्थितिर्यत्र तं गोयुक्तं तदीयं स्थानं म० 'देवस्य त्वेति स्फ्यमादायेति' ( का० २ । ६ । १२ ) गच्छेत्यर्थः ॥ 'वर्षतु त इति वेदिं प्रेक्षत इति' (का० देवस्य त्वेति व्याख्यातम् । देवेभ्यो देवोपकारार्थं अध्वरकृतं । २ । ६ । १८ ) । हे वेदे, ते तुभ्यं त्वदर्थं द्यौर्द्युलोकाभिमानी अध्वरं करोति वेदिखननादिद्वारेणेत्यध्वरकृतं स्फ्यमहमाददे देवो वर्षतु जलसेकं करोतु । 'वृष सेचने' वर्षणेन खननजनि- गृह्णामि । 'सतृणं सव्ये कृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपतीन्द्रस्य तदुःखशान्तिरस्त्वित्यर्थः ॥ ' बघानेत्युत्करे करोतीति' (का० बाहुरितीति' (का० २ ६ । १३ ) । हे स्फ्य, त्वमिन्द्रस्य २ । ६ । १९ ) । स्फ्योत्खातां मृदमुत्करे त्यजेत् । हे देव दक्षिणो बाहुरसि । तेन बाहुना धृतत्वात्तत्समानवीर्योपेतत्वाद्वा सवितः, योऽस्मान्द्वेष्टि द्वेषं करोति वयं च यं शत्रुं द्विष्मस्तमुभ- स्फ्यस्य बाहुरूपत्वोपचारः । किंभूतः स्फ्यः । सहस्रभृष्टिः यविधं शत्रुं परमस्यां पृथिव्यां बधान । परमा अन्तिमा भृष्टिर्भर्जनं पाकः । मारणमिति यावत् । सहस्रसंख्याकानां पृथिवी । छान्दसः स्याडागमः । उत्करे क्षिप्तायां धूल्यां निगू- शत्रूणां भृष्टिर्यस्य स सहस्रसृष्टिः । तथा शततेजाः शतं तेजांसि ढस्य शत्रोस्तत्र बन्धनं कुरु यत्र भूमेरन्तिमप्रदेशेऽन्धतामिस्रो यस्य सः बहुधा दीप्यमानः । किंच वायुरसि न केवलमिन्द्र- नरकोऽस्ति । तथाच श्रुतिः 'अन्धे तमसि बधानेति यदाह बाहुसदृशः किंतु वायुसदृशोऽप्यसि । अतएव तिग्मतेजाः परमस्यां पृथिव्याम् ' (१ । ४ । १६ ) इति । कैर्बन्धनं कर्तव्यं तीक्ष्णतेजाः । यथा वायुर्वहिं प्रदीप्य तीव्रंां ज्वालामुत्पादयंस्ती - तदाह । शतेन पाशैः शतसंख्याकाभिर्बन्धनरज्जुभिः । किंच व्रतेजा भवति एवं स्फ्योऽपि स्तम्बच्छेदरूपं कर्म कुर्वंस्ती- । अस्मादन्धतामिस्रान्नरकात्तं मा मौक् कदाचिदपि मा मुच ॥ २५ ॥ व्रतेजा उच्यते । तथा द्विषतो वधः । हन्तीति वधः कर्म- द्वेषिणामसुरादीनां हन्तेत्यर्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

पृथ॑वि देवयज॒न्योष॑ध्यास्ते॒ मूलं॒ मा हिसिषं त्र॒जं ग॑च्छ गो॒ष्ठानं॒ वर्ध॑तु ते॒ द्यवे॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्या॑ पृथि॒व्या॑ श॒तेन॒ पाशैर्योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मस्तमतो मा मौक् ॥ २५ ॥

उ० प्रहरति । पृथिवि देवयजनि । वेदिः संबोध्यते । हे पृथिवि देवयजनि । देवा यस्यामिज्यन्ते सा तथोक्ता । ओषध्याः ते तव संबन्धिन्याः मूलं माहिं सिषम् । 'गृह हिसि हिंसायाम्' । माङि लुङ् । मा विनाशिषम् वज्रेण हरन् पुरीषमादते । व्रजं गच्छ । व्रजन्त्यस्माद्गाव इति व्रजो घोषः गोवाटो वा उच्यते । गोत्रजो वा परिवृतं वा गवां स्थानं गच्छ । वेदिं प्रेक्षते । वर्षतु ते द्यौः वर्षतु तव द्युलोकः । शान्त्यर्थ वचनम् । उत्करे करोति । बधान । 'बध बन्धने' । बन्धनं कुरु । हे देव सवितः परमस्यां पृथिव्यां यत्र अन्धतामित्रो नरकः तत्र । 'अन्धे तमसि बधानेति यदाह

1

।

पड़िशी ।

।

अपारर्हं पृथि॒व्यै दे॑व॒यज॑नाद्वध्यासं व्र॒जं ग॑च्छ गोष्ठानं॒ वर्षॆतु ते॒ द्यौब॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यौ पृथि॒व्या श॒तेन॒ पाशैय॒स्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म- स्तमतो मा मक् । अर॑रो॒ दिवं॒ मा प॑प्तो द्र॒प्सस्ते॒ द्यां मा स्क॑न् प्र॒जं० मौक् ॥ २६ ॥

उ० द्वितीयं प्रहरति । अपाररुम् । अररुः असुरः तम- पनीय । पृथिव्यै पृथिव्याः देवयजनाच अपाररुं वध्यासम् । व्रजं गच्छेति समानम् । अभिन्यस्यत्यनीदुत्करमररो दिव- मिति । हे भररो, त्वं दिवं द्युलोकं । मा पसः मा गमः । तृतीयं प्रहरति द्वप्सस्ते द्याम् । योऽस्याः पृथिव्या उपजीवनीयो रसः स व्रप्सः ते तव द्यां द्युलोकम् । मा स्कन् मास्कान्सीत् मास्कन्तु । व्रजं गच्छेति समानम् ॥ १६ ॥

म० 'अपाररुमिति द्वितीयं प्रहरतीति' (का० २।६।२१) । पृथिव्यै देवयजनात्पृथिव्याः संबन्धिनो देवयजनाख्यादिस्था- नातू अररुम् अररुनामानमसुरमप बध्यासम् अपनीय यथा हतो भवति तथा करवाणि । अनेन मन्त्रेण द्वितीयबारं पूर्वन-

२०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

प्रहरेत् । श्रजं वर्षतु बधानेति मन्त्रत्रयस्य प्रयोगो व्याख्या च । त्यूचुस्ततो देवा बह्वेतदस्माकमित्युक्त्वा ते प्राचं विष्णुं निपात्य पूर्ववत् ॥ ' अभिन्यस्यत्यमीदुत्करमररो दिवमितीति' (का० गायत्रेणेत्यादिमन्त्रैर्यज्ञभूमिं जगृहुः । यज्ञो विष्णुः स यत्र तिष्ठति २ । ६ । २२ ) । हे अररो असुर, दिवं द्युलोकं यागफलरूपं । सैव यज्ञभूमिरिति तैर्विदितत्वाद्वेदिरिति तद्भूमेर्नाम । ( १ । २ त्वं मा पप्तः मा गमः । खर्गे त्वया न गन्तव्यम् । पत्लु । ५ । १–७ ) इति श्रुतिकथामनुसंधाय वेदिग्रहणं विधेयम् ॥ गतौ' 'पतः पुम्' (पा० ७।१।१९ ) इति लुङि पुमागमे रूपम् ॥ 'उत्तरं परिग्रहं परिगृह्णाति सुक्ष्मा स्योनो ज॑स्वतीति' (का० २ । 'द्रप्सस्त इति तृतीयमिति' (का० २ । ६ । २३ ) । हे वेदिदे - ६ । ३१ ) । वेदिखननात्पूर्वं क्रियमाणः पूर्वः परिग्रहः । पश्चात्कि - वते, ते तव पृथिवीरूपाया यो द्रप्स उपजीव्यो रसः द्यां यमाण उत्तरपरिग्रहः । तत्रापि पूर्ववद्दिक्रये स्फ्येन रेखात्रयं द्युलोकं मा स्कन् मा स्कन्दतु मा गच्छतु । 'स्कन्दिर्गतिशो - कार्यम् । हे वेदे, त्वं सुक्ष्मासि शिवा शान्ता चासि । क्ष्मा षणयोः' । व्रजं गच्छेत्यादिमन्त्रत्रयप्रयोगो व्याख्या च शोभना भूमिः सुक्ष्मा । खननेनाश्मादिदोषनिवर्तनं भूमेः शोभन- पूर्ववत् ॥ २६ ॥ त्वम् । उग्रस्यासुरस्य निष्कासनेन शान्तत्वम् । गुणद्वयस्यान्यो- न्यसमुष्वयार्थौ चकारौ । एकोऽयं मन्त्रः । स्योना सुखरूपासि । स्योनमिति सुखनाम । सुषदा सुष्ठु सीदन्ति देवा यस्यां सा सु॒षदा । सम्यगुपवेशनयोग्या चासि । चकारौ पूर्ववत् । द्वितीयोऽयं मन्त्रः । ऊर्जखती पयखती चासि । ऊर्जःशब्दो- ऽन्नवाची । पयः शब्दस्तद्विकारदध्यादिवाची तदुभयवती । चौ पूर्ववत् । तृतीयो मन्त्रः ॥ २७ ॥

सप्तविंशी ।

गाय॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा॒ परि॑गृह्णामि॒ त्रैष्टु॑भेन त्वा छन्द॑सा॒ परि॑गृह्णामि॒ जग॑तेन त्वा॒ छन्द॑सा॒ परि॑ गृह्णामि । सु॒क्ष्मा चासि॑ शि॒वा चा॑सि स्योना चानि॑ सु॒षदा॑ च॒स्यूर्ज॑स्वती॒ चासि॒ पय॑स्वती च ॥ २७ ॥

1

।

अष्टाविंशी ।

पु॒रा क्रूरस्य॑ वि॒सृप विरप्शिन्नुद॒दाय॑ पृथि॒व
जी॒वदा॑न॒म् । यामैर॑य॑श्च॒न्द्रम॑सि स्व॒धाभि॒स्ताम॒ धीरा॑ -
सो अनु॒दिश्य॑ यजन्ते । प्रोष॑णी॒रासा॑दय द्वषि॒तो
वधोऽसि ॥ २८ ॥

उ० वेदिमनुमार्ष्टि । पुरा क्रूरस्येति । निदानवतां मत्राणां पूर्व निदानं वक्तव्यं पश्चान्मन्त्रार्थः तथा क्षिप्रमवगमो भव- तीति देवा असुरैः सह संग्रामं करिष्यन्त इदमूचुः यदस्याः पृथिव्या अनुपहतं देवयजनं तच्चन्द्रमसि स्थापयामः । तत्र यदि कथंचिदस्मानसुरा जयेयुस्ततस्तेनैव देवयजनेन पुनः प्रतिक्रियां करिष्यामः । तदेतच्चन्द्रमसि कृष्णमुपलभ्यत

उ० पूर्व परिगृह्णाति । गायत्रेण वा । त्वाशब्देन विष्णु- रुच्यते । 'ते प्राचं विष्णुं निपाय' इति श्रुतिः । गायत्रेण स्वा छन्दसा परिगृह्णामि । एवमुत्तरयोः त्रैष्टुभेन जाग॒तेनेति विशेषः । उत्तरं परिग्रहं परिगृह्णाति । पूर्वेण परिग्रहेण विष्णुं यज्ञं परिगृह्य तेन इमां पृथिवीं लब्ध्वा चोत्तरेण परिग्रहेण वक्ष्यमाणैर्गुणैरयोजयन्देवाः । सुक्ष्मा चासि शिवा चासीति दक्षिणतः । सुक्ष्मा इति पृथिवीनाम । शोभना पृथिवी त्वमसि । शिवा शान्ता च त्वमसि । पश्चिमतः । स्योना चासि सुषदा चासि । स्योनमिति सुखनाम । सुखनामरूपा व त्वमसि । शोभनं यस्यां सीदन्ति सा सुषदा । उत्तरतः ऊर्जस्वती चासि पयस्वती च । अनवती चासि पयोविकारै रसैद्वती च ॥ २७ ॥ म० 'पूर्व परिग्रहं परिगृह्णाति दक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च । एतदियमृक्त्रिष्टुप् उक्तवती । पुराशूरस्य । क्रूरशब्दः संग्राम- स्फ्येन गायत्रेणेति प्रतिमन्त्रमिति ( का० २ । ६ । २५ ) । यस्मात्प्रदेशादररुर्निष्काशितस्तत्र वेदेरियतां निश्चेतुं दक्षिणा- दिदिये स्पयेन रेखात्र्यकरणं पूर्वः परिग्रहः । विष्णुदेवता मन्त्रत्रयस्य । 'ते प्राञ्चं विष्णुं निपाय छन्दोभिरभितः पर्य- गृह्णन्? ( १ । २ । ५–६ ) इति श्रुतेः । हे विष्णो, त्वा त्वां गायत्रेण छन्दसा गायत्र्यादिच्छन्दस्त्रयरूपतया भावितेन सफ्येन दिये परिगृह्णामि । एवं त्रैष्टुमेन जागतेनेत्युत्तरम- न्त्रयोः । ततः छन्दोदेवताः दिक्रयेऽसुरेभ्यस्त्वां पालयिष्यन्ति । । चन्द्रमसि स्वधाभिः यां ऐरयन् । 'ईर गतौ' । अनेकार्थत्वा- पूर्वस्यामाहवनीय एव पालकोऽस्तीति भावः । प्रजापतिपुत्रा द्धातूनामिह स्थापनार्थः । चन्द्रमसि स्थापितवन्तः । स्वधाभिः। देवा असुराश्च पूर्वं स्पर्धा चक्रुस्तदा देवान्पराजयं प्राप्तान्मत्वा स्वधाशब्दोऽन्ववचनः । इह त्वनहेतुभूतास्तिस्रो विद्या गृह्यन्ते । भूमिमथुरा विमेजुस्तदा देवा वामनरूपं विष्णुमग्रे कृत्वाऽसुराना- 'यां चन्द्रमसि ब्राह्मणा दधुः' इति श्रुतेः । त्रयीलक्षणे गत्यास्मभ्यमपि भूम्यंशो दातव्य इति तानयाचिषुः । ततोऽसुरा । ब्राह्मणाः संहितां यां पृथिवीं चन्द्रमसि न्यदधुः । तामु असूयन्तोऽयं विष्णुर्यावति भूभागे शेते तावान्भवदीयोऽस्त्वि- धीरासो अनुदिश्य यजन्ते । तां पृथिवीं धीरासो मेधाविनः

वचनः । पञ्चम्यर्थे षष्ठी । प्राक्संग्रामात् । विसृपः 'सृपितृदोः कसुन्' इति कसुन्प्रत्ययान्तं तुमर्थेऽव्ययं पञ्चम्यर्थे । विविधं सर्पन्ति योद्वारोऽस्मिन्निति विसृपाः । विरप्शिन् इति भाम- त्रितं महत्राम । स च विष्णुर्यज्ञवेदित्वमापन्नः स हि त्रिभि- वैदैर्निर्वर्त्यमानो विविधं रप्शति शब्दं करोति । हे विरप्शिन् विष्णो, शृणु । उदादाय उत्क्षिप्य प्रकृतत्वाद्देवाः । पृथिवीं जीवदानुम् जीवितस्य दात्रीम् । सारभूतामित्यर्थः । यामैरयं-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२१

अनुदिश्य दर्शनेन सम्यक्संपाद्य अद्यापि यजन्ते इति दर्शन । कृतः न निशितः अनिशितः अतीक्ष्णीकृतस्त्वमसि । तथापि प्रशंसा । प्रैषः । प्रोक्षणीरासादय । प्रोक्ष्यते आभिरिति । सपत्नक्षित् सपत्नान्क्षिणोतीति सपत्नक्षित् । 'क्षिण क्षिणि

प्रोक्षण्यः ता आसादय स्थापय । स्वयं प्रहरति । द्विषतो
वोसि । द्वेष्टुर्वधो विनाशस्त्वमसि ॥ २८ ॥

।

।

हिंसायाम्' । क्षिण हिंसार्थः । यतश्च त्वं यजमानस्य सपत्नक्षित् अतो वाजिनं त्वा । वाजशब्दोऽन्ववचनः । इह तु यज्ञवचनः । म० 'पुरा क्रूरस्येत्यनुमाष्टति' (का० २ । ६ । ३२ ) । अत्रे- यतोऽसि देवानामत्रम् । 'यज्ञो देवानामन्नम्' इति श्रुतिः । यमाख्यायिका मन्त्रेऽमिप्रेता - कदाचिद्देवानामसुरैः सह संग्राम तं वाजमन्नं यज्ञाख्यं योऽर्हति स वाजी । अर्हार्थे इति णिन् । उपस्थितस्तदा देवैर्मिथो मन्त्रितं यदस्या भूमेरुत्कृष्टं देवयजन- वाजिनं यज्ञियं त्वाम् । वाजेध्यायै 'ञिइन्धी दीप्तौ' । यज्ञो- स्थलं तच्चन्द्रे संस्थाप्य युद्धं कुर्मस्तत्र यद्यप्यस्माकं पराजयः ज्वलनार्थम् । संमार्जिम संशोधयामि 'मृजूष् शुद्धौ' । स्रुवं स्यात्तदा देवयजने यागं विधाय पुनर्दैत्यपराजयं करिष्याम च प्रतपति प्रत्युष्टमिति । व्याख्याते यजुषी । संमार्ष्टि खुचम् । अनिशितासि व्याख्यातम् । अनिशितेति स्त्रीत्वविवक्षायां टाप् इति संमध्य भूमेः सारभागं देवयजनं चन्द्रे स्थापयामासुस्तत् कृष्णवर्णमिदानीमपि दृश्यत इत्याख्यानमयं मन्त्रो ब्रूते प्रत्ययः । वाजिनीमिति ङीप् प्रत्ययः । एतावानेव विशेषः॥२९॥ म० 'स्रुवं प्रतप्य पूर्ववदिति' (का० २ । ६ । ४५ ) । यथा ( १ । २ । ५ । १८ ) । पुरा क्रूरस्येति त्रिष्टुप् चन्द्रदेवत्या । विरष्शीति मद्दन्नाम । विविधं रपति वेदत्रयरूपेण शब्द । शूर्पाग्निहोत्रहवण्योः प्रत्युष्टमिति प्रतपनं कृतं तथा स्रुवस्यापि करोतीति विरप्शी । यज्ञो वेदित्वं प्राप्तो विष्णुः संबोध्यते । कार्यमित्यर्थः । मन्त्रो व्याख्यातः ॥ 'वेदात्रैरन्तरतः प्राक्सं- हे विरप्शिन् विष्णो परमेश्वर, त्वं शृणु । अनुगृहाणेति शेषः । । मार्श्वनिशित इतीति' (का० २ । ६ । ४६ ) । हे स्रुब, लम- क्रूरशब्दोऽत्र संग्रामवाची । 'संग्रामो वै क्रूरम् ' ( १/२/५/१९ ) । निशितोऽसि । 'शो तनूकरणे' । नितरां शितस्तीक्ष्णीकृतो इति श्रुतेः । विविधं सर्पन्ति योधा यस्मिन्निति विसृप् तस्येति निशितस्तथा न भवतीत्यनिशितः । अस्मद्विषये तीक्ष्ण उपद्रव- क्रूरविशेषणम् । पञ्चम्यर्थौ षष्छ्यौ । विसृपो नानायोधयुतात्तू- कारी न भवसीत्यर्थः । यतः सपत्नक्षित् । 'क्षिणु हिंसायाम्' । राद्युद्धात्पुरार्थाद्देवाः जीवदानुं जीवं ददातीति जीवदानुस्तां सपत्नानस्मच्छत्रून्क्षिणोति हिनस्तीति सपत्नक्षित् । अतएव जीवस्य धात्रीं सारभूतां यां पृथिवीमुदादाय ऊर्ध्वं गृहीत्वा स्वधाभिः वेदैः सह चन्द्रमसि इन्दौ ऐरयन्प्राक्षिपन्स्थापया- मासुः । धीरासः धीरा मेधाविनः । तामु । उ एवार्थे । तामेव चन्द्रस्थां पृथिवीमनुदिश्य दर्शनेन संपाद्य सैव भूमिरस्यां वेद्यां विद्यत इति भावयित्वा यजन्ते यागं कुर्वन्ति । स्वधा- शब्दो यद्यप्यन्नवाची तथाप्यत्रान्नहेतुभूता वेदत्रयी कथ्यते । 'यां चन्द्रमसि ब्राह्मणा दधुः' ( १ । २ । ५ । १९ ) इति श्रुतेः । ब्रह्मणा वेदेन सहेत्यर्थः । अनेन मन्त्रेण खातायां वेद्यां लोष्ट- कृतवैषम्यनिवृत्तये समीकरणरूपं मार्जनं कुर्यात् । प्रोक्षणी- रासादयेति अग्नीध्रंप्रति प्रैषः । प्रोक्ष्यन्त आभिरिति प्रोक्षण्य आपस्ता आसादय वेद्यां स्थापय । 'द्विषतो वध इति स्फ्य- मुखं प्रहरतीति' (का० २।६।४२ ) । हे स्फ्य, त्वं द्विषतः शोधोऽसि हिंसकोऽसि ॥ २८ ॥

।

एकोनत्रिंशी ।

त्वां संमार्जिम सम्यक् शोधयामि । 'मृजू शुद्धौ' । किंभूतं त्वाम् । वाजिनं वाजोऽन्नमस्यास्तीति वाजिनं यज्ञद्वारा अन्नहेतुला- दन्नवन्तम् । यद्वा वाजो यज्ञस्तद्वन्तम् । 'यज्ञो हि देवानामन्नम् ( ५ । १ । १-२ ) इति श्रुतेः । वाजं यज्ञाख्यमन्नमर्हतीति वाजिनम् । अर्हार्थे इन्प्रत्ययः । किमर्थं संमाज्मि । वाजे- ध्यायै 'ञिइन्धी दीप्तौ' इन्धनं इध्या दीप्तिः । वाजस्येभ्या वाजेध्या तस्यै वाजेध्यायै यज्ञस्य दीप्त्यै प्रकाशनार्थम् । शोध- तेन स्रुवेणाज्ये गृहीते हुते च सति अभिर्दीप्यते । तद्दीप्त्या- हुतिफलभूतमन्नं प्रकाशितं भवतीत्यर्थः ॥ ' प्रतप्य प्रतप्य प्रय- च्छत्यनिशितेति खुचा ' ( का० २ । ६ । ४७–४८ ) इति । अनिशितेति मन्त्रेण सुचस्तिस्रो जुहूपभृद्धुवाः संमृज्य प्रत्येकं प्रत्युष्टमिति मन्त्रेण प्रतप्य प्रतप्य वेद्यां स्थापनार्थमध्वर्यवे प्रयच्छतीति सूत्रार्थः । प्रत्युष्टमिति व्याख्यातम् । अनि- शितेत्यपि व्याख्यातम् । स्रुवस्य पुंस्त्वादादौ खुवसंमार्जनम् । खुचां स्त्रीत्वात्पश्चात् । 'योषा वै स्रुग्वृषा स्रुवः' ( १ । ३ ।

प्रत्यु॑ष्ट॒ रक्ष॒ः प्रत्यु॑ष्टा॒ अरा॑तयो॒ निष्ट॑त॒√ १।९ ) इत्यादिश्रुतेः । जुह्रादीनां सुचां स्त्रीलिङ्गत्वात्तद्विशे- निष्ट॑ता॒ अरा॑तयः । अनि॑शितोऽसि सपत्नक्षिद्वाजिनं

1

त्वा वाज॒ध्यायै॒ समा॑मि । प्रत्यु॑ष्ट॒क्षः प्रत्यु॑ष्टा

1

अरा॑तयो॒ निष्ट॑प्त॒॑नो॒ निष्ट॑मा॒ अरा॑तयः । अनि- शितासि सपन॒क्षिद्वा॒जिनी॑ त्वा वाजे॒ध्यायै॒ संम॑ FEET 11 28 11

उ० अथ स्रुवमादत्ते । तं प्रतपति प्रत्युष्टमिति व्याख्यातम् । खुवं संमार्ष्टि । अनिशितोसि 'शो तनूकरणे' । निक्षितस्तीक्ष्णी-

षणयोरनिशितावाजिनीमित्यनयोः स्त्रीत्वं विशेषः ॥ २९ ॥ त्रिंशी ।

त्वा॒

धा

अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सि॒ विष्णोः॒र्वे॒ष्योऽस्यूर्जे त्वाऽदेवेन चक्षु॑षाव॑पश्यामि । अ॒ग्नेर्ज॒हासि॑ सु॒हूर्दे॒वेभ्यो॒ धा मे भव॒ यजु॑षे यजुषे ॥ ३० ॥ -

।

उ० योक्रेण पत्नीं संनह्यति । अदित्यै राजासि । श्रदित्याः संबन्धिनी वा राजा सा त्वमसि । राजा रशना ।

२२

1

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

ऊर्ध्वमुद्द्भूहति विष्णोर्वेष्योसि । विष्णोर्यज्ञस्य वेष्यः । 'विष्ऌ व्याप्तौ' 'वेष्ट वेष्टने' । अनयोर्धात्वोरन्यतरस्य रूपम् । यज्ञस्य व्यापनं वेष्टनं वा त्वमसि । वेष्य आवर्त उच्यते इत्यपरम् । आज्यमुद्वासयति । ऊर्जेत्वेति व्याख्यातम् । पहयाज्यमवे- क्षते । अदब्धेनेति आज्यमुच्यते । अदब्धेन । दनातिर्हि सार्थः । अनुपहिंसितेन त्वां चक्षुषा अर्वाचीनं पश्यामि । किंच अग्नेर्जिह्वासि । यदा वा एतदग्नौ जुह्वति । अथाग्नेः जिह्वा इवोत्तिष्ठन्ति ज्वालोत्पत्तिनिमित्तमित्यर्थः । सुहूर्देवेभ्यः । साधु डूयतेनेनेति सुहूः । अथवा शोभनमाह्वानं यस्य देवेभ्योऽर्थाय तदाज्यं सुहूः । उपकृत्य प्रत्युपकारं प्रार्थयते । धाम्ने धाम्ने मे भव यजुषे यजुषे । धामानि त्रीणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति च । धाम्ने धान्ने यजुषे यजुषे इति द्विर्वचनं वीसार्थम् । मम यज्ञस्य यावन्ति स्थानानि यावन्ति यजूंषि तावन्ति व्याहीत्यर्थः ॥ ३० ॥

म० 'पत्नीं संनह्यति प्रत्यग्दक्षिणत उपविष्टां गार्हपत्यस्य मुञ्जयोक्रेण त्रित्रता परिहरत्यधोवासोऽदित्यै रास्नासीति' (का० २। ७। १ ) इति । हे योऋ, अदित्यै अदित्या भूम्यास्त्वं रास्नासि रशना भवसि ॥ 'दक्षिणं पाशमुत्तरे प्रतिमुच्योर्ध्वमु ह विष्णोर्वेष्य इति न ग्रन्थि करोतीति' (का० २।७।२-३ ) हे दक्षिणपाश, त्वं विष्णोः यज्ञस्य वेष्योऽसि व्यापकोऽसि । 'विष्ऌ व्याप्तौ' ॥ 'ऊर्जेत्वे त्याज्यमुद्वास्येति' (का० २ । ७ । ४ ) हे आज्य, त्वामुद्वासयामीति शेषः । किमर्थम् । ऊर्जे उत्तम- रसलाभाय । विलापितं घृतं सुखादु भवति । 'पत्नीमवेक्षय- त्यदब्धेनेतीति' ( का॰ २ । ७ । ४ ) । दनोतिर्हिसार्थः । हे आज्य, अदब्धेन अनुपहिंसितेन चक्षुषा त्वामवपश्यामि । अवाचीनं यथा तथाधोमुखी सती पश्यामि । किंच हे आज्य, त्वमग्नेर्जिह्वासि । यदाज्यमग्नौ हूयते तदा जिह्वेव ज्वालोत्पद्यतेऽ- तस्त्वमग्नेर्जिह्वा । किंभूतम् । देवेभ्योऽर्थाय सुहूः सुष्ठु हूयन्ते इति स्रुहूः । पुंस्त्वं छान्दसम् । यद्वा जिह्वाविशेषणम् । सुष्ठु हूयन्ते देवा आहूयन्तेऽनया सा सुहूर्जिह्वा । ज्वालां दृष्ट्वा आयान्ती- त्यर्थः । अतो मे मम धाने धान्ने भव । तथा यजुषे यजुषे च भव । धाम स्थानम् । फलेन युज्यत इति यजुः शब्दो याग- वाची । धाम्ने धाम्ने तत्तद्यागफलोपभोगस्थानसिद्ध्यर्थं भव । यजुषे यजुषे तत्तद्यागसिद्धये योग्यं भवेत्यर्थः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

स॒वि॒तुस्त्वा॒ प्रस॒व उत्पु॑ना॒म्यच्छद्रेण प॒वित्रे॑ण॒

[ द्वितीयोऽध्यायः २]

उ० आज्यमुत्पुनाति । सवितुस्त्वा सवितुः प्रसवे वर्त- मानस्त्वामुत्पुनामि । व्याख्यातमन्यत् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति । सवितुर्व इति व्याख्यातम् । आज्यमवेक्षते । तेजोसि शुक्रमसि अमृतमसि । यो ह्येतद्भक्षयति ददाति जुहोति वा तस्य तेजःप्रभृतीनि भवन्तीति वाक्यार्थः । यद्वा यत एवैतद्गुणयुक्तमाज्यम् । आज्यं गृह्णाति । धामनामासि । धाम स्थानम्, अनम् आयतनम् । धीयते ऽस्मिन्निति धाम इति धाम असि । नामयति सर्वाणि भूतानि आत्मानं प्रति अतो नाम । प्रियं देवानाम् इष्टमभिप्रेतं देवानाम् । अना- धृष्टम् अनाधर्षितम् अप्रतिहतं रक्षोभिः । देवयजनमसि । देवा अनेन इज्यन्ते इति देवयजनम् ॥ ३१ ॥

इति मन्त्रभाष्ये उवटकृतौ प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

म० 'सवितुस्त्वेत्याज्यमुत्पुनातीति' (का० २।७।७) । सवितु- देवस्य प्रसवे आज्ञायां वर्तमानः संस्त्वामुत्पुनामि शोधयामि । व्याख्यातमन्यत् । 'प्रोक्षणीश्च पूर्ववदिति' (का० २।७।८ ) । सुवितुर्वः । वो युष्मानुत्पुनामीति व्याख्यातम् । 'आज्यमवेक्षते तेजोऽसीति' (का० २ । ७ । ७) । हे आज्य, त्वं तेजोऽसि । शरीरकान्तिहेतुत्वात्तेजस्त्वम् । शुक्रमसि दीप्तिमदसि । स्निग्ध- रूपत्वाद्दीप्तिमत्त्वम् । अमृतमसि विनाशरहितमसि । बहुदिव - सावस्थानेऽप्योदनादिवत्पर्युषितत्वादिदोषाभावादविनाशित्वम् ॥ 'सुत्रेणाज्यग्रहणं चतुर्जुह्वां धाम नामेति सकृन्मन्त्रं' (का० २ । ७ । ११-१२ ) इति । हे आज्य, त्वं धाम स्थान- मसि । धीयते स्थाप्यते चित्तवृत्तिर्देवैरत्रेति धाम । तथा नाम नामयति आत्मानं प्रति सर्वाणि भूतानीति नाम । आज्यं दृष्ट्वा सर्वेऽप्यत्तुं नमन्ति । तथा देवानां प्रियमिष्टमनभिभूतम् । गतसारत्वदोषेणातिरस्कृतम् । चरुपुरोडाशादीनि चिरस्थित्या गत- साराणि स्युरिदं न तथा । देवयजनं देवा इज्यन्तेऽनेनेति यागसाधनम् ईदृशं त्वमस्यतस्त्वां गृह्णामीति वाक्यशेषः ॥ ३१॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

शाखाद्याज्यग्रहान्तोऽयमध्यायः प्रथमोऽगमत् ॥ १ ॥

द्वितीयोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

कृष्णोऽस्याखे ष्ठोऽग्नये॑ त्वा॒ जुष्टि॒ प्रोक्ष॑मि॒ वेद-

सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ः । स॒वि॒तुर्वैः प्रस॒व उत्पु॑ना॒म्यच्छद्रेण रसि ब॒र्हिषि॑ त्वा॒ जुष्टि॒ प्रोक्षम ब॒र्हिर॑सि स्रुग्भ्य-

1

प॒वित्रे॑ण॒ वसो॒ोः सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः । तेजोऽसि

शु॒क्रम॑स्य॒मृत॑मसि॒ धाम॒ नामा॑सि प्रि॒यं दे॒वाना॒मना॑धृष्टं दे॒व॒यज॑न॒मसि॑ ॥ ३१ ॥

स्त्वा॒ जुष्ट॑ प्रोम ॥ १ ॥

1

उ० इध्मं प्रोक्षति । कृष्णोऽस्याखरेष्ठः । अस्ति कृष्णशब्दो वर्णवचनोऽन्तोदात्तः । अस्ति कृष्णशब्दो मृगवश्चन आयुदात्तः । तदिहाद्युदात्तत्वात्कृष्णमृगो गृह्यते । तथाहि श्रुतिः 'यज्ञो ह

इति माध्यंदिनीयवाजसनेयिसंहितायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ देवेभ्योऽपचक्राम स कृष्णो भूत्वा चचार' इति । इध्मपूलक

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२३

उच्यते । कृष्णमृगो यज्ञस्त्वमसि । यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञ इत्यु- । गृह्णाति । विष्णोः स्तुपोसि विष्णोर्यज्ञस्य स्तुपः । 'ट्यै स्त्यै शब्दसंघातयोः ' । स्त्यायतेः संघातः शिखा असि । वेदिं स्तृणाति । ऊर्णम्रदसम् ऊर्णामिव मृद्दीं त्वां कर्तुं स्तृणामि । 'स्तृम् आच्छादने' । आच्छादयामि । स्वासस्थां साधु मर्यादया यस्यामासीदन्ति सा तथोक्ता तां त्वां स्तृणामि देवेभ्योऽर्थाय ।

च्यते । भाखरेष्ठः । आङध्यर्थे । आहवनीयाख्ये खरे खं स्वर्ग राति ददाति तत्र अधि उपरि तिष्ठतीत्याखरेष्ठः । एतदुक्तं भवति । आहवनीयाख्ये खरे स्थितस्त्वं कृष्णमृगो यज्ञो भवसि । अतोऽनये त्वा जुष्टमभिप्रेतमभिरुचितं प्रोक्षामि । वेदि प्रोक्षति । 'वेदिरसि तद्यदेतेनेमां सर्व समविन्दत । स्कन्नमभिमृशति । भुवपतये स्वाहा । अस्याग्नेर्ये भ्रातरः पूर्वे तस्माद्वेदिर्नाम' इति । तां व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्याह वेदिस्त्व- मसि । अतो बर्हिषे त्वामभिरुचितं प्रोक्षामि । बर्हिः प्रोक्षति । बर्हिरसि बर्हिस्त्वमसि । अतः स्रुग्भ्यस्त्वामभिरु- चितं प्रोक्षामि ॥ १ ॥

।

त्रयो बभूवुः ते वषट्कारभयादिमां पृथिवीं प्राविशन् पृथिवीं प्रविष्टाः । अयं चाग्निः प्रपलाय्याप्सु प्राविविक्षत प्रवेष्टुमैच्छत् । स देवैरानीय स्वाधिकारे नियुज्यमान एवमुवाच । एतैरभि- भिर्मा परिधत्त त एते परिधयः तेषां चायं भाग: लृप्तोनी-

म० 'शेषं मूलेषूपसिञ्चत्यदित्यै व्यन्दनम्' (का० २७/२० )

म० 'इध्मं प्रोक्षति विस्रंस्य वेदिं च बर्हिः प्रतिगृह्य । नाम् । भुवशब्देन मध्यमा व्याहृतिरुच्यते, भुवनशब्देन जगदुच्यते, भूतानामितिशब्देन भूतान्येवोच्यन्ते तेषां येऽधि- वेद्यां कृत्वा पुरस्ताद्ग्रन्थि कृष्णोऽसीति प्रतिमन्त्रम्' (का० पतयोऽनयस्तेभ्यः स्वाहेति संबन्धः ॥ २ ॥ २ । ७ । १९ ) इति ॥ इमं विस्रस्य प्रोक्षेत् । वेदिं च प्रोक्षेत् बर्हिरादाय वेद्यां पूर्वग्रन्थि कृत्वा प्रोक्षेत्क्रमान्मन्त्रत्रयेणेति सूत्रार्थः ॥ कृष्णोऽसि । हे इध्म, त्वं कृष्णोऽसि कृष्णमृगरूपो । इति । हे प्रोक्षणशेषोदक, त्वमादित्यै अदित्या भूम्याः व्युन्द- यज्ञोऽसि । इध्मपूलकस्य यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञत्वोपचारः । किंभूतः । नमसि विशेषेण क्लेदनमसि ॥ ' बर्हिर्विस्रंस्य पुरस्तात्प्रस्तरग्र- आखरेष्ठः । आ समन्तात् खरे कठिने वृक्षे तिष्ठतीति आखरेष्ठः । हणं विष्णोरिति' (का० २ । ७ । २१ ) इति । हे प्रस्तर दर्भ- यद्वा स्वं स्वर्गं राति ददातीति खरः आहवनीयस्तत्रासमन्ताति- मुष्टिरूप, त्वं विष्णोर्यज्ञस्य स्तुपोऽसि । 'ष्ट्रये स्त्यै शब्दसा- ष्ठतीत्याखरेष्ठः । अन्तोदात्तः कृष्णशब्दो वर्णवाची, अयं तु कृष्ण- तयो:' । औणादिको डुप्प्रत्ययः । दर्भसङ्घातरूपत्वात्केशसङ्घा- शब्द आनुदात्तत्वान्मृगवाची ॥ यज्ञः कदाचिद्देवेभ्योऽपक्रान्तः तरूपा शिखेव भवसि ॥ ' वेदिं स्तृणात्पूर्णम्रदसमिति' ( का० स्वगोपनाय कृष्णमृगो भूत्वा वने यज्ञियतरुमध्ये प्रविश्य कुत्र - २ । ७ । २२ ) इति । हे वेदे, त्वां स्तृणामि बर्हिषा छाद- चित्कठिने वृक्ष तस्थौ । तदेतदभिप्रेत्य कृष्ण आखरेष्ठ इति द्वय- । यामि । किंभूतां त्वाम् । ऊर्णम्रदसमूर्णमिव मृदुतरामतिश- मुच्यते । 'यज्ञो ह देवेभ्योऽपचक्राम स कृष्णो भूत्वा चचार' येन मृदुर्ब्रदीयसी । ईयलोपश्छान्दसः । यथा प्रभोरुपवेष्टुं भूमिः ( १ । १ । ४ । १ ) इत्यादि श्रुतेः । 'स्थे च भाषायाम्' (पा० कम्बलादिनाच्छाद्यते काठिन्याभावाय तथा दर्भैराच्छादिता ६ । ३ । २० ) इति स्थे परपदे भाषायां सप्तम्यां अलुग्निषे- वेदिर्मृदुः स्यात् । पुनः किंभूतां त्वां । देवेभ्यः वासस्थां देवोप- धाद्वेदेऽलुक् । 'पूर्वपदात् -' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति काराय सुखेनासितुं स्थानभूतां सुखेन आसेनासनेन स्थीयते त्वम् । अतोऽये जुष्टं प्रियं त्वां प्रोक्षामि । शुद्ध्यर्थं जलेनेति यस्यां सा वासस्था ताम् । 'स्कन्नमभिमृशति भुवपतये स्वाहेति' शेषः । ' वेदिरसीति वेदिं प्रोक्षति' । त्वं वेदिरसि । विद्यते ( का० २ । ७ । २२ ) इति । एतन्मन्त्रत्रयस्यात्रोत्कर्षः । भुवप- लभ्यत इति वेदिः । 'विदु लामे । देवैरसुरेभ्यो लब्धत्वा- त्यादयस्त्रयोऽग्नेर्भ्रातरः । स्वाहाशब्दो निपातो देवान्प्रति दान- द्वेदिः । अतो बर्हिर्जुष्टां बर्हिषो धारणोपयोगितया प्रियां त्वां वाची । 'स्वाहाकारं च वषट्कारं च देवा उपजीवन्ति' इति प्रोक्षामि । पृथ्वीरूपाया वेदेः प्रजारूपस्य बर्हिषो धारकत्वं श्रुतेः । हविग्रहकाले परिधिभ्यो बाहिर्यद्धविः स्कनं तद्भुव- युक्तम् ॥ बर्हिरसीति बर्हिः प्रोक्षणम् । हे दर्भ, त्वं बर्हिरसि । पत्यादिभ्यः । अग्र्भ्रातरो वषट्कारभयाद्भूमिं प्राविशंस्तद्दुःखेना- प्रभूतत्वाद्वेदिबृंहणसमर्थमसि । अतः स्रुग्भ्यो जुष्टं सुचां धार- भिरपि पलायोदके प्राविशत्ततो देवैरानीय स्वाधिकारे स्थाप्य - णात्प्रियं त्वां प्रोक्षामि ॥ १ ॥ मान एवमवदद्यदेतैर्मद्भातृभिर्मा परिधत्तेषां च यज्ञभागः कल्प्यतामिति । ततस्तेऽर्भ्रातरः परिधयो जातास्तेषां च स्कन्नं हविर्भागः कृत इति कथा ॥ २ ॥

द्वितीया ।

अदि॑त्यै॒ व्य॒न्द॑न॒मसि॒ विष्णोः स्तुपोस्यूर्ण श्रदसं स्वा स्तृणामि स्वास॒स्था॑ दे॒वेभ्यो॒ भुव॑पतये॒ स्वाहा॒ भुव॑नपतये॒ स्वाहा॑ भू॒तानां॒पत॑ये॒ स्वाहा॑ ॥ २ ॥

उ० शेषं मूलेषूपसिति अदित्यै म्युन्दनमसि । इयं वै पृथिव्यदितिः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अदित्याः पृथिव्याः स्युन्दनम् । 'उन्दी क्लेदने' । क्लेदनं सेचनं भवसि । उदकमुच्यते । प्रस्तरं

तृतीया ।

ग॒न्ध॒र्वस्त्वा॑ वि॒श्वाव॑सुः परि॑द॒धातु विश्व॒स्या- रि॑ष्टा॒यै॒ यज॑मानस्य परि॒घर॑स्य॒ग्निरि॒ड ई॑दि॒तः । इन्द्र॑स्य वा॒हुर॑सि॒ दक्षि॑णो॒ विश्व॒स्यारि॑ष्टा॒यै॒ यज॑मानस्य॑ परि॒विर॑स्य॒ग्निरि॒ड ईड॒तः । मि॒त्रावरु॑णौ त्योत्तर॒तः

२४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वितीयोऽध्यायः २]

परि॑वत्तां ध्रुवेण॒ धर्म॑णा॒ विश्व॒स्यारि॑ष्टा॒यै॒ यज॑मानस्य नखादनेषु' । वीतिः अभिलाषः होतुकर्मणि यस्य स वीति-

परि॒धिर॑स्य॒ग्निरि॒ड ई॑रि॒तः ॥ ३॥

होत्र: त्रः । अथवा विविधा ईतिर्गसिहोंतृप्रशास्त्रादिषु होत्रासु यस्य स वीतिहोत्रः हे भगवन्नने, वीतिहोत्रं त्वाम् । कवे

उ० परिधीन्परिदधाति । गन्धर्वस्त्वा परिधिरुच्यते । क्रान्तदर्शन । अतीतानागतविप्रकृष्टविषयं युगपद्दर्शनं यस्य
। सः क्रान्तदर्शनः । धुमन्तम् दीप्तिमन्तम् । समिधीमहि ।
'इन्धी दीसौ' । संदीपयामः । अनेन इध्मकाण्डेन बृहन्तं
महान्तम् । अध्वरे यज्ञे ॥ ४ ॥

1

गन्धर्वो विश्वावसुस्त्वां । परिदधातु सर्वतः स्थापयतु । विश्वस्य सर्वस्व । अरिष्ट्यै अविनाशाय । 'रिषि रुषि हिंसायाम्' । रिषतिहिंसार्थः । सा तत्र प्रतिषिद्धा । किंच यजमानस्य परिधिरसि न केवलमाहवनीयस्य किं तर्हि यजमानस्यापि परिधिरसि । किंच अग्निरसि आहवनीयस्य भ्राता । अत एवमुच्यते । इडे स्तोत्राय । होत्रभिप्रायमेतत् । ईडितः । 'ईंड स्तुतौ' । स्तुत इत्यर्थः । दक्षिणं परिदधाति । इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणः । इन्द्रस्य दक्षिणेन बाहुना परिधिरुप- मीयते । व्याख्यातः शेषः । उत्तरं परिदधाति । मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः । मित्रावरुणौ वाय्वादित्यौ त्वाम् उत्तरतः सर्वतः परिधत्ताम् । ध्रुवेण अचलेन । धर्मणा धारकेण । विश्वस्या- रिष्ट्या इति व्याख्यातम् ॥ ३ ॥

म० 'परिधीन्परिदधाति मध्यमदक्षिणोत्तरान् गन्धर्व इति प्रतिमन्त्रम्' ( का० २ । ८ । १ ) इति । आदौ पश्चात् हे परिधे, विश्वावसुनामा गन्धर्वः त्वां परिदधातु आहवनीयस्य पश्चात्सर्वतः स्थापयतु । विश्वस्मिन्सर्वस्मिन्प्रदेशे वसतीति विश्वावसुः द्युलोकस्थं सोमं रक्षितुं तत्पार्श्वे सर्वत्र गन्धर्वोऽवस - दिति श्रुत्यन्तरकथा । किमर्थं स्थापयतु । विश्वस्यारिष्ट्यै । 'रिष हिंसायां' रेषणं रिष्टिः न रिष्टिः अरिष्टिस्तस्यै । आहवनीयस्था- नरूपस्य विश्वस्य हिंसापरिहाराय । परिध्यभावेऽसुराः प्रविश्य हिंसन्ति । किंच त्वं यजमानस्य परिधिरसि । न केवलमग्नेः परिधिः यजमानमप्यसुरेभ्यो रक्षितुं पश्चिमदिशि स्थापि- तोऽसि । किंच अमिरिङः ईडितश्चासि । आवहनीयस्य प्रथमो भ्राता भुवपतिनामाग्निरूपस्त्वमसि । ईज्यते स्तूयते इतीड् स्तुति- योग्यः । अतएव ईडितः स्तुतो होत्रादिभिः । 'ईड स्तुतौ' । दक्षिणं परिधिं परिदधाति । इन्द्रस्य बाहुरसि । हे द्वितीय परिधे, त्वमिन्द्रस्य दक्षिणो बाहुरसि । रक्ष- णसमर्थत्वादिन्द्रबाहुत्वोपचारः । विश्वस्येत्यादि व्याख्यातम् । अत्राभिशब्देन भुवनपतिनामा द्वितीयो भ्राता ॥ तृतीयमुत्तरं परिधिं परिदधाति । मित्रावरुणौ । हे तृतीयपरिघे, मित्रा वरुणौ वाय्वादित्यैौ धुवेण स्थिरेण धर्मणा धारणेन उत्तरस्यां दिशि त्वां परिधत्तां परितः स्थापयताम् । विश्वस्येत्यादि पूर्ववत् । अत्राभिर्भूतानां पतिस्तृतीयो भ्राता ॥ ३ ॥

चतुर्थी । वी॒तिर्हौत्रं त्वा कवे द्यु॒मन्त॒ सम॑धीमहि । अग्ने॑ बृ॒हन्त॑मध्व॒रे ॥ ४ ॥

1

म० 'प्रथमं परिधिं समिधोपस्पृश्य वीतिहोत्रमित्याद- धाति' ( का० २ । ८ । २ ) इति । इयमृक् अग्निदेवल्या गाय- त्रीच्छन्दस्का । हे कवे कान्तदर्शिन् हे अग्ने, अध्वरे यागे निमित्ते त्वां वयं समिधीमहि अनेने ध्मकाष्टेन दीपयामः । अतीतानागतदूरवर्तिपदार्थानां यस्य युगपज्ज्ञानं स कविः । किंभूतं त्वाम् । वीतिहोत्रम् । 'इण् गतौ' इतिर्गतिः व्याप्तिः पुत्रपौत्रपशुधनादिभिः समृद्धिरित्यर्थः । वीतये समृद्ध्ये होत्रं होमो यस्य स वीतिहोत्रस्तं यत्र होमे कृते समृद्धिप्राप्तिः स्यादित्यर्थः । यद्वा वीतिरभिलाषो होत्रे होतृकर्मणि यस्य तम् । तथा द्युमन्तम् । द्यौः कान्तिरस्यास्तीति द्युमान् तं स्वत एव द्युत्युपेतम् तथा बृहन्तं महान्तम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

स॒मद॑सि॒ सूर्य॑स्त्वा पु॒रस्ता॑त्पातु॒ कस्या॑श्चिद॒भि -
श॑स्त्यै । सवि॒तुर्बाहू स्थ॒ ऊम्रदसँ त्वा स्तृणामि
स्वास॒स्य॑ दे॒वेभ्य॒ आ त्वा॒ वस॑वो रु॒द्रा आ॑दि॒त्याः
सदन्तु ॥ ५ ॥

उ० द्वितीयमादधाति । समिदसि । अङ्गप्रधानार्थस्यानेः समिन्धनमसि । समित्स्तूयते । आहवनीयमीक्षमाणो जपति । सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु गोपायतु । गुश्यैवामितः परिधयो भवन्ति । 'अथैतत्सूर्यमेव पुरस्ताद्गोप्तारं करोति' इति श्रुतिः । कस्याश्चिदभिशस्त्यै । यः कश्चिदभिशापस्तस्मादित्यर्थः । अभि- शस्त्या इति चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । बर्हिषस्तृणे तिरश्री निदधाति । सवितुर्बाहू स्थः । अनेन प्रस्तरस्य धारणकर्मणा युवां सवि- तुर्बाहु भवथः तयोः प्रस्तरं स्तृणाति । ऊर्णम्रदसम् । ऊर्णामिव मृदुं त्वां स्तृणामि । स्वासस्थम्, देवेभ्यः साधु अस्मिन्नासी- दम्ति तिष्ठन्ति इति स्वासस्यः प्रस्तरः । देवेभ्य इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । देवानामिति यावत् । प्रस्तरमभिनिदधाति । आत्वा मसवः । स्कन्दिगतिशोषणयोः' । मसदन्तु त्वां सबनदे- यता रुद्रा आदित्याः ॥ ५ ॥

म० अनुपस्पृश्य द्वितीयं समिदसीति ( का० २ । ८ । ३ ) इति ॥ हे इध्मकाष्ठ, त्वं समिदसि अभेः समिन्धनं दीपन- aft । 'सूर्यस्येति जपत्याहवनीयमीक्षमाणः' ( का० २१८१४ ) उ० आहवनीये इध्मकाष्ठमादधाति । वीतिहोत्रम् । इति ॥ हे आहवनीय, सूर्यः पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि कस्या- आगी गायत्री । वीतिहोत्रम् । 'बी गतिप्रजननकान्त्यस- चिदभिशस्त्यै सर्वस्या अभिशस्तेर्हिसायाः सकाशात्त्वा त्व

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२५

पातु रक्षतु । चतुर्थी पञ्चम्यर्थे । या काचिद्धिंसा प्रसक्ता । त्मानं ब्रवीति गोपाय माम् । यज्ञन्यम् यज्ञं नयतीति तां सर्वां परिहरत्वित्यर्थः । इतरदिये परिधित्रयं रक्षकं । यज्ञनीः । गोपाय मां यज्ञस्य नेतारमित्यर्थः ॥ ६ ॥ पूर्वस्यां तदभावात् सूर्यः । तथाच श्रुतिः 'गुप्त्यै वा अभितः परिधयो भवन्त्यथैतत्सूर्यमिव पुरस्ताद्गोप्तारं करोति' (१।३।४।८) इति । 'बर्हिषस्तृणे तिर यो निदधाति सवितुरिति' (का० २/८/५) इति । तृणद्वयं प्रस्तरस्थापनार्थं तिर्यग् निदध्यात् । हे तृणे, युवामुमे सवितुर्देवस्य बाहू स्थः । प्रस्तरधारणेन सूर्यस्य बाहू इव भवथः ॥ ' तयोः प्रस्तरं स्तृणात्पूर्णम्रदसमिति' (का० २ । ८ । १० ) इति । ऊर्णमिव मृदुं देवेभ्यो देवानां खा- सस्थं सुखेनासनेन स्थीयते यत्र तादृशं त्वां स्तृणामि । 'अभिविदधात्या वा वसवः' ( का० २ । ८ । ११ ) इति । प्रस्तरंप्रति पाणी निदधाति । वसवो रुद्रा आदित्याः सवन- त्रयाभिमानिनस्त्रयो देवाः त्वामासदन्तु आसादयन्तु सर्वतः प्रसारयन्तु ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

घृताच्य॑सि जु॒हूना॑न्ना॒ सेद॑ प्रि॒येण॒ धाना॑ प्रि॒य॑ सद् आसी॑द् घृताच्य॑स्युप॒भृन्नान्ना॒ा सेद॑ प्रि॒येण॒ धाम्ना॑ प्रि॒य ्मसद् आसी॑द॒ घृ॒ताच्य॑सि ध्रुव नाम्रासेदं प्रि॒येण॒ धाम्नः॑ प्रि॒य ँ सद् आसी॑द् प्रियेण धाम्नां प्रि॒य√ सद॒ आसी॑द् । ध्रु॒वा अ॑सदन्न॒तस्य॒ योनौ॑ौ ता वि॑ष्णो पाहि पाहि य॒ज्ञं हि य॒ज्ञप॑ति॑ि पाहि मां य॑ज्ञ॒न्य॒म् ॥ ६ ॥

उ० जुहूं निदधाति । घृताच्यसि । 'अञ्जु गतिपूजनयोः " । घृतमञ्चितं प्राप्तं यस्यां स्रुचि, घृतं वा अच्यते यया खुचा सा घृताची । जुहूर्नाम्ना । क्रियाभिप्रायमेतत् । हूयते अनयेति जुहूः । सेदं प्रियेण धान्नेति तदः श्रवणाद्यदोऽध्याहारः । या त्वं घृताच्यसि जुहूश्च नाम्ना सा इदं प्रियं सदः स्थानम् आसीद अधितिष्ठ । प्रियेण धान्ना सहिता । 'एतद्वै देवानां प्रियं धाम यदाज्यम्' इति श्रुतिः । आज्यसहितेत्यर्थः । अथवा 'धामानि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति वा'। अस्मिन् पक्षे प्रियेण नाम्ना सहिता सतीति योज्यम् । उप- भृतं सादयति । घृताच्यस्युपभृनाम्ना । उपाभरणादुपभृत् । व्याख्यातमन्यत् । ध्रुवां सादयति । घृताच्यसि ध्रुवा नाम्ना । ध्रुवा स्थिरा । व्याख्यातमन्यत् । अन्यद्धविः सादयति । प्रियेण धाम्ना । व्याख्यातमन्यत् । तानि हवींष्यभिमृशति । ध्रुवा असदन् । ता विष्णो पाहीति तदः संबन्धाद्यदोऽध्या हारः । यान्येतानि ध्रुवाणि असदन् आसादितानि ऋतस्य योनौ यज्ञस्योत्सङ्गे ता विष्णो तानि हवींषि पाहि गोपाय । किंच । पाहि यज्ञम् गोपाय यज्ञम् । किंच पाहि यज्ञपतिं यजमानम् । आत्मानमुपस्पृशति । पाहि माम् । अध्वर्युरा-

४ य० उ०

मितरे उत्तराभ्यां प्रतिमन्त्रम्' (का० २ । ८ । १२-१३ ) म० 'सव्याशून्ये जुहूं प्रतिगृह्य निदधाति घृताचीत्येव- इति । हे जुहु, त्वं घृताची असि । घृतमञ्चति प्राप्नोतीति 'क्विपि द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च जुहोतेदीर्घश्च' (पा० क० घृताची घृतपूर्णा भवसि । नाम्ना च जुहूः । हूयतेऽनयेति जुहूः । देववलमेनाज्येन सह इदं प्रियं सदः प्रस्तरलक्षणमासीद ३ । २ । १७८ ) इति द्वित्वं दीर्घश्च । सा त्वं प्रियेण धाना अधितिष्ठ । 'एतद्वै देवानां प्रियतमं धाम यदाज्यम्' ( २ । ३ । सादयति । उप समीपे स्थित्वा बिभर्ति आज्यं धारयतीत्युप- २ । १७ ) इति श्रुतेः । प्रियधामशब्देनाज्यम् । उपभृतं भृत् । व्याख्यातमन्यत् । ध्रुवां सादयति । 'ध्रुव स्थैर्ये' । यथा होमार्थ जुहूपभृतोश्चलनं तद्वदस्याश्चलनाभावेन स्थिर- त्वान्नाम्ना ध्रुवा । अन्यद्व्याख्यातम् । 'प्रियेण धाम्नेति हवींषि वेद्यां कृत्वा' (का० २ । ८ । १९ ) इति । हे हविः, प्रियेण धान्नाऽज्येन सह प्रियं सद आसीदेत्येकैकं हविः संबोध्य वचनम् । 'ध्रुवा असदन्निति सर्वाण्यालभते' (का० २२८।१९ ) इति । ऋतस्यावश्यंभाविफलोपेतत्वेन सत्यस्य यज्ञस्य योनौ स्थाने ध्रुवाणि यानि हवींषि असदन्नतिष्ठन् । हे विष्णो व्यापक यज्ञपुरुष, ता तानि हवींषि पाहि रक्ष । यज्ञं च पाहि यज्ञपतिं च पाहि । 'पाहि मार्मित्यात्मानम्' (का० २ । ८ । २० ) इति । यज्ञं नयतीति यज्ञनीः तं यज्ञन्यमध्वर्युं मां पाहि ॥ ६ ॥ सप्तमी ।

अग्ने॑ वाजजि॒द्वाज॑ त्वा सरि॒ष्यन्तं॑ वाज॒जित॒ संमा॑मि । नमो॑ दे॒वेभ्य॑ स्व॒धापि॒तृभ्य॑ सु॒यमे॑ मे भूयास्तम् ॥ ७ ॥

उ०

1

1

अः संमार्ग करोति । अग्ने वाजजित् । हे भगवन्नने, वाजजित् वाजस्यानस्य जेतः, वाजं त्वा सरिष्यन्तमिति । 'सृ गतौ' । यज्ञं त्वां प्रापयिष्यन्तम् । वाजजितं अम्नस्य जेतारं संमाज्मि । 'मृजूष शुन्छौ' । अञ्जलिं करोति । नमो देवेभ्यः देवेभ्यो निह्नवः । दक्षिणत उत्तानं पाणि करोति । स्वधापि- तृभ्यः पितृभ्यो निह्नवः । जुहूपभृतावादते । सुयमे मे । सुचावुच्येते । साधु यमे मे मम भूयास्तं भवतम् ॥ ७ ॥

म० 'इध्मसन्नहनैरनुपरिधि संमाष्टर्षमे वाजजिदिति त्रिनिः परिक्रामम्' (का० ३ । १ । १३ ) इति । वाजमनं जयतीवि वाजजित् । तत्संबुद्धौ हे वाजजित् हे अमे, त्वामहं संभा- ज्मि शोधयामि । किंभूतं त्वाम् । वाजं सरिष्यन्तमन्त्रमु- द्दिश्य गमिष्यन्तमन्नसंपादनोपयुक्तम् । तथा वाजजितमन्न- मुद्दिश्य जयोपेतम् । अन्नप्रतिबन्धनिवारकमित्यर्थः । 'अपरमा-

२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

हवनीयादञ्जलिं करोति नमो देवेभ्य इति' (का० ३।१।१५) इति । ये देवा अनुष्ठानमनुगृह्णन्ति तेभ्यो नमस्करोति । 'स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणत उत्तानम्' (का० ३ । १ । १५ ) । इति । प्राङ्मुखेनादौ देवनत्यर्थमञ्जलिः कृतः । इदानीं पितृन- त्यर्थं दक्षिणामुख उत्तानमञ्जलिं कुर्यात् । ये पितरः पालकाः सन्ति तेभ्यः स्वधाऽस्तु । स्वधाशब्दो निपातः पितृनुद्दिश्य देयद्रव्यस्य दाने वर्तते । अतो यद्देयं तद्दास्याम इत्यर्थः । अनेन मन्त्रद्वयेन देवाः पितरश्चोपचर्यन्ते । 'सुयमे म इति जुहू- पभृतावादाय' (का० ३ । १ । १६ ) इति । हे जुहूपभृतौ मे मदर्थं सुयमे सुष्ठु नियते युवां भूयास्तं भवतम् । यथा युवयोः स्थितमाज्यं न स्कन्दति तथा धारयतमित्यर्थः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

अस्क॑न्नम॒द्य दे॒वेभ्य॒ आज्य॒संभ्रयास॒मणा विष्णो मा त्वाव॑क्रमिषं॒ वसु॑मतीने ते च्छ्रायामुप॑- स्थेषं॒ विष्णो॒ः स्थान॑म॒स॒त इन्द्रो वीर्यमकृणोदूर्ध्वोऽ- ध्व॒र आस्था॑त् ॥ ८ ॥

उ० यथा॑ सुसंयताभ्यां॑ स्रुग्भ्याम् अस्कनं सकलम् अद्य अस्मिन् कर्मणि देवेभ्योर्थाय आज्यम् । आज्यशब्देन यज्ञो लक्ष्यते । यज्ञं संभ्रियासं संबिभृयाम् । दक्षिणातिक्रामति । अङ्घ्रिणा विष्णो अङ्ग्रेर्गत्यर्थस्य अद्धिः पादः । पादेन विष्णो यज्ञ । मा त्वावक्रमिषम् । माङि लुङ् । मात्वाभवाचीनं क्रमि घम् । वसुमतीमित्यवस्थाय । वसुमतीं धनवतीम् । हे भग- वन्नने, ते तव छायाम् । छायाशब्द आश्रयवचनः । युष्माकं पादच्छायायां वसामीति यथा आश्रयम् । उपस्थेषम् उपति- ष्ठेयम् । विष्णोर्यज्ञस्थानं भवसि । यज्ञस्य ह्येतत्स्थानं यत्र स्थितैर्यागः क्रियते यत् जुहोति । इत इन्द्रः इत अस्मात् यजतिस्थानाद् । उत्थायेतिशेषः । इन्द्रो वीर्यं वीरस्य कर्म वीर्यम् अकृणोत् । 'कृञ् हिंसाकरणयोः' । कृतवान् । 'अतो हीन्द्रस्तिष्ठन्दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षांस्यपहन्ति' इति श्रुतिः । किंच ऊर्ध्वोध्वर आस्थात् । यतश्च यजतिस्थानादूर्ध्वं प्रगुणः यज्ञः आस्थात् आस्थितः । अध्वर्युमुखयागाभिप्रायमेतत् ॥ ८ ॥

।

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ]

मति, त्वं विष्णोर्यज्ञस्य स्थानमसि । अत्र स्थित्वा यागः कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । आहवनीयसमीपवर्तित्वादस्या भूमे- र्यज्ञस्थानत्वम् । यद्वा अयमर्थः । हे अग्ने, ते तव वसुमतीं धनवतीं धनप्राप्तिकरीं छायामाश्रयं उपस्थेषं सेवेय । छाया- शब्द आश्रयवाचकः । युष्मत्पादच्छायायां वसामीति यावत् । यतस्त्वं विष्णोर्यज्ञस्य स्थानमसि । ' इत इन्द्र इति जुहोति' (का० ३ । २ । १ ) इति । पूर्वमन्त्रे यज्ञसंबन्धि यत्स्थान- मुक्तं तदेव देवानां विजयहेतुत्वादितः शब्देन परामृश्यते । देवयजनव्यतिरिक्तभूमिरसुराधीनत्वेन तत्र देवानां पराजयेऽपि यज्ञप्रदेशः पराजयरहितः । तदेवोच्यते मन्त्रेण । इत इन्द्रः । इन्द्र इतोऽस्माद्देवयजनस्थानात् उद्युक्तः सन्निति शेषः । वीर्यमकृणोत् वीरस्य कर्म वीर्यं शत्रुवधरूपमकरोत् । अतए - वाध्वरो यज्ञ ऊर्ध्वमास्थात् उन्नतः स्थितः । इन्द्रेण वीर्ये कृते शत्रुकृतविघ्नाभावादध्वरस्यौन्नत्यम् ॥ ८ ॥

नवमी ।

अग्ने॒ वेर्होतं वेर्दूत्यु॒मवतां त्वा॑ द्यावा॑पृथि॒वी अव॒ त्वं द्यावा॑पृथि॒वी स्वष्टकृद्देवेभ्य॒ इन्द्र आज्येन ह॒विषा॑ भू॒त्स्वाहा॒ ज्योति॑षा॒ ज्योति॑ः ॥ ९ ॥

उ० अने वेर्होनं वेर्दूत्यम् । हे अग्ने, वेः । 'विद ज्ञाने' विद्धि जानीहि अवगतार्थो भव । मया होत्रं कर्तव्यम् । वेर्दूत्यम् । विद्धि च दूत्यं दूतस्य कर्म मया कर्तव्यम् । 'उभयं वा एतदग्निर्देवानां होता च दूतश्च' इति श्रुतिः । अवतां त्वा द्यावापृथिवी । त्वां कर्मणि प्रवृत्तं पालयेतां द्यावा- पृथिव्यौ । स्विष्टकृत् साधु इष्टं करोतीति स्विष्टकृत् । देवे - ।भ्योऽन्येभ्यः सकाशात्प्रथमम् । इन्द्र आज्येन 'अज गतिक्षेप- णयोः' । अजनेन हविषा हवनेन भूत् भूयात् । स्वाहा सुबाक् आह । 'बाचे वा एतमाघारयतीन्द्रो वागित्युवाच आहुः' इति श्रुतिः । 'जुद्धा ध्रुवां समनक्ति संज्योतिषा ज्योतिः' । संगच्छ- तामित्यध्याहारः । ज्योतिषा भाज्येन ज्योतिः आज्यं सङ्ग- च्छताम् ॥ ९ ॥

म० तस्मात् हे अमे, होत्रं वेः होतुः कर्म विद्धि । लङि अडभावे रूपम् । दूत्यं दूतकर्म च वः विद्धि । म० तथा सति अयास्मिन्ननुष्ठानदिने देवेभ्यो देवोपकारा - होतृत्वं दूतत्वं चाग्नेः कर्म । तथाच श्रुतिः 'उभयं वा एतद- याज्यं युवयोः स्थितं घृतम् अस्कन्नं भूमौ यथा न स्कन्दति ग्निर्देवानां होता च दूतश्च' ( १ । ४ । ५ । ४ ) इति । ईदृशं तथा संभ्रियासं सम्यक् पोषणं करोमि धारणं वा । आशी- । त्वां द्यावापृथिवी अवतां पालयताम् । हे अभे, त्वमपि द्यावा- र्लिङि उत्तमे रूपम् । 'दक्षिणातिक्रामत्यङ्घ्रिणा पादेन त्वा पृथिवी लोकद्वयदेवते अव पालय । इत्थमन्योन्यपालने त्वाम् अहं मा अवक्रमिषम् मा कार्षम् । पादेनातिक्रमणदोषो सति इन्द्रः आज्येन हविषास्माभिर्दत्तेन देवेभ्यो देवार्थ विष्ट - मे मा भूदित्यर्थः । ' वसुमतीमित्यवस्थाय' (का० ३ । १ । १९ ) । कृत् भूत् । सुष्ठु इष्टं करोतीति स्विष्टकृत् तादृशो भवतु । अड- इति । हे अग्ने, ते तव छायां छायावत्समीपवर्तिनीं भावश्छान्दसः । यद्यस्माभिरिज्यते तत्तदिष्टं सर्व वैकल्यरहितं वसुमतीं भूमिम् अहमुपस्थेषम् उपतिष्ठेयं सेवेय । उपपूर्व - । करोत्वित्यर्थः । स्वाहा सुहुतं अस्तु । इन्द्रं देवमुद्दिश्य इद- स्तिष्ठतिः सेवार्थः । स एवमेवोपकारः कथ्यते । हे वसु- माज्यं दत्तमित्यर्थः । स्वाहेति निपातो देवोद्देशेन दाने वर्तते ।

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

'जुह्वा ध्रुवां समनक्ति संज्योतिषा' (का० ३।२।२ )
इति । संगच्छतामित्यध्याहारः । ज्योतिषा ध्रुवास्थिताज्य-
रूपज्योतिषा सह ज्योतिर्जुह्वासिच्यमानरूपं ज्योतिः संग-
च्छताम् ॥ ९ ॥

दशमी ।

मग्री॒दमिन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॑धात्व॒स्मान्रायो॑ म॒घवा॑नः
सचन्ताम् । अ॒स्माक॑॑ सन्त्वा॒शिर्षः स॒त्या न॑ः स-
न्त्वाशिष॒ उप॑हूता पृथि॒वी मातोप॒ मां पृ॑थि॒वी मा॒ता
इ॑य॒ताम॒ग्निराग्नी॑धा॒त्स्वाहा॑ ॥ १० ॥

उ० यजमानो जपति मयीदमिन्द्रः । मयि इदम् इन्द्रः इन्द्रियं वीर्यम् । आधातु स्थापयतु । किंच अस्मान् रायः धनानि मघवानः मघं धनं विद्यते येषां ते मघवानः धनिनः । सचन्तां सेवन्ताम् । 'पच सेवने' । एतदुक्तं भवति । धनानि धनिनश्वास्मान् सेवन्ताम् । किंच अस्माकं सन्त्वाशिषः सत्या अवितथाः नः अस्माकं भवन्तु आशिषः । अग्नीन् प्राभाति । उपहूता अभ्यनुज्ञाता पृथिवी माता जगतो निर्मात्री । उप मां पृथिवी हृयताम् । अभ्यनुजानातु मां पृथिवी माता भक्षणाय । अहं तु अभिः सन् भक्षयामि ॥ १० ॥

•

।

एकादशी ।

२७

उप॑हूतो द्यौष्षि॒तोप॒ मां यौष्पि॒ता यतामग्नि-
राग्नी॑धा॒त्स्वाहा॑ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनौ-
ब॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यः॒ प्रति॑गृह्वाम्य॒ग्मेष्ास्ये॒न
प्राश्रमि ॥ ११ ॥

उ० अग्नीत् द्वितीयं प्राभाति । उपहूतो द्यौः पिता अभ्यनुज्ञातो द्यौः पिता पाता । उप मां द्यौः पिता यताम् उपद्रूयताम् । अभ्यनुजानातु मां द्यौः पिता पाता । अहं तु अभिः आनीत्रादिति समानम् । इत उत्तरं ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं बृहस्पतिराङ्गिरसोऽपश्यत् । प्राशित्रं गृह्णाति देवस्य त्वेति व्याख्यातम् । प्रतिगृह्णामीत्युत्तमः पुरुषः । प्राभाति । अग्नेस्त्वास्येन । अग्नेः संबन्धिना आस्येन मुखेन त्वां प्राशित्रं प्राश्नामि भक्षयामि ॥ ११ ॥

म० द्वितीयं प्राश्नाति । एवं द्यौः पिता जगत्पालक उप- यतामित्यादि समानार्थम् । देवस्य त्वा । इतः प्रभृति 'अप्रतिष्ठ' (ख० १३ ) इत्यन्तं ब्रह्मत्वम् । तस्याङ्गिरसो बृहस्पतिर्ऋषिः । 'देवस्य त्वेति प्रतिगृह्णाति' (का० २ । २ । १६ ) इति । । ब्रह्मा देवस्य त्वेति प्राशित्रं गृह्णाति । मन्त्रो व्याख्यातः । प्रतिगृह्णामि स्वीकरोमीति शेषः । ' अभेष्वेति प्राश्नाति दन्तै- रनुपस्पृशन्' (का० २।२।१८ ) इति । हे प्राशित्र

द्वादशी ।

ए॒तं ते॑ देव सवितर्य॒ज्ञं प्राहुर्बृह॒स्पत॑ये ब्र॒ह्मणै ।
तेन॑ य॒ज्ञम॑व॒ तेन॑ य॒ज्ञप॑ति॒ तेन॒ मम॑व ॥ १२ ॥

म० 'आशासने मयीदमिति यजमानो जपति' (का० ३।४ । अग्नेः आस्य, ते वह्निदेवताया मुखेन त्वा त्वां प्राश्नामि भक्ष- २१ ) इति । प्रधानयागानन्तरं पुरोडाशशेषप्राशनसमये । यामि ॥ ११ ॥ होतरि आशिषं प्रयुञ्जाने सति यजमानो जपति । इन्द्रः परमेश्वर इदमिन्द्रियं मयि दधातु । इदम् अस्मदपेक्षितम् इन्द्रियं वीर्यं मयि यजमाने स्थापयतु । किंच रायो धनानि दैवमानुषमेदेन द्विविधानि मघवानः धनवन्तश्चास्मान्यजमा- नान् सचन्तां सेवन्ताम् । 'षच सेवने' । किंच अस्माकं यज- उ० समिदामन्त्रितः प्रसौति । एतं ते देव । अध्वर्युराह मानानामाशिषोऽभीष्टार्थस्याशंसनानि सन्तु विद्यन्ताम् । ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति । एतं यज्ञं ते तव हे देव दानादिगुण- किंच नोऽस्माकमाशिषः पूर्वोक्ताः सत्या अवितथाः सन्तु । मघमिति धननाम तद्वियते येषां ते मघवानः । अस्त्यर्थे युक्त सवितः प्रसवितः, प्राहुः । एकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । वन्प्रत्ययः (पा० ५ । २ । १०९ ) । 'एकैकमाहरति द्यावा- । प्राह ब्रवीति । 'तत्सवितारं प्रसवायोपधावति' इति श्रुतिः । किंच बृहस्पतये ब्रह्मणे प्राह बृहस्पतिर्वै देवानां ब्रह्मा तदधि- पृथिव्योरुपानेऽमीषे षडवत्तम् । प्राश्नात्युपहूता पृथिवीति' ( का० ३।४।१८-२० ) यदा होता द्यावापृथिव्योरुपह्वानं करोति । ष्ठित एवायं मानुषो ब्रह्मत्वं करोति तेन यज्ञमव । तेन हेतुना तदोभयोः पुरोडाशयोरेकैकमंशं षडवत्ते घडवत्ते कृलानीधे । अज्ञम् अव पालय । तेन च यज्ञपतिं यजमानं च पालय । ददाति स चोपडूतेति मन्त्रेण तत्प्राश्नातीति सूत्रार्थः । उपहूता तेन च माम् अव पालय ॥ १२ ॥ येयं पृथिवी दृश्यते सा जगतो माता निर्मात्री मयोपहूता म० 'एतं त इति समिदामन्त्रितः प्रसौति' (का० २ । अभ्यनुज्ञाता । सा च पृथिवी माता मातृत्वेनास्माभिर्भाविता । २ । २१ ) इति समिधमाधातुमनुज्ञाप्रदानाय बोधितो ब्रह्मा सती मामुपह्वयतामनुजानातु हविःशेषभक्षणायाज्ञां ददातु । मन्त्रेणानुजानीयात् । एतं त इत्यादिः अप्रतिष्ठेत्यन्तो मन्त्रः । अहं चाभीध्रात् । अभीध इदं कर्मामीघ्रं तस्माद्धेतोरभिः हे देव दानादिगुणयुक्त, हे सवितः प्रसवितः, एतं यज्ञमि- सन् तं भागं प्राश्नामीति शेषः । स्वाहा सुहुतमस्तु जाठ- । दान क्रियमाणमिमं मखं ते तुभ्यं त्वदर्थं प्राहुर्यजमानाः रेऽमौ ॥ १० ॥ कथयन्ति । अनुज्ञापयन्तीत्यर्थः । किंच त्वया प्रेरितो देवानां

૨૮

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

यज्ञे यो ब्रह्मा तस्मै ब्रह्मणे बृहस्पतये च प्राहुः बृहस्पतिर्वै देवानां ब्रह्मा तदधिष्ठित एवायं मानुषो ब्रह्मत्वं करोति । किंच । तेन हेतुना त्वदीयत्वेन यज्ञमव रक्ष । तथा तेनैव हेतुना यज्ञपतिं यजमानं चाव रक्ष । तथा तेनैव हेतुना मां

ब्रह्माणमव पालय ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

मनो॑ ज॒तिजु॑षता॒माज्य॑स्य॒ बृह॒स्पति॑र्य॒ज्ञमि॒मं स॑न॒त्वरि॑ष्ठं य॒ज्ञ ँसमि॒मं द॑धातु । विश्वे॑दे॒वाय॑ इ॒ह मा॑द॒यन्ता॒मो॑३प्रति॑ष्ठ ॥ १३॥

I

बु० किंच मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य मनो जुषताम् सेव- ताम् आज्यस्य स्वमंशम् । कथंभूतं मनः । जूतिः । जवतेर्गति - कर्मणो जूतिः । अतीतानागतवर्तमानेषु कालेषु पदार्थेषु यद्गन्तृ गच्छति । किंच बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोतु विस्तारयतु । अरिष्टं यज्ञंसमिमं दधातु । रिषतिहिंसार्थः । अरिष्टमविनष्टं यज्ञमिमं कृत्वा दधातु । इडाभक्षणेन हि यज्ञो विच्छिन्नः इत्यत एवमुच्यते । किंच विश्वेदेवासः देवा एव देवासः । 'आज्जसेरसुक्' । सर्वे देवा इह कर्मणि मादयन्ताम् । 'मदी हर्षे' । हर्षं कुर्वन्तु । स्वार्थिको णिच् । अवतेराप्नोतेर्वा भकार इहाभ्युपगमार्थः । प्रतिष्ठ प्रकर्षेण तिष्ठ ॥ १३ ॥

म०

किंच । मनः आज्यस्य जुषताम् । कर्मणि षष्ठी । मनः घृतं सेवताम् । हे सवितः, त्वदीयं चित्तं यज्ञसंबन्धि- न्याज्ये स्थापयेत्यर्थः । किंभूतं मनः । जूतिः । जवतेर्गतिक- र्मणो जूतिरिति क्तिन्प्रत्ययान्तो निपातः । स्त्रीत्वं छान्दसम् । अतीतानागतवर्तमानकालगतपदार्थेषु गमनशीलं हि मनः । जवते शीघ्रं गच्छतीति जूतिः । किंच बृहस्पतिरिमं यज्ञं तनोतु विस्तारयतु ब्रह्मत्वात् । तत इमं यज्ञमरिष्टं हिंसार- हितं कृत्वा संदधातु । इडाभक्षणेन हि मध्ये यज्ञो विच्छिन्न इत्येवमुच्यते । किंच विश्वेदेवासः सर्वे देवाः इह यज्ञकर्मणि मादयन्ताम् । 'मद तृप्तौ' चुरादिः । तृप्यन्ताम् । एवं प्रार्थितः सविता देवः प्रतिष्ठेत्यनुज्ञां प्रयच्छतु । ओमित्यङ्गीकारार्थः । तथास्तु । प्रतिष्ठ प्रयाणं कुरु । समिदाधानकाले यजमान - स्याभिप्रेतं प्रयाणमवगम्य सविता देवोऽङ्गीकृत्य प्रयाणे प्रेर- यतीत्यर्थः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

एषा ते॑ अग्ने स॒मित्तया॒ वर्ध॑स्व॒ चा च॑ प्यायस्व व॒र्धषीमहि॑ च व॒यमा च॑ प्यासिषीमहि । अग्ने॑ वाज- जि॒द्वाज॑ त्वा सस॒वा√सं॑ वाज॒जित॒ संमा॑मि ॥ १४ ॥

1

उ० एषा ते अग्ने । इतः प्रभृति प्राकृतमार्षम् । आग्नेयी अनुष्टुप् समिदनुमन्त्रणे विनियुक्ता । हे भगवन्नने, एषा ते

।

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ]

तव । समित् समिन्धनम् । तया समिधा वर्धस्व च आ च ध्यायस्व । चकारो भिन्नक्रमः । आप्यायस्व च । वर्धमा- नाप्यायने समिधा कुर्वित्यर्थः । किंच त्वत्प्रसादाद्वयं वर्धि- षीमहि पुत्रपश्वादिभिः । आच प्यासिषीमहि । चकारो भिन्नक्रमः । आप्यासिषीमहि च । प्यायतेर्लिङि सीयुटि उत्तमपुरुषैकवचने एतद्रूपम् । तत्र सीयुटश्छान्दसोऽभ्यासः । अग्निं संमार्ष्टि । अग्नेवाजजित् । ससृवांसं सृवन्तमिति विशेषः ॥ १४ ॥

म० एषा त इति होतानुमन्त्रयते' (का० ३ । ५ । २ ) इति । ब्रह्मत्वं समाप्तम् । अतः प्राकृतमार्षम् । इंयमनुष्ठुबनि- देवत्या । हे अग्ने, एषा ते तव समित् समिन्धनहेतुः काष्ठ- विशेषः । तया समिधा त्वं वर्धस्व वृद्धिं गच्छ । आप्यायख च । अस्मानपि सर्वतो वृद्धिं प्रापय । तथाच सति त्वत्प्रसा- दाद्वयं वर्धिषीमहि वृद्धिं प्राप्नुयाम प्यासिषीमहि च । अस्म- दीयपुत्रपश्वादीन्सर्वतो वृद्धान्करवाम । 'संमार्ष्टि पूर्ववदपरि- कामं सकृत्सकृत्ससृवां सम् (का० ३ । ५ । ४ ) इति । 'पूर्वमग्ने वाजजिदिति' (ख० ७) मन्त्रेण यथेध्मसन्नहनैरग्नेः संमार्गः कृतस्तथात्रापि संमार्ष्टि । तत्र परिक्रम्य त्रिस्त्रिः कृतः । अत्र तु परिक्रमणं विनैकैकवारमिति विशेष इति सूत्रार्थः । मन्त्रो व्याख्यातः । इयान्विशेषः । हे अग्ने, त्वां संमार्जिंम । किंभूतं त्वाम् । वाजं ससृवांसमन्नमुद्दिश्य गतवन्त- मन्नं संपादितवन्तमित्यर्थः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १४ ॥

1

पञ्चदशी ।

अ॒ग्नीषोम॑यो॒रुज्जि॑ति॒मनूज्जॆषं॒ वाज॑स्य मा प्रस॒वेन॒ प्रोहा॑मि । अ॒ग्नीषोम॒ तमप॑नु॒दतां॒ यो॒ोऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मो वाज॑स्यैनं प्रस॒वेनापो॑हामि । इ॒न्द्राध्यो- रुज्जिति॒मनूने॑षं॒ वाज॑स्य मा प्रस॒वे॑न॒ प्र । इन्द्राग्नी तमप॑नु॒दतां योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मो वाज॑स्यैनं प्रस॒वेनापो॑हामि ॥ १५ ॥

उ० जुहूपभृतौ व्यूहति । तत्र जुह्वायमानसंस्तवः अग्नीषोमयोः प्रधानदेवतयोः उज्जितिमनु ऊर्ध्वजयनमनु । उज्जेषम् ऊर्ध्वं जयेषम् । किंच वाजस्य अस्य पुरोडाशादेः । मामां प्रसवेन अभ्यनुज्ञया करणभूतया । प्रोहामि प्रेरयामि । प्रकृतत्वादग्नीषोमयोरुज्जितिमनु हविषः प्रसवस्य करणत्वेन विवक्षितत्वात् मामित्यात्मनः कर्मत्वं प्रोहामीति कर्तृत्वं चोपपद्यते । उपभृतं प्रतीचीं प्रेरयति । अग्नीषोमौ प्रधानह- विर्भाजौ । तं शत्रुम् । अपनुदताम् । 'णुद प्रेरणे' । अपगमं नयताम् । योऽस्मान्द्वेष्टि । 'द्विष अप्रीतौ' । योऽस्माभिर्न प्रीयते । यं च वयं द्विष्मः । येन च वयं न प्रीयेमहि । किंच एवमनीषोमाभ्यामपनुद्यमानं शत्रुमन्यस्य प्रसवेन

I

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२९

अपोहामि अपाचं प्रेरयामि । अधो नयामीत्यर्थः । उत्तरौ वशा त्वं पृश्निर्भूत्वा दिवं गच्छ । 'इयं वै वशापृश्निर्यदिद-
मन्त्रौ समानव्याख्यानौ ॥ १५ ॥

म० 'जुहूपमृतौ व्यूहत्यग्नीषोमयोरिति ' ( का० ३।५। १७ - १८ ) इति । तत्र जुहूं प्राचीं प्रेरयति यजमानः । व्यूहनं परस्परविपरीतत्वेनापनोदनम् । अग्नीषोमयोर्द्वितीय- पुरोडाशदेवतयोरुज्जितिमनु अविघ्नेन हविःखीकाररूपमुत्कृष्टं जयमनुसृत्याहमुज्जेषमुत्कृष्टं जयं प्राप्तवानस्मि । वाजस्यान्नस्य पुरोडाशादेः प्रसवेनाभ्यनुज्ञया मां प्रोहामि मां यजमानं जुहूरूपधारिणं प्रोत्साहयामि । यद्यप्यूहतिधातुर्वितर्कार्थस्तदा- प्युपसर्गवशादुत्साहार्थः । अन्यत्पूर्ववत् । उपभृतं प्रतीचीं प्रेरयति 1 यः शत्रुरसुरादिरस्मान्द्वेष्टि अस्मदीययज्ञवि- नाशाय द्वेषं करोति । यं च वयं द्विष्मः । यमालस्यादिरूपम- स्मदीयानुष्ठानविरोधिनं शत्रुं द्विष्मः विनाशायोद्योगं कुर्मः तमुभयविधं शत्रुमग्नीषोमौ देवावपनुदतां निराकुरुताम् । किंच । अहमप्येनं द्विविधं शत्रुमुपभृद्रूपं वाजस्य प्रसवेन पुरो- डाशदेवताया अभ्यनुज्ञयापोहामि निराकरोमि । उत्तरौ मन्त्री दर्शदेवताविषयौ समानार्थी ॥ १५ ॥

षोडशी ।

वसु॑भ्यस्त्वा रु॒द्रेभ्य॑स्त्वाऽऽदि॒त्येभ्य॑स्त्वा॒ संजा॑नाथां द्यावापृथिवी मि॒त्रावरु॑णौ त्वा॒ वृष्ट्या॑वताम् । व्यन्तु॒ वयो॒ऽक्त रिहा॑णा म॒रुतो॒ वृष॑तीर्गच्छ व॒शा पृ- र्भूत्वा दिवं॑ गच्छ॒ ततो॑ नो॒ अ॑सि॒ चक्षु॑र्मे पाहि ॥ १६॥

वृष्टि॒माव॑ह । च॒क्षुष्पा

मस्यां मूलि चामूलं चान्नाद्यं प्रतिष्ठितं तेनेयं वशापृश्निः' इति श्रुतिः । पृथिवीसंबन्धिभिर्भोगैर्युलोकं तर्पयित्वा इत्युक्तं भवति । ततो नो वृष्टिमावह । ततस्तस्मात् द्युलोकात् नः अस्माकं वृष्टिमावह । वृष्ट्या इमां पृथिवीं तर्पयेत्यर्थः । आत्मानमुपस्पृशति चक्षुष्पाः । हे भगवन्नन्ने, यतस्त्वं चक्षुष्पा भवसि स्वरसप्रवृत्त्या । अतश्चक्षुर्मे पाहि गोपाय ॥ १६ ॥

म० 'जुह्वा परिधीननक्ति यथापूर्वं वसुभ्य इति प्रतिमन्त्रम्' ( का ० ३।५।२४ ) इति । हे मध्यमपरिधे, वसुभ्यः वसुदे- वताप्रीत्यर्थं त्वा त्वामनज्मीति शेषः । एवं दक्षिणोत्तरपरिधि - मन्त्रौ व्याख्येयौ । परिधित्रयाञ्जनेन सवनत्रयदेवताः प्रीयन्त इति भावः । ' संजानाथामिति प्रस्तरादानम्' (का० ३ । ६ । ३ ) इति । हे द्यावापृथिवी द्युलोकभूलोकदेव्यौ, युवां संजा- नाथां गृह्यमाणं प्रस्तरं सम्यगवगच्छतम् । किंच हे प्रस्तर, मित्रावरुणौ प्राणापानवायू वृष्ट्या जलवर्षणेन त्वा त्वामवतां रक्षताम् । 'वायुर्वै वर्षस्येष्टे' ( १ । ८ । ३ - १२ ) इत्युक्तत्वा- वर्षाधीशो वायुः । स चाध्यात्मगतः प्राणोदानरूपो मित्रावरु-

८ )

शब्दाभ्यामुच्यते । स च प्रस्तररूपं यजमानं वृष्ट्यावतु । 'यजमानो वै प्रस्तरः' ( १ । ८ । १ । ४४ ) इति श्रुतेः । 'अनक्त्येनं व्यन्तु वय इत्यत्रं जुह्वामुपभृति मध्यं मूलमितर - स्याम्' (का० ३ । ६।४-७ ) इति । इतरस्यां ध्रुवायाम् । वयः पक्षिणः व्यन्तु । 'वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु ं । पक्षिरूपापन्नानि गायत्र्यादीनि छन्दांसि गच्छन्तु । प्रस्तरमा - दायेति शेषः । किंभूताः वयः । अक्तं रिहाणाः । अक्तं घृत- लिप्तं प्रस्तरं लिहिनाः आखादयन्तः । रलयोरैक्यम् ॥ 'मरु- तामिति नीचैर्हृत्वा तृणमादायानुप्रहरति' (का० ३ । ६ । ८ उ० परिधीननक्ति अध्वर्युः । वसुभ्यस्त्वा परिधिरुच्यते । इति । एकं तृणं प्रस्तरात्पृथक्कृत्य प्रस्तरं नीचैर्हृत्वाग्नौ प्रक्षिपे- वसुभ्योर्थाय त्वामनज्म । रुद्रेभ्योर्थाय त्वामनज्मि । आदि- दिति सूत्रार्थः । मरुतामिति प्रस्तरदेवत्या बृहती कपिदृष्टा । त्येभ्योर्थाय त्वामनज्मि । एतदुक्तं भवति । इत्थंभूता यूयं चतुर्थः पाद आग्नेयः । हे प्रस्तर, त्वं मरुतां पृषतीर्गच्छ । येन युष्मभ्यञ्जनेन सवनदेवतानां तृप्तिः । प्रस्तरमादत्ते । मरुन्नामकानां देवानां संबन्धिनीः पृषतीर्वाहनरूपा अश्वा- संजानाथाम् । हे द्यावापृथिव्यौ, युवां संजानाथाम् । अवग- चित्रवर्णा गच्छ प्राप्नुहि । वायुवाहनवद्वेगेन गच्छेत्यर्थः । अन्त- तार्थे भवतम् । युवाभ्यां वृष्टिर्दातव्येति । किंच मित्रावरुणौ रिक्षं वशापृश्निर्भूत्वा । वशा स्वाधीना पृश्निरल्पतनु- वां वृष्ट्याचताम् । वायुर्वै वर्षस्येष्टे स चाध्यात्मम् । प्राणोदा- गौर्भूत्वा दिवं गच्छ । कामधेनुवत्तृप्तिकरी भूत्वा स्वर्गं गच्छे- नभूतौ मित्रावरुणशब्दाभ्यामुच्येते । तद्योयं वायुरध्यात्मगतः त्यर्थः । ततः खर्गप्राप्तेरनन्तरं नोऽस्मदर्थं वृष्टिमावह भूलोके स प्रस्तररूपापनं यजमानं त्वां वृष्ट्या अवतु पालयतु । 'यज- वृष्टिमानय । यद्वा । 'इयं वै वशापृश्निर्यदिदमस्यां मूलि चा- मानो चै प्रस्तरः' इति श्रुतिः । अनक्ति । व्यन्तु वय इति । मूलं चान्नाद्यं प्रतिष्ठितं तेनेयं वशापृश्निः' ( १ । ८ । ३ । १५ ) छन्दांस्यभिधीयन्ते गायत्र्यादीनि । वेतिर्गत्यर्थः । व्यन्तु इति श्रुतेर्वशापृश्निशब्देन भूमिरुच्यते । वशापृश्निर्भूत्वा गच्छन्तु । वयोरूपाणि छन्दांसि प्रस्तरमादायेति शेषः । पृथिवी भूत्वा दिवं गच्छ । पृथिवीसंबन्धिभागानादाय द्युलोकं अक्तं द्रुतमेव प्रस्तरम् । रिहाणाः लिहाना आस्वादयन्तः । तर्पयेत्यर्थः । हे प्रस्तर, त्वमन्तरिक्षं गत्वा तत्रस्थान्मरुतः नीचैर्हरति । मरुतां पृषतीः । बृहती प्रस्तरदेवत्या । चतुर्थः सवाहनान्संतर्प्य स्वर्गं गत्वा देवांश्व संतर्प्य पृथिव्यां वृष्टिं पाद आग्नेयः । आहुतिपरिमाणं त्रिभिः पादैराह । अन्तरि- कुर्वित्याहुतिपरिणामः सूचित इति भावः । 'चक्षुष्पा इत्यात्मान- क्षस्थाना मरुतः तेषामादिष्टोपयोजनं पृषत्यो गावो वाहनं । । मालभते' (का० ३ । ६ । १५ ) इति । हे अग्ने, त्वं यतश्च- मरुतां संबन्धिनीः पृषतीर्गच्छ । ततः अन्तरिक्षं तर्पयित्वा । क्षुष्पा असि । चक्षुः पातीति चक्षुष्पाः । ज्वालयान्धकारे

३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ]

निवर्त्य चक्षुःपालकोऽसि । अतो मे मम चक्षुः पाहि पालय । ' इतरौ च युगपदनेः प्रियमिति' ( का० ३ । ६ । १७ ) इति
प्रस्तरप्रहरणप्रसक्तं चक्षुष उपद्रवं परिहरेत्यर्थः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

यं प॑रि॒धः॑ प॒र्यध॑त्या॒ अग्ने॑ दे॒व प॒णिभि॑र्गुह्यमा॑नः । तं त॑ ए॒तमनु॒ जोषि॑ भरा॒म्ये॒ष नेस्वद॑च॒तया॑ता अ॒ग्नेः प्रियं पाथोऽपीतम् ॥ १७ ॥

दक्षिणोत्तरौ परिधी युगपत्प्रक्षिपेत् । हे परिधी, अग्नेः प्रियं
पाथः युवामपीतमपिगच्छतम् । पाथ इत्यन्ननाम । (नि०
नै० ९।७) आहवनीयस्याभिप्रेतमन्नमपिगच्छतम् । अग्नेरन्नत्वं
भवद्भ्यां प्राप्यतामित्यर्थः ॥ १७॥

अष्टादशी ।

स॒ह॒वर्भागाः स्ये॒षा बृ॒हन्त॑ः प्रस्तरे॒ष्ठाः प॑रि॒धे-

उ० परिधीनुपहरति । यं परिधिम् । त्रिष्टुवराट्रूपा यच दे॒वाः । इ॒मां वाच॑म॒भि विश्वे॑ गृ॒णन्त॑ आस- यजुरन्ता । अग्नेः प्रियमिति यजुः । आहवनीयोऽग्निरभिधी द्यास्मिन्ब॒र्हिषि॑ मादयध्व॒ स्वाहा॒ वाटू ॥ १८ ॥ यते । हे आहवनीय, यं परिधिं पर्यधत्थाः परिहितवा-

1

नसि । अग्ने देव, पणिभिरसुरैः प्रतिपक्षभूतैः गुह्यमानः । 'गुड्डू संवरणे' । संध्रियमाणः अवरुह्यमानः तं ततम् । तमेतं परिधिं ते तव अनुजोषं भरामि । अनुरुपसर्गः भिन्न- क्रमः भरामीत्येतेन संबध्यते । 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः । अनुहरामि जोषमभिप्रेतम् । तथाच श्रुतिः 'वायुरेवाभिः तस्माद्यदेवाध्वर्युरुत्तमं कर्म करोति अथैतमेवाप्येतीति' । एतत्सङ्गमात्प्रीतो भवति । एष नेत्वद- पचेतयाते । एष परिधिः । न इत् नेत् । निपातसमाहारः परिभवार्थः । त्वत् त्वत्तः सकाशात् । अपचेतयातै । आश- कायां पञ्चमो लकारः । 'चिती संज्ञाने' । अपचेतयतु । एत- दुक्तं भवति । एष परिधिर्मा कथंचित्त्वत्तो वियुक्तः सन् मास्मान्विगतचेतस्कान्कुर्यात् मास्मान्विमनस्कान्करोतु । इत- रावनुसमस्यति । अग्नेः प्रियम् । अग्नेः संबन्धि प्रियं पाथः । पाथ इत्यन्ननाम । अभिप्रेतमन्नम् । अपीतम् अपिग -

च्छतम् ॥ १७ ॥

उ० जुहूपभृद्भ्यां संस्रवान् जुहोति । संस्रवभागाः । वैश्वदेवी त्रिष्टुप् यजुरन्ता । स्वाहावाडिति यजुः । संस्रवः भागो येषां ते संस्रवभागा विश्वेदेवाः । यद्यपि यूयं संस- वभागाः स्थ भवथ । तथापि इषा अन्नेन संस्रवलक्षणेन बृहन्तो महान्तः । किंच ये च प्रस्तरेष्ठाः प्रस्तरस्थायिनः ये च परिधेयाः परिधिभवा देवास्तानुप शब्दं प्रत्यक्षीकृत्य ब्रवीमि । इमां मदीयां वाचम् । अभिगृणन्तः अभिष्टुवन्तः । विश्वे सर्वे । आसद्य स्थित्वा । अस्मिन्बर्हिषि । मादयध्वम् तृप्य- ध्वम् मोदयध्वं वा । स्वाहा व्याख्यातम् । वाट् वषट्कारः परोक्षम् ॥ १८ ॥

म० 'संवभागा इति संस्रवान् जुहोति' (का० ३ ।६। १८ ) इति वैश्वदेवी त्रिष्टुब्यजुरन्ता । स्वाहा वाडिति यजुः । सोमशुष्म ऋषिः । हे विश्वेदेवाः, यूयं संस्रवभागाः स्थ । विलीनमाज्यं संस्रवः स एव भागो येषां ते संस्रवभागाः । तथाविधा भवथ । तथा इषा संस्रवलक्षणेनान्नेन बृहन्तो म० 'परिधीननुप्रहरति यं परिधिमिति प्रथमम्' (का० महान्तः स्थ । किंच ये प्रस्तरेष्ठाः प्रस्तरे तिष्ठन्तीति प्रस्तरेष्ठाः ३। ६ । १७ ) इति । एकादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च विरारूपः प्रस्तरस्थायिनः । ये च परिधेयाः परिधिभवाः सन्ति ते प्रथमोऽष्टकः । यं परिधिम् । त्रिष्टुब्विरूपा आग्नेयी यजु- विश्वेदेवा इमां मदीयां वाचमभिगृणन्तः सर्वत्र वर्णयन्तः । रन्ता । अग्नेः प्रियमिति यजुः देवलदृष्टा । हे अग्ने देव अयं यजमानः सम्यक् यजतीत्येवं सर्वेषां देवानां मध्ये कथ- आहवनीय, पणिभिरसुरैः गुह्यमानः । ' गुहू संवरणे' संत्रि - यन्तो यूयमस्मिन् बर्हिषि यज्ञ आसद्योपविश्य मादयध्वं यमाणः संरुध्यमानः सन् त्वं यं परिधिं पश्चिमदिशि पर्य- । तृप्यध्वं मोदध्वं वा । स्वाहेति वाडिति च शब्दौ हविर्दा- धत्थाः । असुरोपद्रवनिवारणाय परिहितवानसि स्थापितवा - नाथौं । सर्वथा दत्तमित्यादरं दर्शयितुं शब्दद्वयप्रयोगः । नसि । ते तव जोषं प्रियं तमेतं परिधिमनु भरामि वह्नौ । यद्यपि 'स्वाहाकारेण वा वषट्कारेण वा' इति श्रुतेर्वषट्कारो प्रक्षिपामि । अनुर्भिन्नक्रमः । हरतेर्हस्य भः । एष परिधिः त्वत् । दानार्थः तथापि देवानां परोक्षप्रियत्वात्प्रत्यक्षत्वपरिहाराय वाडितिशब्दः प्रयुक्तः ॥ १८ ॥

1

त्वत्तः सकाशात् न इत् । इत् एवार्थे । नैव अपचेतयातै मा अपचेतयतु । त्वत्तोऽपगन्तुं मा जानात्वित्यर्थः । त्वय्येव तिष्ठतु । 'चिती संज्ञाने' णिजन्ताल्लेद् तस्यात्मनेपदे प्रथ- मैकवचनं तान्तम् । 'टित आत्मनेपदानाम्' ( पा० ३ । ४ । ७९ ) इति तस्यैकारः । 'वैतोऽन्यत्र' ( पा० ३ । ४ । ९६ ) इति लेडेकारस्य पाक्षिक ऐ 'लेटोsडाटो' ( पा० ३ । ४ । ९४) इत्याडागमः । गुणायादेशौ अपपूर्वः । अपचे

।

अपचेतयतु । एष परिधिस्त्वत्तोऽपगतचित्तो मास्त्वित्यर्थः । ।

एकोनविंशी ।

घृ॒ताची॑ स्थ॒ो घुर्यौ पात॑ सु॒म्ने स्थ॑ः सु॒म्ने मा॑ धत्तम् । यज्ञ॒ नम॑श्च त॒ उप॑ च य॒ज्ञस्य॑ शि॒वे संत- स्व॒ष्टे मे॒ संति॑ष्ठस्व ॥ १९ ॥

४

उ० घृताची इति धुरि खुचौ निदधाति । घृतमञ्चति

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ययोस्ते घृताच्याविति प्राप्ते घृताची इति पूर्वसवर्णदीर्घादेशः । ये युवां घृताञ्चने स्थः । ते ब्रवीमि । धुर्यौ धुरि भवौ धुर्या- वनौ तौ पातं गोपायतम् । किंच सुन्नेस्थः । सुन्नमिति सुखनाम । यस्मात्सुखरूपे भवथः तस्मात्सुम्ने सुखे । मा माम् । धत्तं धापयतम् । यज्ञ नमश्च ते इति वेदिमालभते यजमानः । सूर्ये पवमान ऋषिरुद्वालवान् धनान्नवानित्येते ऋषयोऽस्य यजुषो यज्ञो देवता । हे यज्ञ, नमश्च ते नमोस्तु ते नमस्कारश्चास्तु । ते तुभ्यम् । स यदतिरेचयति तन्नमस्कारेण शमयति । उपच उपचयश्च तेऽस्तु । 'अथ यदूनं करोत्युपचेति तेन तदन्यूनं भवति' इति श्रुतिः । यज्ञस्य शिवे संतिष्ठस्व । यद्वै यज्ञस्यान्यूनातिरिक्तं तच्छिवं तेन तदुभयं शमयति । स्विष्टे मे संतिष्ठस्व । साधु इष्टं स्विष्टं तस्मिन् मे मम संति- स्व समाप्तिं याहि ॥ १९ ॥

म० 'घृताची इति धुरि निदधाति' (का० ३ । ६ । १९ ) इति । जुहूपभृतौ शकटधुरि निदध्यात् । हे जुहूपभृतौ, युवां घृताची स्थः । घृतमञ्चतः प्राप्नुत इति घृताच्यौ । पूर्वसवर्ण- दीर्घः । तथाविधे युवां धुर्यावनवाहौ पातं रक्षतम् । धुरं वहतस्तौ धुर्यौ । किंच युवां सुम्ने सुखरूपे स्थः भवथः तस्मात्सुने सुखे मा मां धत्तं स्थापयतम् ॥ ' यज्ञ नमश्च त इति वेदिमालभते' (का० ३ । ६ । २१ ) इति । अस्य मन्त्रस्य शूर्पं यवान्कृषि- रुद्वालवान् धानान्नर्वानिति पञ्च ऋषयः यज्ञो देवता । हे यज्ञ, ते तुभ्यं नमः अस्तु । उप उपचयो वृद्धिश्च तेऽस्तु । चकारावन्योन्यसमुच्चयार्थौ । नमउपशब्दाभ्यां यज्ञस्य यदति - रिक्तं यच्च न्यूनं जातं तत् पूर्णं जायते । तथाच श्रुतिः 'स यदतिरेचयति तन्नमस्कारेण शमयति अथ यदूनं करोत्युप- चेति तेन तदन्यूनं भवति' इति । किं । ज्ञ

संतिष्ठख अन्यूनातिरिक्तं यज्ञं कुर्वित्यर्थः । 'यद्वै यज्ञस्यान्यूना-
तिरिक्तं तच्छिवं तेन तदुभयं शमयति' इति श्रुतेः । मे मम
विष्टे संतिष्ठस्व । साधु इष्टं स्विष्टम् । शोभने योगे तिष्ठसि
प्राप्तिं कुर्वित्यर्थः ॥ १९॥

विंशी ।

।

अग्नेऽदब्धायोऽशीतम पाहि मा॑ दियोः पाहि प्रसि॑त्यै पा॒हि दुरि॑ष्ट॒ पा॒हि दुर॑ह्म॒न्या अ॑वि॒षं न॑ः पि॒तुं कृ॑णु । सु॒षदा॒ योनौ॑तु॒ स्वाहा॒वाड॒ग्नये॑ संवे॒शप॑- तये॒ स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै यशोभ॒गिन्यै॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥ उ० स्रुक्स्रुवं प्रतिगृह्णाति । अग्नेऽदब्धायो । गार्हपत्यो- झिरुच्यते । हे भगवाने, अदग्धायो । दनोतिहिँसाकर्मा । आयुरिति मनुष्यनाम । अदब्धः अनवखण्डित आयुर्मनुष्यो यजमानो यस्य स तथोक्तः । तस्य संबोधनम् अदब्धायो ।

३१

ङ्गता । अशीतम 'अश भोजने' । 'भशु व्याप्तौ' । एतौ धातू संदिह्येते । अशीतम अतिशयेन भोक्तः । अतिशयेन व्यापक । अशीतमेति दीर्घत्वं छान्दसम् । एवं स्तुत्वा याचते । पाहि मा दिद्योः । दिद्युदिति वज्रनाम । गोपाय मां दिद्युतः । पाहि प्रसित्यै । 'प्रसितिः प्रसयनात्तन्तुर्वा जालं वा' । पाहि मां बन्धनात् । पाहि दुरिष्ट्यै दुर्यागात् पाहि । पाहि दुरद्मन्यै । अद्मेत्यन्ननाम । पाहि दुर्भोजनात् । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः ' इति सर्वाश्चतुर्भ्यः पञ्चम्यर्थे । अविषं नः पितुं कृणु । पितुरि- त्यन्ननाम । विषरहितमन्नमस्माकं कुरु । सुषदा योनौ । योनि- रिति गृहनाम । साधु सदने गृहे स्थितानामस्माकमेतद्भवतु । स्वाहावाडिति व्याख्यातम् । दक्षिणाम्नौ जुहोति । अग्नये संवेशपतये । स्त्रीपुंसयोरभिलाषपूर्वकमेकत्र शयनं संवेशः । तस्य पतिः संवेशपतिः तस्मै । सरस्वत्यै यशोभगिन्यै । जीवतः प्रशंसा यशः । भगिनीति संबन्धिशब्दः स्वसेत्यु- च्यते ॥ २० ॥

म० 'स्रुक्स्रुवं प्रगृह्णात्यग्नेऽदब्धायो' (का० ३।७।१७ ) इति । दनोतिहिँसाकर्मा ( निघं ० २ । १९ । १ ) । आयु- रिति मनुष्यनाम ( निघं ० २ । ३ । १७ ) । अदब्धोऽनुपर्हि- सित आयुर्मनुष्यो यजमानो यस्य सोऽदब्धायुः । ' अश भोजने' । अश्नाति भुङ्क्ते इत्यशी । यद्वा' व्याप्त' व्याप्नोतीत्यशी । अतिशयेनाशी अशीतमः । दीर्घश्छान्दसः । हे अदब्धायो अहिंसित यजमान, हे अशीतम भोक्तृतम, यद्वा व्यापकतम, हे अने गार्हपत्य, मा मां दियोः वज्रात्पाहि । शत्रु- प्रयुक्ताद्वज्रसमादायुधान्मां पाहि । दिद्युरिति वज्रनाम ( निघं० २।२०1१ ) प्रसित्यै प्रसितेर्बन्धनहेतुभूतामह । 'प्रसितिः प्रसयनात्तन्तुर्वा जालं वा' (निरु० ६ । १२ ) इति यास्कः । दुष्टा इष्टिर्दुरिष्टिः अशास्त्रीयो यागस्तस्मान्मां पाहि । दुरद्मनी । अदनमद्मनी दुष्टा अद्मनी दुरद्मनी दुर्भोजनं ततो मां पाहि । चतुर्भ्यः पञ्चम्यर्थे । 'भीत्रार्थानाम् -' ( पा० १। ४।२५ ) इति पञ्चमी । किंच नोऽस्माकं पितुमन्नमविषं कृणु हविर्विषरहितं कुरु । योनिरिति गृहनाम ( निघं ० ३ । ४ ) । सुष्ठु सद्यते स्थीयते यस्यां सा सुषदा तस्यां सुषदा । विभक्तेराकारः । सम्यगवस्थानयोग्ये गृहे मां स्थापयेति शेषः । यद्वा गृहे स्थितानां नोऽस्माकं पितुमविषं कुरु । स्वाहा वाडिति पदे व्याख्याते । 'दक्षिणाम्नौ जुहोत्यमय इति सरखत्या इति च' (का० ४। ७ । १८ ) इति । स्त्रीपुंसयोरभिलाषपूर्वकमेकत्र शयनं संवेशः । तस्य पतिर्योऽभिस्तस्मै स्वाहा हविर्दत्तम् । जीवतः पुरुषस्य प्रशंसा यशः तस्य यशसो भगिनी वाग्रूपा सरस्वती तस्यै हविर्दत्तम् ॥ २० ॥

एकविंशी ।

।

वे॒दोऽसि॒ येन॒ त्वं दे॑व वेद दे॒वेभ्यो॑ वे॒दोऽभ॑व॒-

यद्वा अग्निरेव अनवखण्डितायुः । अस्मिन्पक्षे छाम्बुसी पुंलि. स्तेन महो॑ वे॒दो भू॑याः । देवा॑ गातुविदो गातुं वित्त्वा

३.२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

गा॒तुमि॑त । मन॑स॒स्पत॑ इ॒मं दे॑व य॒ज्ञ स्वाहा॒ वार्ते

।

धाः ॥ २१ ॥

।

उ० पत्नी वेदं प्रमुञ्चति । वेदोऽसीति । 'विद ज्ञाने' वेदिता त्वमसि । यो ह्युपग्रहः स संनिकर्षाद्यज्ञं जानाति । यतस्त्वं वेदोऽसि अतस्त्वां ब्रवीमि । येन कारणेन त्वं वेद देवेभ्यो । देवानामिति विभक्तिव्यत्ययः । वेदः अभवः भूतः तेनैव कारणेन मह्यं मम वेदो भूयाः भवेः । समिष्ट- यजुर्जुहोति । देवा गातुविद इति । विराडियं त्रिंशदक्षरा । अस्याः पूर्वेणार्धेन देवतां व्यवसृजति । हे देवाः गातुविदः । गातुरिति यज्ञनाम । यज्ञविदः । युष्मत्प्रसादात्तथा भवतु । यथा भागामिनं गातुं यज्ञं वित्त्वा विदित्वा । गातुमित । ततोर्वाकालं यज्ञमित आगच्छत । यज्ञपरम्परानुच्छिन्नागमना यूयं भवतेत्यर्थः । एवं देवान् यथायथं विसृज्य अथेदानीं मनसस्पतिमाह । हे मनसस्पते मनसोऽधिपतिश्चन्द्रमाः । हे चन्द्रमः। इमं यज्ञं देव । वाते धाः धारय । वाते हि यज्ञो- ऽवतिष्ठते । तथाच श्रुतिः । 'वायुरेवाभिस्तस्माद्यदैवाध्वर्यु- रुत्तमं कर्म करोत्यथैतमेवाप्येति' इति ॥ २१ ॥

1

1

म० 'पत्नी वेदं प्रमुञ्चति वेदोऽसि ' ( क० ३ । ८। १ ) इति । हे कुशमुष्टिनिर्मित पदार्थ, त्वं वेदोऽसि । गाद्यात्म- कोऽसि यद्वा वेत्तीति वेदः ज्ञातासि । हे देव द्योतनात्मक वेद, हे वेद, येन कारणेन त्वं देवेभ्यः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । देवानां वेदोऽभवः ज्ञापकोऽभूः तेन कारणेन मह्यं मम वेदो भूयाः शापको भव ॥ 'समिष्टयजुर्जुहोति देवा गातुविद इति

( का ० ३ । ८ । ४ ) इति । इयं विराट्छन्दस्का वातदेवत्या मनसस्पतिदृष्टा ऋक् । अस्याः पूर्वार्धेन देवता विसृजति । 'गै शब्दे' । गीयते नानाविधैर्वैदिकशब्दैः प्रतिपाद्यते इति गातुर्यज्ञः तं विदन्ति जानन्तीति गातुविदः । हे गातुविदः यज्ञवेत्तारो देवाः, गातुं वित्त्वा विदित्त्वा । 'विद ज्ञाने' । अस्म- दीयो यज्ञः प्रवृत्त इति ज्ञात्वा । गातुमित यज्ञं प्रत्यागच्छत । यद्वा गातुर्गन्तव्यो मार्गः तं गच्छत । अस्मदीययज्ञेन तुष्टाः सन्तः स्वमार्गं गच्छत । एवं देवान्विसृज्य चन्द्रं प्रत्याह । हे मनसस्पते, मनोऽधिपश्चन्द्रः । यद्वा देवान् यष्टुं मनसः प्रव- र्तकः परमेश्वरः तं प्रत्युच्यते । हे मनसस्पते परमेश्वर, हे देव, इममनुष्ठितं यज्ञं स्वाहा त्वद्धस्ते ददामि । त्वं च तं यज्ञं वाते वायुरूपे देवे धाः स्थापय । वाते हि यज्ञोऽवतिष्ठते । तदुक्तं श्रुत्या 'वायुरेवाग्निस्तस्माद्यदेवाध्वर्युरुत्तमं कर्म करोत्यर्थ- तमेवाप्येति' इति ॥ २१॥

द्वाविंशी ।

संव॒र्हिर॑ङ्काह॒विषा॑ घृ॒तेन॒ समा॑दि॒त्यैर्व॑सु॑भि॒ः स॑म॒रुद्भि॑ः । समिन्द्रो॑ वि॒श्वदे॑वेभिरङ्कां दि॒व्यं नमो॑ गच्छतु॒ यत्स्वाहा॑ ॥ २२ ॥

1

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ]

उ० बर्हिर्जुहोति । संबहिरङ्काम् । बर्हिर्देवत्या विरा- इरूपा त्रिष्टुप् । संबर्हिरताम् । 'भक्षू व्यक्तिम्रक्षणकान्ति- गतिषु' । बर्हिरिति द्वितीया । समङ्कां बर्हिः । क इन्द्र इत्यु- परिष्टात् श्रूयते स इहाभिसंबध्यते । इन्द्रः समङ्कां बर्हिः । केन । हविषा घृतेन । कैः सहितः समङ्कात् । आदित्यैर्वसु- भिर्मरुद्भिः विश्वैर्देवैः सहित इन्द्रो बर्हिः समङ्क्राम् । तच्चाक्तं सत् दिव्यं नभो गच्छतु । यद्दिव्यं दिवि भवं नभः । नभ इत्यादित्यनाम । आदित्यलक्षणं ज्योतिस्तद्गच्छतु ॥ २२ ॥

म० 'बर्हिः संबर्हिरिति' ( का ० ३ । ८ । ५ ) इति बर्हिर्जु- होति । इयमृक् त्रिष्टुप् विरारूपा बर्हिर्देवत्या । इन्द्रो हविषा हविःसंस्कारयुक्तेन घृतेन बर्हिः दर्भ समताम् सम्यगञ्ज- नोपेतं करोतु । स चन्द्रः केवलो न किंतु आदित्यैर्वसुभिर्मरुद्भिः विश्वदेवेभिर्विश्वनामकैश्च गणदेवैः सहितः समङ्काम् । समि- त्यस्योपसर्गस्यावृत्त्या अङ्कामित्यस्य क्रियापदस्याप्यावृत्तिर्बो- द्धव्या । वखादिसहितेनेन्द्रण समङ्कां तद् बर्हिर्यद्दिव्यं नभो आदित्यलक्षणं ज्योतिः तद्गच्छतु आदित्यं प्राप्नोतु । स्वाहा इदं बर्हिर्देवोद्देशेन दत्तम् । नभः इत्यादित्यनामसु ( निघ० १।४ ) पठितम् । दिवि भवं दिव्यम् ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

कस्त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ स त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ कस्मै॑ त्वा
विमु॑ध्वति॒ तस्मै॑ त्वा॒ विमु॑ञ्चति । पोषा॑य॒ रक्ष॑सा॒
॥
भागोऽसि ॥ २३ ॥

उ० वेद्यां प्रणीतां निनयति । कस्त्वा विमुञ्चति । व्याख्या-
तम् । अयं तु विशेषः । तत्र यज्ञं युनक्ति इह तु विमुञ्चति ।
पोषाय यजमानस्य पोषाय निनयामीति शेषः । कणानपा-
स्यति । ' रक्षसां भागोऽसि' इति निगदव्याख्यातम् ॥ २३ ॥

म० 'वेद्यां प्रणीतां निनयति परीत्य कस्त्वेति' (का० ३ । ८ । ६ ) इति । व्याख्यातो मन्त्रः प्रजापतिदैवतः । तत्र यज्ञयोगे नियुक्तः । अत्र तु यज्ञविमोके । पोषाय यजमानं पुत्रादिभिः पोषयितुं त्वां निनयामीति शेषः । यज्ञं प्रयुज्याविमोके यजमानस्याप्रतिष्ठापत्तेर्विमोकः कार्यः । 'यो वै यज्ञं प्रयुज्य न विमुश्चत्यप्रतिष्ठानो वै स भवति' (का० ३ । ८ । ७ ) इति श्रुत्यन्तरवचनात् । पुरोडाशकपालेन कणा - पास्यत्यधः कृष्णाजिनं रक्षसामितीति । हे कणसमूह, त्वं रक्षसां भागोऽसि तेषां नीचजातित्वान्निकृष्टकणरूपो भागो

युक्तः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

संवर्च॑सा॒ पय॑सा॒ा स॑त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ स - शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ सु॒दत्र॒ वद॑धातु॒ रायोऽनु॑माहु॑ त॒न्वो यद्विलिष्टम् ॥ २४ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

(

३३

उ० इत उत्तरं यजमानं पूर्णपात्रं प्रतिगृह्णाति । संवर्च- आहवनीयमीक्षते । संज्योतिषाभूम । समित्येकीभावमा- सेति त्वाष्ट्री त्रिष्टुप् । समित्युपसर्गः अगन्महीत्याख्यातेन चष्टे । आहवनीयलक्षणेन ज्योतिषा एकीभूताः ॥ २५ ॥ संबध्यते । समगन्महि । ब्रह्मवर्चसा ब्रह्मवर्चसेन । पयसा गोभिः तनूभिः भार्यापुत्रादिभिः । मनसा च शिवेन शान्तेन । यज्ञमुपगच्छतः पुरुषस्य सर्वमेवैतदपैति वर्चआदि अतोऽनेन पुनराप्याययति । किंच त्वष्टा सुदत्रः कल्याणदानः । रायो धनानि विदधातु । किंच अनुमाष्टुं शोधयतु । तन्वः शरीरस्य यद्विलिष्टं विश्लिष्टम् ॥ २४ ॥

म० 'विष्णुक्रमान्क्रमते दिवि विष्णुरिति प्रतिमन्नम्' का० ३ । ८ । ११ ) इति । विष्णुपादबुद्ध्या स्वपादस्य भूमौ प्रक्षेपा विष्णुक्रमाः । विष्णुर्यज्ञपुरुषः जागतेन छन्दसा जग- तीच्छन्दोरूपेण स्वकीयपादेन दिवि द्युलोके व्यस्त विशेषेण क्रमणं कृतवान् । तथा सति ततो द्युलोकात् निर्भको भागर- हितः कृत्वा निःसारितः । कः । योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । योऽस्मान् दृष्ट्वा न प्रीयते यं च दृष्ट्वा वयं न प्रीयामहे स द्विविधोऽपि शत्रुर्दिवो निःसारितः । एवमुत्तरावपि विष्णु- क्रममन्त्रौ व्याख्येयौ । 'अस्मादन्नादिति भागमवेक्षते' (का० ३ । ८ । १३ ) इति । योऽयं भागोऽवेक्ष्यते अस्मादन्नाद्यजमा- । नभागान्निर्भक्त इति वाक्यशेषोऽनुवर्तनीयः । 'अस्यै प्रतिष्ठा इति भूमिं ' ( का ० ३ । ८ । १४ ) इति । अवेक्षत इति चतुर्षु मन्त्रविनियोगेष्वनुवर्तते । अस्यै अस्याः पुरतो दृश्यमानायाः प्रतिष्ठाहेतोर्यज्ञियभूमेः निर्भक्त इत्यादि पूर्ववत् । 'अम ३ । ८ । १५ ) इति पूर्वस्यां दिशि स्थितं स्वरिति प्राक्' ( का० स्वः स्वर्ग सूर्य वा वयमगन्म प्राप्ताः । यज्ञानुष्ठानेन । 'संज्योतिषेत्याहवनीयम्' (का० ३ । ८ । १६ ) इति । ज्योतिषा- हवनीयलक्षणेन वयं समभूम सङ्गता अभूम ॥ २५ ॥

म० त्वष्टृदेवत्या त्रिष्टुप् । इतः परं याजमानम् । 'पूर्ण - पात्रं निनयति परीत्य सन्नतं यजमानोऽञ्जलिना प्रतिगृह्णाति । सं वर्चसेति सुखं विमृष्टः' ( का० ३ । ८ । ८ - १० ) इति । समित्युपसर्गोऽगन्महीत्यनेन संबद्धः प्रत्येकम् । वर्चसा ब्रह्मव - र्चसेन वयं समगन्महि सङ्गता भवामः । पयसा क्षीरादिर- सेन समगन्महि । तनूभिरनुष्ठानक्षमैः शरीरावयवैः । यद्वा तनूभिर्भार्यापुत्रादिभिः समगन्महि । शिवेन शान्तेन कर्म- श्रद्धायुक्तेन मनसा समगन्महि । यज्ञमुपगच्छतो नरस्य वर्च- साद्यपैति तदनेन पुनराप्याययति । किंच सुदत्रः शोभनदानः त्वष्टा रायो धनानि विदधातु करोतु । तन्वः शरीरस्य मदीयस्य यत् विलिष्टं विशेषेण न्यूनमङ्गं तदनुमार्छु न्यून - परिहारेणानुकूलं कृत्वा शोधयतु । धनस्य शरीरस्य पुष्टिं करोत्वित्यर्थः । सुष्ठु ददातीति सुदत्रः सुपूर्वाद्ददातेः ष्ट्रन् । 'सर्वधातुभ्यः' ( उ० ४ । १६० ) इति ष्ट्रन् । बाहुलकत्वा- द्धखः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

दि॒वि विष्णुर्य॒क्रस्त॒ जग॑तेन॒ छन्द॑सा तो निर्भैक्तॊ यु॒ोऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मोऽन्तरि॑क्षे विष्णुर्य॒क्रस्त॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा॒ ततो निभैक्तो यु॒ोऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः पृ॑थि॒व्या॑ विष्णुर्य॒क्रं स्त गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा॒ ततो॒ निर्भक्तो योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म॒स्मादन्नो॑द॒स्यै प्र॑ति॒ष्ठाय॒ अग॑न्म॒ स्वुः

संज्योतिषाभूम ॥ २५ ॥

उ० विष्णुक्रमान्क्रमते । दिवि विष्णुः द्युलोके विष्णुर्यज्ञो मदीयः व्यस्त विक्रान्तवान् । जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तः । ततो द्युलोकात् निर्भक्तो निर्गतभागः कृतः । योऽस्मान्द्वेष्टि हिनस्ति । यं च वयं द्विष्मः हिंस्मः । अनेनो- तरावपि मन्त्रौ व्याख्यातौ । भागमवेक्षते । अस्मादन्नात् अस्मात् यज्ञभागात् । निर्भक्त इत्यनुषङ्गः । भूमिमवेक्षते । अस्यै प्रतिष्ठायै । अस्या भूमेः प्रतिष्ठायाः निर्भक्त इत्यनु- षङ्गः । प्राङीक्षते । अगन्म स्वः । अनेन कर्मणा अगन्म गताः । कम् । स्वर्गं यज्ञं सूर्य देवान् । स्वरव्ययमनेकार्थम् ।

५ य० उ०

षडूिंशी ।

-

1

स्व॒यं भूर॑सि॒ श्रेष्ठ र॒श्मिर्व॑च॒दा अ॑सि॒ वर्च॑ मे देहि । सूर्य॑स्या॒वृत॒मन्वाव॑र्ते ॥ २६ ॥

उ० सूर्यमुदीक्षते । स्वयंभूरसि । अकृतकत्वं भवसि । श्रेष्ठः प्रशस्ततमः रश्मिः । सप्त रश्मय आदित्यस्य । तत्र चत- सृषु दिक्षु चत्वारो रश्मयः । एकोधस्तादेक उपरिष्टात् । मण्डल- शरीराहंमानी हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः सप्तमः श्रेष्ठो रश्मिरिति। तथाच श्रुतिः 'अथ यत्परं भाः प्रजापतिर्वा स स्वर्गों वा लोकः' इति । यस्त्वं स्वयंभूरसि श्रेष्ठश्च रश्मिस्तं त्वां ब्रवीमि । वर्चोदा असि । ब्रह्मवर्चसस्य स्वरसेनैव स्वभावेनैव दातासि, अतो वर्षो मे मह्यं देहि । आवर्तते सूर्यस्यावृतम् । आवर्त- नमावृत् । सूर्यस्यावर्तनमनु अहम् आवर्ते । 'तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठां गत्वैतस्यैवावृतमन्वायते' इति श्रुतिः ॥ २६ ॥

म० 'स्वयंभूरिति सूर्यम्' (का० ३ । ८ । १७ ) इति । हे सूर्य, त्वं स्वयंभूरकृतकः स्वयंसिद्धोऽसि । श्रेष्ठः प्रशस्यतमो रश्मिः मण्डलशरीराभिमानी हिरण्यगर्भाख्योऽसि । सूर्यस्य सप्त रश्मयः सन्ति । चतुर्दिक्षु चत्वारः । एक उपयैकोऽधस्ता- त्सप्तमो मण्डलाभिमानी हिरण्यगर्भः पुरुषः स श्रेष्ठः स त्वमसि । यतस्त्वं वर्चोदा असि तेजसो दातासि अतो मे वर्चः ब्रह्मवर्चसं देहि ॥ 'सूर्यस्येत्यावर्तते प्रदक्षिणम्' (का० ३ । ८ । १९ ) इति । आवर्तनमात्रृत् । सूर्यस्य संबन्धि-

३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

नीमावृतमावर्तनमनुसृत्याहमपि आवर्ते प्रादक्षिण्येनावर्तनं करोमि ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

अग्ने॑ गृ॒हपते सु॒गृहप॒तिस्त्वया॑ग्ने॒ ऽहं गृ॒हप॑तिना
भूयास ् सु॒गृहप॒तिस्त्वं मया॑ग्ने गृहपतिना भूयाः ।
अ॒स्थुरि णौ गार्हपत्यानि सन्तु शतहिमाः सूर्ये
स्यावृत॒मन्वाव॑र्ते ॥ २७ ॥

उ० गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अग्ने गृहपते हे भगवन्नने, गृहपते सुगृहपतिः शोभनो गृहपतिः । अहं त्वया गृहपतिना गृहाणां पलायिना भूयासं भवेयम् । किंच सुगृहपतिस्त्वं मया अग्ने, सहायेन गृहपतिना भूयाः भवेः । ए॒वमनेन॒ प्रकारेण । अस्थूरिणौ गार्हपत्यानि सन्तु । अन्यतरतो युक्तं शकटं स्थूरीत्युच्यते । तत्वतः प्रतिषिध्यते अस्थूरीति । लुप्तो- पमं चैतत् । यथा उभयतोयुक्तं शकटम् । एवं नौ आवयोः गार्हपत्यानि गृहपतिसंयुक्तानि कर्माणि सन्तु । शतं हिमाः शतं वर्षाणि । अथावर्तते । सूर्यस्यावृतमन्वावर्ते इति व्याख्यातम् ॥ २७ ॥

)

म० 'गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपते' (का० ३ । ८ । २१ इति । हे गृहपते अस्मदीयगृहस्य पालक हे अग्ने, त्वया गृह- पतिना गृहपालकेन कृत्वा । वत्प्रसादेनेत्यर्थः । अहं सुगृह- पतिः शोभनो गृहपतिः भूयासं भवेयम् । तथा हे अने त्वमपि मया गृहपतिना मदीयसेवयेत्यर्थः । सुगृहपतिः शोभनो गृहपालको भूयाः भव । अग्नेपदस्यावृत्तिरादरार्था । एवं सति नौ आवयोर्गार्हपत्यानि गृहपतिभ्यां स्त्रीपुषाभ्यां निष्पाद्यानि कर्माणि शतं हिमाः वर्षाणि शतवर्षपर्यन्तमस्थूरीव सन्तु । निरन्तरमवहितानि प्रवर्तन्ताम् । एकपार्श्वे बलीवर्दयुक्तं शकटं स्थूरि न स्थूरि अस्थूरि । लुप्तोपमानम् । बलीवर्दयुक्तं शकटं यथा निरन्तरम् अव्यवहितं प्रसरति तथास्माकं गार्हपत्यानि सन्तु । 'गृहपतिना संयुक्ते व्यः' ( पा० ४ । ४ । ९० ) इति ञ्यप्रत्ययः 'सूर्यस्येत्यावर्तते प्रदक्षिणम्' (का० ३ । ८ । २३ ) इति व्याख्यातम् ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

अग्ने॑ व्रतपते व्र॒तम॑चारिषं॒ तद॑शकं तन्मे॑ऽराधी - दमहं य एवास्मि सोऽस्मि ॥ २८ ॥

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ]

म० ' व्रतं विसृजते येनोपेयात् ' ( का० ३ । ८ । २९ ) इति । व्रतग्रहणे मन्त्रद्वयमुक्तं तयोर्मध्ये येन व्रतादानं कृतं प्रथमेन द्वितीयेन वा । अत्रापि तदनुसारेण व्रतं विसृजेत् । हे अग्ने हे व्रतपते कर्मपालक, व्रतमचारिषं कर्मानुष्ठितवानस्मि तदशकं शकितवान् । त्वत्प्रसादात्तत्कर्मशक्तोऽभवम् । वया च तन्मे मदीयं कर्म अराधि साधितम् । द्वितीयो मन्त्रः । हे अने, इदं कर्म समाप्य योऽहं कर्मणः पुरा अस्मि स एव मनु- योऽस्मि ॥ २८ ॥

इति दर्शपूर्णमासेष्टिमन्त्राः समाप्ताः ॥

एकोनत्रिंशी ।

अ॒ग्नये॑ क॒व्य॒वाह॑नाय॒ स्वाहा॒ सोमा॑य पितृमते॒ स्वाहा॑ । अप॑ह॒ता असु॑रा॒ रक्ष॑सि वेद॒षद॑ः ॥२९॥

उ० अतः परं पिण्डपितृयज्ञिया मन्त्राः । प्रजापतेरार्षम् । अग्नौ जुहोति । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा । कवयः क्रान्तद- र्शनाः पितरस्तेषां संबन्धि हविः कव्यम् । तद्बोढव्यं यस्यायम- धिकारः स कव्यवाहनः । सोमायपितृमतेस्वाहा । पितृमान् पितृसंयुक्तः । वषट्कारेण वा स्वाहाकारेण वा देवेभ्योऽन्नं प्रदीयत इति लिङ्गाद्दैवावेतौ मन्त्रौ । उल्लिखति । अपहताः । अपहताः अस्मात् स्थानात् असुराः रक्षांसि च वेदिषदः वेद्यां सीदन्तीति वेदिषदः ॥ २९ ॥

अतः परं पिण्डपितृयज्ञमन्त्रास्तेषां प्रजापतिर्ऋषिः ॥ म० 'सारतण्डुलमपूर्णं श्रपयित्वाभिघार्योद्वास्य मेक्षणेन

जुहोत्यग्नय इति सोमायेति च' (का० ४। १ । ७ )। कवयः क्रान्तदर्शिनः पितरस्तेषां संबन्धि कव्यं हविः । तद्वदुमधि- कारो यस्यास्ति स कव्यवाहनः । तस्मै अग्नये स्वाहा हविर्द- तम् । पितृमान् पितृसंयुक्तः तस्मै सोमनामकाय देवाय स्वाहा देवाविमौ मन्त्रौ । 'दक्षिणेनोल्लिखलपहता इति' (का० ४ । हविर्दत्तम् । स्वाहाकारेण वषट्कारेण वा देवेभ्योऽन्नदानश्रुते- १।८ ) इति वेद्यां सीदन्ति वेदिषदः तादृशा असुराः अप- हता वेदिसकाशादपगताः । तथा रक्षांसि वेद्या अपहतानि । असुरत्वं रक्षस्त्वं चेति जातिविशेषौ देवविरोधिनों ॥ २९ ॥ त्रिंशी ।

ये रू॒पाणि॑ प्रति॑मु॒ञ्चमा॑ना॒ असु॑राः सन्त॑ः स्व॒धया॒ चर॑न्ति । प॒रापुरो॑ नि॒पुरो॒ ये भर॑न्त्य॒ग्निष्टाँलो -

उ० व्रतं विसृजते । अग्ने व्रतपते हे अग्ने व्रतपते, व्रत- महम् अचारिषं चरितवानस्मि । तदशकं शक्तवान । कात्प्रणु॑दात्य॒स्मात् ॥ ३० ॥ तन्मे मम आराधि राङ्कं फलम् अभिसमृध्वमित्यर्थः । द्वितीयो व्रतविसर्गमन्त्रः । इदमहम् हे अग्ने, त्वत्साक्षिकं व्रतं गृहीत्वा इदं कर्म समाप्य य एव कर्मणः पुरा अहमस्मि मनुष्यः स एवास्मि ॥ २८ ॥

उ० उल्मुकं परस्तात्करोति । ये रूपाणीति त्रिष्टुबाग्नेयी । ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमानाः । ये पितृरूपाणि आत्मनि प्रति- मुञ्चमानाः । प्रतिपूर्वो मुञ्चतिर्बन्धने वर्तते । आत्मनि बध्नन्तः असुराः सन्तो भवन्तः स्वधया पित्र्येणानेन हेतुभूतेन अस्मा-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भिरेतत्स्वादितव्यमिति चरन्ति संचरन्ति । किंच परापुरः पराक्रान्ताः पुरः परापुरः शरीराणि महान्तीति । निपुरः निकृष्टाः पुरो निपुरः सूक्ष्माणि शरीराणि ये भरन्ति बिभ्रति धारयन्ति अग्निस्तानसुरान् लोकात् स्थानात् प्रणु- दाति प्रणुदतु प्रेरयतु । अस्मात्पितृलोकात् ॥ ३० ॥

म० 'उल्मुकं परस्तात्करोति ये रूपाणीति' ( का० ४ । १। ९ ) इयं त्रिष्टुप् कव्यवाहनाग्निदेवत्या । स्वधया पैतृ- कान्नेन निमित्तेन पितॄणामन्नमस्माभिर्भक्षणीयमिति हेतोः स्वीय- रूपाणि प्रतिमुञ्चमानः पितृसमानरूपाणि स्वीकुर्वन्तः सन्तो ये असुरा देवविरोधिनश्चरन्ति पितृयज्ञस्थाने प्रसरन्ति । तथा ये असुराः परापुरः निपुरश्च भरन्ति । पराक्रान्ताः पुरः परा- पुरः स्थूलदेहान् । निकृष्टाः पुरः निपुरः सूक्ष्मदेहान् ये धार- यन्ति । खमसुरलं प्रच्छादयितुं ये स्थूलसूक्ष्मशरीराणि बिभ्रति । अग्निरुल्मुकरूपः अस्माल्लोकात् पितृयज्ञस्थानात्तानसुरान् प्रणु- दाति प्रणुदतु प्रेरयतु । प्रकर्षेणापसारयत्वित्यर्थः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

अत्र॑ पितरो मादयध्वं यथाभा॒गमावृ॑षायध्वम् ।
अर्मीमदन्त पि॒तरो॑ यथाभागमावृ॑षायिषत ॥ ३१ ॥

उ० उदङ्कास्ते अत्र पितरः । बृहती । अत्र अस्मिन्बर्हिषि हे पितरः, मादयध्वं मोदध्वम् । किंच यथाभागं यो यस्य भागः तं यथाभागम् । आवृषायध्वम् । आङ्पूर्वाद्वृषशब्दात् 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ् । वृष इव स्वेच्छया महद्भि- ग्रासैरेतान्पिण्डाननीत । आवृत्यामीमदन्तेति जपति । अमी- मदन्त हर्ष प्राप्तवन्तः पितरो यथाविभागं च आवृषा- यिषत अशितवन्तः । 'यथाभागमाशिषुरित्येवैतदाह' इति श्रुतिः ॥ ३१ ॥

म० ' अत्र पितर इत्युक्त्वोदास्त आ तमनादावृत्यामीम- दन्तेति जपतीति' ( का ० ४ । १ । १३-१४ ) । आ तमनात् श्वासनिरोधेन ग्लानिपर्यन्तमुदङ्मुख आस्त इति सूत्रार्थः । हे । पितरः, यूयमत्रास्मिन् बर्हिषि मादयध्वं हृष्टा भवत । ततो विष यथाभागं स्वं स्वं भागमनतिक्रम्य आवृषायध्वं सम । न्ताद्दृषवदाचरत । यथा वृषः स्वाभीष्टं घासं प्राप्य तृप्तिप- र्यन्तं स्वीकरोति तद्वत्स्वीकुरुत । आङ्पूर्वाद्वृषशब्दात् 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' ( पा० ३ । १ । ११ ) इति क्यङ् ततो लोट् पितरः अमीमदन्त । यान् पितृन् प्रति मादयध्वमित्युक्तं ते पितरोऽमीमदन्त हृष्टाः यथाभागमा वृषायिषत स्वं भागमन - तिक्रम्य वृषवत् स्वीचक्रुः । लुङि रूपम् । 'यथाभागमाशिषु- रित्येवैतदाह' ( २ । ४ । २ । २२ ) इति श्रुतिः । स्वं भागं जक्षु- रित्यर्थः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

३५

नमो॑ वः पितरो रसा॑य॒ नमो॑ वः पितर॒ शोषा॑य॒ नमो॑ वः पितरो जीवाय॒ नमो॑ वः पितरः स्व॒धायै॒ नमो॑ वः पितरो घोराय॒ नमो॑ वः पितरो म॒न्यवो॒ नमो॑ वः पितर॒ पितरो दत्त सतो वः

वास॒ आध॑त्त ॥ ३२ ॥

पत॑रो॒

नमो॑ वो गृहान्नः पितरो देष्मै॒तः पितरो

उ० नमो व इत्यञ्जलिं करोति । षट्कृत्वा नमस्करोति । 'षड्डा ऋतवः पितरः' इति श्रुतिः । व्याख्यातम् । 'नमो वः पितरो रसाय' हे पितरः, वः युष्माकं संबन्धिने रसाय संभवन्तीत्यत एवं नमस्क्रियते । एवं वक्ष्यमाणा अपि मन्त्रा रसंभूताय वसन्ताय नमः । वसन्ते हि मध्वादयो रसाः व्याख्येयाः । शोषाय शोषप्रभावाय ग्रीष्माय नमः । शुष्यन्ति हि ग्रीष्मे ओषधयः । जीवाय जीवनहेतुभूताय वर्षाभ्यो नमः । स्वधायै 'स्वाहा वै शरत् स्वधा वै पितॄणामन्नम् इति श्रुतिः । शरदि हि प्रायशोऽन्नानि भवन्ति । घोराय विष- माय । विषमो हि हेमन्तः प्राणिनां शीतप्रचुरत्वात् । मन्यवे । मन्युः क्रोधः । क्रोध इव हि शिशिर ओषधीर्दहति । नमो वः पितरः पितरो नमो वः । अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते । गृहान्नः पितरो दत्त । भार्यापुत्रपौत्रादयो गृहा उच्यन्ते । गृहान्नः अस्मभ्यं हे पितरः, दत्त । किंच तथा युष्मत्प्रमो- दादस्माकं भवतु । यथा नः गृहे सतो विद्यमानान् द्रव्यान् वो युष्मभ्यं दद्मः । सूत्राणि ददाति । हे पितरः, एतद्वः युष्माकं वासः परिधानम् ॥ ३२ ॥

म० 'नमो व इत्यञ्जलिं करोतीति' ( का ० ४ । १ । १५ ) । षट्कृत्वो नमस्करोति । 'षड्वा ऋतवः पितरः' इति श्रुतेः । रसादिशब्देन वसन्तादिषडृतव उच्यन्ते । ते च पितॄणां स्वरू- पभूताः अतस्तेभ्यो नमस्करोति । हे पितरः, वो युष्माकं संब- न्धिने रसाय रसभूताय वसन्ताय नमः । यतो मध्वादयो रसा वृक्षेषु जायन्तेऽतो रसशब्देन वसन्तः । युष्मद्रूपाय वस- न्ताय नम इत्यर्थः । एवमग्रेतना मन्त्रा व्याख्येयाः । शोषाय । शुष्यन्त्योषधयो यत्रेति शोषो ग्रीष्मः । जीवाय जीवनहेतु- भूताय जलाय वर्षर्तवे । स्वधायै शरदे । 'स्वधा वै शरत् स्वधा वै पितॄणामन्नं' इति श्रुतेः । शरदि हि प्रायशोऽन्नानि भवन्ति । घोराय विषमाय हेमन्ताय । हेमन्तः शीतप्रचुर- लेन दुःखदत्वात् घोरः । मन्यवे मन्युः क्रोधस्तद्रूपाय शिशिराय । शिशिरस्तु सर्वौषधीर्दहति । हे पितरः, एवंविध- ऋतुरूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । हे पितरः, वो नम इत्यभ्यास आदरातिशयार्थः । हे पितरः, नोsस्मभ्यं गृहान् दत्त । भार्यापुत्रपौत्रादयो गृहाः । हे पितरः, वो युष्मभ्यं सतः

३६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

विद्यमानात् देष्म ददामः । सतो धनादि युष्मभ्यमस्माभिर्दा- स्रुतं वहन्तीः । पुष्पेभ्यो निःसृतं सारं वहन्त्यः । तच्च सारं

तव्यम् । ददतामस्माकं कदाचिद्रव्यक्षयो मास्त्वित्यर्थः ॥ 'एतद्व इत्युपास्यति सूत्राणि प्रतिपिण्डमूर्णा दशा वा वयस्यु - त्तरे यजमानलोमानि वेति' ( का० ४।७।१६ - १८ ) । हे पितरः, वो युष्मभ्यमेतद्वासः सूत्रमेव परिधानमस्तु ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

त्रिविधम् ऊर्जशब्देन घृतशब्देन पयः शब्देन चाभिधेयम् । तत्रोर्जशब्दोऽन्नगतं स्वादुत्वमभिधत्ते । घृतपयसी प्रसिद्धे । तच्च त्रिविधमपि कीदृशम् । अमृतं सर्वरोगविनाशकं मृत्युनाशकं च । नास्ति मृतं यस्मात्तत् । पुनः कीदृशम् । कीलालम् 'कील बन्धने' । कीलनं कीलो बन्धः तमलति वारयतीति कीलालम् । 'अलं वारणपर्याप्त्योः' इति धातुः । सर्वबन्धनिवर्तकम् । ईदृशस्य

आध॑त्त पितरो॒ गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् । त्रिविधस्य सारस्य वहनादपां पितृतर्पकत्वमुपपन्नम् ॥ ३४ ॥

यथे॒ह पुरु॒षोऽस॑त् ॥ ३३ ॥

उ० मध्यमं पिण्डं प्राश्नाति पुत्रकामा । आधत्त । गायत्री । पितरः, आधत्त गर्भम् । कुमारं पुष्करस्रजम् । स्रक्शब्देन मुण्डमालोच्यते । पुष्करशब्देन पद्मानि । अश्विनौ पुष्करस्रजौ अश्विभ्यां पुत्रोपमानं क्रियते । किंच यथा येन प्रकारेण इह अस्मिन्नेव ऋतौ पुरुषः पूरयिता देवपितृमनुष्याणाम् । असत् भूयात् तथा आधत्तेति संबन्धः ॥ ३३ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
इमोक्षादिपित्र्यान्तो द्वितीयोऽध्याय ईरितः ॥ २॥

तृतीयोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

स॒मिधा॒ाग्नि॑ि दे॒वस्यत घृ॒तैर्बोधय॒तानि॑थम् । आ-
स्मि॑िन्ह॒व्या जु॑होतन ॥ १ ॥

उ० समिधाग्निम्। आधानमन्त्राः प्रागभिर्ज्योतिरित्येतेभ्यः। देवानामपि प्रजापतेर्वाग्नेर्वा । आग्नेय्यश्वतस्त्रो गायत्र्यः । आश्वत्थीस्तिस्रः समिधो घृताक्ता आदधाति । समिधाि दुवस्यत समिधाश्वत्थसमिधा अग्निं दुवस्यत । दुवस्यतिः परिचरणार्थः । परिचरत । ततो जातं सन्तं पूर्णाहुतिसंब- न्धिभिर्धृतैः बोधयत अवगतार्थं कुरुत । अतिथिम् अतिथिध-

म० 'आधत्तेति मध्यमं पिण्डं पत्नी प्राश्नाति पुत्रकामेति' ( का० ४ । १ । २२ ) । गायत्री पितृदेवत्या । हे पितरः, यथा इहास्मिन्नेव ऋतौ पुरुषः असत् पुरुषः देवपितृमनुष्याणाम- पेक्षितार्थस्य पूरयिता भूयात् । तथा कुमारं गर्भ पुत्ररूपं गर्भ यूयमाधत्त संपादयत । किंभूतं कुमारम् । येन प्रकारेणेह पुष्क- रखजं पुष्कराणां पद्यानां स्रक् माला ययोस्तौ पुष्करस्रजौ । अश्विनौ अश्विनीकुमारौ । पुष्करस्रजौ पद्ममालिनौ देवानां भिषजौ तत्तुल्यः कुमारः पुष्करस्रक् तम् । अश्विसाम्यकथ- ।र्माणम् । ततोऽनन्तरं हविः संबन्धिनि आस्मिन्हव्या जुहो- नेन रोगहीनं सुन्दरं च पुत्रमाधत्तेति सूचितम् ॥ ३३॥ तन । आजुहोत अस्मिन्ननौ हव्या हवींषि ॥ १ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

ऊर्जे वह॑न्तीर॒मृते॑ घृतं पय॑ः क॒लाल॑ परि॒स्रुत॑म् ।
स्व॒धास्य॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥ ३४ ॥

1

।

उ० अपो निनयति । ऊर्जं वहन्ती अब्दैवत्या विराट् । हे आपः, यूयम् ऊर्जमन्नं वहत्यौ नानाविधं अमृतं घृतं पयः कीलालम् अन्नरसम् । कीले अलं पर्याप्तः समर्थोऽन्नमिष्टं कर्तु रस इति कीलालः । कीलं बन्धनम् । अलमत्यन्तमन्न- स्येति वा. कीलालम् । 'तस्माद्यावन्मात्र इवान्नस्य रसः 'सर्वमन्नमवति' इत्यादि श्रुतिः । परिस्रुतं सुराम् । स्वधास्थ 'स्वधा वै पितॄणामन्नम्' इति श्रुतिः । 'दुधान् धारणपोष- `णयोः' । स्वमात्मीयं पितॄणां धानं पोषणं स्वधास्थ तर्पयत में पितॄन् स्वधा भवथ । ततस्तर्पयत मे पितॄन् ॥ ३४ ॥ इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ म० 'ऊर्जमित्यपो निषिञ्चतीति' ( का ० ४ । १ । १९ ) । अब्दैवत्या विराट् । हे आपः, यूयं स्वधास्थ पित्र्यहविः स्व- रूपा भवथ । अतो मे पितॄंस्तर्पयत । कथंभूता आपः । परि -

।

।

म० अध्यायद्वयेन दर्शपौर्णमासेष्टिविषया मन्त्रा उक्ताः । देवानां प्रजापतेरप्रेर्गन्धर्वाणां वार्षम् । आग्नेय्यश्चतस्रो गायत्र्यः । अथाधानमन्त्रा उच्यन्ते प्रागभिर्ज्योतिरित्यन्तेभ्यः ( ख० ६) । तत्र कात्यायनः 'अमावास्यायामन्याधेयम्' ( ४ । ७ । १ ) इत्यादिना कालविशेषादीनि ब्रह्मौदनपाकपर्यन्तानि कार्या- प्युक्त्व । पश्चादिदमाह । 'तं चातुष्प्राश्यं पचत्युद्वास्यासेचनं मध्ये कृत्वा सर्पिरसिच्या श्वत्थीस्तिस्रः समिधो घृताक्ता आदधाति समिधामिमिति प्रत्यृचम् ' ( ४ । ८ । ४ । ५ ) इति । अस्यार्थः । चतुर्भिर्ऋलिग्भिः प्राशितुं योग्यमोदनं पक्त्वा बहिरुद्वास्य तस्य - दनस्य मध्ये घृतसेचनाय निम्नं स्थानं कृत्वा तत्सर्पिषापूर्य तिस्रः समिधस्तस्मिन्सर्पिष्यभ्यज्य तिसृभिरृग्भिरग्नावभ्याद- धातीति । समिधामिम् । हे ऋलिजः, यूयं समिधा कृत्वा अमिं दुवस्यत परिचरत । दुवस्यतिः परिचरणार्थः । सम्यगि- ध्यते दीप्यते वह्निर्यया काष्ठरूपया सा समित्तया । घृतैः हो- ष्यमाणैः पूर्णाहुतिसंबन्धिभिरतिथिमातिथ्यकर्मणा पूजनीयममिं बोधयत प्रज्वालयत । अस्मिन् प्रज्वलितेऽग्नौ हव्या नानावि- धानि हवींषि आ जुहोतन सर्वतो जुहुत । 'तप्तनप्तनथनाश्च' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति तनबादेशः ॥ १ ॥

द्वितीया !

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

सुस॑मिद्धाय शोचिषे॑ घृ॒तं तीव्रं जु॑होतन ।
अन जातवेदसे ॥ २ ॥

उ० जपति । सुसमिद्धाय साधु समिद्धाय । शोचिषे शोचिष्मते दीप्तिमते ज्वलिताय । घृतं तीव्रं पटुतरं गव्यं ग्रहणोद्वासनाधिश्रयणावेक्षणादिभिः संस्कारैः संस्कृतमि- त्यर्थः ः । जुहोतन जुहुत । तेस्यर्थका उपजना भवन्ति कर्तन हन्तन यातनेति । अग्नये जातवेदसे जातप्रज्ञानाय ॥ २ ॥ म० हे ऋत्विजः, अग्नये यूयं घृतेन जुहोतन जुहुत । जुहोतेः परस्य लोट्मध्यमबहुवचनस्य तस्य ' तप्तनप्तनथनाच' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति तनबादेशे गुणे जुहोतनेति रूपम् । किंभूतायाग्नये । सुसमिद्धाय शोभनतया सम्यग्दीप्ताय । अतएव शोचिषे शोचिष्मते दीप्तिमते ज्वलिताय । जातवेदसे जातं वेत्ति वेदयति वा जातवेदास्तस्मै । जातप्रज्ञानाय वा । किंभूतं घृतम् । तीव्रं स्वादुतमं समयं वा पटुतरं वा । ग्रहणो द्वासनाधिश्रयणावेक्षणादिभिः संस्कृतमित्यर्थः ॥ २ ॥

तृतीया ।

1

चतुर्थी ।

३७

उप॑ त्वाग्ने॒ ह॒विष्म॑तीर्घृताचीर्यन्तु हर्यत ।
जु॒षस्य॑ स॒मिधा॒ मम॑ ॥ ४ ॥

उ० उप त्वा उप यन्तु त्वां हे अग्ने, हविष्मतीः हविषा
संयुक्ताः । घृताचीः घृताञ्चनाः समिधः । हर्यत । 'ह
कान्तौ' । हर्यतिः प्रेप्साकर्मा । प्रेप्सावन्, ताश्च त्वां प्रत्युप-
गच्छन्तीः जुषस्व आसेवस्व समिधः मम संबन्धिनीः ॥ ४ ॥

म० 'उपत्वेति जपतीति' (का० ४ । ८ । ६ ) हे अग्ने, हविष्मतीर्हविष्मत्यः हविर्युक्ताः घृताचीः घृताच्यो घृताक्ता एताः समिधस्त्वा त्वामुपयन्तु प्रत्युपगच्छन्तु । हे हर्यत प्रेप्सा- वन्, 'हर्यतः । आचके' ( निघ० २ । ६ । १० ) इति कान्तिकर्मसु पठितत्वात् । तथाविध हे अग्ने, मम मदीयाः समिधः त्वं जुषस्व सेवख । त्वामुपयतीरङ्गीकुर्वित्यर्थः। 'छन्दसि परेऽपि' 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८१-८२ ) इति । उपयन्तु इत्युपसर्गक्रियापदयोर्व्यवहितत्वम् । हविष्मतीरि- । त्यादौ ' वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् ॥ ४ ॥ पञ्चमी ।

भूर्भुव॒ स्व॒द्यैरि॑व भूम्ना पृ॑थि॒वीव॑ रि॒णा ।

तं त्वा॑ स॒मिद्भि॑रङ्गिरो॑ घृ॒तेन॑ वर्धयामसि । वृह- तस्यास्ते पृथिवि दे॒वय॒जने॑ पृ॒ष्ठ॒ऽग्निम॑न्ना॒दम॒न्नाद्य॒-

च्छोचा यविष्ठय ॥ ३ ॥

उ०

तं 'त्वा समिद्भिः यस्त्वमुक्तगुणस्तं त्वां समिद्भिः । हे अङ्गिरः । अङ्गतिर्गत्यर्थः । रो मत्वर्थीयः । गमनवन् । 'अङ्गिरा उ ह्यग्निः' इति श्रुतिः । घृतेन वर्धयामसि वर्ध- यामः । 'इदन्तो मसि' इति सिकारश्छान्दसः । बृहत् महत् शोच दीप्यस्व । यविष्ठ्य युवतम । इष्टनि परभूते टे: 'स्थूल- दूरयुव-' इत्यादिना यविष्य इति सिद्धम् । स्वार्थिको यका- रस्तद्धितः ॥ ३ ॥

म० हे अङ्गिरः, अङ्गतिर्गत्यर्थः । अङ्गिर्गतिरस्यास्तीति अङ्गिराः । रस्प्रत्ययो मत्वर्थीयः । तत्तद्यागेषु गमनवन्नने । 'अङ्गिरा उ यग्भिः' ( १ । ४ । १ । २५ ) ति श्रुतेः तं य उक्त गुणस्तथाविधं त्वा त्वां समिद्भिर्यज्ञसंबन्धिकाष्ठैर्धृतेन संस्कृता- ज्येन च वर्धयामसि वर्धयामः प्रवृद्धं कुर्मः । ' इदन्तो मसि' ( पा० ७ । १ । ४६ ) इति सिकार छान्दसः । हे यविष्ठ्य युवतम, कदाचिदपि स्थविरत्वरहितेत्यर्थः । तथाविधाने, बृहत् महत् प्रवृद्धं यथा तथा शोच दीप्यस्व । 'यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । अतिशयेन युवा यविष्ठः । इष्ठनि परे 'स्थूलदूरयुव - ' ( पा० ६ । ४ । १५६ ) इत्यादिना वा टिलोपे गुणे च रूपम् । यविष्ठ एव यविष्ट्यः । स्वार्थे तद्धितयकारः ॥ ३ ॥

यादधे ॥ ५ ॥

।

उ० भूर्भुवः स्वः । महाव्याहृतयः । प्रजापतेरार्षम् । गार्हपत्याहवनीययोराधानमन्त्राः । पृथिव्यन्तरिक्षयुलोका अभिधेयाः, ब्रह्मक्षत्रत्रिशो वा वर्णाः, अन्नप्रजापशवो वा । श्रुतितो व्याख्यातमेतत् । इध्मपूर्वार्धं गृहीत्वा यजमानो जपति । द्यौरिव भूम्ना । उपरिष्टादारभ्यैतद्यजुर्व्याख्येयं । तथाहि सुबोधं भवति । तस्याः ते तव हे पृथिवि देवयजनि देवा यस्यामिज्यन्ते इति देवयजनी तस्याः संबोधनं क्रियते । हे देवयजनि, ते पृष्ठे उपरि । अग्निमन्नादम् अन्नस्यात्तारम् । अन्नाद्याय अन्नादनाय अन्नभक्षणाय । आदधे स्थापयामि । तस्याः पृथिव्याः पृष्ठेऽग्निमाधाय । द्यौरिव भूम्नां । यथा. चौर्भूम्ना नक्षत्रबहुत्वेन बह्वी एवं पुत्रादिभिर्बहुभिर्भूयासम् । पृथिवीव वरिम्णा । यथा पृथिवी वरिम्णा उरुत्वेन सता सर्वप्राणिनामाश्रयभूता एवमहं महत्वेन सता सर्वप्राणिनामाश्रयभूतो भूयासम् । अथवा यथाक्रममेव व्याख्यायते । द्यौरिव भूम्ना भूयासम् पृथिवीच वस्रिणा भूयासम् । हे अग्ने, त्वत्प्रसादात् । पृथिन्युच्यते । तस्याः ते तव पृथिवि देवयजनि, पृष्ठे उपरि अभिमन्नादमभक्ष- णाय आदधे । यस्यास्तव मन्वादयोऽपि अवाधाय संवृताः संजाताः ॥ ५ ॥

-

३८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

किंच पितरं च प्रयन्त्स्वः पितरं द्युलोकं च प्रयन् गच्छन् सीदतीत्यनुवर्तते । स्वः स्वर्गे आदित्यः ॥ ६ ॥

म० 'आयं गौरिति चोपतिष्ठते सार्पराज्ञीभिर्दक्षिणाग्निमाद-

तिसृणामृचां सार्पराज्ञीति नामधेयम् । सर्पराज्ञी कद्रूः पृथिव्य - भिमानिनी । तया दृष्टत्वात् ताभिर्ऋग्भिराहवनीयमुपतिष्ठते । ततो दक्षिणाग्निमादध्यादिति सूत्रार्थः । गायत्रस्तृचः । अग्निः परावररूपेण स्तूयते । अयं दृश्यमानोऽग्निः आ अक्रमीत् सर्वत आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्निस्थानेषु सर्वतः क्रमणं पादविक्षेपं कृतवान् । किंभूतोऽग्निः । गच्छतीति गौः यज्ञनि- ष्पत्तये तत्तद्यजमानगृहेषु गन्ता । 'गमेर्डोप्रत्ययः' ( उ० २ । ६६ ) । तथा पृश्निः चित्रवर्णः । लोहितशुक्लादिबहुविधज्वालो-

म० 'दारुभिर्ज्वलन्तमादधाति भूर्भुव इति संभारेषु' ( का ० ४ । ९ । १ ) इति । भूर्भुवःखरिति पूर्ववदिति च' ( ४ । ९ । १६ ) अस्यार्थः । आपो हिरण्यमूषाखूत्करः शर्क - रेति पञ्च संभारान्संपाद्य स्फ्येनोल्लिखितायां शुद्धायां भूमौ : धातीति' (का० ४ । ९ । १८-१९ ) । आयं गौरित्यादीनां तान्संभारानवस्थाप्य तेषु शुष्ककाष्ठैर्ज्वलन्तमग्निं भूर्भुवः स्व- रिति पञ्चाक्षराण्युच्चारयन्नादध्यात् । इदमाहवनीयाधानम् । एवमष्टाक्षरत्वादग्नेर्गायत्रत्वं श्रुत्योक्तम् । गायत्रीसहितस्याग्नेः प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वात् । अथ मन्त्रार्थः । एतेष्वाधानमन्त्रेषु भूरिति प्रथमा व्याहृतिः । भुव इति द्वितीया । स्वः इति तृतीया । एतास्तिस्रो व्याहृतयः पृथिव्यादिलोकत्रयनामानि । एतदुच्चारणपूर्वकं प्रजापतिना लोकत्रयस्य सृष्टत्वात् । अत एवाभिः स्थापयन् लोकत्रयमनेन स्मरेत् । एतासां व्याहृतीनां महिमा भूयादिति । भूर्भुवःस्वः शब्देन ब्रह्मक्षत्रविशो वा आत्म- । पेतः । आक्रमणमेवाह । पुरः प्राच्यां दिशि मातरं पृथिवीम- प्रजापशवो वा । सर्वे मद्वशगा भूयासुरिति प्रार्थयन्ननीना - दध्यादित्यर्थः । 'इध्मपूर्वार्धं गृहीत्वा द्यौरिव भूनेत्याहेति' (का० ४। ९ । १७) । देवा इज्यन्ते यस्यां पृथिव्यां सा देव - यजनी तथाविधे हे पृथिवि, तस्यास्ते तव पृष्ठे देवयजनयो- ग्यायास्तवोपरि । अन्नादमन्नस्य हुतस्यात्तारमग्निं गार्हपत्यादि- रूपमादधे स्थापयामि । किमर्थम् । अन्नाद्याय । अन्नं च तदाद्यं च तस्मै आद्यस्यान्नस्यात्तुं योग्यस्यान्नस्य सिद्ध्यर्थम् । आहिताया- दित्वात्परनिपातः ( पा० २ । २ । ३७ ) । यद्वान्नस्याद्याय भक्षणाय । यस्याः पृष्ठेऽग्निमाधाय भूम्ना द्यौरिव भूयासमिति शेषः । बहोर्भावो भूमा तेन । यथा यौर्नक्षत्रबहुत्वेन वही न्महि॒षो दिव॑म् ॥ ७ ॥ एवं पुत्रपश्वादिभिर्बहुर्भूयासम् । वरिम्णा पृथिवीव भूयासम् । उरोर्भावो वरिमा तेन । यथा पृथिवी उरुत्वेन सर्वप्राणिना- माश्रयभूता एवमहं महत्त्वेन सर्वप्राणिनामाश्रयभूतो भूयासम् । यद्वा पूर्वार्धस्यायमर्थः । किंभूतमग्निम् । भूम्ना द्यौरिव वर्तमानम् यथा द्यौर्नक्षत्रादिबहुत्वेन युक्ता तथा ज्वालाबहुत्वेन युक्तम् । किंच वरिम्णा पृथिवीव स्थितम् । यथा पृथिवी सर्वप्राण्या- श्रयत्वरूपेण श्रेष्ठत्वेनोपेता तथा सर्ववस्तुशोधकत्वरूपेण श्रेष्ठत्वेनोपेतम् । अतएव क्वचिद्विधिवाक्ये अग्नये पावकाये

त्याम्नातम् ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

।

-

सदत् आसीदत् आहवनीयरूपेण प्राप्तवान् । तथा स्वः प्रयन् आदित्यरूपेण खर्गे संचरन् पितरं च द्युलोकमपि अस- दत्प्राप्तवान् । खःशब्देन सूर्यः ( निघ० १ । ४ । १ ) । द्युलो- कभूलोकयोर्मातापितृत्वमन्यत्रापि श्रूयते । 'द्यौः पिता पृथिवी माता' इति ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

अ॒न्तश्च॑रति रोच॒नास्य प्रा॒णाव॑पान॒ती । व्य॑ख्य-

1

उ० एवमादित्यरूपेणाग्निं स्तुत्वा अथेदानीं वायुरूपेण स्तौति । अन्तश्चरति रोचनास्य । द्यावापृथिव्योरन्तरं चरति अग्नेर्वाय्वाख्या शक्तिः । 'अन्तरिक्षेऽयं तिर्यङ् वायुः पवते' इति श्रुतेः । रोचना । 'रुच दीप्तौ ' । दीपना अस्य अनेः । किं कुर्वाणा चरति । प्राणादपानती । 'अन प्राणने ' । सर्वप्राणिषु प्राणादनन्तरम् अपानती चरति अपानादनन्तरं प्राणती चर- तीति सामर्थ्यादयमर्थो लभ्यते । एवं वाय्वादित्याभ्यां स्वश- क्तिभ्यामिदं जगदनुगृह्याथ य एनामेवमुपतिष्ठति तस्य किं करोतीत्याह । व्यख्यन्महिषो दिवम् । विविधं तस्य पुरुषस्यो - पभोगार्थमवलोकयति पश्यति भोग्यत्वेन दिवं द्युलोकम् । महिषः । 'अग्निर्वै महिषः स हीदं जातो महान्' इति

आयं गौः पृभि॑र॒क्रम॒दस॑दन्मा॒तरं पुरः । श्रुतिः ॥ ७ ॥
पि॒तरं॑ च प्र॒यन्त्स्वः॑ ॥ ६ ॥

म० एवमादित्यरूपेणाग्निं स्तुत्वा वायुरूपेण स्तौति । अस्याग्ने रोचना । 'रुच दीप्तौ दीप्तिः काचिच्छक्तिः वाय्वाख्या । अन्तश्चरति द्यावापृथिव्योर्मध्ये शरीरमध्ये चरति । 'अन्तर- क्षेऽयं तिर्यङ्कायुः पवते' इति श्रुतिः । किं कुर्वती । प्राणादपा-

उ० आयं गौः पृश्निः । सार्पराज्ञ्य आर्षम् । गायत्रस्तृचः आहवनीयान्युपस्थाने विनियुक्तः । अग्निः परापररूपेण स्तूयते । आयं गौः पृश्निरक्रमीत् । आक्रमीत् आक्रमते ऐश्वर्यरूपेणा - । नती सर्वशरीरेषु प्राणव्यापारादनन्तरमपानव्यापारं कुर्वती । यमग्निः गौः गन्ता । सर्वासु तासु तासु क्रियासु पृश्निर्नानारूपः असदन्मातरं पुरः इमं लोकमग्निरूपेणानुगृह्य ततः प्रातरादि- त्यात्मना सीदति मातरं पृथिवीं पुरः पुरस्तात्प्राच्यां दिशि ।

अपानादनन्तरं प्राणतीयप्यर्थो लभ्यते सामर्थ्यात् प्राणापान- योर्वायुविशेषयोः प्रेरिकेत्यर्थः । सति हि जठराग्नौ जीवनहेतो- रौष्ण्यस्य शरीरे सद्भावात्प्राणापानौ प्रवर्तते । तस्मादभिः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३९

प्राणापानरूप इत्यर्थः । एवं वाय्वादित्याभ्यां स्वशक्तिभूता- वभूतैः स्तुतिलक्षणा वाग्विराजति सा पतङ्गायैव धीयते भ्यामिदं जगदनुगृह्य य एनमुपतिष्ठते तस्य किं करोतीत्याह । नान्यस्यै देवतायै । ' वस्तोः द्युः भानुः' ( निघ० १ । ९ । १ ) व्यख्यदिति । महिषोऽग्निः दिवं व्यख्यत् । द्युलोकं भोगस्थानमनु- । इत्यहर्नामसु पठितम् । अहेति निपातो विनिग्रहे । सर्वकालं ष्टातृभ्यो विशेषेण प्रकाशितवान् प्रकाशयति च । महि माहात्म्यं । सर्वा स्तुतिवागग्यर्थैवेत्यर्थः । यद्वास्या ऋचोऽयमर्थः । धाम यागकर्तृस्वरूपं सनोति ददाति स महिषः । ' अग्निर्वै महिषः स इदं जातो महान् इति श्रुतेः । व्यख्यत् विपूर्वस्य ख्या । प्रकथन इत्यस्य 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' ( पा० ३ । १ । ५२ ) इति च्लेरङ् । आलोपः । 'छन्दसि लुङ्लङ्लट : ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति सर्वकालेषु लङ् । अपान इवाचरतीत्यपा - नती । क्किबन्तादपानशब्दाच्छतृप्रत्ययः । ' उगितश्च' ( पा० ४ । १ । ६ ) इति ङीप् ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

स्थानं तच्च त्रिंशत् त्रिंशत्संख्याकं मासगतदिनभेदेन । तद्वि- राजति विशेषेण दीप्यते । आलस्यरहितानां यजमानानामनु- ष्टाने नाहवनीयाद्यग्नीनां स्थानं मासगतेषु त्रिंशत्संख्याकेषु दिनेषु विशेषेण शोभत इत्यर्थः । वाक् स्तुतिरूपा पतङ्गायामये धीयते उच्चार्यते । पतङ्गः पक्षी । तत्सदृशत्वादग्निः पतङ्गः । यथा कश्चित्पक्षी एकस्मात्स्थानात्स्थानान्तरं गच्छति तद्वदग्निरपि गार्हपत्यस्थानादाहवनीयस्थानं गच्छतीत्यग्नेः पक्षिसादृश्यम् । अहेति निपातः पूर्वोक्तनिषेधार्थः । अस्या ऋचः पूर्वार्धेऽग्नि- माहात्म्यज्ञापकं वाक्यद्वयेनार्थद्वयं यदुक्तं तावदेव न भवति

त्रि॒शाम॒ विरा॑जति॒ वाक् प॑त॒ङ्गाय॑ धीयते । किंलन्यदप्युच्यत इत्यर्थः । वस्तोरित्यहर्नामसु पठितम् । प्रति-
प्रति॒वस्त॒रह॒ द्युभि॑ः ॥ ८ ।

उ० त्रिशद्धाम । त्रिंशत्सु धामस्विति विभक्तिव्य- त्ययः । ' धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानि ' इति स्थानान्यत्राभिप्रेतानि । त्रिंशच्चाहोरात्रे मुहूर्तास्त इह गृह्यन्ते । त्रिंशत्सु स्थानेषु मुहूर्ताख्येषु स्तुतिभिरग्निरयं तू । यज्ञे यात शोभते स्तूयमाना सा वाक् । पतङ्गाय पतभ्गच्छतीति पतङ्गोऽझि: स हारण्याः पतन् गार्हपत्यभावं गच्छति गार्हपत्यादाहवनीयमित्यादिना तादर्थ्ये चतुर्थी । पतङ्गार्थं धीयते अभ्यर्थमुच्चार्यत इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । सर्वदेवतासंबन्धिनीभिः स्तुतिभिरग्निरेव स्तूयते । स हि सर्वात्मा । प्रतिवस्तोरह द्युभिः । वस्तोः द्युःभानुः इत्यहर्नामसु पठितम् । अह इति निपातो विनिग्रहार्थीयः । न केवलं या त्रिंशत्सु धामसु वाग्विराजति सा पतङ्गाय धीयते किं तर्हि प्रतिवस्तोः प्रत्यहं च या स्तुतिलक्षणा वाक् सा च द्युभिः अहोभिरुत्सवभूतैः । उत्सवाः यागपारायणादयः । स्तुतिलक्षणा वाक् सा च पतङ्गाय धीयते नान्यस्यै देवतायै ८

स्तूयते वाग्विराजति

।

वस्तोः प्रत्यहं द्युभिः द्योतनैरयमग्निः स्तूयत इत्यध्याहारः ।
द्युर्योतनं दीप्यतेः प्रयोगः ॥ ८ ॥

इत्यग्न्याधेयमन्त्राः ॥ नवमी ।

।

अ॒ग्निज्यो॑ति॒ज्र्ज्योति॑र॒ग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योति-
ज्र्ज्योतः सूर्यः स्वाहा॑ । अ॒ग्निर्वच॒ ज्योति॒र्वर्चः
स्वाहा॒ सूर्यो॒ वर्चो ज्योति॒र्वर्च॒ स्वाहा॑ । ज्योति॒
सूर्य॒ सूर्यो॒ ज्योति॒ स्वाहा॑ ॥ ९॥

1

उ० अग्निर्ज्योतिः । अग्निहोत्रमन्त्राः प्रागुपप्रयन्त इत्येत- स्मात् । प्रजापतेरार्षम् । अग्निर्वर्च इति द्वे तक्षापश्यत्परं- जीवलश्चैलकिः । सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायत्र्यः । पूर्वाः पञ्चैक- पदाः । अभिज्र्ज्योतिर्ज्योतिरभिः स्वाहा । 'नमः स्वस्तिस्वाहा-' इत्यादिना सूत्रेण प्रथमायाः स्थाने चतुर्थी । अग्निज्र्ज्योतिर्ज्यो- तिरग्निरिति मन्त्राभ्यासः । अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते इत्यभिप्रायः । अथ कोर्थः । अग्नये ज्योतिषे स्वाहा सुहुत- मस्तु । अथवा स्वस्याहानमस्तु । हानं हाः नहाः स्वस्य अहा अपरित्यागः । आत्मनो द्रव्यस्य वेति । अथवा योऽग्नि- ज्र्ज्योतिर्ज्योतिश्वाग्निस्तस्मै स्वाहा । सूर्यो ज्योतिरित्यप्यनेनैव व्याख्यातम् । अथ ब्रह्मवर्चसकामस्य । अग्निर्वर्चः योऽग्निर्व- र्चसा अनम्यभूतः यस्य च ज्योतिर्वर्चसा अनन्यभूतम् तद्रूपं तस्मै हुतमस्तु । अनेनैव सूर्यो वर्च इत्याख्यातः प्रातर्होममन्त्रः । ज्योतिः सूर्य इति व्याख्यातः सूर्यो ज्योति- रित्यनेनैव ॥ ९ ॥

म० 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३२ ) इत्यादिना त्रिंशच्छब्दाद्धामशब्दाच्च सुपो लुक् । 'धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति' ( निरु० ९ । २८ । २९ ) । अत्र धामशब्देन स्थानमुच्यते । अहोरात्रस्य त्रिंशन्मुहूर्ता धामशब्देनाभिप्रेताः । त्रिंशत्सु धामसु मुहूर्ताख्येषु स्थानेषु या वाक् विराजति शोभते स्तूयमाना सा वाक् पतङ्गाय धीयते अभ्यर्थमुच्चार्यते । पतन् गच्छतीति पतङ्गः अग्निः । स ह्यरण्योः पतन् गार्हपत्यभावं गच्छति गार्हपत्यात्पतन्नाहवनी- यतामित्यादि । सर्वदेवसंबन्धिनीभिः स्तुतिभिरग्निरेव सर्वात्म- म० अथाग्निहोत्रहोममन्त्राः अग्निर्ज्योतिरित्यारभ्य उप- वात्स्तूयत इत्यर्थः । न केवलं त्रिंशत्सु धामसु या वाग्विरा - । प्रयन्त ( ख० ११ ) इत्यतः प्राक् । तन्मन्त्राणां प्रजापतिऋषिः जति सैव पतङ्गाय धीयते । किं तर्हि प्रतिवस्तोः प्रत्यहं या । सामान्यतः । यत्र ऋषिविशेषोऽभिधीयतेऽनुक्रमणीकारैस्तत्र स्तुतिलक्षणा वाक् या च द्युभिः अहोभिः यागपारायणाद्युत्स- द्वावप्यृषी । 'यथाभिर्वर्चो द्वे तक्षापश्यत्परां जीवलश्चैलकिरिति'

४०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

सजूर्देवेन । अग्निर्वेतु अस्मदीयं कर्म प्राप्नोतु । यद्वा वेतु आहुतिं भक्षयतु । 'वी प्रजननकान्त्यसनखादनेषु' इति धातोः प्रयोगः । किंभूतोऽग्निः । सवित्रा देवेन प्रेरकेण परमेश्वरेण सह सजूः । ' जुषी प्रीतिसेवनयोः ' जोषणं जूः समाना जूः प्रीतिर्यस्यासौ सः । तथा इन्द्रवत्या रात्र्या इन्द्रेण देवेनोपे - तया रात्रिदेवतया सजूः समानप्रीतिः । तथा जुषाणोऽस्मासु प्रीतियुक्तः । य उक्तगुणवानग्निर्देवस्तस्मै स्वाहा हूयमानमिदं द्रव्यं दत्तम् । प्रातः सूर्य उच्यते । अग्निमन्त्रवदयं सूर्यमन्त्रो

एकादशी ।

( अनु० १।११ ) सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायत्र्यः । आद्याः पञ्चैकपदाः । अग्निर्ज्योतिः सूर्यो ज्योतिः एते द्वे एकपदे गायत्र्यौ तक्षा मुनिरपश्यत् । परां ज्योतिः सूर्यः इतीमां चेल- । कस्य पुत्रो जीवल ऋषिरपश्यदित्यर्थः । अथ 'प्रदीप्तामभिजु- होत्यग्निर्ज्योतिरितीति' ( का० ४ । १४ । १४ ) या समित् प्रदीप्ता तामभिलक्ष्य जुहुयात् । अग्निर्ज्योतिषमिति काण्वशा - खोक्तमन्त्रेण ( अध्या० ३ । २ । १ ) समित्प्रक्षेपः । मन्त्रा- र्थस्तु । योऽयमग्निर्देवः स एव ज्योतिर्दृश्यमानज्योतिः खरूपम् । यच्चेदं दृश्यमानं ज्योतिः तदेवाग्निर्देवः । देवस्य ज्योतिषश्च । व्याख्येयः । पूर्वार्ध रात्रिदेवतायाः स्थाने उषोदेवता कदाचिदप्यवियोगादेकत्वेन प्रतिपादनम् । स्वाहा ज्योतीरू- योजनीया ॥ १० ॥ पायामये हविः प्रदत्तम् । अयं सायंकलीनोऽग्निहोत्रहोममन्त्रः । सूर्यो ज्योतिज्र्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातर्होममन्त्रः सायंहोम- मन्त्रवद्व्याख्येयः । सूर्यसंबन्धि तेजो रात्रावग्निं प्रविशति सायमग्निर्ज्योतिरिति मन्त्रो युक्तः । उदयकालेष्वग्निसंबन्धि ज्योतिः सूर्यं प्रविशति । तस्मात्प्रातः सूर्यो ज्योतिरिति मन्त्रः । 'अग्निमादित्यः सायं प्रविशति तस्मादग्निर्दूरान्नक्तं ददृशे । उभे हि तेजसी संपद्येते उद्यन्तं वादित्यमग्निरनु समारोहति । तस्माद्भूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे' इति तित्तिरिश्रुतेः । 'अग्निर्वर्च इति ब्रह्मवर्चसकामस्येति' ( का० ४ । १४ । १५ ) ब्रह्मवर्च - सकामस्तु अग्निर्वर्चः सूर्यो वर्च इति सायं प्रातश्च जुहुयात् । श्रवणादभिमुखायेत्यर्थः ॥ ११ ॥ योऽग्निर्वचनन्यभूतः यस्य तज्ज्योतिर्वचनन्यभूतम् तस्मै सुहुतमस्तु । एवं 'सूर्यो वर्च इति ज्योतिः सूर्य इति वा प्रातरिति' ( का० ४ । १५ । ११ ) प्रातर्होममन्त्रः ज्योतिः सूर्य इति । यत् ज्योतिः स सूर्य एव । यः सूर्यः स ज्योति - रेव । तस्मै स्वाहा ॥ ९ ॥

दशमी ।

स॒जुर्दे॒वेन॑ सवि॒त्रा स॒जू राज्येन्द्र॑व॒त्या । जुषा॒णो अ॒ग्निर्व॑तु॒ स्वाहा॑ । स॒र्दे॒वेन॑ सवि॒त्रा स॒जूरु॒षसेन्द्र॑ वत्या । जुषाणः सूर्ये वेतु स्वाहा ॥ १० ॥

- ू

उपप्रयन्तो॑ अध्व॒रं मन्त्र॑ वोचेमाग्नये॑ । आ॒रे
अ॒स्मे च॑ शृण्व॒ते ॥ ११ ॥

उ० अथ यजमानाम्युपस्थानम् । उपप्रयन्तो अध्वरं सुपोषः पोषैरित्यन्तं देवानामार्षम् । आद्ये द्वे आग्नेय्यौ गायत्र्यौ । उपप्रयन्तः उपगच्छन्तः अध्वरं यज्ञम् । मन्त्रम् आर्षम् । वोचेम ब्रूयाम । अग्नये आरे दूरेऽपि स्थिताय अस्मे च शृण्वते अस्माकं च मन्त्रं शृण्वते अस्मन्मन्त्र-

वात्सप्रेण न वा तिस्रस्त्रिरूपप्रयन्तो ११ अस्य प्रनां १६ परि म० ' सायमाहुत्याएं हुतायां यजमानोऽमी उपतिष्ठते ते २६ चित्रावसविति १८ चेति' ( का० ४। १२ । १–३ ) आहवनीयगार्हपत्यावग्नी उपप्रयन्तो अध्वरमित्यारभ्य सुपोषः पोषैरित्यन्तं ३७ बृहदुपस्थानं देवदृष्टम् । तत्राद्ये द्वे आग्नेय्यौ गायत्र्यौ क्रमेण गोतमविरूपाभ्यामपि दृष्टे । आहवनीयोप- स्थानमन्त्रा आदौ । वयमनुष्ठातारोऽग्नयेग्न्यर्थं मन्त्रं मनन त्राणकरं शब्दसमूहं वोचेम उच्याम । किंभूता वयम् । अध्वरं य॒ज्ञमुपप्रयन्त उपगच्छन्तः । किंभूताया

अस्माकं समीपे इति शेषः । शृण्वते दूरे समीपे चास्मदीयं वाक्यं श्रोतुमुद्युक्ताय । वोचेमेति वक्तेराशीर्लिङि परस्मैपदो- उ० अन्यो होममन्त्रे विकल्पः । सजूर्देवेन । अग्निरुच्यते । तमबहुवचने परे 'लिङ्गयाशिष्यङ्' ( पा० ३ । १ । ८६ ) सजूर्देवेन सवित्रा । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः ' । योऽग्निः समा इत्यङ् । यामुद्र 'अतो येयः' ( पा० ७ । २ । ८० ) 'वच नप्रीतिः देवेन सवित्रा समानप्रीतिश्व 1 राज्या उम्' ( पा० ७ । ४ । २० ) 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । इन्द्रवत्या इन्द्रसंयुक्तया स जुषाणः सेवमानः आस्वा - ११७ ) इति सार्वधातुकत्वात् 'लिङः सलोपो ऽनन्त्यस्य' ( पा० दयन् आहुतिं वेतु । वेतिरिह पानार्थः स्वादनार्थी ७ । २ । ७९ ) इति सलोपः यलोपः । वोचेम अस्मे वा । स्वाहा सुहुतं हविरेव भवतु । अथ प्रातः । 'मुपां सुलुग्' (पा० ७ । १ । ३९) इति शेआदेश आप्तः ॥११॥

सूर्य उच्यते । सजूर्देवेन सवित्रा समानप्रीतिर्देवेन सवित्रा
भूत्वा समानप्रीतिश्च उपसा । उपसाशब्देन सूर्यप्रभोच्यते
इन्द्रसंयुक्तया भूत्वा जुषाणः सेवमानः स्वादयन् सूर्यः वेतु
पिबतु । स्वाहेति व्याख्यातम् ॥ १० ॥

म० 'सजूरिति वेति' ( का० ४ । १४ । ९ ) जुहोती- त्यनुवर्तते । पूर्वोक्तमन्त्रैः सह सजूरित्यादिमन्त्रद्वयं विकल्पितम् ।

द्वादशी ।

अ॒ग्निमू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑ पृथि॒व्या अ॒यम् ।
अ॒पा√ त ँसि जिन्वति ॥ १२ ॥

उ० अग्निर्मूर्धा । परापररूपेण व्यवस्थितोऽस्यामृच्यग्निः स्तूयते । अभिनयेन दर्शयति । योयं 'अग्निर्मूर्धा दिवः'

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

2 v v v v v v

४१

अहनि आदित्यात्मा द्युलोकस्य मूर्धा भवति । अयमेव ककुत् । म० भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्रानी त्रिष्टुप् द्वयूना ॥ इन्द्रशब्देनात्रा - ककुदिति महन्नामसु पठ्यते । तस्य कृतान्तलोपस्यैतद्रूपम् । हवनीयः । तस्य यज्ञसाधकत्वरूपैश्वर्ययुक्तत्वात् । अग्निशब्देन अयमेव महानात्मा जगतः कारणमित्यर्थः । अयमेव पृथिव्याः गार्हपत्यः । अग्रे नीयत इत्यग्निरिति यास्कव्युत्पत्तेः । स हि पतिः । तापपाकप्रकाशादिभिरयमग्निः सर्वाः प्रजा अनुगृ- । प्रथममाधीयते । हे इन्द्राग्नी, वां युवामुभौ आहुवध्यै आह्वा ह्णातीत्ययमभिप्रायः । किंच अयमेव अपां रेतांसि जिन्वति । तुमिच्छामीति शेषः । ह्वयतेस्तुमर्थे कध्यैप्रत्ययः । किंच या एता द्युलोकात्पतन्ति तासामपां रेतांसि । रेतः कारण- राधसः धनाद्धविर्लक्षणात् सह मादयध्यै युगपदेककर्मणि मुच्यते । तानि कारणानि जिन्वति । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । उभौ युवां मादयितुं हर्षयितुं वा इच्छामीति शेषः । ' मदी तर्पयति परिपुष्यतीति यावत् । आहुतिः परिणममाना हर्षे' इति, 'मद तृप्तौ' इति धातोर्वा णिजन्तात्तुमर्थे शध्यैप्रत्ययः । वृष्टिं जनयतीत्येतद्दर्शयति । तथाच श्रुतिरग्निहोत्रं प्रकृत्य गुणः । यत उभौ युवामिषामन्नानां रयीणां धनानां दातारौ । भवति 'ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः' इत्यारभ्य अत उभौ वां युवां वाजस्यान्नस्य सातये दानाय हुवे आ- 'यस्ततः पुत्रो जायते स लोकः' इत्येवमन्ता आहुतिपरिणाम यामि । उभा । उभशब्दस्य विभक्तेराकारः । सातये 'ष वादिनी ॥ १२ ॥ दाने' अस्य धातोः 'ऊतियूति - ' ( पा० ३ । ३ । ९७ ) इति क्तिन्नन्तो निपातः । हुवे 'बहुलं छन्दसि' ( पा० ६ । १ । ३४ ) इति ह्वयतेः शपि संप्रसारणे उवङ् ॥ १३ ॥

म० अयमग्निः अपां रेतांसि जिन्वति द्युलोकादृष्टिरूपेण पतन्तीनामपां रेतांसि साराणि व्रीहियवादिरूपेण परिणतानि जिन्वति । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । प्रीणयति । वर्धयतीत्यर्थः । यद्वा अपां रेतांसि कारणानि जिन्वति पुष्णाति । आहुति - परिणामेन वृष्टिं जनयतीत्यर्थः । ' ते वा एते आहुती उत्का- मतः' इत्यादिश्रुतेः । किंभूतोऽग्निः । दिवो मूर्धा द्युलोकस्य शिरःसमानः । यथा शिरः शरीरस्योपरि वर्तते तथायमग्नि- तं रहनि खतेजसा आदिले प्रविष्टत्वादादित्यरूपेण द्युलोकस्योपरि वर्तते । तथा ककुत् । ककुच्छन्दो गोपृष्टोन्नतावयववाची तद्व- दादित्यरूपेण सर्वोपरिस्थत्वात्ककुत्सदृशः । यद्वा ककुदमिति महन्नाम ( निघ० ३ । ३ । १९ ) तस्यान्तलोप आर्षः । महत् जगत्कारणमित्यर्थः । तथा पृथिव्याः पतिः पालकः । दाहपाकप्रकाशैर्भूलोकस्थानामुपकारकत्वात् ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

उ॒भा वा॑मिन्द्राग्नी आहु॒वध्या॑ उ॒भा राध॑सः स॒ह मा॑द॒यध्यै॑ । उ॒भा दा॒तारा॑वि॒षा ँ र॑य॒णामु॒भा वाज॑स्य सा॒तये॑ हुवे वाम् ॥ १३ ॥

उ० उभा वामिन्द्राग्नीति । ऐन्द्री त्रिष्टुप् । हे इन्द्रानी उभा उभौ वां युवाम् आहुवध्यै । कध्यैप्रत्ययः आख्यातोत्त- मपुरुषस्यैकवचनस्थाने । आह्वयामि । किमर्थमुभावाह्वयामि । राधसः सहमादयध्यै राधसो धनस्य हविर्लक्षणस्य । सह एक- स्मिन्नेव प्रदाने । मादयध्यै । माद्यतिर्भोजनार्थः । सह भोज- नाय । किमर्थं पुनरुभावाह्वयामि सहभोजनायेत्यत आह । उभा दाताराविषां रयीणाम् । उभावाहुतभुक्तौ सम्तौ दातारौ दानशीलौ इषामश्वानां रयीणां धनानां च भवथो युवाम् । उभावाजस्य सातये हुवे वाम् । यतश्चैवं युवां विशिष्टाश्चधन- दातारौ अतो भूयो भूय उभावपि वाजस्यानस्य सातये लब्धये हुवे आह्वयामि वां युवाम् ॥ १३ ॥

६ य० उ०

चतुर्दशी ।

अ॒यं ते॒ योनि॑त्र॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरौचथाः ।
जा॒नन्न॑म॒ आरो॒हाथा॑ नो वर्धया रयिम् ॥ १४ ॥

० अयं ते योनिः । आग्नेय्यस्तिस्रोऽनुष्टुखगतीगा- यभ्यः । आहवनीयोऽग्निरुच्यते । हे अने आहवनीय, अयं गार्हपत्योऽग्निः ते तब योनिः उत्पत्तिस्थानम् । कथंभूतो योनिः । ऋत्वियः ऋतावृतौ प्राप्तः काले काले भवति । यतो जातो भरोचथाः । 'रुच दीप्तौ' । यस्मात्त्वं जातः सन् पूर्वमस्याधानेष्टिपशुचातुर्मास्यसोमेष्वङ्गभावमुपगतः सन् दीप्तवानसि तं जानन्नने आरोह । तं तथाभूतं योनिं गाई- पत्याख्यं विद्वानारोह पुनरुद्धरणाय । अथानन्तरमेव नः अस्माकं वर्धय स्फीतं कुरु । रयिं धनम् । येन पुनरपि त्वां यक्ष्याम इत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥

म० तिस्र आग्नेय्यः । आद्यानुष्टुप् देवश्रवोदेववातदृष्टा । हे अभे आहवनीय, ते तवायं गार्हपत्यो योनिः उत्पत्तिस्थानम् । किंभूतः । ऋत्वियः उत्पादनयोग्यः कालः ऋतुरुच्यते । ऋतुः प्राप्तोऽस्येति ऋत्वियः । 'छन्दसि घस्' ( पा० ५। १ । १०६ ) इति ऋतुशब्दात्तस्य प्राप्तमित्यर्थे घस् । तस्य इया- देशः । सायंप्रातःकाले उत्पादनयोग्यो योनिः । यतो यस्मा- दृतुकालोपेताद्गार्हपत्याज्जात उत्पन्नस्त्वमरोचथाः कर्मकाले दी- सोऽभूः । हे अमे, तं गार्हपत्यं जानन् खजनकमवगच्छन् आरोह पुनरुद्धरणाय कर्मान्ते प्रविश । अथानन्तरं नोऽस्म- दर्थं रयिं धनं वर्धय पुनर्यागाय समृद्धं कुरु । ' अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां वर्धयेति दीर्घः ॥ १४ ॥

४२

पञ्चदशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑य धातुभि॒र्होता॒ यज॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑ः । य॒मप्र॑वन॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॑ वि॒शेव॑शे ॥ १५॥

उ० अयमिह । अयमाहवनीयोग्निः इह खरस्थाने प्रथमः मुख्यः । दक्षिणाम्यभिप्रायं च प्राथम्यम् । धायि । 'डुधाञ् धार- णपोषणयोः ' । निहितः धातृभिः अग्निधातृभिरध्वर्युभिः । होता आहाता देवानाम् । यजिष्ठः यष्टुतमः मानुषाद्धोतुः । अध्वरेषु यज्ञेषु । ईड्यः स्तुत्यः । यममवानः यमग्निमाधाय पूर्वेपि ऋषयः अनवानप्रभृतयः । भृगवः भृगवश्च भृगो- रपत्यानि । विरुरुचुः । 'रुच दीप्तौ' । विविधां दीप्तिं प्राप्त- वन्त इत्यर्थः । कावस्थितं सन्तमाधाय विरुरुचुः । वनेषु भरण्योराधानाभिप्रायम् । चित्रं चयनीयम् । विभ्वं विशे- विशे । यं च इदानीमपि आदधाति विभूतिशक्तियुक्तं विशे मनुष्याय । विश इति मनुष्यनाम ॥ १५ ॥

1

म०

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

प्रासिञ्चत्' इत्यादि तदर्थाभिवादिन्येषा ऋग्भवति । अस्यै- वाग्नेः प्रत्त्रां चिरन्तनीं द्युतं दीप्तिं गवि अनुषक्तां शुक्ररूपापश्नां गाम्। दुदुहे दुदुहिरे दुग्धं रक्षन्ति दुहन्ति । का दुहन्ति रक्षन्ति काः । अह्नयः गावः । 'ही लज्जायाम्' अविद्यमानहियः अलज्जिता उज्ज्वलाः प्रशस्या इत्यर्थः । किं तच्छुक्रं या एता गावः रक्षन्ति पयः दुग्धम् । सहस्रसां सहस्रसंख्यानां चातु- र्मास्यपशुसोमानां सनितारं संभक्तारम् । ऋषिद्रष्टृ । द्रष्टृत्वं च गवि सत् पयस्युपचर्यते । 'साहनानुदीक्ष्य हिंचकार' इत्यु- पक्रम्य 'ते देवा विदांचकुरेष सानो हिंकारः' इत्येवमादिना ग्रन्थेन गोभिहिँकारो दृष्ट इत्येतत्प्रतिपादितम् । स एष मन्त्रो गां वाग्निं वा पयो वा स्तौति ॥ १६ ॥

म० गायत्र्यवत्सारदृष्टा गोऽभिपयोदेवत्या । अस्याग्नेः नां चिरन्तनका भवां द्युतमनु दीप्तिमनुसृत्य अहयः नास्ति हीर्येषामीदृशा लज्जारहिता दोग्धारः ऋषिं गां शुक्रं शुद्धं पयो दुदुहे दुदुहरे । दुहेर्लिटि 'इरयो रे' ( पा० ६ । ४ । ७६ ) जगती वामदेवदृष्टा । द्वादशाक्षराश्चत्वारः पादा इति रेआदेशे रूपम् । 'ऋष गतौ' । अर्षति दोहनस्थाने जगत्याः । द्वितीयोऽत्र व्यूहेनैकादशः चतुर्थो व्यूहेन द्वादश- गच्छतीति ऋषिर्गौः । तां होमार्थं दुग्धवन्तः । सायंदोहन- स्तेनैकोना जगती । अयमाहवनीय इह कर्मानुष्टानस्थाने कालेऽग्निप्रकाशाभावे दुह्यमानं पयो भूमौ पतिष्यतीति शङ्कया प्रथमो मुख्यः सन्धातृभिर्धायि अधायि आधानकर्तृभिरा- दोग्धृणां लज्जा भवति । सत्यामग्निदीप्तौ स्कन्नशङ्कानुदयालजा- हितोऽभूत् । 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि' (पा० ६ । ४ । ७५ ) । भावादयो दोग्धारः । किंभूतामृषिम् । सहस्रसाम् । 'षोऽन्त- इत्यडभावः । दक्षिणाम्यपेक्षं प्राथम्यम् । किंभूतः । होता । कर्मणि' । सहस्रसंख्याकानि कर्माणि स्यति समापयति क्षीर- देवानामाह्वाता । यजिष्टः अतिशयेन यष्टा । ' अतिशायने तम- दध्याज्यहविः प्रदानेनेति सहस्रसा ताम् । स्यतेः क्विप् । बिष्ठनौ' ( पा० ५ । ३ । ५५ ) इतीष्टमि परे 'तुरिष्टेमेयःसु' यद्वास्या ऋचोऽर्थान्तरं गांप्रकृत्याग्निहोत्रब्राह्मणे श्रूयते 'तासु ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः । तथा अध्वरेषु सोम- हानिरभिदध्यौ मिथुन्येन यास्यामीति तां संबभूव तस्यां यागादिषु ईड्यः ऋत्विग्भिः स्तुत्यः । अन्नवानो भृगवो विशेविशे- । रेतः प्रासिञ्चत्तत्पयोऽभवत्' ( २ । २ । ४ । १५ ) इत्यादि । यमाहवनीयं वनेषु विरुरुचुः । अन्तर्भूतो णिच् । रोचयामासुः । तदभिप्रायमेषा ऋग्वदति । अहयः गावः नास्ति हीर्लज्जा दीपितवन्तः । अप्नशब्दोऽपत्यनामसु पठितः ( निघ० २ । यासां ता अहयः अलज्जाः उज्ज्वलाः प्रशस्या इत्यर्थः । मलिनो २।७ ) अप्नवानः पुत्रवन्तो भृगुवंशोत्पन्ना मुनयः । यद्वा हि लज्जते । अहयो गावोऽस्याग्नेः प्रनां चिरन्तनीमात्मानु- अप्नवानृषिः अप्नवानस्तत्प्रभृतयो भृगवश्च मुनयः । विशेविशे षक्तां द्युतं दीप्तिं शुक्रं शुक्ररूपापन्नां द्युतमेव पयो दुग्धं दुदुहे विडिति मनुष्यनाम ( निघ० २ । ३ । ५) । यजमानरूपाय दुहन्ति क्षरन्ति । अग्निना शुरूपेण सिक्तां स्वकान्तिमेव तस्मै तस्मै मनुष्याय तदुपकाराय । वनेषु ग्रामाद्बहिर्यजना- । गावो दुग्धरूपेण क्षरन्तीत्यर्थः । सहस्रसामृषिमिति विशेषण- ख्येष्वरण्यप्रदेशेषु यमग्निं विरुरुचुः दीपयन्ति स्म । किंभूतं यम् । द्वयं पयसः । सहस्रं सनोति सहस्रसास्तम् । चातुर्मास्यपशुसो - चित्रं विविधकर्मोपयोगित्वेन आश्चर्यकारिणम् । अतएव विभ्वं मानां संभक्तारम् । पुंस्त्वमार्षम् । 'जनसनखनक्रमगमो विट्' विभुं विभुत्वशक्तियुतं यणादेशः ॥ १५ ॥ ( पा० ३ । २ । ६७ ) इति विप्रत्यये 'विनोरनुनासिकस्यात्' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इत्याकारे वेर्लोपे सहस्रसा इति रूपम् । तथा ऋषिं द्रष्टारम् । गवि वर्तमानं द्रष्टृत्वं पयस्युपचर्यते ।

षोडशी ।

अ॒स्य प्र॒त्नामनु॒ द्यत॑ शु॒क्रं दु॑दुहे॒ अह॑यः । 'सा हैनानुदीक्ष्य हिचकार' इत्युपक्रम्य 'ते देवा विदाञ्चकुरेष
पय॑ः सहस॒सामृषि॑म् ॥ १६॥

उ० अस्य प्रवां गां प्रकृत्याग्निहोत्रब्राह्मणे श्रूयते । 'तामुहा - भिरभिदध्यौ मिथुन्येन यास्यामीति तां संबभूव तस्यां रेतः

सानो हिङ्कारः' इत्यादिना ग्रन्थेन गोभिर्हिङ्कारो दृष्ट इति प्रत्य-
पादि । यद्वा सहस्रसामृषिमिति विभक्तिलिङ्गवचनव्यत्ययेन
अहय इत्यस्य विशेषणद्वयम् । किंभूता अह्नयः । सहस्रसाः
ऋषयः । पूर्ववदर्थो वा ॥ १६ ॥

तनूपा

-2

सप्तदशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अ॑ग्नेऽसि त॒न्व॑ मे पाह्यायु॒र्दा अ॑ग्ने॒ ऽस्या- । अग्ने॒

यु॑र्मे देहि॒ वचो॒दा अ॑ग्नेऽसि॒ वर्चो मे देहि

यन्मै

त॒न्वा॒ ऊ॒नं तन्म॒ आपृ॑ण ॥ १७ ॥

उ० अथ यजूंषि । तनूपा अग्ने । हे भगवन्नने, यस्त्वं स्वभा- वत एव अग्निहोत्रिणां तनूपा असि तनूः शरीरं तस्य गोपायिता भवसि स त्वं मे मम तन्वं पाहि गोपाय । आयुर्दा अग्नेऽसि यस्त्वमायुषो दातासि हे अग्ने, स आयुर्मे मम देहि । वर्चोदा अनेsसि वर्चो मे देहि । यस्त्वमने वर्चोदा असि स वर्चो मे देहि । यतो दर्शनादेव महानयं ब्राह्मणो विद्वान् तपसाग्निरिव ज्वलतीति प्रतिपत्तिस्तद्वर्च इत्युच्यते । हे अग्ने, यत् मे मम तन्वाः शरीरस्य ऊनं न्यूनम् अवखण्डितं तत् मे मम आपण आपूरय ॥ १७ ॥

म० अथ यजूंषि चत्वार्यग्निदेवत्यानि । हे अग्ने, त्वं खभा- वत एव तनूपा असि अग्निहोत्रशरीराणां पालकोऽसि । तनूं पाति पालयतीति तनूपाः । उदराग्नौ सत्यन्ने जीर्णे शरीरपालन- मतो हे अग्ने, मे मम तन्वं शरीरं पाहि पालय । तन्वम् 'वा छन्दसि' (पा० ६ । १ । १० ) इत्यमि पूर्वरूपाभावे यणादेश इत्युक्तम् । हे अग्ने, त्वमायुर्दा असि आयुषो दाता भवसि । अतो मे ममायुर्देहि अपमृत्युपरिहारेण । यावत्कालं वपुष्युदराग्नेरौष्ण्यमुपलभ्यते तावन्न म्रियत इति प्रसिद्धम् । अग्ने, त्वं वर्चोदा असि वर्चसो दातासि । अतो मे वर्चो देहि । वैदिकानुष्ठानप्रयुक्तं तेजो वर्चः । यद्दर्शनादेव महानयं ब्राह्मणो विद्वांस्तपसाग्निरिव ज्वलतीति बुद्धिर्नृणां भवति । किंच हे अग्ने, मे मम तन्वाः मदीयशरीरस्य यदनं चक्षुरादिरूपमूनं दृष्टिपाटवादिरहितं तदङ्गं मे आपण सर्वतः पूरय ॥ १७ ॥

1

अष्टादशी ।

इन्धा॑ना॒स्त्वा श॒त हिमा॑ द्यु॒मन्त॒धूं समिधी- महि । वय॑स्वन्तो वय॒स्कृत॒ सह॑स्वन्तः सह॒स्कृ- त॑म् । अग्ने॑ सपत्न॒दम्भ॑न॒मद॑न्धासो॒ अदा॑भ्यम् । चित्रावसो स्व॒स्ति ते॑ पा॒रम॑शीय ॥ १८ ॥ उ० इन्धानास्त्वा महापङ्क्तिव्यवसाना आग्नेयी । हे अग्ने, इन्धानाः । ' इन्धी दीप्तौ' । आदीपयन्तः प्रकाशयन्तस्त्वाम् । शतं हिमाः शतं वर्षाणि धुमन्तं समिधीमहि दीप्ति- मन्तं त्वां समिधीमहि संदीपयाम इत्यर्थः । वयस्वन्तो वय- स्कृतम् । कथंभूतं त्वां कथंभूताश्च सन्तो वयं समिधीमहि । वयस्वन्तः । वय इत्यन्मनाम । अन्नवन्तः । वयस्कृतम् अन्नस्य कर्तारम् । सहस्वन्तः । सह इति बलनाम । बलवन्तः । सह- स्कृतम् बलस्य कर्तारम् । 'अझे सपत्रदम्भनम्' हे भगवन्नने,

।

४३

सपत्नदम्भनम् । सपत्नाः शत्रवः । दनोतिहिंसार्थः । सपत्नानां हिंसितारम् । अदब्धासः अदब्धा एव अदब्धासः । 'आज्ज- सेरसुक्' । अनुपहंसिताः सन्तः । अदाभ्यम् अनुपहिंस्यम् । समिधीमहीत्यनुवर्तते । चित्रावसो रात्रिरुच्यते 'रात्रिर्वै चित्रा- वसुः सा हीयं संगृह्येव चित्राणि वसति' इति श्रुतिः । हे चित्रावसो, स्वस्ति । स्वस्तीत्यविनाशिनाम । अस्तिरभिपू- जितः सु अस्तीति स्वस्त्या । ते तव पारम् अन्तम् । अशीय अनुयां व्यायाम् ॥ १८ ॥

म० अग्निदेवत्या महापङ्क्तिः । यस्याः षट् पादा अष्टाक्षराः सा महापङ्क्तिः । अत्र षष्ठः सप्ताक्षरः । हे अग्ने, शतं हिमाः शतं वर्षाणि अस्मदायुषि वर्तमानान् शतं संवत्सरान् वां समिधीमहि नैरन्तर्येण वयं दीपयामः । किंभूता वयम् इन्धानाः त्वदनुग्रहेण दीप्यमानाः । तथा वयस्वन्तः । वयइति अन्ननाम ( निघ० २ । ७ । ७ ) अन्नवन्तः । सहखन्तः बल- वन्तः । सह इति बलनाम ( निघ० २ । ९ । १७ ) । अद- ब्धासः अदब्धाः अनुपहिंसिताः केनापि । दनोतिहिँसाकर्मा । 'आज्जसेरसुक्' ( पा० ७।१।५० ) इति असुक् । किंभूतं त्वाम् । द्युमन्तं दीप्तिमन्तम् । वयस्कृतं वयोऽन्नं करोतीति वय- कृत् तम् । सहस्कृतं सहो बलं करोतीति सहस्कृत् _तम् । सपत्नदम्भनं सपत्नानां शत्रूणां हिंसितारम् । अदाभ्यम् केनापि हिंसितुमयोग्यम् । चित्रावसो, रात्रिदेवत्यं यजुऋषिदृष्टम् । रात्रिर्वै चित्रावसुः सा हीयं संगृह्येव चित्राणि वसति' ( २ । ३ । ४ । २२ ) इति श्रुतेश्वित्रावसुशब्देन रात्रिः । चित्राणि विविधानि चन्द्रनक्षत्रान्धकाररूपाणि वसन्ति यस्यां रात्रौ सा चित्रावसुः । हे चित्रावसो रात्रे, स्वस्ति क्षेमं यथा तथा तव पारं समाप्तिमशीय व्याप्नवानि । अश्नोतेः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २।४ । ७३ ) इति शपो लुकि लिङ्युत्तमैकवचने रूपम् । यथा लोके मनुष्येषु सुप्तेषु चौरा गृहे प्रविशन्ति तद्वदत्र देवयजने रक्षांसि प्रविशन्तीति शङ्कया तन्निवारणाय रात्रिप्रार्थनम् ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

सं त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑सागथा॒ः समृर्षीणां स्तु॒तेन॑ । सं प्रि॒येण॒ धाम्ना सम॒हमायु॑षा॒ सं वर्च॑सा॒ सं प्र॒जा ॥ सर्ायस्पोषॆण ग्मिषीय ॥ १९ ॥

।

उ० संत्वममे । अथोपविश्य जपति । आहवनीय उच्यते । समित्ययमुपसर्गः अगथा इत्यनेनाख्यातेन संबध्यते । सम- गथाः संगतस्त्वम् अग्ने, सूर्यस्य संबन्धिना वर्चसा तेजसा । श्रुतिमन्त्रं विवृणोति 'तद्यदस्तं यच्चादित्य आहवनीयं प्रविशति तेनैतदाह' इति । समृषीणां स्तुतेन संगतस्त्वमने, ऋषीणां संबन्धिभिर्मन्त्रैः । 'तद्यदुपतिष्ठते तेनैतदाह' । संप्रियेण धाना संगतस्त्वं प्रियेण धाम्ना प्रियाभिराहुतिभिः । ' धामानि

४४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

त्रीणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानि' इति श्रुतिः । 'आहुतयो वा अस्य प्रियं धाम' इति । यथा त्वमग्ने, एतै- । स्त्रिभिः संगतः एवं त्वत्प्रसादादहमपि आयुषा वर्चसा तेजसा भन्नेन वा प्रजया पुत्रादिकया रायस्पोषेण । राय इति धननाम । धनस्य पोषेण पुष्ट्या ग्मिषीय । गमेरेतद्रूपम् । संगच्छेयम् । भयुः प्रभृतीनि मम सन्त्वित्यर्थः ॥ १९ ॥

म०

'सं त्वमित्युपविश्येति' (का० ४ । १२ । ४ ) । उपप्रयन्त इत्यादिभिश्वित्रावसो इत्यन्तैर्मन्त्रैरुत्थानमत्र उपवि- श्येति विशेषः । हैं अग्ने, त्वं सूर्यस्य वर्चसा तेजसा समगथाः रात्रौ सङ्गतोऽसि । 'तद्यदस्तं यन्नादित्य आहवनीयं प्रविशति तैनैतदाह' ( २ । ३ । ४ । २४ ) इति श्रुतेः । ऋषीणां मन्त्राणां स्तुतेन स्तोत्रेण समगथाः । बहवो मन्त्रा अग्निं स्तुवन्ति । 'तद्यदुपतिष्ठते तेनैतदाह' ( २ । ३ । ४ । २४ ) इति श्रुतेः । प्रियेण धाम्ना प्रियाभिराहुतिभिः समगथाः । 'आहुतयो वा अस्य प्रियं धाम' ( २ । ३ । ४ । २४ ) इति श्रुतेः । यथा त्वमेतैस्त्रिभिः सङ्गतः एवमहमपि त्वत्प्रसादादायुषा अपमृत्यु- दोषरहितेन संग्मिषीय सङ्गतो भूयासम् । तथा वर्चसा विद्यै- श्वर्यादिप्रयुक्ततेजसा संग्मिषीय । यथा प्रजया पुत्रादिकया संग्मिषीय, तथा रायस्पोषेण धनस्य पुष्ट्या संग्मिषीय । आयुरादीनि मम सन्त्वित्यर्थः । समंगथाः गमेः 'समो गम्यृच्छं' (पा० १ । ३ । २९ ) इत्यादिना तङ्मध्यमैकवचने लुङि सिचि 'गमश्च' (पा० १।२ । १३ ) इति सिचः कित्त्वे 'अनुदात्तोपदेश - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इत्यादिना मलोपे 'हखादङ्गात्' (पा० ८। २ । २७ ) इति सिचो लोपे रूपम् । ग्मिषीय । गमेराशीर्लिङि उत्तमैकवचने 'इटोsत्' ( पा० ३ । ४ । १०६ ) इत्यकारे परे सीयुटि कृते छान्दसे इडागमे 'गमहन-' ( पा० ६ । ४ । ९८ ) इत्युपधालोपे रूपम् ॥ १९ ॥

विंशी ।

अन्ध॑स्थान्धौ वो भक्षीय॒ मह॑स्य॒ महो॑ वो भक्षी योज॑स्थोर्ज वो भक्षीय रायस्पोष॑स्थ रायस्पोषं वो भक्षीय ॥ २० ॥

[ तृतीयोऽध्यायः ३]

रायस्योपस्थ । यतो यूयं धनपुष्टिकराः स्थ अतो धनपोषं वो
भक्षीय ॥ २० ॥

म० 'गां गच्छत्यन्धस्थति' । ( का० ४ । १२ । ५ ) अन्धस्थ रेवती रमध्वमिति यजुर्द्वयेन गां गच्छति । गौर्देवता । हे गावः, यूयमन्धस्थ अन्नरूपाः स्थ । क्षीराज्यादिरूपस्यान्नस्य जनकत्वादन्नत्वोपचारः । अतो भवत्प्रसादाद्वो युष्मत्संबन्धि अन्धः क्षीराज्यादिरूपमन्नमहं भक्षीय सेवेय । 'भज सेवायाम् ' इत्यस्याशीर्लिङ्युत्तमैकवचने रूपम् । तथा यूयं महस्थ पूज्य - रूपाः स्थ । 'मह पूजायाम् । अतो वो युष्माकं पूज्यानां प्रसा- दादहमपि महो भक्षीय पूज्यत्वं सेवेय । गौर्न पदा प्रष्टव्ये- त्यादिस्मृतेर्गवां पूज्यत्वप्रसिद्धिः । यद्वा महः शब्देन दश वीर्या- युच्यन्ते । तानि यथा 'गौर्वै प्रतिधुक् तस्यै शृतं तस्यै शर- स्तस्यै दधि तस्यै मस्तु तस्या आतञ्चनं तस्यै नवनीतं तस्यै घृतं तस्या आमिक्षा तस्यै वाजिनम्' इति श्रुत्युक्तानि । प्रति- धुक् तत्कालदुग्धम् । तमुष्णं तत् । शरो दुग्धमण्डः । मस्तु दधिरसः । आतञ्चनं दधिपिण्डः । आमिक्षा स्फुटितं दुग्धम् । वाजिनमामिक्षाजलमिति श्रुत्यर्थः । एतद्दशवीर्यरूपा यूयं स्थ । अतो वो महो वीर्यमहं सेवेयेत्यर्थः । तथा यूयमूर्जस्थ वलरूपाः स्थ । गोक्षीरादेर्बल हेतुत्वात् बलरूपत्वोपचारः । 'ऊर्ज बलप्राणनयोः ' । वो युष्माकं प्रसादादूर्ज भक्षीय बलं सेवेय । तथा रायस्पोषस्थ धनपुष्टिरूपाः स्थ । वैश्या हि क्षीराज्या- दिक्रयेण धनं पुष्णन्ति अतो धनपुष्टित्वोपचारः । वो युष्माकं प्रसादाद्रायस्पोषं धनपुष्टिं भक्षीय सेवेय । अन्ध स्थेत्यादौ 'खर्परे शार' ( पा० ८ । ३ । ३६ । वा १ ) विसर्गलोपः ॥ २० ॥ एकविंशी ।

रेव॑ती॒ रम॑ध्वम॒स्मिन्योना॑व॒स्मिन् गोष्ठेऽस्मिँल्लो- केऽस्मिन्क्षये॑ । इ॒न स्त॒ माप॑गात ॥ २१ ॥

उ० रेवती रमध्वम् । हे रेवत्यो धनवत्यः गावः, रमवं रतिं कुरुत । अस्मिन् योनौ । अस्यां गोयूथसंबन्धिम्यां प्रज- नम्यां रमध्वमित्यनुवर्तते । अस्मिन् गोष्ठे अस्मिन् गोवाटे रमध्वम् । अस्मिँलोके । 'लोक दर्शने' । मदीये अस्मिन्न- वलोकने रमध्वम् । अस्मिन् क्षये गृहे रमध्वम् । 'क्षयो निवासे' इत्याद्युदात्तः क्षयशब्दः । किंच 'इहैव स्त माप- गात । इहैव यजमानगृहे स्त भवत । माऽपगात मा अप- गच्छत यजमानं परित्यज्य ॥ २१ ॥

० अथ गामभ्येति । अधस्थ अन्ध इत्यननाम । श्रुत्या तु लक्षणया वीर्यमित्युक्तम् । यानि वो वीर्याणि यानि वो महांसीति यतो यूयं वीर्यहेतुभूतमन्धः स्थ भवथ अतोऽन्धः वः युष्मत्संबन्धि भक्षीय । भजतेरेतद्रूपं न भक्षयतेः । म० हे रेवतीः रेवत्यः धनवत्यो गावः, धनहेतुत्वेन धन- भजेयम् । महस्थ । महश्शब्देन तस्मै श्रुतं तस्यै शिर इत्या- वत्त्वं गवाम् । रयिर्विद्यते यासां ता रेवत्यः । रयिशब्दात् दीनि दश वीर्याणि उच्यन्ते । यतो महस्थ अतो महो मतुप् । 'रयेर्मतौ बहुलम् ( पा० ६ । १ । ३७ वा० ४ ) वीर्य वो भक्षीय । ऊर्जस्थ ऊर्जशब्दो रसवचनः । यतो इति रयेर्मतौ परे संप्रसारणम् । 'संप्रसारणाच्च' (पा० ६ । यूयमूर्जस्थ अत ऊर्ज वो भक्षीय । रायस्पोषस्थ । यतो १।१०८ ) इति परम्पम् । 'आद्गुणः ' ( पा० ६ । १ । ८७) । यूयं धनपुष्टिकराः स्थ भतो धनपोषं ऊर्ज वो भक्षीय ॥ 'पशवो वै रेवन्तः ' ( २ । ३ । ४ । २६ ) इति श्रुतेः । हे

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

रेवत्यः, अस्मिन्योनौ दृश्यमानेऽग्निहोत्रहविर्दोहनस्थाने यूयं रमध्वं क्रीडत दोहनादूर्ध्वमस्मिन् गोष्ठे यजमानसंबन्धिगोवाटे रमध्वम् । गोष्ठशब्देन गृहाद्बहिर्विश्रम्भेण संचारप्रदेशः । सर्व- दास्मिन् लोके 'लोकृ दर्शने' यजमानदृष्टिविषये रमध्वम् । रात्रौ अस्मिन् क्षये यजमानगृहे रमध्वम् । 'क्षयो निवासे' ( पा० ६ । १ । २०१ ) इत्याद्युदात्तः । क्षयशब्दो निवासवाची । किंच । इहैव स्त यजमानगृहे एव भवत । मा अपगात अन्यत्र मा गच्छत । 'इणो गा लुङि' ( पा० २ । ४ । ४५ ) इति एतेलुङ गादेशे रूपम् ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

स॒ह॒तानि॑ विश्वरूप्यूर्जामावि॑श गौप॒त्येन॑ । उप॑ त्वाग्ने दि॒वेदि॑वे॒ दोषा॑वस्तर्ध॒या व॒यम् । नम॒भर॑न्त॒ एम॑सि ॥ २२ ॥

उ० गामभिमृशति । संहितासि संलग्नासि यज्ञहोम- संबन्धेन । अथवा संदधाति क्षीणान् प्राणिनः स्वपयोभिरिति संहिता । विश्वरूपी । शुक्लकृष्णादिभेदैः पशूनां वैश्वरूप्यम् । या त्वं संहितासि विश्वरूपी च सा ऊर्जा अन्नेन माम् आविश । गौपत्येन च । गवां पतित्वं गौपत्यम् । गार्हपत्यमुप- तिष्ठते तिसृभिर्गायत्रीभिः । उप त्वाने । उपेत्ययमुपसर्ग एमसीत्यनेनाख्यातपदेन सह संबध्यते । इमसीति सिद्धे छन्दसि वर्तमानार्थे मस् । लिटि 'इदन्तो मसि' इति रूपम् । उपेम उपेयाम उपगच्छामः त्वाम् । हे अग्ने, दिवेदिवे अह- न्यहनि । हे दोषावस्तः । दोषेति रात्रिनाम । 'वस निवासे' राभ्यां वसनशीलो दोषावस्ता तस्य संबोधनं हे दोषावस्तः । 'अनौ ह वै देवा' इत्युपक्रम्य 'तौ संगृह्य रात्रिं प्रविवेश' इति यदनेनेतिहासेनोच्यते तदयं मत्रो दृष्ट्वाह दोषा - वस्तरिति । धिया बुद्ध्या प्रोक्तं । यतमनस्काः श्रद्दधानाः वयं नमोभरन्तः । नम इत्यन्ननाम । अनं बिभ्रतः उप आ इमसीत्याख्यातपदं व्याख्यातमेव ॥ २२ ॥

म० 'संहितेत्यालभते' (का० ४ । १२ । ६ ) इति । गामित्यनुवर्तते । हे गौः, त्वं संहितासि क्षीराज्यरूपहविर्दानाय यज्ञकर्मभिः संयुक्तासि । किंभूता । विश्वरूपी विश्वं रूपं यस्याः सा । शुक्लकृष्णादिबहुरूपैर्युक्ता । सा त्वमूर्जा क्षीरादिरसेन गौपत्येन गोस्वामित्वेन मामाविश सर्वतः प्रविश । त्वत्प्रसा- दान्मम बहुविधो रसो बहुविधं गोस्वामित्वं च संपद्यतामि- त्यर्थः । ' गार्हपत्यं गत्वोपतिष्ठत उप त्वेतीति' (का० ४ । १२ । ७ ) । उप त्वा । तिस्रो गायत्र्य आग्नेय्यो मधुच्छन्दो - दृष्टाः । हे दोषावस्तः हे अग्ने, दोषा रात्रिस्तस्यामपि वसति अजस्रं धार्यमाणत्वान्नोपशाम्यतीति दोषावस्ता । यद्वा अग्नौ हे देवाः, इत्युपक्रम्य तैः संगृह्य रात्रिं प्रविवेशेतीतिहासेन अभे रात्रौ प्रवेश उक्तस्तमयं मन्त्र आह । हे दोषावस्तः रात्रौ

।

४५

वसनशील गार्हपत्य, दिवेदिवे प्रतिदिनं वयं यजमानाः वा त्वामुप एमसि त्वां प्रत्यागच्छामः । ' इदन्तो मसि' । किंभूता वयम् । धिया श्रद्धायुक्तया बुद्ध्या नमोभरन्तः नमस्कारं संपादयन्तः । यद्वा नम इत्यन्ननाम ( निघ० २ । ७ ।२१ ) । अन्नं हविर्बिभ्रतः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

राज॑न्तमध्व॒राणा॑ गो॒पामृ॒तस्य॒ दीदि॑विम् । वधै-
मान॒ स्वे दमे॑ ॥ २३ ॥

तमतोऽधस्व॒नमन्त्रे यदाख्यातं तदनुवर्तते । राजन्तं दीप्य- मानम् । अध्वराणां गोपां यज्ञानां गोप्तारम् । ऋतस्य दीदि- विम् सत्यस्य दीपयितारम् । अग्निसमीपे व्रतं गृहीत्वा सत्यं वदति तदभिप्रायमेतत् । वर्धमानम् चातुर्मास्यप- शुसोमैः । स्वेदमे स्वकीये यज्ञगृहे । दम इति गृहनाम । दास्यन्ति हि गृहस्थाः । उप आ इमसीत्यनुवर्तते ॥ २३ ॥

उ० राजन्तमध्वराणाम् । अस्मिन्मन्त्रे आख्यातं नाना-

म० क्रियापदमनुवर्तते । वयमीदृशमग्निमुपैमः । कीदृशम् । राजन्तं दीप्यमानमध्वराणां गोपां गोपायतीति गोपास्तं यज्ञानां गोप्तारम् । ऋतस्य सत्यवचनलक्षणस्य व्रतस्य दीदिवि दीप- यितारम् । अग्निसमीपे व्रतं गृहीत्वा सत्यं वदतीत्याशयः । स्वे दमे अस्मदीये गृहे वर्धमानं चातुर्मास्य सोमपश्वादिभिरभि- वृद्धिं गच्छन्तम् । दाम्यन्ति गृहस्था यत्रेति दमो गृहम् । दिवेः किप्रत्ययो बाहुलकात् । लिङ्गद्भावात् द्वित्वम् । 'तुजा- दीनां दीर्घोऽभ्यासस्य' ( पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । देवयतीति दीदिविः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

स नः॑ पि॒तेव॑ सू॒नवेऽग्ने॑ सू॒पाय॒नो भ॑व । सच॑स्वा
नः स्व॒स्तये॑ ॥ २४ ॥

उ० स नः पितेव । यस्त्वमुक्तगुणः सोऽस्माकं पिता इव सूनवे पुत्राय हे भगवन्नने, सूपायनः सुखोपगमनौ भव । किंच सचस्वा नः स्वस्तये । सचस्व सेवस्व नः अस्मान् स्वस्तये अविनाशाय ॥ २४ ॥

म० हे अ गार्हपत्य, स पूर्वोक्तगुणयुक्तस्त्वं नोऽस्माकं सूपायनो भव । सुखेनोपैतुं शक्यः सूपायनः । सुष्षूपप्राप्तुं शक्यो भव । तत्र दृष्टान्तः । सूनवे पितेव यथा पुत्राय पिता भयं विना सुखेन प्राप्तुं शक्यः । किंच नोऽस्माकं स्वस्तये क्षेमाय सचख अनेन कर्मणा समवेतो भव । 'बच समवाये ' इति धातुः । यद्वा सचख सेवख । ' षच सेवने' ॥ २४ ॥

४६

पञ्चविंशी ।

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त ऋ॒ता शिवो भ॑वा वरूथ्यैः । वसु॑र॒ग्निर्व॑सु॑नवा॒ अच्छ नक्षि यु॒मत॑म ् र॒यिं 'दा॑ः ॥ २५ ॥

उ० अग्ने, त्वं नः । चतस्रो द्विपदा विराज आग्नेय्यः । हे भगवन्नन्ने, त्वं नो अन्तमः त्वमस्माकं निकटतमः । अन्ति कशब्दस्य तमप्येतद्रूपम् । ब्रह्मचर्यप्रभृति अग्निमुपासते तदभिप्रायमेतत् । देशविवक्षया वा । संनिकृष्टो ह्यग्निर्विप्र कृष्टा ह्यन्या देवताः । उत त्राता । अपिच स्वभावत एव सर्वप्राणिनां पालयितासि । यत एवम् अतो ब्रूम. । शिवो भवा वरूथ्यः । शिव. शान्तो भव । वरूथमिति गृहनाम । वरूथाय हितो वरूथ्यः । वसुरभिः । अग्निशब्द आम- त्रितविभक्त्या विपरिणम्यते वाक्यसंबन्धात् । हे अग्ने, यस्त्वं वसुः वासयिता जनानाम् । यद्वा वसु धनम् । तापपाकप्रकाशैरुपकुर्वन्नुपस्कर इव भवसि । वसुश्रवा वसुश्रवाश्च वसुना धनदानेन यः श्रूयते स वसुश्रवा । धनदानैरित्यर्थः । स. अच्छानक्षि । 'अच्छाभेरातुमिति शाकपूणि.' । नशतिराप्नोतिकर्मा । अभिव्याप्नुहि अस्मान् । किंच घुमन्तं दीप्तिमन्तम् । रयिं धनम् । दा. देहि ॥ २५ ॥ ।

।

पड़िशी ।

[. तृतीयोऽध्यायः ३]

तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सुन्नार्य नूनमीमहे

सखिभ्यः । स नो॑ वोधि श्रुधी हव॑सु॒रू॒ष्या नो॑
अघाय॒तः स॑म॒स्मात् ॥ २६ ॥

उ० तं त्वा शोचिष्ठ । यस्त्वमुक्तगुणस्तं खां ब्रवीमि हे अग्ने, शोचिष्ठ शोचिष्मत्तमः शोचिरिति ज्वालानामसु पठितम् । छान्दसो मतुव्लोपः । दीदिवः संदीप्यस्य । दिवेर्ज्वलनार्थस्य लिटि वस्वन्तस्य रूपम् । सुम्नाय । द्वितीयार्थे चतुर्थी । सुम्नम् । नूनं निश्चयेन । ईमहे याचामहे । त्वत्तोऽ • वश्यं सुखं भवतीत्यभिप्राय । सखिभ्यः सखिभ्योऽर्थाय । सुम्नं नूनमीमह इत्यनुपङ्गः । स नो बोधि । यस्त्वमुक्तगुणः सोऽस्माकं बुध्यस्वाभिप्रायम् । बुध्वा च श्रुधी हवम् शृणु अस्मदीयमाह्वानम् । श्रुत्वा चाह्वानम् उरुप्याण, उरुष्यती रक्षतिकर्मा । रक्ष अस्मान् । कुतो रक्ष । अघायतः अर्ध पापं य इच्छति स अघायत् तस्मादधायतः शत्रोः । सम स्मात् सर्वस्मात् ॥ २६ ॥

म० हे शोचिष्ठ दीप्तिमत्तम, हे दीदिव सर्वस्य दीप- यित, तं पूर्वोक्तगुणयुक्तं त्वा त्वा सखिभ्योऽर्थाय सुम्नाय । द्वितीयार्थे चतुर्थी । सुम्नं सुखं नूनं निश्चयेन ईमहे याचामहे । यद्वा सुम्नाय सुखार्थ सखिभ्योऽस्मत्सखीनामुपकाराय च त्वामी- महे । स त्वं नोऽस्मान् भवत्सेवकान् वोधि बुध्यस्व । हव- मस्मदीयमाहानं श्रुधी शृणु । समस्मात्सर्वस्मात् अघायत म० चतस्रो द्विपदा विराज आग्नेय्य । दशार्णपादा शत्रोर्नोऽस्मानुरुध्य रक्ष । समशब्द सर्वपर्याय। शोचिरिति विराट् बन्ध्वादिदृष्टा । हे अग्ने गार्हपत्य, त्वं नोऽस्माकमन्तम ज्वालानाम । शोचिरस्यास्तीति शोचिष्मान् मतुप् । अतिश - अन्तिकतम. सर्वदा समीपवर्ती भव । 'अम् गतौ' भजने शब्दे येन शोचिष्मान् शोचिष्ठ । 'अतिशायने तमबिष्ठनौ' ( पा० अमति समीपं प्राप्नोतीत्यम् क्विप् अतिशयितोऽम् अन्तम ५ । ३ । ५५ ) ' विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इतीष्ठनि अमूशब्दात्तमप् । यद्वान्तिकशब्दात्तमपि पृषोदरादित्वेन साधु । मतुपो लुक् । दीदिव दिवेर्ज्वलनार्थस्य लिडादेशक्वसन्तस्य उतापि च त्राता पालयिता । शिव शान्त । वरूथ्य वरू- रूपम् । 'मतुवसो रु सबुद्धौ छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) थाय हितो वरुथ्य तादृशश्च भव । पुत्रादिसमूहो वरूथ । इति रुत्वम् । वोधि । 'बुध ज्ञाने' लोण्मध्यमैकवचने 'सेर्थ - यद्वा वरूथं गृहम् । तस्मै हितो भव । किभूत त्वम् । वसु पिच्च' ( पा० ३ । ४ । ८ ) इति हि । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० वासयतीति वसुः । जनाना वासयिता । तथा अग्नि । अङ्ग- २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् 'हुझल्भ्यो हेर्धि ' ( पा० ६ । तीत्यग्नि । 'अगि गतौ' । आहवनीयादिरूपेण गमनशील । ४। १०१ ) । छन्दसि गुणे घलोपौ । श्रुधी । 'श्रुपृकृवृभ्यश्छ- तथा वसुश्रवा वसुना धनेन श्रव कीर्तिर्यस्यासौ वसुश्रवा । न्दसि' इति हेविं । सहितायाम् 'अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० धनप्रदोऽयमिति यस्य कीर्तिरित्यर्थ । किच हे अग्ने, त्वमच्छा ६ । ३ । १३७ ) इति दीर्घ । उरुष्य उरुष्यती रक्षणकर्मा । नक्षि अभिव्याप्नुहि अस्मान् । 'अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणि ' 'ऋचि तुनुघ - ' ( पा० ६ । ३ । १३३ ) इत्यादिना दीर्घ । ( निरु० ५ । २८ ) । नशिराप्नोतिकर्मा । यद्वा हे अच्छ 'नश्च वातुस्योरुषुभ्य ' ( पा० ८ । ४ । २७ ) इति न इत्यस्य निर्मलभाव अग्ने, नक्षि अस्मद्धोमस्थानं गच्छ । 'नक्ष गतौ' । णत्वम् । अघायत । अघं परस्यति अघायति । 'सुप आत्मन यदा यदा वयं जुहुयामस्तदा समागच्छेत्यर्थं । किच धुम- क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) इत्यत्र 'छन्दसि परेच्छायामपि त्तमं रयि दा अतिदीप्तियुक्तं रयि धनं देहि । ददातेर्लुडि । वक्तव्यम्' इति क्यच् 'अश्वाघस्यात्' (पा० ७ । ४ । ३७) इत्या- रूपम् । 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ' ( पा० ६ । ४ । ७५ ) । कार । अघायतीति अघायन् तस्मात् अघायत. शतृप्र-

इत्यडभावः ॥ २५ ॥

त्यये रूपम् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

४७

अग्निमीक्षमाणस्य यजमानस्य जपे विनियुक्त । हे ब्रह्मणस्पते वेदस्य पालक, सोमानं सोमानामभिषोतारम् । स्वरणं 'स्त्र

इ॒व॒ ह्यदि॑ हि॒ काम्या॒ ए॒त॑ । मयि॑ वः शब्दोपतापयो' शब्दयितारम् । कृणुहि कुरु । मामिति शेष 1

काम॒धर॑णं भूयात् ॥ २७ ॥

उ० गां गच्छति । इड एहि इडा मनोर्दुहिता अदितिर्देव - माता । इडेव मनोरस्मान्प्रत्येहि । अदितिरिवादित्यानामस्मान् प्रत्येहि अनिजायामनिदितौ च इडा । अदितिशब्दप्रयोग उपमार्थः । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तद्वदतिदेशार्थः । गामभि- मृशति । काम्या एत । 'मनुष्याणां ह्येतासु कामाः प्रविष्टाः मृशति । काम्या एत । 'मनुष्याणां ह्येतासु कामाः प्रविष्टाः' इति श्रुतिः । हे काम्या, आ इत एत आगच्छत । मयि वः युष्माकम् । कामधरणम् कामा यस्मिन् धियन्ते प्रियो भूया- तत्कामधरणम् श्रुतिर्व्याचष्टे अहं वः समिति ॥ २७ ॥

म० 'गा गच्छतीड एहीति' (का० ४ । १२ । ८ ) । द्वे । । यजुषी गव्ये । हे इडे, एहि । हे अदिते, एहि आगच्छ होम- स्थानम् । इडा मनोर्दुहिता । अदितिर्देवमाता । इडा मनु- मिवास्मानेहि । अदितिरादित्यानिवास्मानेहि । अतस्मिस्तच्छ- ब्दस्तद्वदतिदेशार्थं । 'काम्या एतेत्यालभते' (का० ४ । १२ । ९) इति गामालभते । मनुष्याणा ह्येतासु कामा प्रविष्टा इति काम्या । हे काम्या सर्वे कामयितव्या, यूयमेत आ । इति आगच्छत। वो युष्माकं कामधरण कामाना धरणमपे - क्षितफलधारकलं यदस्ति तत् मयि अनुष्ठातरि भूयात् । युष्म- त्प्रसादादहमभीष्टफलस्य धारयिता भूयासमित्यर्थ । अहं व प्रियो भूयासमिति श्रुतिर्व्याचष्टे ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

स॒मान॒ स्वर॑णं कृणुहि ब्र॑ह्मणस्पते । क॒क्षीव॑न्तं॒
य औशि॒जः ॥ २८ ॥

सुनोतीति सोमा तम् । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति मनिन् । खरतीति खरण । सोमयागकर्तारं स्तुतिरूपशब्दयुक्तं च धनप्रदानैमी कुर्वित्यर्थं । तत्रोपमानमुच्यते । कक्षीवन्तं कक्षीवन्नामकमृषिं दीर्घतम - पुत्रं यथा सोमयागयुक्तं स्तुतियुक्तं च कृतवानसि तथा मा । कोऽसौ कुरु । उपमानद्योतक इवशब्दोऽत्र प्तो द्रष्टव्य कक्षीवान् । य औशिज उशिज पुत्र । उशिक् कक्षीवतो

माता ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

Prayer for

aso

यो रे॒वान् यो अ॑मीव॒हा ब॑सु॒वित् पु॑ष्टि॒वर्धनः ।
स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥ २९ ॥

।

उ० यो रेवान् । रै इति धननाम । यो ब्रह्मणस्पतिर्ध- नवान् । यश्च अमीवहा । अमीवा व्याधिः । व्याधेर्हन्ता । वसुवित् । वसुनो धनस्य सारासारतां वेत्ति विदित्वा च यथायोग्यं स्तोतृभ्यो ददाति । पुष्टिवर्धनः । 'पुप पुष्टौ ' पुष्टेः पोपस्य वर्धयिता । स. नः सिपक्त 'सिपक्ति सचते' इति सेव- मानस्य । सोऽस्मान् सेवताम् । यस्तुरः यस्त्वरणः अवि- लम्बकारी । यद्वा पुत्र. प्रार्थ्यते । हे ब्रह्मणस्पते, यः पुत्रः धनवान् यश्च व्याधेर्हन्ता । ज्योतिःशास्त्राभिप्रायमेतत् । धनस्य च लब्धा पुष्टेश्च वर्धयिता सोऽस्मान् पुत्रः सेवताम् । यस्तुरः शीघ्रकारी । कालातिक्रमो हि प्रत्यनं कार्यरसं पिब- तीत्याहुः ॥ २९ ॥

।

म० यो ब्रह्मणस्पतिः रेवान् धनवान् । यश्चामीवहा अमी- वस्य रोगस्य हन्ता । 'अम रोगे' । 'अमेरीव. ' । वसुवित् वसु धनं वेत्तीति । यश्च पुष्टिवर्धन पोषणस्य वर्धयिता । यश्च तुर 'तुर वेगे' 'इगुपध - ' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति क. वेगवान् अविलम्बितकारी । स ब्रह्मणस्पतिर्नोऽस्मान् सिषक्तु सेवताम् । 'सिषक्ति सचते इति सेवमानस्य' ( निरु० ३ । २१ ) यद्वा अनयच पुत्र प्रार्थ्यते । य पुत्रो रेवान्धनवान् यश्च व्याधेर्हन्ता जपादिना यो धनस्य लब्धा पुष्टेश्च वर्धयिता य. तुर शीघ्रकारी तादृश पुत्रोऽग्ने प्रसादान्नोऽस्मान् सिषक्तु

उ० अग्निमीक्षमाणो जपति । सोमानं स्वरणम् । ब्रह्म- णस्पत्यो गायत्रस्तृचः । बृहस्पतिरेव ब्रह्मणस्पतिः । हे ब्रह्मण- स्पते, सोमानम् । 'पूड् अभिपवे' 'आतो मनिन्कनिव्व- निपः ' । 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति मनिन् । सोमानं सोतारं पातारमिति पर्यायाः । केपां सोतारम् । सामर्थ्यात् सोमा - नाम् । स्वरणम् । 'स्व शब्दोपतापयोः । शब्दयितारं सोतारं च सोमानां स्तोतारं च देवानाम् । कृणुहि कुरु धनप्र- । सेवताम् ॥ २९ ॥ दानैः । ब्रह्मणस्पते । कमिव । कक्षीवन्तम् लुप्तोपममेतत् । कक्षीवन्तमिव ऋपिं दीर्घतमसः पुत्रम् । य. औशिजः । उशिजः पुत्रः उशिकू माता अस्यासीत् ॥ २८ ॥

म० 'सोमानमित्यनुदकं व्रतोपायनवत्' (का० ४ । १२ । १० ) । व्रतेत्यपरेणाहवनीयं प्रातिष्ठन्नवर्च जपतीति सूत्रार्थ । सोमानं स्वरणं तृचो गायत्रो ब्रह्मणस्पतिदेवत्यस्तेनैव दृष्ट. ।

त्रिंशी ।

1

मा नः॒ शसो अ॒र॑रु॒षो धूर्तिः प्रात्य॑स्य ।
रक्ष णो ब्रह्मणस्पते ॥ ३० ॥

उ० मा नः शसः । मा इत्यव्ययं प्रणगित्याख्यातेन संबध्यते । प्रपूर्वस्य नशेर्व्यात्यर्थस्यैतद्रूपम् । मा व्यामोतु

।

४८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

नः अस्मान् शभुंसः । शंसनं शंसः अनिष्टचिन्तनम् । कस्य संबन्धि, अररुषः । 'रा दाने' । अस्य वसौ पठ्यां ररुष इति भवति, तन्नञा प्रतिषिध्यते । अररुषः अदातुः । अनुपभोग्यस्य शत्रोरित्यर्थः । धूर्तिः हिंसा । ध्वरति धूर्वति इति वधकर्मसु पठितम् । मर्त्यस्य मरणधर्मिणो मनुष्यस्य । मास्मान् व्यामोतु अररुषो मर्त्यस्य संबन्धि शंसनं धूर्तिश्चेति वाक्यार्थः । किंच रक्षाणः । रक्ष नः गोपायास्मान् हे ब्रह्मणस्पते ॥ ३० ॥

म० 'रा दाने' इति धातोः वसुन्नन्तस्य षष्ठ्येकवचने ररुष इति रूपम् । ररौ इति ररिवांस्तस्य ररुषः । दानं कृतवत इत्यर्थः । तस्य निषेधादररुष इति । कदाचिदपि हविर्दानम - कृतवत इत्यर्थः । तादृशस्य मर्त्यस्य मनुष्यस्य शंसो धूर्तिश्च नोऽस्मान् मा प्रणक् प्रकर्षेण व्याप्नोतु । नशिर्व्याप्त्यर्थः । यद्वा । 'नश अदर्शने' । मा प्रणक् प्रकर्षेण मा नाशयतु । शंसनं शंसोऽनिष्टचिन्तनम् । धूर्तिर्हिसा । 'ध्वरति धूर्वति' ( निघ० २ । १९ ) इति वधकर्मसु पठितत्वात् शत्रुकृतमनिष्टचिन्तनं शत्रुकृता हिंसा चास्मान् मा व्याप्नोत्वित्यर्थः । किंच हे ब्रह्म- णस्पते वेदस्य पालकाग्ने, नोऽस्मान् रक्ष । 'यचोऽतस्तिङः (पा० ६।३।१३५) इति संहितायां दीर्घः । णत्वं पूर्ववत् ॥३०॥

एकत्रिंशी ।

महि॑ श्रीणामवो॑ऽस्तु यु॒क्षं मि॒त्रस्या॑र्य॒म्ण: । दुरा-
धर्षं वरु॑णस्य ॥ ३१ ॥

'

उ० महित्रीणाम् । आदित्यदेवत्यस्तृचो गायनः । पथि स्वस्त्ययनम् । महि महत् त्रीणां त्रयाणामादित्यानाम् अवोस्तु अवनमवः पालनं भवतु । कथंभूतं पालनम् । धुक्षम् द्युतिमन्ति द्रव्याणि यस्मिन्पालने क्षियन्ति निवसन्ति तत् शुक्षम् । किंनाम्नामादित्यानाम् । मित्रस्य अर्यम्णः वरुणस्य श्च । दुराधर्षमित्यवनविशेषणम् । दुराधर्षम् । नञोर्थे दुरुप- सर्गः । अनाधर्षम् अशक्य माधर्षयितुमन्यैः ॥ ३१ ॥

1

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

उ० नहि तेषाम् । नहि कदाचित्तेषामादित्यपालितानां यजमानानाम् अमाचन । अमाशब्दो गृहवचनः । चन- शब्दोऽप्यर्थे । गृहेऽपि सताम् । नाध्वसु वारणेषु । नच मार्गेषु सता मम । कथंभूतेषु वारणेषु । यत्रावस्थिताश्चैौराः पथिकान्वारयन्ति ते वारणाः पन्थानः । एतदुक्तं भवति । न गृहस्थितानां नापि गृहाद्वहिः । ईशे रिपुरघशंसः । 'ईश ऐश्वर्ये' । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तकारलोपः । न ईष्टे । रिपुः अघं पापं यः शंसति चौरादिः सोऽ- घशंसः ॥ ३२ ॥

। म० अमाशब्दो गृहनामसु पठितः ( निघ० ३ । ४ । ११ ) । चनशब्दोऽप्यर्थे । अमा चन गृहेऽपि वर्तमानानां तेषां तथा वारणेषु चोरव्याघ्रादयो यत्र स्थिता निवारयन्ति पथिकान ते वारणास्तेषु चोरव्याघ्रभयाट्येषु अध्वसु मार्गेषु वा वर्तमानानां तेषां मित्रार्यमवरुणैस्त्रिभिर्देवैः पालितानां यज- मानानामुपद्रवायेति शेषः । अघशंसः सर्वदा पापस्य प्रशंसको रिपुः शत्रुः नहि ईशे समर्थो न भवति । 'लोपस्त आत्म- पदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति तलोपः । ' अधीगत्यर्थद- येशां कर्मणि' ( पा० २ । ३ । ५२ ) इति तेषामिति षष्ठी । मित्रादिभिः पालितानामस्माकं गृहेऽरण्ये वा नास्ति शत्रुबाध इत्यर्थः ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

ते हि पु॒त्रासो॒ अदि॑ते॒ः प्रजीवसे॒ मत्यय ।
ज्योति॒र्यच्छ॒न्त्यज॑स्रम् ॥ ३३॥

उ०

ते हि पुत्रासः । कस्मात् पुनरादित्यगुप्तानां गृहे बहिश्च शत्रुर्नेष्टे, यतस्ते पुत्रा अदितेः । एवं तावदेकम् । इद- मपरम् । प्रजीवसे मर्त्याय ज्योतिर्यच्छन्ति । प्रयच्छन्ति ददति । कस्मै । मर्त्याय मनुष्याय । किं प्रयच्छन्ति ज्योतिः । अजस्रम् अनुपक्षीणम् । किमर्थ ज्योतिः प्रयच्छन्ति । जीवसे चिरंजीवनाय ॥ ३३ ॥

म० सत्यधृतिदृष्ट आदित्यदेवत्यस्तृचो गायत्रीजपे विनि- म० कथं तदक्षितानां शत्रुभयाभावस्तदाह । हि यतस्ते युक्तः पथि जप्त उपद्रवनाशक । मित्रस्यार्यम्णो वरुणस्येति अदितेः अखण्डितशक्तेर्देवमातुः पुत्रासः पुत्राः पूर्वोक्ता त्रीणां त्रयाणां देवानां संबन्धि अवः पालनमस्तु । किंभूत । मित्रार्यमवरुणाः मर्त्याय मनुष्याय यजमानायाजस्रं निरन्तर- भवः । महि महत् तथा द्युक्षं द्युमन्ति सुवर्णादिद्रव्याणि क्षियन्ति मनुपक्षीणं ज्योतिः तेजः प्रयच्छन्ति । किमर्थं जीवसे जीवि - निवसन्ति यस्मिन् पालने तथाविधम् । दुराधर्षं तिर- तुम् । यथा चिरं जीवनं भवति तथा तदुपायज्ञानं प्रयच्छ- स्कर्तुमशक्यम् । त्रीणां त्रिशब्दस्यामि छन्दसि त्रयादेशो वेति न्तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ वाच्यम् ( पा० ७ । १ । ५३ ) ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

चतुस्त्रिंशी ।

क॒दाच॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑ सश्चसि दा॒शुषे॑ ।

न॒हि तेषा॑म॒मा च॒न नाध्व॑सु॒ वार॒णेषु॑ । ईशे॑ उप॒पेन्नु म॑घव॒न्भूय॒ इन्नु ते॒ दाने॑ दे॒वस्य॑ पृच्यते

त्रि॒पु॒र॒घश॑सः ॥ ३२ ॥

॥ ३४ ॥

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० कदाचन । ऐन्द्री बृहती । नकारो भिन्नक्रम आदौ वर्तते । हे इन्द्र, भूयोभूयो याच्यमानस्त्वं न कदा चिदपि स्तरीरसि । स्तृणातेहिंसार्थस्यैतद्रूपम् । न स्तृणासि न क्रुध्यसि । किंपुनः करोषि । सश्चसि दाशुषे । दाशुष इति द्वितीयार्थे चतुर्थी । सश्चतिः सेवनकर्मा । सेवसे । दाशुषे दाश्वांसम् हवींषि दत्तवन्तं यजमानम् । किंच उप पृच्यते एव क्षिप्रम् । 'पृची संपर्के' संपृच्यते हि दाश्वांसंप्रति । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' इत्युपशब्दः पादपूरणे । इच्छब्द एवार्थे । नुशब्दः क्षिप्रवचनः । हे मघवन् । कथंभूत- मुपपृच्यते । भूयो बहुतरमेव क्षिप्रम् । इत् नू उक्तार्थौ । ते तव स्वभूतं दानम् देवस्य दातुः । एतदुक्तं भवति - न कदाचित्त्वं यजमानं प्रति क्रुध्यसि । सेवसे च दाश्वां- सम् । उपपृच्यते बा त्वदीयं दानं भूयो भूयो दाश्वांसं प्रति ॥ ३४ ॥

म० ऐन्द्री पथ्या बृहती मधुच्छन्दोदृष्टा जपे विनियुक्ता । यस्यास्तृतीयः पादो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयोऽष्टाक्षराः सा पथ्या बृहती । हे इन्द्र परमैश्वर्ययुक्त, कदाचन कदापि त्वं स्तरी - नासि । 'स्तृञ् हिंसायाम्' स्तृणातीति स्तरीः हिंसको नासि । किं तर्हि दाशुषे सश्चसि । द्वितीयार्थे चतुर्थी । दाश्वांसं हवि- दत्तवन्तं यजमानं सेवसे । सश्चतिः सेवनकर्मा । किंच । हे मघवन् धनवन्, देवस्य प्रकाशमानस्य ते तव भूय इत् बहु- तरमेव दानं नु इत् क्षिप्रमेव दाश्वांसमुपपृच्यते । 'पृची संपर्के' यजमानेन सह संपर्क प्राप्नोति । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' ( पा० ८ । १ । ६ ) इत्येक उपशब्दः पादपूरणे । इच्छब्दा- वेवार्थे । नु क्षिप्रार्थः । न कदाचिद्यजमानं प्रति क्रुध्यसि सेवसे च । तं त्वदीयं भूयो धनं दाश्वांसमुपपृच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

४९

संचोदने' । प्रकर्षेण चोदयति प्रेरयति तस्य सवितुः संबन्धि वीर्यं तेजो वा ध्यायाम इति संबन्धः । वाक्यभेदेन वा योजना । तत्सवितुर्वरणीयं वीर्य तेजो वा देवस्य ध्यायामः । यश्च बुद्धीः प्रचोदयात् प्रेरयत्यस्माकं तं च ध्यायामः । स च सवितैव भवति । लिङ्गव्यत्ययेन वा योजना । तत्सवितुर्वरणीयं भर्गो देवस्य ध्यायामः भियो यद्भर्गः अस्माकं प्रेरयति ॥ ३५ ॥

म० विश्वामित्रदृष्टा सावित्री गायत्रीजपे विनियुक्ता । तदिति षष्ठ्यर्थे । तस्य देवस्य द्योतनात्मकस्य सवितुः प्रेरकस्या- न्तर्यामिणो विज्ञानानन्दस्वभावस्य हिरण्यगर्भोपाध्यवच्छिन्नस्य वा आदित्यान्तरपुरुषस्य वा ब्रह्मणो वरेण्यं वरणीयं सर्वैः प्रार्थ- नीयं भर्गः सर्वपापानां सर्वसंसारस्य च भर्जनसमर्थं तेजः सत्यज्ञानानन्दादिवेदान्तप्रतिपाद्यं वयं धीमहि ध्यायामः । छान्दसं संप्रसारणम् । यद्वा मण्डलं पुरुषो रश्मय इति त्रयं भर्गः शब्दवाच्यम् । भर्गो वीर्यं वा । 'वरुणाद्ध वा अभिषिषि- चानाद्भर्गोऽपचक्राम बीर्य वै भर्गः ' ( ५।४।५।१ ) इर्ति श्रुतेः । तस्य कस्य । यः सविता नोऽस्माकं धियः बुद्धीः कर्माणि वा प्रचोदयात्प्रकर्षेण चोदयति प्रेरयति सत्कर्मानुष्ठा- नाय । यद्वा वाक्यभेदेन योजना । सवितुर्देवस्य तत् वरेण्ये भर्गो ध्यायामः । यश्च नो बुद्धीः प्रेरयति तं च ध्यायामः । सं च सवितैव । लिङ्गव्यत्ययेन योजना । सवितुर्देवंस्य तत् भर्गों धीमहि । यो यत् भर्गो नो बुद्धीः प्रेरयति ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

परि॑ ते दूडभो रथो॒ऽस्मै॑र् अनौतु येन॒ रक्ष॑सि दा॒शुषः ॥ ३६ ॥

1

वि॒श्वत॑ः ।

उ० परि ते । आग्नेयी गायत्री । हे अग्ने, पर्यश्रोतु परि- तत्स॑वि॒तुर्वरेण्यं भर्गो दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ यो व्याप्नोतु । ते तव स्वभूतो रभः । अस्मान् विश्वतः सर्वतः ।

न॑ः प्रचोदयात् ॥ ३५ ॥

कथंभूतो रथः । दूडभः दुर्दभः । दुरुपसर्गः प्रतिषेधार्थीयः । नोतिर्वधकर्मा । अवध्यः । येन रथेन रक्षसि दाशुषः

उ० तत्सवितुः सावित्री गायत्री । तदिति षष्ठ्या विप- रिणम्यते । तस्य सवितुः सर्वस्य प्रसवदातुः । आदित्यान्तर - यजमानानाम् । 'यजमाना वै दाश्वांसः' इति श्रुतिः । : स रथोऽस्मान् पर्यश्नोतु इति संबन्धः ॥ ३६॥

पुरुषस्य देवस्य हिरण्यगर्भोपाध्यवच्छिन्नस्य वा विज्ञानान- न्दस्वभावस्य वा ब्रह्मणः । वरेण्यं वरणीयम् । भर्गः । भर्गशब्दो वीर्यवचनः । ' वरुणाद्ध वा अभिषिषिचानाद्भर्गो- sपचक्राम वीर्य वै भर्गः' इति श्रुतिः । तेन हि पापं भृजति दहति । 'भृजी भर्जने' । अथवा भर्गस्तेजोवचनः । यद्वा मण्डलं पुरुषो रश्मय इत्येतत्रितयमभिप्रेयते । देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य । धीमहि । 'ध्यै चिन्तायाम्' । अस्य छान्दसं संप्रसारणम् । ध्यायामः चिन्तयामः । निदिध्यासं तद्विषयं कुर्म इति यावत् । धियो यो नः । धीशब्दो बुद्विवचनः कर्मवचनो वा वाग्वचनश्च । बुद्धीः कर्माणि वाचो वा । यः सविता नोऽस्माकम् । प्रचोदयात् । 'चुद

-

७ य० उ०

।

बृहदुपस्थानं समाप्तम् ।

म० आग्नेयी गायत्री वामदेवदृष्टा जपे विनियुक्ता । हे अमे, ते तव रथोऽस्मान् यजमानान् विश्वतः सर्वासु दिक्षु पर्यनोतु परितो व्याप्नोतु अस्मद्रक्षणाय सर्वतस्तिष्ठतु । किंभूतो रथः । दूडभः । दनोतिर्वधकर्मा । दुःखेन दम्यते दुर्दभः । केनापि सहसा हिंसितुमशक्यः । ' उकारं दुर्दे० ' ( प्रा० का ० ३ । ३ । ४ ) इति प्रातिशाख्यसूत्रेण दुरो रेफस्य उकारः अग्निपदस्य डः । येन रथेन त्वं दाशुषो यजमानान् रक्षसि - पालयसि । 'यजमाना वै दाश्वांसः' ( २ । ३ । ४ । ३८ ) इति श्रुतेः ॥ ३६ ॥ बृहदुपस्थानं समाप्तम् ।

५०

सप्तत्रिंशी ।

भूर्भुवः स्वः सुप्र॒जाः प्र॒जाभि॑ः स्वा

वीरैः सु॒पोष॒ः पोषैः । नये॑ प्र॒जां मे॑ पाहि

:

1

प॒शून्मे॑ पा॒ह्यर्थय॑ पि॒तुं मे॑ पाहि ॥ ३७ ॥

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

सु॒वीरो

शस्य॑

उ० क्षुल्लकोपस्थानमुच्यते । आसुरेरार्षम् । यजूंषि । भूर्भुवःस्वः । हे भगवन्नने, यस्त्वं महाव्याहृत्यात्मकस्तं त्वां याचे । शोभनप्रजाः प्रजाभिः स्यां भवेयम् । शोभन- वीरश्च वीरैः शोभनपोषश्च पोषैः । पोषो भूगोहिरण्यधान्या- दिभिः । प्रवसन् यजमानः गार्हपत्यमुपतिष्ठते । नर्य प्रजां मे पाहि । नरेभ्यो हितो नर्यः । है नर्य, प्रजां में पाहि गोपाय । आहवनीयमुपतिष्ठते । शंस्य 'शंसु स्तुतौ' । हे स्तुत्य, पशून्मे पाहि गोपाय । दक्षिणाग्निमुपतिष्ठते । अथर्य । अतनवान् अथर्यः । 'अत सातत्यगमने । सततं हि दक्षिणाग्निर्गार्हपत्यस्य स्थानं गच्छति । हे अतनवन्, अन्नं मे गोपाय ॥ ३७ ॥

।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

सर्वतो धनम् । अस्मभ्यम् । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अस्माकम् । वसुवित्तमम् । अतिशयेन धनस्य वेदितारम् । सः त्वं हे भगवन् अग्ने, सम्राट् । 'राजु दीप्तौ' सम्यग्दीप्तिमत् । अभिद्युम्नम् । युनं द्योततेर्यशो वा अन्नं वा । अभिसहः । । । सह इति बलनाम । आयच्छस्व । यमेरेतद्रूपम् । एतदुक्तं भवति । अस्मानभि अन्नं यशो वा बलं वा गृह्णीष्व । अग- मयेत्यर्थः । यद्वा अस्मान् द्युम्नमभि बलं वाभियच्छस्व स्थापयस्व समर्पय । आयच्छतिः स्थापनार्थः ॥ ३८ ॥

म० 'समित्पाणिरुपेत्य कंचिदुपतिष्ठत आहवनीयगाई- पत्यदक्षिणाग्नीनागन्मेति प्रतिमन्त्रम्' (का० ४ । १२ । १८ ) इति । समिधं हस्ते आदाय कंचिदपि जनमगत्वेव प्रथममे- वाग्म्यगारं प्राप्यागन्मेत्यादिमन्त्रत्रयेणाहवनीयादीनुपतिष्ठत इति सूत्रार्थः । अनुष्टुवाहवनीयदेवया । हे अग्ने, सम्राट् सम्यक् राजते दीप्यते सम्राट् तथाविधाग्ने आहवनीय, वयं त्वामा- गन्म त्वामुद्दिश्य ग्रामान्तरात्प्रत्यागताः । किंभूतं त्वाम् । विश्ववेदसं विश्वं वेत्ति वेदयतीति वा विश्ववेदास्तम् । विश्वं वेदो धनं यस्येति वा । सर्वज्ञं सर्वधनं वा । पुनः किंभूतम् । म० अथ क्षुह्रकोपस्थानमामुरिदृष्टम् । 'भूर्भुवःखरिति अस्मभ्यं वसुवित्तममस्मदर्थमतिशयेन वसुनो धनस्य वेदितारं वोभौ' (का० ४ । १२ । १२ ) इति । वाशब्दो विकल्पार्थः । लव्धारम् । किंच । हे अग्ने, द्युम्नं सहश्च अस्मभ्यमभि आय- पूर्वोक्तेनोपप्रयन्त इत्यादिना वक्ष्यमाणेन भूर्भुवः स्वरित्यादिना । च्छख । 'दाण् दाने' । 'पाघ्रा - ' ( पा० ७ । ३ । १८ ) इत्या- वोभावग्नी उपतिष्ठेत । उभयोपस्थानं कुर्यादिति सूत्रार्थः । हे अमे, । दिना यच्छादेशः । यशो बलं चास्मभ्यं देहि । 'द्युम्नं द्योत - भूर्भुवः स्वः त्वं व्याहृत्यादित्रयात्मकः तदर्थभूतलोकत्रयात्मको तेर्यशो वान्नं वा' ( निरु० ५। ५ ) । सह इति बलनाम ( निघं ० बा । अतस्त्वत्प्रसादादहं प्रजाभिः बन्धुभृत्यादिरूपाभिः कृत्वा २ । ९ ) यच्छखेति यमे रूपं वा । आयच्छख आगमय । सुप्रजाः स्यामनुकूलत्वेन शोभनाः प्रजा यस्य तादृशो भवेयम् । यच्छतिः स्थापनार्थो वा । अस्मासु यशो बलं च स्थापय ॥ ३८ ॥ तथा वीरैः पुत्रैः सुवीरः स्यां शास्त्रीयमार्गवर्तिशोभनपुत्र- एकोनचत्वारिंशी । युक्तो भवेयम् । तथा पोषैः हिरण्यादिपोषणैः सुपोषः स्यां बहु- मूल्यार्हहिरण्यादियुक्तो भवेयम् ॥ अ॒यम॒ग्निगृ॒हप॑ति॒र्गोहि॑पत्यः प्र॒जा

प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चादित्यदृष्टम् ॥

'प्रवत्स्यन् सर्वान्नर्येषि प्रतिमन्त्रम् ' ( का० ४ । ११ । १३ ) इति । यद्वा यजमानो ग्रामान्तरं गन्तुमिच्छति तदानीं सर्वानग्नीन्नर्येत्यादिमन्त्रैरुपतिष्ठेत । अथ मन्त्रार्थः । नर्य नरेभ्यो हित गार्हपत्य मे प्रजां पाहि । आहवनीयमुपतिष्ठते । हे शंस्य अनुष्ठातृभिः शंसितुं योग्याहवनीय, मे मम प्रजां पाहि रक्ष । दक्षिणाग्निमुपतिष्ठते । हे अथर्य दक्षिणा, मे पितुमनं पाहि । अतनवानथर्यः । ' अत सातत्यगमने ' । सततं गार्हपत्यात्स्वस्थानं दक्षिणाग्निर्गच्छति तेनाथर्यः । निपा- तोऽयम् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

आग॑न्म वि॒श्ववे॑द॒ सम॒स्मभ्यं वसु॒वित्त॑मम् । सम्राभि द्यु॒नम॒भि सह॒ आय॑च्छख ॥ ३८ ॥ ० प्रत्यागत आहवनीयमुपतिष्ठते । आगन्म । अनु-

।

वसु॒वित्त॑मः ।
अग्ने॑ गृ॒हपते॒ ऽभि द्यु॒नम॒भि सह॒ आय॑च्छस्व ॥ ३९ ॥

उ० गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अयमभिः न्यङ्कुसारिणी बृ-
हती । योऽयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्याख्यः प्रजायाश्च अतिशयेन
धनस्य वेदिता तमेतं याचे हे अग्ने, गृहपतिः अभिद्युम्नेति
व्याख्यातम् ॥ ३९॥

म० गार्हपत्यमुपतिष्ठते । न्यङ्कुसारिणी बृहती । यस्या द्वितीयः पादो द्वादशाक्षरोऽन्ये त्रयोऽष्टाक्षराः सा न्यङ्कुसा- रिणी । अत्र तृतीयो नवार्णस्तेनैकाधिका । अयं पुरोऽवस्थितो गार्हपत्य एतन्नामकोऽग्निर्गृहस्य पतिः पालकः । प्रजायाः पुत्र- पौत्रादिकायाः अनुग्रहार्थं वसुवित्तमः अतिशयेन धनस्य लब्धा । हे अग्ने, सत्वं द्युम्नं सहश्राभ्यायच्छख देहि ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

अ॒यम॒ग्निः पु॒रीयो रमान्पु॑ष्टि॒वर्ध॑नः । अग्ने॑

ष्टुप् । हे आहवनीय, यं त्वामागता वयम् । 'विश्ववेदसं पुरीव्याभि द्युम्नम॒भि सह आर्यच्छख ॥ ४० ॥

उवटभाष्य - महीधर भाष्यसंवलिता ।

13002.

५१

उ० दक्षिणाम्युपस्थानम् । अयमग्निः । अनुष्टुप् । योय- 'इक् स्मरणे' इत्येतस्यैतद्रूपं नतु 'इड् अध्ययने' इत्येतस्य । "येषां गृहाणां स्मरति प्रवसन् गृहपतिः । येषु च सौमनसो बहुः । येषु गृहेषु बहुप्रकारं सौमनस्यं विद्यते तान् गृहानु- पह्वयामहे आह्वयामः । ते चाहूताः सन्तो नो जानन्तु । अस्मद्विषयां प्रत्यभिज्ञां कुर्वन्तु । जानतोऽस्मान् प्रत्यभिज्ञाव- तोऽस्मान् ॥ ४२ ॥

मनिः । पुरीष्यः पशव्यः । ' पशवो वै पुरीषम्' इति श्रुतिः । रयिमान्धनवान् पुष्ठेर्वर्धयिता । तमेतं प्रत्यक्षीकृत्य याचे । हे अग्ने पुरीष्य, धुम्नं बलं च प्रत्यस्मान्निधेहि ॥ ४० ॥ म० दक्षिणाग्निमुपतिष्ठते । अनुष्टुप् । योऽयमग्निः पुरीष्यः पशव्यः । 'पशवो वै पुरीषं' इति श्रुतेः । रयिमान्धनवान् पुष्टिवर्धनः पोषस्य वर्धयिता । तं याचे । हे अने, पुरीष्य पशुहित, द्युनं सहस्वाभ्यायच्छख देहि ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

गृह मा वि॑भीत॒ मा वैपध्व॒मूर्ज॒ विध॑त॒ एम॑सि ऊर्ज॒ विध॑द्वः सु॒मना॑ः सु॒मे॒धा गृ॒हानैमि॒ मन॑सा॒ मोद॑मानः ॥ ४१ ॥

।

उ० गृहानुपैति । गृहा मा बिभीत । त्रिष्टुब्विरा- ड़पा । हे गृहाः, माबिभीत भयं मुञ्चत मा वेपध्वम् । 'टुवेट कम्पने' । वेपतिः कम्पनार्थः । कम्पनं मुञ्चत । यतो वयम् युष्मान् ऊर्ज अन्नं बिभ्रतः धारयमाणान् अनु-

।

'सुमनाः शोभ-

म० अनुष्टुप् । प्रवसन् देशान्तरं गच्छन् यजमानो येषा- मध्येति । 'इक् स्मरणे' । यान् गृहान् स्मरति । ' अधीगर्थद- येशां कर्मणि' ( पा० २ । ३ । ५२ ) इति षष्ठी । गृहविषयं क्षेमं सदा चिन्तयतीत्यर्थः । तथा येषु गृहेषु यजमानस्य बहुः सौमनसो सुमनसो भावः प्रीत्यतिशयः । वयं तान् गृहानुप- हृयामहे॒ आह्वयामः । गृहाभिमानी देवोऽस्मत्समीपमागच्चंद्र- त्वित्यर्थः । ते गृहदेवा आहूताः सन्तः जानतः उपकारा- भिज्ञान् नोऽस्मान् जानन्तु । एते कृतघ्ना न भवन्तीत्यव - गच्छन्तु ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

उप॑हूता इ॒ह गाव॒ उप॑हूता अजा॒वय॑ः । अथो॒ पक्षीणान् अन्नेनैव आइमसि आगताः स्मः । किंच अन्न॑स्य कीलाल॒ उप॑हूतो गृहेषु ऊर्जे अन्नं बिभ्रन् धारयन् वः युष्मान् प्रति अन्न॑स्य लाल॒ उप॑हूतो गृ॒हेषु॑ नः । क्षेमा॑य॒ वः॒ नमनाः सुमेधाः शोभनप्रज्ञः सन् गृहानैमि गृहान्प्रत्याग- शान्त्यै॒ प्रभ॑ये शिव श॒ग्मधूं शंयोः शंयोः ॥ ४३ ॥ च्छामि । मनसा मोदमानः हृष्यन् । आ इमः बहुवचनम् । एमि एकवचनम् । आत्मनि विकल्पेन बहुवचनं स्मर्यत इत्यदोषः ॥ ४१ ॥

म० 'गृहा मा बिभीति गृहानुपैति ' ( का० ४ । १२ ।

उ० उपहूता इह । व्यवसाना महापङ्क्तिः । अभ्यनुज्ञाता इह । गृहेषु न इत्येतत्पदद्वयं विप्रकृष्टमिह संबध्यते । इहास्माकं गृहेषु गावः अजा अत्रयः उपहूताः । अथो अपिच अन्नस्य कीलालः । कीलालशब्दो रसवचनः । पटुरसमिद - २२ ) इति । ग्रामान्तरादागतो गृहा मेत्यादिमन्त्रत्रयेण गृहं मन्नमभ्यनुज्ञायते । क्षेमाय वः इति प्रविशति । गृहाः प्राप्नुयात् । तिस्रोऽपि वास्तुदेवत्याः शंयुदृष्टाः । त्रिष्टुब्विराड्- । उच्यन्ते । क्षेमाय अविनाशाय वः युष्मान् शान्यै च प्रपद्ये रूपा । यस्या एकादशार्णास्त्रयः पादा एकोऽष्टार्णः सा विरा - । प्रविशामि । शिवं शग्मं द्वे अप्येते सुखस्य नाम्नी । ङ्ख्पा । अत्र प्रथमो दशार्णस्तेनैकोना । हे गृहाः, यूयं मा अनेकप्रकारं सुखं भवत्विति शेषः । कस्य शंयोः । शमिति बिभीत । पालको यजमानो गत इति भयं मा कुरुत । मा सुखनाम । 'इदंयुरिदं कामयमानः' । सुखकामस्य । नर्य च वेपध्वम् । कोऽपि शत्रुरागत्य विनाशयिष्यतीति बुद्ध्या प्रजामित्यादि आदित्यार्षम् ॥ ४३ ॥ कम्पं मा कार्ष्ट । यतो वयमूर्जं बिभ्रतो धारयमाणान क्षीणा- न्नानेव युष्मान् एमसि । आ इमः आगताः स्मः । यथा यूय- म० त्र्यवसाना महापङ्क्तिः । यस्या अष्टार्णाः षट् पादाः मूर्जं बिभ्रतः तथाहमपि ऊर्जं बिभ्रत् धारयन् सुमनाः शोभ- । सा महापङ्क्तिः । पञ्चमो नवमार्णस्तेनैकाधिका । इह गृहेषु नमनस्कः सुमेधाः शोभनधारणप्रज्ञोपेतः । मनसा दुःखरहितेन । गाव उपहूताः धेनवो बलीवर्दाश्च सुखेन तिष्ठन्त्वित्येवमनुज्ञाताः । मोदमानः हृष्यन् वो युष्मान् गृहानैमि आगच्छामि । एमः यथा इह गृहेषु अजावयः उपहूताः अजात्वावित्वजातिद्वय- ऐमीत्यात्मनि विकल्पेन बहुवचनम् 'अस्मदो द्वयोश्व' ( पा० १ । २ । ५९ ) इत्युक्तेः ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

युक्ताः पशव उपहूताः सुखेन वर्तन्तामित्यस्माभिरनुज्ञाताः । अयो अपिच अन्नस्य कीलाल: अन्नसंबन्धी रसविशेषो नोऽस्म- दीयेषु गृहेषु उपहूतः समृद्धो भवत्वित्येवमस्माभिरनुज्ञातः । 'क्षेमाय व इति प्रविशति' ( का० ४ । १२ । २३ ) इति । हे । क्षेमाय विद्य गृहाः, वो युष्मान् प्रपद्ये प्रार्थ मानस्य वसुनो रक्षणं क्षेमस्तदर्थम् । शान्त्यै मम सर्वानिष्टश- मनाय । शंयोः शमिति सुखनाम ( निघं ० ३ । ६ । १९ ) उ० येषामध्येतीति । अनुष्टुप् । येषां गृहाणामध्येति । तत्कामयते इति शंयुः । ' इदंयुरिदंकामयमानः' ( निरु० ६ ।

येषा॑म॒ध्येति॑ प्र॒वस॒न्येषु॑ सौमन॒सो बहुः । गृहा-
हृयामहे ते नौ जानन्तु जानतः ॥ ४२ ॥

8163

५२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

३१ ) इति यास्कोक्तत्वात्तादृशस्य मम । शिवं शग्ममिति द्वे
सुखनामनी ( निघं ० ३ । ६ । १८ - २२ ) तत्राद्यमैहिकं द्विती-
यमामुष्मिकम् । उभयविधं सुखं भूतादिति शेषः । शंयोरित्य-
भ्यासोऽत्यादरार्थः ॥ ४३ ॥

इत्युपस्थानमन्त्राः समाप्ताः ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

प्रासिनो॑ हवामहे म॒रुत॑श्च रि॒शाद॑सः करम्भेण॑ स॒जोष॑सः ॥ ४४ ॥

गणाः

० प्रघासिनो हवामहे । चातुर्मास्यमन्त्राः । प्रजापते- शर्षम् । गायत्रीमारुती । शुक्रज्योतिश्चेति सप्त सप्त मारुता तन्त्र स्वतवांश्च प्रघासी चेति पठ्यते । तदेत दुच्यते । प्रधास्युपलक्षिता मरुतः प्रघासिनः हवामहे भ्राह्वयामः । ये च शुक्रज्योतिःप्रभृतयो मरुतस्तांश्च हवा - महे । रिशादसः । रिशतिहिंसार्थः । 'दसु उपक्षये' । ब्राह्मणान् रेशयन्त उपक्षयन्तीति रिशद्दासिनः सन्तो रिशा- दस इत्युच्यन्ते । कथंभूतान्हवामहे । करंभेण सजोषसः करम्भपात्रैः समानप्रीतयः ॥ ४४ ॥

म० अथ चातुर्मास्यमन्त्राः प्रजापतिदृष्टाः । चातुर्मा- स्याख्यो यागः । स पर्वचतुष्टयात्मकः । वैश्वदेववरुणप्रघास - साकमेधशुनासीरीयाख्यानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र वरुणप्रघा साख्ये द्वितीये पर्वणि दक्षिणोत्तरयोर्द्वयोर्वेद्यो हविः प्वामादितेषु प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयंस्तदीयं जारं पृच्छेत् केन चरसीति । सापि तं ब्रूयात् । 'आख्याते प्रघासिन इत्येनां वाचयति नयन्' (का० ५ । ५ । १० ) इति । पत्या जारे कथिते सति एनां पत्नीं नयन् प्रतिप्रस्थाता प्रघासिन इति मन्त्रं वाचयति । मारुती गायत्री । वयं मरुतो हवामहे । चकारेण तदीयप- रिचारकाः समुच्चीयन्ते । किंभूतान्मरुतः । प्रघासिनः 'घस्ल अदने' प्रकर्षेण घस्यते भक्ष्यते इति प्रघासो हविर्विशेषः । स एषामस्तीति तान् प्रघासिनः एतन्नामकान् । शुक्रज्योति रित्या- दयः सप्तसप्तका मारुता गणाः । तत्र स्वतवांश्च प्रघासी चेति

पठ्यते ( अध्या॰ १७ । ८५ ) । प्रधास्युपलक्षितान् मरुतः आह्वयामः । पुनः किंभूतान् । रिशादसः रिशतिर्हिसार्थः । रिशां वैरिकृतां हिंसां दस्यन्ति उपक्षयन्तीति रिशादसः । 'दसु उपक्षये' क्विप् । यद्वा रिशन्ति हिंसन्तीति रिशाः । 'इगुपध - ' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कः । रिशान् हिंस- कान् दस्यन्तीति रिशादमः । यद्वा रिशन्तीति रिगन्तः । शनरि दीर्घश्छान्दसः । रिशतोऽऽस्यन्ति क्षिपन्ति ते रिशादमः । अस्यतेर्विच् । तथा करम्भेण सजोषसः यवमयो हविर्विशेषः करम्भः तेन सजोषसः समानप्रीतयस्तान् तथाविधान्म- रुतो हवामहे ॥ ४४ ॥

।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

पञ्चचत्वारिंशी ।

यद्वामे॒ यदर॑ण्य॒ यत्स॒भाय॒ यदि॑न्द्रि॒ये । यदे-
न॑श्चकृ॒मा व॒यमि॒दं तव॑यजामहे॒ स्वाहा॑ ॥ ४५ ॥

उ० पत्नीवाचनो मन्त्रः । पत्नी दक्षिणानौ करंभपात्राणि जुहोति । अनुष्टुभा मारुत्या । यच्च ग्रामे वसन्तो यच्चा- रण्ये यच्च सभायामवस्थिताः यच्च इन्द्रिये प्रजननेनाव- स्थिताः सन्तो यदेनश्चकृमा वयम् । एनः शब्दः पापवचनः । यच्छब्दश्वाधस्तनैः चतुर्भिर्यच्छन्देरेकीभूय वीप्सार्थो भवति । अथ कोsर्थः । यत्र यत्र ग्रामादिष्ववस्थिताः सन्तः पापं चकृम कृतवन्तो वयम् । इदं तदवयजामहे । भवपूर्वो जर्नाशने वर्तते । एतत्पापं नाशयामः । स्वाहा सुहुतं चैतत् हविर्भवतु ॥ ४५ ॥

म० मारुत्यनुष्टुप् । 'करम्भपात्राणि जुहोति शूर्पेण मूर्धनि कृत्वा दक्षिणेऽमौ प्रत्यङ्मुखौ जायापती वा दक्षिणेनाहृत्य तीर्थन पूर्वेण वेदिमपरेण वा यद्धाम इति' ( का० ५ । ५ । ११ ) इति । यवपिष्टेन निर्मितानि सन्तानपरिमितान्यैकाधि- कानि वर्तुलादिरूपाणि करम्भपात्राणि । तानि शूर्पेण पत्नी दक्षि- णाग्नौ जुहुयादित्येकः पक्षः । दम्पती द्वौ वा जुहुयातामित्य- परः पक्षः । तौ च दक्षिणेन मार्गेण तानि पात्राण्याहृत्य वेदः पूर्वदिशि पश्चिमदिशि वा स्थित्वा जुहुयाताम् । अथ मन्त्रार्थः । ग्रामे वसन्तो वयं यदेनः पापं ग्रामोपद्रवरूपं चक्रम कृतवन्तः । तथारण्ये वसन्तो यदेनो मृगोपद्रवरूपं चक्रम । तथा सभायां स्थिता यदेनो महाजनतिरस्कारादिकं चक्रम । तथेन्द्रिये जिह्वोपस्थरूपे प्रीतिमन्तो वयं यदेनः कलञ्जभक्षण- परस्त्रीगमनादिकं चक्रम । तथान्यत्रापि भृत्यस्वाम्यादौ यदेनः ताडनावज्ञादिकं चक्रम तदिदं सर्वं पापमवयजामहे विनाश- यामः । अवपूर्वी यजिर्नाशनार्थः । स्वाहा एतद्धविर्देवतायै पापविनाशिन्यै दत्तम् ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

मो पूण॑ इ॒न्द्रात्र॑ पृ॒त्सु दे॒वैर॑स्ति॒ हि ष्मा॑ ते शुष्मन्नव॒याः । म॒हश्चि॒वस्य॑ म॒दुषो॑ य॒व्या ह॒विष्म॑- तो म॒रुतो॒ वन्द॑ते॒ गीः ॥ ४६ ॥

उ०

मो पू णः ऐन्द्रीमारुती विराजं यजमानो जपति । 'यत्र वै प्रजापतिः प्रजानां मरुतः पाप्मानं विमेथिरे' इत्यादिना इतिहासेन निदानवचनं श्रुतिः करोति । मो पूणः । मो इत्ययं निपातः प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादाख्यातस्य भवति । यस्याधं प्रतिषेधयति । नचाख्यातं विद्यते । अतः श्रुत्युक्तमध्याहियते । हे इन्द्र, मा विमन्धीः माहिभूंसीः । सूइत्यनर्थकः । नोऽस्माकं प्रजाः । अत्र पृत्सु एषु संग्रामेषु

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वर्तमानः । देवैः मरुद्भिः सहितः । क उपकार इति चेत्, उपकृत्य हि प्रत्युपकारः प्रार्थ्यते । अस्ति हि यस्मादस्ति । स्म इत्यनर्थकः । ते तव विषये शुष्मिन् । शुष्म इति बलनाम । हे बलवन्, अवयाः । अवपूर्वस्य यजतेरेतद्रूपम् । अवयुतो यागः पृथग्भागः तद्योगी । किंच महश्चिद्यस्य । महतः चित् यस्य तव मीदुषः । ' मिह सेचने' । सेतुः वरुणस्य वर्षयितुर्वा । यव्या हविष्मतो मरुतः । यवमयैः करम्भपात्रैः हविष्मतो मरुतः तव स्वभूताः संजाताः त्वदनुग्रहात् । महतो यस्य मीढुषः । वदन्ते गीः । 'वदि अभिवादन - स्तुत्योः' । स्तौति गीः वाक् स्तोतॄणाम् ॥ ४६ ॥

1

५३

या भावयति वाक् तामहं ब्रवीमि । देवेभ्योर्थाय कर्म कृत्वा अस्तं गृहान् प्रेत गच्छत मया सहिताः । हे सचाभुवः । सचा सहेत्यर्थः । सहभवनशीला ऋत्विजः ॥ ४७ ॥

म० आग्नेय्यनुष्टुप् । 'अक्रन्कर्मेत्येनां वाचयति' (का० ५ । ५ । १३ ) इति । कर्मकृतः वरुणप्रघासाख्यकर्मकारिण ऋत्विजः वाचा स्तुतिरूपया सह कर्म वरुणप्रघासानुष्टानरूपमक्रन् कृतवन्तः । कथंभूतया वाचा । मयोभुवा । मय इति सुखनाम ( निघ० ३ । ६ । ७ ) मयो भवति यया सा मयोभूः तया मन्त्ररूपस्तुत्येत्यर्थः । हे सचाभुवः, सचेति सहार्थेऽव्ययम् । सहभवनशीलाः परस्परं यजमानेन पढया वास्मिन्कर्मणि सहा-

म० एन्द्रमरुद्देवत्या विराट् । यस्या दशाक्षराश्चत्वारः पादाः । वस्थिता हे ऋत्विजः, देवेभ्यो देवार्थं कर्म कृता वरुणप्रघा - सा विराट् । चतुर्थ एकाधिकोऽत्र । 'मो षू ण इति यजमानो सनामकं कर्मानुष्ठानायास्तं प्रेत गृहान् गच्छत । अस्तमिति जपति' (का० ५।५।१२ ) इति । पृत्स्विति संग्रामनाम ( निघं० । गृहनाम ( निघ० ३ । ४ । ५) ॥ ४७ ॥

२ । ११ । २१ ) हे इन्द्र, अत्र पृत्सु एषु संग्रामेषु वर्तमानः

देवैस्त्वया सह सख्यं प्राप्तैर्मरुन्नामकैर्देवैः सहितस्त्वं नोऽस्मान्मे विनाशयेति शेषः । मोशब्दो निषेधार्थः । सुशब्दो विनाश-

अष्टचत्वारिंशी ।

अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि निचुम्पुणः ।

राव्णौ देव रिषस्पाहि ॥ ४८ ॥

भावस्य सौष्ठवं ब्रूते । तथा सति विनाशलेशो मा भूदित्यर्थः । अत्र॑ दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽयासिष॒मव॒ मर्त्यैर्मत्यैकृतं पुरु- संपद्यते । क उपकार इति चेत् । शुष्मेति बलनाम ( निघ० ।९।११) । हे शुष्मिन् बलवन्निन्द्र, ते तव अवयाः अवयुतो यागः पृथग्भागोऽस्ति हि स्म विद्यत एव खलु । अवपूर्वस्य यजतेरेतद्रूपम् । 'मिह सेचने' धातुः । मीढुषो वृष्टिप्रदत्वेन सेक्तुः । हविष्मतो हविर्योग्यस्य तव यव्या यव- मयैः करम्भपात्रैर्निष्पन्ना होमक्रिया महश्चित् पूजा खलु । तस्य यथोक्तपूजोपेतस्य तवास्मासु कृपालुवं युक्तमिति भावः । किंच गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाक् मरुतो भवतः सखीन् वन्दते नमस्करोति । नमो मरुन्य इत्येवमाकारायाः स्तुतेर्न मस्काररूपत्वात् । मरुद्विषयनमस्कारेणापि तुष्टस्य तव कृपैव युक्तेत्यर्थः। मो सु नः अत्र 'सुत्र:' ( पा० ८ । ३ । १०७) इति षत्वम् । 'अन्येषामपि दृश्यन्ते ' ( पा० ६ । ३ । १३७) इति दीर्घः । 'नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः ( पा० ८ । ४ । २७ ) । इति न इत्यस्य णः । स्म इत्यस्यापि 'पूर्वपदात्' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति षत्वम् । 'अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्थ ' ( पा० ८ । २ । ६७) इति विजन्तो निपातः । मीढुषः । 'दाश्वान्सा हामीद्वांश्च' (पा० ६ । १ । १२ ) इति वसन्तो निपातः ॥४६॥

सप्तचत्वारिंशी ।

उ० अवभृथ निचुम्पुणः । अवभृथो यज्ञः हे अवभृथ यज्ञ, अवाचीनं पात्राण्यस्मिन् म्रियन्त इत्यवभृथः । निचुम्पुण नीचैः क्वणन । 'उपांश्ववभृतेष्ट्या चरन्ति' इति श्रुतिः । यस्त्वं नीचैश्चरणोसि नीचैः क्वणनः तं त्वां प्राप्यैव अव देवैर्देवकृतमेनो यासिषम् । अवनीतवानहम् । किमवनीत- वान् । एनः पापम् । कैः, सखिभूतैर्देवैः । किंविषयम्, देव- कृतम् । देवविषये यत्कृतम् । अवमर्त्यैर्मर्त्यकृतम् । अवनीतवांश्च मत्यैर्मनुष्यैः ऋत्विग्भिः सखिभूतैः । मर्त्यकृतम् मनुष्य- विषये यत्कृतं पापम् । अतस्त्वं हे अवभृथ हे देव, रिषः पाहि । रिषतिहिंसार्थः क्विबन्तः । तस्य पञ्चमी । रिषः बन्ध- नात्पाहि गोपाय । कथंभूताद्बन्धनात् । पुरुराव्णः । 'रा दाने' । बहुकर्मोपभोगसन्तापान्दातुः संसारलक्षणाद्बन्धात् । यद्वा 'रु शब्दे' । रुवन्ति शब्दं कुर्वन्ति प्राणिनोऽस्मिन् संसार्यमाणाः स पुरुरावास्तस्मात्पुरुराव्णः ॥ ४८ ॥

1

म० यज्ञदैवतं यजुः । ' मज्जयत्यवभृथेति' (का० ५ । ५ । ३० ) अत्र विनियोगश्चिन्त्य इति । वरुणप्रघासस्य कर्म- अक्र॒न्कर्म कर्मकृतेः स॒ह वा॒चा म॑यो॒भुवा॑ । णोऽन्ते तदङ्गभूतं यदवभृथाख्यं कर्म जलसमीपे क्रियतेऽत्रा-

दे॒वेभ्यः कर्मै

कृत्वास्त प्रेत सचाभुवः ॥ ४७ ॥

उ० पत्नीं वाचयति । अक्रन्कर्म । अनुष्टुप् । पत्नी ऋत्विजो ब्रवीति । य एते अक्रन् अकार्षुः कृतवन्तः कर्म वरुणप्रघासम् कर्मकृतः ऋत्विजः । सह वाचा मन्त्रेण

मयोभुवा । वाग्विशेषणमेतत् । मय इति सुखनाम । सुखेन

नेन मन्त्रेण दम्पतीभ्यां जले स्नानं कर्तव्यम् । हे अवभृथ, अवाचीनानि पात्राणि जलमध्ये त्रियन्ते यस्मिन्यज्ञविशेषे सोऽयमवभृथः । तत्संबोधनं हे अवभृथ यज्ञ, हे निचुम्पुण, 'चुप मन्दायां गतौ' । नितरां चोपति मन्दं गच्छति निचुम्पुणः । उण्प्रत्ययो मुमागमश्च । यद्वा नीचै- रस्मिन्कणन्ति नीचशब्देन । कर्म कुर्वन्त्यवभृथो निचुम्पुणः ।

५४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

'वीणस्थूणत्रणभ्रूण' इत्यादिना नीचैः शब्दोपपदात्क्वणतेः णक्- प्रत्ययान्तो निपातः धातोः पुंभाव उपपदस्य निचुम्भावश्च निपातितः । तथाविधावभृथ, यद्यपि त्वं निचेरुरसि नितरां

चरतीति निचेरुः नितरां गमनशीलोऽसि तथाप्यत्र निचु- म्पुणो भव मन्दगमनो भव । किं प्रयोजनमिति चेत् उच्यते । देवैर्द्योतनात्मकैरस्मदीयैरिन्द्रियैर्देवकृतं हविः स्वामिषु देवेषु : कृतमेनः पापं यदस्ति तदावयासिषमस्मिन् जलेऽहमवनीतवा- नस्मि । तथा मर्त्यैः मनुष्यैरस्मत्सहायभूतैर्ऋत्विग्भिर्मर्त्यकृतं मर्त्येषु यज्ञदर्शनार्थमागतेषु कृतमवज्ञारूपं यदेनोऽस्ति तदप्य- हमवायासिषमित्यनुवर्तते । इदमस्मत्यक्तं पापं यथा त्वां न व्याप्नोति तथा मन्दं गच्छेति भावः । किंच हे देवावभृथाख्य यज्ञ, रिषो वधात् पाहि पालय । रिषतेर्हिसार्थस्य क्विन्तस्य पञ्चम्यां रूपम् । किंभूताद्विषः । पुरुराण्वः । ' रा दाने' । पुरु बहु विरुद्धं फलं ददातीति पुरुरावा तस्मात् । ' आतो मनिन्-' ( पा॰ ३ । २ । ७४ ) इत्यादिना वनिप् । विरुद्धफ- लदायी वधस्त्वत्प्रसादादस्माकं मा भूदित्यर्थः ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

पञ्चाशी ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

दे॒हि मे॒ ददा॑मि ते॒ नि मे॑ हि॒ नि ते॑ दधे । निहारे चहरा॑सि मे नि॒हारं निह॑राणि ते॒ स्वाहा ॥ ५० ॥

उ० इन्द्र उच्यते । देहि मे मह्यं प्रथमं तावत् ततो ददामि ते तुभ्यं पश्चात् । नि मे धेहि निधेहि मे मम प्रथमम् । पश्चानि दधे निदधे ते तव । निहारं च हरासि मे । नितरां हरणं निहारः । अवश्यकर्तव्यमुच्यते । मूल्यमिति पर्यायः । स हरसि मे मम । अहमपि निहारं निहराणि ते तव । प्रत्यग्रफलतां मन्त्रहगाशास्ते ॥ ५० ॥

म० ' देहि म इति जुहोतीति' (का० ५ । ६ । ३८ ) । इन्द्रो वदति । हे यजमान, त्वं मे मह्यमिन्द्राय देहि हविः प्रथमं प्रयच्छ । ते तुभ्यं यजमानाय ददामि । अपेक्षितं पश्चात्प्रयच्छामि । एवं प्रथमपादोक्त एवार्थो द्वितीयपादेना- दरार्थ पुनरुच्यते । मे मह्यमिन्द्राय निधेहि प्रथमं त्वं हवि - नितरां संपादय । ते तुभ्यं यजमानाय निदधे अपेक्षितं फलं

पू॒र्णा द॑र्व॒ परा॑पत॒ सुपृ॑णा॒ पुन॒राप॑त । व॒स्नेव नितरां संपादयामि । एवमिन्द्रवाक्यं श्रुत्वोत्तरार्धेन यजमान

विक्री॒णाव॑ता॒ इष॒मूर्ज॑शतक्रतो ॥ ४९ ॥

।

आह । नितरां हियत इति निहारो मूल्येन क्रेतव्यं पदार्थं ब्रूते । निहारं मूल्येन क्रेतव्यवस्तुरूपं फलं मे मह्यं यजमा- नाय हरासि प्रयच्छ । 'लेटोऽडाटो' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडागमः । उत्तरो निहारो मूल्यवाची । निहारं मूल्यभूतं हविः ते तुभ्यमिन्द्राय निहराणि नितरां समर्पयामि । स्वाहा-

उ० दर्योपहन्ति । पूर्णादर्वि । द्वे ऐन्यावनुष्टुभौ । हे दर्वि, अस्याः स्थालीतोऽन्नं गृहीत्वा पूर्णा सती परा इन्द्रं प्रति पत गच्छ । ततः कर्मफलेन शोभने पूर्णा पुनरापत । शब्दो हविर्दानार्थः । पूर्वार्धे पादद्वयेनादरेणेन्द्रेण द्विवारं पुनरागच्छ । एवं दर्वीमुक्त्वा इन्द्रमाह । वस्नेव विक्रीणा प्रोक्तमर्थमुत्तरार्धेन यजमानः सम्यगङ्गीकरोतीत्यर्थः ॥ ५० ॥

वहै । वस्त्रशब्देन मूल्यमुच्यते । वस्त्राइव मूल्येनेव आवा-

1

मध्वर्युयजमानौ विक्रीणावहै । किं तद्विक्रेयं द्रव्यमित्यत भाह । इषमन्नम् । ऊर्जमुपसेचनम् । हे शतक्रतो बहुकर्मन् ॥ ४९ ॥

एकपञ्चाशी ।

अक्ष॒न्नमी॑मन्त॒ ह्यव॑ प्रि॒या अ॑धूषत । अस्त- पत॒ स्वभा॑नव॒ विप्रा॒ नवि॑ष्ठया म॒ती योजा न्वि॒िन्द्र ते हरी ॥ ५१ ॥

म० द्वे ऐन्द्र्यावनुष्टुभौ । साकमेधगतं कर्म किंचिदुच्यते । 'स्थायाः दर्व्यादत्ते पूर्णा दवति' (का० ५ । ६ । ३४ ) दर्व्या स्थालीत ओदनग्रहणं करोति प्रथमया । द्वितीयया तं जुहोति । हे दर्वि, अन्नप्रदानसाधनभूते काष्टादिनिर्मिते, त्वं पूर्णा स्थाल्याः सकाशादन्नं गृहीला पूर्णा भूत्वा परा पूर्णत्वा देवोत्कृष्टा सती पत इन्द्रं प्रति गच्छ । मुपूर्णा कर्मफलेन सुष्ठु पूर्णा सती पुनरापत भूयोऽस्मान्प्रत्यागच्छ । एवं दवमुक्त्वा इन्द्रमाह । हे शतक्रतो बहुकर्मन् इन्द्र, त्वं चाहं चोभौ वस्नेव । चीनमन्नविक्षिप्रियाः 'वस्त्रशब्देन मूल्यं तृतीयायाः पूर्वसवर्णः' । मूल्येनेव । इषमभीष्टं । कम्पने' । धुनन्ति गात्राणि । किंच अस्तोषत स्वभानवः । हविःस्वरूपमन्नमूर्जं हविर्दानफलरूपं रसविशेषं च विक्रीणा- वहै परस्परं द्रव्यविनिमयरूपं विक्रयं करवावहै । अहं तुभ्यं हविर्ददामि त्वं मह्यं फलं देहीत्यर्थः ॥ ४९ ॥

उ० आहवनीयमुपतिष्ठते । अक्षन्नमीमदन्तेति । द्वाभ्या- मैन्द्रीभ्यां पङ्क्तिभ्यां पितृयज्ञे पितर उच्यन्ते । अक्षन् अदेर्लुङि घस्लादेशः । अदितवन्तः भुक्तवन्तः पितरः । कथं ज्ञायत इति चेत् । अमीमदन्त हि 'मद तृप्तौ ' हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मात्तृप्तास्तस्माद्भुक्तवन्त इत्यनुमा- नम् । तृप्तिविशेषणान्युत्तराणि । अवप्रियाः अधूषत । भवा- अन्नभक्तीरुपस्मृत्य अधूषत । 'धूञ्

प्रिया अन्नभक्तीरुपस्मृत्य दातृन् स्तुवन्ति । अहोदत्तमहोदत्तं स्वाद्वनं बहु इति । स्वभानवः स्वयं दीप्ताः अन्नविस्मयात् । विप्राः प्राप्तप्रज्ञाः मेधाविनः । नविष्ठया मती नवतमया

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अपूर्वया मत्या स्तुवन्तीत्यनुवर्तते । एवं पितॄनुपलभ्याथे-
न्द्रमाह । योजा । नु क्षिप्रनाम । योजयामि क्षिप्रम् । हे इन्द्र, ।
ते तव हरी हरितवर्णावश्वौ स्वभूतौ । तवापि गमनकालः
प्राप्तः ॥ ५१ ॥

म० ऐन्द्रीभ्यां पतिभ्यां साकमेधगत पितृयज्ञाख्यकर्मणि आहवनीयोपस्थानम् । यस्या अष्टाक्षराः पञ्च पादाः सा पङ्किः । 'यज्ञोपवीतिनः सर्वे निष्क्रम्योदञ्चोऽक्षन्नमीमदन्ते- त्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते द्वाभ्यामिति ' ( का० ५ । ९ । २१ ) । पितृयज्ञाख्ये कर्मणि ये पितरः सन्ति तेऽस्माभिर्दत्तं हविः- स्वरूपमन्नमक्षन् भक्षितवन्तः । कथमेतदवगम्यते । यस्मात् । अमीमदन्त हर्ष प्राप्ताः । अस्मदीयां भक्तिमवगम्य प्रियाः प्रीतियुक्ताः सन्तः अधूषत स्वकीयं शिरः कम्पितवन्तः । यद्वा प्रियास्तनूरवाधूषत । किंच स्वभानवः स्वयं दीप्तियुक्ताः विप्राः मेधाविनः सन्तः नविष्टया नवतमया मती मत्या बुद्ध्या युक्ताः अस्तोषत स्तुतिं कृतवन्तः । अहो स्वाद्वन्नं बहु दत्तमहो भक्तिरित्याद्यभिधानं स्तुतिः । अतो हे इन्द्र, नु क्षिप्रं ते तव हरी एतन्नामकौ हरितवर्णावश्वौ योज गमनाय रथे योजय । तबाभीष्टायाः पितृतृप्तेः संपन्नत्वात्तैः पितृभिः सह त्वया आगन्तव्यमित्यर्थः । अक्षन् । अदेर्लङि 'लुड्सनोर्घस्लु' (पा० २ । ४ । ३७) इति घस्लादेशः । 'मन्त्रे घस - ' ( पा० २ । ४ । ८० ) इत्यादिना च्लेर्लुक् । 'गमहन -' ( पा० ६ । ९ । ६८ ) इत्युपधालोपः । 'खरि च ' ( पा० ८ । ४ । ५५) इति चर्त्वम् । 'शासिवसि -' ( पा० ८ । ३ । ६० ) इति षत्वम् । अडागमः । अमीमदन्त 'मद तृप्तियोगे' चुरादिरात्मनेपदी लुङि णिलोपादौ रूपम् । अधूषत 'धूञ् कम्पने' लुङि सिचि व्यत्ययेन गुणाभावः । मी 'पां सुलुक्' (पा० ७ । १ । ३९ ) इति तृतीयायाः पूर्वसवर्ण- दीर्घः । योज 'युजिर् योगे' ण्यन्ताल्लोटि 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शप आर्धधातुकत्वात् 'णेर - निटि' (पा० ६ । ४ । ५१ ) इति णिलोपः । ' द्व्यचोऽतस्तिङः ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः ॥ ५१ ॥ द्विपञ्चाशी ।

सु॒सं॒दृश॑ त्वा व॒यं मध॑वन्वन्दिषि॒महि॑ । नूनं पूर्णबन्धुरः स्तु॒तो य॑सि॒ वश॒ अनु॒ योजा निवन्द्र ते हरी ॥ ५२ ॥

हे

उ० सुसंदृशं शोभनदर्शनम् । त्वा स्वम् वयम् मघवन् धनवन् वन्दिषीमहि । 'वदि अभिवादनस्तुत्योः' अभिवादयामः । अभिवादनमाह । प्र नूनं पूर्णबन्धुरस्तुतो यासि । प्रयासि नूनं निश्चयेन । पूर्णरथनीडः सन् बन्धुरशब्दो रथनीडवचनः । स्तुतश्च स्तोतृभिः । वशान् अनु । 'वश कान्तौ' । कामाननुप्रयासि । यत एवमतो योजयामि क्षिप्रम् । इन्द्र ते हरी ॥ ५२ ॥

,

५५

म० हे मघवन् वयं त्वा त्वां वन्दिषीमहि स्तुतिकर्तारो भूयास्मेत्याशास्यते । किंभूतं लाम् । सुसंदृशं सुष्ठु सम्यक् पश्यति सुसंदृक् तं शोभनदर्शनम् । अनुग्रहदृष्ट्या सर्वस्य द्रष्टा- रम् । इत्थमस्माभिः स्तुतः त्वं वशान् कामयमानान् यज- मानाननुलक्षीकृत्य नूनं प्रयासि अवश्यं गच्छसि । किंभूतः । पूर्णबन्धुरः । बन्धुरशब्दो रथनीडवाची । स्तोतृभ्यो देयैर्धनैः संपूर्णरथनीडोपेतो भूत्वा गच्छसि । हे इन्द्र, स त्वं ते हरी योजेति पूर्ववत् ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

मनो॒ न्वाह्वा॑महे॒ नाराश॒सेन॒ स्तोमे॑न ।
पि॒तॄणां च॒ मन्म॑भिः ः ॥ ५३ ॥

उ० गार्हपत्यमुपतिष्ठते । मनोन्वाह्नामहे इति तिसृभि- र्गायत्रीभिर्मनोदेवत्याभिः । मनः नु क्षिप्रम् आह्नामहे आह्वयामः । पितृयज्ञचरणेन पितृलोकमिव मनोगतमासीदत आहूयते । केनाह्वयामः । नाराशंसेन स्तोमेन येन नराः प्रशस्यन्ते दीर्घायुषः पुत्रवन्तो धनवन्तो भूयासुरित्यादि- भिर्गुणैः स नाराशंसः स्तोमः स्तुतिः । पितॄणां च मन्मभिः मननीयैः स्तोमैर्मन आह्वयाम इत्यर्थः ॥ ५३ ॥

म० तिस्र ऋचो मनोदेवत्या गायत्र्यो बन्धुदृष्टाः । 'मनो न्वाह्नामह इति गार्हपत्यं तिसृभिरिति' (का० ५।९।२२ ) । उपतिष्ठन्त इत्यनुवर्तते । नु क्षिप्रं मन आह्वामहे पितृयज्ञा- नुष्ठानेन चित्तं पितृलोकं गतमिवासीत् अत आहूयते । यद्वा मनः मनोऽभिमानि दैवतमाह्वामहे आह्वयामः । केन साध- नेन । स्तोमेन स्तोत्रेण । कथंभूतेन । नाराशंसेन । शंसः प्रशंसनं नराणां मनुष्याणां योग्यः शंसो नराशंसः तत्संबन्धी नाराशंसस्तेन । स्तोत्रं द्विविधं दैवं मानुषं च । यत्र देवाः स्तूयन्ते तद्दैवम् । यत्र च मनुष्याः प्रशस्यन्ते तन्मानुषम् । तथाविधेन स्तोत्रेणेत्युक्तं भवति । किंच पितॄणां च मन्मभिः पितरो यैः स्तोत्रैर्मन्यन्ते ते मन्मानस्तैः तादृशैः स्तोत्रैरा- ह्वयामः ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

आन॑ एतु॒ मन॒ पुन॒ः क्रत्वे॒ दधा॑य जीवर्से ।
ज्योक्च॒ सूर्य॑ ह॒शे ॥ ५४ ॥

उ० आ न एतु । आगच्छतु नोऽस्माकं मनः पुनः । किमर्थम् । ऋत्वे क्रतवे । क्रतुः संकल्पः यज्ञो वा । दक्षाय । दक्षः संकल्पसमृद्धिः उत्साहो वा । स यदेव मनसा कामयते इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स एव क्रतुरथ यदास्मै तत्समृज्यते स दक्षः' इति श्रुतिः । जीवसे जीवनाय । ज्योक् च सूर्य दृशे । ज्योक् निपातश्चिरवचनः । चिरं सूर्य दृशे द्रष्टुम् ॥५४॥

५६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

नोऽस्माकं मनः पूर्वोक्तं चित्तं पुनर्भूयः आ एतु आग- म० च्छतु । किमर्थम् । ऋत्वे ऋतवे सङ्कल्पाय यज्ञं सङ्कल्पयितुं दक्षाय कर्मण्युत्साहाय । तथाच श्रुतिः 'तदेव मनसा काम- यत इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स एव ऋतुरथ यदस्मै तत्समृ- यते स दक्षः' इति । ज्योगिति निपातश्चिरवचनः । ज्योग्जीवसे चिरं जीवितुम् । सूर्य दृशे च चिरकालं सूर्यम - वलोकयितुं च । एतेषां सङ्कल्पादीनां सिद्धये मनः पुनराग च्छतु । क्रत्वे । गुणाभावाद्यणादेशः । जीवसे तुमर्थे असे- प्रत्ययः । दृशे । 'दृशे विख्ये च' ( पा० ३ । ४ । ११ ) इति साधुः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

सप्तपञ्चाशी ।

ए॒ष ते॑ रुद्र भागः स॒ह स्वस्राऽम्बिकया तं जु॑षस्व॒ स्वाहै॒ष ते॑ रुद्र भाग आ॒खुस्ते॑ प॒शुः ॥ ५७ ॥

उ० एष ते । रौद्रोयमनुवाकः त्रैयम्बकाः पुरोडाशास्तत्र विनियुक्तः अवदानहोमे । एष ते तव हे रुद्र, भागः । सह स्वस्रा । स्वस्त्रेति भगिन्युच्यते । सह भगिन्या अम्बि- कया तं भागं जुषस्व । स्वाहा सुहुतमस्तु । अतिरिक्त- माखूत्कर उपकिरति । एष ते तव रुद्र भागः । आखुर्मूषिका ते तव पशुः ५७ ॥

म०

द्वे रौद्रे यजुषी विंशत्यक्षरद्वादशाक्षरे । साकमेध- तत्र्यम्बकहविर्विषया मन्त्रा उच्यन्ते । प्रथमस्य यजुषोऽवदा-

पुन॑र्नः पि॒तरो॒ मनो॒ ददा॑तु॒ दैव्यो॒ जन॑ः । जीव॑ नहोमे विनियोगः । तथाच 'एष त इति जुहोतीति' (का०

व्रात॑नं॒ सचेमहि ॥ ५५ ॥

1

उ० पुनर्नः पितरः । हे पितरः, पुनरस्माकं मनः ददातु
दैव्यो जनः देवसंबन्धी जनः । ततस्तेन देवजनदत्तेन मनसा
जीवं जीवनवन्तम् । व्रातं गणम् पुत्रपश्वादिकम् । सचेमहि ।
'वञ्ज परिष्वङ्गे' परिष्वजेमहि ॥ ५५ ॥

म० हे पितरः, भवदनुज्ञया दैव्यो जनो देवसंबन्धी पुरुषः नोऽस्मभ्यं मनः पूर्वोक्तं चित्तं पुनर्भूयो ददातु प्रयच्छतु । प्रेरयत्वित्यर्थः । तथा सत्यनुष्ठानं कृत्वा भवत्प्रसादाज्जीवं जीवनवन्तं व्रातं पुत्रपश्वादिकं गणं वयं सचेमहि सेवेमहि । सचतिः सेवनार्थः ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

व॒य ँसम व॒ते तव॒ मन॑स्त॒नूषु॒ बिर्भ्रातः प्र॒जाव॑न्तः सचमे हि ॥ ५६ ॥

उ० वयधूंसोम । सौमीगायत्री जपे विनियुक्ता । हे सोम, वयं व्रते तव । व्रतमिति कर्मनाम । तव कर्मणि वर्तमानाः मनस्तनूषु शरीरेषु जाग्रत्स्वप्नसुषुत्यादिकेषु । बिभ्रतः धारयन्तः प्रजावन्तश्च सचेमहि सेवितव्यानि वस्तूनि ॥ ५६ ॥

म० सोमदेवल्या गायत्री जपे विनियुक्ता । अत्र पितृयज्ञे सोमनामको देवोऽस्ति । सोमाय पितृमते इत्येवं हविषो विहितत्वात् । हे सोम, वयं यजमानाः तत्र व्रते कर्मणि वर्त - मानाः तनूषु भवच्छरीरेषु मनो बिभ्रतः अस्मदीयं चित्तं धारयन्तः त्वत्कारुण्यात् प्रजावन्तः पुत्रपौत्रादिसंपन्नाः सन्तः सचेमहि सेवेमहि सेवितव्यानि वस्तूनीति शेषः । यद्वा ' षच संबन्धे' सर्वदा त्वत्संबद्धा भवेम ॥ ५६ ॥

।

५ । १० । १२ ) । रोदयति विरोधिनां शतमिति रुद्रः । हे रुद्र, ते तव स्वस्रा भगिन्या अम्बिकया अम्बिकानाम्या सह एषोऽस्माभिर्दीयमानः पुरोडाशः भागः भजनीयः स्वीकर्तुं योग्यः । तं तथाविधं पुरोडाशं त्वं जुषस्व सेवस्व । स्वाहा इदं हविर्दत्तं सुहुतमस्तु । अम्बिकाया रुद्रभगिनीत्वं श्रुत्योक्तम् । 'अम्बिका ह वै नामास्य स्वसा तयास्यैष सह भागः' ( २ । ६ । २ । ९ ) इति । योऽयं रुद्राख्यः क्रूरो देवस्तस्य विरोधिनं हन्तुमिच्छा भवति तदानया भगिन्या क्रूरदेवतया साधनभूतया तं हिनस्ति । सा चाम्बिका शरद्रूपं प्राप्य जरादिकमुत्पाद्य तं विरोधिनं हन्ति । रुद्राम्बिकयोरु- ग्रत्वमनेन हविषा शान्तं भवति । तथाच तित्तिरिः । एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकयेत्याह शरद्वा अस्याम्बिका सा भिया एषा हिनस्ति यं हिनस्ति तयैवैनं सह शमयति' । 'अतिरिक्तमाखूत्कर उपकिरत्येष त इतीति' (का० ५ । १० । १३ ) इति । यजमानस्य यावन्तः पुत्रभृत्यादयः पुरुषाः सन्ति तान् गणयित्वा प्रतिपुरुषमेकैकः पुरोडाश इत्येता- वतः पुरोडाशान्निरूप्य ततोऽप्यधिकमेकं पुरोडाशं निर्वपेत् सोऽयमतिरिक्त उच्यते । ' त्रयम्बकान्निर्वपति रौद्रानेककपा- लान्यावन्तो यजमानगृह्या एकाधिकान् ' ( ५ । १० । १ । २ ) इति कात्यायनोक्तेः । तत्र योऽयमतिरिक्तस्तं न जुहुयात् किंतु मूषकोत्खाते एष त इति मन्त्रेणोपकिरेत् । अथ मन्त्रार्थः । हे रुद्र, एषोऽस्माभिरुपकीर्यमाणोऽतिरिक्तः पुरो- Sta: ते भागः त्वया भजनीयः । तथा ते तवाखुः पशुः मूषकः पशुत्वेन समर्पितः । आखुदानेन तुष्टो रुद्रस्तया- म्विकया यजमानपशून्न मारयतीत्यर्थः ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

1

अव॑ रु॒द्रम॑दम॒घव॑ दे॒वं त्र्य॑म्बकम् । यथा॑ नो॒ वस्य॑ स॒स्कर॒ यथा॑ न॒ः श्रेय॑स॒स्कर॒द्यथा॑ नो व्यवसा यत् ॥ ५८ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५७

जम् । गवे अश्वाय पुरुषाय भेषजं देहि । सुखं देहि । सु- हितं खेभ्यः प्राणेभ्यः इति सुखम् । मेषाय मेष्यै च ॥५९॥ म० हे रुद्र, त्वं भेषजमसि औषधवत्सर्वोपद्रवनिवार- कोऽसि । अतोऽस्मदीयेभ्यो गवे अश्वाय पुरुषाय च भैषज्यं

सु हितं खेभ्यः प्राणेभ्य इति सुखम् । अनेन मन्त्रेण गुहपशूनां
क्षेमप्राप्तिर्भवति ॥ ५९ ॥

उ० आगत्य जपति । अवरुद्वम् । द्वे पङ्क्तिककुभौ । ७. पृथक् कृत्वान्याभ्यो देवताभ्यो रुद्रम् अदीमहि । भक्षणे' छान्दसो णिचो लोपः । रुद्रमादयामः भोजयामः । अवगम्य च तं ज्ञात्वा देवं त्र्यम्बकम् । तथाच भोजयामः । यथा नो वस्यसस्करत् येन प्रकारेणा - सर्वव्याधिनिवारकमौषधं देहि । मेषाय मेष्यै च सुखं देहि । स्मान्त्रसीयसः कुर्यात् । 'वस निवासे' इत्यस्य तृजन्तस्य वस्तेति भवति। ततः 'तुझ्छन्दसि' इति ईयसुनि कृते वसीयस इति भवति । तत इकारलोपे वस्यस इति भवति । वस्तुत- रानिति पर्यायः । वसनशीलानित्यर्थः । तथाचास्मान् श्रेयसः प्रशस्मतरान् कुर्यात् । यथा चास्मान् व्यवसाययात् । विपूर्व- स्यावपूर्वस्य च 'पोन्तकर्मणि' इत्यस्य ण्यन्तस्य आशिषि लुङि सार्वधातुके यासुटि व्यवसाययादित्येतद्रूपं भवति । यथा चास्मान् सर्वकर्मणामन्तं प्रापयेदित्यर्थः ॥ ५८ ॥

।

षष्टी ।

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारु॒कमि॑व॒ बन्ध॑नान्मृ॒त्योर्मुक्षीय॒ माऽमृतत् ।
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं प॑ति॒ वेद॑नम् । उर्वारुक-
मि॑व॒ बन्धनादि॒तो मुक्षीय मामुत॑ः ॥ ६० ॥

म० द्वे रौद्यौ पङ्क्तिककुभो । यस्या द्वितीयः पादः द्वाद- शाक्षरः प्रथमतृतीयावष्टाक्षरौ सा ककुप् । द्वयोर्जपे विनि- उ० त्र्यम्बकम् । द्वावनुष्टुभौ । यं वयं त्र्यम्बकं यजा- योगः । तथा 'आगम्याव रुद्रमदीमहीति जपतीति' (का० महे पूजयामः । सुगन्धिम् । 'गन्धस्येदुत्पूति - ' इत्यादिना ५ । १० । १४ ) । रुद्रमव । असौ रुद्र इति मनसा तम- समासान्तः । पुष्टिवर्धनम् पोषस्य वर्धयितारम् । वगत्यादीमहि त्वदनुग्रहादन्नं भक्षयेम । तथा त्र्यम्बकं त्रीण्य- योऽस्मान् उर्वारुकमिव बन्धनात् । उर्वारुकः फलविशेषः म्बकानि नेत्राणि यस्य तादृशं देवमव त्रिनेत्रोयं देव इति स यथा पक्कः स्वबन्धनाद्वियुज्यते एवं मृत्योर्मुक्षीय मोचय मनसावगत्यादीमहीत्यनुवर्तते । यद्वा अदीमहीत्यत्र णिचो मोचयतु । पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः । माऽमृतात् । मा कदाचित् लोपश्छान्दसः । अवयुत्यान्यदेवताभ्यः पृथक्कृत्य रुद्रमदीमहि अमृतात् मोचयतु । अग्निं त्रिः परियन्त्यनेन मन्त्रेण । आदयामो भोजयामः । अवगम्य ज्ञाला त्र्यम्बकमादयाम कुमार्यश्चोत्तरेण परियन्ति । यं त्र्यम्बकं यजामहे शोभन- इति । यथा येन प्रकारैण नोऽस्मान्वस्यसः करत् वस्तुतरान् गन्धम् । पतिवेदनम् भर्तृलम्भयितारम् । उर्वारुकमिव वसनशीलानसौ कुर्यात् । यथाच नोऽस्मान् श्रेयसः करत् बन्धनात् । इतो मुक्षीय ज्ञातिवर्गान्मोचयतु । मामु ज्ञातिषु प्रशस्यतरान् कुर्यात् । यथा चास्मान् व्यवसाययात् पतिवर्गान्मोचयतु । 'सा यदि त इत्याह ज्ञातिभ्यस्तदाह सर्वेषु कार्येषु निश्चययुक्तान् कुर्यात्तथैनं जपाम इत्यर्थः । आशीरियम् । अदीमहि 'छन्दस्युभयथा' इत्यार्धधातुकलालिङि मामुत इति पतिभ्यस्तदाह' इति श्रुतिः ॥ ६० ॥ णिचो लोपः ( पा० ३ । ४ । ११७ ) । वस्यसः वसतीति वस्ता तृन् अतिशयेन वस्ता वसीयान् । 'तुश्छन्दसि' ( पा० ५। ३ । ५९ ) इति ईयसुनि कृते 'तुरिष्ठेमेयः सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृनो लोपः । वसीयस इति प्राप्ते ईलो - पश्छान्दसः i। करत् 'छन्दसि लुङ्लङ्लटः ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लङ् । विकरणव्यत्ययेन शपि गुणः । ' बहुलं छन्द- स्यमायोगेऽपि' (पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । व्यव- साययात् लेढि आडागमे 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७) इति इलोपे रूपं विपूर्वस्य ण्यन्तस्य स्यतेः ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

मे॒षय॑मे॒ष्यै ॥ ५९ ॥

म० द्वे अनुष्टुभौ 'अग्निं त्रिः परियन्ति पितृवत्सव्यौरु- नाघ्नानाख्यम्बकमिति देववच्चैतेनैव दक्षिणानाघ्नानाः' (का० ५। १० । १५ । १६ ) इति । यथा पितृमेधे पुत्रादयः पुरुषाः स्वकीयान् वमोरूंस्ताडयन्तस्त्रिवारमप्रदक्षिणं परियन्ति । यथा च देवतासेवायां दक्षिणोरूंस्ताडयन्तस्त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति । एवमत्र पुरुषाः प्रथमेनैव त्र्यम्बकमन्त्रेणाग्निम- प्रदक्षिणत्रयेण प्रदक्षिणत्रयेण च परियन्तीति सूत्रार्थः ॥ मन्त्रा- र्थस्तु । सुगन्धि दिव्यगन्धोपेतं मर्त्यधर्महीनं पुष्टिवर्धनं धन- धान्यादिपुष्टेर्वर्धयितारं त्र्यम्बकं नेत्रत्रयोपेतं रुद्रं यजामहे पूजयामः । ततो रुद्रप्रसादान्मृत्योर्मुक्षीय अपमृत्योः संसारमृ- त्योश्च मुक्तो भूयासम् । अमृतान्मा मुक्षीय स्वर्गरूपान्मुक्तिरूपा-

भेष॒जम॑सि भेष॒जं गवेऽश्वा॑य॒ पुरु॑षाय भेष॒जम् । चामृतान्मा मुक्षीय मुक्तो मा भूयासम् । एकवचनं बह्वर्थे । मुक्ता मा भूयास्मेत्यर्थः । अभ्युदयनिःश्रेयसंरूपात्फलद्वयान्मम भ्रंशो मा भूदित्यर्थः । मृत्योर्मोचने दृष्टान्तः-- :- उर्वारुकमिव बन्ध- । नादिति । यथोर्वारुकं कर्कन्ध्वादेः फलमत्यन्तपक्कं सत् बन्ध• नातू स्वस्य वृन्तात् प्रमुच्यते तद्वत् ॥ ' कुमार्यश्चोत्तरेणेति'

उ० भेषजमसि । हे रुद्र, यस्त्वं स्वभावत एव भेष- मौषधं भवसि सर्वप्राणिनाम् । अतः प्रार्थ्यते देहि भेष-

८ य० उ०

५८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ तृतीयोऽध्यायः ३ ]

(का० ५ । १० । १७ ) । यजमानसंबन्धिन्यः कुमार्योऽपि इत्यनवेक्षमेत्योपस्पृशन्त्यपः' (का० ५। १० । २२–२३ )। पूर्वोक्त पुरुषवदुत्तरेण त्र्यम्बकमन्त्रेणाग्निं त्रिः परियन्ति । इति । उन्नते वृक्षादौ मूतद्वयेऽवसज्य प्रत्यावर्तमाना मूतद्वय- त्र्यम्बकं यजामहे । कीदृशम् । पतिवेदनं पतिं वेदयतीति तं स्यावेक्षणमकृत्वा वेदिसमीपे समागत्योदकं स्पृशेयुरिति सूत्रार्थः । भर्तुर्लम्भयितारं 'विद्ऌ लाभे' । अन्यत्पूर्ववत् । इतो मुक्षीय मन्त्रार्थस्तु हे रुद्र, त्वं कृत्तिवासाः चर्माम्बरो नोऽस्मा- इतो मातृपितृभ्रातृवर्गान्मुक्षीय मुक्ता भूयासममुतो भा मुक्षीय नहिंसन् हिंसामकुर्वन् शिवोऽस्मदीयपूजया संतुष्टः कोपरहितो विवाहादूर्ध्वं भविष्यतः पत्युर्मुक्ता मा भूयासम् । जनकस्य गोत्रं भूत्वा अतीहि पर्वतमतिक्रम्य गच्छ ॥ ६१ ॥ गृहं च परित्यज्य पत्युर्गोत्रे गृहे च सर्वदा त्र्यम्बकप्रसादाद्व- सामीत्यर्थः । 'सा यदि त इत्याह ज्ञातिभ्यस्तदाह मामुत इति पतिभ्यस्तदाहेति' ( २ । ६ । २ । १४ ) इति श्रुतेरितोऽमुतः- शब्दाभ्यां पितृपतिवर्गौ ग्राह्यौ ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

1

ए॒तत्ते॑ रुद्राऽव॒सं तेन॑ प॒रो मूज॑व॒तोऽहि । अव॑ - सतधन्वा॒ पिना॑कावस॒ः कृत्त॑वास॒ अहिंसन्नः शिवोऽहि ॥ ६१॥

उ० त्र्यम्बकानासजति । एतत्ते रुद्र । एतत् ते तव हे रुद्र, अवसं पथ्यदानं शंबलम् । तेन पथ्यदानेन परः परस्तात् । मूजवान्नामपर्वतः भगवतो रुद्रस्य वसतिः ताम् । अतीहि गच्छ । कथंभूतो गच्छ । अवततधन्वा अवतार- तधनुः। पिनाकावसः पिनाको रुद्राङ्कुशः रुद्राङ्कुशकृतकु- । शलः । कृत्तिवासाः चर्मवसनः । अहिंसन्नः अविनाशयन्नः अस्मान् शिवः शान्तो भूत्वा अतीहि पूजितं गच्छ ॥ ६१ ॥

रौद्र्यास्तारपङ्क्तिः । यस्या अन्त्यौ द्वादशाक्षरावाद्या- म० वष्टाक्षरौ पादौ सास्तारपङ्किः । 'भूतयोः कृत्वा वेणुयष्ट्यां वा कूपे वासज्योभयतः स्थाणुवृक्षवं शवल्मीकानामन्यतमस्मिन्नु- क्षेपणवदासजत्येतत्त इतीति' (का० ५ । १० । २१ ) ।

द्विषष्टी ।

।

त्र्या॒यु॒षं ज॒मद॑ग्नेः क॒श्यप॑स्य॒ व्यायु॒षम् । यद्दे॒-
वेषु त्र्यायुषं तन्नो अस्तु त्र्यायुषम् ॥ ६२ ॥

उ० यजमानो मुण्ड्यमानो जपति । त्र्यायुषम् । उष्णकू । लिङ्गोक्ता देवता । त्रीण्यायूंषि समाहृतानि बाल्ययौवनस्थविराणि त्र्यायुषम् । यज्जमदग्नेः त्र्यायुषम् यच्च कश्यपस्य यच्च देवेषु तन्नो अस्तु म भवतु । त्र्यायुषमित्याशीः ॥ ६२ ॥

म० आशीर्देवतोष्णिक् । यस्याश्चत्वारः पादाः सप्ताक्षराः सोष्णिक् । ' त्र्यायुषमिति यजमानो जपतीति' (का० ५। २ । १६ ) । सोऽयं जपो वपनकालीनः । जमदग्नेः मुनेर्यत्र्यायुषं त्रयाणां बाल्ययौवनस्थाविराणामायुषां समाहारस्त्र्यायुषं तथा कश्यपस्यैतन्नामकस्य प्रजापतेः संबन्धि यत्र्यायुषं तथा देवेषु इन्द्रादिषु यत्र्यायुषमस्ति तत्सर्वं त्र्यायुषं नोऽस्माकं यजमा- नानामस्तु । जमदम्यादीनां बाल्यादिषु यादृशं चरितं तादृशं नो भूयादित्यर्थः ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

शि॒िवो नामा॑सि॒ स्वधि॑तिस्ते पि॒ता नम॑स्ते अस्तु

।

व्रीहियवादीन् बद्ध्वा बहनार्थं तृणवंशादिनिर्मितः पात्रविशेषो । मा मा हिसीः । निव॑र्तया॒म्यायु॑षे॒ऽन्नाद्या॑य प्र॒ज-
मूतमित्युच्यते । तयोरुभयोर्मूतयोख्यम्बकानन् हविःशेषान् न॑नाय रा॒यस्पोषा॑य सुप्रजा॒स्त्वाय॑ सु॒वीर्या॑य ॥ ६३ ॥

प्रक्षिप्य स्वकीयेनांसेन वोढुं शक्यायां वंशयष्ट्यामग्रद्वये तन्मू- तद्वयमवासज्योन्नते स्थाणी वृक्षे वंशे वल्मीके वा मूतद्वययुतां वंशयष्टिं संसृजति । ततो गोभिराघ्रातुमशक्यत्वाद्गावो रोगं न प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ अथ मन्त्रार्थः । मूजवान्नाम कश्चित्प- र्वतो रुद्रस्य वासस्थानम् । अवसशब्देन देशान्तरं गच्छतो मार्गमध्ये तटाकादिसमीपे भोक्तव्य ओदनविशेष उच्यते । हे रुद्र, एतत्ते तव असं हविः शेषाख्यं भोज्यं तेन सहितस्त्वं मूजवतः पर्वतात्परः परभागवतीं सन्नतीहि अतिक्रम्य गच्छ । कीदृशस्त्वम् । अवततधन्वा अवरोपितधनुष्कः । अस्मद्वि- रोधिनां लया निवारितवादित ऊर्ध्वं धनुषि ज्यासमारोप- णस्य प्रयोजनाभावादवरोपणमेवेदानीं युक्तम् । तथा पिनाका- वसः पिनाकाख्यं त्वदीयं धनुरावस्ते सर्वत आच्छादयतीति पिनाकावसः । यथा धनुर्दृष्ट्रा प्राणिनो न बिभ्यति तथा त्वदीयं धनुर्वस्त्रादिना प्रच्छाद्य गच्छेत्यर्थः । 'कृत्तिवासा

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां

तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

उ० लोहक्षुरमादत्ते । शिवो नामासि । हे क्षुर, यतः त्वं शान्तनामासि । यस्य च तव स्वधितिः पिता । स्वधितिः वज्रः । तस्मै नमः ते तुभ्यं भवतु । मा मां मा हिसी मा विनाशय । वपति । निवर्तयामि । निपूर्वो वपतिरिह मुण्डनार्थः । मुण्डयामि त्वाम् । आयुरर्थम् अन्नाद्यर्थम् धनस्य पोपार्थम् शोभनापत्यतायै शोभनवीर्याय च ॥ ६३ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

म० क्षुरदेवतं यजुः 'शिवो नामेति लोहक्षुरमादायेति' ( का० ५ । २ । १७ ) । हे क्षुर, त्वं नाम नाम्ना शिवः शान्तोऽसि । स्वधितिः वज्रं ते तव पिता । ते तुभ्यं नमोऽस्तु । मां मा हिंसी: । 'निवर्तयामीति वप्रतीति' ( का० ५।२।

1

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१७ ) । यजमानदैवतं यजुः । निपूर्वो वृतिर्मुण्डनार्थः । हे यजमान, त्वां निवर्तयामि मुण्डयामि । किमर्थम् । आयुषे जीव- नाय अन्नाद्यायान्नभक्षणाय प्रजननाय सन्तानाय रायो धनस्य पोषाय पुष्ट्यै सुप्रजास्त्वाय शोभनापत्यतायै सुवीर्याय शोभनसा- मर्थ्याय ॥ ६३ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अग्न्याधानादिपित्र्यान्तस्तृतीयोऽध्याय ईरियः ॥ ३ ॥

चतुर्थोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

ए॒दम॑गन्म दे॒व॒यज॑नं पृथि॒व्या यत्र॑ दे॒वासो॒ अजु॑षन्त॒ विश्वे॑ । ऋ॒क्सा॒माभ्या॑सं॒तर॑न्त॒ य जु॑र्भी रा॒यस्पोषे॑ण॒ सम॒षा म॑दे । इ॒मा आ: शत्रुं मे सन्तु दे॒वीरोष॑धे॒ त्राय॑स्व॒ स्वधि॑ते॒ मैन॑धूं हिधूंसीः ॥ १ ॥

उ० एदमगन्म। आग्निष्टोमिका मन्त्रा अवभृथपर्यन्ताः । प्रजापतेरार्षम् । द्वे अप्येते ऋचौ अत्यष्टी त्र्यवसाने । शाल- स्तम्भमन्वारभ्य यजमानो जपति । द्वावर्धचौं देवयजन- दैवत्यौ । आ इदम् एदं देवयजनम् अगन्म वयम् आगताः स्मः । पृथिव्या उत्कृष्टम् । यत्र यस्मिन्देवयजने । देवासः देवा एव देवासः । 'आज्जसेरसुक्' । अजुषन्त । 'जुषी प्रीति- सेवनयोः' । सेवितवन्तः कामान् । विश्वे सर्वे तमागत्य देवयजनम् । ऋक्सामाभ्यां लवभूताभ्यां यज्ञसमुद्रं सन्त- रन्तः यजुर्भिश्च रायस्पोषेण धनस्य पुष्ट्या निमित्तभूतया इषा अश्वेन च संमदेम हृष्येमहि तुष्येमहि । उन्दति । इमा आपः शमु मे सन्तु देवीः । शमिति सुखनाम । उ इति पादपूरणे । इमा आपः सुखरूपा मम भवन्तु । देव्यो दानादिगुणयुक्ताः । अपां वज्रश्रुतौ वज्रसंस्तवेऽतः शमा- शास्यते । कुशतरुणमन्तर्दधाति । ओषधे श्रायस्व । श्रायतिः पालनार्थः। हे ओषधे, पालय एनं यजमानं क्षुरात् । क्षुरस्यापि वज्रसंबन्धः । क्षुरेणाभिनिदधाति । स्वधिते मैनं हिंसीः । स्वधितिर्वज्रः । वज्रकर्म कुर्वनवज्रोऽपि वज्रमुच्यते । हे स्वधिते, मा एनं हिंसीः ॥ १ ॥

म०

आधानाग्निहोत्राभ्युपस्थानचातुर्मास्यमन्त्रास्तृतीया - ध्याये प्रोक्ताः । चतुर्थाध्यायमारभ्याष्टमस्य द्वात्रिंशत्कण्डिका - पर्यन्तमग्निष्टोममन्त्रा उच्यन्ते । तेषां प्रजापतिऋषिः । तत्र चतुर्थे यजमानसंस्कारपूर्वकं सोमक्रयमन्त्राः प्राधान्येनोच्यन्ते । तत्रादौ यजमानः षोडशर्लिजो वृत्वारण्योरमी समारोप्य शालां गच्छेत् । तथा च ' समारोह्यानी शालास्तम्भं पूर्वार्धं गृहीत्वारणिपाणिराहेदमगन्मेति' (का० ७ । १ । ३६ ) । द्वे

५९

अत्यष्टी त्र्यवसाने । तयोः कण्डिकयोः सप्त मन्त्राः । आद्या- वर्धच देवयजनदेवत्यौ ॥ आ इदम् अगन्मेति पदानि । 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति उपसर्गक्रियापदयो- र्व्यवधानम् । इदमिति हस्तेन प्रदर्श्यते । वयमिदं पृथिव्याः संबन्धि देवयजनं देवा इज्यन्ते यस्मिंस्तद्देवयजनं स्थानम् आ अगन्म आगताः स्मः । गच्छतेर्लडयुत्तमबहुवचने व्यत्ययेन शपो लुकि 'मो नो धातो:' ( पा० ८ । २ । ६४ ) इति मस्य नः अडागमश्च । इदं किम् । यत्र देवयजने विश्वेदेवासः सर्वे देवाः अजुषन्ताप्रीयन्त । प्रीत्या स्थिता इत्यर्थः । किंच । वयं

यो धनस्य पोषेण पुष्ट्या इषा इष्यमाणेनान्नेन च संमदेम । 'मदी हर्षे' व्यत्ययेन शप् । हृष्टा भवेम धनैरन्नैश्च तृप्येम । किं कुर्वन्तः । ऋक्सामाभ्याम् ऋक् च साम च ऋक्सामे 'अचतुर - ' ( पा० ५।४ । ७७ ) इति सूत्रेणाजन्तो निपातः । ताभ्यां यजुर्भिश्च वेदत्रयगतमन्त्रैः संतरन्तः । समुद्रवद्गम्भीरं HI आपः' (का० ७।२।९) इति । इमा आपः । सोमयागं समापयन्त इत्यर्थः । ' दक्षिणं गोदानं वितार्योन- आपो देवताः । इमा आपः शिरःक्लेदाय सिच्यमाना एता आपो मे मम यजमानस्य शमु । उ एवार्थे । शं सुखार्थम- व्ययम् । शं सुखकारिण्य एव सन्तु भवन्तु । किंभूता आपः । देवीः देव्यः दीव्यन्ति ताः देव्यः द्योतनाः । निर्मला इत्यर्थः । 'यूपवत् कुशतरुणं क्षुरेण चाभिनिधाय छित्त्वेति' (का० ७ । २ । १०–११ ) । यथा पश्वर्थयूपस्य छेदे मन्त्रः एवम- त्रापि तृणान्तर्धानं क्षुरस्थापनं च मन्त्रद्वयेन कर्तव्यमिति सूत्रार्थः । ओषधे । कुशतरुणं देवता । हे ओषधे कुशतरुण, स्वधिते क्षुर, एनं यजमानं मा हिंसीः ॥ १ ॥ त्वं यजमानं त्रायस्व क्षुराद्रक्ष । स्वधिते । क्षुरो देवता । हे

द्वितीया ।

आपो॑ अ॒स्मान्मा॒तर॑ः शुन्धयन्तु घृ॒तेन॑ नो

घृतप्वः पुनन्तु । विश्वेहि प्रं प्रवह॑न्ति देवी-
रुदिदा॑भ्यः॒ शुचि॒रा त ऐमि । दीक्षात॒पसो॑स्त॒नूर॑सि॒
तां त्वा॑ शि॒वाय॒ग्मां परि॑द॒धे भ॒द्रं वर्ण॒
पुष्य॑न् ॥ २ ॥

उ० स्वाति । आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु । आप उच्यन्ते । या एता आपः जगतो निर्मात्र्यः ता अस्मान् शुन्धयन्तु शोधयन्तु । किंच घृतेन च नः अस्मान् । घृतप्वः घृतेन पुनन्तीति घृतप्वः । घृतं हि अपां परमं तेजः पवित्रं च । 'तद्वै सुपूतं यं घृतेन पुनन्ति' इति श्रुतिः । 'सुवर्णप्राशो घृतप्राश इति मेध्यानि' इति गौतमः । पुनन्तु यज्ञयोग्यं कुर्वन्तु । स्तुतिपूर्व हि याज्या क्रियते नचात्र स्तुतिरत आह । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीः । हिशब्दो यस्मादर्थे । 'रपो

६०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

1

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

रिप्रमिति पापनामनी भवतः ' । यस्मात्स्वभावत एव सर्व पापं । वर्चो मे देहि । अक्षिणी अनक्ति । वृत्रस्यासि । 'यत्र वा इन्द्रो वृत्रमहंस्तस्य यदक्ष्यासीत्' इत्यादिना त्रैककुदस्य चक्षुः संस्त- वस्तदयं मन्त्रोऽभिवदति । वृत्रस्य चक्षुषः संबन्धिनी भवसि त्वम् । कनीनकः पुरुषो यतः । हे त्रैककुद्, यतश्च । स्वभावतः चक्षुर्दा असि अतश्चक्षुर्मे देहि ॥ ३ ॥

प्रकर्षेण दहन्ति देव्यः । उत्क्रामत्युत्तरपूर्वार्धम् । उदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि । उदेमि उद्गच्छामि । इत्शब्दोऽनर्थकः । आभ्योऽद्भ्यः शुचिः सन् आपूतश्च यावत्पापं पावितः । वासः परिधत्ते । दीक्षातपसोः । दीक्षैव दीक्षा । तपः शब्देन उपसद उच्यन्ते तपःप्रधानत्वात् । वासः तन्वास्त्राणं तनूशब्दे- नोच्यते । या त्वं दीक्षातपसोस्तनूः शरीरं भवसि 'तां त्वा शिवां शान्तां शग्मां ससुखां साध्वीं वा' इति श्रुतेः । परि - दुधे आच्छादयामि । भद्रं कल्याणम् । वर्ण दीक्षितरूपम् पुष्यन् वर्धयन् । अनेन हि दीक्षितरूपमभिव्यज्यते ॥ २ ॥

७।

म० 'शालां पूर्वेण तिष्ठन्नभ्यते कुशेषु नवनीतेन शीर्णो- ऽध्यनुलोम सपादको महीनां पयोऽसीति' ( का० २ । ३३ ) । प्राचीनशालापूर्वभागेषु कुशेषु स्थित्वा नवनीतं गृहीत्वा शिरस आरभ्य पादान्तं शरीराभ्यङ्गं कुर्यादिति सूत्रार्थः । महीनां पयः । नवनीतमुच्यते । हे नवनीत, त्वं महीनां म० 'आपो अस्मानिति स्नात्वेति' (का० ७ । २ । १५ ) । गवां पयोऽसि । महीति गोनामसु पठितम् ( निघ० २ । ११ । मातरः मिमते ता मातरो जगन्निर्मायो मातृवत्पालयियो ५ ) । नवनीतस्य क्षीरजन्यत्वात्पयस्त्वोपचारः । वर्चोदा वा आपः अस्मान् कृतक्षीरान् यजमानान् शुन्धयन्तु 'शुन्ध । असि । वर्चो ददातीति वर्चोदाः । अतिस्निग्धत्वेन कान्ति- शुद्धौ' शोधयन्तु । क्षौरकर्मनिमित्तामपहतिं निवारयन्त्वित्यर्थः । प्रदमसि । पुंस्त्वमार्षम् । अतो मे मह्यं यजमानाय वर्चो देहि किंच घृतप्वः 'घृ क्षरणे' जिघर्ति क्षरतीति घृतं तेन क्षरित - कान्ति प्रयच्छ ॥ ' वृत्रस्येत्यक्षावनक्ति त्रैककुदाञ्जनेनाभा- ज्ञलेन पुनन्तीति घृतप्वः जलदेवतास्ताश्च घृतेन क्षरितज- । वेऽन्यदिति' (का० ७ । २ । ३४ ) । त्रिककुत्पर्वतादुत्पन्ना- लेन नोऽस्मान् पुनन्तु शुद्धान् कुर्वन्तु । किंच देवीः द्योतमाना ञ्जनं लभ्यते चेत्तेनाक्षिद्वयमञ्ज्यात्तदभावेऽन्यदप्यञ्जनं ग्राह्यमिति आपी विश्व हि । हि एवार्थः । सर्वमेव रिप्रं पापं प्रवहन्ति सूत्रार्थः । त्रस्य । अञ्जनं देवता । हे अञ्जन, त्वं वृत्रस्या- प्रकर्षेणापनयन्तु । 'रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः ' ( निरु० । सुरस्य कनीनकोऽसि नेत्रमध्यगतकृष्णमण्डलरूपोऽसि । 'यत्र ४ । २१ ) इति यास्कः । ' उदिदाभ्य इत्युत्क्रामत्युत्तरपूर्वा - । वा इन्द्रो वृत्रमहंस्तस्य यदक्ष्यासीत् ' ( ३ । १ । २ । १२ ) र्धमिति' ( का० ७ । २ । १५ ) । अहमाभ्योऽद्भ्यः उदेमि इत्यादिश्रुतिः । तथाच तित्तिरिः 'इन्द्रो वृत्रमहन् तस्य कनी- इत् । इत् एवार्थे । उद्गच्छाम्येव । जलान्निर्गच्छामीत्यर्थः । निका परापतत्तदेवाञ्जनमभवत्' इति । चक्षुर्दा की- किंभूतोऽहम् । शुचिः शुद्धः स्नानेन । तथा आपूतः समन्ताद्भा - कारूपत्वात्त्वं दृष्टिप्रदोऽसि । अतो मे मह्यं चक्षुर्देहि सम्यग्- चेनान्तरपि शुद्ध आचमनेन । शुचिरापूत इति शब्दाभ्यां । दृष्टिपाटवं प्रयच्छ ॥ ३ ॥ स्नानाचमनाभ्यां बहिरन्तश्च शुद्धिरुक्ता ॥ ' क्षौमं वस्ते निष्पे- ष्टवै ब्रूयादहतं चेदद्भिरभ्युक्ष्य स्नातवस्यं ( ? ) वाऽमौत्रधौतं विचि- तकेशं प्रसारितदशं दीक्षातपसोरिति' ( का० ७ । २ । १६— १९ ) ॥ दीक्षातपसोः घासो देवता । हे क्षौम वस्त्र, दीक्षातपसोस्तनूरसि । दीक्षा दीक्षणीयेष्टिः । तप उपदिष्टः । दीक्षाभिमानिदेवतायास्तपोभिमानिदेवतायाश्च लं शरीरख - प्रियमसि । तां दीक्षातपसोस्तनूं तद्देवताद्वयशरीरभूतां त्वामहं परिदधे धारयामि । किंभूतां त्वाम् । शिषां शग्मां द्वयोरपि शब्दयोः : सुखवाचकत्वादत्यन्तसुखरूपां कोमललात् । किंभू- तोऽहम् । भद्रं वर्ण पुष्यन् त्वत्परिधानेन कल्याणीं कान्ति पुष्यन् ॥ २ ॥

तृतीया ।

लं

म॒हीनां॒ पर्योऽसि वच॒दा अ॑सि॒ वर्चो मे देहि ।
वृ॒त्रस्या॑सि क॒नीन॑कश्चक्षु॒र्दा अ॑सि॒ चक्षु॑र्मे देहि ॥

३ ॥

उ० तमभ्यनक्ति । नवनीतमुच्यते । महीनां पयोऽसि ।

चतुर्थी ।

चि॒त्पति॑र्मा पुनातु वाक्पति॑र्मा पुनातु दे॒वो म
सवि॒ता पु॑ना॒त्वच्छिद्रेण प॒वित्रे॑ण॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ ।
तस्य॑ ते पवित्रपते प॒वित्र॑पू॒तस्य॒ यत्का॑मः पुने तच्छे-
केयम् ॥ ४ ॥

उ० कुशपवित्रैः पावयति । चित्पतिर्मा पुनातु । 'चिती संज्ञाने' । अस्य चित् विज्ञानात्मा मनो वाभिधीयते । चित्प- तिर्मा पुनातु । 'प्रजापतिर्वै चित्पतिः' इति श्रुतिः । वाक्पतिः । 'प्रजापतिर्वै वाक्पतिः' इति श्रुतिः । देवो मा सविता पुनातु । अच्छिद्रेणेति व्याख्यातम् । तस्य ते पवित्रपते । तस्य पवित्रपूतस्येति च षष्ठ्यन्तयोः संबन्धः । यजमानवा- चित्वं च । तस्य मम पवित्रपूतस्य सतः । ते तव प्रसवे

वर्तमानस्य हे पवित्रपते देव सवितः, एतद्भवतु । यत्कामः
अहमात्मानं पुने पावयामि । तच्छकेयम् तच्छनुयाम् ।
पयोविकारे नवनीते पयः शब्दः । महीनां गवां पयोऽसि । 'यज्ञस्योदचं गच्छामि' इति श्रुतिः । अच्छिद्रेणेत्येवमादि-
यतश्च 'वर्चोदा असि' वर्चस्तेज इत्यनर्थान्तरम् । अतो । त्रयाणामनुषङ्गो योज्यः ॥ ४ ॥

1

उबटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० 'कुशपवित्रैः चित्पतिर्मेति पावयति सप्तभिः सप्तभिः प्रतिमन्त्रमच्छिद्रेणेति सर्वत्रेति' (का० ७ । ३ । १ ) । अच्छि - द्रेणेति शेषस्त्रिष्वपि मन्त्रेष्वनुषज्यते । चित्पतिर्मा । चितां ज्ञानानां पतिश्चित्पतिर्मनोभिमानी देवो मा मां यजमानं पुनातु शोधयतु । 'मनो वै चित्पतिः' इति तित्तिरिवाक्यात् । यद्वा चित्पतिः प्रजापतिः । 'प्रजापतिर्वै चित्पतिः' ( ३ । १ । २ । २२) इति श्रुतेः। किंचाच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः किरणैः । वायुरच्छिद्रं पवित्रं शुद्धिहेतुलात् छिद्ररहितत्वाच्च । यद्वादित्यमण्डलमच्छिद्रं पवित्रम् । 'असौ वा आदित्योऽच्छिद्रं पवित्रम्' इति श्रुतेः । हे पवित्रपते, पवित्रान् शुद्धान् पातीति पवित्रपतिस्तत्संबुद्धौ हे पवित्रपते शुद्धपालक, ते पवित्र - पूतस्य तव पवित्रेण पूर्वोक्तेन शुद्धस्य तस्य यजमानस्याभीष्टं भूयादिति शेषः । तदेव स्पष्टयति । यत्कामोऽहं पुने तत् शकेयम् । यः कामो यस्य यत्कामः । यद्वा यस्मिन् कामो यस्य स यत्कामः । सोमयागानुष्ठाने कामवानहं पुने आत्मानं शोध- यामि तत्सोमयागानुष्ठाने शक्तो भूयासम् । यज्ञानुष्ठानसा - मर्थ्यं मेऽस्त्वित्यर्थः । वाक्पतिः वाचां पतिर्बृहस्पतिर्मा मां पुनातु । सविता देवोऽन्तर्यामी मा मां पुनातु । एतन्मन्त्रद्वयं पूर्ववद्योज्यम् ॥ ४ ॥

आ

पञ्चमी ।

षष्ठी ।

६१

स्वाहा॑ य॒ज्ञं मन॑स॒ स्वाहा॒ोरोर॒न्तरि॑क्ष॒त्स्वाहा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यः॒ स्वाहा॒ वाता॒दार॑मे॒ स्वाहा॑ ॥ ६ ॥

उ० अथ अङ्गुलीर्न्यचते । स्वाहायज्ञं मनसः । यज्ञं मनसः सकाशादहमारभे इत्यनुषङ्गः । उरोविंस्तीर्णादन्त- रिक्षादहमारभे यज्ञं, द्यावापृथिवीभ्यामहमारभे यज्ञम् । वातादहमारभे यज्ञम् । पञ्च स्वाहाकारा येषु यज्ञेषु तत्रार्थ- वादः । 'यज्ञो वै स्वाहाकारो यज्ञमेवैतदात्मन्धत्ते' इति । स्वाहाकारेण हि हविः प्रदीयत इति स्वाहाकारो यज्ञः ॥६॥

म० 'स्वाहा यज्ञमित्यङ्गुलीर्न्यचते नानाहस्तयोरेवं शेषं प्रतिमन्त्रं मुष्टीकृत्वा स्वाहेत्युक्त्वा वाग्यतोऽङ्गुष्ठौ तत्सहिते चोत्सृजतीति' (का० ७।३। ७–१०) । आद्यमन्त्रण हस्तद्वयकनिष्टिकाद्वयं सङ्कोचयति एवमन्यत्रयेणान्याः । खाहा वातादारभ इत्युत्तमेन मुष्टिद्वयं कुर्यादिति सूत्रार्थः ॥ स्वाहा यज्ञम् । चतुर्णां यजुषां यज्ञो देवता । स्वाहाशब्दस्य निपात- त्वेनानेकार्थलादुचिता अर्था ब्राह्मणानुसारेण ग्राह्याः तथाहि । खाहा यज्ञं मनसः । मनस इति पञ्चमी तृतीयार्थे । मनसा यज्ञं स्वाहा चित्तेन यज्ञमभिगच्छामि । अत्र स्वाहाश- ब्दोऽभिगमनार्थः । खाहोरोरन्तरिक्षात् । पञ्चमी सप्तम्यर्थे ।

वो॑ दे॒वास ईमहे वा॒मं प्र॑य॒त्य॒ध्व॒रे । आ व उरौ विस्तीर्णेऽन्तरिक्षे स्वाहा यज्ञ आश्रितः । खाहाशब्दो
दे॒वास आ॒शिषो॑ य॒ज्ञिया॑सो हवामहे ॥ ५ ॥

उ० आवो देवास इति वाचयति । देवी अनुष्टुप् । ईमहे इति याङ्लाकर्मसु पठितम् । हे देवासः, आ ईमहे आयाचे वो युष्मान् । किम् । वामम् 'वन षण संभक्तौ' । वननीयं संभजनीयं वस्तु । प्रयत्यध्वरे प्रयच्छति यज्ञे । किंच । हे देवासः । आहवामहे आ ह्वयामः । वः युष्माकं संबन्धिन्य आशिषः यज्ञियासः यज्ञसंपादिन्यः । यज्ञिया एव यज्ञियासः । आईमहे आयाचे वः ॥ ५ ॥

म० 'आ वो देवास इति वाचयतीति' (का० ७ । ३ । ६ ) । अध्वर्युर्यजमानं वाचयति । दैवी अनुष्टुप् आशीः । हे देवासः देवाः, वयं वो युष्मान् वामं वननीयं यज्ञफलम् आ ईमहे साकल्येन याचामहे । वन्यते भज्यत इति वामम् । 'वन संभो' । मप्रत्ययः । ईमहे याचतिकर्मसु पठितो द्विकर्मकः ( निघ० ३ । १९।१) । क्व सति । अध्वरे अस्मदीये । यज्ञे प्रति प्रवर्तमाने सति । प्रतीति प्रयन् तस्मिन् । प्रपूर्वा - दिणः शतरि रूपम् । किंच हे देवासो देवाः, वो युष्मान् वयं हवामहे आह्वयामः । किं कर्तुम् । यज्ञियासः यज्ञस्येमा यज्ञिया यज्ञसंबन्धिनीराशिषः फलानि आ आनेतुं समानेतुमित्यर्थः । उपसर्गेण धातुरध्याहर्तव्यः । यज्ञफलप्राप्तुं युष्मानाहयाम इत्यर्थः ॥ ५ ॥

यज्ञार्थोऽतः प्रभृति । स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् । द्यावा- पृथिव्योः स्वाहा यज्ञः श्रितः । लोकत्रयव्यापी यज्ञ इत्यर्थः । स्वाहा वातादारभे । वाताद्वायुप्रसादात् स्वाहा यज्ञमारमे प्रवर्तयामि । वायोः सर्वकर्मप्रवर्तकत्वात् । स्वाहा यज्ञ एवं सिद्ध इति शेषः ॥ ६॥

सप्तमी ।

आकृ॑त्यै प्र॒युजेऽग्नये॒ स्वाहा॑ मे॒धायै॒ मन॑से॒ ऽग्नये॒ स्वाहा॑ दी॒क्षायै॒ तप॑से॒ऽग्नये॒ स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै पू॒ष्णु - नये स्वाहा॑ । आपो॑देवीर्बृहतीर्विश्वशंभुवो द्यावा- पृथिवी उरौ अन्तरिक्ष । बृह॒स्पत॑ये ह॒विषा॑ विधेम॒ स्वाहा॑ ॥ ७ ॥

उ० औड्रभणानि जुहोति । आकूत्यै प्रयुजे । आकुवन- माकूतिः प्रयत्नः आत्मनो धर्मः । मनसः प्रेरणाय भवति । प्रयुङ्ख इति प्रयुक् आकूतिलक्षणाय प्रयोगलक्षणाय च अनयेस्वाहा सुहुतमस्तु । मेधायै मनसे मेवालक्षणाम मनोलक्षणाय च अग्नये स्वाहा । जपति दीक्षायै तपसे । दीक्षालक्षणाय तपोलक्षणाय च अग्नये स्वाहा । तपः शब्देन चोपसद उच्यन्ते । सरस्वत्यै पूष्णे । 'वाग्वै सरस्वती पशवो 'वै पूषा' इति श्रुतिः । बाग्लक्षणाय पशुलक्षणाय च अझबे

६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

स्वाहा । पशुसाध्यत्वाद्यज्ञस्य पशुग्रहणम् । आपो देवीः विराट् लिङ्गोक्ता देवता । हे आपोदेव्यः, बृहत्यो महत्यः । विश्वशंभुवः सर्वस्य जगतः सुखेन भावयित्र्यः । हे द्यावा - पृथिव्यौ, हे उरो हे विस्तीर्ण अन्तरिक्ष, युष्मभ्यं च बृहस्पतये च । हविषा विधेम । विदधातिर्दानकर्मा । हवि - ति प्रथमाया विपरिणामः । हविर्दध्मः ॥ ७ ॥

।

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

म० अथ षष्ठः । सवितृदेवत्यानुष्टुप् स्वस्त्यात्रेयदृष्टा । विश्वो मर्तः सर्वो मनुष्यो नेतुः फलप्रापकस्य देवस्य दानादि- गुणयुक्तस्य सवितुः सख्यं सखिभावं वरीत वृणुते प्रार्थयते । 'वृञ् वरणे' अस्मालिङि तङि प्रथमैकवचने व्यत्ययेन शपो लुकि 'उदोष्ट्यपूर्व स्य' ( पा० ७ । १ । १०२ ) इति ऋत उदादेशः । किंच विश्वः सर्वो जनो राये धनाय इषुध्यति सवितारं प्रार्थयते । इषुध्यतिर्यायाकर्मसु पठितः ( निघ ३ । १९ । १४ ) । किंच द्युम्नं द्योततेर्यशो वानं वा तच्च वृणीत प्रार्थयते । किमर्थम् । पुष्यसे पोषाय स्वप्रजापालनाय । पुषेस्तुमर्थे असेप्रत्ययः । यः इत्थंभूतः सविता तस्मै स्वाहा । इति षष्ठ औभणमन्त्रः । समाप्तास्ते ॥ ८ ॥

नवमी ।

ऋ॒क्सा॒मयो॒ोः शिल्पे॑ स्व॒स्ते वा॒मारंभे ते म पात॒मास्य य॒ज्ञस्य॒दृच॑ः । शर्म॑सि॒ शर्म॑ मे यच्छ नम॑स्ते॒ अस्तु मा मा हिंसीः॥ ९ ॥

म० अतः परं षडौद्रभणहोममन्त्राः । चतुर्णामग्निर्दे- वता । 'औद्र्भणानि जुहोति स्थाल्याः स्रुवेणाकूया इति प्रतिमन्त्रमिति' (का० ७।३।१६ ) । आकूत्यै प्रयुजेऽनये स्वाहा । अग्नये वह्निदेवाय स्वाहा सुहुतमिदमस्तु । किंभूतायाग्नये । आकूत्यै प्रयुजे । यज्ञं करिष्यामीत्येवंविधो मानसः संकल्प । आकूतिः तस्यै तत्संपूर्त्यै । प्रयुजे प्रयुक्तेऽसौ प्रयुक् तस्मै । संकल्पसिद्ध्यै निर्विघ्नं प्रेरयते इत्यर्थः । इति प्रथमो मन्त्रः ॥ मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहा । श्रुतयोर्मन्त्रयोर्धारणशक्तिर्मेधा तत्सिद्ध्यर्थं मनसे मदीयमनोभिमानिनेऽग्नये स्वाहा सुहुत- मस्तु । विद्याधारणशक्तिर्हि मनसः स्वास्थ्ये सत्येव भवति । इति द्वितीयः ॥ जपति । दीक्षायै तपसेऽनये स्वाहा । व्रत- नियमो दीक्षा तत्सिद्ध्यर्थं मदीयशारीरतपोभिमानिनेऽनये उ० कृष्णाजिनयोः शुक्लकृष्णसंधिमालभते ऋक्सा- स्वाहा । नियमसंरक्षणं तपसैव भवति । ततस्तपोदात्रे मयोरिति । ये युवामृचां साम्नां च शिल्पे स्थः । ' यद्वै प्रति- इत्यर्थः । इति तृतीयः ॥ सरखत्यै पूष्णे नये स्वाहा । मन्त्रो - रूपं तच्छिल्पम्' इति श्रुतिः । प्रतिरूपे प्रतिभूते भवथः । च्चारणशक्तिः सरखती तत्सिद्ध्यर्थ पूष्णे पुष्णातीति पूषा तस्मै ते वां युवाम् । आरभे आलभे । ते च मा पातं गोपायतम् । वागिन्द्रियपोषकायाग्नये सुहुतमस्तु । इति चतुर्थः ॥ आपो । आ अस्य यज्ञस्य उद्दचः उत्तमा ऋचः आसमाप्तेरित्यर्थः । देवीः । लिङ्गोक्तदेवता विराट् । यस्या एकादशाक्षराः त्रयः दक्षिणजानुमारोहति । शर्मासि कृष्णाजिनमुच्यते । शर्म पादाः सा विराट् । दशकास्त्रयो विराडेकादशका वेत्युक्तेः । शरणं यतस्त्वमसि अतः शर्म शरणं मे मां यच्छ प्रयच्छ । अत्र प्रथमो द्वादशार्णस्तेनैकाधिका । हे आपः हे द्यावापृ- नमस्ते अस्तु नमस्तुभ्यं भवतु । मा मां माहिंसीः ॥ ९ ॥ थिवी द्यावापृथिव्यौ, हे उरो विस्तीर्ण अन्तरिक्ष, युष्मभ्यं बृहस्पतये च हविषा विधेम हविर्दद्मः । द्वितीयार्थे तृतीया । विधतिर्दानकर्मा । स्वाहा सुहुतमस्तु । किंभूता आपः । देवीः देव्यो द्योतमानाः । बृहतीः बृहत्यः प्रभूताः । उभयत्र पूर्वस- वर्णः । विश्वशंभुवः विश्वस्य जगतः शं सुखं भावयन्ति जनयन्ति वा विश्वशंभुवः । इति पञ्चमो मन्त्रः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

,

विश्व दे॒वस्य॑ ने॒तुर्मतो॑ वुरीत स॒ख्यम् । विश्व
रा॒य ई॑षुध्यति द्यु॒म्नं वृ॑णीत पु॒ष्यसे॒ स्वाहा॑ ॥ ८ ॥

उ० विश्वो देवस्य । सावित्र्यनुष्टुप् । विश्वः सर्वो जनः देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य नेतुः प्रणेतुः प्रसवितुः मर्त्यः मनुष्यः वुरीत वृणीत सख्यं सखिताभावम् । किंच विश्वः सर्वः धनाय इषुध्यते प्रार्थयते सवितारम् । इषुध्यतिर्याच्चाकर्मसु पठितः । किंच द्युम्नं वृणीत । धुम्नं द्योततेर्यशो वाऽनं वा प्रार्थयते । पुष्यसे पोषाय स्थितये । य इत्थंभूतः सविता तस्मै स्वाहा ॥ ८ ॥

।

म० 'कृष्णाजिनयोः सन्धिमालभत ऋक्सामयोरिति' का० ७ । ३ । २३ ) इति । कृष्णाजिने देवते । हे कृष्णा- जिनगते शुककृष्णरेखे, युवामृक्सामयोः शिल्पे स्थः ऋगभि- मानिसामाभिमानिदेवतयोः संबन्धिनी शिल्पे चातुर्ये तद्रूपे भवतः । ' यद्वै प्रतिरूपं तच्छिल्पम् ' ( ३ । २ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । ते वां तथाविधे युवामारभे अहं स्पृशामि । ते मा पातं तथाविधे युवां मा मां पालयतम् । कियन्तं कालमिति चेत्तदाह । अस्य यज्ञस्य आ उद्यचः उत्तमा चरमा ऋगुद्दक् तस्या उदृचः आ तत्पर्यन्तम् । 'पञ्चम्यपाड्परिभिः' (पा० २ । ३ । १० ) इति पञ्चमी । एतद्यज्ञसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । ऋक्सामाभिमानिन्यौ देवते देवानां यज्ञार्थं स्थिते सत्यौ केनापि निमित्तेन कृष्णमृगरूपं कृत्वा देवेभ्यः पलाय्य दूरे कुत्राप्यतिष्ठतां तन्मृगचर्मणि यच्छुक्कं तदृचो रूपं यत् कृष्णं तत् साम्नो रूपम् । तदुक्तं तित्तिरिणा 'ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञार्थ तिष्ठमाने कृष्णमृगरूपं कृत्वापकाम्यातिष्ठतामेष वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनमस्यै सानो यत्कृष्णम् ' ( ६ । १ । ३ ) इति । 'दक्षिणजानुमारोहति शर्मासि' (का० ७ । ३ । २४ ) इति । हे कृष्णाजिन, त्वं शर्म शरणमसि ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अतो मे मह्यं शर्म शरणं यच्छ देहि । स्वकीयत्वेन स्वीकुर्वि - त्यर्थः । ते तुभ्यं कृष्णाजिनाय नमोस्तु । मा मां यजमानं मा हिंसीः मा जहि ॥ ९॥

दशमी ।

ऊस्याङ्गिर॒स्यूर्णम्रदा ऊर्ज मयि॑ धेहि । सो- म॑स्य नी॒विर॑सि॒ विष्णोः शर्म॑सि॒ शर्म॒ यज॑मान॒स्ये- न्द्र॑स्य॒ योनि॑रसि सु॒स॒स्याः कृषीस्कृधि । उच्छ्रयस्व वनस्पत ऊ॒र्ध्वो मा॑ पा॒ह्य॑स॒ आस्य य॒ज्ञ- स्यो॒दृच॑ः ॥ १० ॥

1

उ० मेखलां बध्नीते । ऊर्गसि । अङ्गिरसामार्षम्। अस्मिन्य- जुषि ऊर्गसि अन्नं भवसि । आङ्गिरसी अङ्गिरोभिर्दृष्टा । ऊर्ण- श्रदाः ऊर्णेव मृद्वी । यतस्त्वमधस्तनैर्गुणैर्युक्तासि अत ऊर्जमन्नं मयि धेहि स्थापय । नीवीं कुरुते । सोमस्य नीविरसि । 'पितृदेवत्या वै नीविः' इत्यदीक्षितस्योक्तम् । इह तु सोम- यागार्था नीविः सोमेन व्यपदिश्यते । शिरः प्रोर्णुते । विष्णोः । शर्मासि । 'उभयं वा एषोऽत्र भवति यो दीक्षते विष्णुश्च यजमानश्च' इत्यादि निदानम् । विष्णोदक्षितस्य शरणं भवसि । शरणं च यजमानस्य । कृष्णविषाणां सिचि बीते । इन्द्रस्य योनिः । 'देवाश्च वा असुराश्च' इत्यादि निदानम् यथा इन्द्रस्य योनिर्जन्मस्थानं पूर्व त्वमसि एवमिदानीं यजमानस्येति दर्शनार्थोर्थवादः । भूमौ लिखति । सुसस्याः कृषीस्कृधि । कल्याणधान्याः कृषीः कृधि जनानां कुरु । दण्डमुच्छ्रयति । उच्छ्रयस्व ऊर्ध्वो भव । हे वनस्पते, ऊर्ध्वो भूत्वा मां पाहि गोपाय । अधूंहसः पापात् । कियन्तं कालम् । आस्य यज्ञस्योद्दचः आ अस्य यज्ञस्य समाप्तेः ॥ १० ॥

६३

( का० ७ । ३ । २८ ) । हे वस्त्र, त्वं विष्णोः व्यापकस्य यज्ञस्य शर्मासि सुखहेतुर्भवसि । अतो यजमानस्य शर्म सुखं कुर्विति शेषः ॥ 'कृष्णविषाणां त्रिवलिं पञ्चवलिं वोत्तानां दशायां बनीते तया कण्डूयनमुपस्पृशत्येनया दक्षिणस्या भ्रुव उपरीन्द्रस्य योनिरितीति' (का० ७ । ३ । २९–३१ )। हे कृष्णविषाणे, त्वं यथा पूर्वमिन्द्रस्य योनिरस तथेदानीं यजमानस्य स्थानं भवेति शेषः । पुरा कदाचिद्यज्ञपुरुषो दक्षिणां देवीं समभवत्तस्मात्संभावनादिन्द्रोऽजायत तदानीम- त्रान्यस्योत्पत्तिर्मा भूदिति विचार्येन्द्रः स्वां योनिं दक्षिणाया आच्छिद्य मृगेषु न्यदधात् । निहिता सा योनिः कृष्णविषाणा- भूदिति तित्तिरिश्रुतौ यज्ञो दक्षिणामभ्यधादित्याख्याने कथा । तस्मात्कृष्णविषाणाया इन्द्रयोनित्वम् ॥ 'भूमौ चोल्लिखति सुसस्या इतीति' (का० ७ । ३ । ३२ ) । हे कृष्णविषाणे, त्वं कृषीः सुसस्याः कृधि कुरु । करते: शपि ते 'श्रुशृणु' पा० ६ । ४ । १०२ ) इत्यादिना हेर्धिः । शोभनं सस्यं यासु ताः सुसस्याः । सस्यं व्रीहियवादि । तदर्थो भूम्युल्लेखः । कृषिः । यजमानानां कृषयः सन्ति ताः सर्वाः शोभनधान्याः कुर्वित्यर्थः । 'मुखसंमितमौदुम्बरं दण्डं प्रयच्छत्युच्छ्रयखेत्येनमु- च्छ्रयतीति' ( का० ७ । ४ । १ - २ ) । देवा । है वनस्पते वृक्षावयव दण्ड, उच्छ्रयस्व उन्नतो भव । ऊर्ध्वो भूला अंहसः पापात् मा मां पाहि रक्ष । तत्र कालावधिरुच्यते । अस्यानुष्ठीयमानस्य यज्ञस्य उद्यचः उत्तमायाः समाप्तिगतायाः ऋचः आ तदृक्पर्यन्तमित्यर्थः ॥ १० ॥

(

एकादशी ।

व्र॒तं कृ॑णुताग्नर्ब्रह्म॒ग्निर्य॒ज्ञो वन॒स्पति॑र्य॒ज्ञिय॑ः । देवीं धियं मनामहे सुमृडीकाम॒भिष्ट॑ये वर्चोधां य॒ज्ञवा॑हस ँ सुत॒ीर्था नो॑ अस॒द्वशै । ये दे॒वा मनो॑- जाता मनो॒युजो दक्ष॑त्रतव॒स्ते नौऽवन्तु ते न॑ः पान्तु तेभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ११ ॥

म० 'मेखलां बध्नीते वेणिं त्रिवृतं शणमुञ्जमिश्रामन्तरां वासस ऊर्गसीति' ( का० ७ । ३ । २६ ) । अङ्गिरोभिर्दृष्टं मैखलं यजुः । हे मेखले, त्वमाङ्गिरसी अङ्गिरोनामकानामृ- षीणां संबन्धिनी ऊर्क् अन्नरसरूपासि । किंभूता । ऊर्णम्रदाः उ० वाचं विसृजते । व्रतं कृणुत । व्रतशब्देन पयोभि- ऊर्णेव म्रदीयसी कम्बलवन्मृदुरसि । तथाविधा त्वमूर्जमन्नरसं धीयते । मम क्षिप्रं भोजनार्थ पयः कुरुत । अग्निः ब्रह्म मयि धेहि स्थापय । अङ्गिरसः स्वर्गं लोकं गच्छन्तोऽन्न- । त्रयीलक्षणम् । अग्निः यज्ञः अग्निं प्रत्याख्याय यज्ञो न प्रवर्तत रसं व्यभजन्त विभज्यमानेऽवशिष्टोऽन्नरसो भूमौ पतितः । इत्याशयः । वनस्पतिर्यज्ञियः । ' न हि मनुष्या यजेरन्यद्व- शणमुञ्जनामकतृणरूपेणाविर्भूतस्तस्माच्छणमुञ्जमयी मेखला । नस्पतयो न स्युः' इति श्रुतिः । दैवीं धियम् । शक्करी अतएव मेखलाया आङ्गिरसत्वमिति तित्तिरिणा प्रत्यपादि ॥ अतिशक्करी वा । अस्याश्च पूर्णेनार्धर्चेन व्रतायोपस्पृशति दैवीं 'नीविं कुरुते सोमस्य नीविरिति' (का० ७ । ३ । २७ ) । धियं मनामहे । मनामह इति याज्जाकर्मसु पठितः । हे मेखले, त्वं सोमस्य नीविरसि सोमदेवतायाः प्रियभूता देवसंबन्धिनीं धियं याचामहे । सुमृडीकाम् । 'मृड सुखने' । ग्रन्थिरसि । मूलाग्रयोरेकीकरणेन ग्रन्थिविशेषो नीविरुच्यते । सुसुखाम् । अभिष्टये । अभिपूर्वस्य यजतेरादिलोपः । अदीक्षितस्य पितृदेवत्या नीविरुक्ता दीक्षितस्य तु सोमयागाय अभिष्टये अभियागाय । अथवा अभिपूर्वस्य सिञ्चतेः नीविः सोमेन व्यपदिश्यते । 'शिरः प्रोर्णुते विष्णोः शर्मेति' अभिष्टिः । अभिषेकाय प्रक्षालनाय । वर्चोधाम् ब्रह्म-

६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

वर्चसो धारयित्रीम् । यज्ञवाहसम् यज्ञस्य वोढीम् । सा च सुतीर्था नोऽसत् यज्ञं प्रति शोभनावतारा अस्माकं भवतु । वशे वश्या भवतु । व्रतं व्रतयति । ये देवाः । अग्निहोत्रसंपदं यजमानः करोति । ये मयि प्राणेषु देवाः मनोजाताः मनसो जाताः । मनःपूर्वका हि तेषु प्रवृत्तिः । मनोयुजः मनसा युज्यन्ते स्वप्नावस्थायामिति मनोयुजः । दक्षऋतवः ऋतुः संकल्पः तस्यैव समृद्धि - दक्षक शरीरा । 'वागेवाग्निः प्राणोदाना मित्रावरुणौ चक्षु- रादित्यः श्रोत्रं विश्वेदेवाः' य एते अध्यात्मश्रुतौ पठ्यन्ते त इहोच्यन्ते । ते नः अस्मान् अवन्तु ते अस्मान् पान्तु पाल- यन्तु तेभ्यश्च स्वाहा सुहुतमस्तु सुहुतमेतद्धविर्भवतु ॥११॥

•

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

मानत्वात् । तथा मनोयुजः रूपादिदर्शनकालेऽपि मनसा युक्ता एव वर्तन्ते । अन्यमनस्कस्य रूपादिप्रतिभासाभावात् । यद्वा स्वप्नावस्थायां मनसा युज्यन्ते ते मनोयुजः । तथा दक्ष- क्रतवः दक्षाः कुशलाः क्रतवः संकल्पाः येषां ते । संकल्पि- तार्थकारिण इत्यर्थः । ते देवाः नोऽस्मानवन्तु यज्ञानुष्ठान- विघ्नपरिहारेण पालयन्तु । तेभ्यः प्राणरूपेभ्यः देवेभ्यः खाहा इदं क्षीरं हुतमस्तु ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

श्वा॒त्राः पि॒ता भ॑वत यु॒यमा॑पो अ॒स्माक॑म॒न्तरु॒द सु॒शेवः । ता अ॒स्मभ्य॑मय॒क्ष्मा अ॑न॒मे॒वा अना॑गसः स्वद॑न्तु॒ दे॒वीर॒मृता॑ ऋता॒वृध॑ः ॥ १२ ॥

म० 'व्रतं कृणुतेति वाग्विसर्जनं त्रिरुक्त्वेति' (का० ७ १ ४। १५ ) । मौनोपस्थितस्य यजमानस्यैतन्मन्त्रोच्चारणं वाग्वि- उ० श्वानाः पीता । जगत्याब्दैवत्यया नाभिमुपस्पृशति । सर्जनसाधनम् । हे परिचारकाः, व्रतं कृणुत दोहनादिना हे आपः, यूयं श्वात्राः । श्वाश्रमिति क्षिप्रनाम । क्षिप्रपरि- क्षीरं संपादयत । दीक्षितस्य भोजनाय यन्नियतं पयस्तद्व्रत- णामाः । प्रीता भवत अस्माकमन्तर्मध्ये । पुनर्विशिनष्टि मित्युच्यते । वाक्यावृत्तिरादरार्था । 'अनिर्ब्रह्मेति च सकृ- उदरे सुशेवाः । शेव इति सुखनाम । सुसुखाः । ता दिति' (का० ७ । ४ । १५ ) । एतमपि मन्त्रं सकृत्पठेत् । अस्मभ्यम् अयक्ष्मा: अनमीवा अनागसः । आग इत्यपरा- अग्निर्ब्रह्म । ब्रह्मशब्देन वेदत्रयमभिधीयते तस्य वेदत्रयस्याग्नि- धनाम । अनपराधाः । स्वदन्तु देवी: । 'स्वद स्वर्द आस्वादने' त्वमुपचर्यते । आधानेन निष्पन्नस्य वैदिकस्याग्नेर्वेदव्यति - देवीरिति निःसंशयं द्वितीयान्तम् । एतत्पदसामानाधिकर- रेकेणासंभवात् । तस्मादयं श्रौतोऽग्निर्ब्रह्मैव वेदरूप एव । ण्यात्तु ता इत्येतदादीन्यपि द्वितीयान्ताम्येव । ता युष्मान् अयमग्निर्यज्ञः तस्य अग्नेर्यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञत्वमुपचर्यतेऽग्निर्यज्ञ अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् अयक्ष्माः सतीः । यक्ष्मा व्याधिराज- एवेति । वनस्पतिः यज्ञियः यज्ञयोग्यो यो वनस्पतिः खादि- स्तग्रहिताः । अनमीवाः । अमीवा व्याधिरेव । भादरार्थे रादिः सोऽपि यज्ञ इत्यनुवर्तते । वनस्पतेर्यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञ- यक्ष्मग्रहणम् । अनागसः अनपराधाः सतीः । भाग इत्यप- त्वम् । तथाच श्रुतिः 'नहि मनुष्या यजेरन्यद्वनस्पतयो न राधनाम । स्वदन्तु । 'स्वद स्वर्द आस्वादने' । आस्था- स्युरिति' ( ३ । २ । २ । ९ ) । 'दैवीं धियमिति व्रतायोप- दयन्तु । कमादयन्तु । अमृताः प्राणाः वागेवाभिरित्यादयः । स्पर्श स्वासन इति' (का० ७। ४ । ३२ ) । शक्करी । ऋतावृधः सत्यवृधः यज्ञवृधो वां ॥ १२ ॥ अतिशक्करी वा । पूर्वार्धेनाचमनम् । वयं धियं मनामहे यज्ञा-

1

म० 'श्वात्राः पीता इति नाभिमालभत इति' (का० ७ १ नुष्ठानविषयां बुद्धिं याचामहे । मनामह इति याध्वाक- ४ । ३५ ) । अब्देवत्या जगती । हे आपः, क्षीररूपा यूयं र्मसु पठितः । किमर्थम् । अभिष्टये अभि समन्ताद्यजनमभिष्टिः । मया पीताः सत्यः श्वात्राः क्षिप्रपरिणामाः शीघ्रं जीर्णा अभिपूर्वस्य यजतेः तिनि आदिलोपः । अभिमुखत्वेन भवत । 'श्वात्रमिति क्षिप्रनामाशु अतनं भवति' ( निरु० ५।३ ) प्राप्तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थम् । किंभूतां धियम् । देवीं देवसंब- । इति यास्कः । किंच अस्माकं पीतवतामन्तरुदरे जलपाक- न्धिनीम् । देवतोद्देशेन प्रवृत्तामित्यर्थः । तथा सुमृडीकाम् । सुष्ठु । स्थाने सुशेवाः शोभनसुखाः भवतेत्यनुवर्तते । सुष्ठु शेवं मृडयति सुमृडीका तां शोभनसुखहेतुम् । तथा वर्चोधां वर्चो याभ्यस्ताः । शेवमिति सुखनाम । किंच । तास्तथाविधा आपः दधातीति वर्चोधास्तां तेजसो धारयित्रीम् । तथा यज्ञवाहसम् अस्मभ्यमस्मदुपकारार्थं वदन्तु खादुत्वयुक्ता भवन्तु । किंभू- यज्ञं वहति यज्ञवाहास्तां यज्ञनिर्वाहकत्रम् । तथाविधा धीः । तास्ताः । अयक्ष्माः प्रबलरोगराजरहिताः । अनमीवाः सुतीर्था सुखेन तरीतुं प्राप्तुं शक्या सुतीर्था । यद्वा सुष्ठु तीर्थम - । सामान्यरोगनिवर्तिकाः । नास्त्यमीवा याभ्यः । अनागसः वतरणमार्गे यस्यां सा । एवंविधा सती नो वशे असत् नास्त्यागो याभ्यः अपराधहारिण्यः । ऋतावृधः ऋतं वर्धयन्ति ता अस्माकमधीनत्वे भवतु ॥ 'ये देवा इति व्रतयत्यमृन्मय इति' । ऋतवृधः । संहितायाम् ऋतस्य दीर्घः । यज्ञवृद्धिहेतवः । देवीः ( का० ७ । ४ । ३३ ) । ये देवा ईदृशाः दीव्यन्ति द्योतन्ते । देव्यो द्योतमानाः । अमृताः नास्ति मृतं याभ्यः मरणनिव- त इति । देवाश्चक्षुरादीन्द्रियरूपाः प्राणाः 'वागेवाग्निः प्राणो - दानौ मित्रावरुणौ चक्षुरादित्यः श्रोत्रं विश्वेदेवाः ' ( ३ । २ । २ । १३ ) इति श्रुत्युक्ताः । किंभूताः । मनोजाताः दर्श- नश्रवणावीच्छारूपान्मनस उत्पन्नाः । इच्छोत्पत्तौ तेषां प्रवर्त -

र्तिकाः । यद्वायमर्थः । ता इति द्वितीयाबहुवचनम् । अमृताः अमरणधर्मिणो देवाः पूर्वोक्ताः प्राणा वागादयस्ता अपः खदन्तु आस्वादयन्तु । कीदृशीः । अस्मभ्यमयक्ष्माः अस्मदर्थम- स्माकं वा यक्ष्मनाशिनीः । शेषं पूर्ववत् ॥ १२ ॥

"

त्रयोदशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

इ॒यं ते॑ य॒ज्ञिया॑ त॒नूर॒पो मु॑भ्यामि॒ न प्र॒जाम् । अ॒हो॒मुच॒ः स्वाहा॑कृ॒ताः पृथि॒वीमाव॑शत पृथि॒व्या संभव ॥ १३ ॥

।

उ० 'मेक्ष्यन् लोष्टं किंचिद्वादत्ते' । इयं ते यज्ञिया तनूः । पृथिव्यभिधीयते । इयं तव यज्ञार्हातनूः तामादद इति शेषः । मेहति । अपो मुञ्चामि । अपो मूत्रं मुञ्चामि त्यजामि नतु प्रजाम् । उभयं वा । भत एत्यापश्च रेतश्च स एतदाप एव मुञ्चति न प्रजाम् । अंहोमुचः अंहः पापमसुखं तस्मात्पु - रुषं मुञ्चन्ति पृथक्कुर्वन्तीत्यंहोमुचः । हे मूत्राख्या आपः, यूयम् अंहोमुचः ताः स्वाहाकृताः सुष्ठुत्यक्ताः पृथिवीम् आविशत प्रविशत । आत्तं निदधाति । पृथिव्या संभव । भूम्या सह एकीभव ॥ १३ ॥

.

म० 'मेक्ष्य कृष्णविषाणया लोष्टं किंचिद्वादत्त इयं त इति' ( का ० ७ । ४ । ३६ ) । मूत्रं करिष्यन् शृङ्गेण लोष्टं किंचि - तृणादिकं वा गृह्णातीति सूत्रार्थः । हे यज्ञपुरुष, इयं पृथिवी ते तव यज्ञिया तनूः यज्ञयोग्यो देशः । अतोऽस्या मूत्रोप- हतिपरिहाराय व्यवधानं कर्तुं लोष्टं तृणं वा स्वीकरोमीति भावः । यद्वा पृथिवीं प्रत्युच्यते । हे पृथिवि, इयं लोष्टरूपा ते तव · यज्ञार्हा तनूस्तामादद इति शेषः " (का० ७। ४ । ३७) अपो मुञ्चामीति मेहतीति । अपो मूत्ररूपा अहं मुञ्चामि न प्रजां प्रजोत्पत्तिनिमित्तं रेतो न मुञ्चामि । अतो हे आपः मूत्राख्याः, यूयं पृथिवीमाविशत प्रविशत । किंभूताः । अंहोमुचः अंहसः पापात् मुञ्चन्ति पुरुषं पृथक्कुर्वन्तीत्यर्थः । तथा खाहाकृताः पूर्वं क्षीरपानकाले स्वाहेति मन्त्रेण स्वीकृताः । यद्वा स्वाहाकृताः सत्यो भूमिमाविशत 'पृथिव्या संभ- वेत्यात्तं निदधातीति' (का० ७ । ४ । ३८ ) । गृहीतलोष्टा - । दिकं मूत्रस्थाने क्षिपेत् । हे लोष्टादिक, पृथिव्या सह त्वं संभव एकीभव ॥ १३॥

चतुर्दशी ।

अग्ने॒ त्वसु॒जा॑गृहि व॒यम॑न्दिषीमहि । रक्षा
णो॒ अप्र॑यु॒च्छन्प्र॒बुधै न॒ पुन॑स्कृधि ॥ १४ ॥

६५

साधु स्वप्स्यामः । 'मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु' अत्र स्वप्नार्थः। आशीर्लिङयुत्तमबहुवचने रूपम् । किंच । नोऽस्मान् रक्ष । किं कुर्वन् । अप्रयुच्छन् । 'युच्छ प्रमादे' । अप्रमाद्यन् । 'यचोतस्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । 'नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः' ( पा० ८ । ४ । २७ ) इति ( पा० ६ । १ । १०९) इति पूर्वरूपे प्राप्ते 'प्रकृत्यान्तःपा- न इत्यस्य णत्वम् । नो अप्रयुच्छन्नित्यत्र 'एङः पदान्तादति' दमव्यपरे ' ( पा० ६ । १ । ११५ ) इति प्रकृतिभावः । किंच अग्ने, नोऽस्मान् पुनः प्रबुधे प्रबोधाय । कृधि कुरु । प्रबोधनं प्रभुत् तस्यै प्रबुधे । संपदादित्वाद्भावे क्विप् । खपतोऽग्नेः प्रार्थनं रक्षसां नाशाय । तदुक्तं तित्तिरिणा 'अग्निमेवाधिपं कृत्वा स्वपिति रक्षसामपहत्या' इति ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

पुन॒र्मन॒ पुन॒रायु॑मे॒ आग॒न्पुनः॑ प्रा॒णः पुन॑रा॒त्मा म॒ आग॒न्पुन॒श्चक्षुः पुन॒ः श्रोत्र॑ म॒ आग॑न् । वैश्वान॒रो अन्धस्तनूपा अग्निनैः पातु दुरि॒तद॑व॒द्यात् ॥ १५ ॥

उ० विबुद्धमस्वप्स्यन्तं पुनर्मन इति वाचयति । पुन- मनः । मे मम मनः आगन् आगतम् । पुनरायुर्जीवितं मम आगतम् । पुनः प्राणो ममागतः । मुखनासिकासंचारी वायुः प्राणः । पुनः श्रोत्रं मम आगतम् । 'सर्वेह वा एते स्वपतोपक्रामन्ति' इति श्रुतिः । किंच अग्निर्वैश्वानरो अदब्धः अनुपहिंसितः तनूपाः शरीरस्य गोपायिता नः अस्मान् पातु रक्षतु दुरितात् अशुभात् अवद्यात् अवदनीयात् ॥ १५ ॥

म० 'विबुद्धमखप्स्यन्तं पुनर्मन इति वाचयतीति' (का० ७ । ४ । ४० ) । मे मम यजमानस्य मनः पुनरागन् सुप्ति- काले विलीय पुनरिदानीं शरीरे समागतम् । गमेर्लङि शपि लुप्ते 'हल्ङ्याब्भ्यः ' ( पा० ६ । १ । ६८ ) इति प्रत्ययलोपे मकारस्य नकारे प्रथमैकवचने आगन्निति रूपम् । किंच स्वापकाले मे मदीयमायुर्नष्टप्रायं भूत्वा पुनरागन् इदानीं पुन- रुत्पन्नमिवासीत् । तथा मे प्राणो वायुः पुनरागन् । तथा मे आत्मा जीवः पुनरागन् । तथा मे चक्षुः पुनरागन् । तथा मे श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियं पुनरागन् । 'सर्वे ह वा एते खपतोऽपका- आदीनामपक्रमो भवति तेषां पुनर्यथास्थानमागमनं प्रार्थ्यते । मन्ति' ( ३ । २ । २ । २३ ) इति श्रुतेः । स्वापकाले मन- एवं सर्वेन्द्रियेषु समागतेषु अयमग्निः अवद्यात् वदितु- मयोग्यात् निन्दितात् दुरितात्पापात् नोऽस्मान् पातु पाल- यतु । यद्वा अवद्यात् दुर्यशसो दुरितात्पापाच्च पातु । किंभू- तोऽग्निः । वैश्वानरः विश्वेभ्यो नरेभ्यो हितः सर्वपुरुषोप- कारकः । 'नरे संज्ञायाम् ' ( पा० ६ । ३ । १२९ ) इति पूर्व- ( का० ७ । ४ । ३९ ) । अनुष्टुबानेयी । हे अग्ने, त्वं सुजा- पददीर्घः । अदब्धः केनाप्यहिंसितः तनूपाः तनूं पातीति हि सुष्ठु निद्रारहितो भव । वयं यजमानाः सुमन्दिषीमहि । अस्मदीयशरीरपालकः ॥ १५ ॥

उ० स्वपिति । अग्ने त्वम् । अनुष्टुबानयी । हे अग्ने, त्वं सुजागृहि साधु जागृहि । वयं सुमन्दिषीमहि । 'मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु' । वयं स्वप्स्यामः । मन्दतिः स्वप्नार्थः । किंच रक्ष नः अस्मान् अप्रयुच्छन् । 'युच्छ प्रमादे' । किंच प्रबुधे प्रबोधाय नः अस्मान् पुनः कृधि कुरु ॥ १४ ॥ म० 'अमे, त्वमित्युक्त्वा खपित्यधः प्राग्दक्षिणत इति'

।

९ य० उ०

६६

षोडशी

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

त्वम॑ग्ने व्र॒त॒पा अ॑सि दे॒व आ मर्त्येष्वा । त्वं य॒ज्ञेष्वीड्य॑ः । रा॒स्वेय॑त्स॒माभूयॊ भर दे॒वो न॑ः सवि॒ता वसो॑दा॒ता वस्तु॑दात् ॥ १६ ॥

1

उ० अत्रत्यं व्याहृत्य जपति । त्वमग्ने । आग्नेयी गायत्री । हे अग्ने, त्वं व्रतस्य पालयिता भवसि । देव आ मर्त्येषु आ । आकारौ समुच्चयार्थीयौ । देव आ त्वं च मर्त्येषु मनुष्येषु च व्रतपा इति शेषः । त्वं च यज्ञेष्वीड्यः । सत्कारपूर्वो व्यापारोsध्येषणा । ईडिरध्येषणकर्मा वा पूजाकर्मा वा । अध्येषितव्यः याचितव्यः । त्वमतो व्रतं पाहीति शेषः लब्धमालभ्य वाचयति । रास्वेयत् । सोम उच्यते । रास्व । 'रा दाने' देहि । इयदिति लब्धद्रव्यपरिमाणवचनम् । हे सोम । किंच आभूयो भर । 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारश्छान्दसः । आहर भूयो बहुतरम् । किंच 'देवः सविता नः अस्मभ्यं वसोर्दाता धनस्य दाता वस्वदात् धनमदा- द्दत्तवान् पूर्वमेवेत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥

म० 'त्वमग्न इत्याह क्रुद्धानत्यं वा व्याहृत्येति' (का० ७ । ५। १-२ ) । दीक्षितो यदा क्रुध्यति व्रतविरुद्धं वा ब्रूते तदा त्वमग्न इत्यृचं जपेत् । गायत्र्याग्नेयी वत्सदृष्टा । व्यूहे- नाक्षरपूरणम् । हे अग्ने, देवो द्योतनात्मकः त्वमा मर्त्येषु मनुष्यपर्यन्तेषु सर्वप्राणिषु व्रतपा असि व्रतस्य कर्मणः पालको भवसि । तथा आ समन्ताद्यज्ञेषु त्वमीड्योऽसि । 'ईडिरध्ये- षणकर्मा च' इति यास्कः । याचितव्यः पूजयितव्यो वा भवसि । अतः पाहीति शेषः । यद्वा आकारद्वयं समुच्चयार्थम् । देवे इति सप्तम्यन्तं पदम् । हे अग्ने, त्वं देवे आ देवेषु च मर्त्येषु आ मनुष्येषु च व्रतपा असीति । शेषं पूर्ववत् । ' लब्धमालम्भ्य । वाचयति राखेयदिति' (का० ७।५।१६ ) । क्रतौ प्राप्तं धनं स्पृष्ट्वा मन्त्रं पठेत् । राख । सोमदेवत्यं यजुः । हे सोम, इयद्रास्व एतावद्धनं देहि । भूयः पुनरपि आभर धनम् आहर । 'हृग्रहोः-' (पा० ८ । २ । ३२ ) इति भकारः । यतो वसोर्धनस्य दाता सविता देवो नोऽस्मभ्यं वसु अदात्पूर्वमपि धनं दत्तवान् ॥ १६॥

सप्तदशी ।

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

एतच्च हिरण्यलक्षणं वर्चस्तेजः तया तन्वा संभव एकीभव । एकीभूय च भ्राजं सोमं गच्छ । जुहोति जूरसि 'जीव प्राणधारणे' । अस्य क्विबन्तस्यापि प्रत्यये जूरिति भवति । या त्वं जीवनमसि । 'धिया धिया ह्येतया मनुष्या जुजू- पन्ति' इति श्रुतिः । अथवा जवत इति जूः । ' एतं ह्या- काशमनुजवते' इति श्रुतेः । या च त्वं धृता धारिता मनसा । 'जुपी प्रीतिसेवनयो:' । अभिरुचिता च । विष्णवे विष्णोः सोमस्य ॥ १७ ॥

७-८

म० 'शालाद्वाराण्यपिधाय धौवं जुह्वां चतुर्विगृह्णाति बर्हि - स्तृणेन हिरण्यं बद्धावदधात्येषा त इतीति' (का० ७ । ६ । ) । ध्रुवास्थमाज्यं जुह्वां चतुर्गृहीत्वा तत्राज्ये दर्भ- तृणबद्धं स्वर्णं क्षिपेदिति सूत्रार्थः । एषा ते । हिरण्याज्यदैव- तम् । हे शुक्र शुक्ल दीप्यमानाग्ने, ते तव एषा तनूः दृश्यमा- नमाज्यं शरीरम् । एतत् आज्ये प्रक्षिप्यमाणं हिरण्यं ते वर्चः त्वदीयं तेजः । तया आज्यरूपया तन्वा संभव एकी- भव । ततो भ्राजं गच्छ । 'भ्राज दीप्तो' हिरण्यगतां दीप्तिं प्राहि । एतन्मन्त्रपाठेनाग्नेः सतेजस्त्वं सतनुत्वं च संपद्यते । तदुक्तं तित्तिरिणा 'सतेजसमेवैनं सतनुं करोति' इति । यद्वायमर्थः । हे शुक्र आज्य, एषा हिरण्यलक्षणा ते तनूः एतत्ते वर्चश्च । 'समानजन्म वै पयश्च हिरण्यं चोभयं ह्यग्नि- रेतसम्' ( ३ । २ । ४ । ८ ) इति श्रुतेः । तया हिरण्यलक्ष- णया तन्वा संभव एकीभूय भ्राजं सोमं गच्छ । भ्राजतेऽसौ भ्राट् तम् । 'सोमो वै भ्राट्' ( ३ । २ । ४ । ९ ) इति श्रुतेः । 'जूरसीति जुहोतीति' (का० ७ । ६ । ९ ) । वाग्दैवतम् । हे वाक्, त्वं जूरसि वेगयुक्तासि । यद्वा 'जीव प्राणधारणे' । जीवयतीति जूः । डूप्रत्ययः । किंभूता त्वम् । मनसा धृता नियमिता । तथा विष्णवे जुष्टा । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञार्थं प्रीतियुक्ता । यद्वा षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । यज्ञस्य रुचिता ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

तस्या॑स्ते स॒त्यस॑वसः प्रस॒वे त॒न्वो॑ य॒त्रम॑शीय॒ स्वाहा॑ । शु॒क्रम॑सि च॒न्द्रमस्य॒मृत॑मसि॒ वैश्वदे॒व- मेसि ॥ १८ ॥

उ० तस्यास्ते तव सत्यसवसः अवितथाभ्यनुज्ञायाः । प्रसत्रे

ए॒षा ते॑ शु॒क्र ं त॒नूरे॒तद्वच॒स्तया संभ॑व॒ भ्राज॑ अभ्यनुज्ञाया॑ वर्तमानाः । तन्वो यत्रम् अशीय शरीरस्य
गच्छ । जूरेसि धृता मन॑सा विष्णवे ॥ १७ ॥

उ० एषा ते । अनुष्टुभौ । पूर्वोर्धच हिरण्यदेवत्यः उत्तरो वाग्देवत्यः विनियोगो धौवाज्ये । आज्यं जुह्वां चतुः क्षित्वा तत्र हिरण्यं निदधाति । आज्यमुच्यते । एषा हिर- ण्यलक्षणा ते तव हे शुक्राज्य तनूः शरीरम् । 'समानजन्म वै पयश्व हिरण्यं चोभयं निरेतसम्' इति श्रुतिः ।

यमनं दार्व्यम् अशीय व्याप्नुयाम् आ यज्ञसमाप्तेः ।
हिरण्यमुद्धरति । शुक्रमसि अभे रेतोसि । चन्द्रमसि ।
'चदि आह्लादने' । 'अमृतमसि' अमरणधर्मासि । वैश्वदे-
वमसि सर्वदेवत्यमसि इति ॥ १८ ॥

म० सत्यं सवो यस्याः सा सत्यसवाः तस्याः सत्यसव- सोऽवितथाभ्यनुज्ञायाः । तस्यास्ते तथाविधायास्तव वाचः प्रस- वेऽनुज्ञायां वर्तमानोऽहं तन्वः शरीरस्य यन्त्रं नियमनं दाद-

उ०

एकोनविंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

।

६७

मशीय प्राप्नुयाम् । स्वाहा इदमाज्यं हुतमस्तु । ' शुक्रमसीति देहादिसङ्घातस्य चेतनत्वं संपादयन्ती बाह्यवस्तुषु वा निर्वि हिरण्यमुद्धृत्य वेद्यां तृणं निदधातीति' (का० ७ । ६ । १० ) । कल्परूपं सामान्यज्ञानं जनयन्ती वृत्तिश्चित्तं तदेवात्र चिदि- जुह्वां बद्ध्वा स्थापितं हिरण्यमुद्धरेत् । शुक्रमसि । हिरण्यं त्युच्यते । लोके कंचित्पदार्थ दृष्ट्वा एवं भवति न वे देवता । हे हिरण्य, त्वं शुक्रमसि । शोचते शुक्रम् । 'शुच संकल्पविकल्पौ कुर्वाणा वृत्तिर्मनः तदेवात्र मन इत्युच्यते । इद- दीप्त' । दीप्यमानमसि । तथा चन्द्रमाह्लादकमसि । ' चदि मित्थं भवत्येवेति निश्चयरूपा वृत्तिर्बुद्धिः सैवात्र धीशब्देनो- आह्लादने' । चन्दतीति चन्द्रम् । अमृतं विनाशरहितमसि । च्यते । वागात्मिका सोमक्रयणी चिन्मनोधीरूपत्वेन प्रशस्यते । अग्निसंयोगेऽपि हिरण्यस्य विनाशाभावः प्रसिद्धः । ' अनौ चिदादिरूपत्वमारोप्य स्तुतिः कृता । दक्षिणादिरूपत्वं तु विद्य- सुवर्णमक्षीणम्' इति याज्ञवल्क्योक्तेः । वैश्वदेवमसि । विश्वेषां । मानमेव स्तूयते । हे गौः, त्वं दक्षिणासि । गवां देयद्रव्य- देवानामिदं वैश्वदेवं सर्वदेवसंबन्धि । सर्वोऽपि देवो हिरण्यदा - त्वेन कर्मसु दक्षिणात्वं प्रसिद्धम् । यद्वा वाग्दानस्य प्रशस्त- नेन तुष्येत् ॥ १८ ॥ त्वाद्दक्षिणासि । 'भूमिदानात्परं नास्ति विद्यादानं ततोऽधि- कम्' इति स्मृतेः । तथा क्षत्रियासि सोमक्रयसाधनत्वेन । चिद॑सि म॒नोसि॒ धीर॑सि॒ दक्षि॑णासि क्षत्रियसि ण्यक 'यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः' दक्षि॑णक्षत्रजात्यभिमानी सोमः । तदुक्तं बृहदार- य॒ज्ञिया॒स्यदि॑तिरस्युभयतः शीर्णी । सा नः सुप्रची ( माध्य० १ । २ । १३ ) इति । तेन सोमेन क्षत्रेणाभि- सुप्र॑तीच्येघि मि॒त्रस्त्वा॑ प॒दि ब॑ध्नीतां पू॒षाध्व॑नस्पा॒ा- मन्तव्यस्य सोमलताद्रव्यस्य क्रयहेतुत्वेन त्वं क्षत्रियासि । त्विन्द्रि॒याध्य॑क्षायं ॥ १९ ॥ तद्रूपं चास्याः क्रयद्वारा तत्संबन्धित्वादुपचर्यते । अतएव यज्ञसंबन्धित्वाद्यज्ञिया यज्ञार्हासि । अदितिः अखण्डिता अदीना देवमातृरूपासि । नास्ति दितिर्यस्याः सा । ' अदितिरदीना देवमाता' ( निरु० ४ । २२ ) इति यास्कः । तथा उभयतः- शीण उभयतः शीर्षे यस्याः सा । ज्योतिष्टोमस्याद्यन्तयोः प्रायणीयोदयनीययोः शीर्षलम् । 'द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये' ( निरु० १३ । ७ ) इति यास्कोक्तेः । यद्वोभयतः शीष्ण सर्वतोमुखी वाग्रूपत्वात् । स यदेनया समानं सद्विपर्यासं वदति' ( ३ । २ । ४ । १६ ) इति श्रुतेः । सा पूर्वोक्ता चिदादिरूपा त्वं नोऽस्मदर्थे सुप्राची सुप्रतीची च एधि भव । सुष्ठु प्राङञ्चतीति सुप्राची । सुष्ठु प्रत्यङ्कञ्चतीति सुप्रतीची । प्रथमं सोमस्य क्रेतारं प्रति सुष्ठु प्राङ्मुखीभूला पश्चात्सोमेन सहा- स्मान्प्रत्यागन्तुं सुष्ठु प्रत्यङ्मुखी भवेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'सुप्राची न एधि सोमं नोऽच्छेहीत्येवैतदाह सुप्रतीची न एधि सोमेन नः सह पुनरेहीत्येवैतदाह' ( ३ । २ । ४ । १७ ) इति । किंच मित्रः सूर्यः पदि दक्षिणपादे त्वा त्वां बभीतां बन्धनं करोतु अप्रणाशाय । तथा पूषा पोषको देवः सूर्य एवाध्वनो मार्गात्पातु त्वां रक्षतु । यद्वा पुषेत्याबन्तं स्त्रीलिङ्गं पदम् । पूषा पृथिवी त्वां मार्गात् पातु 'इयं वै पृथिवी पूषा' ( ३।२।४।१९ ) इति श्रुतेः । किमर्थम् । इन्द्राय इन्द्रप्रीत्यर्थम् । किंभूतायेन्द्राय । अध्यक्षाय अधि उपरि अक्षिणी यस्य सोऽध्य- क्षस्तस्मै द्रष्ट्रे । यज्ञस्वामिने इत्यर्थः ॥ १९ ॥

सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते वाग्रूपाध्याहारोपकल्पनया त्वं चिदसि । चित्तस्य मनसोऽनुवादिनी भवसि । या च मनोसि प्रज्ञासि । या च धीरसि बुद्धिर्भवसि । 'धिया ह्येतया मनुष्या जुजूषन्ति जीवितुमिच्छन्ति' इति श्रुतिः । या च त्वं दक्षिणासि । 'भूमिदानात्परं नास्ति विद्यादानं ततोऽधिकम्' इत्येतदभिप्रायम् । तेभ्यो वाचं दक्षिणामानय - नित्येतदभिप्रायं वा । या च क्षत्रियासि । क्षतात् त्रायत इति क्षत्रियः । जात्या स्तूयते वा । या च यज्ञियासि यज्ञार्हसि । याच अदितिरसि । अदीनासि । या च उभयतःशीष्ण उभयतोमुखी । वाक्ये पदानामन्यथा - चान्यथा च क्रमो भवतीत्येतदभिप्रायम् । 'स यदेनया सया - नंंसविपर्यासं वदति' इत्यादिश्रुतिः । सा नः सुप्राची सुप्रतीची एधि । या त्वमुक्तगुणासि सास्माकं सुप्राची भव । सोममभिगच्छेत्यर्थः । सुप्रतीच्येधि । साधु अस्मान् प्रति सोमं गृहीत्वा आगच्छेत्यर्थः । 'सुप्राची न एधि सोमं नोऽ- च्छेहीत्येवैतदाह सुप्रतीची न एधि सोमेन नः सह पुनरेहीत्ये- वैतदाह' इति श्रुतिः । किंच । मित्रस्त्वा पदि बनीताम् । मित्र आदित्यस्त्वां पदि पादे बनातु अप्रणाशाय । किंच पूषाध्वनस्पातु इयं वै पृथिवी पूषा सा त्वामध्वनः मार्गात् पातु रक्षतु । किंच इन्द्रायाध्यक्षाय । चतुर्थ्याः षष्ट्या विपरिणामः । अधि उपरि अक्षिणी यस्य सोऽध्यक्षः । इन्द्र- स्वाध्यक्षस्य सतः ॥ १९ ॥

म० 'चिदसीत्येनामभिमन्त्रयते' (का० ७ । ६ । १५ ) इति कण्डिकाद्वयेन । एनां सोमक्रयणीमित्यर्थः । वाग्रूपाध्या- रोपकल्पनया सोमक्रयणी गौः स्तूयते । हे वाग्देवतारूपे सोमक्रयणि, त्वं चिदसि मनोऽसि धीरसि । अन्तःकरणस्य चित्तमनोबुद्धय इति तिस्रो वृत्तयः । तल्लक्षणानि । अचेतन-

विंशी ।

अनु॑ त्वा म॒ता म॑न्यता॒मनु॑ पि॒तानु॒ भ्राता
गर्भ्योऽनु सखा सध्यः । सा दैवि दे॒वमच्छे-
हीन्द्रा॑य॒ सोम॑रु॒द्रस्त्वा॑वर्तयतु॒ स्व॒स्ति सोम॑सखा •
पुनरेहि ॥ २० ॥

६८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० किंच सोमाहरणप्रवृत्तां त्वामेते अनुमन्यन्तां त्वा त्वां माता अनुमन्यतां त्वां पिता अनुमन्यतां त्वां भ्राता सगर्भ्यः समानगर्भभवः अनुमन्यतां । त्वां सखा सयूथ्यः समान- यूथप्रभवः सखा अनुमन्यताम् । किंच या त्वं कृतसामग्री- काऽस्माभिः सोमं प्रति गमने सा त्वं हे देवि दानादि- गुणयुक्ते, देवमच्छेहि । 'अच्छाभेरातु॒मिति शाकपूणिः' । देवं सोममध्येहि अभिगच्छ । इन्द्राय सोमम् आहर्तुमिति शेषः ।

किंच । रुद्रस्त्वावर्तयतु रुद्रः त्वाम् आवर्तयतु । रूद्राज्ञां नातिक्रामन्ति पशवः । ततः स्वस्ति अविनाशेन सोमसखा सती पुनरागच्छ ॥ २० ॥

म० किंच सोमाहरणे प्रवृत्तां त्वां माता त्वदीया जननी अनुमन्यतामनुज्ञां ददातु । पितानुमन्यताम् । उपसर्गवृत्त्या क्रियापदावृत्तिः । सगर्भ्यः समाने गर्भे भवः सहोदरो भ्राता - । नुमन्यताम् । 'समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु' ( ६ । ३ । ८४ ) इति समानपदस्य सादेशः । सयूथ्यः समाने एकस्मि- न्यूये गोसमूहे भवः सयूथ्यः सखा वत्सोऽनुमन्यताम् । हे देवि सोमक्रयणि, सा त्वमिन्द्राय इन्द्रार्थं सोमं देवमच्छेहि प्राप्तुं गच्छ । 'अच्छामेराप्तुमिति शाकपूणि:' ( निरु० ५। ) । किंच रुद्रः त्वा त्वां वर्तयतु सोमं गृहीत्वा स्थितां त्वां रुद्रो देवोऽस्मान्प्रति निवर्तयतु । यद्वा रुद्रः त्वां प्रवर्तयतु । यतो रुद्राज्ञां नातिक्रामन्ति पशवः । सोमो देवः सखा यस्याः । सा सोमसखा । ईदृशी सोमसहिता सती स्वस्ति क्षेमेण पुन- रेहि भूयोऽप्यागच्छ ॥ २० ॥

२८

एकविंशी ।

वस्व्य॒स्यदि॑तिरस्यादि॒त्यासि॑ रु॒द्रासि॑ च॒न्द्रासि॑ ।
बृह॒स्पति॑ष्ट्वा सु॒म्ने र॑म्णातु रु॒द्रो वसु॑भि॒राय॑के ॥२१॥

उ० उदीचीं नीयमानामनुगच्छति । वस्त्र्यसि । अनुष्टुप् बृहती वा । वसुरूपेणादितिरूपेणादित्यरूपेण रुद्ररूपेण चन्द्ररूपेण स्तूयते गौः । किंच बृहस्पतिः त्वा सुम्ने सुखे रम्णातु संयमयतु । रम्णातिः संयमनकर्मा । रुद्रो वसुभिः सहितः आचके कामयतु । रक्षितुमिति शेषः । आचक इति कान्तिकर्मसु पठितम् ॥ २१ ॥

म० 'उदीचीं नीयमानामनुगच्छतो वस्व्यसीतीति' (का० ७। ६ । १६ ) । अनुष्टुब्बृहती वा । सोमक्रयण्याः स्तुतिः । सोमक्रयणी गौर्वस्वदित्यादित्यरुद्रचन्द्ररूपेण स्तूयते वस्वीत्या - दिपञ्चविशेषणैः । हे गौः, त्वं वस्वी वसुरूपासि । अदिति - देवमातासि । द्वादशादित्यरूपासि । रुद्रा एकदशरुद्ररूपासि । चन्द्ररूपा चासि । किंच बृहस्पतिः सुत्रे त्वां रम्णातु रमयतु । रमतेर्व्यत्ययेन नाप्रत्ययः । यद्वा रम्णातु संयमयतु । 'रम्णातिः संयमनकर्मा विसर्जनकर्मा वा' ( निरु० १० । ९ ) इति यास्कः । रुद्रो वसुभिः अष्टदेवैः सहितः त्वामाचके रक्षितुं

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

कामयताम् । आचक इत्यादि चकमान इति कान्तिकर्मसु
पठितः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

अदि॑त्यास्त्वा मू॒र्धन्नाजि॑घर्मं दे॒व॒यज॑ने पृथि॒व्या इडयास्प॒दम॑सि घृतव॒त्स्वाहा॑ । अ॒स्मे र॑मस्वा॒स्मे ते॒ बन्धुस्त्वे रायो मे रायो मा व॒य√रायस्पोषि॑ण॒

वियो॑ष्म॒ तोति॒ राय॑ः ॥ २२ ॥

उ० पदे जुहोति । अदित्यास्त्वा अदित्याः पृथिव्या- स्त्वाम् हे आज्य, मूर्धनि शिरसि आजिधर्मि । 'घृ क्षरण- दीयो:' आक्षारयामि । देवयजने पृथिव्याः इडाया गोः पदं यतस्त्वमसि अतो घृतवत् घृतयुक्तं त्वां कर्तुं जुहोमीति शेषः । पदं लिखति । अस्मे रमस्व अस्मासु रतिं कुरु । पदं स्थाल्यामावपति । अस्मे ते बन्धुः वयं ते तव बन्धु- भूताः । यजमानाय पदं प्रयच्छति । त्वे रायः । पशवो वै रायः । त्वयि पशवः सन्त्विति शेषः । पदं यजमानः प्रतिगृह्णाति । मे रायः । मयि पशवः सन्त्विति शेषः । अध्वर्युरात्मानमुपस्पृशति । मा वयं रायस्पोषेण वियौष्म मा विभक्ताः स्याम वयं धनस्य पोषेण । गृहीतपदां पत्नीं वाच- यति । तोतोरायः । त्वयि रायः पशवः सन्त्विति शेषः ॥२२॥

म० 'षट्पदान्यतीत्य सप्तमं पर्युपविशन्ति हिरण्यमस्मि - न्निधायाभिजुहोत्यदित्यास्त्वेतीति' (का० ७ । ३ । १७-१८) । आज्यदैवतं यजुः । अदित्याः अखण्डितायाः पृथिव्याः भुवो हे आज्य, त्वा त्वामाजिधर्म आक्षारयामि । "घृ क्षरण- मूर्धन् मूर्धनि शिरोरूपे देवयजने देवानां यागयोग्यस्थाने दीप्त्योः' । 'पृथिव्या ह्येष मूर्धा यद्देवयजनम्' इति तित्तिरि- त्वमिडायाः गोः पदमसि गोपदेनाङ्कितत्वात्तद्रूपमसि । तच्च श्रुतेर्देवयजनस्य पृथिवीमूर्धत्वम् । किंच हे स्थानविशेष, परिलिखत्यस्मे रमखेति' (का० ७ । ६ । १९ ) । हे गोः पदं घृतवत् घृतयुक्तं कर्तुं स्वाहा जुहोमि । 'स्फ्येन पदं त्रिः पद, त्वमस्मे अस्मासु रमस्व क्रीडां कुरु । ' समुद्धृत्य पदं स्थाल्यामावपत्यस्मे ते बन्धुरिति' (का० ७ । ६ । २० ) । हे सोमक्रयणीपद, ते तव अस्मे बन्धुः वयं बन्धुभूताः स्मः । 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति जसः शेआदेशे अस्मे इति रूपम् । 'यजमानाय पदं प्रयच्छति त्वे राय इति' ( का० ७ । ६ । २१ ) । हे यजमान, त्वे त्वयि रायो धनानि एतत्पदरूपेण तिष्ठन्त्विति शेषः । यद्वात्र रायः पशवः । 'पशवो वै रायः' ( ३ । ३ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । त्वयि पशवः सन्तु । ' मे राय इति यजमानः प्रतिगृह्णातीति' ( का० ७ । ६ । २२ ) । मे ममि यजमाने रायो धनानि पदरूपेण तिष्टन्तु । पशवो मयि सन्तु । डे: शेआदेशे मे इति रूपम् । 'मा वयमित्यध्वर्युरात्मानं संस्पृशतीति'

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

चतुर्विंशी ।

६९

(का० ७ । ६ । २३ ) । वयमध्वर्युप्रभृतयो रायस्पोषेण धनस्य । 'तुदादिभ्यः श:' ( पा० ३ । १ । ८७ ) इति शप्रत्यये लिङि पुष्ट्या मा वियौष्म वियुक्ता मा भवाम । यौतेः 'माङि रूपम् ॥ २३॥ लुब्' ( पा० ३ । ३ । १७५ ) इति लुङि उत्तमबहुवचने वियौष्मेति रूपम् । 'हृत्वा पत्न्यै पदं प्रयच्छति नेष्टा तोत इत्येनां वासयतीति' (का० ७ । ६ । २४–२५ ) । तोतः- शब्दः कलत्रवाची अव्ययम् । तोतः कलत्रे रायो धनानि पशवो वा पदरूपेण तिष्ठन्तु । यद्वाव्ययानामनेकार्थत्वात्तोतः- शब्दो युष्मत्पर्यायः । तोतः त्वयि रायः सन्तु ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

सम॑ख्ये दे॒व्या धि॒या संदक्षि॑ण्य॒रुचक्ष॑सा । मा म॒ आयुः प्रमो॑षि॒र्मो अ॒हं तव॑ वी॒रं वि॑देय तव॑ देवि सं॒दृशि ॥ २३ ॥

ए॒ष ते॑ गाय॒त्रो भाग इति॑ मे॒ सोमा॑य ब्रूतादे॒ष ते॒ त्रैष्टुभो भाग इति॑ मे॒ सोमा॑य ब्रूतादे॒ष ते॒ जग॑तो भाग इति॑ मे॒ सोमा॑य॒ ब्रूताच्छन्दोना॒माना॒ा ँ साम्रा॑ज्य॑ ग॒च्छेति॑ मे॒ सोमा॑य॒ ब्रूतादास्मा॒ोऽसि शु॒क्रस्ते॒ ब्रह्म॒हो॑ वि॒चित॑स्त्वा॒ विच॑न्वन्तु ॥ २४ ॥

उ० यजमानं वाचयति । एष ते गायत्रो भागः । हे सोम, एष ते तव गायत्रीसंबन्धी भागः अंशः इति एवं मे यजमानाभिधायकं पदम् । सोमायेति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । मम वचनमेवं सोमस्य ब्रूतात् कथयत । हे अध्वर्यवः, छन्दोर्थं तव उ० सोमक्रयण्या समीक्षयति । समख्ये । पत्याशीः । क्रयो न वधार्थम् । एवं यजमानाभिप्रायः । एतदध्वर्यवः आस्तारपङ्क्तिः । सोमक्रयणीतः पत्याशिषमाशास्ते । यया त्वया सोमस्य कथयन्तीति वाक्यार्थः । एष ते त्रैष्टुभो भागः । एष ते अहं समख्ये । 'ख्या प्रकथने' । संदर्शनं कृतवती । देव्या जागत इत्यनेनैव व्याख्यातौ । छन्दोनामानाम् । नामशब्दो- दानादिगुणयुक्तया । धिया प्रज्ञया । सहार्थे तृतीया । संद- । ऽनर्थकः । अन्येषामपि छन्दसां साम्राज्यमाधिपत्यं गच्छ इति क्षिणया उरुचक्षसा समख्ये च दक्षिणया सह । गौर्हि प्रायशो एवं मे ममाभिप्रायं सोमस्य ब्रूतात् कथयत । हे अध्वर्यवः । दक्षिणा दीयते । उरुचक्षसा विस्तीर्णदर्शनया । वाचोभि- । अत्रापि मे इत्येतत्पदं यजमानवाच्यमेव । सोममालभते । रतीतानागतवर्तमानविप्रकृष्टं ज्ञायते । सा त्वं मा म आयुः आस्माकोसि । यस्त्वां हे सोम, क्रयार्थमुपागतः स प्रमोषीः । 'मुष स्तेये' । मा प्रमोषीः मावखण्डय मम आयुः । आस्माको मदीयः संजातः । शुक्रस्ते ग्रह्यः । उपलक्षणार्थः । मा अहं तवायुः प्रमोषिषम् । किंच वीरं विदेय । विदि- शुक्रप्रभृतयो ग्रहास्तव ग्रहीष्यन्ते । किंच विचितः विचयन- लाभार्थः । पुत्रं लभेय । संदृशि हे देवि, तव संदर्शने कर्तारः त्वां विचिन्वन्तु विविक्तं कुर्वन्तु ॥ २४ ॥ सति ॥ २३ ॥

।

1

म० 'एष त इति वाचयतीति' (का० ७ । ७ । ८ ) । म० सोमक्रयण्या च समीक्ष्यमाणां समख्य इतीति' मन्त्रचतुष्टय यजमानः पठेत् । हे अध्वर्यो, सोमाय सोमाभिमा- (का० ७ । ६ । २६ ) । एनां वाचयतीत्यनुवर्तते । आस्तारपङ्किः निने देवाय मे इति वचो ब्रूतात् त्वं ब्रूहि कथय । इति किम् । पढयाशीः । यस्या आद्यावष्टाक्षरौ पादावन्त्यौ द्वादशाक्षरौ हे सोम, ते तव एष पुरो दृश्यमानो भागो गायत्रो गायत्री- सास्तारपङ्क्तिः । अन्त्यौ चेदास्तारपङ्किरिति वचनात् । सोम - संबन्धी । गायत्रीच्छन्दोऽर्थं तव क्रयो नतु वधार्थमिति क्रयणीतः पढयाशिषमाशास्ते । हे सोमक्रयणि, देव्या द्योत- यजमानाभिप्रायः । तं ममाभिप्रायं सोमाय कथयेत्यर्थः । मानया त्वया धिया बुद्ध्या सह बुद्धिपूर्वकमहं समख्ये ते तव एष त्रैष्टुभः त्रिष्टुप्छन्दसः संबन्धी भाग इति अदृक्षि दृष्टेत्यर्थः । 'ख्या प्रकथने' इत्यस्य धातोः संपूर्वस्य मेऽभिप्रायमध्वर्यो, सोमाय त्वं ब्रूहि । एवमग्रेऽपि । जागतो लुङि तङि 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' ( पा० ३ । १ । ५२ ) जगतीच्छन्दसः संबन्धी । अन्यत्पूर्ववत् । छन्दोनामानां इति चलेरङि उत्तमैकवचने कर्मणि समख्ये इति रूपम् । छन्द इति नाम येषामन्येषामप्युष्णिगादीनां ताः छन्दोना- एकं संपदं पादपूरणाय । किंभूतया त्वया । दक्षिणया दक्षि- मानः तेषां साम्राज्यं गच्छ सर्वेषां छन्दसामाधिपत्यं प्राप्नुहि । णात्वयोग्यया । तथा उरुचक्षसा उरु चष्टे सोरुचक्षास्तया । इति मे वचः सोमाय ब्रूतात्कथय । यः सोमाय छन्द- विस्तीर्णदर्शनया । एवंविधा त्वं मे मम पत्न्या आयुः मा । सामाधिपत्यं दत्त्वा क्रीणाति तं स स्वानामाधिपत्यं प्राप्नोति । प्रमोषीः मा खण्डय । 'मुष स्तेये' लुङि रूपम् । मो अहं तव तव सोमक्रयण्या आयुरहं पत्नी मा उ मैव प्रमोषिष - मित्यध्याहारः । मार्थे मो इत्यव्ययं वा । अहं तवायुर्न नाशयामीत्यर्थः । किंच वीरं विदेय तव देवि संदृशि । हे देवि गौः, तव संदृशि संदर्शने सति वीरं पुत्रं विदेय लभेय । संद- र्शनं संदृक् भावे क्विप् । 'विल लामे' इत्यस्य व्यत्ययेन । कोऽसीति सोममालभते' (का० ७।७।९ ) इति । हे

तदुक्तं तित्तिरिणा 'यो वै सोमं राजानं साम्राज्यलोकं गम- यित्वा क्रीणाति गच्छति खानां साम्राज्यमिति । एतैर्मन्त्रैः सोमस्य राज्याप्तिः सूचिता । गायत्र्यादिच्छन्दोदे- वता यत्र तिष्ठन्ति स छन्दोलोकस्तदाधिपत्यं प्रापय्य सोमं क्रीणानः स्वाधिपत्यभाग्भवतीत्यभिप्रायः । 'प्राडुपविश्यास्मा-

७०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सोम, त्वं क्रयपथमागतः सन्नास्माकोऽसि । शुक्रः शुक्कसंज्ञः ते तव ग्रह्यः । ग्रह एव ग्रह्यः । शुक्रपदमैन्द्रवायवादिग्रहाणामु- पलक्षणम् । शुक्रादयः सर्वे तव ग्रहा इत्यर्थः । विचितः । विचिन्वन्तीति विचितः विवेकेन चयनस्य कर्तारः त्वां विचि- न्वन्तु विविक्तं कुर्वन्तु । सारासारविवेकं कृत्वा सारभूतं समूहयन्त्वित्यर्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

प्रेरणम् । तथा रत्नधां रत्नानि दधातीति रत्नधास्तं रत्नानां धारकं पोषकं दातारं वा अभिप्रियं सर्वतः प्रीतिविष- यम् । मतिं मन्यत इति मतिस्तं मननयोग्यम् । कविं क्रान्त- दर्शनम् । किंच यस्य सवितुर्भा दीप्तिः अमतिः केनापि मातुमशक्या सती ऊर्ध्वा गगनाभिमुखी सवीमन्यदिद्युतत् सवः प्रसवः प्रवृत्तिर्नक्षत्रादीनां यस्मिन् स सवीमा तस्मिन् गगनप्रदेशे सर्वाणि वस्तूनि द्योतयन्ते । यद्वायमर्थः । यस्या- मतिरात्ममयी भा ऊर्ध्वा गगने सर्वमदिद्युतत् । अमा- शब्द आत्मवचनः । आत्ममयी ततिर्मतिर्वा अमतिः । तन्यत

अ॒भि त्य॑ दे॒वस॑वि॒तार॑म॒ण्योः क॒विक्र॑तु॒मचा॑मि स॒त्यस॑वन॒धाम॒भि प्रि॒य॑ म॒तिं विम् । इति ततिः दीप्तिः । मतिरपि प्रकाशरूपत्वाद्दीप्तिः । अमा-

यस्या॒ऽमति॒ अदि॑द्युत॒त्सर्वा॑मसि॒ हिर॑ण्यपाणिरमि- मीत सु॒क्रतु॑ः कृ॒पा स्व॑ः । प्र॒जाभ्य॑स्त्वा प्र॒जास्त्वा॑ नु॒प्राण॑न्तु॒ प्र॒जास्त्वम॑नु॒प्राणि॑हि ॥ २५ ॥

1: 1

उ० सोमं मिमीते । अभि त्यं देवम् । सावित्र्यत्यष्टिः । अभ्यर्चामि अभिपूजयामि । त्यं तम् । देवं दानादिगुणयुक्तं सवितारम् । ओण्योः द्यावापृथिव्योरन्तरा वर्तमानम् । कवि- क्रतुं मेधाविकर्माणम् । सत्यसवं अवितथप्रसवम् । रत्तधाम् रमणीयानां धनानां दातारम् । अभिरनर्थकः । प्रियम् सर्व- जनानां प्रियम् । मतिं बुद्धिं व्याप्यावस्थितम् । मतीनां हि सविताधिष्ठात्री देवता । कविं क्रान्तदर्शनम् । किंच ऊर्ध्वा यस्याऽमतिः भा अदिद्युतत् सवीमनि । यस्य सवितुः ऊर्ध्वा गमनाभिमुखी अमतिः आत्ममयी मति: अनन्यभूता कतरा भा दीप्तिः अदिद्युतत् द्योतयते सवीमनि प्रसवे पूर्णे हि दातव्ये । स सविता हिरण्यपाणिः सुवर्णपाणिः अमिमीत ममीते सोमं परिच्छिनत्ति । सुक्रतुः साधुकर्मा शोभन- यज्ञो वा कृपा कल्पनया सोमस्य कल्पना । स्वः आदित्यः सु अरणः । अन्तान् संगृह्योष्णीषेण बध्नाति । प्रजाभ्यस्त्वाम् । नामीति शेषः । उत्पत्तये स्थितये च प्रजानां हे सोम, त्वां बध्नामि । अङ्गुल्या मध्ये विवृणोति । प्रजास्त्वानुप्राणन्तु । हे सोम, त्वां प्राणन्तमुच्छ्वसन्तम् । प्रजा अनुप्राणन्तु उच्च- सन्तु । त्वं च प्रजाः उच्छ्वसतीः अनुप्राणिहि अनूच्छ्वसिहि । 'तमयतीति वा एनमेतत्समायच्छन्नं प्राणमिव करोति तस्येत- दतएव मध्यतः प्राणमुत्सृजति तं ततः प्राणन्तं प्रजा अनुप्राणन्ति' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ २५ ॥

म० 'सोमोपनहनं द्विगुणं चतुर्गुणं वा स्तृणाति प्राग्द- शमुदग्वा तस्मिन्सोमं मिमीते दशकृत्वोऽभित्यमितीति' ( का० ७ । ७ । १२ – १३ ) । सावित्र्यष्टिः । यन्तं सवितारं देवमभ्यर्चामि सर्वतः पूजयामि । किंभूतं देवम् । ओण्योः द्यावापृथिव्योरन्तरा वर्तमानमिति शेषः । ओण्योरिति द्यावा- पृथिवीनामसु पठितम् । तथा कविकतुं कविः क्रतुः यस्य तं मेधाविकर्माणम् । सत्यसवं सत्यः सवो यस्य अवितथ-

ततिशब्दस्य वा अमतिभावः । सवितृभाविशेषणम् । आत्म- प्रकाशमयी ततिर्मतिर्वा यस्य भाः द्यु- मित्तम् । सवीमनि अनुज्ञानिमित्तं सर्वान् कर्माण्यनुज्ञातुमि- त्यर्थः । 'षु प्रसवैश्वर्ययोः ' ' वृस्तृस्तुभ्य (?) इमनिच्' इतीम- निच् । गुणावादेशौ । सवीमा प्रसवोऽनुज्ञेत्यभिधानम् । स स्वरादित्यः । कृपा कल्पनं कृप् तया कृपा कल्पनया अमि- मीत सोममिति शेषः । एतावान्सोम इति तदीयं परिमाणं निश्चितवानित्यर्थः । किंभूतः स्वः । हिरण्यपाणिः हिरण्यं पाणौ यस्य सौवर्णाभरणयुक्तहस्तः । सुक्रतुः साधुसंकल्पः । 'अन्तान् संगृह्योष्णीषेण बध्नाति प्रजाभ्यस्त्वेतीति' (का० ७।७।२० ) । हे सोम, प्रजाभ्यः प्रजानामुपकाराय त्वा त्वां बनामीति शेषः । ' अङ्गुल्या मध्ये विवृणोति प्रजास्त्वा - । प्राणन्वितीति' ( का० ७ । ७ । २१ ) । उष्णीषेण बद्धस्य सोमदेवस्य श्वासरोधो मा भूदिति विवरं कुर्यादिति सूत्रार्थः । हे सोम, प्रजास्त्वामनुप्राणन्तु श्वासं कुर्वन्तं त्वामनुसृत्य सर्वाः प्रजाः श्वासं कुर्वन्तु जीवन्तु । तथा हे सम प्रजा अनु श्वासं कुर्वतीः प्रजा अनुसृत्य प्राणिहि श्वासं कुरु । प्रजानां तव च कदाचित् श्वासरोधो मा भूत् परस्पर- मनुसृत्य जीवनं भवत्वित्यभिप्रायेण विवरकरणमित्यर्थः ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

शुक्रं त्व शुक्रेण॑ क्रीणामि च॒न्द्रं॑ च॒न्द्रेणा॒ऽमृत॑म॒
मृते॑न । स॒ग्मे ते गौरस्मे ते॑ च॒न्द्राणि॒ तप॑सस्त॒नूर॑सि
प्र॒जाप॑ते॒र्वणैः पर॒मेण॑ प॒शुनः॑ क्रीयसे सहस्रपोषं
पु॑षेयम् ॥ २६ ॥

उ० हिरण्यमालभ्य वाचयति । शुक्रं त्वा । हे सोम, शुक्रमक्लिष्टकर्माणं त्वां शुक्रेण हिरण्येन क्रीणामि । एवं सर्वमपि व्याख्येयम् । सोमविक्रयिणं हिरण्येनाभिकम्पयति । सग्मे ते गौः गौरिति विपरिणामः । सह गवा वर्तत इति सम्मो यजमानः । तव संबन्धिनी या गौः सा यजमाने वर्तत इति सोमक्रयिणं निराशं करोति । यजमानसहितं निदधाति । अस्मे ते । हे सोमक्रयिन्, अस्मासु तव संबन्धीनि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

७१

3 )

हिरण्यानि वर्तन्ते । अजामालभ्य वाचयति । तपसस्तनूरसि तदुक्तं श्रुत्या 'तपसो ह वा एषा प्रजापतेः संभूता यदजेतिः तपसः प्रजापतेः हे अजे, तनूः शरीरं त्वमसि । प्रजापतेश्च । ( ३ । ३ । ३ । ८ ) । किंच प्रजापतेर्वर्णो रूपं त्वमसि । वर्णः रूपं त्वमसि । सा यत्रिः संवत्सरस्य विजायते तेन त्रिगुणत्वात्प्रजापतेस्त्रिरूपत्वम् । अजापि प्रतिसंवत्सरं त्रिवारं प्रजापतेर्वर्णः । एवमजां सोमसमक्षमभिष्टुत्य अथेदानीं सोम- प्रसूते तस्मात्प्रजापतेर्वर्णत्वम् । तदुक्तं श्रुत्या 'सा यत्रि' माह । परमेण पशुना क्रीयसे त्वं हे सोम, सा यतस्त्रिः संवत्स - संवत्सरस्य जायते तेन प्रजापतेर्वर्णः' ( ३ । ३ । ३ । ९ रस्य विजायते तेन परमपशुः । यस्मात्त्वं परमेणोत्कृष्टेन पशुना इति । एवमजां स्तुत्वा सोममाह । परमेणोत्कृष्टेन पशु- क्रीयसे तस्मात्तव प्रसादादहम् सहस्रपोषं सहस्रं प्राणिनां नाजया लं क्रीयसे ततोऽहं सहस्रपोषं सहस्रं प्राणिनां पुष्णा- यत्पुष्णाति धनं तदहं पुषेयं वर्धयेयम् । सहस्रप्राणिपोषो मम तीति सहस्रपोषं धनं पुषेयं पुष्णीयाम् । वर्धयेयमित्यर्थः । गृहे वर्धमानोस्तु इत्यभिप्रायः ॥ २६ ॥ पुष्णातेर्व्यत्ययेन शेप्रत्यये लिङि पुषेयमिति रूपम् ॥ २६ ॥ सप्तविंशी ।

मि॒त्रो न॒ एहि॒ सुमि॑त्रध॒ इन्द्र॑स्य॒रुमावि॑श॒

वा॑रे॒ बम्भ॑रे॒ हस्त॒ सुह॑स्त॒ कृ॒शा॑नव॒ते द॑ः सोम॒क्रय॑- णास्तान्रक्षध्वं मा व दभन् ॥ २७ ॥

उ० सोममादत्ते । मित्रो न एहि । हे सोम, मित्रस्त्वं सन्नोऽस्मानप्येहि । मित्रशब्देनेहादित्यो गृह्यते पुंलिङ्गा- र्थात् । सुमित्रधः शोभनानि मित्राणि दधाति पुष्णा- तीति सुमित्रधः । यस्त्वं सुमित्रधः । यजमानस्य दक्षिण ऊरौ निदधाति इन्द्रस्योरुम् । स इन्द्रस्य यजमानस्य ऊरुं दक्षिणं आविश उपविश । 'एष वा अत्रेन्द्र भव यद्यजमानः' इति श्रुतिः । उशन्नुशन्तम् । ' वश कान्तौ ' । कामयमानस्त्वं कामयमानमेव यजमानस्योरुमाविश इत्य- नुवर्तते । स्योनः स्योनम् । स्योनमिति सुखनाम । सुख- रूपस्तं सुखरूपम् । यजमानस्योरुमाविश इत्यनुवर्तते । एवं परस्परप्रीत्या अवियुक्तौ भवेतामित्यभिप्रायः । सोम- क्रयणाननुदिशति । स्वान भ्राज । सप्तदशानां मध्यात्सप्त ताव- त्सोमक्रयणाननुदिशति । हे स्वान, भ्राज अङ्कारे बम्भारे हस्त सुहस्त कृशानो । एवं सप्तधिष्णान् संबोध्य भथेत- रानाह । एते वः सोमक्रयणाः । एते वः युष्माकं मध्ये तावत् सोमक्रयणाः तान्रक्षध्वम् गोपायत । धिष्ण्यान् मा वो दभन् एते होतृका अपि स्वानभ्राजादयः युष्मान् मा दभन् । दनोतिहिँसाकर्मा । मा युष्मान्दुभ्नुयुः ॥ २७ ॥

म० 'शुक्रं त्वेति हिरण्यमालभ्य वाचयतीति' (का० ७ । ८ । १६ ) हे सोम, शुक्रं दीप्यमानं त्वा त्वां शुक्रेण दीप्यमानेन हिरण्येन क्रीणामि क्रीतं । किंभूतं दक्षिणशत्रुशन्त॑स्यो॒नः स्यो॒नम् । स्वान॒ भ्राजा- त्वाम् । चन्द्रं 'चदि आह्लादने' फलहेतुत्वेनाह्लादकरम् । तथा अमृतं खादुल्लेनामृतसमानम् । किंभूतेन शु॒क्रेण । चन्द्रेणाहा- दकरेण तथामृतेनाग्निसंयोगादिनापि विनाशरहितेन । 'सम्मे तइति सोमविक्रयिणं हिरण्येनाभिकम्पयतीति' । ( का० ७ । ८ । १७ ) । यो हिरण्यमादाय सोमं विक्रीणीते तं हिर- ण्येनाभिकम्पयेत् । तद्धस्ते हिरण्यं दत्त्वा दत्त्वा स्वीकुर्वस्तं निराशं कुर्यादिति सूत्रार्थः । षष्टी प्रथमार्थे । हे सोमवि- क्रयिन्, गौः सोममूल्यलेन तुभ्यं दत्ता सा त्वदीया गौः पुनः प्रत्यावृत्य सम्मे यजमाने तिष्ठतु । हिरण्यमेव तवास्तु गौर्मा भूदित्यर्थः । यद्वा ते गौः सग्मे वर्तते । गौः ग्मा क्ष्मा क्षा क्षामेत्युक्तेः ग्मा गौः तया सह वर्तमानः सग्मस्तस्मिन् सग्मे ते गोरिति । 'यजमाने ते गौः ' ( ३ । ३ । ३ । ७ ) इति श्रुतेः । सग्मो यजमानः । 'अस्मे त इति यजमानसहितं निदधातीति' (का० ७ । ८ । १८ ) । यजमाने प्रत्यर्पितं यद्गोद्रव्यं तत्पुनर्यजमानसहितं सोमविक्रयिणः पुरतो निद- ध्यादिति सूत्रार्थः । हे सोमविक्रयिन्, ते चन्द्राणि तुभ्यं दत्तानि यानि हिरण्यानि तान्यस्मै अस्मासु प्रत्यावृत्य तिष्ठन्तु । तव गौरेव सोममूल्यमस्तु हिरण्यानि मा भूवन्नित्यर्थः । ' अजां प्रत्यङ्मुखीमालभ्य वाचयति तपसस्तनूरितीति' (का० ७ । ) । अर्धे अजा देवतास्य यजुषोऽर्धे सोमः । हे अजे, त्वं तपसः पुष्यस्य तनूरसि देहोऽसि । दिवि स्थितस्य यज्ञियस्यानयनायाजां गृहीत्वा गायत्री जगामेति तित्तिरिणा सोमाहरणोपाख्याने उक्तत्वादजायाः पुण्यशरीरत्वम् । किंच म० 'सव्येनाजां प्रयच्छन्मित्रो न इति दक्षिणेन सोम- हे अजे, त्वं प्रजापतेर्वर्णोऽसि । वर्णों देहः । यथा प्रजा - मादायेति' ( का० ७ । ८ । २१ ) । सौम्यम् । हे सोम, पतिः सर्वदेवताप्रिय एवमजापि । तदुक्तं तित्तिरिणा ' सा वा त्वं नोऽस्मान् प्रत्येहि आगच्छ । किंभूतस्त्वम् । मित्रः सखा, एषा सर्वदेवत्या यदजा' इति । एवमजामुक्त्वा सोमं प्रत्याह । प्रीतियुतः । यद्वा मित्रः रविरूपः । तथा सुमित्रधः शोभ- हे सोम, परमेण पशुना उत्तमेनाजालक्षणेनानेन पशुना त्वं नानि मित्राणि दधाति पुष्यतीति सुमित्रधः । क्रीत्वा वाससा क्रीयसे । तपसस्तनूत्वादजाया उत्तमत्वम् । अतस्तव प्रसा - बद्धस्य सोमस्य वरुणदेवताकत्वेन क्रूरत्वात्तच्छान्त्यर्थो मित्र- दात्सहस्रपोषं पुत्रपश्वादिसहस्राणां पोषो यथा भवति तथा त्वेन प्रार्थ्यते । तदाह तित्तिरिः 'वारुणो वै क्रीतः सोम उप- पुषेयं पुष्टो भूयासम् । यद्वायमर्थः । हे अजे, त्वं प्रजा नद्धो मित्रो न एहि सुमित्रध इत्याह शान्त्यै' इति । पतेस्तपसस्तनूरसि प्रजापतितपोरूपासि तत उत्पन्नत्वात् । ' दीक्षितोरौ दक्षिणे प्रत्युत्य वासो निदधातीन्द्रस्योरुमितीति'

८ । २०

।

७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

एकोनत्रिंशी ।

प्रति॒ पन्था॑म॒पद्महि स्वस्ति॒गाम॑ने॒हस॑म् । येन॒
विश्वः परि॒ द्विषो॑ वृ॒णते॑ वि॒न्दते॒ वसु॑ ॥ २९ ॥

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ] (का० ७ । ८ । २३ ) । वासः प्रत्युद्य वस्त्रमुपरिस्थाप्य सोमं सुचरिते शोभने चरिते सदाचाररूपे पुण्ये मा मां यज- निदध्यादित्यर्थः । यजमानरूपेण परमैश्वर्येणोपेतत्वादत्रेन्द्र- मानमाभज सर्वतो भज स्थापयेत्यर्थः ( का० ७ । ९ । ३ ) । शब्देन यजमानः । तथाच श्रुतिः 'एष वा अत्रेन्द्रो भवति । उदायुषेत्युत्थानमिति । उदायुषा उत्कृष्टेन चिरजीवनलक्ष- यद्यजमानः' ( ३ । ३ । ३ । १० ) इति । हे सोम, त्वमि - । णेनायुषा निमित्तेन तथा स्वायुषा यागदानादिना शोभने- न्द्रस्य यजमानस्य दक्षिणमूरुमाविश । दक्षिणे ऊरावुपविशे- नायुषा निमित्तभूतेन अमृताननु सोमादिदेवाननुसृत्य उद- त्यर्थः । किंभूतस्त्वम् । उशन् 'वेश कान्तौ ' वष्टि उशन् शतृ- स्थामहमुत्थितवानस्मि । तिष्ठतेर्लुङि रूपम् ॥ २८ ॥ प्रत्ययः । ऊरुं कामयमानः । तथा स्योनः सुखभूतः । किंभूत- मूरुम् । उशन्तं सोमं कामयमानं स्योनमुपवेशे सुखकरम् । पुरा देवाः सोमं क्रीतमिन्द्रस्योरावुपवेशयन् तस्मादत्रेन्द्रशब्देन यजमानः । तदाह तित्तिरिः "देवा वं सोममकीणस्तम- न्द्रस्योरौ दक्षिण आसादयन् स खलु वा एतहींन्द्रो यो यजते तस्मादेवमाह' इति । 'स्वान भ्राजेति जपति सोम- विक्रयिणमीक्षमाणः' (का० ७/८/२४) इति । स्वनतीति खानः । भ्राजते शोभतेऽसौ भ्राजः । अङ्घस्य पापस्यारिरङ्घारिः । बिभर्ति पुष्णाति विश्वमिति बम्भारिः । हसति हस्तः सर्वदा । हृष्टरूपः । शोभनौ हस्तौ यस्य सुहस्तः । कृशं दुर्बलम- निति जीवयतीति कृशानुः । स्वानादयः सप्त सोमरक्षका देवविशेषाः । हे स्वानादयः सप्त देवाः, वो युष्माकमेते सोमक्रयणाः सोमः क्रीयते यैस्ते सोमं क्रेतुमानीता हिरण्या- दिपदार्थाः पुरतः स्थापिताः । तान्पदार्थान् यूयं रक्षध्वम- वत । वो युष्मान्मा दभन् वैरिणो मा हिंसिषत । स्वाना- दयो धिष्ण्याधिष्टातारः सोमरक्षकाः । तदाह तित्तिरिः 'खान भ्राजेत्याह ते चामुष्मिँल्लोके सोममरक्षन्' इति ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

उ० अनोऽभ्येति प्रति पन्थाम् । अनुष्टुप् । पन्थानं स्तौति । प्रत्यपद्महि प्रतिपद्येमहि पन्थानम् । स्वस्तिगाम् अविनाशेन यत्र गम्यते तं स्वस्तिगाम् । अनेहसम् । एह इत्यपराधनाम । न विद्यते यत्र गतानामपराधः स तथोक्तः । किंच । येन पथा गच्छन् विश्वाः सर्वाः परिवृणक्ति परिवर्जयति । 'वृजी वर्जने' । द्विषः दुष्टान् । किंच विन्दते वसु लभते धनम् ॥ २९ ॥

म० 'शीष्णि सोमं कृत्वा पाणिमन्तर्धाय प्रतिपन्था - मित्यनोऽभ्येतीति' (का० ७।९।४ ) । शकटमभिलक्ष्य गच्छेदित्यर्थः । अनुष्टुप्पथिदेवत्या । पन्थानं स्तौति । पन्थां पन्थानं मार्ग प्रत्यपद्महि वयं प्रत्यपद्यामहि प्रतिपन्नाः । प्राप्ता अभूमेत्यर्थः । 'पद गतौ' इत्यस्य व्यत्ययेन शपि लुप्ते लङि रूपम् । विभक्तेः पूर्वसवर्णे पन्थामिति रूपम् । किंभूतं पन्था- नम् । स्वस्तिगां स्वस्ति क्षेमेण गम्यते यत्र स स्वस्तिगास्तं

परि माने॒ दुरिताद्वाध॒स्वा मा सुच॑रते भज । क्षेमेण गन्तुं योग्यम् । गमेविंटि प्रत्यये 'विनोरनुनासिक- उदायु॑षा स्व॒यु॒षोद॑स्थाम॒मृतं॒२॥ अनु॑ ॥ २८ ॥ स्यात्' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इति मकारस्याकारे रूपम् । तथा अनेहसम् एहः पापरूप श्चोरादिबाधस्तद्रहितम् । यद्वा

उ० गृहीतसोमं वाचयति । परि माने । आग्नेयी पुरस्ता - । एह इत्यपराधनाम । यत्र गतानामपराधो नास्ति । येन बृहती । हे भगवन्नग्ने, परिबाधस्व परित्रायस्व मां दुश्च- । पथा गच्छन्पुरुषो विश्वाः विश्वान्सर्वान् द्विषो द्वेषिणश्चोरादीन् रितात्पापाचरणात् । आभज माम् आसेवस्व मां सुचरिते परिणति परितो वर्जयति । 'बृजी वर्जने' रुधादिः । वर्तमानम् । उत्तिष्ठति । उदस्थाम् उत्तिष्ठामि आयुषा निमित्त - वसु विन्दते धनं च लभते तं पन्थानमिति पूर्वत्रान्वयः । भूतेन चिरं जीवनाय स्वायुपा निमित्तभूतेन शोभनेन प्रकारेण । 'बिढ्नु लाभे' ॥ २९ ॥ दानहोमयागादिभिः । येनास्मदीयमायुर्यात्यनेन च हेतुना उदस्थाम् उत्तिष्ठामि च । अमृतान् देवाननु अतः परि-

त्रिंशी ।

अदि॑त्या॒स्त्वम॒स्यदि॑त्यै॒ सद॒ आसी॑द । अस्त॑न॒क्ष्यां

माग्ने दुश्चरिताद्वाधस्वेति संबन्धः । अमृतशब्देनात्र बहुवच- वृ॑ष॒भो अ॒न्तरि॑श॒ममि॑मीत वरि॒माणि॑ पृथि॒व्याः । नान्तेन सोमोऽभिधीयते । आगते सोमे दीक्षित उत्तिष्ठति । तस्यैषा प्रायश्चित्तिः ॥ २८ ॥

।

म० 'गृहीतसोमं॑ परि॒ माग्न इति वाचयतीति' (का० ७।९।१) । अग्निदेवत्या पुरस्ताद्बृहती । यस्या आयो द्वादशाक्षरस्त्रयोऽष्टाक्षराः पादाः सा पुरस्ताद्बहती । 'आद्य- श्वेत्पुरस्ताद्बृहती' इत्युक्तेः । हे अग्ने, दुश्चरितात्पापान्मा मां परिबाधस्व परितो निवारय । मे पापे प्रवृत्तिर्मा भूदित्यर्थः ।

आसी॑द॒द्विश्वा॒ भुव॑नानि स॒म्राड्डश्वेत्तानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ ॥ ३० ॥

उ० कृष्णाजिनमास्तृणाति । अदित्यास्त्वगसि । व्या- ख्यातः शेषः । सोमं निदधाति । अदित्यै सदः स्थान- मासीत् । सोममालभ्य वाचयति । अस्तायाम् त्रिष्टुभौ वारुण्यौ । योऽयं वृषभः वर्षिता अस्तभ्नायाम् स्तम्भित-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वान् द्युलोकम् । यश्चान्तरिक्षं अस्तनात् । यश्चामिमीत वरि- माणं पृथिव्याः । मिमीते वरिमाणं गुरुत्वं पृथिव्याः । यश्व सम्राट् देवताविशेषः । आसीदद्विश्वा भुवनानि । आसी- दति हि सर्वाणि भूतजातानि आत्मत्वेनाधिपत्येन च । विश्वेत्तानि । इच्छब्द एवार्थे । सर्वाण्येवैतानि वरुणस्य व्रतानि कर्माणि । ये इमान् लोकान् स्तनुवन्ति ये च सर्वजनाना - विशन्ति तेऽपि च वरुणाज्ञां कुर्वन्तीति परब्रह्मरूपेण वरुणस्य स्तुतिः ॥ ३० ॥

७३.

म० 'वनेषु व्यन्तरिक्षमिति सोमपर्याणहनेन परितत्येति' ( का० ७ । ९ । ९ ) । बन्धनहेतुना वस्त्रेण परितो वेष्टय- वेत्यर्थः । वि उपसर्गस्तनानेत्यनेन संबध्यते । वरुणो वनेषु वनगतवृक्षाग्रेषु अन्तरिक्षमाकाशं विततान । यद्यपि सर्व- गतमन्तरिक्षं तथापि तत्र मूर्तद्रव्याभावादयन्तं विस्तारित- वान् । तथा अर्वत्सु अश्वेषु वाजं बलं विततानेत्यनुवर्तते । यद्वा अर्वत्सु पुरुषेषु वाजं वीर्यं विततान । 'वीर्यं वै वाजः पुमांंसोऽर्वन्तः' ( ३ । ३ । ४ । ७ ) इति श्रुतेः । तथा उत्रि- यासु पयः क्षीरं विततान । उसियाशब्दो गोनामसु पठितः । हृत्यु हृदयेषु क्रतुं संकल्पं तच्छक्तियुतं मनो वा । विक्षु प्रजासु अनि जठराग्निम् । दिवि द्युलोके सूर्य वित- तान । अद्र पर्वते सोमं वल्लीरूपमदधात्स्थापितवान् । पर्वतपाषाणसंधिषु सोमवल्या उत्पद्यमानत्वादद्रौ सोमस्था-

म० 'कृष्णाजिनमस्मिन्नास्तृणात्य दित्यास्त्वगितीति' (का० ७।९।१) । अस्मिन् शकटे इत्यर्थः । हे कृष्णाजिन, त्वमदित्यास्त्वगसि अखण्डितायाः पृथिव्याः त्वग्रूपं भवसि । 'तस्मिन्सोमं निदधात्यदित्ये सद इतीति' (का० ७१९ । १ ) । हे सोम, त्वमदियै सदः अदितेर्भूमेः संबन्धि स्थान- मासीद सर्वतः प्राप्नुहि । तत्रोपविशेत्यर्थः । 'अस्तभ्नाद्दया- पनमुक्तम् । तदाह तित्तिरिः । ' सोममद्रावित्याह ग्रावाणी मिति सोममालम्भ्य वाचयतीति' (का० ७।९।८ ) । हे । वा अद्र्यस्तेषु वा एष सोमं निदधाति' इति । एव वरुणदेवते त्रिष्टुभौ । क्रीतसोमस्य वरुणदेवतत्वाद्वरुणो मन्त्रद्वयोक्तद्युलोकस्तम्भनादिसामर्थ्यवान्परब्रह्मलक्षणो ब्रह्मरूपेण स्तूयते । त्रृषभः श्रेष्ठो वरुणो यामस्तनात् द्युलोको वयं स्तुम इति शेषः ॥ ३१ ॥

यथा न पतति तथा स्वकीययाज्ञया स्तम्भितवान् । तथान्त- रिक्षमप्यस्तनात् । तथा पृथिव्या वरिमाणं भूमेरुरुत्वममिमीत मिमीते । उरोर्भावो वरिमा तम् । एतावती भूरिति परिमाणं जानातीत्यर्थः । तथा सम्राट् सम्यग्राजमानो वरुणो विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि आसीदत् लोकान्व्याप्नोति । विश्वा विश्वानि सर्वाणि । इत् एवार्थे । सर्वाण्येव वरुणस्य व्रतानि कर्माणि । यद्वा इदित्यव्ययमित्थमर्थे । इदित्थं तानि लोकस्तम्भनादीनि वरुणस्य व्रतानि व्रतवन्नियतानि सर्वदा तानि करोतीत्यर्थः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

वने॑षु॒ व्य॒न्तरि॑क्षं ततान॒ वाज॒मव॑त्सु पय॑ उ॒स्रि- यसु । ह॒त्सु॒क्रतु॒ वरु॑वि॒म्नं दिवि सूर्ये मदधा॒त्सोम॒मद्रो॑ ॥ ३१ ॥

।

द्वात्रिंशी ।

वरुणस्तं

सूर्य॑स्य॒ चक्षु॑रारो॑हा॒ऽग्नेर॒क्ष्णः क॒नीन॑कम् । यत्रै-
त॑शेभि॒रीय॑से॒ भ्राज॑मानो विप॒श्चिता॑ ॥ ३२ ॥

उ० कृष्णाजिनं सोमस्य चिह्नं करोति । सूर्यस्य चक्षुः । अनुष्टुप् । कृष्णाजिनमुच्यते । सूर्यस्य संबन्धि चक्षुः आरोह । तथाभ्युच्छ्रितं भव यथा सूर्यश्चक्षुषा पश्यतीत्यभिप्रायः । अचक्षुः कनीनकमारोह । यत्रैताभ्यां दृष्टो लक्षितः । एतशेभिः एतश इति अवनामसु पठितम् । एतरौरवैः ईयसे नीयसे । भ्राजमानः देदीप्यमानः । विपश्चिता सूर्येण सहितः । अग्निना वा विपश्चिता सहितः ॥ ३२ ॥

म० 'कृष्णाजिनं पुरस्तादासजति सूर्यस्य चक्षुरितीति' ( का० ७ । ९ । ९ ) कृष्णाजिनदेवत्यानुष्टुप् । हे कृष्णाजिन, उ० वनेषु वि । वीत्ययमुपसर्गस्ततानेत्यनेन संबध्यते । त्वं सूर्यस्य चक्षुर्नेत्रं आरोह । तथा अग्नेर्वह्नेरक्ष्णो नेत्रस्य यो वरुणः वनेषु वृक्षाग्रेषु वि ततान वितनोत्यन्तरिक्षमा कनीनकं तारकां चारोह । तथोचैस्तरांभव यथैताभ्यां दृश्यस काशम् । यद्यपि सर्वगतमन्तरिक्षं तथापि तत्र मूर्तद्रव्या- इत्यर्थः । यत्र यस्मिन्नेतयोर्दर्शने विपश्चिता विदुषा सर्वज्ञेन भावादुपलभ्यत एव । वाजमर्वत्सु । 'वीर्यं वै वाजः सूर्येणाग्निना च भ्राजमानः दीप्यमानः सन्नतशेभिरेतशैरश्वै- पुमां सोऽर्वन्तः' इति श्रुतिः । वाजं वीर्यम् । अर्वत्सु पुरुषेषु । स्त्वमीयसे गच्छसि । एतश इत्यश्वनामसु पठितम् । यत्र ततानेत्यनुवर्तते । पय उस्त्रियासु । उस्त्रियासु गोषु पयो । लमश्वैर्गच्छसि । 'ई गती' दिवादिरात्मनेपदी । तर विततान । हृत्सु क्रतुम् । ऋतुः संकल्पः । हृदयेषु संकल्पं करणेतृतीया । यद्वा कर्मणि रूपम् । एतशैरिति कर्तरि तृतीया । विततान । विश्वझिम् प्रजास्वग्निं विततान । दिवि द्युलोके । सूर्यमदधात् स्थापितवान् । सोममद्रौ । अद्विषु सोमं स्थापितवान् । य एवं परब्रह्मलक्षणो वरुणस्तं वयं स्तुम इति शेषः ॥ ३१ ॥

१० य० उ०

यत्रावैस्त्वं नीयस इत्यर्थः । कृष्णाजिनस्य पुंस्त्वमार्षम् ।
सूत्राग्निदृष्टिविषयत्वे सति मार्गे रक्षोबाधरहितो भवति ।
तदुक्तं तित्तिरिणा 'एष वास्य खलु रक्षोहणः पन्था योऽङ्गेश्व
सूर्यस्य च' इति ॥ ३२ ॥

७४

त्रयस्त्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उस॒ावेत॑ धूर्षा यु॒ज्येथा॑मन॒श्रू अवरहणौ ब्रह्म- चौद॑नौ । स्व॒स्ति यज॑मानस्य गृ॒हना॑च्छतम् ॥ ३३ ॥

[ चतुर्थोऽध्यायः ४ ]

एते च त्वां गच्छन्तं मा जानन्तु । किंच त्वमपि श्येनो भूत्वा
परापत श्येनरूपमवस्थायोत्पत । ततो यजमानस्य गृहान्
गच्छ । तत् नौ आवयोः तव च मम च संस्कृतं सर्वो-
पकरणयुक्तं स्थानं विद्यते ॥ ३४ ॥

उ० अनड्डाहौ युनक्ति । उखावेतम् । ऊर्ध्वबृहती । हे म० 'भद्रो म इति वाचयतीति' ( का० ७ । ९ । १९ ) । उस्रौ अनड्वाहौ आ इतम् आगच्छतम् । एत्य च स्वयमेव सौम्यं यजुः । हे सोम, मे मह्यं यजमानाय मदुपकारार्थं लं युज्येथाम् योगं कुरुतम् । हे धूर्षाहौ । ' पह मर्पणे' । धुरं भद्रोऽसि कल्याणरूपोऽसि । 'भदि कल्याणे' । हे भुवः पते, सोढुं यौ शतस्तौ तथोक्ती । अनश्रू अश्रुरहितौ हृष्टावि भूशब्देन भूमौ स्थितानि भूतानि यजमानाध्वर्युप्रभृतीन्युच्यन्ते । त्यर्थः । अवीरहणौ । वीराणां यौ युवां वधं न कुरुतं ताव- तेषां भूतानां पालकत्वात्पतिः सोमः । तदाह तित्तिरिः वीरहणौ । प्रशस्तावित्यर्थः । ब्रह्मचोदनौ ब्राह्मणान् यज्ञं 'प्रच्यवस्ख भुवस्पत इत्याह भूतानां ह्येष पतिः' इति । प्रति प्रेरयितारौ । एवमनङ्घाहौ संबोध्य अथेदनीं प्रयोजन - । तथाविध हे सोम, विश्वानि सर्वाणि धामान्यभि स्थानानि माह । स्वस्ति अविनाशेन यजमानस्य गृहान् गच्छतम् ॥३३॥ पत्नीशालाहविर्धानप्रभृतीनि अभिलक्ष्य प्रच्यवस्व प्रकर्षेण गच्छ । 'च्युङ् गतौ' । प्रच्यवमानं त्वा त्वां परिपरिणो मा ० 'अना नखावेतमितीति' (का० ७।९। विदन् मा जानन्तु । सर्वतः संचरन्तस्तस्करविशेषाः परिपरिण ११ ) । आनडुही ऊर्ध्व बृहती । यस्यास्त्रयः पादा द्वादशाक्षराः । उच्यन्ते । तथा परिपन्धिनो यागस्य प्रतिषेधकाः शत्रवस्त्वां सोर्ध्व बृहती । 'त्रिजागतोर्ध्व बृहती' इत्युक्तेः । अत्रायो दशार्णः मा विदन् । 'छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि द्वितीयस्त्रयोदशार्णस्तेनैकोना । हे उत्रौं अनड्डाहौ, युवामेत- ( पा० ५। २ । ८९ ) इति निपातावेतौ । तथा वृका विक- मागतम् । एत्य च स्वयमेव युज्येथां रथे युक्तौ भवतम् । र्तनशीला आरण्यश्वानो दुर्जना वा त्वां मा विदन् । किंभूतौ युवाम् । धूर्षाहौ धुरं सहेते तो धूर्षाहौ शकटधुरं किंभूता वृकाः । अघायवः परस्याधं कर्तुमिच्छन्ति ते अघा- वोढुं समर्थौ । तथा अनश्रू नेत्रयोरश्रुरहितौ । सोत्साहावि - । यवः । 'सुप आत्मनः क्यच्' (पा० ३ । १ । ८ ) इति त्यर्थः । अवीरहणौ न वीरान्हतस्तौ । शृङ्गादिभिर्वराणां क्यचि 'अश्वाघस्यात् ' ( पा० ७।४ । ३७ ) इत्याकारः । शिशूनां हननमकुर्वाणैौ । ब्रह्मचोदनौ ब्रह्मणो विप्रान् चोद- 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इति क्यन्तादुप्र- यतस्तौ ब्राह्मणानां यज्ञंप्रति प्रेरकों । एवं संबोध्य प्रयोजन- त्ययः । किंच श्येनो भूत्वा श्येनरूपमास्थाय श्येनाख्यपक्षि- माह । तथाविधौ युवां स्वस्ति क्षेमेण यजमानस्य गृहान्प्रति । वच्छीघ्रगामी वा भूत्वा परापत उत्पत । यजमानस्य गृहान् गच्छ । तत्तत्र यजमानगृहेषु नौ आवयोः तव मम च संस्कृतं सर्वोपकरणसंयुक्तं स्थानमस्तीति शेषः ॥ ३४ ॥

गच्छतम् ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

भ॒द्रो ऽसि॒ प्रय॑वस्व भुव॑स्पते॒ विश्वा॑न्य॒भि धामा॑नि । मा त्वा॑ परिप॒रिण विद॒न्मा व परि- ध॒न्थनो॑ वद॒न्मा त्वा॒ वृ अघायव विदन् ॥ श्ये॒नो भू॒त्वा परा॑पत॒ यज॑मानस्य गृ॒हन्त॑च्छ॒ तन्नौ

संस्कृतम् ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

नमो॑ मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्य॒ चक्ष॑से म॒हो दे॒वाय॒ तह॒तस॑पर्यत । दू॒रे॒दृशः॑ दे॒वजा॑ताय के॒तवे॑ दे॒व - रुपु॒त्राय॒ सूर्याय शसत ॥ ३५ ॥

उ० वाचयति । नमो मित्रस्य । सौरी जगती । उ० वाचयति । भद्रो मेऽसि । 'भदि कल्याणे सुखे ऋषिर्दृष्टार्थः । परब्रह्मरूपेणादित्यमवगम्य स्वं नमस्कारं कृत्वा- व' । सोम उच्यते । भन्दनीयः स्तुत्यः यतस्त्वं मे मम । न्येषां कथयति । नमः सूर्याय । कथंभूताय । मित्रस्य भवसि अतो ब्रवीमि । प्रच्यवस्व । ' च्युङ छुङ जिङ् किङ्ग । वरुणस्य चक्षसे । मित्र आदित्यो वरुणश्च । उपलक्षणार्थं प्रुङ् कुच् सैङ् गाङ् गतौ' । गच्छ । भुवस्पते भूतजातस्य चैतत् । सर्वद्यावापृथिवीनिवासिलोकग्रहणार्थे वा तथैव पते । विश्वान्यभिधामानि सर्वाणि स्थानानि पत्नीशाला - । श्रुतिः 'अयं वै लोको मित्रोऽसौ वरुणः' इति । चक्षसे द हविर्धानप्रभृतीनि । किंच त्वां प्रच्यवमानं मात्रिदन् मा ईश्वररूपेणाध्यक्षाय । महो देवाय तदृतंसपर्यंत । महते जानन्तु । परिपरिणः परिणेतारो दुर्जनाः । मा च त्वां । देवाय तत्सत्यं पूजयत हे ब्राह्मणाः । सपर्यतीत्यर्चाकर्मसु परिपन्थिनः सर्वतः पन्थानं ये तिष्ठन्ति ते विदन् । मा पठितम् । किंच दूरेदृशे दूरेस्थितो दृश्यत इति दूरेडकू । चत्वां वृका अघायत्रो विदन् । वृका विकर्तनशीलाः । यद्वा अतीतानागतवर्तमानकालसंबन्धान् प्राणिनो दूरेऽव- अघायवः अघं पापं ये परस्य कर्तुमिच्छन्ति ते अघायवः । स्थितान्पश्यतीति दूरेदृक् । देवजाताय देवानुग्रहार्थं जातो

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

७५

देवजातः । यद्वा जाता देवा अस्मादिति देवजातः । निष्ठा उगृहति । वरुणस्य स्कम्भ्रसर्जनीस्थः । स्कन्नोतिः स्तनो- 'वाहिताभ्यादिषु' इति बहुव्रीहौ परनिपातः । केतवे । तिना समानार्थः । ' अर्ज सर्ज अर्जने' । स्कम्भशब्देनात्र केतुरिति प्रज्ञानामसु पठितम् । प्रज्ञानत्वाय । विज्ञानघ - । युगमुच्यते । तस्य सर्जनी वशीकरण्यौ स्कम्भसर्जनी वरुणस्य नानन्दस्वभावायेत्यर्थः । दिवस्पुत्राय लोकाद्धि सूर्यो युवां स्कम्भसर्जनी शम्ये स्थः भवथः । आसन्दीमभिमृशति । विजायते द्युलोकं वा बहुधा त्रायत इति दिवस्पुत्रः सूर्यः । वरुणस्य ऋतसदनी सत्यसदनी त्वं भवसि । कृष्णाजिन- सूर्याय शंसत । 'शंसु स्तुतौ' । इत्थंस्वरूपाय सूर्याय : मस्यामास्तृणाति । वरुणस्य ऋतसदनमसि । वरुणस्य स्तुतीरुच्चारयत । किमन्यैर्देवताविशेषैः ॥ ३५ ॥ सत्य सदनं त्वं भवसि । सीदन्त्यस्मिन्निति सदनम् । तस्मि सोमं निदधाति । वरुणस्य ऋतसदनं सत्यसदनं । आसीद उपविश ॥ ३६ ॥

म०

.

म० 'शालां पूर्वेण प्रतिप्रस्थाताम्नीषोमीयं पशुमादाय तिष्टति कृष्णसारङ्गं मेध्यमभावे लोहितसारङ्गं नमो मित्रस्ये- त्येनमालभ्य वाचयति' (का० ७ । ९ । २१ - २२ ) इति । 'समीपेऽन उपस्थाप्योत्तम्भनेनोपस्तम्नाति वरुणस्यो - सौरी जगती सूर्यदृष्टा । द्वादशाक्षरचतुः पादा जगती । अत्र तम्भनमितीति' ( का ० ७ । ९ । २५ ) । पञ्च यजूंषि वारु- मन्त्रे सूर्यरूपेण सोमः स्तूयते । एवंविधाय सूर्याय नमः । णानि । हे काष्ट, त्वं वरुणस्योत्तम्भनमसि वस्त्रबद्धस्य सोम- किंभूताय मित्रस्य वरुणस्य । चतुर्थ्यर्थे षष्ठ्यौ । मित्राय वरु । स्योन्नमनं भवसि नतु शकटस्येत्यर्थः । उतभ्यते शकट- णाय मित्रवरुणदेवतारूपेण वर्तमानाय । जगतां हितकारिणे । मुखाग्रमुन्नतत्वेन स्थाप्यते यस्मिन् काष्ठे तत्काष्ठमुत्तम्भनम् । वृणोतीति वरुणः स्वरश्मिभिर्जगदावृण्वते । चक्षसे चष्टे इति 'शम्ये चोहति वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थ इतीति' (का० चक्षास्तस्मै । चक्षुष्मते द्रष्ट्रे इत्यर्थः । यद्वायमर्थः मित्रस्य ७ । ९ । २६ ) । शकटयुगे बद्धयोर्बलीवर्दयोर्गलबहिर्भागे वरुणस्य चक्षसे सर्वजगतो द्रष्ट्रे । मित्रावरुणशब्देन सर्वं । काष्ठनिर्मिते शम्ये स्थाप्येते । ताभ्यां वृषयोरितस्ततो गमनं जगल्लक्ष्यते । तथा महो महसे तेजोरूपाय 'सुपां सुलुक्' । निवार्यते ततस्ते स्कम्भसर्जनीशब्देनोच्येते । हे शम्ये, युवां ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तिलोपः । देवाय द्योत - । वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थः । ' स्कम्भ रोधने' । 'सर्ज मानाय । तथा दूरेदृशे दूरे वर्तमानैः प्राणिभिर्दृश्यत इति अर्जने' स्कम्भनं स्कम्भो रोधः स सर्ज्यते क्रियते याभ्यां दूरेदृक् तस्मै । यद्वा दूरे पश्यतीति दूरेदृक् । देवजाताय ते स्कम्भसर्जन्यौ । विभक्तेः पूर्वसवर्णः । त्रियते वेष्ट्य देवाद द्योतमानात्परमात्मनो जायतेऽसौ । देवानुग्रहाय जातो । वस्त्रादिनेति वरुणशब्देनात्र वस्त्रबद्धः सोम उच्यते । वरुण- देवजात इति वा । जाता देवा यस्मात्स देवजात इति वा । दैवतत्वाच्च पञ्चखपि मन्त्रेषु । 'औदुम्बरीमासन्दीं नाभि- 'वाहिताम्यादिषु' ( पा० २ । २ । ३७ ) इति जातशब्दस्य । दघ्नामरत्निमात्राङ्गीमुता ( १ ) माहरन्ति चत्वारोऽभिमृशन्त्येनां परनिपातः । केतवे प्रज्ञारूपाय विज्ञानघनाय । केतुरिति । वरुणस्य ऋतसदन्यसीतीति' ( का० ७ । ९ । २७–२८ ) । प्रज्ञानाम । दिवस्पुत्राय द्युलोकस्य पुत्रवत्प्रियाय । द्युलो- हे आसन्दि, त्वं वरुणस्य सोमस्य संबन्धिनी ऋतसदन्यसि काद्धि सूर्यो जायते । दिवः पुरु त्रायते इति दिवस्पुत्रः । ऋताय यज्ञाय सद्यते उपविश्यते यस्यां सा ऋतसदनी । 'कर- दिवः पालकायेति वा । एवंविधाय सूर्याय तदृतं सत्यमव - णाधिकरणयोः - ( पा० ३ । ३ । ११७ ) इति ल्युप्रत्ययः । श्यफलप्रदज्योतिष्टोमरूपं कर्म हे ऋत्विजः, यूयं सपर्यता- तं यज्ञस्तन्निष्पत्त्यर्थमुपवेशनस्थानभूतासीत्यर्थः । ' कृष्णा- नुष्ठानेन सपर्यां कुरुत । सपर्यतिः परिचरणकर्मा ( निघ० जिनमस्यामास्तृणाति वरुणस्य ऋतसदनमसीतीति' (का० ३ । ५ । ३ ) सूर्यार्थं यज्ञं कुरुतेत्यर्थः । यद्वा तदृतं सूर्यरूपं । ७१९।२९ ) हे कृष्णाजिन, वरुणस्य बद्धस्य सोमस्य ऋतसदनं सत्यं ब्रह्म सपर्यत परिचरत । किंच शंसत । 'शंसु स्तुतौ' यज्ञार्थमुपवेशनस्थानमसि । ' तस्मिन्सोमं निदधाति वरुणस्य सूर्यप्रीत्यर्थं स्तुतिं कुरुत । शस्त्राणि पठतेत्यर्थः । यागानुष्ठाने ऋतसदनमासीदेतीति' (का० ७ । ९ । ३० ) । हे सोम, तस्यावश्यकत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ त्वं वरुणस्य वस्त्रबद्धस्य तव ऋतसदनं यज्ञार्थमुपवेशनस्था- नभूतमासंदीसंस्थितं कृष्णाजिनमासीद सुखेनोपविश ॥ ३६ ॥ सप्तत्रिंशी ।

षटूत्रिंशी ।

वरु॑णस्य॒त्तम्भ॑न॒मसि॒ वरुण॑स्य स्कम्भ॒सर्जनी स्थो वरु॑णस्य ऋत॒सद॑न्यसि॒ वरु॑णस्य ऋत॒सद॑नमसि॒ वरु॑णस्य ऋत॒सद॑न॒मासी॑द् ॥ ३६ ॥

उ० उत्तम्भनेनोपस्कनाति । वरुणस्योत्तम्भनमसि । वरुणस्य त्वमुत्तम्भनं भवसि नतु शकटस्य । 'उदः स्था- खम्भोः पूर्वस्य' इति स्तम्भनसकारस्य तकारः । शम्ये

या ते धामा॑नि हविषा यज॑न्ति॒ ता ते॒ विश्वा॑ परि॒भूर॑स्तु य॒ज्ञम् । गय॒स्फान॑ प्र॒तर॑णः सु॒वी- रोडवर हा प्रच॑रा सोम॒ दुर्यान् ॥ ३७ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

:

७६

उ०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

सोमं प्रवेशयन्वाचयति । या ते धामानि । सौमी त्वा सोमभृते॒ विष्ण॑वे॒ त्वा॒ग्नये॑ त्वा रायस्पोषदे त्रिष्टुप् । हे सोम, या ते धामानि । 'धामानि त्रयाणि भवन्ति विष्ण॑वे त्वा ॥ १ ॥ स्थानानि नामानि जन्मानीति' । यानि तव संबन्धीनि धामानि नामानि हविषा यजन्ति यष्टारः । ता ते विश्वाः तानि ते सर्वाणि । परिभूः । नपुंसकबहुवचनस्थाने पुंलिङ्गै- कवचनम् । परिभूणि सर्वतो भवितृणि । अस्तु । एतदपि बहुवचनं वाच्यसंयोगात् । सन्तु यज्ञं यज्ञं सर्वतो गृह्ये भवन्त्वित्यर्थः । यद्वा यज्ञशब्देन प्रथमान्तानि च धामानि तव विश्वानि नामानि यज्ञः परिभूः भवतु । यज्ञः परिगृह्य वर्ततामित्यर्थः । त्वं च । गयस्फानः गृहस्य पुत्र शुभूहि रण्यादिभिर्वर्धयिता । प्रतरणः प्रतरन्ति येनापदः स प्रतरणः । सुवीरः शोभनवीरः । अवीरहा अहन्ता वीराणाम् । प्रचर इत्थंभूतस्त्वं परिभ्रम । सोम दुर्यान् गृहानस्मदी - यान् ॥ ३७ ॥

1

इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

:

1

उ० आतिथ्ये हविर्गृह्णाति पञ्चभिर्वैष्णवैर्यजुर्भिः । अग्ने- स्तनूरसि 'अग्निशब्देन परोक्षं गायत्र्युच्यते' इति श्रुतिः । अग्नेस्तनूः शरीरं भवसि । हुतं हविरग्नेः शरीरं भवत्येव । विष्णवे त्वा जुष्टं गृह्णामि । सोमस्य शरीरमसि विष्णवे त्वां जुष्टं गृह्णामि । 'सोमः परोक्षेण त्रिष्टुबुच्यते' इति श्रुतिः । अतिथेरातिथ्यमसि । अतिथेः सोमस्य आतिथ्यं भोजन- मसि । विष्णवे त्वां जुष्टं गृह्णामि । श्येनाय त्वा सोमभूते । गायत्र्यै त्वां सोमहारिण्यै विष्णवे त्वामिति संबन्धः । ' सायं गायत्री श्येनो भूत्वा दिवः सोममहरत्' इति श्रुतिः । अग्नये त्वा रायस्पोषदे धनपोषस्य दात्रे विष्णवे त्वेति संबन्धः । ' पशवो वै रायस्पोषः पशवो जगती' इति श्रुतिः ॥ १ ॥

1

म० चतुर्थेऽध्याये सर्विंग्यजमानस्य शालाप्रवेशमारभ्य

म० ' या त इति वाचयतीति' (का० ७ । ९ । ३२ ) । सोमदेवत्या त्रिष्टुप् गोनमदृष्टा । हे सोम, ते तव याँ यानि धामानि प्रातःसवनादीनि स्थानानि प्राप्येति शेषः । हविषा की मोमस्य शालाप्रवेशपर्यन्ता मन्त्रा उक्ताः । अथ पञ्च- मोऽव्यायस्तत्रादौ आतिथ्येष्टौ हविर्ग्रहणादिमन्त्र उच्यन्ते । त्वदीयरसरूपेण यजन्ति ऋत्विजो यागं कुर्वन्ति । यज्ञम - भिलक्ष्येति शेषः। ते तव ता तानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि 'निर्वपेदभेस्तनूरिति पञ्चकृत्वः प्रतिमन्त्रमिति' (का० ८ । १ । ४ ) । पञ्च यजूंषि वैष्णवानि । हे हविः त्वमग्नेस्तनूरसि स्थानानि परिभूरस्तु । परितो भवति प्राप्नोतीति परिभूः । 'भू प्राप्तौ' । भवान् परितः प्राप्तवान् भवतु । ऋत्विजो अग्निसंज्ञो यो देवः सोमस्य राज्ञो भृत्यस्तस्य गायत्रीच्छ- दोऽधिष्ठातुस्तनः शरीरं भवसि तृप्तिजनकत्वात् तथाविध येषु स्थानेषु यजन्ति तानि त्वं प्राप्नुहीत्यर्थः । यद्वा ऋत्विजो यानि धामानि प्राप्य यजन्ति तानि सर्वाणि ते तव यज्ञं हे हविः, विष्णवे बहुयज्ञव्यापिने सोमाय सोमप्रीत्यर्थं त्वा त्वां परिभूरम्तु यज्ञं परितो भवितॄणि यज्ञव्यापकानि सन्तु । नपुं- निर्वपामीति शेषः । सोमस्य तनूरसि । सोमसंज्ञः कश्चित्सो- सकबहुवचनस्थाने पुंलिङ्गकवचनम् । किंच हे सोम, मस्य राज्ञो भृत्यस्त्रिष्टुप् छन्दोधिष्टाता तस्य तृप्तिहेतुत्वात्त- त्वं दुर्यान् गृहान् प्रचर प्राह । दुर्गा इति नाम नूरसि । अन्यत्पूर्ववत् । अतिथेरातिथ्यमसि । अतिथिसंज्ञः त्वम- 'द्व्यचोऽनस्तिदृः' (पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां सोमराजानुचरो जगतीच्छन्दोधिष्ठाता । हे हविः, तिथेरतिथिसंज्ञस्य सोमभृत्यस्य आतिथ्यमसि आतिथ्यनाम- प्रचरेति दीर्घः । किंभूतस्त्वम् । गयस्फानः गय इति गृहनाम । संस्काररूपमसि । तिथिविशेषं विनैवातिक्षुधया पीडिते ( निघ० ३ । ४ । १ ) । 'स्फायी वृद्धी । गयान्स्फाययतीति विप्रेऽतिथौं समागते तत्सत्काराय क्रियमाणः पादक्षालनभो- गयस्फानः गृहाभिवर्धकः । प्रतरणः प्रकर्षेण तरन्त्यापदो येन स प्रतरणः । यद्वा प्रतारयति यज्ञपारं प्रापयतीति प्रत- 'अतिथेः' ( पा० ५ । ४ । २६ ) इत्ययः । जनसंवहनादिसंस्कार आतिथ्यमुच्यते । अतिथेरिदमातिथ्यम् रणः । मुवीरः शोभनास्त्वत्प्रसादलब्धा वीरा अम्मत्पुत्र- विष्णवे त्वां निर्वपामीति पूर्ववत् । श्येनाय त्वा सोमभृते । पौत्रा यस्य तव स त्वं सुवीरः । अवीरहा न वीरान्हन्तीति । बीराणां परिपालक इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ इयेनो नाम देवः सोमराजानुचरः स्वर्गात्सोमहर्ता श्येनरूप- धारिगायत्र्यधिष्टाता तस्मै श्येनाय विष्णवे सोमाय च त्वां निर्वपामि । किंभूताय श्येनाय । सोमभृते सोमं हरति आनयतीति सोमहृत्तम्मै । 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' ( पा० ८ । २ । ३२ ) इति हरतर्हस्य भः । सोमानयनकर्त्रे । तथाच श्रुतिः 'सा यङ्गायत्री श्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरदिति' ( ३ । ४। १ । १२ ) । अग्नये वा रायस्पोषदे । रायस्पोषं धन- क्रयविक्रयादिना बहुधा पोषयित्वा राज्ञेऽर्पयति स रायस्पो- पुष्टिं ददाति रायस्पोषदाः तम्मै । क्विप्प्रत्ययः । राज्ञो धनं षदाः अग्निसंज्ञोऽपरः सोमानुचरोऽस्ति अनुक्तच्छन्दोऽधिष्ठ्यता

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
शालागमाद्वाचनान्तश्चतुर्थोऽध्याय ईरितः ॥ ४॥

पञ्चमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अ॒ग्नेस्त॒नूर॑सि॒ विष्ण॑वे त्वा॒ सोम॑स्य त॒नूर॑सि॒ विष्ण॑वे॒ त्वाति॑थेराति॒ध्यम॑सि॒ विष्ण॑वे त्वा श्ये॒नाय॑

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

देवः तस्मै धनपुष्टिदायिनेऽग्नये हे हविः, त्वा त्वां गृह्णामि । पतिरथ यत्तस्मान्मिथुनादजायत तदायुरिति' ( ३ । ४ । १ । विष्णवे त्वेति पूर्ववत् । विष्णुशब्दाभिधेयस्य सोमस्य । २२ ) । ' मन्थति गायत्रेणेति प्रतिमन्त्रं त्रिः प्रदक्षिणमिति' राज्ञो हविषा तदनुचराणामभ्यादिदेवानां तद्वारा तत्संब- ( का० ५ । २ । २ ) । मन्त्रत्रयेणारण्योर्मन्थनं कुर्यात् । हे न्धिनां गायत्र्यादिच्छन्दसां च तृप्तिर्भवति । तदाह तित्तिरिः अग्ने, गायत्रेण छन्दसा गायत्रीच्छन्दोभिमानिना देवेनाहं 'यावद्भिर्वै राजानुचरैरागच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्यं । त्वा त्वां मन्थामि अरण्योर्मन्थनेनोत्पादयामि । एवमुत्तरावपि क्रियते छन्दांसि खलु वै सोमस्य राज्ञोऽनुचराणि' इति ॥ १॥ । मन्त्रौ योज्यौ ॥ २ ॥

द्वितीया ।

अ॒ग्नेर्ज॒नित्र॑मसि॒ वृष॑णौ स्थ उ॒र्वश्य॑स्या॒युर॑सि

पु॒रू॒रवा॑ असि । गाय॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा मन्थामि॒ त्रैष्टु॑भेन त्वा॒ छन्द॑सा मन्थामि॒ जग॑तेन त्वा॒ छन्दसा मन्थामि ॥ २ ॥

उ० आतिथ्येऽग्निमन्थनं शकलमादत्ते । अग्नेर्जनित्रम् । जायतेऽस्मिन्नग्निरिति जनित्रम् । दर्भतरुणके निदधाति । वृषणौ स्थः । 'वृषु सेचने' । वृषणौ वर्षितारौ सेक्तारौ भवथः । अधरारणिं निदधाति । उर्वश्यसि । उत्तरारण्याज्य- विलापमीमुपस्पृशति । आयुरसि उत्तरारणिं निदधाति । पुरूरवा असि इतिहासपक्षेण मन्त्रत्रयं व्याख्यातं श्रुत्या । 'उर्वशी वा अप्सराः पुरूरवाः पतिरथ यत्तस्मान्मिथुनादजायत तदायुः' इति । मन्थति । गायत्रेण त्वा । हे अभे, गायत्रेण त्वा छन्दसा मन्थामि जनयामि । उत्तरौ मन्त्रौ समानव्या- ख्यानौ । त्रैष्टुभेन जागतेनेति विशेषः ॥ २ ॥

म० अथाग्निनयनमन्त्राः । ' अग्नेर्जनित्रमिति शकलमा दाय वेद्यां करोतीति' ( का० ५ । १ । २८ ) । शकलदैवतं यजुः । हे शकल, त्वमग्नेर्जनित्रं जननाधारभूतमसि । जा- यतेऽस्मिन्निति जनित्रम् । 'वृषणाविति कुशतरुणे तस्मिन्निति' ( का ० ५ । १ । २९ ) । तस्मिञ्शकले करोतीत्यर्थः । मन्त्रार्थस्तु । हे दर्भों, 'युवां वृषणौ सेक्तारौ स्थः भवथः । वर्षत इति वृषणौ । कनिन्प्रत्ययः । यथा पुत्रजननाय स्त्रीपु- रुषो वीर्यस्य सेक्तारौ तद्वद्युवामप्यरण्योरभिजननसामर्थ्यसं- पादकावित्यर्थः । ' उर्वश्यसीत्यधरारणिं तयोरिति' (का० ५। १ । ३० ) । शकलस्थापितयोर्दर्भयोरधरारणिं निदध्यादिति सूत्रार्थः । हे अधरारणे, त्वमुर्वशी असि । यथोर्वशी पुरूरवो- नृपस्य भोगायाधस्ताच्छेते तद्वत्त्वमधोऽवस्थितासीत्यर्थः ।

तृतीया ।

भव॑तं नः॒ सम॑न॒सि॒ सचे॑तसावर॒पसौ । मा य॒ज्ञ ँहि॑सिष्ट॒ मा य॒ज्ञप॑तं जातवेदसौ शिवौ भ॑व॒तम॒द्य न॑ः ॥ ३ ॥

उ० प्रास्यति । भवतं नः पङ्क्तिः । आहवनीयनिर्मथ्या- वुच्यते । भवतं युवां नः अस्माकं समनसौ समानमनस्कौ सचेतसौ समानप्रज्ञौ । अरेपसौ । रेप इति पापनाम । अपापौ । मा यज्ञं हि सिष्टं विनाशिष्टम् । मा च यज्ञपति यजमानम् । किंच शिवौ शान्तौ भवतं भवथः । अय अस्मिन्यज्ञे नः अस्माकम् ॥ ३ ॥

म० 'भवतं न इति प्रास्यतीति' ( का० ५। २ । ३ ) । मन्थनोत्थमग्निमाहवनीये प्रास्यतीत्यर्थः । पङ्क्तिः । यस्याः अष्टार्णाः पञ्च पादाः सा पतिः । अत्र तु तृतीयः षडक्षरः चतुर्थो दशार्णः । निर्मथ्याहवनीयावमी देवते । हे जातवद- सावुभावग्नी, नोऽस्मदर्थं युवामीदृशौ भवतम् । किंभूतो युवाम् । समनसौ मनसा सहितौ । तथा सचेतसौ समानं चेतो ययोस्तौ परस्परं समानचित्तयुक्तौ । अन्यविषयं मनः परिहृत्यास्मदनुग्रहाभिमुखत्वं समनस्त्वम् । अनुग्रहे परस्पर- विप्रतिपत्तिराहित्यं सचेतस्त्वम् । तथा अरेपसौ पापरहितौ प्रमादादस्माभिः कृतेऽपि पापे कोपाभावः पापराहित्यम् । तदेव स्पष्टयति । यज्ञमस्मत्कर्म मा हिं सिष्टं मा विनाशयतम् । यज्ञपतिं यजमानं च मा हिं सिष्टम् । तथा अद्यास्मिन्न- नुष्ठानदिने नोऽस्मदर्थं शिवो शान्ती कल्याणकारिणौ भवतं पूर्वोक्तविधिना ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

अ॒ग्नाव॒ग्निश्च॑रति॒ प्रवि॑ष्ट॒ ऋषी॑णां पुत्रो अभि- 'आयुरखीत्युत्तरयाज्यस्थालीं संस्पृशेदिति' (का० ५ । १ । शस्ति॒िपावा॑ । स न॑ः स्यो॒नः सु॒यजा॑ यजे॒ह दे॒वेभ्यो॑

३१ )। उत्तरारण्याज्यस्थालीं स्पृशेदिति सूत्रार्थः । हे स्थाली-

गताज्य, त्वमायुरसि अरणिद्वयेन जनिष्यमाणस्यामेरायुःप्रदं ह॒व्यः सद॒मप्र॑यु॒च्छ॒न्त्स्वाहा॑ ॥ ४ ॥

भवसि । 'पुरूरवा इत्यभिनिधानं तयेति' (का० ५।१। ३१ ) । अधरारणेरभिमुखीमुत्तरारणिं निदध्यादिति सूत्रार्थः हे उत्तरारणे, त्वं पुरूरवा असि । यथा पुरूरवा नृप उर्वश्या अभिमुख उपरि वर्तते तथा त्वमपीत्यर्थः । उर्वशीत्यादिम- त्रयं श्रुत्या व्याख्यातम् । 'उर्वशी वा अप्सराः पुरूरवाः

।

उ० जुहोति । असावभिः । आहवनीयनिर्मथ्याबुच्येते विराट् । अग्नौ आहवनीयाख्ये योयमभिः निर्मभ्यः चरति प्रविष्टः । ऋषीणां विदुषामग्निहोत्रिणां पुत्रः । 'स यदनी आधत्ते तदेतं जनयति' इति श्रुतिः । अभिशस्तिपावा अभिशंसनमभिशस्तिः अभिशस्तेः पाति गोपायति यः

+

૭૮

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सोऽभिशस्तिपावा । स नः सोऽस्माकमग्निः स्योनः सुखरूपः । सुयजा सुयागेन यज । परोक्षत्वान्मन्त्रस्य प्रथमपुरुषेण व्यत्ययः । यजतु । इह अस्मिन् यज्ञे । देवेभ्यो हव्यं हविः । सदम् सदा । अप्रयुच्छन् । 'युच्छी प्रमादे' । अप्रमाद्यन् । स्वाहा सुहुतं हविर्जुहोमि ॥ ४ ॥

1

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

भिशस्ते प्रदेशे स्वर्गादौ नयतीति अनभिशस्तेन्यम् । यत इत्थंभूतमतः त्वामभिमृश्य । अञ्जसा सत्यमुपगेषम् । अञ्जसा प्रगुणेन मार्गेण यथास्वरूपं सत्यमुपगच्छेयम् । त्वं चानेन सत्येन स्विते मा धाः । सु इते साधुगते कल्याणे लोके स्वर्गे मां निदध्याः ॥ ५ ॥

म०

'धीवं व्रतप्रदाने गृह्णात्यापतय इति द्विश्च स्थाल्याः

९ - २० ) । व्रतं प्रदीयते येन सुवेणेति' ( का० ८ । १ । १९- पात्रेण तत्र पात्रे ध्रुवास्थमाज्यं गृह्णीयादिति सूत्रार्थः । वायु- देवत्यं यजुः । आ समन्तात्पतति गच्छतीत्यापतिः सतत- गतिर्वायुस्तस्मै हे आज्य, त्वां गृह्णामि । किंभूताय । परिप- तये परितः पततीति परिपतिस्तस्मै सर्वव्यापिने । तथा तनूनपत्रे तनोति विस्तारयति विश्वमिति तनूरात्मा तस्य नप्त्रे पौत्राय । शाक्कराय शक्नुवन्ति स्थातुं भूतानि यत्र स

म० 'अग्नावग्निरिति जुहोति स्थाल्याः स्रुवेणेति' (का० ५। २ । ६ ) । विराट् । दशाक्षरैश्चतुर्भिः पादैर्विराट् । अत्र द्वितीयतुर्यावेकादशार्णौ ततो यथा । अग्निर्मथ्यमानो - । Sग्नावाहवनीये प्रविष्टः सन् चरति हविर्भक्षयति । 'चर गतिभक्षणयोः' । किंभूतोऽग्निः । ऋषीणां पुत्रः ऋत्विजो वेद- विदः ऋषयः तैरुत्पादितत्वात्तेषां पुत्रवत्पुत्रः । तथा अभि- शस्तिपावा अभिशस्तिर्वैकल्यनिमित्तोऽभिशापस्तस्मात्पाति रक्षतीत्यभिशस्तिपावा । ' आतो मनिन्- ' ( पा० ३ । २।७४ ) इति वनिष्प्रत्ययः । हे अग्ने," स तथाविधस्त्वं नोऽस्मदर्थं स्योनः सुखरूपः सन् सुयजा शोभनयागेन इहास्मिन् स्थाने देवेभ्यः । शक्कर आकाशस्तस्यापत्यं शाकरस्तस्मै । 'तस्माद्वा एतस्मादा- इन्द्रादिभ्यः हव्यं सोमादिरूपं देहि । मतं वि- । र्देवान्प्रापयेत्यर्थः । किं कुर्वन् । सदं सदा अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् । 'युच्छ प्रमादे' । स्वाहा इदमाज्यं तुभ्यं हुत- मस्तु । यद्वा सोऽग्निर्नो हविर्देवेभ्यो यज यजतु ददात्विति पुरुषव्यत्ययेन वा योजना ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

आप॑तये॒ त्वा॒ परि॑प॒तये॑ गृह्णामि॒ तनूनप्त्रे शाक- राय॒ शव॑न॒ ओजि॑ष्ठा । अर्नाधृष्ट॒मस्यनाव्यं । दे॒वाना॒मोजोऽन॑भिशस्त्यभिशस्त॒पा अ॑न॒भिशस्ते॒न्य- मन॑सा स॒त्यमुप॑मे॒षस्व॒तेमा॑ धाः ॥ ५ ॥

1

त्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः' ( तैत्ति० आरण्य० ८ ।१ ) इति श्रुतेः । तथा शक्कने शक्नोति सर्वं कर्तुमिति शक्का तस्मै । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५) । इति । ओष्ठाय । ओजो बलमस्यास्तीत्योजखी । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः' ( पा० ५। २ । १२१ ) इति विनिप्रत्ययः । अतिशयेनौजस्वी ओजिष्टस्तस्मै । ' अतिशायने तमबिष्टनौ' ( पा० ५ । ३ । ५५ ) इतीष्ठनि प्रत्यये 'विन्म- तोर्लक्' ( पा० ५। ३ । ६५ ) इति विना लोपे टिलोपः ।

हास्य मन्त्रस्यार्थान्तरं तित्तिरिव्याख्यातम् । हे आज्य, त्वामा- पतये प्राणदेवताप्रीतये गृह्णाम्यत्र पात्रे स्वीकरोमि । आसम- न्तात्पाति देहं रक्षतीत्यापतिः प्राणः । तदाह तित्तिरिः 'प्राणो वा आपतिः प्राणमेव प्रीणातीति' । इष्टप्राप्त्युपा- यमनिष्टपरिहारोपायं च चिन्तयित्वा परितः पाति पालयतीति उ० तनूनप्त्रमाज्यं गृह्णाति । आपतये वा । वायुदेवत्यं परिपतिर्मनस्तत्प्रीत्यै गृह्णामि । तदाह तित्तिरिः । 'मनोवै यजुः । आ पततीत्यापतिः । परि सर्वतः पततीति परिपतिः । परिपतिर्मन एव प्रीणाति' इति । तनूनपत्रे । तनूं शरीरं उभयगुणविशिष्टाय वायवे हे आज्य, त्वा गृह्णामि । तनू न पातयति न विनाशयतीति तनूनप्ता जाठरोऽग्निस्तस्मै नप्त्रे । तनूशब्देनात्रात्माभिप्रेतः । तन्यते हि तस्मादाकाशः । जाठराग्निदेवताप्रीत्यै आज्य, त्वां गृह्णामि । शाक्कराय शक- ततो वायुर्भवति तस्मादाकाशो जायते शक्करनामा । आका- नशीलः शक्रः शक्तिमान् पुरुषस्तस्येदं शाक्करं शक्तिस्वरूपं शाद्वायुः । एतदभिप्रेत्योक्तं तनूनपत्रे ब्रह्मणः पौत्राये - । तस्मै शक्तिस्वरूपाभिमानिदेवताप्रीत्यै त्वां गृह्णामि । शक्न त्यर्थः । शाक्वराय । शक्नुवन्त्याकाशे भूतानि स्थातुमिति शक्कर ओजिष्टाय । शक्कने इति चतुर्थी सप्तम्यर्थे । शक्कनि शक्ति- आकाशस्तस्यापत्यं शाक्वरो वायुस्तस्मै । ' तस्माद्वा एतस्मा मति पुरुषे यदोजिष्ठं सारं तस्मै । ओजो नामाष्टमो धातु- दात्मन आकाशः संभूत आकाशाद्वायुः' इति श्रुतिः । शक्कने स्तत्सारमोजिष्ठं तदवष्टम्भेनैव शरीरे शक्तिरवतिष्ठते । ओजः- 'शक्ल शक्तौ' । 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति वनिप् । शक्ताय । ओ- साराभिमानिदेवनाप्रीयै त्वां गृह्णामीत्यर्थः । 'तनूनप्त्र- जिष्ठाय बलिष्ठाय । आज्यमवमृशन्त्यृत्विजः परस्परमद्रोहाय मेतद्दक्षिणस्यां वेदिश्रोणी निधायावमृशन्त्य॒त्विजो यजमान- शपथयन्तः । अनाष्टष्टमसि । अनाधर्पितमनुलङ्घितं च त्वं श्वानाधृष्टमित्यद्रोहस्तेभ्यः' ( का० ८ । १ । २४–२६ ) इति । भवसि । हे आज्य, शपथकारिभिः पूर्वमधृष्टमिदानीमप्य- आज्यदैवतं यजुः । हे आज्य, त्वमीदृशमसि । किंभूतम् । नाधृष्यमनुल्लङ्घनीयं त्वं भवसि । अनभिशस्ति । अभिपूर्वः । अनाधृष्टमितः पूर्वं केनाप्यतिरस्कृतम् । अनाधृष्यं न आध- शंसतिर्गर्हार्थे वर्तते । न विद्यते अभिशस्तिर्यस्य तत्तथोक्तम् । । र्षितुं शक्यमितः परमप्यतिरस्कार्यम् । देवानामभ्यादी- अभिशस्तिपाः अभिशस्तेः पाति रक्षतीत्यभिशस्तिपाः । अन- नामोजः सारभूतम् । अनभिशस्ति नास्ति अभिशस्तिर्निन्दा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

सप्तमी ।

७९

:स्य तत् । अभिपूर्वः शंसतिर्गर्हायां वर्तते । अभिशस्तिपाः भवत्वित्यर्थः । किंच । दीक्षापतिदक्षायाः पालकः सोमो मे अभिशस्तिर्ऋत्विजां परस्परविरोधेन निन्दनं तस्याः पाति मम दीक्षामनुमन्यताम् । तथा तपस्पतिः उपसद्रूपस्य रक्षतीत्यभिशस्तिपाः । पुंस्त्वं छान्दसम् । अनभिशस्तेन्यम् । तपसः पालकः सोमः तपः मदीयमुपसद्रूपमनुमन्यतामि- अनभिशस्ते अनिन्दिते स्वर्गादौ नयतीत्यनभिशस्तेनीः । यनुवर्तते ॥ ६ ॥ द्वितीया प्रथमार्थे । पुंस्त्वं व्यत्ययेन । यतस्त्वमीदृशमसि अतो हे तानूतप्त्राज्य, अहमृत्विक् अञ्जसा ऋजुमार्गेण मानसकौ - टिल्यरहितेन सत्यमाज्यस्पर्शरूपं शपथमुपगेषमुपगच्छेयम् । उपपूर्वस्य गायतेर्लेट्युत्तमैकवचने 'सिब्बहुलं लेटि' (पा० ३।१।३४) इति सिपि इडागमे 'लेटोsडाटो' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमे च रूपम् । 'इतथ लोपः पर - स्मैपदेषु' (पा॰ ३ । ४ । ९७) इति इलोपः । किंच हे ते देव सोम सुत्याशीय । एष्टा रायः प्रेषे आज्य खिते शोभनमार्गे यज्ञकर्मणि मा मां त्वं धाः धेहि स्थापय । दधातेर्लुङि मध्यमैकवचनेऽभावे रूपम् ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

अग्ने॑ व्रतपा॒स्त्वे व्र॒तपा॒ या तव॑ त॒नूरि॒य ँसा
मा॑यि॒ यो मम॑ त॒नूरे॒षा सा त्वयि । स॒ह नौ
व्रतपते व्र॒तान्यनु॑ मे दी॒क्षां दी॒क्षाप॑ति॒र्मन्य॑ता॒मनु॒
तप॒स्तप॑स्पतिः ॥ ६ ॥

उ० आहवनीये समिधमादधाति । अग्ने व्रतपाः । यज- मानोऽनेन यजुषा अग्निशरीरात्मशरीरयोः व्यत्यासं करोति । हे अने व्रतपाः । हे अग्ने, व्रतं पाति रक्षतीति व्रतपाः । व्रतमिति कर्मनाम । त्वे व्रतपाः अवधारणार्थं पुनः संबो- धयति । त्वमेव व्रतस्य गोपायिता । तं शरणं व्रजाम इति शेषः । केन प्रकारेणेतिचेत् । या तव तनूरियं सा मयि । या इयं तव तनूः सा मयि भवत्विति शेषः । या मम तनूरेषा सा त्वयि । या चैषा मम तनूः सा त्वयि भवत्विति शेषः । एवं कृतशरीरव्यत्यययोरावयोः सह नौ व्रतपते व्रतानि । एकत्र आवयोः हे व्रतपते व्रतानि कर्माणि सन्त्विति शेषः । किंच अनु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मन्यताम् । अनुमन्यतां मे मम दीक्षां दीक्षापतिः सोमः । अनु तपस्तपस्पतिः । अनुमन्यतां च तपस्पतिः सोमः तपः । तपःशब्देन च उपसद उच्यन्ते ॥६॥

म० 'अने व्रतपा इत्याहवनीये समिधमाधायेति' (का० ८। २ । ४) । आग्नेयं यजुः । यजमानोऽनेन यजुषाग्निश रीरात्मशरीरयोर्व्यत्ययं करोति । हे व्रतपाः सर्वेषां व्रतानां पालकामे, त्वे व्रतपाः त्वमस्मदीयस्य वर्तमानत्रतस्य पालको भवसीति शेषः । विभक्तेः शे आदेशे त्वे इति रूपम् । तव तथाविधस्य व्रतपालकस्य या तनूः शरीरमस्ति सेयं मूर्मयि भवत्विति शेषः । यो या उ या च मम तनूः मदीयं शरीरं सैषा तनुस्त्वयि भवतु । तथा सति हे व्रतपते व्रत - पालकामे, व्रतान्यनुष्ठेयानि कर्माणि नौ अभियजमानयोः सह प्रवर्तन्तामिति शेषः । यावान्त्रतेषु ममादरस्तावानेव त्वापि

अ॒शुव॑ध॒शुष्ट॑ दे॒व स॒माया॑यता॒मिन्द्रा॑यैकधन॒- विदे॑ । आ॒ तुभ्य॒मिन्द्र॒ प्याय॑ता॒मा त्वमिन्द्रय प्यायस्व । आप्या॑या॒स्मान्सखा॑न्स॒न्या मे॒धया॑ स्व॒स्ति

भगा॑ ऋ॒तमृ॑तवादिभ्यो॒ नमो॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑म्

।

७

उ० सोममाप्याययन्ति । अं शुरं शुः । चतुरवसाना चतुरशीत्यक्षरा प्रकृतिरुच्यते सौमी । चतुर्थोऽर्धर्चो लिङ्गोक्त- देवताकः । हे सोम अंशुः । वीप्सा । ते तव आप्यायतामुपची- यताम् । कस्मै इन्द्राय । तादर्थ्ये चतुर्थी । एकधनविदे । एकध- नानू वेत्ति एकधनवित् तसै एकधनविदे । कथं भूतान् वेति । 'एकैकोंशुः सोमस्य देवान्प्रति भक्षत्वेन गच्छन् शतमेकध- नानाप्याययति दशदश वा सोमस्य ईदृशी शक्तिः' इतिश्रुतिः । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम् । आध्यायतामुपचीयतामिन्द्रः । हे सोम, तुभ्यं त्वदर्थम् । उपचितो हीन्द्रो बहु सोमं पिबति । आत्वमिन्द्राय प्यायस्व आप्यायस्व त्वमिन्द्रार्थमात्मानम् । सोम आप्यायय वर्धय । अस्मान् सखीन् समानख्याना - न्परिचारकान् । सन्या धनलोभेन मेधया प्रज्ञया च । स्वस्ति ते देव सोम । स्वस्ति अविनाशः अस्तु तव हे देव सोम । अहं च सुत्यामशीय व्याप्नुयाम् । यद्वा स्वस्त्यविनाशेन तव संबन्धि सवनं सुत्यां हे देव सोम, अहं व्यायाम् । प्रस्तरे निहुवते । एषा रायः । यजतेः कृतसंप्रसारणस्यैतद्रूपं निष्ठा- प्रत्यये परतो दानार्थस्य । आ इष्टा रायः मर्यादया इष्टानि धनानि । दक्षिणाभिप्रायमेतत् । किमर्थमितिचेत् । प्रेषे भगाय । प्रकृष्टाय इषेऽन्नाद्याय भगाय धनाय च । ऋतमृतवा- दिभ्यः सत्यमेतच्चिन्तितमस्माकं भूयात्सत्यवादिनामिति विभ- क्तिव्यत्ययः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । नमो द्यावापृथिवीभ्याम् । द्यावापृथिव्योः संभोगमनु सर्व सिध्यतीति नमस्कारः ॥७॥

म० ' यजमानषष्ठाः सोममाप्याययन्त्यं शुरं शुरिति' (का० ८ । २ । ६ । ) । प्रकृतिः चतुरवसाना सोमदेवत्या । अन्त्योऽर्धर्चो लिङ्गोक्तदैवतः । चतुरशीत्यक्षरा प्रकृतिः । तत्र मन्त्रद्वयम् । सोमवल्या अवयवोंऽशुरुच्यते । वीप्सा सर्वसंग्र- हाथ । हे सोम देव, ते तवांशुरंशुः सर्वोऽप्यवयव इन्द्राय इन्द्रप्रीत्यर्थमाप्यायतां वर्धता । चिरावस्थानेन यः सोमावयवो म्लानः शुष्कश्च तदुभयं मन्त्रेणाप्यायितं भवति । तदाह तित्तिरिः । ' यद्देवस्य शुष्यति यन्म्लायते तदेवास्यैतेनाप्याय-

•

८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

यति' इति । किंभूतायेन्द्राय । एकधनविदे एकं मुख्यं धनं सोमरूपं विन्दते लभते स एकधनवित् । यद्वा सोमकण्ड- नाय यैर्जलमानीयते ते कुम्भा एकधनाः । एकं धनं सोमरूपं यत्रेति तान्वेत्ति जानातीति । सोमकण्डनाय जलकुम्भा आनीता इति जानातीत्यर्थः । किंच हे सोम, तुभ्यं त्वत्पानार्थ- मिन्द्र आप्यायतां वर्धताम् । तथा हे सोम, त्वमपि इन्द्रा- येन्द्रपानायाप्यायस्व सर्वतो वृद्धो भव । अनेनोभयोरपि वृद्धि- र्भवति । तदाह तित्तिरिः ' उभावेवेन्द्रं च सोमं चाप्याययति' इति । किंच हे सोम, सखीन् सखिवत्प्रीतिविषयानस्मानृ - त्विजः सन्या मेधया चाप्यायय प्रवर्धय । सनिर्धनदानं मेधार्थधारणशक्तिः । ' ऋत्विजो वा अस्य सखायः' इत्युक्तेः सखिशब्देन ऋत्विजः । किंच हे सोमदेव, ते तव स्वस्ति क्षेमोऽस्तु । तव प्रसादादहं सुत्यां सोमाभिषवक्रियां समा- प्तिदिनमशीय प्राप्नुयाम् । 'प्रत्येत्य प्रस्तरे निहुवत उत्तानहस्ता दक्षिणोत्ताना वेष्टा राय' (का० ८ । २ । ९ ) इति । सर्वेऽपि ऋत्विजः प्रस्तरे निजहस्तानुत्तानान्कृत्वा दक्षिणहस्तं वोत्ता- नमुपर्यवस्थाप्य निहुवते सोमं परिचरन्तीति सूत्रार्थः । रायो ! धनानि एष्टाः आ समन्तादिष्टा अस्माकमपेक्षिताः । सोम, त्वत्प्रसादादस्माकं रायः सन्त्विति भावः । यद्वा रायः दक्षि- णालक्षणा एष्टाः आ समन्ताद्दत्ताः । यजते रूपम् दक्षिणा दास्यन्त इति भावः । किमर्थं । प्रेषे भगाय । प्रकर्षे - णेष्यत इति प्रेट् तस्मै प्रेष्यमाणाय भगायैश्वर्याय । यद्वा प्रकर्षेण इषे अन्नाय भगाय च । किंच ऋतवादिभ्योऽग्निहो- त्रिभ्यः ऋतमवश्यंभाविफलोपेतं कर्म संपादयेति शेषः । ऋतं सत्यं वदन्तीति ऋतवादिनः । यद्वा षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । ऋत- वादिनामस्माकमृतं कर्मफलमस्त्विति शेषः । द्यावापृथिवीभ्यां तदभिमानिदेवताभ्यां नमोऽस्तु । तयोरनुग्रहेण यजमाना - याविघ्नस्थितिर्भवतीति नमस्क्रियते । तदाह तित्तिरिः ' द्यावा - पृथिवीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति' इति ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

या ते॑ अग्नेऽयः श॒या त॒नूर्वषि॑ष्ठा गह्वरे॒ष्ठा । उग्रं वच॒ अपा॑वधीत्त्वे॒षं वच॒ अपा॑वधी॒त्स्वाहा॑ । या ते॑ अग्ने रजःश॒या त॒नूर्वषि॑ष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो । अपा॑वधीत्त्वे॒षं वच॒ अपा॑वधी॒त्स्वाहा॑ । या ते॑ अग्ने हरिश॒या त॒नूर्वषि॑ष्ठा गह्वरेष्ठा । उ॒ग्रं वच॒ अपा॑व- धीत्त्वे॒षं वचो अपा॑वधीत्स्वाहा ॥ ८ ॥

उ० उपसदं जुहोति । 'ततोऽसुरा एषु लोकेषु पुरश्चक्रिरे अयस्मयीमेवास्मिँल्लोके रजतामन्तरिक्षे हारिणीं दिवि' इत्या- दीतिहासो निदानभूतः । या ते अग्ने । हे अग्ने, या ते तव

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

उरुतमा विस्तीर्णतमा । गह्वरेष्ठा निगूढदेशस्थायिनी । सा असुरसंबन्धिनी उग्रं वचः उद्द्भूर्ण वचः जहिजहि मारय मारय इतीत्थंभूतं वचनम् अपावधीत् अपहन्तु । त्वेषं दीप्तं धृष्टं बलेन ऊर्जस्वितया च युक्तमपहन्तु । हतसर्वोद्यमा निर्वाचः असुराः सन्त्वित्यर्थः । यद्वा या तवाग्नेऽयः शयाः तनूः विस्तीर्णा निगू- ढदेशस्थायिनी च उद्गर्णमसह्यं वचनमपहतवती दीप्तं वचनमपहतवती । सैनां पुनरपहन्त्विति शेषः । रजःशया रज- तशायिनी । हरिशया हरितसुवर्णशायिनी । एतावदुत्तरयो- मंन्त्रयोर्विशेषव्याख्यानम् ॥ ८ ॥

।

।

म० ' उपसदं जुहोति खुवेण या ते इति' (का० ८ । २ । ३५ ) । आग्नेयानि त्रीणि यजूंषि । अत्रेयमाख्यायि- कास्ति । देवैः पराजिता असुरास्तपस्तप्त्वा त्रैलोक्ये त्रीणि पुराणि चक्रुर्लोहमयीं भूमौ राजतीमन्तरिक्षे हैमीं दिवि । तंदी देवैस्ता दग्धुमुपसदाग्निराराधितः । तत उपसद्देवतारूपोऽग्नि- यदा तामु पूर्षु प्रविश्य ता ददाह तदा तिस्रः पुरोऽमेस्तन- वोऽभूवन् । तदभिप्रेत्यायं मन्त्रः । हे अमे, या ते तवायः शया तनूः अयसि शेते इत्ययः शया । लोहमयीत्यर्थः । लोहमय- पुरव्यापित्वेन तद्रूपा सती । वर्षिष्ठा देवानामतिशयेनाभि- मतफलवर्षिणी । तथा गह्वरेष्ठा गह्वरे असुराणां विषमे देशे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठा । ' हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम्' ( पा० ६ । ३ । ९ ) इति विभक्तेरलुक् । सा ते तनूरुग्रं वचोऽपा- वधीत् छिन्धिभिन्धीत्यादिकमसुरप्रोक्तं तीव्रं वचनं विना- शितवती । तथा त्वेषं वचः असुरोक्तं देवाधिक्षेपरूपं प्रदीप्तं वाक्यमपावधीत् । स्वाहा तथाविधोपकाराय तुभ्यमग्नये हविर्दत्तम् । 'ततोऽमुरा एषु लोकेषु पुरश्चक्रिरे अयस्मयीमे- वास्मिंल्लोके रजतामन्तरिक्षे हरिणीं दिवि' ( ३ । ४ । ४ । ३ ) इत्यादिश्रुत्या अयमितिहासो निरूपितः । उग्रत्वेषवचसोर- श्रन्तरम् । यथा असुरैः पराजिता देवा अन्नपाने अलभ- मानाः क्षुत्पिपासाभ्यां वयं पीडिता इति यदूचुस्तदुग्रं वचः । तथा किं वा वीरहत्यादि महापातकमस्माभिः कृतमिति क्लिश्नन्तो यद्वाक्यं संतापहेतुत्वेन दीप्तमूचुस्तत्त्वेषं वचः । तदाह तित्तिरिः । 'अशनायापिपासे ह वा उग्रं वच एनश्च वै वीरहलं च त्वेषं वचः' इति । 'एवमितरे अन्वहं जः- शयां हरिशयां चेति' (का० ८ । २ । ३८ ) । यथा प्रथ- मदिने या ते अग्नेऽयः शयेत्युपसदेवमितरे द्वितीयतृतीये उप- सदो द्वितीयतृतीयदिनयोरनुतिष्ठेत् । द्वितीयस्यामुपसदि रजः शयेति तृतीयोपसदि हरिशयेति मन्त्रभेद इति सूत्रार्थः । रजः शया रजतमयी । हरिशया हिरण्यमयी । अन्य - पूर्ववत् ॥ ८ ॥

नवमी ।

त॒प्ताय॑नी मेऽसि वि॒त्ताय॑नी मे॒ ऽस्यव॑तान्मा नाथि॒-

अयःशया अयसि शेते इत्ययःशया तनूः शरीरम् । वर्षिष्ठ ं तद॒व॑तान्मा व्यथि॒तात् । वि॒देद॒ग्निर्नभो नामान्ने॑

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अङ्गिर॒ आयु॑ना नाम्नेहि॒ योऽस्यां पृ॑थि॒व्यामसि॒ यत्ते - ऽना॑धृष्ट॒ नाम॑ य॒ज्ञियं॒ तेन॒ त्वाद॑धे वि॒देद॒ग्निर्नभो नामाग्ने॑ अङ्गिर॒ आयु॑ना नाम्नेहि॒ यो द्वि॒तीय॑स्य पृथि॒व्यामसि॒ यत्तेऽना॑धृष्ट॒ नाम॑ य॒ज्ञियं॒ तेन॒ त्वाद॑धे वि॒देद॒ग्निर्नभो नामाग्ने॑ अङ्गिर॒ आयु॑ना नाम्नेहि यस्तु तीय॑स्या॑ पृथि॒व्यामसि॒ यत्तेना॑धृष्ट॒ नाम॑ य॒ज्ञियं॒ तेन॒ त्वाद॑धे । अनु॑ त्वा दे॒ववी॑तये ॥ ९ ॥

उ० चात्वालं परिलिखति । तप्तायनी मेऽसि । चत्वारो मन्त्राः पृथिवीदेवत्याः । तप्त इव वृत्यर्थं पुरुषोऽस्यामेतीति तप्तायनी पृथिवी मे मम असि । द्वितीयं परिलिखति । वित्तायनी अस्यां हि विविदानोऽर्थमुपलभमानः पुरुष एतीति वित्तायनी । वित्तवान्वा भवतीति वित्तायनी मे मम असि । तृतीयं परिलिखति । अवतात् मा नाथितात् । अवतु रक्षतु मां नाथितात् । नाथतिर्याच्चार्थः । परियाचनात् । यथाहं न याचेयं तथा पृथिवी मां करोत्वित्यर्थः । चतुर्थम् । अवतात् अवतु रक्षतु मां व्यथितात्। 'ब्यथ दुःखभयचलनयोः' । भयात् चल- नाद्वा पृथिवी । चावाले प्रहरन्ति । विदेदग्निः । स वा अग्नीनामेव नामानि गृह्णन्हरति । यां त्वा अमूं देवा अने अग्नीन् होत्राय प्रवृणतेत्यादीतिहासस्तदनुवादिन एते मन्त्राः । विदेत् जानीयात् अग्निः । कतमः । नभः न भातीति नभः स्वकीयं नाम । पुरीषं हरति । अग्ने अङ्गिरः । हे अग्ने अङ्गिरः । 'अङ्गिरा उ ह्यग्निः' इति श्रुतिः । आयु- नानाम्ना आयुरित्यनेन नाम्ना अभिहितः । आ हि आगच्छ । निवपति । योऽस्यां पृथिव्यां यस्त्वमस्यां पृथिव्यां भवसि । यत्ते तव अनाधृष्टं अनाधर्षितं नाम यज्ञियं यज्ञ- संपादि तेन नाम्ना त्वा त्वामादधे स्थापयामि । यो द्वितीयस्यां पृथिव्यामसि । पृथिवीशब्देनान्तरिक्षलोक उक्तः । तृती- यस्यां पृथिव्यामसि । पृथिवीशब्देन युलोक उक्तः । चतुर्थं प्रहरति । अनु त्वा देव वीतये । देवतर्पणाय अनुहरामि त्वां

देववीतये । वीतिस्तर्पणार्थः ॥ ९ ॥

1

म० 'शम्यामादाय चात्वालं मिमीते पूर्वेणोत्करं संचरं परिहाप्य शम्यामुदीचीं निदधाति पुरस्ताच्च दक्षिणतः प्राची- मुत्तरतश्च स्फ्येनान्तर्लिखति तप्तायनीति प्रतिमन्त्रमिति' ( का० ५ । ३ । २०–२५ ) । उत्तरवेदिनिचयार्थं यत्र भूप्रदेशे मृदं खनति स प्रदेशश्चावाल उच्यते । तत्रोत्करा. त्पूर्वस्यां संचरपरिहारेणोदगग्रां शम्यां निधाय तत्प्रमाणां तत्पूर्वपार्श्वे स्फ्येन रेखां कुर्यात् । तथा तत्पूर्वपार्श्वे तथैव शम्यां निधाय रेखां कुर्यात् । अभ्यन्तरे एवं दक्षिणोत्तर - योरपि प्रागग्रां शम्यां निधाय रेखाद्वयं कुर्यादिति सूत्रार्थः ।

११ य० उ०

।

८१

अस्यां कण्डिकायां चतुर्दश यजूंषि । तत्राद्यानि चत्वारि थिवीदेवत्यानि । तत्र प्रथमं परिलिखति । हे पृथिवि, वं मे ममानुग्रहार्थं तप्तानी सि । तप्तं पुरुषमयति- तीति तप्तायनी । यो हि दरिद्रः क्षेत्ररहितोऽहमिति संतप्यते तं तापोपशान्त्यर्थं प्राप्नोषीत्यर्थः । यद्वा तप्तः सन्नरो यस्याम- यति सा तप्तायनी ममासि । द्वितीयं लिखति । वित्तार्थं नरो यस्यामेतीति वित्तायनी । यद्वा वित्तार्थं विर्धनं पुरुषमयतीति वित्तायनी । पृथिव्यां हि प्राप्तायां सस्य॒निष्पत्तिद्वारा महद्धनं लभ्यते । तृतीयं परिलिखति । हे पृथिवि, नाथितात् याचि - तात्मा मां त्वम् अवतात् रक्ष । 'तुह्योस्तात - ' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति हेस्तातङादेशः । यथा कमपि न याचे तथा मां कुर्वित्यर्थः । नाथतिधातुर्यान्नार्थः । चतुर्थं परि- लिखति । 'व्यथ भयचलनयोः ' । व्यथितात् भयाञ्चल- नात् स्थानभ्रंशाच्च मा मामवतात् रक्ष । 'विदेदग्निरिति चात्वाले

प्रहरति स्फ्येनेति' (का० ५ । ३ । २६ ) । प्रहरति मृत्तिकां खनेदित्यर्थः । आग्नेयं यजुः । हे चालालगतमृत्तिके, नभोनामाग्निर्नभःसंज्ञस्त्वदधिष्ठाताग्निर्विदेत् त्वां जानीयात् । मया खन्यमानां त्वां त्वदधिष्ठातानुजानावित्यर्थः । अभि- नामोच्चारणपुरःसरं प्रहरेत् । तथाच श्रुतिः 'स वा अम्मी - नामेव नामानि गृह्णन् हरति' ( ३ । ५ । १ । ३१ ) इति । 'अग्ने अङ्गिर इति पुरीषं प्रहरतीति' (का० ५ । ३ । २७ ) पुरीषं खाता मृत् । हे अग्ने, हे अङ्गिरः, अङ्गिर्गतिरस्या-

स्तीति अङ्गिराः । मत्वर्थे रस्प्रत्ययः । तत्संबोधनं हे अमे, त्वमायुना नाम्नाभिहितः सन् एहि गच्छ । एति गच्छती- त्यायुरग्नेर्नाम । अधिष्ठातर्यागत एवाधिष्ठेयमागच्छतीत्यग्नेरा- गमनादिकं प्रार्थ्यते । 'योऽस्यामिति निवपति पूर्वार्धे शङ्कुस- हितमिति' (का० ३ । ५ । २८ ) । उत्तरवेदिं निक्षिपेदित्यर्थः । हे अग्ने, यस्त्वमस्यां दृश्यमानायां पृथिव्यां भूमावसि । किंच ते तव यज्ञियं यज्ञयोग्यं यत् नामाग्नि- रिति प्रसिद्धमनाधृष्यं केनापि याज्ञिकेनातिरस्कृतं तेन त्वादधे तेन नाम्ना युक्तं त्वां स्थापयामि । ' एवं द्विरपरं द्विती- यस्यां तृतीयस्यामिति विशेष इति' (का० ५ । ३ । ३० - ३१) । यथा पूर्वैस्त्रिभिर्मन्त्रैः खात्वा हृत्वा मृत्प्रक्षिप्ता वेद्य- र्थमेतत्रितयं पुनरपि द्विः कुर्यादिति मन्त्रयोः तत्रास्यामिति पदस्थाने द्वितीयस्यां तृतीयस्यामिति पाठविशेष इति सूत्रार्थः । यद्यपि पृथिवीशब्देन भूमिरेव तथापि द्वितीयस्यामिति तृती- यस्यामिति विशेषणत्वाद्वितीया पृथिव्यन्तरिक्षं तृतीया पृथिवी द्यौः । अन्यत् पूर्ववद्याख्येयम् । 'अनु लेति चतुर्थ यथार्थ - माहत्येति' ( का ० ५ । ३ । ३२ ) । यथा पूर्वस्मिन्पर्याग्रत्रये मृदाहृत्य

प्रक्षिप्ता एवं चतुर्थमपि प्रक्षेपणपर्यन्तं
मृदाहरणं कुर्यादिति सूत्रार्थः । देववीतये देवानां प्रीतये हे
मृत्तिके, त्वा त्वामनु पूर्वोक्तमाहरणत्रयमनुसृत्याहरामीति
शेषः ॥ ९ ॥

1

८२

दशमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

स॒√य॒सि सपत्नसा॒ही दे॒वेभ्य॑ः कल्पस्व सि॒धूं- य॒सि सपत्नसा॒ही दे॒वेभ्य॑ शुन्धस्व सह्यसि सप- नसा॒ही दे॒वेभ्य॑ शु॒भस्व ॥ १० ॥

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

म० 'वेद्यन्तरे स्थित्वोदबुत्तरवेदिं प्रोक्षतीन्द्रघोष इति प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गमिति' (का० ५ । ४ । ११ ) । चतुर्णां यजुषामुत्तरवेदिर्देवता । इन्द्र इति शब्देन धुष्यते विस्पष्टं कथ्यते । यो देवः सोऽयमिन्द्रघोषः वसुभिः अष्टसं- ख्याकैर्गणदेवैर्युक्तः सन् हे उत्तरवेदे, त्वा त्वां पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि पातु रक्षतु । प्रचेताः प्रकृष्टप्रज्ञो वरुणो रुद्रै- रेकादशसंख्यैर्गणदेवैः सहितः पश्चात्पश्चिमायां दिशि त्वां पातु । मनोजवाः मनोवद्वेगयुक्तो यमो देवः पितृभिः खर्लो- कवासिदेवविशेषैर्युक्तो दक्षिणतः दक्षिणस्यां दिशि त्वा त्वां पातु । विश्वकर्मा विश्वानि कर्माणि जगदुत्पत्त्यादीनि यस्य स विश्वकर्मा आदित्यैः द्वादशसंख्यैर्गणदेवैः सहित उत्त- रतः उत्तरस्यां दिशि त्वां पातु । एकदा असुरा देवान्हन्तु - मागतास्तदा देवसेनाधिपतय इन्द्रघोषादयश्चतसृषु दिक्षु

उ० व्यूहत्युत्तरवेदिम् । सिंह्यसि । ' तेभ्यो ह वाक् चुक्रोध' इत्युपक्रम्य 'सिं ही भूत्वा ददानाचचार' इतीति- हासो वेदिमत्राणां निदानभूतः । या खं सिंही भवसि । सपत्नसाही सपक्षाम्सोढुं शीलमस्या इति सपक्षसाही । शत्रू- णामभिभवित्रीत्यर्थः । सा त्वमस्माभिरनुमीयमाना देवे- भ्योऽर्थाय कल्पस्व उत्तरवेदिरूपेण क्लृप्ता भव । प्रोक्षति । शुन्धस्व आभिरद्भिरालुता सती शुद्धा भव । सिकताः प्ररिति । शुंभस्व । शुंभतिरलंकारार्थः । अलंकृता । तानसुरानपाकुर्वन् । तस्मादेतैर्मन्त्रैर्दिक्चतुष्टये रक्षा प्रार्थ-

भव ॥ १० ॥

म० 'सिंह्यसीति व्यूहत्युत्तरवेदिं शम्यामात्रामिति (का० ५ । ३ । ३२ ) । विशेषेण पांसुभिः समां करोति । त्रयाणां वैदिर्देवता । वाक् पूर्वमसुरेभ्यः क्रुद्धा सिंही भूत्वा चचारे- तीतिहासः । सा वेदिमन्त्रेषुच्यते । हे उत्तरवेद, या त्वं सिंही सिंहसमाना भूत्वा सपत्नसाही सपत्नान् सहतेऽभि- भवतीति सपत्नसाही कर्मण्यण् । शत्रूणामभिभवित्री असि भवसि । अतो देवेभ्यः देवोपकारार्थं कल्पख समर्था उत्त- रवेदिरूपेण क्लृप्ता भव । 'प्रोक्षत्युत्तरवेदिं सिकताश्च प्रकि रति सिंह्यसीति प्रतिमन्त्रमिति' (का० ५। ३ । ३७ ) । हे उत्तरवेदे, शुन्धख शुद्धा भव । 'शुन्ध शुद्धौ' । अन्यत्पूर्व- बत् । हे उत्तरवेदे, त्वं शुम्भख सिकताप्रक्षेपेण शोभिता भव । अन्यत्पूर्ववत् । शुंभतिरलंकारार्थः ॥ १० ॥

एकादशी ।

इ॒न्द्र॒ध॒षस्त्वा॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॑त्पातु॒ प्रचे॑तास्त्वा रु॒द्रैः प॒द्भ्वात्पा॑तु॒ मनो॑जवास्त्वा पि॒तृभि॑र्दक्षिण॒तः पा॑तु वि॒श्वक॑र्मा॒ त्वादि॒त्यैरु॑त्त॒र॒तः पा॑त्वि॒दम॒हं त॒प्तं वादे॑हि॒र्घा य॒ज्ञान्निःसृ॑जामि ॥ ११ ॥

उ० उत्तरवेदिं प्रोक्षति । इन्द्रघोषः । घोष इति वाङ्- नामसु पठितम् । इन्द्रस्त्वां वसुभिः सहितः पुरस्त' गोपायतु । प्रचेताः प्रकृष्टज्ञानो वरुणः त्वा रुद्वैः सहितः पश्चात्पातु । मनो- अबाः मनोगतिर्यमः त्वां पितृभिः सहितः दक्षिणतः पातु । विश्वकर्मा । विश्वकर्मेति निगदव्याख्यातो मत्रः । वहिर्वेदि शेषं निषिञ्चति । इदमहं वेदिशमनेन तप्तमावर्तितं वाः उद- कम् बहिर्धा यज्ञात् ब्राह्मतो यज्ञात् निःसृजामि निक्षि पामि ॥ ११ ॥

।

नीया । तदाह तित्तिरिः 'असुरा वज्रमुद्यम्य देवानभ्यायन्त तानिन्द्रघोषो वसुभिः पुरस्तादपानुदत्' इत्यादि । 'बहिर्वेदि शेषं निषिचतीदमहं तप्तं वारिति' (का० ५ । ४ । १२ ) । असुरनिवारणाय येनोदकेन प्रोक्षणं कृतं तदुदकमुग्ररूप- त्वात्तप्तमित्युच्यते । तप्तमिदं वाः उदकं प्रोक्षणशेषभूतं यज्ञा- द्वहिर्धा यज्ञप्रदेशाद्वात्प्रदेशेऽहं निःसृजामि निक्षिपामि ॥११॥ द्वादशी ।

सद्ध्य॒सि॒ स्वाहा॑ सध॒ह्यस्यादित्य॒वनि॒ स्वाहा॑ सम॒सि ब्रह्म॒वनि॑ क्ष॒व॒वनि॒ स्वाहा॑ सिध्यसि सुप्रजावन रायस्पोष॒वनि॒ स्वाहा॑ सि॒ह्म॒स्याव॑द्द दे॒वान्यज॑मानाय॒ स्वाहा॑ भू॒तेभ्य॑स्त्वा ॥ १२ ॥

उ० नाभिव्याघारयति । सिंह्यसि । सा यदेवादः सिही भूत्वा शान्तेवाचचारेत्यादि निदानोद्घाटनं श्रौतम् । सिसिस्वाहा । सिंह्यसि आदित्यवनिः । 'छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्' इति इन्प्रत्ययः । आदित्यादीन्वनुते संभजत इत्यादित्यवनिः । सिझसि ब्रह्मवनिः क्षत्रवनिः । सिसि सुप्रजावनिः रायस्पोषवनिः । ब्रह्मक्षत्रं शोभनां प्रजां रायस्पोषं धनपोषम् । एतान्यादित्यवनिसमा- नव्याख्यानानि । सिंह्यसि आवह देवान् यजमानाय । आगमय देवान् यजमानाय । स्रुचमुद्यच्छति । भूतेभ्यस्त्वा । भूतशब्देन चतुर्विधो भूतग्रामोऽभिधीयते । चतुर्विधाय भूतग्रामाय । उत्पत्तये स्थितये च स्रुचमुद्यच्छामीति शेषः ॥ १२ ॥

म० नाभ्योः श्रोण्यं सेषु पञ्चगृहीतं जुहोत्यक्ष्णया दक्षि- णें से श्रोण्यांं श्रोण्यामं से मध्ये च हिरण्यं पश्यन् सिंह्यसीति' (का० ५। ४ । १४ ) । योऽयमुत्तरवेदेन-

उवटभाष्य - महीपरभाष्यसंवलिता ।

।

८३

भ्याख्यो मध्यदेशस्तस्य श्रोण्यंसेषु आग्नेयैशकोणावंसौ वायव्य त्वं ध्रुवे स्थिरे यज्ञे क्षियति निवसति ध्रुवक्षिदसि तस्मादन्त- रिक्षं दृढीकुरु । अच्युते विनाशरहिते यज्ञे क्षियति निवस- तीत्यच्युतक्षित् हे उत्तरपरिधे, त्वं तादृशोऽसि तस्माद्दिवं द्युलोकं ह । 'अग्नेः पुरीषमिति निवपति गुग्गुलुसुगन्धितेज- नतृष्णेः स्तुका श्चोपरि शीर्षण्या अभावेऽन्या इति' (का० ५ । ४ 1१७ ) गुग्गुलुधूपद्रव्यं, सुगन्धितेजनं तृणविशेषः, वृष्णेः स्तुका अविरोमाणि । एतानि नाभौ प्रक्षिपेदिति सूत्रार्थः ।

चतुर्दशी ।

नैर्ऋतकोणौ श्रोणी तेषु चतुर्षु मध्ये च जुह्वां पञ्चवारं गृहीतेनाज्येन जुहुयात् । कथम् । अक्ष्णया कोणसूत्रप्रदेशेन । तद्यथा । प्रथमं दक्षिणेऽसे तत उत्तरश्रोणौ ततो दक्षिण- श्रोणी तत उत्तरांसे ततो मध्ये एवं पञ्चसु स्थानेषु हिरण्यं निधाय तदवलोकयन्पञ्चभिर्मन्त्रैर्जुहुयादिति सूत्रार्थः । पञ्च यजुषां वाग्देवता । पुरा कदाचिदुत्तरवेदिदेवता केनापि निमित्तेन देवेभ्योऽपक्रम्यासुरानप्राप्योभयोर्देवासुरसेनयोर्मध्ये हे गुग्गुलुप्रभृतिसंभारसमूह, त्वमग्नेः पुरीषं पूरकमसि । सिंहरूपं घुत्वा तस्थौ । तदयं मन्त्र आह । तदुक्तं तित्तिरिणा पूरयतीति पुरीषम् । 'अमेतत्पुरीषं यत्संभाराः' इति 'तेभ्योऽपक्रम्योत्तरवेदिः सिंहीरूपं कृत्वोभयानन्तरातिष्ठत्' तित्तिरिः ॥ १३ ॥ इति । तदभिप्रेत्य सिंही उच्यते । हे उत्तरवेदे, त्वं सिंह्यसि सिंहरूपा भवसि तादृश्यै तुभ्यं स्वाहा हविर्दत्तम् । सिंह्यसि किंभूता । आदित्यवनिः आदित्यान् वनुते संभजति प्रीण - यतीत्यादित्यवनिः । अन्यत्पूर्ववत् । सिंह्यसि ब्रह्मवनिः क्षत्र- निः ब्रह्म क्षत्रं च वनुत इति ब्राह्मणजातिचत्रियजात्योः प्रीणयितृत्वमत्र विशेषः । सिंह्यसि सुप्रजावनिः पुत्रपौत्रा- दिरूपायाः शोभनप्रजायाः संपादयित्री । रायस्पोषवनिः सुवर्णरजतादिधनपुष्टेः संपादयित्री । सिंह्यसि यजमानाय यजमानोपकारार्थं देवानावहानयेति विशेषः । 'भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्यच्छतीति' ( का० ५।४।१५ ) । भूतेभ्यः जरा- युजाण्डजादिचतुर्विधभूतग्रामप्रीत्यर्थं हे होमविशेषाज्ययुक्ते जुहूः, त्वामुद्यच्छामीति शेषः । तदाह् तित्तिरिः 'भूतेभ्य- स्त्लेति स्रुचमुंद्गुह्णाति य एव देवा भूतास्तेषां तद्भागधेयं भवति तानेव तेन प्रीणाति' इति ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

ध्रुवोऽसि पृथि॒वीं ह॑√ह ध्रुव॒निद॑स्य॒न्तरि॑क्षंदृ- हाच्युत॒क्षिद॑सि॒ दिवं॑ दृधा॒द्रा॒ग्नेः पुरीषमसि ॥ १३ ॥

।

यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॒ञ्जते॒ धियो॒ विषा॒ विप्र॑स्य बृह॒तो वि॑िप॒श्चित॑ः । वि होता॑ दधे वयुनाबिदेक॒ इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टु॑ति॒ स्वाहा॑ ॥ १४ ॥

1 ।

उ० सावित्रं जुहोति । युञ्जते मनः । अधियज्ञानुवा- दिनी सावित्री जगती यस्मात्सवित्रा प्रसूता ऋत्विजो युञ्जते मनः मनांसि । उत युञ्जते धियः अपि च युञ्जते प्रेरयन्ति धियो वाचः । कथंभूता ऋत्विजः प्रेरयन्ति । विप्राः ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानाः । विप्रस्य प्राप्तक्रियाशक्तेः फल- दानंप्रति यज्ञस्य कर्मणि ब्राह्मणस्य । श्रुतौ वैश्यक्षत्रियावपि यजमानावग्निष्टोमे दीक्षितोऽयं ब्राह्मण इत्युच्यतेऽतस्तावपि ब्राह्मणशब्देनोच्येते । बृहतो महतः । विपश्चितो मेधाविनः सर्वस्य यज्ञस्य । किंच त एव सवित्रा प्रसूता ऋत्विजः । विहोत्रा दधे विदधत इति वचनविपर्ययः । अथ होत्राः सप्त वषट्कर्तारो होत्रा इत्युच्यन्ते । 'अथ होत्राः संयाजयन्ति' इति श्रुतिः । 'सौत्येऽहनि सप्त होतारो वषट्कुर्वन्ति' तदेतदुच्यते । वयुनाविदेक इत् । वयुनं वेत्तेः कान्तिर्वा प्रज्ञा वा । इच्छब्द एवार्थे । सर्वेषामेवर्त्विजां मध्ये सवित्रा प्रसूतो ब्रह्माख्यः एक एव ऋत्विक् । वयुनावित् त्रिवेदज्ञानान्वितो भैषज्यं करोति । मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः । महती देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य सवितुः सर्वस्य प्रसवितुः परिष्टुतिः परिस्तवनम् । को हि नाम यज्ञं प्रेत्यर्त्विजः प्रस्तूय समा- प्स्यति यज्ञम् । यज्ञो हि वृष्टिद्वारेण समस्तं जगद्विभर्तीति सवितुर्महती स्तुतिरित्युक्तम् ॥ १४ ॥

उ० परिधीन्परिदधाति । ध्रुवोऽसि । यस्मादधियज्ञं ध्रुवः स्थिरः त्वमसि तस्मात् पृथिवीं दृह दृढीकुरु । ध्रुवक्षित् वे नित्ये यज्ञे क्षियतीति ध्रुवक्षित् । यस्मात्वं ध्रुवक्षि- दसि तस्मादन्तरिक्षं दृढीकुरु । अच्युतक्षित् । अच्युते यज्ञे क्षियतीत्यच्युतक्षित्। यस्मात्वमच्युतक्षिदसि तस्माद्दिवं दृढी- कुरु । संभारानुपनिवपति । अग्नेः पुरीषमसि अभेः पूर- वितृ भवसि । 'शरीरं हैवास्य पीतदार' इत्यादिश्रुतिः । संभाराणां शरीरपूरणात्पुरीषत्वमुपपद्यते ॥ १३ ॥ म० अस्ति तावत्प्राचीनवंशा शाला । तस्यामाहवनीयाद्य- म० 'नाभिं पैतदारवैः परिदधाति पूर्ववद् ध्रुवोऽसीति । मित्रयमैष्टिकवेदिश्चास्ति । तस्याः शालायाः पुरतः षट्त्रिंशत्प- प्रतिमन्त्रमिति' (का० ५ । ४ । १६ ) । पीतदारुर्देवदारुः तदीयैः परिधिभिरुत्तरवेदेर्मध्यदेशरूपां नाभिं परिदध्यात्पूर्व- वद्दर्शपौर्णमासेष्टौ यथा पश्चिमदक्षिणोत्तरेषु तथात्रापीति सूत्रार्थः । त्रयाणां परिधयो देवताः । हे मध्यमपरिघे, त्वं ध्रुवः स्थिरोऽसि । अतः पृथिवीं दंह दृढीकुरु । हे दक्षिणपरिषे,

ददीर्घा सौमिकी वेदिर्विधेया । तद्वेद्या अग्रभागे पूर्वोकोत्तर- वेदिः । ततः पश्चान्मध्यभागे हविर्धानाख्यो मण्डपो विधेयः । ततोऽपि पश्चात्सदोऽभिधानोदग्वंशा शाला निर्मातव्या । तस्याः स्थाने प्राचीनशालायाः पुरतो दक्षिणोत्तर भागयोर्हविर्धानर्स- शके द्वे शकटे स्थापिते स्तः । तच्छकटद्वयं पुरतः प्रवर्क्स

·

૮૪

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

1

[ पञ्चमोऽध्यायः ५]

त्रिधा निहितवान् पदम् । किंच समूढमस्य पासुरे । अस्यैव विष्णोरन्यत्पदान्तरं विज्ञानघनानन्दमजम द्वैतमक्षर- मित्येवंलक्षणम्, समूढमन्तर्हितमविज्ञातमकृतात्मभिः । पांसुरे । लुप्तोपममेतत् । पांसुल इव प्रदेशे निहितं न दृश्यते तत्समूढमिति द्रष्टव्यमिति वाक्यशेषः । तदुक्तम् । 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षु- राततम्' इति ॥ १५ ॥

तदावरकत्वेन हविर्धानाख्यमण्डपो विधेयः । तच्छकटद्वयं न्तवान् । सर्वप्राणिनो हि भूतेन्द्रियमनोजीवभावेनाविश- सावित्रहोमादूर्ध्वं प्रवर्तनीयम् । तदाह तित्तिरिः 'सावित्र्यच तीति विष्णुः । किंच त्रेधा निदधे पदम् । पद्यते ज्ञायते- हुला हविर्धाने प्रवर्तयति' इति । तं होमं विधत्ते कात्यायनः । ऽनेनेति पदम् । भूम्यन्तरिक्षद्युलोकेषु अनिवायु सूर्यरूपेण 'चतुर्गृहीतं शालाद्वार्ये जुहोति युञ्जत इति स गार्हपत्योऽतः ' ( ८ । ३ । २९ ) इति । प्राचीनशालाया द्वारसमीपे पूर्वसिद्ध आहवनीयो वर्तते तस्मिन् जुहुयात्स च पूर्वमाहवनीयोऽपि सनुत्तरवेद्याख्येऽन्यस्मिन्नाहवनीये निष्पन्ने सति तदपेक्षया स्वयं गार्हपत्यो भवतीति सूत्रार्थः । सावित्री जगती श्यावाश्व- दृष्टा । विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य संबन्धिनो विप्रा ब्राह्मणा ऋत्विजो मनो युञ्जन्ति लौकिक चिन्ताभ्यो मनो निवार्य यज्ञ - चिन्तायां नियमयन्ति । उत धिय इन्द्रियाण्यपि यज्ञार्थेषु म० 'दक्षिणे वर्त्मनि दक्षिणस्थानसो हिरण्यं निधायाभि- नियमयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्य । बृहतो महतः । तथा विप- । जुहोतीदं विष्णुरिति' (का० ८ । ३ । ३१ ) । दक्षिणशकट- श्चितः सर्वज्ञस्य । अधीतवेदत्वाद्वृहत्त्वमर्थाभिज्ञस्वाद्विपश्चि- । संबन्धिदक्षिणचक्रमार्गे हिरण्यं निधाय तत्रैष होमः । विष्णु- त्त्वम् । किंभूता विप्राः । होत्राः होमकर्तारः । तदिदं विप्राणां । देवत्या गायत्री मेधातिथिदृष्टा । विष्णुः त्रिविक्रमावतारं कृत्वा इदं मनोनियमनादिसामर्थ्यमेकइन् एकएव विदधे ससर्ज विश्वं विचक्रमे विभज्य क्रमते स्म । तदेवाह । त्रेधा पदं किंभूत एकः । बयुनावित् 'वयुनं वेत्तेः कान्तिर्वा प्रज्ञा वा' निदधे भूमावेकं पदमन्तरिक्षे द्वितीयं दिवि तृतीयमिति क्रमाद- ( निरु० ५ । १४ ) इति यास्को केर्वयुनं प्रज्ञां सर्वभू- निवायुसूर्यरूपेणेत्यर्थः । पांसत्रो भूम्यादिलोकरूपा विद्यन्ते यस्य तानां मनोवृत्तिं वेत्तीति वयुनवित् । संहितायां दीर्घः । सर्वधी- तत्पासुरं तस्मिन्पांमुरे अस्य विष्णोः पदे समूद्रं सम्यगन्तर्भूतं साक्षीत्यर्थः । नन्वेकस्य सर्वसृष्टौ कथं सामर्थ्यं तत्राह । यतः विश्वमिति शेषः । यद्वायमर्थः । अस्य विष्णोः पदं पद्यते ज्ञायत सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य परिष्टुतिः सर्वदोक्ता स्तुतिः इति पदमद्वैताख्यं स्वरूपं समूढमन्तर्हितमज्ञातमकृतात्मभिः । मही महती । तथाचाथर्वणिकाः 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य कस्मिन्निव । पांसुरे इव लुप्तोपमानं । पांसुले रजस्वले प्रदेशे ज्ञानमयं तपः' इति । बृहदारण्यकेऽपि स एव सर्वस्य वशी । निहितं यथा न ज्ञायते तद्वत् । तदुक्तं ' तद्विष्णोः परमं पदं सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंच' ( मा० ४ । २ । २४ । का० ४ । ४ । २१ ) इति । श्वेताश्वतराश्च सदा पश्यन्ति सूरयः' ( अध्या० ६ । ५ ) इति । स्वाहा तस्मै विष्णवे हविर्दत्तम् ॥ १५ ॥ 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इति । यद्वास्य मन्त्रस्यार्थान्तरम् । विप्रा ऋत्विजो विपश्चितो यज्ञस्य कर्मणीति शेषः । मनो धियो वाचश्च युञ्जते प्रयुञ्जते । 'यज्ञो वै विपश्चित्' ( ३ । ४ । ३ । ११ ) इति श्रुतेः । किंभू- तस्य विपश्चितः । विप्रस्य विशेषेण प्राति पूरयति फलमिति विप्रस्तस्य । फलदानं प्रति प्राप्तक्रियाशक्तेः । 'प्रा पूर्वौ' । तथा बृहतः महतः सर्वसाधनसंपन्नस्य । होत्रा होतारः सप्त वष- ङ्कर्तारः विदधे विदधते स्वस्वकर्मणीति शेषः । पुरुषवचनव्य- त्ययः । तन्मध्ये वयुनाविदेकइन् त्रिवेदज्ञानवान्ब्रह्माख्य एक एव । सवितुर्देवस्य मही महती परिष्टुतिः स्तवनम् । ब्रह्माद्या ऋत्विजो यत्कर्म कुर्वते तत्सवितु: प्रेरणेनैवेति सवि - तुर्महती स्तुतिरित्यर्थः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

षोडशी ।

इरा॑वती धेनुमती हि भूत ँ सू॑यव॒सिन॒ मन॑वे दश॒स्या । व्य॑स्कभ्रा रोद॑सी विष्णवे॒ ते द॒धये॑ पृथि॒- वीम॒भितो॑ मयूखैः स्वाहा॑ ॥ १६ ॥

उ० द्वितीयस्थानसो वर्त्मनि जुहोति । इरावती । वैष्णवी त्रिष्टुप् । हे विष्णो, यस्मात्तव प्रशासनमनुकुर्वन्त्यौ द्यावापृथिव्यौ इरावती सस्यवत्यौ । धेनुमती धेन्वादिभिः पशुभिः तद्वत्यौ । हिशब्दो यस्मादर्थे व्याख्यातः । एवं- भूतं भूताम् अभूतामिति पुरुषव्यत्ययः । संवृत्ते इत्यर्थः । सूयवसिनी शोभनयवसवत्यौ सुसस्यवत्यौ । मनवे यज- मानाय । दशस्या दायौ यज्ञसाधनानाम् । अतः कारणात् व्यस्कनाः । स्कभ्नोतिः स्तम्भनार्थः । स्तम्भितवानसि ।

इ॒दं विष्णुर्विच॑क्रमे त्रे॒धा निधे प॒दम् । सर्मू- रोदसी द्यावापृथिव्यौ एते । किंच । दाधर्थ धारयसि । पृथिवीं
ढंमस्य पांसु॒रे स्वाहा॑ ॥ १५ ॥

उ० दक्षिणे वर्त्मनि हिरण्यं निधाय जुहोति । इदं विष्णुः । गायत्री बैष्णवी । इदं जगत् विष्णुर्विचक्रमे विक्रा

द्यां चेत्यध्याहारः । अभितः इतश्चेतश्च । मयूखैः रश्मिभिः ।
यस्मात्त्वमेवंप्रभावस्तस्मात्वां स्तुम इति शेषः ॥ १६ ॥

म० 'सुकस्थाल्यौ प्रतिगृह्य प्रतिप्रस्थातोत्तरस्येरावती इति पूर्ववदिति' (का० ८ । ३ । ३५ ) यथा दक्षिणशकटदक्षिण-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

चक्रमार्गे अध्वर्युर्हुतवान् तथा उत्तरशकटसंबन्ध्युत्तरचक्रमार्गे प्रस्थात्रा समानीता पत्नी होमशेषेणाज्येनाक्षस्यो भावग्रभागाव-

,

ङयादिति सूत्रार्थः । अक्षधुरौ देवते । देवेषु श्रूयते देवश्रुतौ । शृणोतेः क्विप्ठुगागमश्र । हे देवश्रुतौ देवसभायां प्रसिद्धे अक्ष- धुरौ अक्षाग्रभागौ युवां यजमानोऽयं यक्ष्यतीति देवेषु आघो- षतम् उच्चध्वनिना कथयतम् । 'घुषिर् शब्दे' । 'प्राची प्रेत- मिति वाचयतीति' (का० ८ । ४ । ३ ) हविर्धानाख्ये यदा प्रवर्तेते तदा यजमानं वाचयेदिति सूत्रार्थः । त्रयाणां यजुषां हविधीने देवते । हे उभे शकटे, युवां प्राची प्राङ्मुखे प्रेतं प्रकर्षेण गच्छतम् । प्रागञ्चतस्ते प्राची । किंभूते युवाम् । अध्वरं कल्पयन्ती इदं कर्म समर्थं कुर्वाणे । किंच यज्ञमिममूर्ध्वं नयतं उपरिवर्तिदेवान्प्रति प्रापयतम् । मा जिह्वरतं मा कुटिले भवतम् । 'हृ कौटिल्ये' णिजन्तस्य लुङि रूपम् । यद्वा 'ह्वल

प्रतिप्रस्थाता जुहुयादिति सूत्रार्थः । वैष्णवी त्रिष्टुव् वसिष्ठदृष्टा । हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ, युवामीदृश्यौ भूतं भवतम् । भवते- लुङि मध्यमद्विवचने रूपम् । अडभावश्छान्दसः । किंभूते युवाम् । इरावती इरावत्यौ अन्नवत्यौ सस्यवत्यौ । धेनुमती बहु- धेनुयुक्ते । सुयवसिनी सुष्ठु यवसानि विद्यन्ते ययोस्ते सुयव - सिनी । यवसशब्देनात्राभ्यवहार्याणि वस्तूनि । तथा मनवे दशस्या । मनुते जानातीति मनुर्ज्ञानवान्यजमानः तस्मै दशस्या दात्र्यौ यज्ञसाधनानाम् । 'दाट दाने' दाशतस्ते दशस्या । असुन्प्रत्यये उपधाहस्वः ओविभक्तेर्यादेशश्च । एवं द्यावापृ- थिव्यौ संप्रार्थ्य विष्णुमाह । हे विष्णो, एते रोदसी त्वं व्यस्कनाः विभज्य स्तम्भितवानसि । किंच पृथिवीं मयूखैः स्वतेजोरूपैर्नानाजीवैर्वराहाद्यने कावतारैर्वा अभितो दाधर्थ । चलने' मा चलतम् । 'स्वं गोष्टमिति च खर्जतीति'

दधर्थ सर्वतो धारितवानसि । 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य' ( पा० ।६।१।७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । स्वाहा तस्मै विष्णवे हवि - र्दत्तम् ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

स्वं

देव॒भ्रुतो॑ दे॒वेष्वार्घोषं प्राची प्रेत॑मध्व॒रं कल्प-
य॑न्ती ऊ॒र्ध्वं य॒ज्ञं न॑यते॒ मा जि॑ह्वरतम् ।
गोष्ठमाव॑द॒तं देवि दुर्ये आयुर्मा निर्वादिष्टं प्र॒जां मा
निर्वा॑दिष्ट॒मत्र॑ रमेथा॑ व॒र्ष्मन्पृथि॒व्याः ॥ १७ ॥

उ० पत्नी अक्षधुरावनक्ति । देवश्रुतौ । देवा एते धुरौ शृण्वन्ति इति देवश्रुतौ । ये युवां देवश्रुतौ ते देवेषु आघोषतम् । 'घुषिर् शब्दे' । आशब्दयतम् । वाचयति । प्राचीप्रेतम् । हे हविर्धाने प्राची प्रागञ्चने, 'इण् गतौ' । प्रइतं प्रेतं प्रगच्छतम् । अध्वरं कल्पयन्ती यज्ञं समर्थं कुर्वाणे । किंच ऊर्ध्व यज्ञं नयतम् । ऊर्ध्वं स्वर्गं प्रति यज्ञं नयतम् । मा जिह्वरतम् । 'ह्वल चलने' । मा चलनं कुरुतम् । अचलि- तप्रतिष्ठिते युवां भवतम् । शब्दं कुर्वत्यनसि वाचयति । स्वं गोष्ठम् । हे हविर्धाने, स्वमात्मीयं गोष्ठं स्थानम् । आव- दतं उच्चारयतम् । हे देवि दानादिगुणयुक्ते, हे दुर्ये गृह- भूते । आमन्त्रितद्विवचनान्ते द्वे पदे । किंच आयुर्मा निर्वा- दिष्टम् । निरुपसर्गः कुत्सायाम् । निकृष्टमल्पं पशुधनादिर- हितमायुर्मा निर्वादिष्टं मा उच्चारयतम् । प्रजां मानिर्वादिष्टम् प्रजां निकृष्टाम् निरंशां मा उच्चारयतम् । युवाभ्यामुच्चारितं तथैव स्यादित्यभिप्रायः । नस्यस्थे करोति । अत्र रमेथाम् अस्मिन् प्रदेशे रमेथां रतिं कुरुतम् । वर्ष्मन् 'न ङिसं- बुद्ध्यो:' इति नलोपाभावः । 'सुपांसुलुक्' इति सप्तम्या लोपः । पृथिव्याः ॥ १७ ॥

।

( का० ८ । ४ । ४ ) । प्रवर्त्यमानयोः शकटयोरक्षे खर्जति ध्वनिं कुर्वति सति स्वं गोष्टमिति यजमानं वाचयेदिति सूत्रार्थः । दुर्यशब्दो गृहवाची । 'गृहा वै दुर्या:' ( ३ । ५ । ३ । १८ ) इति श्रुतेः । तेन गृहसदृशे शकटे लक्ष्येते । हे देवि दुर्गे गृह- सदृशशटकद्वयरूपे देवते, खं गोष्ठं स्वकीयं गोस्थानमावदतं सर्वतः कथयतम् । योऽयमक्षशब्दस्तेन यजमानस्य गृहं बहूनां गवां यथा स्थानं भवति तथा कथयतमित्यर्थः । युवाभ्यामु- चारितं तथैव स्यादिति भावः । किंच आयुर्मा निर्वादिष्टं यज- मानस्य यावदायुरस्ति तावत्सर्वं मा निराकार्ष्टम् । बदतेर्लुङ मध्यमद्विवचने रूपम् । यद्वा निकृष्टं पशुधनादिरहितं मा उच्चा- रयतम् । प्रजां मा निर्वादिष्टं यजमानस्य प्रजां पुत्रादि- रूपां मा निराकार्ष्टम् । अनेनाक्षशब्देनायुः प्रजयोर्निराकरणं मा भूदिति भावः । उभयबद्धो योऽक्षः स दुष्टवाक् वरुणदेव- रूपः । तदाह श्रुतिः 'वरुणो वा एष दुर्वागुभयतोबद्धो यदक्षः' ( ३ । ५ । ३ । १८ ) इति । तस्माच्छापरूपदुर्वाक्यपरि- हारायाशीर्वादरूपं सुवाक्यमनेन मन्त्रेण प्रार्थ्यते । 'पश्चादुत्तर- वेदेत्रिषु प्रक्रमेषु मत्या वा नभ्यस्थे अभिमन्त्रयतेऽत्र रमे- थामिति' (का० ८ । ४ । ५ ) । वेदिनिकटस्थापिते उभे शकटे अभिमन्त्रयेदिति सूत्रार्थः । हे शकटे, पृथिव्याः वर्ष्मन् वर्ष्मणि भूमेः स्तीर्णे वा । 'सुपां सुलुक्' (पा० ७। १ । ३९ ) । इति ङेर्लोपे शरीरभूतेऽत्रास्मिन्देवयजने युवां रमेथां क्रीडां कुरुतं वर्ष्मणि 'न डिसंबुद्ध्यो : ' ( पा० ८ । २ । ८ ) इति नलोपाभावः । देव- यजनस्य भूमेः शरीरत्वं तित्तिरिणोक्तम् 'वर्त्म ह्येतत्पृथिव्या यद्देवयजनम्' इति ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

विष्णोर्नुक॑ वी॒र्या॑णि॒ प्रवो॑च॒ यः पार्थिवान

म० 'दक्षिणया द्वारानीता पत्नी पाणिभ्यां शेषं प्रतिगृह्या विम॒मे रजसि । यो अस्क॑भाय॒दुत॑र√ स॒धस्मै॑
शधुरावनक्ति पराग्देवश्रुताविति' (का० ८ । ३ । ३२ ) प्रति- विचक्रमा॒णस्ये॒धोरु॑गा॒यो विष्ण॑वे॒ त्वा ॥ १८ ॥

८६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० दक्षिणमुपस्तनाति । विष्णोर्नुकमित्याद्यास्तिस्रो वैष्णव्यस्त्रिष्टुभः । द्वयोरन्ते विष्णवे त्वेति यजुः । नुकमिति निपातसमुदायोऽवधारणार्थः । विष्णोरेव वीर्याणि प्रवोचं ब्रवीमि । यो विष्णुः पार्थिवानि विममे पृथिव्यन्तरिक्षधुलो- कानि विममे निर्मितवान् । रजांसि । 'लोका रजांस्युच्यन्त' इति रजः शब्दो लोकवचनः । किंच यश्च विचक्रमाणस्त्रेधा उरुगायः । उरुगमनः अस्कभायत् स्तम्भितवान् । उत्तरं चुलोकाख्यम् । सधस्थं सहस्थानं देवानाम् । ' सधमादस्थ- योश्छन्दसि' इति सहशब्दस्य सधादेशः । तस्य विष्णोर्वी र्याणि प्रवोचमिति संबन्धः । स्थूणमुपनिहन्ति विष्णवे त्वा । निम्मीति शेषः ॥ १८ ॥

म०

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

द्युलोकात् वा उत वा पृथिव्याः अपि वा पृथिवीलोकात् । महो वा विष्णो उरोरन्तरिक्षात् महतो वा विष्णो उरोर्वि- स्तीर्णाद् अन्तरिक्षलोकात् । एतेभ्यो वा त्रिभ्यो लोकेभ्यो धनमादाय अन्यतो वा यतः कुतश्चित् । उभा उभौ हस्तौ वसुना धनेन पृणस्व आपूरय । तत आप्रयच्छ आभिमुख्येन देहि । दक्षिणात् आ उत सव्यात् । पञ्चम्याः तृतीयया व्यत्ययः । दक्षिणेन हस्तेन अपिच सव्येन हस्तेन । उभाभ्यां हस्ताभ्या- मकृपणतया प्रयच्छेत्ययमभिप्रायः । विष्णवे स्वेति पूर्व- वत् ॥ १९ ॥

म० 'दिवो वेत्युत्तरं प्रतिप्रस्थातोत्तरस्थूणं पूर्ववदिति' ( का० ८ । ४ । ८–९ ) । यथाध्वर्युर्दक्षिणशकटं मन्त्रेणोप- ष्टभ्य विष्णवे त्वेति स्थूणां निखातवानेवं प्रतिप्रस्थातोत्तरशकटे कुर्यादिति सूत्रार्थः । हे विष्णो, दिवो द्युलोकात अपिच पृथिव्याः भूलोकात् वापिच महो महतः उरोर्विस्तीर्णादन्तरि- क्षलोकाद्वा समानीतेन वसुना द्रव्येण उभा हि हस्ताभाव स्वकीयौ हस्तौ पृणस्व पूरयस्व । ततो धनपूर्णाद्दक्षिणादुत सव्या- द्वामाद्धस्तात् आ प्रयच्छ बहुकृत्व आवृत्य प्रकृष्टं मणिमु- कादिधनमस्मभ्यं देहि । विष्णवे त्वेत्ययं मन्त्रः पूर्ववत् ॥१९॥ विंशी ।

प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कु॑च॒रो गिरि॒ष्ठाः । यस्य॒रुषु॑ त्रि॒षु वि॒क्रम॑णेष्वधिषि॒यन्ति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥ २० ॥

'उत्तरेण परिक्रम्य दक्षिणमुपस्तम्नाति विष्णोर्नुकमिति' (का० ८ । ४ । ६) । दक्षिणशकटस्याग्रं ओढुमाधारभूतं कानं स्थापयेदित्यर्थः । तिस्रो वैष्णव्यस्त्रिष्टुभः आये यजुरन्ते । विष्णवे त्वेति यजुः । नुकमित्यव्ययमवधारणार्थम् । विष्णोरेव । वीर्याणि कर्माण्यहं प्रवोचं प्रब्रवीमि । प्रपूर्वस्य वचेर्लुङि रूपं वचेरुम् अडभावः । कानि कर्माणीत्याह । यो विष्णुः पार्थिवानि रजांसि पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकस्थानानि विममे निर्ममे । 'लोका रजांस्युच्यन्ते' ( निरु० ४ । १९ ) इति यास्कोक्तेः रजः- शब्दो लोकवाचकः । यद्वा यः पार्थिवानि रजांसि पार्थिवप- रमाणून्विममे परिगणितवान् । यश्च विष्णुरुत्तरमुपरितनं सधस्थं देवानां सहवासस्थानं द्युलोकरूपमस्कभायत् यथाधो न पतति तथा स्तम्भितवान् । सह देवाः तिष्ठन्ति यस्मि॑स्त॒त्स॒धस्थम् । 'सधमादस्थयोरछन्दसि' ( पा० ३ । ६ । ९६ ) इति सहस्य सधादेशः । 'स्कम्भ रोधने' । 'क्यादिभ्यः श्ना' । 'हलः श्नः उ० मध्यमं छदिरालभ्य वाचयति । प्रतद्विष्णुः । उत्त- शानझौ' (पा० ३ । १ । ८३ ) इति हेरनुवृत्तो 'छन्दसि रोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यद्वृत्तयोगात् । यस्य विष्णोः शायजपि' (पा० ३ । १ । ८४ ) इति । यद्यपि हौ परे श्नाप्रत्य- उरुषु महत्सु त्रिषु विक्रमणेषु लोकेषु अधिक्षियन्ति उपरि यस्य शायजादेशोऽविहितस्तथाप्यत्र 'व्यत्ययो बहुलम्' (पा० निवसन्ति । भुवनानि भूतजातानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि । ३ । १ । ८५ ) इति लङ्यपि नः शायजादेशे अस्कभायदिति इदानीं प्रथमोऽर्धर्चः । प्रतद्विष्णुः स्तवते स विष्णुः स्तूयते । रूपम् । कीदृशो विष्णुः । त्रेधा विचक्रमाणस्त्रिषु लोकेष्वनि - । यक: स्थाने शपूछान्दसः । वीर्येण वीरकर्मणा । कथं स्तूयते । वायु सूर्यरूपेण पदत्रयं निदधानः । विपूर्वस्य क्रमतेः 'लिटः कानज्वा' (पा० ३ । २ । १०६ ) इति कानचि रूपम् । तथा उरुगायः उरुर्गायो गमनं यस्य उरुभिर्महात्मभिर्गीयत इति वा 'दक्षिणतः स्थूणामुपनिहन्ति विष्णवे त्वेति' (का० ८ । ४ । ७) हे स्थूणे काष्ठ, विष्णवे हविर्धानशकटाभिमानिवि- ष्णुप्रीत्यर्थं त्वां निहन्मि निखनामीति शेषः ॥ १८ ॥ एकोनविंशी ।

विष्ण

दि॒वो वा॑ विष्ण उ॒त वा॑ पृथि॒व्या म॒हो वा॑ उ॒रोर॒न्तरि॑क्षात् । उ॒भा हि हस्ता॒ वसु॑ना कृ॒णस्वा प्रय॑च्छ॒ दक्षि॑णा॒दोत स॒व्याद्वष्ण॑वे त्वा ॥ १९ ॥ उ० उत्तरमुपस्तनाति । दिवो वा विष्णो हे विष्णो,

मृगो न भीमः । यथा मृगः सिंहः स्तूयते । भीमः बिभेत्यस्मादिति भीमः । कुचरः कुत्सितचारी प्राणिवधजी- वनः । गिरिष्ठाः पर्वतस्थानः । यद्वा हीनोपमानत्वादन्यथा व्याख्यायते । सर्वैरेतैर्मृगादिभिः पदैः इन्द्रो विशिष्यते । स हि विष्णोरुपमानं भवितुमर्हति । मृगो न । 'मृजूष शुद्धौ'। यथा शुद्धोपहतपाप्मा इन्द्रः । भीमो भीषणः । कुचरः क्वायं चरतीति कुचरः । कुशब्दस्य संप्रसारणं छान्दसम् । गिरिष्ठाः गिरिर्मेघः तत्र इन्द्रो वृष्ट्यर्थं तिष्ठति । अथ कौ पृथिव्यां चरतीति कुच्चरः मत्स्यकूर्मादिरूपेण । अथ गिरि वेद- भ्रात्मत्वेन तिष्ठतीति गिरिष्ठाः ॥ २० ॥ वाक्ये तिष्ठति गिरिष्ठाः । अथ देहोऽपि गिरिरुच्यते तस्मि

म० 'प्रतद्विष्णुरिति वाचयति मध्यमं छदिरालभ्येति' (का ८।४।१३ ) । तत् स प्रसिद्धो विष्णुः वीर्येणासाधारण-

उवटभाष्य - महीधरमाध्यसंवलिता ।

८७

वीरकर्मणा प्रस्तवते प्रस्तूयते गर्वैरिति शेषः । तदिति लिङ्ग- सीव्यन्त्यनेनेति स्यूः सूचिः । ' षिवु तन्तुसन्ताने' । किपि व्यत्ययः । प्रस्तवते इत्यत्र व्यत्ययेन यकः स्थाने शप्प्रत्ययः । । 'च्छ्रोः शुडनुनासिके च' ( पा० ६ । ४ । १६ ) इति बस्योडा- किंभूतो विष्णुः। 'मृजूष् शुद्ध' मार्ष्टि शोधयतीति मृगः । नोऽन- देशः । 'विष्णोर्धुवोऽसीति ग्रन्थि करोति' ( का० ८ । ४ । १६ ) र्थकः पादपूरणः । भीमः बिमेत्यस्मादसौ भीमः । 'भीमादयो- ऽपादाने' ( पा० ३ । ४ । ७४ ) । इति मप्रत्ययः । कुचरः कौ पृथिव्यां मत्स्यादिरूपेण चरतीति कुचरः । गिरिष्ठाः गिरि वेद - वाण्यां गिरौ देहे वान्तर्यामिरूपेण तिष्ठतीति गिरिष्ठाः । अथवा न इवार्थः । गिरिष्टाः पर्वतस्थितः कुचरः कुत्सितचारी प्राणि वधजीवनो भीमः भयंकरो मृगो न सिंह इव । स यथा वीर्येण स्तूयते तद्वत् । स को विष्णुरित्याह । यस्य विष्णोरुरुषु प्रभूतेषु त्रिषु विक्रमणेषु पादप्रक्षेपणस्थानेषु लोकेषु विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि अधिक्षियन्ति अधिनिवसन्ति स स्तूयत इत्यर्थः ॥ २० ॥

हे रज्जुग्रन्थे, त्वं विष्णोः हविर्धानस्य ध्रुवोऽसि ग्रन्थिर्भवसि । 'प्राग्वं शं हविर्धानं निष्ठाप्य वैष्णवमसीत्यालभते' (का० ८ । ४ । २१ ) प्रागयैर्वशैर्मण्डपं निर्मायानेन मन्त्रेण स्पृशेदिति सूत्रार्थः । हे हविर्धान, त्वं वैष्णवमसि विष्णुदेवताकत्वेन । तत्संबन्धि भवसि । तस्माद्विष्णवे विष्णुप्रीत्यर्थं त्वा त्वां स्वशामीति शेषः ॥ २१ ॥

एकविंशी ।

विष्णो॑ र॒राद॑मसि॒ विष्णोः प्ते॑ स्थो विष्णोः स्यूर॑सि॒ विष्णैर्ध्रुवोऽसि वैष्ण॒वम॑सि॒ विष्ण॑वे

त्वा ॥ २१ ॥

उ० रराट्यामालभ्य वाचयति । विष्णोरराटम् । विष्णो- र्यज्ञस्य ललाटमसि । उत श्रप्यानुपस्पृश्य वाचयति विष्णोः अप्त्रेस्थः । विष्णोर्यज्ञस्य अत्रे सृक्किणी स्थः । भोडसं धिरुच्यते शब्देन । सीव्यति । स्यूरसि । 'षिवु तन्तुसम्ताने' । सीव्यत्यनेनेति स्यू: सूचिर्वा । ग्रन्थि करोति । विष्णोर्भुवोऽसि ग्रन्थिरसि । समाप्तं स्पृशति । वैष्णवमसि विष्णुर्देवतास्य वैष्णवम् । विष्णवेर्थाय त्वामुप- स्पृशामीति शेषः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नर्य॑सी॒दम॒हं रक्ष॑सां ग्रीवा
अपि॑ कृन्तामि । बृ॒हन्न॑सि बृ॒हद्र॑वा बृह॒तीमिन्द्रा॑य॒ वाच॑
वद ॥ २२ ॥

1

उ० इत उत्तरं उपरवमनाः प्राग्देवस्य त्वेत्यस्मान्म- नात् । अभ्रिमादते । देवस्य त्वेति व्याख्यातो मत्रः । आददे गृह्णामि । नार्यसि । नारीति प्रशस्यतेऽभ्रिः । नरस्यापत्यं स्त्री नारी । परिलिखति । इदमहम् । उपरधान् परिलिखामि । इदमहं रक्षसां यज्ञविध्वंसिनां ग्रीवा अपि कृन्तामि छिनशि । यथापरिलिखितं खनति । बृहन्नसि । यस्मात्वं हे उपरव, बृहन्महानसि कर्मणा परिमाणेन च । बृहद्रवाश्च बृहन्म- हत् रवोऽस्येति बृहद्रवाः । तस्माद् बृहतीं महतीमिन्द्राय वाचं वद ॥ २२ ॥

म० इत उत्तरमुपरवमत्रा देवस्य त्वेत्यस्मात् ( क० २६ ) प्राक् । 'दक्षिणस्यानसोऽधः प्रउगं खनत्युपरवानभ्यादिकरो- म० 'विष्णो रराटमिति रराव्यमिति । ( का० ८ । ४ । व्यवटवदिति' ( का ८ । ४ । २५ ) । यथा यूपस्यावटः क्रियते १५) वाचयतीत्यनुवर्तते । हविर्धानाख्ये द्वे शकटे दक्षिणो- तथात्राप्युपरवनामकांश्चतुरो गर्तानभ्रिस्खीकारमारभ्य परिलेख- त्तरभागयोः स्थापयित्वा तदावरकत्वेन परितो हविर्धानाख्यं नपूर्वकं कुर्यादित्यर्थः । अवटार्थमभ्रिस्वीकारमेवाह 'देवस्य मण्डपं कुर्यात्। स च मण्डपो विष्णुदेवताकत्वाद्विष्णुरित्युपचर्यते । त्वेत्यभ्रिमादायेति' (का० ६ । २ । ८ ) । अभिशब्देन काष्ठ- विष्णोश्च मूर्तिधरस्य सर्वावयवसद्भावाल्ललाटाख्योऽवयवोऽस्ति । निर्मितं खननसाधनमुच्यते । अश्रिर्देवता । हे अभ्रे, सव- तद्वद्धविर्धानमण्डपस्यापि पूर्वद्वारवर्तिस्तम्भयोर्मध्ये काचिदर्भ- ।तुर्देवस्य प्रसवे वर्तमानः सन्नश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां माला ग्रथ्यते । तां मालां तद्बन्धनाधारतिर्यग्वंशं वा संबोध्य पुरुषललाटत्वेनोपचर्यते । दर्भमयमालाधारवंश । त्वं विष्णोः विष्णुमूर्तित्वेनोपचरितस्य हविर्धानमण्डपस्य रंराटमसि ललाट- स्थानीयोऽसि । 'विष्णोः श्नप्त्रे स्थ इत्युच्छ्राय्याविति' (का० ८ । ४ । १६ ) । उच्छ्राय्यौ रराटीप्रान्तावुपस्पृश्य वाचयेदि - त्यर्थः । हे रराट्यन्तौ, युवां विष्णोः विष्णुनामकस्य हविधी - नमण्डपस्य श्नप्त्रे स्थः ओष्ठसन्धिरूपे भवथः । ' द्वार्याः परिषी - व्यति लस्यूजनि प्रतिहृतया रज्वा विष्णोः स्यूरसीति' (का० ) । बृहत्सूचिसमर्पितया रज्वा द्वारशाखाः सीव्यतीति सूत्रार्थः । हे लस्यूजनि, त्वं विष्णोर्हविर्धानस्य स्यूरसि ।

८।४।१८

त्वामाददे स्वीकरोमि । त्वं तु नार्यसि खननसाधनत्वेन कर्मोपयोगित्वान्नराणां पुरुषाणामनुष्ठातॄणां संबन्धिनी भवसि । 'यूपावढं परिलिखतीदमिति' (का० ६ । २ । ८ ) । य इदं चतुरोऽवटान्परिलिखामि । इदमिति विभक्तिव्यत्ययः । अनेन परिलेखनेन रक्षसां यज्ञघ्नानां ग्रीवा अधिकृन्तामि कण्ठप्रदे- शान्छिन । बृहन्नसीति यथापरिलिखितं खनतीति' (का० ८।५।७ ) । आग्नेयीं विदिशमारभ्य चतसृषु विदिक्षु चतुर उपरवान्खातुं भूमिः परिलिखिता । तेन परिलेखनक्रमेणावटा- न्खनेदिति सूत्रार्थः । हे उपरवाख्यगर्त, त्वं बृहन्नसि महान् भवसि वर्तुलस्य गर्तस्य प्रादेशपरिमाणेन विस्तृतत्वाद्वाडूपरिमाणेन

८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

खातत्वाच्च महत्त्वम् । तथा त्वं बृहद्रवाः बृहन्महान् रखो । तदाह तित्तिरिः 'अमुरा वै निर्यन्तो देवानां प्राणेषु वलगान्
ध्वनिर्यस्य सः । सकारान्तो वस्शब्दः । खातुं भूमौ प्रहारे । न्यखनन् तान् वाहुमात्रे त्वविन्दन् तस्माद्वाहुमात्राः खायन्ते'
महान्ध्वनिर्भवतीत्यर्थः । तस्मात्त्वमिन्द्रायेन्द्रप्रीत्यर्थं बृहतीं वाचं
वद प्रौढध्वनियुक्तं वाक्यं वद ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

1

इति । तथा वैष्णवीं यज्ञरक्षकस्य विष्णोः संबन्धिनीम् । ईदृशीं

वाचमिन्द्राय वदेति संबन्धः । ' इदमहमित्युत्किरति यथाखातं प्रतिमन्त्रमिति' (का० ८ । ५ । ८ ) । येन क्रमेण चत्वारो गर्ताः खातास्तेन क्रमेण चतुर्यो गर्तेभ्यः खातं मृत्तृणादिकं

र॒क्षोहणं वलगृ॒हने॑ वैष्ण॒वीमि॒दम॒हं तं व॑लग - चतुर्भिर्मन्त्रैरुत्किरेदिति सूत्रार्थः । ' ष्ट्ये स्त्यै शब्दसङ्घातयोः'

मुत्क॑रामि॒ य॑ मे॒ निष्टा॒यो यम॒मार्यो निच॒खाने॒दम॒हं । तं व॑ल॒गमुत्क॑रामि॒ यं मे॑ समानो यमस॑मानो निच॒ खाने॒दम॒हं तं व॑ल॒गमुक॑रामि॒ य॑ मे॒ सव॑न्ध॒र्य॒मस॑त्र- न्धुर्नच॒खाने॒दम॒हं तं व॑ल॒गमुत्करामि॒ यं मे॑ सजातो य॒मस॑जातो निच॒खानोत्कृ॒त्यां किरामि ॥ २३ ॥

1

उ० किं बृहतीमेव केवलां नेत्याह । रक्षोहणम् । रक्षांसि या वागपहन्ति सा रक्षोहा तां रक्षोहणम् । 'ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्' । धातूपपदकालप्रत्ययनियमान प्राप्नोतीति 'बहुलं छन्दसि' इति क्विप्प्रत्ययः । वलगहनम् वलगान् कृत्यवि - शेषान् भूमौ निखनितान् शत्रुभिर्विनाशार्थं हन्तीति वल- गहा वाक् । पूर्ववत्क्किष्प्रत्ययः । तां वलगहनम् । वलो वृणोतेः । यस्य वधार्थं क्रियते तं रोगादिभिर्वृण्वन् आ प्रच्छा- दयन् गच्छतीति वलगः । वैष्णवीं विष्णुदेवत्यां वाचं वदेति संबन्धः । उत्किरति । इदमहं यत्करोमि तद्वलगं कृत्यावि- शेषम् । उत्किरामि उद्वपामि । यं मे निष्ट्यः । यं वलगं मे मम निष्ट्यः पुत्रः । स हि निर्गत्य शरीरात्ततो विस्तीर्णो भवति यं च अमात्यः वलगं निचखान निखनति । छन्दसि लङ्लुङ्ग- लिटः सर्वेषु कालेषु भवन्ति । द्वितीयमुत्रिति । यं मे समानः विद्यादिभिः सदृशः । असमानः विद्यादिभिरस- दृशः । शेषं व्याख्यातम् । तृतीयमुत्किरति । यं मे सबन्धुः । सबन्धुः स्वजनः । असबन्धुस्तद्विपरीतः । शेषं व्याख्यातम् । चतुर्थ मुत्रिति । यं मे सजातः । सजातो भ्राता । स समानजन्मा भवति । असजातः असमानजन्मा भ्रातुरस- दृशः । शेषं व्याख्यातम् । सर्वमुत्किरति । उत्कृत्यां किरामि उत्किरामि कृत्याम् ॥ २३ ॥

(

निर्गत्य शरीरात् स्त्यायति विस्तीर्णो भवतीति निष्ठ्यः पुत्रादिः । नितरां स्त्यायति सङ्घातरूपेण सह वर्तत इति निष्ट्यः । यद्वा यद्वा निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो निष्ट्यः चण्डालादिः 'निसो गते' पा॰ ४ । २ । १०४ वा० ४ ) इति वार्तिकेन 'निस उपस- ।र्गाद्गतार्थे यप्' इति काशिकायाम् । अमाशब्दो गृहार्थः सहार्थो वा । अमा गृहे सह वा भवोऽमात्यः 'अव्ययात्त्यप्' ( पा० ४ । २ । १०४ ) इति भवार्थे त्यप् । धनिकस्य स्वामिनो । धनगृहादिनिर्वाहकोऽमात्यः । केनापि निमित्तेन कुपितः पुत्रोऽमात्यो वा मे मह्यं मद्वाधार्थं यं वलगं निचखान निखा- तवान् तं वलगमहमुत्किरामि उद्वपामि उद्धृत्यान्यत्र परि- त्यजामि । इदंशब्दः क्रियाविशेषणम् । इदं प्रत्यक्षं यथा भवति तथोद्वपामीत्यर्थः । द्वितीयमुत्किरति समानो धन- कुलादिभिः सदृशः । असमानो न्यूनोऽधिको वा । अन्य- त्पूर्ववत् । तृतीयमुत्किरति । सबन्धुः कुलशीलादिभिः समानो मातुलपैतृष्वसेयादिः तद्विपरीतोऽसबन्धुः । अन्यत्पूर्व- वत् । चतुर्थमुत्किरति । सजातः समानजन्मा भ्राता तद्विपरी- तोऽसजातः । अन्यत् पूर्ववत् । 'उत्कृत्यां किरामीति पश्चात्स- वैभ्य:' ( का० ८।५।९ ) इति । असाधारणैर्मन्त्रैः पूर्वोक्त- क्रमेणोत्किरणं कृत्वा पश्चात्साधारणेन मन्त्रेण चतुर्यो गर्तेभ्य उत्किरेदिति सूत्रार्थः । येयं कृत्या शत्रुभिरभिचरद्भिः संपा- दिता वलगरूपा तामुत्किरामि उद्धृत्य दूरे क्षिपामि ॥ २३ ॥

।

चतुर्विंशी ।

स्व॒राड॑सि सपन॒ह स॑न॒राड॑स्यभिमाति॒हा जैन- राईसि रोहा स॑र्व॒राड॑स्यमित्र॒हा ॥ २४ ॥

उ० यथाखातं स्पृशति । स्वराडसि । स्वकीयमेव राज्यं यस्य सः स्वराट् । सपत्नान् शत्रून्हन्तीति सपलहा यस्त्वं म० किंभूतां वाचम् । रक्षोहणं रक्षांसि हन्तीति रक्षोहा तां स्वराडसि सपत्नहा च सोऽस्मानपीत्थंभूतान्कुर्विति शेषः । रक्षोवधविषयाम् । तथा वलगहनम् वलगान् हन्तीति वलगहा एवं वक्ष्यमाणेषु त्रिष्वपि मन्त्रेषु योज्यम् । सत्रराट् सत्रं ताम् । 'बहुलं छन्दसि' (पा० ३ । २ । ८८ ) इति किप् । परा- द्वादशाहादि तत्र राजति सततं वा राजति सत्रराट् । अभि- जयं प्राप्य पलायमाने राक्षसैरिन्द्रादिवधार्थमभिचाररूपेण मातिहा अभिमातिरननुकूलः शत्रुः तं हन्ति अभिमातिहा । भूमौ निखाता अस्थिकेशनखादिपदार्थाः कृत्याविशेषा जनराsसि जने राजतीति जनराट् । रक्षोहा रक्षांसि हन्तीति वलगाः। 'वलगो त्रृणोतेः' ( निरु० ६ । २ ) इति कः । स्रक्षोहा । सर्वराडसि सर्वत्र राजतीति सर्वराट् । अमित्रहा 1 वधार्थं क्रियते तं वृण्वन्नाच्छादयन् गच्छतीति वलगः । ते अमित्रान्हन्तीत्यमित्रहा ॥ २४ ॥

वलगा बाहुमात्रे खातास्ततस्तदुद्धारार्थमुपरवस्य तावन्मात्रख-

i

म० 'खराडियभिमर्शयति यथा खातं प्रतिमन्त्रमिति' नवम् । 'तान्बाहुमात्रान्खनेत्' इति श्रुतिः ( २ । ५ । ४ ।९) (का० ८ । ५ । १३ ) । खननक्रमेण चतुर्षु गर्तेषु यजमानह-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

८९

स्तस्य स्पर्शं चतुर्भिर्मन्त्रैः कारयेदिति सूत्रार्थः । चत्वारि यजूंषि णफलके तयोरुभयोर्मध्ये यङ्गुलव्यवहिते अरत्निप्रमाणे संतृष्णे औपरवाणि । तत्र प्रथमं हे प्रथमगर्त, त्वं खराडसि स्वेनैव ईषद्बन्धनोपेते चतुर्णां गर्तानामुपरि स्थापयेत् । तयोः परितो मृदा राजत इति खराट् खयमेव राजमानो भवसि । अतः सपत्नहा । छिद्रपिधानं कुर्यादित्यर्थः । तत्रोपधानमन्त्रः । यावधिषवणफल- शत्रुघाती भवेति शेषः । अथ द्वितीयं सत्रराट् सत्रेषु द्वाद - कविशेषौ रक्षोहणौ रक्षसां नाशकौ वलगहनौ कृत्याविनाशकौ शाहादिषु राजत इति सत्रराट् । अभिमातिहा शत्रुघाती । अथ वैष्णवी वैष्णवौ विष्णुदेवताकौ । लिङ्गव्यत्ययः । तौ वां युवा- तृतीयं जनराट् जनेषु यजमानेषु राजत इति जनराट् । रक्षोहा महमुपदधामि द्वयोर्गर्तयोरुपरि एकैकं फलकं स्थापयामि । अथ यज्ञविनाशकराक्षसघाती । अथ चतुर्थं सर्वराट् सर्वेषु राजत पर्यहणमन्त्रः । पर्यूहामि मृदा परितश्छादयामि । अन्यत्पूर्ववत् । इति सर्वराट् अमित्रहा शत्रुघाती ॥ २४ ॥ 'तयोश्चर्माधिषवणं परिकृत्तं सर्वरोहितं निदधाति वैष्णवमसीति' (का० ८ । ५ । २६ ) । यस्मिंश्चर्मणि सोमोऽभिषूयते तच्च- मधिषवणाख्यम् अग्रभागे छिन्नं सर्वमपि लोहितवर्ण तयोः फलकयोरुपरि स्थापयेदिति सूत्रार्थः । हे चर्म, त्वं वैष्णवमसि यज्ञरक्षकविष्णुसंबन्धि भवसि । 'तस्मिन् ग्राव्णः पञ्च वैष्णवाः ८।५।२७ । स्थति' (का० ८ । ५। २७ ) । निदधातीत्यनुवर्तते । तस्मिंश्च- र्मणि । सोमाभिषवहेतून् पञ्च पाषाणान्स्थापयेदिति सूत्रार्थः । हे प्रावाणः, यूयं वैष्णवाः स्थ यज्ञरक्षकविष्णुसंबन्धिनो भवथ ॥ २५ ॥

पञ्चविंशी ।

रक्षोहण वो वलगृ॒हनः प्रोमि वैष्ण॒वान् रोहण वो वलहनोऽव॑नयामि वैष्ण॒वान् रक्षो हर्णो वो वलगृ॒हनोऽव॑स्तृणामि वैष्णवान् रक्षोहणौ वा॑ वलगृ॒हना॒ उप॑दधामि वैष्ण॒वी र॑क्षो॒ोहण वां वल- गृ॒हना॒ परी॑हामि वैष्ण॒वी वैष्ण॒वम॑सि वैष्ण॒वाः स्थे ॥ २५ ॥

उ० प्रोक्षत्येतान् । रक्षोहणः रक्षसां हन्तृन् वः युष्मान् वलगहनः वलगस्य हन्तृन् प्रोक्षामि सिंचामि वैष्णवान् विष्णुदेवत्यान् । अपनयति । रक्षसां हन्तॄन् वः युष्मान् वल- गस्य हन्तृन् प्रति अपनयामि । अवाचीनम् अपः प्रापयामि । वैष्णवान् । अवस्तृणाति । रक्षसां हन्तृन् युष्मान् वलगस्य च हन्तृन् प्रति अवाचीनान्दर्भान् स्तृणामि वैष्णवान् । अधिषवणे फलके उपदधाति । रक्षसां हन्तृणी वां युवां वल- गस्य हन्तृणी उपदधामि स्थापयामि । वैष्णवी विष्णुदैवत्ये । पर्यूहति । रक्षोहणौ वां पर्यूहामि परिप्रापयामि संलग्ने करोमि । व्याख्यातमन्यत् । तत्राधिषवणं चर्म निदधाति । वैष्णवमसि विष्णुदेवत्यमसि । तस्मिन् ग्राव्णः पञ्च वैष्णवाः स्थ विष्णुदेवत्या भवथ ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नर्य॑सी॒दम॒हं रक्ष॑सां ग्रीवा अपि॑िक्र॒न्तामि । यर्वोऽसि य॒वय॒स्मद्वेषो॑ य॒वयारा॑ती- दि॒वे त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वा॒ शु॒न्व॑न्तो॒ लोका: पितृ॒षद॑ना पितृ॒षद॑नमसि ॥ २६ ॥

उ० इत उत्तरमैौदुम्बरीमन्त्राः । अभ्रिमादत्ते । देवस्य त्वेति । व्याख्याते द्वे यजुषी । यवानावपति । यवोसि । 'यु पृथग्भावे' यौतीति यवः । यस्माद्यवनक्रियायोगाद्यव इत्येत- न्नामा त्वमभूः तस्मात् यवय पृथक्कुरु । अस्मत् अस्मत्तः द्वेषोऽप्रीतिः दौर्भाग्यम् यवय । अरातीः अदानानि । सौभाग्यं दानं च प्रार्थ्यते । औदुम्बरीं प्रोक्षति । दिवे त्वा । दिवेऽर्थाय स्वां प्रोक्षामीति शेषः । अन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वा । प्रथमेन यजुषा व्याख्याते यजुषी । अवटे शेषमासिञ्चति । शुन्धन्तां लोकाः । शुन्ध्यन्तामिति विकरणव्यत्ययः । दिवा- दिभ्यः श्यम्प्राप्नोति स न भवति । पितरो येषु लोकेषु सीदन्ति आसते पितृपदनाः । बहषि प्रास्यति पितृषदन- मसि । पितर एषु सीदन्तीति पितृषदनम् ॥ २६ ॥

म० 'प्रोक्षत्येनान् रक्षोहण इति मेदे मन्त्रावृत्तिरिति' । (का० ८ । ५ । २२–२३ ) चतुरो गर्तान्मन्त्रेण प्रोक्षेत् । तस्य मन्त्रस्य गर्तमेदे सत्यावृत्तिः कर्तव्येति सूत्रार्थः । सप्त यजूंषि वैष्णवानि । वैष्णवान्विष्णुदेवताकान् गर्तान्वो युष्मान्प्रोक्षामि । कीदृशान् । रक्षोहणो राक्षसहन्तृन् वलगहनः अभिचारसाध- नहन्तॄन् । 'अवनयनेऽवस्तरणे चावटवद्रक्षोहणो रक्षोहण इति' ( का० ८ । ५ । २४ ) । गर्तेषु प्रोक्षणशेषोदकसेचनमवनयनं दर्भैराच्छादनं संस्तरणं तयोर्द्वयोरपि क्रिययोर्गर्त भेदात्तन्मन्त्रा- म० इत उत्तरमौदुम्बरीमन्त्राः । 'औदुम्बरी मिनोति वृत्तिर्द्रष्टव्येति सूत्रार्थः। तत्रावनयनमन्त्रः । अवनयामि सिंचामि । यजमानमात्रीं यूपवच्छेतेऽयादि करोत्यावस्तरणादिति' (का० अन्यत्पूर्ववत् । अथावस्तरणमन्त्रः । आस्तृणामि दर्भैराच्छा । ८ । ५ । ३०-३२ ) । उदुम्बर वृक्षादुत्पन्नां कांचिच्छाखां दयामि । अन्यत्पूर्ववत् । ' तनूनुपरि कुशान्कृत्वाधिषवणे यजमान देहमितां सदोमण्डपमध्ये निखनेत् । सा च शाखा फलके द्व्यङ्गुलान्तरे प्रक्षालिते प्राची अरत्निमात्रे संतृणे निखननात्पूर्वं यूपवद्भूमौ शयित्वा वर्तते यूपावटखननवदद्भि- वोपदधाति पर्यूहति च रक्षोहणी रक्षोहणाविति' ( का० ८ ॥ स्वीकारमारभ्य दर्भोपस्तरणपर्यन्तान्पदार्थान्मन्त्रैरेव कुर्यादिति ५ । २५ ) ययोः फलकयोरुपरि सोमोऽभिघूयते ते द्वे अधिषव- सूत्रार्थः । सूपावटप्रदेशे 'देवस्य वेत्यभ्रिमादायेति' (का०

१२ य० उ०

९०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

म० 'उद्दिवमित्युच्छ्रयतीति' (का० ८।५ । ३३ )

६ । २ । ८ ) व्याख्यातं यजुः । ' यूपावढं परिलिखतीदम- हमिति' ( का० ६ । २ । ८ ) एतदपि व्याख्यातम् । 'यवो- । उच्छ्रयणमूर्ध्वाग्रत्वेन स्थापनम् । पञ्च यजूंष्योदुम्बरीदेवत्यानि ।

ऽसीत्यप्सु यवानोप्येति' (का० ६। २।१५)। यवदैवत्यम् । हे औदुम्बरि, त्वं दिवं द्युलोकमुत्तभान स्तम्भय ऊर्ध्वः सन् हे धान्यविशेष, त्वं यवोऽसि यौति पृथक्करोतीति यवः अस्मत् यथा न पतति तथा कुर्वित्यर्थः । अन्तरिक्षं पृण पूरय । द्वेषो द्वेष्टृन् शत्रून् द्वेषो दौर्भाग्यं वा अस्मत् अस्मत्तो यवय पृथिव्यां हस्व दृढा भव । पृथिव्यामिति सप्तमी द्वितीयार्थे । पृथक्कुरु । तथा अरातीः अदानानि च यवय पृथक्कुरु । पृथिवीं दृढीकुरु । ' द्युतान इति मिनोतीति' (का० ८ । ५। अनेन सौभाग्यं धनं च प्रार्थ्यत इति भावः । 'प्रोक्षत्यग्रम - ३४ ) । शाखां गर्ते प्रक्षिपतीति सूत्रार्थः । हे औदुम्बर, ध्यमूलानि दिवे त्वेति प्रतिमन्त्रं प्रोक्षामीति सर्वत्र साका- द्युतानः दीप्यमानो मारुतो वायुः ध्रुवेण स्थिरेण धर्मणा धार- ङ्खत्वादिति' ( ६ । २ । १५ - १६ ) । तत्र प्रथमो मन्त्रः । णेन त्वां मिनोतु गर्ते प्रक्षिपतु 'डुमिञ् प्रक्षेपे' खादिः । तथा औदुम्बर्यग्रभाग, दिवे द्युलोकप्रीत्यर्थ त्वा त्वां प्रोक्षामीति मित्रावरुणौ देवौ ध्रुवेण धर्मणा त्वां प्रक्षिपतामिति शेषः । शेषः । द्वितीयः । हे मध्यभाग, अन्तरिक्षायान्तरिक्षलोकप्रीत्यै 'पर्यहणाद्योपसेचनात्कृत्वेति' (का० ८ । ५ । ३५ ) । पर्यु- त्वां प्रोक्षामि ! अथ तृतीयः । हे मूलभाग, पृथिव्यै पृथिवी- हणमारभ्योपसेचनपर्यन्तं यथा यूपे कृतं तथात्रापि कुर्यादित्यर्थः । प्रीत्यै त्वां प्रोक्षामि । 'अवटे शेषमासिञ्चति शुन्धन्तामिति' तत्र यूपस्थाने 'ब्रह्मवनि त्वेति पासुभिः पर्यूहतीति' (का० (का० ६ । २ । १७ ) द्वे यजुषी पित्र्ये । पितरः सीदन्ति येषु ६ । ३ । १० ) । हे औदुम्बरि, त्वा त्वां पर्यूहामि परितो लोकेषु ते पितृषदनाः लोकाः शुन्धन्तामनेनोदकसेचनेन मृत्तिकां क्षिपामि । किंभूतां त्वाम् । ब्रह्मवनि ब्रह्म ब्राह्मणजातिं शुद्धा भवन्तु । खननेनोत्पन्नस्य क्रौर्यस्य शान्त्यर्थमिदमुदक- वनति संभजत इति ब्रह्मवनिः । क्षत्रं क्षत्रियजातिं वनतीति सेचनम् । तदाह तित्तिरिः 'क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खनति क्षत्रवनिः । रायो धनस्य पोषं पुष्टिं वनतीति रायस्पोषवनिः । यत्पयोऽवनयति शान्त्यै तदिति' । ' बहंषि प्राभ्युदञ्चि च सर्वत्र 'सुपां सुलुक्' (पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तेर्लुक् । प्रास्यति पितृषदनमसीति' (का० ६ । २ । १८ ) । तस्मि । 'ब्रह्म हं हेति मैत्रावरुणदण्डेन समन्तं त्रिः पर्यूषतीति' (का० नवटे प्रागग्रानुदगग्रांश्च दर्भानास्तृणातीति सूत्रार्थः । पितरः ६ । ३ । ११ ) । परितो दृढीकुर्यादिति सूत्रार्थः । हे औदु- सीदन्त्युपविशन्ति यस्मिन् तत्पितृषदनम् । हे बर्हिः, त्वं म्बरि, ब्रह्म ब्राह्मणजाति क्षत्रं क्षत्रियजातिमायुः जीवनं प्रजां पितृषदनमसि ॥ २६ ॥ पुत्रादिरूपां च ह दृढीकुरु ॥ २७ ॥

सप्तविंशी ।

उद्दिव॑स्त॒मा॒नान्तरि॑क्षं पृण॒ ह॑स्व पृथि॒व्यां यु॑ता॒नस्त्वा॑ मारु॒तो मि॑नोतु॒ मि॒त्रावरु॑णौ ध्रुवेण॒ धर्म॑णा । ब्र॒ह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ रायस्पोष॒वनि॒ पर्यू॑ हामि । ब्रह्म॑ दृ√ह क्ष॒त्रं दृ॒दायुर्दह प्र॒जां २७

!

अष्टाविंशी ।

ध्रुवासि॑ ध्रुवोऽयं यज॑मान॒ोऽस्मिन्ना॒यत॑ने प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्भूयात् । घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी पूर्येथा॒मिन्द्र॑स्य ब्र॒दिर॑सि विश्वज॒नस्य॑ छाया ॥ २८ ॥

।

उ० आलभ्य वाचयति । ध्रुवासि । यथा त्वं ध्रुवासि उ० उच्छ्रयति । उद्दिवस्तभान । दिवं द्युलोकं स्तम्भय । स्थिरासि एवमयं यजमानो ध्रुवः शाश्वतः अस्मिन्नायतने आअन्तरिक्षं पूण 'पृ पालनपूरणयोः' । आपूण आपूरयान्त- । अस्मिँल्लोके प्रजया वा पशुभिर्वा भूयात् । विशाखे जुहोति । रिक्षम् । दृंहस्व पृथिव्याम् । द्वितीयार्थे सप्तमी । दृढी । घृतेन द्यावापृथिवी घृतेनानेन हे द्यावापृथिव्यौ युवां पूर्येथाम् । कुरु पृथिवीम् । यद्वा पृथिव्यामवस्थिता पृथिवीं दृढीकुरु । सदसि छदिरधि निदधाति । इन्द्रस्य छदिर्भवसि । सर्व- मिनोति । द्युतानः त्वा । द्युतानो दीप्यमानः स्वां मारुतो वायुः जनानां छाया । 'विश्वगोत्रा ह्यस्मिन् ब्राह्मणा आस इति मिनोतु । 'डुमिञ् प्रक्षेपणे' । प्रक्षिपतु । मित्रावरुणौ च मिनुतां श्रुतिः ॥ २८ ॥ ध्रुवेण स्थिरेण धर्मणा धारणेन । पर्यूहति ब्रह्मवनि । 'छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्' इतीन्प्रत्ययः । ब्रह्म वनोति ब्रह्मवनि । अविभक्तिको निर्देशः । क्रियाविशेषणतया पर्यहणाविशेषण- तया वा नपुंसकलिङ्गत्वम् । ब्रह्मवनि त्वाम् । क्षत्रवनि त्वाम् । क्षतं वनोति क्षत्रवनि । एवं रायस्पोषवनि त्वाम्, धनपो- पवन त्वां पर्यूहामि । 'ऊह वितर्के' परिपूर्वः पूरणार्थः । पर्यूषति । ब्रह्मादीनि हह दृढीकुरु । ब्रह्मा इति

व्याख्यातम् ॥ २७ ॥

म० 'ध्रुवासीति वाचययौदुम्बरीमालम्भ्येति' (का० ८ । ५ । ३५ ) । आलम्भनं स्पर्शनम् । हे औदुम्बरि, त्वं ध्रुवासि स्थिरा भवसि । त्वमिवायं यजमानोऽस्मिन्नायतने स्वकीये गृहे ध्रुवो भूयात् प्रजया पुत्रादिकया पशुभिः गवादिभिश्च सह स्थिरोस्तु । 'स्रुवेण विशाखे जुहोति घृतेनेति' (का० ८ । ५ । ३७ ) । औदुम्बर्या विशाखे यस्मिन्प्रदेशे द्विधा शाखो- त्पत्तिस्तत्र जुहुयादिति सूत्रार्थः । हूयमानेनानेन घृतेन द्यावा- पृथिवी द्यावापृथिव्यां पूर्येथां पूरिते भवताम् । 'इन्द्रम्य छन् -

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

९१

रिति मध्यमं छदिरारोपयति' ( का० ८ । ६ । १० ) औदुम्बरी - । द्वितीयः । हे ग्रन्थे, त्वमिन्द्रसंबन्धी भूत्वा ध्रुवः स्थिरो भवसि । निखननादूर्ध्वं सदोनामकं मण्डपं निर्माय तस्योपरि प्रावरणाय अथ तृतीयः । हे सदः, त्वमिन्द्रसंबन्धि भवसि । 'हविर्धानाप- मध्यं कटमारोपयेदिति सूत्रार्थः । छदिःशब्देन तृणनि - रान्तमुत्तरेणाग्नीभ्रमभ्यगारद्वारमन्तर्वेद्यर्थं भूयः सर्वं वा निष्टाप्य र्मितः कट उच्यते । हे तृणमय कट, त्वमिन्द्रस्य छदिरसि वैश्वदेवमसीत्यालभते' (का० ८ । ६ । १३ – १४ ) इति इन्द्रसंबन्धी कटो भवसि । अतस्त्वं विश्वजनस्य छाया भवेति हविर्धानमण्डपस्यापरान्तो वायव्यकोणस्तस्योत्तरभागे किंचिदा- शेषः । सदोमध्यवर्तिनः सर्वजनस्य यजमानर्लिग्रूपस्य प्राणिनः मीध्रनामकमग्निस्थानं कृत्वा तस्य स्पर्शं कुर्यादिति सूत्रार्थः । प्रावरणाय छाया भवेत्यर्थः । सदस इन्द्रदेवताकत्वेन तदीय- हे आग्नीध्र, त्वं सर्वदेवसंबन्धि भवसि ॥ ३० ॥ च्छदिष इन्द्रसंबन्धित्वम् ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

परि॑ त्वा गिर्वणो॒ गिर॑ इ॒मा भ॑वन्तु॒ वि॒श्वत॑ः ।
वृद्धायु॒मनु॒ वृद्धेय जु भवन्तु॒ जुष्ट॑यः ॥ २९ ॥

॥

।

उ० परिश्रयति । परि त्वा अनुष्टुबैन्द्री अनिरुक्ता । परि- भवन्तु परिगृह्णन्तु त्वां हे गिर्वणः, 'इन्द्रो वै गिर्वा' इति श्रुतिः । गिरो वाचः इमा ऋग्यजुः सामलक्षणाः । विश्वतः सर्वतः । कथंभूतं त्वां परिगृह्णन्तु । वृद्धायुम् वृद्धा आयवो मनुष्या ऊरुलक्षणा यस्य स तथोक्तः । यद्वा वृद्धायुरिति समानाधि करणः । वृद्धश्वायुश्व महामनुष्य इत्यर्थः । अनुवृद्धयः सव- नक्रमेणानुवृद्धा वाचः । किंच जुष्टा भवन्तु त्वां परिगृह्णानाः त्वया परिसेविता भवन्तु । प्रीतिकरा जुष्टयः ॥ २९ ॥

म० 'परि वेति परिवार्येति' (का० ८ । ६ । १२ ) परितः कुड्यवदावरणं कृत्वेति सूत्रार्थः । ऐन्द्रद्यनुष्टुवनिरुक्ता मधुच्छन्दो- दृष्टा । गीर्भिः स्तुतिभिर्वननीयो भजनीयो गिर्वण इन्द्रः सदो - ऽभिमानी । हे गिर्वण इन्द्र, स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरः त्वा त्वां विश्वतः सर्वतः कटरूपेण परिभवन्तु परिगृह्णन्तु । किंभूतं त्वाम् । वृद्धायुं वृद्धा आयवो मनुष्या यजमानादयो मरुतो वा यस्य तम् । यद्वा वृद्धः श्रेष्ठश्वासावायुश्च तं महामनुष्यम् । किंभूताः गिरः । अनुवृद्धयः अनु सवनक्रमेण वृद्धिर्यासां ताः शनैः प्रातःसवनं तत उच्चैर्माध्यन्दिनं सवनं तारखरेण तृतीयं सवन- मिति क्रमः । किंच जुष्टयोऽस्मत्सेवास्तव जुष्टाः प्रियाः भवन्तु 'जुषी प्रीतिसेवनयोः ' जोषणं जुष्टिः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

एकत्रिंशी ।

वि॒भूर॑सि प्र॒वाह॑ण॒ वह॑रसि हव्य॒वाह॑नः । वात्रो-
ऽसि॒ प्रचे॑तास्तु॒थोऽसि वि॒श्ववे॑दा॒ः ॥ ३१ ॥

उ० अत उत्तरं षोडश धिष्ण्यमन्त्राः । तत्र श्रुतिः 'ते वै द्विनामानो भवन्तीति' । आनीधं विभूरसि प्रवाहणः । विभवतीति विभूः । प्रवाहयति गमयतीति प्रवाहणः । तस्य हि दक्षिणत उत्तरतश्च ऋत्विजो गच्छन्ति । यस्त्वं विभूश्व नामतः प्रवाहणश्चासि तं त्वां स्थापयामीति शेषः । एवमु तरेष्वपि योज्यम् । होतुर्धिष्णम् । वह्निरसि हव्यवाहनः प्रशास्तुः । श्वात्रः यु क्षिप्रमततीति श्वात्रः । प्रचेताः प्रकृ- ष्टज्ञानः । ब्राह्मणाच्छंसिनः । तुथोसि विश्ववेदाः । ' ब्रह्म वै तुथः' इति श्रुतिः । विश्ववेदाः सर्वज्ञः सर्वधनो वा ॥ ११ ॥

म० इत उत्तरं षोडश धिष्ण्यमन्त्राः । तदाह 'धिष्ण्या- न्निवपत्युद्धतावोक्षिते पुरीषं निवपति स्फ्येनान्वारब्ध उद उपविश्य विभूरसीति प्रतिमन्त्रमिति' (का० ८ । ६ । १५ ) अग्नीनामाश्रयभूता मृदा निर्मिताः खल्पवेदिका धिष्ण्यान्यु- च्यन्ते । 'आग्नीध्रीयं पूर्वमिति' ( का० ८ । ६ । १६ ). विभूशब्दप्रवाहणशब्दावाग्नीध्रीयधिष्ण्यस्य नामनी । 'ते वै द्विनामानो भवन्ति' ( ३ । ६ । २ । २४ ) इति श्रुतेः । अष्टय- जुषां धिष्ण्या अमयो देवताः । हे आग्नीध्रीय धिष्ण्य, त्वं विभूः प्रवाहणश्चासि । विविधं भवतीति विभूः एतस्मादेव धिष्ण्यादितरधिष्ण्येष्वग्निविहरणादेतस्य विभुत्वम् । प्रवाहयतीति प्रवाहणः । तस्य हि दक्षिणोत्तरत ऋत्विजो गच्छन्ति । हविषः प्रवाहयितृत्वाद्वा प्रवाहणत्वम् । धिष्ण्यगतानग्नीन् प्रत्यन्ये देवा

इन्द्र॑स्य॒ स्यूर॒सीन्द्र॑स्य॒ ध्रुवोऽसि । ऐन्द्रम॑सि ऊचुः प्रत्येकं स्वं नामधेयं संपादयति । तदाह तित्तिरिः
वैश्वदे॒वम॑सि ॥ ३० ॥

'तान् देवा अब्रुवन् द्वे द्वे नामनी कुरुतेति' । मैत्रावरुणहो - तृब्राह्मणाच्छंसिपोतृनेष्ट्रच्छावाकानां धिष्ण्यान् सदसि कुर्यात् । उ० परिषीवनग्रन्थिकरणाभिमर्शनानि सदसः इन्द्रो- तदाह 'षट् सदसि प्रत्यङ्मुखो द्वारमपरेण होतुर्दक्षिणपूर्वेणौ- पलक्षितानि भवन्ति । आग्नीधं स्पृशति । वैश्वदेवमसि ॥३०॥ दुम्बरीं मैत्रावरुणस्य होतृधिष्ण्यमुत्तरेण चतुरः समान्तरान्ब्रा- म० 'परिषीवणग्रन्थ्यभिमर्शनान्यैन्द्रैरिति ' ( का० ८ । ६ । ह्मणाच्छं सिपोतृनेष्ट्राच्छावाकानामिति' (का० ८ । ६ । १८ १२) । इन्द्रदेवताकैस्त्रिभिर्मन्त्रैः परिषीवणादित्रयं कुर्यादिति - २१ ) । होतुर्धिष्ण्यं हे होतृधिष्ण्य, वह्निर्हव्यवाहनश्चासि । सूत्रार्थः । तत्र प्रथमः । हे रज्जो, त्वमिन्द्रस्य सदोऽभिमानिदेवस्य वहति यज्ञकर्म निर्वहतीति वह्निः । हव्यं वहति देवान् प्रति संबन्धिनी स्यूः सीवनमसि । सीव्यतेऽनया सा स्यूः क्विप् 'छोः प्रापयतीति हव्यवाहनः । यथाग्नीध्रीयधिष्ण्यस्य नामद्वयमुक्तं शूडनुनासिके च' ( पा० ६ । ४ । १९ ) इति ऊडादेशः । तथा होत्रादिधिष्ण्यानामपि बोध्यम् । मैत्रावरुणधिष्ण्यं हे

.

९२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ] मैत्रावरुणधिष्ण्य, त्वं श्वात्रः प्रचेताश्चासि शु क्षिप्रमततीति । हे अच्छावाकधिष्ण्य, त्वमवस्यूः दुवस्वान् चासि । अषोऽन्न- श्वात्रो मित्रः । प्रकृष्टे चेतो ज्ञानं यस्य स प्रचेताः वरुणः तद्रू - । मिच्छतीत्यवस्युः । 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) पोऽसि । ब्राह्मणाच्छंसिनः हे ब्राह्मणाच्छंसिधिष्ण्य, त्वं तुथो 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इति क्यजन्तादुप्रत्ययः विश्ववेदाश्चासि । 'ब्रह्म वै तुथः' ( ४ । ३ । ४ । १५ ) इति दीर्घरछान्दसः औणादिक ऊप्रत्ययो वा । दुवोऽस्यास्तीति दुवखा- श्रुतेः ब्रह्मरूपोऽसि । विश्वं वेत्ति विश्ववेदाः सर्वज्ञः । यद्वा । न्हविष्मान् । दुव इति हविर्नाम । अच्छावाको हि पुरोडाशभागं तुशब्देन देवान्प्रति दक्षिणानां विभागकर्ता पुरुष उच्यते । लभते । एवं होत्रादिधिष्ण्यान्सदसि निर्माय वेदेर्दक्षिणभागे तदाह तित्तिरिः । तुथो ह स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा । मार्जालीयं निर्माति । तदाह 'आग्नीध्राद्दक्षिणां संप्रति वेद्यन्ते विभजतीति ॥ ३१॥ दक्षिणामुखो मार्जालीयमिति' ( का० ८।६।२१ ) । शुन्धयतीति शुन्ध्यूः । माष्टांति मार्जालीयः । तत्र हि पात्राणि प्रक्षाल्यन्ते । 'सदोद्वारं पूर्वेण तिष्ठन्ननुदिशत्याहवनीयबहिष्पवमानदेशचाला-

द्वात्रिंशी ।

।

उ॒शिग॑सि क॒विरङ्घरिरसि॒ बम्भ॑रिव॒स्यूर॑सि॒ लशामित्रौदुम्बरीब्रह्मासनशालाद्वार्यप्रजाहितान् सम्राडसीति प्रति- दुव॑स्वान् शुन्ध्युर॑सि मार्जालीय॑ स॒म्राड॑सि कृ॒शानु॑ः । मन्त्रमिति' (का० ८ । ६ । २३ ) । सदोद्वारस्य पूर्वभागेऽव- स्थायाहवनीयादीन् सम्राडसीत्याद्यष्टमन्त्रैः क्रमेण निर्दिशेदिति

परि॒षयो॑ऽसि॒ पव॑मानो॒ नमो॑ऽसि प्र॒तधा॑ मृ॒ष्टोऽसि हव्य॒सूद॑न ऋ॒तधा॑मसि॒ स्व॒र्ज्योतिः ॥ ३२ ॥

सूत्रार्थः । तत्रादावाहवनीयम् । हे उत्तरवेदिगताहवनीय, लं सम्राट् कृशानुश्चासि । बहुविधाहुत्याधारलेन सम्यग्राजत इति सम्राट् । पयोत्रतादिभिः कृशं क्षीणं यजमानमनुगच्छतीति कृशानुः । बहिष्पवमानदेशम् हे बहिष्पवमानदेश, वं परिषद्यः पवमानश्चासि । स्तोतुं समेता ऋत्विजः परिषत् तद्योग्यः परिषद्यः

त्यर्थः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति वनिप् । शामित्रम् पशुविशसनप्रदेशः शामित्रशब्देनोच्यते । हे शामित्र, त्वं मृष्टोऽसि पशुविशसनस्य विहितत्वेनाशुद्धि हेतु- त्वाभावात्सत्यपि विशसने शुद्धोऽसि । यद्वा मृष्टः शृतवान्मिष्टः पक्कं हविर्मृष्टं भवति । तथा हव्यस्य हृदयजिह्वादिरूपस्य हविषः सूदनः पाकहेतुश्चासि । औदुम्बरीम् हे औदुम्बरि, लमृतधामा ऋतं सामगानं धामोपवेशनस्थानं यस्याः सा । 'औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायति' इत्युक्तेः । स्वर्ज्योतिः उन्नतत्वेन स्वर्गे प्रकाशक : यद्वा सूर्यज्योतिः ॥ ३२॥

उ० पोतुः । उशिगसि कविः । 'वश कान्तौ ' । तस्य कृतसंप्रसारणस्योशिकू । कान्तोसि । कविः क्रान्तदर्शनः । नेष्टुः । अङ्घारिरसि बम्भारिः । अंहः शब्दः पापवचनः । तस्य कारस्य घकारश्छान्दसः । तस्यारिः अङ्घारिः । । अतएव शुद्धत्वात्पवमानः । चात्वालं हे चात्वाल, त्वं नभोसि बम्भारिः । 'डुभृञ् धारणपोषणयोः' । भर्ता । अच्छा- । खनने छिद्ररूपत्वादाकाशः, न भातीति वा । तथा प्रतक्का प्रद- वाकस्य । अवस्यूरसि दुवस्वान् । अवसमन्नं तदिच्छति । क्षिणं तकन्ति गच्छन्ति ऋत्विजो यत्र स प्रतक्का । तकतिर्ग- विप ऊप्रत्यय औणादिकः । स हि पुरोडाशवृगलमिच्छति । दुवस्वान् दुव इति हविर्नाम । दुवस्वान् हविष्मान् । अच्छा- चाको हि पुरोडाशबृगलं लभते । मार्जालीयः शुन्ध्यू- रसि । शोधनः मार्जालीयः । 'मृजूप् शुद्धौ' । तत्र हि पात्राणि प्रक्षाल्यन्ते । इत उत्तरमनुदिशति आहवनीयम् । सम्राडसि । सम्राट् संगतदीप्तिः । कृशानुः कृशो यजमानः पयोव्रतैरुपक्षीणः एनमनुगच्छतीति कृशानुः बहिष्पवमानदेशः । परिषद्योसि पवमानः । परिषदनीयः उद्गातृप्रभृतिभिः पवमानः । प्रसि- ह्या चात्वालम् । नभोसि प्रतक्का न भातीति नभः । यद्वा नभ आकाशः आकाशरूपः । प्रतक्का । तक्कतिर्गत्यर्थः । प्रद- क्षिणमेनं तवन्ति निर्गच्छन्ति ऋत्विजः स शामित्रदेशः । मृष्टोसि हव्यसूदनः । मृष्टो मृष्टकारी । शृतं हविर्मृष्टं भवति । समु॒द्रोऽसि वि॒श्वत्र्य॑चा अ॒जोऽस्येक॑पा॒दह॑रसि हव्यसूदनः । सूदः सूपकार उच्यते । हविषः पक्ता । औदु- वुभ्यो॒ वाज॑स्यै॒न्द्रम॑सि॒ सद॒ऽस्यृत॑स्य द्वारौ मा मा म्बरी ऋतधामासि स्वर्ज्योतिः ऋतो यज्ञस्तस्य धाम - स्थानं जन्म वा । तत्र हि उद्गातारो यज्ञस्य कारणभृतान्त । सन्ता॑न॒मध्व॑नामध्वपते॒ प्र म तिर स्व॒स्ति मे॒ऽस्मि - ष्ठन्ति । जनयन्ति वा यज्ञम् । स्वर्ज्योतिः आदित्य- न्प॒थ दे॑व॒याने॑ भूयान् ॥ ३३ ॥

।

त्रयस्त्रिंशी ।

ज्योतिः ॥ ३२ ॥ उ० ब्रह्मासनम् । समुद्रोसि विश्वव्यचाः समुद्र इव त्व- म० पोतुः । हे पोतृधिष्ण्य, त्वमुशिक् कमनीयः कविः । मसि सर्वव्यधनः तत्र हि समुद्र इवाऽगाधो ज्ञानेन ब्रह्मणि विद्वांश्चासि ॥ नेष्टुः अङ्घस्यांहसः पापस्यारिरङ्घारिः । बिभतांति । तिष्ठति । विश्वं च यज्ञं च व्यञ्चति कृताकृतप्रत्यवेक्षणेन । बम्भारिः त्वं तद्रूपोसि हे नेधिष्ण्य । दिवि सोमरक्षकौ शालाद्वार्यम् । अजोऽस्येकपात् । अजः । ' अज गतिक्षेप- द्वाववारिबम्भारी । तथाच सोमरक्षकमन्त्रे स्वानभ्राजाङ्घारे । णयोः ' । अजनः अयमेवाहवनीयादिभावेन भजति गच्छति । बम्भारे (अध्या० ४ क० २७ ) इत्याम्नातम् । अच्छावाकस्य । एकपात् । एकः प्राजहितः । एकं पाति एकपात् । सानुग-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

९३

तस्तस्मादुद्भियते । प्राजनितम् । अहिरसि बुध्न्यः । अहिः द्ध्यर्थः । किंच अस्मिन् देवयाने देवयानप्रापके पथि यज्ञमार्गे
मे मम खस्ति कल्याणं भूयात् ॥ ३३ ॥

अयनः शालाद्वार्यादिभिर्भावैरिति बुझ्नमादिरुच्यते तत्र भवो बुध्न्यः । स हि प्रथमं मथ्यते । नाम्नैवात्र धिष्ण्यानां स्तुतिः । उक्तंच 'स्तुतिः स्वनाम्ना वाथ कर्मरूपैः' । सदोऽभिमृशति । वागस्यैन्द्रमसि । वाचास्मिन्कुर्वन्तीति वाक्शब्देनाभेदोपचा- रेण सदोऽभिधीयते। ऐन्द्रमसीति देवताभिप्रायं । सदोसीति नामव्युत्पत्त्यभिप्रायम् । सीदन्त्यस्मिन्ब्राह्मणा इति सद्ः । द्वार्ये ऋतस्य द्वारौ ऋतस्य यज्ञस्य ये युवां द्वारौ द्वारदेश- स्थायिनौ ते मां मा संताप्तम् । संतापश्च प्रवेशनिष्क- मणस्खलनाभिप्रायः । अभिमन्त्रणमुत्तरैः । सूर्यमभिमन्त्र - यते । अध्वनाम् । हे सूर्य, अध्वपते मार्गपते । अध्वनां संचाराणां मध्ये वर्तमानमिति शेषः । प्रमातिरः वर्धयस्व

माम् । संचारेण हि गच्छतो वृद्धिर्भवत्येव । किंच त्वत्प्रसा दात् स्वस्ति अविनाशः मे मम अस्मिन् पथि मार्गे । देवयाने देवयानप्रापके भूयात् भवेत् ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

मि॒त्रस्य॑ मा॒ चक्षु॑षेक्षध्व॒मन॑यः सगरा॒ः सर्गराः स्य॒ सर्गरेण॒ नाम्ना रौद्रेणानी॑केन पा॒ात मग्नयः पृत- मग्नयो गोपा॒यत॑ मा॒ नमो॑ वोऽस्तु मा मोहिं - सिष्ट ॥ ३४ ॥

उ० ऋत्विजः मित्रस्य मा । मित्रस्यादित्यस्य चक्षुषा मामीक्षध्वम् । मित्रस्य हि शान्तं चक्षुः । धिष्ण्यान् । अग्नयः सगराः । 'गृ स्तुतौ' । हे अग्नयः, सगराः समानगराः समानस्तुतयः । ये यूयं समानस्तुतयो भवथ ते सगरेण नाम्ना समानस्तुतिनाम्नाभिहिताः सन्तः । समानं हि नाम धिष्ण्या इति । 'ते वै द्विनामानो भवन्ति' इति द्विनामता च । रौद्रेण रुद्रदैवत्येन अनीकेन मुखेन पातं पालयतं मा माम् । हे अग्नयः, पितृतं पूरयत धनैर्माम् । हे अग्नयः, गोपायत रक्षत माम् । किंच हे अग्नयः, नमो वोस्तु । अयं नमस्कारो वो युष्मभ्यं भवतु । मा मा हिं सिष्ट । 'तृह हिसि हिंसा- याम्' । मा हिंसिष्ट माम् । यदत्र पुनरुक्तं तत् 'अभ्या- सेन भूयांसमर्थ मन्यन्ते' इति परिहियते ॥ ३४ ॥

म० ब्रह्मासनम् हे ब्रह्मासन, त्वं समुद्रः विश्वव्यचाश्चासि । सर्वे देवाः सम्यगुत्कर्षेण द्रवन्त्यत्रेति समुद्रः समुद्र इवागाधो ज्ञानेन, ब्रह्मा यत्र तिष्ठतीति वा । विश्वं सर्वं यज्ञं व्यचति गच्छति कृता- कृतप्रत्यवेक्षणायेति विश्वव्यचाः । शालाद्वार्यम्, हे प्राचीनवं- शशालाद्वारवर्तिनग्ने, त्वमजोऽसि । अजति आहवनीयरूपेण यज्ञ- प्रदेशे गच्छतीत्यजः । यद्वा परब्रह्मत्वमुपचर्यते । न जायत म० 'मित्रस्येत्यृत्विजः' ( का० ९ । ८ । २६ ) इति । इत्यजः । एकः पातीत्येकपात् । यद्वा एकः पादः सर्वाणि । अभिमन्त्रयत इति शेषः । हे ऋत्विजः, मित्रस्यादित्यस्य चक्षुषा भूतानि यस्येत्येकपात् । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इति श्रुतेः । नेत्रेण मा मामीक्षध्वं पश्यत सख्युर्नेत्रेण वा सखा यथा सखायं प्राजहितम् पत्नीशालापश्चिमभागवर्ती पुरातनो गार्हपत्योऽग्निः । हितचक्षुषा पश्यति तथा मां पश्यध्वमित्यर्थः । ' अग्नयः सगरा प्राजहित उच्यते । हे प्राजहित, त्वमहिरसि । न हीयत इत्यहिः । शालाद्वारीये नूतने गार्हपत्ये उत्पन्नेऽपि अयमभिः खरूपेण न हीयते । बुध्नो मूलं तत्र भवो बुनयः । आधानकाले प्रथममाहि- तत्वान्मूलभावित्वम् । स हि प्रथमं मथ्यते । नामभिरेवात्र धिष्ण्यानां स्तुतिः । उक्तंच । 'स्तुतिः स्वनाम्ना कर्मणा वाथ रूपै- रिति' (का० ९ । ८ । २२ ) । वागसीति सदोऽभिमर्शन- मिति । हे सदः, त्वं वागसि वाचास्मिन्कर्म कुर्वन्तीति वाक्श- ब्देनामेदोपचारेण सद उच्यते । ऐन्द्रमिन्द्रदेवताकं चासि । सीदन्त्यस्मिन्निति सदः । 'ऋतस्य द्वाराविति द्वार्ये' (का० ९ । ८ । २३ ) इति । द्वार्ये सदोद्वारशाखे अभिमृशतीति सूत्रार्थः । हे ऋतस्य यज्ञस्य द्वारौ द्वारदेशस्थायिन्यौ शाखे, युवां मा मां मा संताप्तं मा संतापयतं प्रवेशनिः क्रमणे स्खलना- दिना । तपतेर्लुङि मध्यमैकवचने 'झलो झलि' ( पा० ८ । २ । २६ ) इति सिलोपे रूपम् । 'अभिमन्त्रणमुत्तरैरध्वनामध्वपत

इति धिष्ण्यानि ' ( का० ९ । ८ । २७ ) इति । अभिमन्त्रयत इति शेषः । हे अग्नयः सगराः । 'गृ स्तुती' गरेण स्तुत्या सहिताः सगराः यूयं सगरेण नाम्ना स्तुतिसहितेन नाम्ना धिष्ण्या इति नाम्ना व्यवह्रियमाणत्वात्सगराः स्थ समानस्तुतयो भवथ । ते यूयं रौद्रेणा- समानो गरो येषां ते सगराः । हे अग्नयः, नीकेन शत्रुविनाशकत्वादुग्रेण भवदीयेन सैन्येन मा मां पात रक्षत । यद्वा रुद्रदेवत्येन मुखेन मां पात अनीकं मुखं सैन्यं च । हे अग्नयः, मा मां पिपृत धनादिभिः पूरयत । मा मां गोपायत रक्षत । 'अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति यास्कोक्तेः निरन्तरं रक्षतेत्यर्थः । वो युष्मभ्यं नमोऽस्तु । मा मां मा हिंसिष्ट मा वधिष्ट । निर्विघ्नं यज्ञं कार- यतेत्यर्थः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

ज्योति॑रसि वि॒श्वरू॑षं॒ विश्वे॑षां दे॒वाना॑स॒मित् ।

इति सूर्यम्' (का० ५ । ८ । २४–२५ ) । उत्तरैस्त्रिभिर्मन्त्रे त्वसम तनू॒कृद्भयो॒ द्वेषो॑भ्यो॒ोऽन्यकृ॑तेभ्य उ॒रु य॒ स्त्रयाणामभिमन्त्रणं दर्शनमित्यर्थः । तत्राध्वनामिति सूर्यमभि-

मन्त्रयत इति सूत्रार्थः । अध्वपते मार्गपालक रखे, अध्वनां न्तासि॒ वरू॑थ॒ स्वाहा॑ जुषा॒णो अ॒मु॒राज्य॑स्य वेतु
मार्गाणां मध्ये वर्तमानं मा मां त्वं प्रतिर प्रवर्धय । तिरतिरृ- । स्वाहा॑ ॥ ३५ ॥

९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

उ० वाचयति । अग्ने नयेति द्वे आग्नेय्यौ त्रिष्टुभौ । हे भगवन्नने, नय प्रापय सुपथा शोभमानेन मार्गेण । राये धनाय यज्ञफलाय । अस्मान् विश्वानि सर्वाणि । हे देव दाना- दिगुणयुक्त, वयुनानि प्रज्ञानानि प्रकृष्टज्ञानानि । विद्वान्

उ० पृषदाज्यं गृह्णाति । ज्योतिरसि यथा त्वं ज्योति- रसि आज्यत्वाद् यथाच विश्वरूपं वैचित्र्यात्त्वमसि । एवं विश्वेषां देवानां समित् समिन्धनमसि । वैसर्जितानि जुहोति । त्वं सोम । सौमी गायत्री अनवसानीया । हे सोम, त्वं तनूकृच्यः । 'कृती छेदने' । तनूः शरीरम् तत्कृन्तन्ति । जानानः । नहि ते विज्ञानशक्तीनां प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः । छिन्दन्ति ये वृकादयः ते तनूकृतः तेभ्यः गोपायेत्येतदध्याहि- यते । द्वेषोभ्योऽन्यकृतेभ्यः यानि च द्वेषांसि अन्यकृतानि दुर्जनकृतानि तेभ्यश्च गोपाय । यतस्त्वं उरुयन्तासि बहुप्र - कारं नियन्तासि नियामकोऽसि । किंच वरूथं गृहं च यज्ञ- रूपं मे गोपाय । यद्वा तन्वा शरीरेण क्रियन्ते यानि द्वेषांसि अन्यकृतानि पुत्रदारप्रभृतिभिः कृतानि तेभ्यो गोपायेति तुल्यम् । द्वितीयं जुहोति । जुषाणः । एकपदा विराद अप्तु- देवत्या । अप्तुश्चात्र सोमः । जुषाणः सेवमानः प्रीयमाणो वा अप्सुः । आप्नोति तूर्णं पीतः सन् शरीरमित्यप्तुः सोमः । आज्यस्य वेतु पिबतु ॥ ३५ ॥

।

किंच युयोधि । 'यु पृथग्भावे' पृथक्कुरु । अस्मत् मत्तः । जुहु- राणमेनः । 'हुर्छा कौटिल्ये'। 'हूर्च्छतेः सनोलोपश्च' इत्यौणादिकेन सूत्रेण सिद्धिः । हूर्छितुमिच्छति कुटिलीकर्तुमिच्छतीति । यत् एनः पापम् अभिलषितक्रियाप्रतिबन्धि यत्पापम् । किं कार- णमिति चेत् भूयिष्ठां बहुतमाम् ते तव नमउक्तिं विधेम । नम इति अन्नानाम । 'वच परिभाषणे' । अस्य स्त्रियां क्तिन् । उक्तिर्भणनम् । नमसा हविर्लक्षणेन । पुरोनुवाक्या- याज्यावचनं नमउक्तिस्तां नमउक्तिं विधेम । दधातिः करोत्यर्थः । करवाम ॥ ३६ ॥

म०

'अग्ने नयेति वाचयति' (का० ८ । ७ । ६ ) इति । म० 'ध्रुवायाः पुरस्तात्पृषदाज्यमाज्यं दधिमिश्रं पञ्चगृहीतं आग्नेयी त्रिष्टुबगस्त्यदृष्टा । हे अग्ने हे देव, विश्वानि सर्वाणि ज्योतिरसीति समिदन्तेन' (का० ५ । ४ । २६ ) इति । हे वयुनानि मार्गान् ज्ञानानि वा विद्वान् जानानस्त्वमस्माननुष्ठा- आज्य, त्वं ज्योतिरसि । किंभूतम् । विश्वरूपं सर्वरूपं बहुष्वा ! तून् राये धनाय यज्ञफलाय सुपथा शोभनमार्गेण नय प्रापय । हुतिषूपयुक्तत्वाद्विश्वरूपत्वम् । आज्यत्वाद्वा दीप्यमानत्वाद्वा ज्योति - किंच अस्मदस्मत्तोऽनुष्ठातृभ्यः एनः पापं युयोधि पृथक्कुरु । ष्ट्वम् । विश्वेषां सर्वेषां देवानां समित्समिन्धनं सम्यग्दीपकम् । 'यु मिश्रणामिश्रणयोः' यौतेः शपः श्लुः 'वा छन्दसि' ( पा० ३। देवा ह्याज्यं भुक्त्वा दीप्यन्ते । 'प्रदीप्तमिमं त्वं सोमेति ४ । ८८ ) इति हेः पित्त्वपक्षे 'अङितश्च' ( पा० ६ । ४ । प्रचरण्याभिजुहोति' (का० ८ । ७ । १ ) इति । जुहूरिव होम - १०३ ) इति हेर्धिः पित्त्वाद्गुणः । किंभूतमेनः । जुहुराणम् । साधना काचित्स्रुक् प्रचरणीत्युच्यते । अवसानरहिता सोमदे- 'हुर्छा कौटिल्ये' अस्मात् हुर्छतेः सनो लुक् छलोपश्च ( उणा० वत्या गायत्री भृगुसुतक्रतुदृष्टा । तनूंं शरीरं कृन्तन्ति छिन्द - । २ । ८८ ) औणादिकसूत्रेणानच्प्रत्यये रूपम् । हूर्छितुं कुटिली- न्तीति तनूकृतो राक्षसाः । 'कृती छेदने ' । द्विषन्तीति द्वेषांसि कर्तुमिच्छतीति जुहुराणम् । अभिलषितक्रियाप्रतिबन्धकमित्यर्थः । दौर्भाग्यानि । अन्यैरस्मद्विरोधिभिः कृतानि प्रेरितान्यन्यकृतानि । किंच ते तव भूयिष्ठां बहुलतमां नमउक्तिं हविषां वचनं याज्या- हे सोम, त्वं तेभ्यो यन्ता नियन्तासि । यच्छतीति यन्ता पुरोनुवाक्यालक्षणां विधेम करवाम । नम इत्यन्ननाम । यद्वा 'यम उपरमे' तृच् । यथा तादृशा अस्मान्मा बाधन्ते तथास्मा - नमस्कारविषयामुक्ति संपादयाम ॥ ३६ ॥ सुरक्षितप्रदेशे संस्थाप्य पालयसीत्यर्थः । तस्मात्त्वमेवा- स्माकमुरु प्रभूतं वरूथं बलमसि तस्मै तुभ्यमिदं हुतमस्तु । सोमं नेतुं तमुद्दिश्यासावाज्याहुतीर्हतेति भावः । 'जुषाणोऽभु- रिति द्वितीयाम्' (का० ७ । ८ । २ ) इति । जुहोतीत्यनुवर्तते । अप्तुदेवत्यैकपदा विराट् यजुरन्ता । 'विराजो दश' इत्युक्तेर्द- शाक्षरत्वाद्विराट् । अप्तुश्चात्र सोमः । आप्नोति पीतः सन् शरी- रमित्याप्तुः 'आप्पु व्याप्तौ' 'आप्नोतेर्हस्वश्च' ( उणा० १ । उ० आग्नीधाय जुहोति । अयं नः अयमभिः नः अस्मा- ७४) इति तुप्रत्ययो धातोर्हखश्च । जुषाणः प्रीयमाणोऽसु-कम् । वरिवः धनं कृणोतु करोतु । अयमेव च मृधः संग्रामान् सोम आज्यस्य वेतु आज्यं पिबतु । कर्मण्यपीति केचित् । स्वाहा प्रभिन्दन् पुर एतु अग्रतो यातु । अयमेव च वाजानन्नानि मुहुतमस्तु ॥ ३५ ॥

तस्मै

ना॑

षटूत्रिंशी ।

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒यु- वि॒द्वान् । युध्य॒मजु॑हु॒राणमेो भूयि॑ष्ठां

ते॒ नम॑उक्तं विधेम ॥ ३६॥

सप्तत्रिंशी ।

अ॒यं नो॑ अ॒ग्निर्वरि॑वस्कृ॒णोत्व॒यं मृर्धः पु॒र ए॑तु प्रभि॒न्दन् । अ॒यं वाजा॑ञ्जयतु॒ वाज॑साताव॒य√ शत्रूञ्जयतु जने॑षाणः स्वाहा॑ ॥ ३७ ॥

॥

जयतु । वाजसातौ अन्नसंभजनसेवने निमित्तभूते । अयमे- वच शत्रून् जयतु जर्हषाणः । 'हृष तुष्टौ' । अत्यर्थ हृप्यन् तुष्यन् ॥ ३७ ॥

म० 'उत्तरेण सदो हत्वाम्नीध्रेऽमिं निदधाति प्रावद्रोणक- लशसोमपात्राणि चायं न इति जुहोत्यस्मिन् ' ( का० ८ । ७ । ! ७-९ ) इति । शालामुखीयममिं प्रावादीनि च सदस उत्तरभागे

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता

नीत्वाग्नीध्रमण्डपे निधाय तत्रत्यधिष्ण्यगतेऽमौ घृतेन जुहुयादिति सूत्रार्थः । आग्नेयी त्रिष्टुब्यजुरन्ता । अयमग्निर्नोऽस्माकं वरिवः धनं कृणोतु करोतु । अयमेवाग्निर्मृधः संग्रामान्प्रभि - न्दन्विदारयन्सन् पुर एतु अग्रतो यातु । अयमेवाग्निर्वाजसातौ वाजानामन्नानां संभजने निमित्ते वाजान् शत्रुसंबन्धीन्यन्नानि अस्मभ्यं दातुं जयतु । ततोऽयमेवाग्निर्जर्हृषाणोऽत्यर्थं हृष्यन् शत्रूञ्जयतु स्वाहा तुभ्यं सुहुतमस्तु ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

उ॒रु वि॑ष्णो॒ विक्र॑मस्वो॒रु क्षु॒र्याय नस्कृधि । घृतं
घृ॒तयोने पिब॒ प्रय॑ य॒ज्ञप॑ति॑ र॒ स्वाहा॑ ॥ ३८ ॥

उ० आहवनीये जुहोति । उरुविष्णो । वैष्णव्यनुष्टुप् । हे विष्णो यज्ञ, उरु महत् विक्रमस्व व्याप्नुहि । देवयाना - भिप्रायं त्रिलोकाभिप्रायं वा । उरु विस्तीर्णशरीरान् क्षयाय संनिवासाय । महत् । ब्रह्म गृहनिवासाय । नः अस्मान् कृधि कुरु । उरु 'क्षयो निवासे' इति आद्युदात्तत्वात् क्षय शब्दो निवासवचनः । किंच घृतं पिब घृतयोने अने । 'अग्निर्यस्यै योनेरसृजत तस्यै घृतमुल्बमासीत्' इति श्रुतिः । प्रप्र यज्ञपतिं तिर । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' इत्य- भ्यासः । तिरतिर्वृच्यर्थः । प्रतिर प्रवर्धय यज्ञपतिं यजमानं पुत्रपश्वादिभिः ॥ ३८ ॥

म० 'उरु विष्णविति जुहोति' ( का ० ८ । ७ । १५ ) इति । पूर्वमन्त्रेणानीध्रीये होमोऽनेन त्वाहवनीय इति सूत्रार्थः । वैष्णव्यनुष्टुब्यजुरन्ता । हे विष्णो व्यापिन् आहवनीय, उरु विक्रमख शत्रुषु बहुलं पराक्रमं कुरु । किंच क्षयाय ब्रह्मगृहनिवा- साय नोऽस्मानुरु बहु यथा तथा कृधि कुरु । हे घृतयोने अमे, घृतं पिब हूयमानमिदमाज्यं भक्षय । 'अग्निर्यस्यै योनेरसृज्यत तस्यै घृतमुल्बमासीत्' इति श्रुतेर्धृतयोनिलम् । किंच यज्ञपतिं यजमानं प्रतिर अतिशयेन वर्धय । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' ( पा० ८ । १ । ६ ) इति प्रशब्दस्य द्वित्वम् । स्वाहा तस्मै तुभ्यं सुहुतमस्तु ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

देव॑ सवितरे॒ष ते॒ सोम॒स्तर॑क्षस्व॒ मा त्व दुभन् । ए॒तत्त्वं दे॑व सोम दे॒वो दे॒वाँ२ ॥ उपा॑गा

इ॒दम॒हं मनु॒ष्या॑न्स॒ह रा॒यस्पोषि॑ण॒ स्वाहा॒ निर्वरु॑णस्य॒ पाशा॑न्मुच्ये ॥ ३९ ॥

उ० सोमं निदधाति । देवसवितः । हे देवसवितः : तव सोमः समर्पितः तं रक्षस्व गोपाय । मा त्वा दभन् । .स्मन्रक्षणकर्मणि प्रवृत्तं त्वां मा असुरा दनुयुः । दनो कर्मा । यजमान उपतिष्ठते । एतखं देव हे देव,

!

९५

सोम, एतत्त्वं देवः सन् देवान् उप अगाः उपागतवानसि । अभिनयेन दर्शयति । इदमहं मनुष्यान् । उपगच्छेयमित्य- नुषङ्गः । सहरायस्पोषेण सहितो धनपोषेण । उपनिष्क्रामति । स्वाहा निर्वरुणस्य स्वाहा । स्वः अहमिति निगृह्यवचनम् । अनेन देवानां सोमप्रदानेनात्मानं निष्क्रीयस्व आत्मीयो - हमस्मि अस्माच्च हेतोर्निर्मुच्ये निर्मुक्तोहं वरुणस्य संबन्धिनः पाशात् । यद्वा सुहुतः सोमोस्तु । अहं त्विदानीमेव वरु- णस्य पाशान्निर्मुच्ये ॥ ३९॥

म० 'दक्षिणेऽनसि कृष्णाजिनमास्तीर्य तस्मिन्सोमं निद- धाति देव सवितः' (का० ८ । ७ । १७ ) इति । अनसिं शकटे । सावित्रं यजुः । हे सवितः सर्वस्य प्रेरक देव, एष सोमस्ते तवार्पितः तं तादृशं सोमं त्वं रक्षस्व पालय । मा त्वा दभन् सोमस्य रक्षितारं त्वामसुरा मा विहिंसिषुः । एतत्त्वमिति विसृज्योपतिष्ठते' (का० ८ । ७ । १८ ) इति । कृष्णाजिने स्थापितं बद्धं सोमं विस्रस्योपस्थानं कुर्यादिति सूत्रार्थः । सौम्यं यजुः । हे सोम देव, त्वं देवः सन्भवदीयान्देवानेतदिदानी- मुपागाः प्राप्तोऽसि । अहं मनुष्यो यजमानो मदीयान्मनुष्या- निदमिदानीं रायस्पोषेण सह पश्वादिधनेन सार्धमुपागतोऽस्मी- त्यनुषङ्गः । 'स्वाहा निरिति निष्क्रम्य' ( का० ८ । ७ । १९ ) इति हविर्धानमण्डपान्निर्गत्येति सूत्रार्थः । हानं हा न हा अहा स्वस्याहा स्वाहा खात्यागः सोमेनात्मानं निष्क्रीयात्मीयोऽहमस्मी- त्यर्थः । यद्वा स्वाहा सोमरूपमन्नं देवेभ्यो दत्तमस्तु । अनेन सोमप्रदानेनाहं वरुणपाशान्निर्मुच्ये निर्मुक्तोऽस्मि ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

अग्ने॑ व्रतपा॒स्त्वे व्र॒तपा॒ या तव॑ त॒नूर्मय्यभूदे॒षा सा त्वयि॒ यो मम॑ त॒नूस्वय्यभू॑दि॒य ँ सा मयि ।

यथायथं नौ व्रतपते व्र॒तान्यनु॑ मे दी॒क्षां दी॒क्षाप॑ति॒- ।रमध॑स्तानु॒ तप॒स्तप॑स्पतिः ॥ ४० ॥

उ० समिधमादधाति । अग्ने व्रतपाः । यजमानोऽग्निशरी- रेणात्मशरीरस्य कृतव्यत्ययोऽधस्तनकर्मकलापं कृत्वाऽथेदानीं यथास्वं शरीरेणानुकुर्वाण आह । अग्ने व्रतपाः त्वे व्रतपाः या तव तनूः । व्रतपाशब्दस्यामन्त्रितस्याभ्यासः । 'अभ्यासे भूयां- समर्थ मन्यन्ते' इत्यतिशयार्थः । त्वे इति द्वितीयार्थे शेम- त्ययः । हे अग्ने, अतिशयेन व्रतस्य त्वं गोपाः अतस्त्वां ब्रवीमि या तव संबन्धिनी तनूर्मयि अभूत् । अभिनयेन दर्शयति । एषा सा त्वयि भवतु । यो मम तनूः । या तु मम तनूः त्वयि अग्ने, अभूद् इयं सा मयि भवतु । किंच यथायथं नौ व्रतपते व्रतानि यथायथं यथास्वं यथात्मीयम् आवयोः हे व्रतपते अग्ने, व्रतानि कर्माणि सन्तु । किंच अनु मे दीक्षां दीक्षापतिरमस्त अन्वमंस्त अनुमतवान् मे मम दीक्षां दीक्षापतिः सोमः । अनुतपस्तपस्पतिः अनुमतवांश्च

९६

शुक्ल यजुर्वेद संहिता ।

[ पञ्चमोऽध्यायः ५ ]

तपः उपसदः तपस्पतिः तपसः पतिः सोमः तपः प्रधानत्वात् उपस्पृशति । विष्णवे स्वा । तादर्थ्ये चतुर्थी । विष्णवे यज्ञाय तपःशब्देनोपसद उच्यन्ते ॥ ४० ॥ त्वाम् । उपस्पृशामीति शेषः । कुशतरुणमन्तर्दधाति । ओ- पधे त्रायस्व व्याख्यातम् । प्रहरति । स्वधिते मैनं हिंसीः व्याख्यातम् ॥ ४२ ॥

म० 'अने व्रतपा इत्याहवनीये समिधमाधायेति' (का० ८।३।४ ) आग्नेयं यजुः यजमानोऽग्निशरीरेणात्मशरीरस्य कृतव्यत्ययोऽधस्तनं कर्मकलापं कृत्वाथ यथा स्वशरीरं कुर्वाण म० 'आज्यशेषमादाय स तक्षा गच्छति यूपमभिमृश- आह हे अग्ने, व्रतपाः स्वभावतः सर्वेषां व्रतानां पालकोऽसि । त्यत्यन्यानिति प्राड् तिष्ठन्नभिमन्त्रयते वेति' (का० ६ । १ । तस्मात्कारणादिदानीमपि त्वे त्वं व्रतपाः मदीयत्रतस्य पालको ५ - ७ ) । यूपाहुतिशेषाज्ययुतो यूपतक्षणार्थं वनं गत्वा यूप- भवेति शेषः । हे अग्ने, व्रतप्रार्थनकाले तव संबन्धिनी या तनूर्मयि । मभिमृशेदभिमन्त्रयेद्वेति सूत्रार्थः । वनस्पतिदेवत्यम् । वृक्षा अभूदवस्थिता सा एषा तव तनूः त्वयि भवत्विति शेषः । यो या उ या च मम तनूस्त्वय्यभूत्सा इयं मयि भवतु । किंच हे व्रतपते व्रतपालकाग्ने, नौ आवयोर्व्रतानि कर्माणि यथायथं यथाखं स्वसंबन्धमनतिक्रम्य सन्त्विति शेषः । अनुष्ठानरूपं व्रतं ममास्तु तत्पालनरूपं व्रतं तवास्त्वित्यर्थः । किंच दीक्षापतिः दीक्षायाः पालकोऽग्निः मे दीक्षां मदीयदीक्षार्थं नियममन्वमंस्त अनुमतवान् । अङ्गीकृतवानित्यर्थः । तपस्पतिः तपसः पाल- कोऽग्निस्तपो मदीयामुपसदमन्वमंस्तानुमतवान् ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

उ॒रु वि॑ष्णो॒ विक्र॑मस्वो॒रु क्षया॑य नस्कृधि । घृतं । घृ॒तयोने पिव॒ प्रप्र॑ य॒ज्ञप॑ति॑ तिर॒ स्वाहा॑ ॥ ४१ ॥ उ० यूपाहुतिः । उरु विष्णो । व्याख्यातम् ॥ ४१ ॥ म० इदानीं यूपसंपादनमन्त्राः 'गृहेषु यूपाहुतिं जुहोति चतुर्गृहीतांंंंस्रुवेण वोरु विष्णविति' (का० ६ । १ । ३–४ इति । चतुर्गृहीतमाज्यमाहवनीये जुहोति यूपं छेत्तुं गमिष्यन्सा यूपाहुतिरिति सूत्रार्थः । व्याख्याता ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

)

अत्य॒न्योँ २ऽ अगा॑ नान्योँ २७ उपा॑गाम॒र्वा क्त्वा॒ परे॑भ्योऽवि॑द॑ प॒रोऽव॑रेभ्यः । तं त्वा॑ जुषा- महे देव वनस्पते देवय॒ज्याये॑ दे॒वास्त्वा॑ दे॒वय॒ज्यायै जु॒षन्तो॒ विष्ण॑वे॒ त्वा । ओष॑धे॒ त्राय॑स्व॒ स्वधि॑ते॒ मैन॑ हिधूंसीः ॥ ४२ ॥

द्विविधाः यूप्या अयूप्याश्च । पलाशखदिरबिल्वादयो यूप्याः निम्बजम्बीरादयस्त्वयूप्याः । हे पुरोवर्ति यूपवृक्ष, त्वत्तोऽन्या- न्कांश्चिद्यूप्यानपि समप्रदेशजन्मादिलक्षणरहितानत्यगाम् अति- क्रान्तवानस्मि अन्यांश्चायूप्यान्नोपागाम् । किंच परेभ्यो वृक्षेभ्यो दूरवर्तिभ्योऽर्वाक् निकटं वा त्वामविदं लब्धवानस्मि । अवरेभ्यो निकटेभ्यः परः परस्तादविदं 'विले लामे' 'पुषादि - ' ( पा० ३।१।५५ ) इत्यङ् लुङि रूपम् । किंच हे वनस्पते वनस्य पते, हे देव दीप्यमान वृक्ष, देवयज्यायै देवयागार्थं तं तादृशं त्वां वयं जुषामहे सेवामहे । देवा अपि देवयज्यायै त्वा जुषन्तां सेवन्ताम् । 'स्रुवेणोपस्पृशति विष्णवे वेति' ( का० ६ । १ । ११ ) । हे यूपवृक्ष, त्वा त्वां विष्णवे यज्ञाय उपस्पृशामीति शेषः । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेः 'ओषध इति कुशतरुणं तिरस्कृत्येति' (का० ६ । १ । १२ )। यूपवृक्षस्य कुशमन्तर्धानं दर्यादिति सूत्रार्थः । हे ओषधे, लं त्रायस्व स्वधितिभयात् मा रक्ष

इति परशुना प्रहरतीति' (का० ६।१। i' हि स्वधिते
परशो, एनं यूपं मा वधीः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

यां मा लैखीर॒न्तरि॑क्षं मा हिंसीः पृथिव्या संभ॑व । अ॒य√ हि त्वा॒ स्वधि॑ति॒स्तेति॑जानः प्रण॒नाय॑ । विरो॑ह स॒हस्र॑त्राविव॒ य रु॒हेम ॥ ४३ ॥ महते सौभ॑गाय । अत॒स्त्वं दे॑व वनस्पते श॒तव॑शो

। इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां पंचमोऽध्यायः ॥५॥

।

उ० पतन्तमभिमन्त्रयते । द्यां मा लेखीः । ' लिख अक्षर- विन्यासे' । इह तु हिंसार्थः । द्युलोकं हिंसीः अन्तरिक्षं उ० अभिमृशति यूपम् । अत्यन्यान् अतीत्यान्यान् । यूपल मा हिंसीः । पृथिव्या संभव संगतो भव । वज्ररूपत्वाद् क्षणलक्षितान् वृक्षान् । अगाम् त्वां प्रत्यागतः नान्यान् उपा- यूपस्य लोकानां शान्तिराशास्यते । कस्मास्त्रमेवमुच्यसे यां गाम् । भवन्तं च दृष्ट्वा न अन्यान् यूपवृक्षान् उपअगाम् । उप मालेखीरित्यत आह । अयं हीति । हिशब्दो यस्मादर्थे । आगतवानस्मि । किंच अर्वाक् त्वा परेभ्यो विदन् । ये त्वत्तः यस्मादयं त्वां स्वधितिः वज्ररूपः कुठारः तेतिजानः । 'तिज पराञ्चो] वृक्षास्तेभ्यस्त्वामर्वाक् अविदम् । विदिर्लाभार्थो ज्ञानार्थो निशाने' इह तु हिंसार्थः । उत्सहमानः । प्रणिनाय प्रण- वा । लब्धवानस्मि ज्ञातवान्वा । परः परस्ताच्च अवरेभ्यस्त्वाम् यति । महते सौभगाय । सुभगो यज्ञः तस्य हि अविदमित्यनुवर्तते । तं त्वां लक्षण्यं जुपामहे सेवामहे । देव । महदैश्वर्यं विद्यते शोभनं च । स्वार्थे अण् । महते यज्ञाये- वनस्पते । देव दानादिगुणयुक्त वनस्पते । देवयज्यायै देवया । त्यर्थः । सौभाग्याय वा । स्थाणौ जुहोति । अतस्त्वम् । हे गाय । किंच देवाश्च त्वां भवन्तं देवयागाय जुपन्तां सेवन्ताम् । देव वनस्पते, अतः अस्मात् स्थाणोस्त्वं शतवल्शः बङ्करः

उबटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

९७

शतशाखो विरोह । वयं च सहस्रवल्शाः बह्वङ्कुराः पुत्रपौ - दिवे त्वेति प्रतिमन्त्रं प्रोक्षामीति सर्वत्र साकाङ्क्षत्वादवटे शेष-
त्रादिभिः । विरुहेम प्रजायेमहीत्याशीः ॥ ४३ ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ म० 'द्यां मा लेखीरिति पतन्तमभिमन्त्रयते' (का० ६ । १।१६ ) इति । हे यूपवृक्ष, द्यां द्युलोकं त्वं मा लेखीः माहिंसीः । 'लिख अक्षरविन्यासे' इह तु हिंसार्थः । अन्तरिक्षं च मा हिंसीः । पृथिव्या सह संभव सङ्गतो भव । यूपस्य वज्ररूपत्वाल्लोकानां

--

मासिञ्चति शुन्धन्तामिति बर्हीींषि प्रायुदञ्चि च प्रास्यति पितृषदनमसीति' ( ६ । २ । १५ - १८ ) । एतानि षड् यजूंषि औदुम्बरीविषये (अ० ५ ० २६ ) व्याख्यातानि ॥ १ ॥

द्वितीया ।

अ॒मे॒णीर॑सि स्वावे॒श उ॑न्नेतॄणामे॒तस्य॑ वित्ता॒दधि॑

शान्तिराशास्यत इति भावः । 'अयं हि वेति शोधनमभिम- त्वा स्थास्यति दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑नक्तु सुपप्पु - न्त्रणशेषो वा सविशेषोपदेशादिति' (का० ६ । १ । १८ – १९) लाभ्यस्त्वोष॑धीभ्यः । द्यामत्रैणास्पृक्ष आन्तरिक्षं हि यस्मात् हे छिन्नवृक्ष, तेतिजानोऽतितीक्ष्णोऽयं स्वधितिः मध्येनाप्राः पृथिवीमुर्परेणाहंहीः ॥ २ ॥ कुठारो महते सौभगाय सौभाग्याय दर्शनीयत्वाय । यद्वा सुभगो यज्ञः स एव सौभगः स्वार्थेऽण् । यज्ञाय त्वां प्रणिनाय प्रणयति यूपत्वं प्रापयति । 'छन्दसि लङ्कङ्किटः' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति वर्तमाने लिट् । 'तिज निशाने ' अस्माद्यङन्ताच्छा - नचि तेतिजान इति रूपम् । अतस्त्वया छेदान्न भेतव्यमिति भावः । 'अतस्त्वमित्यावृश्चने जुहोति यूपे वेति' (का० ६ । १ । २० - २१ ) । हे देव वनस्पते, अतोऽस्मात्स्थाणोः त्वं शत- वल्शः बह्वङ्कुरः सन् विरोह विशेषेण जायख । वयं च सहस्रव - हशाः पुत्रपौत्रादिभिर्बहुशाखोपेता विरुहेम प्रजायेमहि ॥ ४३ ॥ । श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोरमे ।

आतिथ्यात्स्थाणु होमान्तः पञ्चमोऽध्याय ईरितः ॥ ५ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

षष्ठोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नर्य॑सी॒दम॒हं रक्ष॑सां ग्रीवा अपि॑कृ॒न्तामि । यवो॑ऽसि य॒वय॒स्मद्वेषो॑ य॒वयाऽरा॑ती- दि॒वे त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वा॒ शुन्ध॑न्तां लोकाः पि॑तृ॒षद॑नाः पितृ॒षद॑नमसि ॥ १ ॥

1

उ० अनिमादत्ते । देवस्य त्वा । परिलिखति इदमहम् ।
यवानावपति यवोऽसि । प्रोक्षति दिवे त्वा । शेषमासिञ्चति
शुन्धन्तां लोकाः पितृषदनाः। दर्भान् क्षिपति पितृषदनमसि ।
एतानि षट् यजूंषि व्याख्यातानि ॥ १ ॥

उ० प्रथमशकलं प्रास्यति । अग्रेणीरसि । अग्रे प्रथमं यूपस्य छिद्यमानस्यापनीयत इत्यग्रेणीः यूपावयवभूत इत्यर्थः । यद्वा अग्रेऽवस्थितो यूपमवरंप्रति नयतीत्यग्रेणी: पुरःसर इत्यर्थः । यस्त्वमग्रेणीरसि । स्वावेशमुन्नेत्तृणाम् ऊर्ध्वं नेतृणामध्वर्यूणां स्वावेशः । ते ह्येवमस्मिन्यूपावटे सुखेनावे- शयन्ति स्थापयन्ति । स हि लघुप्रमाणो भवति । स त्वं हे यूपशकल, एतस्य वित्तात् । 'विद ज्ञाने' । एतस्य कर्मणो विद्धि विदितार्थो भव । कतमं तत्कर्म चेत् । अधि त्वा स्थास्यति । अधीत्युपरिभावमैश्वर्यं वा । अधि उपरि यूपस्त्वां स्थास्यति । यूपमनक्ति । 'अञ्ज व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु' । देवस्त्वा । देवः त्वां हे यूप, सवित्रा मध्वा मधुस्वादेन आज्येन आनक्तु म्रक्षयतु । चषालं प्रतिमुञ्चति । सुपिप्प- लाभ्यः । पिप्पलं फलम् । शोभनफलाभ्य ओषधीभ्यो- र्थाय त्वाम् प्रतिमुञ्चामीति वाक्यशेषः । उच्छ्रयति । द्यामग्रेण । यूपस्य महिमोच्यते । द्यां द्युलोकम् अग्रेण अप- स्पृशः पृष्टवानसि । आ अन्तरिक्षं मध्येनाप्राः । 'प्रा पूरणे' । उपरेण । उपरमित्यधस्तनेन प्रदेशेन, यूप इत्यपरशब्देन आ अप्राः । आपूरितवानसि अन्तरिक्षं मध्येन । पृथिवीं तेन प्रदेश उच्यते यूपस्य । अहं हीः दृढीकृतवानसि ॥ २ ॥

म० 'प्रथमशकलं चाग्रेणीरसीति' ( का० ६ । २ । १९)। यूपावटे प्रथमशकलं निक्षिपेदिति सूत्रार्थः । हे यूपक, त्वमग्रेणीरसि अग्रे प्रथमं यूपस्य छिद्यमानस्य नीयतेऽपनीयत इत्यग्रेणीः । यूपस्य प्रथमावयवभूतो भवसीत्यर्थः । यद्वा अग्रे प्रथमं यूपमवटं प्रति नयतीत्यग्रेणीः पुरःसरः । किंभूतस्त्वम् । उन्नेतॄणामुन्नयनकर्तॄणामध्वर्यूणां खावेशः सुखेनावेशयितुं शक्यः ते ह्येनं यूपावटे सुखेनावेशयन्ति लघुलात् । स त्वमेतस्य कर्मणो वित्तात् । कर्मणि षष्ठी । एतत्कर्म विद्धि जानीहि । किं सौमिकवेदिप्रधाने पश्चमाध्याये आतिथ्यमारभ्य यूप- तत्कर्म । यत् यूपः त्वामधि स्थास्यति त्वदुपर्यवस्थानं करि- निर्माणपर्यन्ता मन्त्रा उक्ताः अमीषोमीयपशुप्रधाने षष्ठेऽध्याये । ष्यति तत्त्वया बोद्धव्यमित्यर्थः । ' देवस्य त्वेत्यनक्तीति' (का० यूपसंस्कारमारभ्य सोमाभिषवोद्योगपर्यन्ता मन्त्रा उच्यन्ते । 'देवस्य त्वेत्यभ्रिमादाय यूपावढं परिलिखतीदमहमिति' (का० ६ । २ । ८ ) 'यवोऽसीत्यप्सु यवानोप्य प्रोक्षत्यप्रमध्यमूलानि

म०

१३ य० उ०

६ । ३ । २ ) यूपमिति शेषः । यूपदेवत्यम् । हे यूप, सविता देवः मध्वा मधुना मधुरेणाज्येन त्वा त्वामनक्तु । मध्वा । अनित्यमागमशासनमिति नुमभावः । 'चषालमुभय-

९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

तोऽक्तं प्रतिमुञ्चति सुपिप्पलाभ्य इति ' ( का० ६ । ३ । ३ - ४ ) । अध उपरि चाज्येन लिप्तं चषालं यूपाये स्थापयेदिति सूत्रार्थः । हे चषाल, त्वां यूपस्याग्रे प्रतिमुञ्चामीति शेषः । किमर्थम् । ओषधीभ्यः व्रीह्याद्योषधिनिष्पत्त्यर्थम् । किंभूताभ्य ओष- धीभ्यः । सुपिप्पलाभ्यः शोभनफलयुक्ताभ्य इत्यर्थः । ( का० ६ । ३ । ७ ) द्यामग्रेणेत्युच्छ्रयतीति । उन्नतं कुर्यादित्यर्थः । यूपदेवत्यम् । यूपस्य महिमोच्यते । हे यूप, त्वमग्रेणाग्रभागेन द्यां दिवमस्पृक्षः स्पृष्टवानसि । स्पृशतेर्लुङि 'शल इगुपधादनिटः क्सः' ( पा० ३ । १ । ४५ ) इति क्सप्रत्ययः । मध्येन मध्य- भागेनान्तरिक्षमा अप्राः आपूरितवानसि । 'प्रा पूरणे' । अपरेणाधोभागेन अनिष्टप्रदेशेन पृथिवीं भूमिमहंही : दृढी - कृतवानसि ॥ २ ॥

तृतीया ।

या ते॒ धामा॑न्युश्मसि॒ गम॑ध्य॒ यत्र॒ गावो॒ भूरि॑ शृङ्गा अ॒यासः । अत्राह॒ तद॑रु॒ग॒यस्य॒ विष्णः पर॒मं प॒दमव॑भारि॒ भूरि॑ ॥ ब्र॒ह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ रायस्पोष॒वनि॒ परी॑हामि । ब्रह्म॑ दृ√ह क्ष॒त्रं ह॒√हा- यु प्र॒जां ॥ ३ ॥

उ०

मिनोति या ते धामानि । 'डुमिञ् प्रक्षेपणे' । त्रिष्टुप् यूपदेवत्या । यूप उच्यते । यानि ते तव संबन्धीनि धा- मानि । स्थानजन्मज्योतिर्वचनो वा धामशब्दः । स्थानानी - हाभिप्रेतानि । उइमसि कामयामहे । गमध्ये गमनाय । यानि त्वदीयानि स्थानानि कामयामहे । वयं गमनायेति यद्वृ- तयोगादिह तदनुप्रयोगो भवितुमर्हति । तत्र तेषु स्थानेषु । गावो रश्मयः । भूरिशृङ्गा बहुदीप्तयः । ज्वलन्नामसु शृङ्गा- णीति पठितम् । अयासः अयनाः गन्तारः । अत्राह तदुरु- गायस्य विष्णोः । अत्रशब्दस्तत्रशब्दस्यार्थे परोक्षत्वात् । अह इति विनिग्रहार्थीयः । तत्र चैतद् उरुगायस्य महागते- विष्णोः संबन्धि परममुत्कृष्टं पदमादित्यमण्डलाख्यमर्वा- चीनं भारि भाति । तकारस्य स्थाने छान्दसो रेफः । भूरि बहुप्रकारम् । पांसुभिः पर्यूहति । ब्रह्मवनि त्वा व्याख्यातम् पर्युपति । ब्रह्मदृधूंह व्याख्यातम् ॥ ३ ॥

।

म० 'या त इति मिनोतीति' ( का० ६ । ३ । ८ ) अवटे यूपं प्रक्षिपेदित्यर्थः । यूपदेवत्या त्रिष्टुप् दीर्घतमोदृष्टा । हे यूप, या यानि ते तव धामानि स्थानानि गमध्यै गन्तुं वय - मुश्मसि उश्मः कामयामहे । 'तुम से - ' ( पा० ३ । ४ । ९ ) इत्यादिना । गच्छतेस्तुमर्थे कध्यैन्प्रत्ययः नित्त्वादाद्युदात्तः । उश्मसि 'वश कान्तौ' लटि उत्तमबहुवचने शपो लोपे संप्र- सारणे 'इदन्तो मसि' ( पा० ७ । १ । ४६ ) इति इकारः । यानि तव स्थानानि गन्तुं वयमिच्छाम इत्यर्थः । किंच यत्र

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

येषु तव स्थानेषु गावो रश्मयः । अयासः अयन्तीति अयाः 'अय गतौ' गन्तारो वर्तन्ते । सर्वे किरणा येषु स्थानेषु गता इत्यर्थः । किंभूता गावः । भूरिशृङ्गाः भूरि बहु श्रङ्गं दीप्ति- येषां ते भूरिशृङ्गाः । प्रज्वलन्नामसु शृङ्गाणीति पठितम् । अहेत्येवार्थे । विष्णोः व्यापकस्य ब्रह्मणः तत् परममुत्कृष्टं पदं भूरि महत् आदित्यमण्डललक्षणमत्रैव अवभारि अवभाति । तकारस्थाने छान्दसो रेफः । यद्वा भूरि बहुप्रकारं यथा तथा अत्राह अत्रैव एष्वेव स्थानेषु अवभाति शोभते । किंभू- तस्य विष्णोः । उरुगायस्य 'गाङ् गतौ' गानं गायः उरुर्गायो गतिर्यस्य । महागतेरित्यर्थः । यद्वा उरुभिर्महात्मभिर्गीयते स्तूयतेऽसावुरुगायस्तस्य । तादृशस्थानप्राप्तिहेतुभूतकर्मणे हे यूप, त्वमत्रावटे तिष्ठेत्याशयः । ' ब्रह्मवनि वेति पांंसुभिः । ब्रह्म दृं हेति मैत्रावरुणदण्डेन समन्तं त्रिः पर्यूषतीति' (का० ६ । ३ । १० १० - ११ ) । द्वे यजुषी औदुम्बरीविषये (अध्या० ५ क० २७) व्याख्याते ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

विष्णोः कर्माणि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे ।
इन्द्र॑स्य॒ यु॒ज्य॒ सखा॑ ॥ ४॥

उ० वाचयति । विष्णोः कर्माणि । द्वे गायत्र्यौ वैष्णव्यौ । हे ऋत्विजः, विष्णोः यज्ञस्य कर्माणि वीर्याणि पश्यत यतः । तसि- प्रकरणे आद्यादिभ्य उपसंख्यानं वक्तव्यम् । यतो यैवर्यैः । व्रतानि । व्रतमिति कर्मनाम । आधानपशुसोमप्रभृतीनि कर्माणि आत्मनि । पस्पशे 'स्पश बन्धने' बद्धवान् । विष्णुर्हि अधिष्ठात्री देवता यज्ञानाम् । यद्वा विष्णोर्वीर्याणि पश्यत । यैर्वीर्यैस्तानि व्रतानि कर्माणि अग्निवायुसूर्याणां स्वानि स्वान्य- प्रमत्ताः एतानि कुरुतेत्येवं पस्पशे निबद्धवान् । किंच यश्च विष्णुः इन्द्रस्य सखा वृत्रवधादिषु कर्मसु । कथंभूतः सखा । युज्यः 'युजिर् योगे' । योगार्हः अनुरूप इत्यर्थः ॥४॥

(

म० 'विष्णोः कर्मणीति वाचयति यूपमन्वारब्धमिति' (का० ६ । ३ । १२ ) । यूपं स्पृष्टवन्तं यजमानं वाचयेदिति सूत्रार्थः । द्वे वैष्णव्यौ गायत्र्यौ मेधातिथिदृष्टे । हे ऋत्विजः, विष्णोः यज्ञाधिष्ठातुः कर्माणि सृष्टिसंहारादिचरितानि यूयं पश्यत । यतो यैः कर्मभिः व्रतानि भवदीयानि लौकिकवैदि- ककर्माणि पस्पशे बद्धवान् निर्मितवानित्यर्थः । ' स्पश बन्धने' स विष्णुरिन्द्रस्य युज्यः वृत्रवधादिकर्मसु योज्योऽनुरूपः सखा मित्रम् । यद्वा विष्णोः यज्ञस्य कर्माणि वीर्याणि पश्यत यतो यैवार्यैर्ब्रतानि आधानपशुसोमादीनि कर्माणि पस्पशे आत्मनि बद्धवान् । यद्वा यैवार्यैर्ब्रतानि कर्माणि अग्निवायुसूर्याणां स्वानि स्वानि एतान्यप्रमत्ताः कुरुतेत्येवं पस्पशे निबद्धवान् । शिष्टं समानम् ॥ ४ ॥

।

पञ्चमी ।

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

९९

त्रिभिर्गुणैरवयवैरुपेता त्रिव्याममिता कुशसंबन्धिनी या रशना

: ।

तद्वष्णो॑ पर॒मं प॒द√ सदा॑ पश्यन्ति सुरर्यः । रजुस्तया नाभिप्रमाणे यूपप्रदेशे आत्तत्रयं यथा भवति

दि॒वीव॒ चक्षु॑रात॑तम् ॥ ५ ॥

उ० चषालमुदीक्षते । तद्विष्णोः । तदः प्रतियोगिनात्र पूर्वं यद्वृत्तेन भवितव्यम् । यद्विज्ञानघनबहुलमानन्द - स्वभावं च तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः पण्डिताः वेदान्तज्ञानरहस्यविवृतसंपुटाः । कथंभूतं पदं पश्यन्ति । दिवीव द्युलोकमध्यगतमिव । चक्षुः आदित्यम- ण्डलम् । आततं विततं विस्तारितम् । चक्षुः शब्देना- न्यत्रापि मण्डलमुच्यते । 'चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्यानेः' 'तच्चक्षु दैवहितम्' इति च । यद्वा । यद्वृत्तसंबन्धो द्वितीयोर्धर्चः प्रथमः क्रियते । परमपदशब्देनादित्य उच्यते । इवश्चानर्थकः तद्दिवि चक्षुरादित्याख्यं विततं तद्विष्णोः परमं पदं तृतीयं सदा पश्यन्ति पण्डिता अधियज्ञविदः ॥ ५ ॥

म० ' तद्विष्णोरिति चषालमीक्षमाणमिति' (का० ६ । ३ । १३ ) यूपकटकं प्रेक्षमाणं यजमानं वाचयेदिति सूत्रार्थः । सूरयः विद्वांसो वेदान्तपारगाः विष्णोः तत्परमं पदं स्वरूपं सदा पश्यन्ति । कीदृशम् । दिवि आकाशे निरावरणे चक्षुर- वाततं व्याप्तम् । यद्वा यत् दिवि आकाशे चक्षुरादित्यमण्डल- माततं विस्तारितम् । इवोऽनर्थकः । चक्षुः शब्देनान्यत्रापि मण्डलमुच्यते । 'चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्य' ( अ० ७ ० ४२ ) 'तञ्चक्षुर्देवहितम्' (अ० ३६ क० २४ ) ॥ ५ ॥

षष्ठी । प॒रि॒वीर॑सि॒ परि॑ त्वा॒ दैवीर्विशो॑ व्ययन्तां परीमं यज॑मान॒रायो॑ मनु॒ष्य॒णाम् । दि॒वः सूनुर॑स्यै॒ष ते॑ पृथि॒व्यां लोक आ॑र॒ण्यस्ते॑ प॒शुः ॥ ६ ॥

।

उ० परिव्ययति । परिवीरसि । 'व्येज् संवरणे' इत्यस्य क्प्रत्ययार्थे विपि संप्रसारणम् । अस्माभिः परिवीतः परि- वारितः परिवेष्टितो वा त्वमसि । अतः परिव्ययन्तां त्वां हे यूप । दैवीविंशः 'दैव्यो वा एता विशो यस्पशवः' इति श्रुतिः त्वत्प्रसादाच्च परिव्ययन्ताम् परिवारयन्तु इमं यजमानं रायो धनानि । मनुष्याणां मनुष्याणां मध्ये । निर्धारणे षष्ठी । स्वरुमवगूहति । दिवः सूनुरसि । द्युलोकस्य त्वं सूनुः पुत्रोसि धुलोकाद्वर्षति तस्माद्यूपो जायते यूपात्स्वरुरित्यनया प्रणा- लिकया दिवः सूनुः स्वरुः । द्वादश उपशयस्तं निदधाति । एष ते पृथिव्याम् । एष ते तव पृथिव्यां लोकः आश्रय- स्थानमित्यर्थः । 'पशवे यूपमुच्छ्रयन्ति' इति श्रुतिः । यूपस्य पशुना भवितव्यमित्यत आह । आरण्यस्तव पशुः ॥ ६ ॥

म० 'त्रिगुणा त्रिव्यामा कौशी रशना तया नाभिमात्रे त्रिवृतं परिव्ययति परिवीरसीति' ( का० ६ । ३ । १५ ) ।

।

तथा यूपमा वेष्टयेदिति सूत्रार्थः । यूपदैवत्यं यजुः । हे यूप, त्वं परिवीरसि परितो रशनया वीतो वेष्टितोऽसि । यद्वास्माभिः । परिवारितोऽसि । 'व्येञ् संवरणे' इत्यस्य क्तप्रत्ययार्थे fac संप्रसारणम् । किंच दैवीविंशः देवसंबन्धिन्यः प्रजाः मरु- द्वणादयः त्वा त्वां परिव्ययन्तां परितो वेष्टयन्तु । यद्वा देवी - विशः पशवः त्वा परिव्ययन्ताम् । 'दैव्यो वा एता विशो यत्पशवः' इति श्रुतेः । किंच मनुष्याणां संबन्धिन्यो रायो धनानि इमं यजमानं परिव्ययन्तां वेष्टयन्तु । यद्वा मनुष्या- णामिति निर्धारणे षष्ठी । मनुष्याणां मध्ये रायो धनानि इमं यजमानमेव परिव्ययन्ताम् । 'यूपशकलमस्यामवगूहत्युत्तरे- णाग्निष्टां दिवः सूनुरसीति' ( का० ६ । ३ । १७ ) अष्टा यूपस्य यात्रिरभिसमीपे स्थिता साभिष्टा तस्या उत्तरभागे रशनायां स्वरुनामकं शकलमवसृजेदिति सूत्रार्थः । हे खरो, त्वं दिवः द्युलोकस्य सूनुः पुत्रोऽसि । द्युलोकाद्वर्षति ततो यूपो जायते यूपात्स्वरुरिति प्रणालिकया दिवः सूनुः खरुः । ' वर्षि- ष्ठाद्दक्षिणं वितष्टं द्वादशं निदधात्येष त इति' ( का० ८ । ८ । २३) । यूपैकादशिनीपक्षे वर्षिष्ठाद्युपाद्दक्षिणभागे विष्ट - मष्टात्रिं द्वादशं यूपं निदधाति स्थापयति न तु निखनतीति सूत्रार्थः । यूपदेवत्यम् हे यूप, पृथिव्यामेष ते तव लोकः आश्रयस्थानमित्यर्थः । ननु ' पशवो वै यूपमुच्छ्रयन्ति' ( ३ । ७ । ३ । ४ ) इति श्रुतेः यूपे पशुना भवितव्यमित्यत आह । ते तव आरण्योऽरण्ये भवोऽरण्यसंबन्धी पशुः वने वर्तमानः पशुस्तवैवेत्यर्थः ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

उपा॒वीर॒स्युप॑ दे॒वान्दे॑वी॒ीवि॑िश॒ोपानु॑रु॒शिजो वह्नि - तमान् । देव॑ त्वष्टि॒र्वसु॑ रम ह॒व्या ते॑ स्वदन्ताम् ॥ ७ ॥

उ० तृणमादत्ते । उपावीरसि । उप समीपे अवस्थितः अवति रक्षतीत्युपावीः द्वितीयः सखा त्वमसीत्यर्थः । पशुमु- पस्पृशति । उपदेवान् उपागुः उप गच्छन्तु देवान्प्रति । देवीर्विशः । 'दैव्यो वा एता विशो यत्पशवः' इति श्रुतिः । कथंभूतान्देवान् । उशिजः मेधाविनः । वह्नितमान् वोदृत- । मानू । वहन्ति हि ते यजमानं स्वर्गं प्रति कर्मण्यङ्गभाव- मुपगच्छन्तः । हे देव त्वष्टः, वसु रम पशुलक्षणं वसु रमय । णिचो लोपश्छान्दसः । हव्या ते स्वदन्ताम् । एवं त्वष्टारमुक्त्वा अथेदानीं पशुमाह । हव्या हवींषि ते त्वदीयानि स्वदन्ताम् । 'स्वद स्वर्द आस्वादने' । णिचो लोपः । आस्वादयन्तु देवा इति शेषः ॥ ७ ॥

।

म० 'उपावीरसीति तृणमादायेति' (का० ६ । ३ । १९ ) हे तृणविशेष, त्वमुपावीरसि उप समीपमवति गच्छतीत्युपावीः ।

१००

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

यद्वा उप समीपेऽवस्थितोऽवति रक्षतीत्युपावीः पशोर्द्वितीयः पाशेन त्वा त्वां प्रतिमुञ्चामि बध्नामि । प्रतिपूर्वो मुञ्चतिबन्ध सखा त्वमसीत्यर्थः 1 'तेन पशुमुपस्पृशत्युपदेवानिति' वर्तते । एवं पशुं संबोध्य शमित्रे समर्पयति मानुषो धर्षा । (का० ६ । ३ । २० ) । गृहीतेन तृणेन पुरस्तात्प्रत्यञ्चं स्थितं 'ञिधृषा प्रागल्भ्ये' विकरणपुरुषव्यत्ययः । मानुषः शमिता पशुं स्पृशेदिति सूत्रार्थः । देवीर्विशः पशवो देवानग्नीषोमा- धृष्णोतु शमयितुं शक्नोतु पाशेन बद्धत्वादिति भावः । संहि- दीनुप प्रागुः उपगच्छन्तु । ' दैव्यो वा एता विशो यत्पशवः' तायां 'यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति सूत्रेण इति श्रुतेः । 'इण् गतौ' इत्यस्मात् 'छन्दसि लङ्कङ्किट : ' ( पा० । धर्षेत्यत्र दीर्घः ॥ ८ ॥ ३ । ४ । ६ ) इति । कालमात्रे लुङ् । 'इणो गा लुङि' ( पा० नवमी । २ । ४ । ४५ ) इति गादेशः । किंभूतान्देवान् । उशिजो मेधाविनः । यद्वा हवींषि कामयमानान् वहन्तीति वह्नयः अतिवह्नयो वह्नितमास्तान् । यजमानं स्वर्ग प्रति प्रापयतां देवानां मध्ये श्रेष्ठतमानित्यर्थः । एवं पशून्प्रार्थ्य त्वष्टारमाह । हे देव खष्टः, त्वं वसु पशुलक्षणं धनं रम रमय । 'छन्द- स्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शपोऽप्यार्धधातुकसं- ज्ञत्वाण्णिचो लोपः । एवं त्वष्टारमुक्त्वा पुनः पशुमाह । हे पशो, ते तव हव्या हवींषि वदन्ताम् । 'स्वद स्वाद आस्वादने' । स्वादूनि भवन्तु । यद्वा हवींषि स्वदन्तामाखादयन्तु देवा इति शेषः । पूर्ववणिचो लोपः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

रेव॑ती रम॑ध्व॒ बृह॑स्पते धा॒रया॒ वसू॑नि । ऋ॒तस्य॑
त्वा देवहवः पाशैन॒ प्रति॑मु॒ञ्चामि॒ धषो॒ मानु॑षः ॥८॥

।

जु० रेवती रमध्वम् । लिङ्गव्यत्ययः । हे रेवन्तो धनवन्तः पशवः, रता भवत । त्वमपि बृहस्पते धारय निश्चलीकुरु वसूनि पशुलक्षणानि । पशुं बध्नाति । ऋतस्य त्वा । ऋतस्य यज्ञस्य पाशेन त्वा त्वां हे देवहविः पशो, पाशेन प्रतिमुञ्चामि । प्रतिपूर्वो मुञ्चिर्बन्धने वर्तते । बध्नामि । एवं पशुं संबो - ध्याथ मनुष्यस्य शमित्रादेः समर्पयति । धर्षा मानुषः । धर्षेति विकरणव्यत्ययश्छान्दसः । प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यमः । धृष्णोतु शक्नोतु शामयितुं मानुषः । यद्वा यस्माद् ऋतस्य यज्ञस्य त्वां हे देव हविः, पाशेन प्रतिमुञ्चामि बनामि तस्माद् धृष्णोतु त्वां मानुषः ॥ ८ ॥

म० रयिर्धनं क्षीरादि यासां ता रेवत्यः । लिङ्गवचन- व्यत्ययः । रेवन्तः 'रेवन्तो हि पशवः' (३।७।३।१३) इति श्रुतेः हे रेवन्तः क्षीरादिधनवन्तः पशवः, यूयं यजमानगृहे रमध्वं संक्रीडध्वम् । एवं पशुमुक्त्वा वृहस्पतिमाह । हे बृहस्पते, हे ब्रह्मन् वसूनि पशुलक्षणानि धारया निश्चलीकुरु । ' ब्रह्म वै बृहस्पतिः पशवो वसु' ( ३ । ७ । ३ । १३ ) इति श्रुतेः । 'द्विगुणरशनया द्विव्यामया कौश्या पाशं कृत्वान्तरा शृङ्गमभिद- क्षिणं नात्तस्य त्वेति' (का० ६ । ३ । २६ ) । अवयवद्वयो- पेतया व्यामद्वयपरिमितया कुशकृतया रज्वा नागपाशं कृत्वा शृङ्गयोरन्तराले पशुं बध्नाति कथम् । अभिदक्षिणं दक्षिणश्रृङ्गम- भिमुखं पाशं प्रतिमुञ्चदिति सूत्रार्थः । हे देवहविः देवानां हवीरूप पशो, ऋतस्यावश्यंभाविफलोपेतत्वात्सत्यस्य यज्ञस्य

दे॒वस्य त्वा॑ सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । अ॒ग्नीषोमा॑भ्यो॒ जुष्टं निर्युनज्मि । अ॒द्भ्य- स्त्वोष॑धीभ्योऽनु॑ त्वा माता मि॑न्यतामनु॑ पि॒तानु भ्राता सग॒र्ध्वोऽनु॒ सखा सर्ययः । अ॒ग्नीषोमा॑भ्यां॑ त्वा॒ जुष्टं प्रो ॥ ९ ॥

उ० यूपे बनाति पशुम् । देवस्य त्वा व्याख्यातः । अग्नीषोमाभ्यां जुष्टमभिरुचितं नियुनज्मि निबध्नामि । पशुं प्रोक्षति । अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः । हे पशो, अच्यः त्वामा- रभ्य ओषधीभ्यश्च आरभ्य आदितः सर्व संपद्यते । अग्नीषो- माभ्यां त्वां जुष्टमभिरुचितं पशुं प्रोक्षामि मेध्यं करोमि । अमु- मे॒वार्थे श्रुत्या स्पष्टयति 'इदं हि यदावर्षत्यथौषधयो जायन्ते' इत्यादिकया। अनुत्वेति व्याख्यातम् । इह त्वेवं संबन्धः । प्रोक्षमाणं त्वां मात्रादयोऽनुमन्यन्तामिति ॥ ९ ॥ अन्य आरभ्य अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि हे पशो,

म० 'देवस्य त्वेति यूप इति' (का० ६ । ३ । २७ ) यूपे पशुं वनातीति शेष इति सूत्रार्थः । अग्नीषोमदेवताभ्यां जुष्टमभिरुचितं पशुं नियुनज्मि निबध्नामि । व्याख्यातमन्यत् । 'अद्भ्यस्त्वेति पशुं प्रोक्षणीभिः प्रोक्षतीति' (का० ६ । ३ । ३० ) हे पशो, अन्यः ओषधीभ्यः । अत्र विभक्तिव्यत्ययः । अद्भि- रोषधिभिश्च । त्वा त्वां प्रोक्षामि मेध्यं करोमि । किंभूतं त्वाम् । अग्नीषोमाभ्यां जुष्टं प्रीतं दर्भैरपामुत्पूतत्वादोषधीना- मपि प्रोक्षणसाधनत्वमस्त्येव । स्वमातृभक्षिताभ्यां तृणोदकाभ्यां पशोरुत्पन्नत्वात्तेनोभयेन प्रोक्षणं युक्तम् । तदाह तित्तिरिः 'अय- स्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीत्याहान्यो ह्येष ओषधीभ्यः संभवति' । किंच हे पशो, एवं प्रोक्षितं त्वां माता भूमिरनुमन्यतां, तथा पिता द्यौरनुमन्यताम्, सगर्भ्यः समानगर्भे उदरे भवः सोदरो भ्राता अनुमन्यताम् । सयूथ्यः समानयूथे भवः सखा सुहृत् अनुमन्यताम् ॥ ९॥

दशमी ।

अ॒पां पेरुर॒स्यापो॑ दे॒वीः स्व॑दन्तु स्व॒त्तं चि॒त्स - दैवह॒विः । सं ते प्राणो वाते॑न गच्छत॒ा ँ समङ्गा॑नि॒ यज॑त्र॒ सं य॒ज्ञप॑ति॒राशि॑षा ॥ १० ॥

उ० आस्ये उपगृह्णाति । अपां पेरुः । अपां पानशील-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स्वमसि हे पशो । अधस्ताद् प्रोक्षति । आपो देवीः । आपो देव्यः स्वदन्तु आस्वादयन्तु उक्षयन्त्वेनं पशुम् । को गुण इति चेत् । स्वात्तंचित्सद्देवहविः । आस्वादितं हि सत् शोभनं देवानां हविः पशुलक्षणं भूयात् । पशुं समनति । सं ते प्राणः । संगच्छतां ते प्राणः वातेन हे पशो, सम- ङ्गानि यजत्रैः । संगच्छतां हे पशो, तवाङ्गानि यजत्रैः यागैः । संयज्ञपतिराशिषा संगच्छतां यज्ञपतिर्यजमानः आशिषा यज्ञफलेन स्वरुशाखाभ्याम् ॥ १० ॥

१०१

प्रियं धा आविश । अस्मिन् यजमाने प्रियमभिप्रेतं धाः धेहि आविश च यजमानम् । उरोर्महतोऽन्तरिक्षाञ्च गोपायेति शेषः । सजूर्देवेन वातेन । समानप्रीतिः देवेन वातेन भूत्वा । किंच अस्य पशुलक्षणस्य हविषः त्मना यज आत्ममा यज । 'मन्त्रेष्वाज्यादेरात्मनः' इत्याकारलोपः । समस्य तन्वा भव । संभव चास्य पशोः तन्वा शरीरेण । एतदुक्तं भवति । यजमानरूपेण पशुरूपेण वा त्मना भूत्वात्मनैव यज । हे रेवति, पश्चाञ्च तृणमुपास्यति । वर्षो वर्षीयसि तृणमुच्यते । हे वर्षो वर्षप्रभव । अथवा विस्तीर्ण । वर्षीयसि विस्तीर्णतरे यज्ञे । यज्ञपतिं यजमानं धाः धेहि । जुहोति । स्वाहा देवेभ्यः । जुहोति देवेभ्यः स्वाहा । द्वे यजुषी ॥ ११ ॥

म० 'अपां पेरुरित्यास्य उपगृह्णातीति' (का० ६।३।३१ ) पशोर्मुखे प्रोक्षणीर्धारयेदिति सूत्रार्थः । पशुदैवतम् । पशो, त्वमपां जलानां पेरुः पानशीलोऽसि । पिबतीत पेरु: औणादिक एरुप्रत्ययः । उदकपानशीलो भवसि तत इदं पिबेत्यर्थः । ' आपो देवीरित्यधस्तादुपोक्षतीति' (का० ६ । म० 'स्वरुमादायांक्त्वोभौ जुह्वग्रे ताभ्यां पशोर्ललाटमुप- ३ । ३२ ) पशोरधोभागे हृदि प्रोक्षेदिति सूत्रार्थः । हे स्पृशति घृतेनाक्ताविति' (का० ६ । ४ । १२ ) । विशसित्रा पशो, आपोदेवीः अब्रूपा देव्यः स्वदन्तु त्वामास्वादयन्तु । दत्तं शाखं गृहीत्वा स्वयमेव यूपात् खरुमादाय तावसिखरू भक्षयन्तु 1 यद्वा आपोदेव्यः स्वदन्तु पशुं भक्ष- जुह्वग्रे घृतेनांक्त्वा ताभ्यामसिस्वरुभ्यां पशोर्ललाटं स्पृशेदिति यन्तु । को गुण इति चेत् । स्वात्तं चित् । चिदित्यव्ययं हेरर्थे । सूत्रार्थः । स्वरुशासदैवतम् । हे स्वरुशासौ, युवां घृतेनाक्तौ हि यतो देवहविः देवानां हविः पशुलक्षणं स्वात्तमाखादितं सन्तौ पशून् । बहुवचनं पूजार्थम् । एतं पशुं त्रायेथां पाल- सत् शोभनं देवयोग्यं भूयादिति शेषः । अन्यस्त्वेत्यादिमन्त्रत्र- येथाम् । 'रेवति यजमान इति वाचयतीति' (का० ६ । ५ । येणोपरिष्टान्मुखेऽधोभागे पशोः प्रोक्षणेन सर्वं मेध्यं करोतीति । ११) । यजमानं वाचयेदित्यर्थः । वाग्देवतम् 'वाग्वै रेवती' तित्तिरिणा प्रतिपादितम् । तदाह ' उपरिष्टात्प्रोक्षत्युपरिष्टादेवैनं इति श्रुतेः ( ३ । ८ । १ । १२ ) हे रेवति धनवति वाग्देवते, मेध्यं करोति पाययत्यन्तरत एवैनं मेध्यं करोत्यधस्तादुपोक्षति यजमानेऽस्मिन् प्रियमभिप्रेतं धाः धेहि । 'बहुलं छन्दस्यमा - सर्वमेवैनं मेध्यं करोतीति' । 'उत्तरमाघारमाघार्य पशुं पूर्व- ड्योगेऽपि' (पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । आविश समनक्ति ललाटांंसश्रोणिषु सं त इति प्रतिमन्त्रमिति' (का० ज्ञानप्रदानेन यजमानं प्रविश । किंच हे रेवति, वातेन देवेन ६ । ४ । २ ) उत्तराघारहोमानन्तरं ध्रुवासमञ्जनादर्वागेव भाले सजूः समानप्रीतिर्भूत्वा उरोविंस्तीर्णादन्तरिक्षाद्यजमानं गोपा- अंसयोः श्रोण्योश्च जुह्वैव पशुं समनक्ति सं त इति त्रिभिः । येति शेषः । किंचास्य पशुलक्षणस्य हविषा त्मना आत्मना यज । प्रतिमन्त्रमिति सूत्रार्थः । पशुदैवतयजूंषि । ललाटाञ्जनमन्त्रः 'मन्त्रेष्वात्यादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इति आकार- हे पशो, ते तव प्राणो बाह्येन वातेन संगच्छताम् । अथां- लोपः । किंचास्य पशोस्तन्वा शरीरेण संभव एकीभव । हे सयोर्मन्त्रावृत्तिः अङ्गानि अंसादीनि यजत्रैः यागैः संगच्छ - । रेवति, यजमानरूपेण पशुरूपेण चात्मना भूत्वा त्मना च यजेति न्ताम् । इज्यन्त इति यजत्राः । अथ श्रोण्योः यज्ञपतिर्यजमान तात्पर्यार्थः । 'पश्चात्तृणमुपास्यति वर्षो वर्षीयसीति' (का० आशिषा यज्ञफलेन संगच्छताम् ॥ १० ॥

एकादशी ।

घृ॒तेन॒ाक्तौ प॒शूस्त्रयेथाभि॑रेव॑ति॒ यज॑माने प्रि॒यं धा आवि॑श । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षात्स॒जूर्देवेन॒ वात॑नास्य हविष- स्त्मना॑ य॒ज॒ सम॑स्य त॒न्वा॒ भव । वर्षो वर्षीयसि॑ य॒ज्ञे य॒ज्ञप॑ति॑ धा॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्यो॑ दे॒वेभ्य॒ः

स्वाहा॑ ॥ ११ ॥

.

उ० पशोर्ललाटमुपस्पृशति घृतेन । स्वरुशासावुच्येते । घृतेनाक्तौ श्रृक्षितौ भवन्तौ युवां पशून् । पूजनार्थं बहुव- चनम् । पशूंस्वायेथां पालयेथाम् । यजमानं वाचयति । रेवति । वाग्वै रेवती । हे वाक् रेवति धनवति । यजमाने

६ । ५ । १५ ) । शामित्रस्य पश्चात्प्रागयं तृणमुपास्यति हस्त- स्थतृणद्वयमध्ये एकं क्षिपति विशसनीयस्य पशोर्भूमिस्पर्शपरि- हारार्थमिति सूत्रार्थः । तृणदेवतम् । हे वर्षो वर्षादुत्पन्नं वर्षुः तत्संबोधनं वर्षो वर्षप्रसव हे तृण, यद्वा वर्षो विस्तीर्ण, वर्षी- यसि विस्तीर्णतरे यज्ञे यज्ञपतिं यजमानं धाः धेहि । 'देवेभ्यः पाठभेदतात्पर्यं तित्तिरिराह । 'पुरस्तात्खाहाकृत स्वाहेति जुहोतीति' (का० ६ । ५ । २४ ) मन्त्रयोरर्थैक्येऽपि उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्ये खाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति'॥११॥ द्वादशी ।

माहि॑र्भूर्मा पृदा॑क॒र्नम॑स्त आतानान॒र्वा प्रेहि॑ ।
घृ॒तस्य॑ कुल्या उप॑ ऋ॒तस्य॒ पध्या॒ अनु॑ ॥ १२ ॥

उ० नियोजमीं चात्वाले प्रास्यति । माहिर्भूः । रज्जु-

१०२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

रुच्यते । मा सर्पाकारा भूयाः । मा च पृदाकुर्भूयाः । पृदाकु- रजगरः । पत्रीं पशुंप्रति नयन्वाचयति । नमस्त आतान । पली नमस्कारादिराशीर्भिर्यज्ञं पूजयति । नमस्तव हे आतान यज्ञ । 'यज्ञो वा आतानो यज्ञं हि तन्यते' इति श्रुतिः । अनर्वा प्रेहि । अनर्वा अपृच्यतोऽन्यस्मिन् अनाश्रितोऽन्यस्मिन् प्र इहि प्रेहि प्रगच्छ आसमाप्तेः । घृतस्य कुल्या उप । कुल्या नद्यः घृतनदीरुपतिष्ठमानाः प्रेहि । बह्वत्र घृतमित्यभि - प्रायः । ऋतस्य पथ्या अनु । ऋतस्य यज्ञस्य पथ्याः पथि- भवाः पथ्याः घृतकुल्याः। सन्नाज्यपृषदाज्यकुल्योपलक्षणार्थं णकर्तारो भूयास्मेत्याशीः ॥ १३ ॥

म० एवं यज्ञं स्तुत्वेदानीमापः स्तूयन्ते । अर्धमन्देवत्यम- र्धमाशीर्देवत्यम् । हे आपो देव्यः, यूयं देवेषु वोढुं पशुमिति शेषः । एनं पशुं देवान्प्रति वहत प्रापयत । 'वह प्रापणे' अस्य लुङि तङ मध्यमबहुवचने अडभावे रूपम् । किंभूता यूयम् । शुद्धाः स्वभावतः तथा सुपरिविष्टाः साधु परितः सर्वतो निविष्टाः पान्नेजनीपात्रे । किंच वयमपि सुपरिविष्टाः देवेष्विति पदमिहाप्यनुवर्तते । वयमपि देवेषु मध्येऽवस्थितास्तैरेव देवैः सुपरिविष्टाः तर्पिताः संतस्तेषामेव देवानां परिवेष्टारः परिवेष-

घृतकुल्याग्रहणम् । अनु प्रगच्छ ॥ १२ ॥

म० 'वपापणीभ्यां नियोजनीं चात्वाले प्रास्यति माहिर्भू- रिति' (का० ६ । ५ । २६ ) वपा श्रप्यते याभ्यां ते वपा- श्रपण्यो काष्ठविशेषौ ताभ्यां कृत्वा नियोजनीं पशुबन्धनरज्जुं द्विगुणां चात्वाले क्षिपेदिति सूत्रार्थः । रज्जुदेवत्यम् । हे रज्जो, त्वमहिः सर्पाकारा मा भूः मा भूयाः । पृदाकुः अजगराका- रापि मा भूः । 'पानजनहस्तां वाचयति नयन्नमस्त आतानेति' (का० ६ । ६ । १) । पादौ निज्येते क्षाल्येते येन स पान्नेजनः पादनेजनार्थ उदककलशः । पादग्रहणमन्यावयवोपलक्षणम् । पान्नजनो मुखाद्यवयवशोधनार्थो जलकलशो हस्ते यस्याः सा पान्नेजनहस्ता तां पत्नीं नयन् गार्हपत्यसमीपात्पशुशोधनाय नय- न्सन् प्रतिप्रस्थातामुं मन्त्रं तां वाचयेदिति सूत्रार्थः । यज्ञदेव- आ समन्तात्तन्यते विस्तार्यते इत्यातानो यज्ञः । त्यम् । 'यज्ञो वा आतानो यज्ञं हि तन्वते' ( ३ । ८ । २ । २ ) इति श्रुतेः । हे आतान यज्ञ, ते तुभ्यं नमः । त्वमनर्वा शत्रु- रहितः सन् प्रेहि समाप्तिपर्यन्तं प्रकर्षेण गच्छ । इयर्ति वधार्थमित्यर्वा नास्त्यर्वा यस्यासावनर्वा । 'अनर्वा हीत्यसपत्नेन । प्रेहि' इति श्रुतेः । 'अनर्वा प्रेहीत्याह भ्रातृव्यो वा अर्वा भ्रातृ- व्यापनुत्त्यै' इति तित्तिरिवाक्यात् । किंच ऋतस्य यज्ञस्य पथ्याः पयि भवाः घृतस्य कुल्याः घृतनदीः अनुलक्ष्य उप प्रेहि गच्छ । सान्नाय्यपृषदाज्यकुल्योपलक्षणार्थं घृतकुल्याग्रहणम् । अत्र यज्ञे बहु घृतमाहुतमित्यभिप्रायः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

चतुर्दशी ।

वाच॑ ते शुन्धामि प्राणं ते॑ शु॒न्धामि॒ चक्षु॑स्ते शुन्धामि॒ श्रोत्र॑ ते शुन्धामि॒ नाभि॑ ते शुन्धामि मेढ्रं ते शुन्धामि पा॒युं ते॑ शुन्धामि च॒रित्रा॑स्ते शुन्धामि ॥ १४ ॥

उ० पशोः प्राणान् शुन्धयति पत्नी यथालिङ्गम् । वाचं ते शुन्धामि वाचं तव शोधयामि उदकेन उन्दनेन । एवं सर्वत्र व्याख्येयम् । मेदशब्देन शिश्नमुच्यते । पायुशब्देन हृदनप्रदेशः । चरित्राः पादाः । सुपरिचरन्ति गच्छन्त्येभिरिति चरित्राः । चरित्रशब्देन पादा उच्यन्ते ॥ १४ ॥

म० ' पशोः प्राणाञ्छुन्धति पत्नी मुखं नासिके चक्षुषी कर्णौ नाभिं मेढ्रं पायुं पादान्सं हृत्य वाचं ते शुन्धामीति प्रति- मन्त्रमिति' (का० ६ । ६ । २- - ३ ) । पत्नी पशुसमीप उप- विश्य मृतस्य पशोः प्राणान्मुखादीन्यष्टौ प्राणायतनानि प्रति- मन्त्रं शुन्धति शोधयति अद्भिः स्पृशतीति सूत्रार्थः । पशुदेव- त्यानि । हे पशो, अहं ते तव वाचं वागिन्द्रियं शुन्धामि शोधयामि । एवमग्रेऽपि प्राणं प्राणवायुं प्राणेन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं नाभिं नाभिच्छिद्रं मेढ्रं लिङ्गम् पायुं गुदम् चरन्ति गच्छन्त्येभिरिति चरित्राः पादाः एवं त्वदीयानि सर्वेन्द्रियाणि शुन्धामि ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

मन॑स्त॒ आप्या॑यतां॒ वाक्त॒ आप्या॑यतां प्रा॒णस्त॒

देवरापः शु॒द्धा वो॑दु॒॑ सु॒प॑रिविष्टा दे॒वेषु॑ सु॒प॑- आप्या॑यतां॒ चक्षु॑स्त॒ आप्या॑यता॒√श्रोत्र॑ त॒ आया॑- रिविष्टा व॒यं प॑रिवे॒ष्ठारो॑ भूयास्म ॥ १३ ॥

उ० एवं यज्ञं स्तुत्वाथेदानीमपः प्राह । हे देव्यः आपः,

यताम् । यत्ते॑ क्रूरं यदास्थि॑ितं॒ तत्त॒ आप्या॑यतां निव्य- यतां॒ तत्ते॑ शुध्यतु शमभ्यः । ओष॑धे॒ त्राय॑स्व॒

शुद्धाः सत्यः बोद्धुं वहत यज्ञम् । सुपरिविष्टाः सानु॒ सर्वतो । स्वधि॑ते॒ मैन॑ हिसीः ॥ १५ ॥

निविष्टाः पानेजनीपात्रे देवेषु पशुं प्रापयतेति संबन्धः ।
किंच वयं सुपरिविष्टाः देवेष्वितीहाप्यनुवर्तते । देवेषु मध्ये-
sवस्थिताः तैरेव सुपरिविष्टा देवैः तेषामेव देवानां मध्यतः
परिवेष्टारो भूयास्म वयमित्याशीः ॥ १३ ॥

।

।

उ० अध्वर्युयजमानौ पशुमाप्याययतः । मनस्ते मनः ते तव आध्यायतां हे पशो । एवं वागादीन्यपि व्याख्येयान्यङ्गानि । यत्ते क्रूरम् । यत् तव हे पशो, क्रूरं विकृतमशान्तं वा । यच्चावयवरूपमास्थितम् अध्यवसितम् शमित्रा यत्र स्थितः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंबलिता ।

शमितेत्यर्थः । तत् आप्यायताम् निष्ट्यायताम् । 'ष्ट्यै संघाते' । संहतं भवतु संहननं भवतु । तत्ते शुध्यतु । तच्च तव शुध्यतु । जघनेन पशुमुदकं निनयतः । शमहोभ्यः शं सुखम् अहरादिभ्यः कालविशेषेभ्यः अस्माकमस्त्विति शेषः । । पशोर्वा अहरादिभ्यः सुखं भवतु । अग्रेण नाभिं तृणं निदधाति । ओषधे त्रायस्व व्याख्यातः । प्रज्ञातयाऽभि - निदधाति । स्वधिते मैनम् । व्याख्यातः ॥ १५ ॥

म० 'शेषेण यजमानस्य शिरः प्रभृत्यनुषिञ्चतो मनस्त इति शिर इति' (का० ६ । ६ । ४ - ५ ) । पान्नजनशेषेण यज- मानः चकारादध्वर्युश्च पशोः शिरआद्यङ्गान्यनुषिञ्चतः । तत्र शिरसो मन्त्रमाह मनस्त इति शिर इति सूत्रार्थः । पशुदेवतानि हे पशो, ते तव मनः आप्यायतां शाम्यतु । विलिङ्गत्वादस्य विनियोग उक्तः । वाक्त आप्यायतामित्यादिमन्त्राणां लिङ्गा- देव विनियोगः सिद्ध इति सूत्रकृता नोक्तः । वाक्त इति मुखं प्राणस्त इति नासिके चक्षुस्त इति चक्षुषी श्रोत्रं त इति कर्णौ एतानि मुखादीनि तव शाम्यन्तु । 'यत्ते क्रूरमित्यङ्गानीति' (का० ६ । ६ । ६ ) । सर्वाङ्गान्यवशिष्टान्यनुषिञ्चत इत्यर्थः । हे पशो, यत्ते तव क्रूरं बन्धननिरोधादिकं क्रूरमस्माभिः कृतं यच्च आस्थितं छेदादिकं कर्तुमुपस्थितं शमित्रा तत्सर्वं ते तवा- प्यायतां शाम्यतु । किंच तत्सर्वं निष्ट्यायतां संहतं भवतु । 'ट्यै संघाते' अनुन्नं भवत्वित्यर्थः । तत्सर्वं तव शुध्यतु शुद्धं भवतु । 'शमहोभ्य इति पश्चात्पशोर्निषिञ्चत इति' ( का० ६ । ६ । ७ ) पशोर्जघनदेशे पान्नेजनशेषमुभावपि निषिञ्चतामिति सूत्रार्थः । अहोभ्यः दिवसादिकालविशेषेभ्यः शं सुखमस्माकं पशोर्वा भूयादिति शेषः । 'उत्तानं पशुं कृत्वाग्रेण नाभिं तृणं निद- धात्योषध इति' (का० ६ । ६ । ८ ) । नाभेरग्रेऽङ्गुलचतुष्टये तृणं निदध्यादिति सूत्रार्थः । मन्त्रो व्याख्यातः ( अ० ४ क० १) । 'स्वधित इति प्रज्ञातयाभिनिधाय छित्त्वेति' । (का० ६ । ६ । ९ ) । प्रज्ञातया प्रस्तुतया कृतचिह्नया घृता- क्तयासिधारयाभिनिधाय तृणोपर्यसिधारां निधाय तूष्णीं सतृ- णामुदरत्वचं छिन्द्यादिति सूत्रार्थः । एनं पशुं स्वधिते मा हिंसीः ॥ १५ ॥

षोडशी ।

रक्ष॑सा॒ भागोऽसि॒ निर॑स्त॒ रक्ष॑ इ॒दम॒हं रक्षॊोऽभिति॑ष्ठाम॒दम॒ह ँ रक्षोऽव॑बाध इ॒दम॒ह रक्ष- ऽध॒मं तमो॑ नयामि । घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी प्रोर्णु- वानां॒ वाय॒ वेस्त॒काना॑म॒ग्निराज्य॑स्य वेतु॒ स्वाहा॒ स्वा - कृ॒ते ऊ॒र्ध्वन॑भसं मारु॒तं गच्छतम् ॥ १६ ॥

उ० रक्षसां भागः । व्याख्यातम् । अपास्यति । निरस्तं रक्षः । 'असु क्षेपणे' निक्षिप्तं रक्षः । यजमानोऽभितिष्ठति ।

।

१०३

इदमहम् । यदेतत्तृणमभितिष्ठामि तदिदमहं रक्षः अभिति- ष्ठामि । न केवलमभितिष्ठामि किंतर्हि, इदमहं रक्षः अव- चीनं बाधे । एवमेव इदमहं रक्षः अधमम् अध्यानलक्षणं निकृष्टं तमो नयामि । वपाश्रपण्यावाच्छादयति वपया । घृतेन द्यावापृथिवी । वपाश्रपण्यौ द्यावापृथिव्यावध्याखे उच्येते । हे द्यावापृथिव्यौ, युवां घृतेन उदकेन आत्मानं प्रोर्णु- वाथाम् । 'ऊर्णुञ् आच्छादने' । आच्छादयेथां परस्परम् । आहुतिपरिमाणाभिप्रायमेतत् । तथाचोक्तम् । 'वा आहुती हुते उत्क्रामतः' इत्युपक्रम्य ' आहुतिपरिमाणमिदं जगदिति' । तृणाग्रमध्वर्युराहवनीये प्रास्यति । वायो वेः तोका- नाम् । हे वायो, वेः । 'विद ज्ञाने' अस्य 'दश्च' इति रुत्वे कृते रूपम् । विद्धि अवगतार्थो भव । स्तोकानां विप्रुषां वपा- संबन्धिनाम् । ते ह्यत्र प्रतिष्ठन्ति । वपामभिघारयति । अग्निराज्यस्य । आहवनीयोऽग्निः आज्यस्य घृतस्य वेतु पिबतु स्वाहा सुहुतमेतद्धविर्भवतु । वपाश्रपण्यावनुप्रास्यति । स्वा- हाकृते । हे वपाश्रपण्यौ युवां स्वाहाकृते सत्यौ आहुतिभा- वमुपगते सत्यौ ऊर्ध्वनभसम् ऊर्ध्वं नभ आकाशो यस्य स ऊर्ध्वनभाः तमूर्ध्वनभसं आकाशं मारुतं वायुं वा गच्छ- तम् प्रामुतम् । वायुर्हि प्रतिष्ठा यज्ञस्य ॥ १६ ॥

म० 'अप्रसव्ये कृत्वा दक्षिणेन मूलमुभयतोऽनति लोहितेन रक्षसामिति' (का० ६ । ६ । ९ ) । यत्तृणं नाभ्यग्रे स्थापितं तस्य छिन्नस्य तृणस्याग्रं वामहस्तेन धृत्वा दक्षिणहस्तेन मूलं धृत्वा तद्विगुणीकृत्याग्रे मूले च पशुच्छेदननिष्पन्नेन रक्ते- नाङयादिति सूत्रार्थः । रक्षोदेवत्यम् । हे लोहिताक्त तृण, त्वं रक्षसां भागोऽसि । 'निरस्तमित्यपास्यतीति' (का० ६ । ६ । १० ) । लोहिताक्तं तृणमुत्करे त्यजेदिति सूत्रार्थः । यद्यज्ञ- विघातकं रक्षोऽस्ति तन्निरस्तं परित्यक्तम् । 'इदमहमित्यभिति- ष्टति यजमान इति' (का० ६ । ६ । ११ ) । उत्करे क्षिप्तं रुधिराक्तं तृणं यजमानोऽभितिष्ठतीति सूत्रार्थः । यत्तृणरूपं रक्षोऽध्वर्युणा निरस्तं तदिदं रक्षोऽहं यजमानोऽभितिष्ठामि अभितः पादेनोत्क्रम्य तिष्ठामि । न केवलमभितिष्ठामि किंतु अहमिदं रक्षोऽवबाधे अवाचीनं यथा भवति तथा नाशयामि । किंच अहमिदं रक्षोऽधममत्यन्तनिकृष्टं तमो नरकं नयामि प्राप- यामि । 'वपामुत्खिय वपापण्यो प्रोणति घृतेन याबाट- थिवी इति' (का० ६ । ६ । १२ ) । पशूद्राद्वपां निष्काश्य तया वपया वपापण्यावाच्छादयेदिति सूत्रार्थः । वपाश्रप- ण्योर्द्यावापृथिव्यावभ्यस्ते उच्येते । हे यावापृथिवी, युवां घृते- नोदकेनात्मानं प्रोर्णुवाथामाच्छादयेथां परस्परम् । 'ऊर्णुन् आच्छादने' । आहुतिपरिणामाभिप्रायमेतत् । तथा चोक्तं 'ते वा एते आहुती हुते उत्कामत इत्युपक्रम्याहुतिपरिणाममिदं जगदिति । तृणाम्रं चाध्वर्युर्वायो वेरिति' ( ६ । ६ । १५ ) । वामहस्तधृतं तृणाग्रमाहवनीये क्षिपेदिति सूत्रार्थः । वायुदेवत्यम् ।

१०४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

अष्टादशी ।

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

सं ते॒ मनो॒ मन॑सा॒ सं प्रा॒णः प्राणेन॑ गच्छताम् ।

हे वायो, त्वं स्तोकानां वपासंबन्धिनां विप्रुषां वेः कर्मणि षष्ठी । स्तोकान्विद्धि जानीहि ज्ञात्वा च पिबेत्यर्थः । ते ह्यत्र तिष्ठन्ति । 'विद ज्ञाने' इत्यस्य लुङि मध्यमैकवचने 'दश्व' (पा० ८ । २ । ७५ ) इति दस्य रुत्वे कृते रूपम् । अड- रेड॑स्य॒मिष्ट्वा॑ श्रीणात्वापस्त्वा॒ सम॑रिण॒न्वात॑स्य त्वा भाव आषैः। वेः विद्धि । 'वपांश्स्रुवेणाभिघारयत्यग्निराज्यस्येति' भ्राज्यै पुष्णो ह्य ऊ॒ष्मण व्यथप॒त्प्रयु॑तं॒ द्वेष॑ः १८ (का० ६६।१७ ) । अग्निराहवनीयः आज्यस्य वेतु आज्यं पिबतु खाहा सुहुतमस्तु । ' हुत्वा वपाश्रपण्यावनुप्रा- उ० पशुहृदयमभिघारयति । सं ते मनः । संगच्छतां ते स्यति प्राचीं विशाखां प्रतिचीमितरां स्वाहाकृते इति' (का० तव मनः मनसा । अनेन पृषदाज्येनाभिघारितम् । संग- ६ । ६ । २८ ) वपां हुत्वोत्तरत उपविश्य वपाश्रपण्यावाह - च्छतां च प्राणः प्राणेन पृषदाज्येनाभिघारितस्य पशोः प्राणः । वनीय एव क्षिपेत् । तत्प्रकारः विशाखां द्विशृङ्गां प्रागग्रां । वसां गृह्णाति रेडसि । रिषतिहिंसार्थः । या त्वं रिष्टासि क्षिपेदितरामेकशृटङ्गां प्रत्यगग्रामिति सूत्रार्थः । खाहोकारेणाहुति - हिंसितेवाभासि अल्पत्वात् । अल्पत्वं च पूष्णः श्रुतिः प्रति- भावमुपगते सत्यौ युवां मारुतं गच्छतं वायुं प्राप्नुतां । वायुर्हि पादयति । रेडसीति लेलयेव हियूः । लेलयशब्दश्चाल्पव- प्रतिष्ठा यज्ञस्य । किंभूतम् । ऊर्ध्वनभसमूर्ध्वं नभ आकाशो । चनः अग्निष्वा श्रीणातु । यां च त्वामग्निः श्रपयन् श्रीणाति यस्य स ऊर्ध्वनभाः तं नभोमध्ये वर्तमानमित्यर्थः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

इ॒दमा॑प॒ः प्रव॑हताव॒द्यं च॒ मलै च॒ यत् । यच्चा॑- भिदु॒द्रोहानृ॑तं॒ यच्च॑ शेपे अ॑भि॒रुण॑म् । आपो॑ तस्मा॒देन॑स॒ पव॑मान॒श्च मुञ्चतु ॥ १७ ॥

मा

।

1

भूयसीकरोति । आपः त्वा समरिणन् । यां च त्वामापः समरिणन्समभरन् । रिणातिर्बिभर्त्यर्थे । आपो हि पच्यमा- नेभ्यः पश्वङ्गेभ्यः यं रसमाददते सा वसेत्युच्यते । तां त्वां वातस्य ध्राज्यै । गृह्णामीति शेषः । धाजिर्गतिः । वातस्या- न्तरिक्षेण गतिर्भवत्विति । पूष्णो रौ । पूषा आदित्यः । रंहतिर्गत्यर्थः । आदित्यस्य द्युलोकेन गतिर्भवत्विति गृह्णामि । ऊष्मणो व्यथिषत् । ऊष्मा अन्तरिक्षम् । तद्धि ब्रह्मण ऊष्मेव । अन्तरिक्षार्धं च वसा गृह्यते । होममन्त्रे अन्तरिक्षस्य हविरसीति लिङ्गात् । ऊष्मणोऽन्तरिक्षस्य या भो शक्तिस्तां व्यथिषत् व्यथतु । इयं वसान्तरिक्षस्य तृप्तिं कृत्वा - ।तिरिक्ता भवत्वित्यर्थः । अन्तरिक्षे च तृप्ते तत्प्रभवत्वाद्वायु- सूर्ययोरपि स्वकर्मक्षमता भवति । तस्मादुच्यते वातस्य त्वा ध्राज्या इत्यादि । प्रयौति । प्रयुतं द्वेषः । 'द्विष अप्रीतौ' । निवृत्तं पृथग्भूतं । वसाया द्वेषः ॥ १८ ॥

म० 'सं ते मन इति हृदयमभिघार्य सर्वमिति' (का० ६ । ८ । ६ ) जुहूस्थेन पृषदाज्येन पूर्वं हृदयमभिघार्य तूष्णीं सर्वं पशुमभिघारयेदिति सूत्रार्थः । हृदयदेवत्यम् । हे हृदय, तव पशोर्मनः देवानां मनसा सङ्गच्छताम् पृषदाज्येनाभि-

ते

उ० चात्वाले मार्जयन्ते इदमापः । त्र्यवसाना महाप- ङ्किरब्देवत्या पावमानश्चान्त्यः पादः । हे आपः, इदं पशुसं- ज्ञपननिमित्तं पापं प्रवहत अपनयत । किंच अवद्यं च अवदनीयं च यत् अभिशापादि मलं च यत् यच्च मलं शरी- रसंलग्नं प्रसिद्धं तच प्रवहत । यच्चाभिदुद्रोहानृतम् । 'दुह जिघांसायाम् ' । यदपि चाभिदुग्धवानस्मि असत्यमु- च्चार्य । यच्च शेपे अभीरुणम् । आक्रोशेन यच्च शपितवा नस्मि अभीरुणमनपराधिनम् । अनपराधी हि न बिभेति । यद्वा अभिलुनाति छिनत्ति कर्माणि यदुच्चरितं सत् तदभी- रुणम् । आपः मां तस्मात् एनसः पापात् पवमानश्च मुञ्चतु । पवमानः सोमो वायुर्वा मां मुञ्चतु पृथक्करोतु ॥ १७ ॥ म० 'चात्वाले मार्जयन्ते सपत्नीका इदमापः प्रवहतेति' । धारितं सत् । ते तव प्राणोऽपि देवानां प्राणेन सङ्गच्छतां (का० ६ । ६ । २९ ) । सर्वे ऋत्विजश्चात्वालसमीपेऽद्भिरात्मा- सङ्गतोऽस्तु अभिघारितः । 'रेडसीति वसां गृहीत्वेति' (का० नमभ्युक्षन्तीति सूत्रार्थः । अब्देवत्या त्र्यवसाना महापङ्क्तिः ६ । ८ । १२ ) । मांसपाकभाण्डे स्थितः स्नेहात्मको द्रव- पावमानश्चान्त्यः पादः । यस्याः षट् पादा अष्टाक्षराः सा महा - विशेषो वसा तां गृह्णीयादिति सूत्रार्थः । वसादेवत्यम् । हे बसे । पङ्क्तिः । हे आपः, इदं पशुसंज्ञपननिमित्तं पापं प्रवहत । किंच त्वं रेट् असि । रिषतिहिंसार्थः कर्मणि विच् । रिष्टासि हिंसि- यच्चावद्यमवदनीयमभिशापादि यच्च मलं शरीरलग्नं प्रसिद्धं तच्च तेवाभास अल्पत्वात् । पूष्णोऽल्पत्वं श्रुत्योक्तम् । 'रेडसीति प्रवहत अपनयत। किंच यदहमनृतमसत्यमुक्त्वाभिदुद्रोह दुग्ध - लेलयेव हि यूरिति ( ३ । ८ । ३ । २० ) लेलयाशब्दश्चाल्प- वानस्मि 'द्रुह जिघांसायाम्' यच्चाहमभीरुणं बिमेतीति भीरुर्नभी- । वाचकः । अग्निः त्वा त्वां श्रीणातु 'श्री पाके' क्यादिः । श्रप- रुरभीरुस्तमभीरुणमनपराधिनमनपराधिनमपराधी हि बिमेति । यन् भूयसीं करोति । यद्वाग्निराहवनीयस्त्वां श्रीणातु स्वीकरोतु । एवंविधं शेपे शपितवानस्मि । अनपराधिनं प्रति यन्मयाभि- । किंच आपः त्वा त्वां समरिणन् ' रो बधे गतौ' क्यादिः । अत्र शापो दत्तः आपः तस्मादेनसः पापात् मा मां मुञ्चतु पृथक्कु - रिणातिर्विभर्त्यर्थे । समभरन्नपुष्णन् । यद्वा आपः त्वां समरि- र्वन्तु पवमानश्च सोमो वायुर्वा तस्मात्पापान्मां मुञ्चतु ॥ १७ ॥ । णन् सम्यक् प्राप्नुवन्तु । तव शोषो मा भूदित्यर्थः । आपो हि

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

१०५

पञ्चमानेभ्यः पश्वङ्गेभ्यो यं रसमुत्पादयन्ति सा वसेत्युच्यते । पावानः वसायाः पातारो देवाः, यूयं वसां पिबत । एवं तां त्वां गृह्णामीति शेषः । किमर्थम् । वातस्य भ्राज्यै गत्यै वात- देवानुक्त्वा वसामाह हे वसे, त्वमन्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा स्यान्तरिक्षे गतिर्भवत्विति । तथा पूष्णो र आदित्यस्य । सुहुतमस्तु । ' दिशो व्याघारयति वसाशेषेण वाजिनवदिति' (का० गत्यै । रंहतिर्गत्यर्थः । आदित्यस्य द्युलोके गतिर्भवत्विति ६ । ८ । २१ ) । यथा वाजिनशेषेण दिग्व्याघारणमुक्तं तथे- वाय्वादित्ययोरप्रतिहतगमनसिद्ध्यर्थं त्वां गृह्णामीत्यर्थः । किंच । त्यर्थः । तद्यथा 'दिशो व्याघारयति दिश इति प्रतिमन्त्रं ऊष्मणो व्यथिष्यत् । ऊष्मान्तरिक्षं तद्धि ब्रह्मण ऊष्मेव ऊष्मा - । प्रदक्षिणं पुरस्तात्प्रथममुत्तमाभ्यां मध्ये पूर्वार्धे चेति' (का० णमन्तरिक्षं वसा व्यथरतु कर्मणि षष्टी । यद्वा व्यत्ययेन प्रथ- ४ । ४।१६-१७) । षट् दिग्देवतानि अत्र 'स्वाहाकारः सर्वत्र मार्थे षष्ठी । ऊष्मा व्यथिष्यत् व्यथतां । वसां पीला तृष्णा- । साकाङ्क्षत्वादिति' ( का ० ४ । ४ । १८ ) वचनात् खाहा सर्वत्र धिक्येन यथा सीदति । वसारूपं हविस्तथाविधं भवत्वित्यर्थः । युज्यते । दिग्भ्यः स्वाहा प्रदिग्भ्यः स्वाहा आदिग्भ्यः स्वाहा हि वसा गृह्यते होममन्त्रे अन्तरिक्षस्य हविरसीति लिङ्गात् । विदिग्भ्यः स्वाहा उद्दिग्भ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो दिग्भ्यः सुहुतम- इयं वसाऽन्तरिक्षस्य तृप्तिं कृत्वातिरिक्ता भवत्वित्यर्थः । अन्त- स्त्वित्यर्थः ॥ १९ ॥ रिक्षे च तृप्ते तत्प्रभवत्वाद्वायुसूर्ययोरपि स्वकर्मक्षमता भवति तस्मादुच्यते वातस्य ते भाज्या इत्यादि । 'व्यथ भयचलनयोः ' अस्य 'लिड लेट्' ( पा० ३ । ४ । ७ ) इति । लेटि 'सिब्ब - ! ऐन्द्रः प्रा॒णो अझै अङ्गे निर्दोध्यद॒न्द्र उ॑दा॒नो हुलं लेटि' (पा० ३ । ४ । ३४) इति । सिप्प्रत्यये 'इतश्च अङ्गै अ♚ निधी॑तः । देव॑ त्वष्टि॒र्भूरि॑ ते॒ संस॑मेतु॒ लोपः परस्मैपदेषु (पा० ३ । ४ । ९७ ) इति । तिप इकार- सलक्ष्मा॒ यद्विषु॑रू॒षं॒ भवा॑ति । दे॒व॒त्रा य॑न्त॒मव॑से॒ लोपे 'लेटोऽडाटौ' (पा० ३ । ४ । ९४ ) इति अडागमे । व्यथिषदिति रूपम् । 'द्विरभिघार्य प्रयुतमिति पार्श्वेन संसृज- सखायोऽनु॑ त्वा मा॒ता पि॒तरो॑ मदन्तु ॥ २० ॥ त्यसिना वेति' (का० ६ । ८ । १२ ) वसां द्विरभिघार्य पार्श्वे - नासिना वाज्यं वसां च मिश्रयेदिति सूत्रार्थः । द्वेषो दौर्भाग्यं प्रयुतं पृथग्भूतं वसायाः सकाशाद्भुतमिश्रणेन ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

घृ॒तं घृ॒तपावानः पिबत॒ वसो॑ वसापावानः पिबा॑ता॒न्तरि॑क्षस्य ह॒विर॑सि॒ स्वाहा॑ । दिश॑ः प्र॒दिश॑ आदिशो॑ वि॒दश॑ उ॒द्दिशो॑ दि॒ग्भ्यः स्वाहा॑ ॥ १९ ॥

उ०

।

विंशी ।

1

उ० पशुं संमृशति । ऐन्द्रः प्राणः । इन्द्र आत्मा तस्य स्वभूतः प्राणः ऐन्द्रः प्राणः । अस्य पशोः अङ्गे अङ्गे । वीप्सा । यावन्ति पशोरङ्गानि तेषु सर्वेषु । निदीध्यत् ' दीधीङ् दीप्ति- देवनयो:' इत्यस्य धातोर्दधात्वर्थे वर्तमानात्कर्मणि लकारश्छा- न्दसः । निधीयते निहितः । ऐन्द्रश्चास्य उदानः अङ्गे अङ्गे निधीतः निहितः । एवं तावदनेन यजुषा पश्वङ्गेषु प्राणं दत्वा अथेदानीं देवत्वष्टरित्यादिकायास्त्रिष्टुभोर्धर्चेन त्वष्टारमाह । त्वष्टा हि रूपाणामीष्टे । हे देवत्वष्टः, भूरि ते संसमेतु । बहुप्रकारं तव संबन्धि रूपं यद्विकृतमसिना तत्संगत्य एकी- भवतु । कथंभूतम् । सलक्ष्म समानलक्षणं सत् यद्विषुरूपं भवति तत्समेत्विति संबन्धः । एवं त्वां हे पशो, प्राणै- श्वाङ्गैश्वानेन मन्त्रेण कृत्स्त्रीकृतं सन्तं दृढीकृतं सन्तं देवत्रा यन्तम् देवान् प्रति गच्छन्तम् । अवसे अवनाय प्रीत्यै ।

वसां जुहोति । घृतं घृतपावानः । वसायां हि घृतं विद्यते द्विरभिघारणस्य विहितत्वात् । अतएवमाह । घृतं पिबत हे घृतपावानः । ' धेट पाने' । 'आतो मनिन्कनिप्' इत्यादिना वनिप् । पातार उपभोक्तारः । वसां पिबत हे वसायाः पातारः । हे वसे, त्वम् अन्तरिक्षस्य हविरसि । सखायः समानख्यानाः पशवः अनुमदन्तु अभ्यनुजानन्तु स्वाहा सुहुतमेतद्धविर्भवतु । दिशो व्याघारयति । दिशः मातापितरश्च । बहुवचनं पूजार्थम् ॥ २० ॥ प्रदिशः । अत्र स्वाहाकारः सर्वत्र साकाङ्क्षत्वादिति कात्या- यनः । अतएवं व्याख्या । दिग्भ्यः स्वाहा प्रदिग्भ्यः स्वाहा ।

आदिग्भ्यः स्वाहा । विदिग्भ्यः स्वाहा । उद्दिग्भ्यः स्वाहा
दिग्भ्यः स्वाहा इति ॥ १९ ॥

म० 'वसैकदेशं जुहोमि घृतं घृतपावान इति' ( का० ६ । ८। १७) । वसाहोमहवन्या वसाया एकदेशं जुहुयादिति सूत्रार्थः । वैश्वदेवं यजुः । वसाया द्विरभिघारितत्वाद्धृतमस्ति तत्र । अत एवमाह । हे घृतपावानः, घृतं पिबन्तीति घृतपावानः 'पा पाने'। 'आतो मानिन् ' ( पा० २ । २ । ७४ ) इत्यादिना वनिप् । घृतस्य पातारो देवाः, यूयं घृतं पिबत । हे वसा-

१४ य० उ०

।

।

म० 'ऐन्द्रः प्राण इति पशुं संमृशतीति' ( का० ६ । ९।१ ) पशुरूपं हविः स्पृशेदिति सूत्रार्थः । इन्द्र आत्मा तत्संबन्धी प्राणः प्राणवायुरस्य पशोरङ्गे अङ्गे सर्वेष्वङ्गेषु निदी- ध्यत् निहितः । 'दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः' । अस्य धातोर्दधात्यर्थे वर्तमानात्कर्मणि लेट् परस्मैपदं व्यत्ययेन 'लेटोऽडाटा' ( ३ । ४ । ९४ ) इत्यट् । तथा ऐन्द्रः इन्द्रसंबन्धी उदानवायुः पशोः सर्वेष्वङ्गेषु निधीतः निक्षिप्तः 'धीड् आदरानादरयोः' । 'अङ्ग इत्यादौ च' ( पा० ६ । १ । ११९ ) इत्यङ्गशब्दस्य एङ् अति प्रकृत्या ॥ एवमनेन यजुषा पश्वङ्गेषु प्राणान्दत्वा त्वष्टारमाह । त्वाष्ट्री त्रिष्टुप् हे त्वष्टः त्वष्टृनामक देव, यत् पश्वङ्गजातं सलक्ष्मा

१०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

समानलक्षणं सत् छेदनेन विषुरूपं नानारूपं भवाति भवति तत् सर्वं ते तवानुग्रहेण भूरि बहुलमयन्तं संसमेतु सम्य- कीभवतु । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' ( पा० ८ । १ । ६ ) इति समित्यस्य द्वित्वम् । पुनः पशुमाह । हे पशो, एवं प्राणैः स्वाने श्चानेन मन्त्रेण दृढीकृतं देवत्रा यन्तं देवान्प्रति गच्छन्तं त्वा त्वां सखायो मित्रभूता इतरे पशवो मातापितरश्च अनुमदन्तु : अभ्यनुजानन्तु । बहुवचनं पूजार्थम् । अवसे अवितुं प्रीणयि- तुम् । तुमर्थे असेप्रत्ययः । यद्वा अवितुं तन्मुखेन स्वर्गप्राप्त्या स्वकुलं सर्वमवितुमित्यर्थः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

।

स॒मु॒द्रं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षं गच्छ॒ स्वाहा॑ दे॒व स॑वि॒तारै गच्छ॒ स्वाहा॑ मि॒त्रावरु॑णौ गच्छ॒ स्वाहा॑ होरात्रे गच्छ॒ स्वाहा॒ छन्द॑सि॒ गच्छ॒ स्वाहा॑हा॒ द्या- । वाष्पृथि॒वी गच्छ॒ स्वाहा॑ य॒ज्ञं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ सोम॑ गच्छ॒ स्वाहा॑ दि॒व्यं नमो॑ गच्छ॒ स्वाहा॒ाग्निं वैश्वान॒रं गच्छ स्वाहा॑ । मनो॑ मे॒ हार्दं यच्छ॒ दिवं॑ ते घूमो गच्छतु स्व॒ज्र्ज्योति॑ः पृथि॒वीं भस्म॒नापृ॑ण॒ स्वाहा॑ ॥ २१ ॥ उ० प्रतिप्रस्थातोपयजति । समुद्रं गच्छ । हविरुच्यते । । समुद्रं गच्छ तर्पणायेति शेषः । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । सुखं विमृष्टे मनो मे मम हार्दि हृदये गच्छ निबनीहि । निबध्यमानो हि स्वादायतनान्न च्यवते । ' तथोहोपयष्टात्मानं नानुप्रवृणक्ति' इति श्रुतिः । स्वरुं जुहोति । दिवं ते । स्वरु- रुच्यते । द्युलोकं तव धूमो गच्छतु । कृष्ट्यै स्वज्र्ज्योतिः । स्वः- शब्देनादित्योऽभिधीयते । ज्योतिः आदित्यं गच्छतु तव । पृथिवीं च भस्मना आपण आपूरय स्वाहा ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

मापो मौष॑धीर्हस॒र्धाम्नो॑ धान्नो राज॑स्तत वरुण नो मुञ्च । यदा॒हुर॒न्या इति॒ वरु॒णेति॒ शर्पा- महे॒ ततो॑ वरुण नो मुञ्च । सुमत्रिया न आप ओष॑धयः सन्तु दुर्भित्रि॒यस्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्ट यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥ २२ ॥

1

उ० हृदयशूलमुपगूहति । मापो मौषधीः । इदं वै पशो: संज्ञप्यमानस्येत्युपक्रम्य हृदयशूलं शुक्समवैतीत्युक्तम् । अत एवमुच्यते । मा हिंसीरपः माच ओषधीः हिंसीः । इदानीं वरुणमाह । हे वरुण राजन्, धाम्नोधाम्नः । धामशब्दः स्था- नवचनः । यतो यतः पापसमन्वितात्स्थानाद्विभीमः ततः ततः नोऽस्मान्विमुञ्च । यदाहुः गायत्री वारुणी अनवसाना । यदा- विषयं बहुवचनम् । अनुबन्ध्याबहुत्वे अर्थवत् । एकानूव- हुरन्या इति अन्या गोनाम । प्रकरणादिहानूबन्ध्या- । । मध्यापक्षे तु पूजार्थम् । यद्वेदस्मृतिलोकवाक्यान्याहुः अञ्ज्या अवध्या अहन्तच्या वन्द्याः पूजनीया इति । इ वाक्यस्यार्थमभिनयेन दर्शयति । वयं तु हे वरुण इति शपा- महे । इतिःकरणप्रदर्शनार्थ: । शपतिहिंसार्थः । एवमनेन विधिना हिंस्मः अभ्याः अतएव वयं याचामहे । ततो वरुण नो मुञ्च । ततस्तस्मादेनसो वरुण, नः अस्मान्विमुञ्च । अथाभिमन्त्रयते । सुमित्रियाः साधुमित्रत्वेनावस्थिताः । नः अस्माकं आप ओषधयश्च सन्तु । दुर्मित्रियाः दुष्टमित्रत्वे- नावस्थितास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि शत्रुः यं च शत्रुं द्विष्मो वयम् ॥ २२ ॥

म० 'अभ्यवेत्य शुष्काईसन्धौ हृदयशूलमुपगूहति शुगसि तमभिशोच योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो मापो मौषधीरिति म० 'प्रतिप्रस्थातोपयजति गुडतृतीयस्य प्रच्छेदमनुयाजेषु चेति' (का० ६ । १० । ३ ) जले प्रविश्य आलब्धस्य पशोर्ह- समुद्रं गच्छेति प्रतिमन्त्रमिति' (का० ६ । ९ । १० ) अनुया - दयस्थं मांसं यस्मिन् श्रितं स हृदयशूलस्तं शुष्कार्द्र भूप्रदेशयोः जेषु हूयमानेषु प्रतिप्रस्थाता पूर्वं स्थापितं गुदतृतीयभागमेका - । सन्धौं निगूहेत् भूमावधोमुखं क्षिपेत् शुगसि माप इति मन्त्रा- दशधा तिर्यक्प्रच्छिद्य प्रतिमन्त्रं जुहोतीति सूत्रार्थः । हे हवि - भ्यामिति सूत्रार्थः । हृदयशूलदैवतं यजुः । हे हृदयशूल, र्गुडावयरूप, त्वं समुद्रादिनामकान्देवान्गच्छ प्राप्नुहि । तर्पणा- त्वमपो जलानि ओषधीश्व मा हिंसीः । 'धाम्नो धाम्नः सुमि- येति शेषः । खाहा सुहुतमस्तु । 'प्रतिवषङ्कारं हुत्वा मनो म त्रिया न इत्युपस्पृशन्त्यप इति' ( का० ६ । १० । ५ ) सर्वे इति सुखोपस्पर्शनमिति' (का० ६ । ९ । ११ ) प्रतिवषट्कार - ऋविग्यजमाना मन्त्राभ्यां जलं स्पृशन्तीति सूत्रार्थः । वरुण- मेकैकं हुवा सर्वान्ते मुखं स्पृशेदिति सूत्रार्थः । हे समुद्रादिदे - देवतं यजुः । हे राजन् वरुण, धाम्नो धाम्नः यस्माद्यस्मात् वतासमूह, हार्दि हृदयसंबन्धि मे मनो यच्छ निबध्नीहि ॥ त्वदीयपाशसमन्वितात्स्थानान् वयं बिभीमस्तस्मात्तस्मात्स्थानात् निबद्धं मनो हि स्वादायतनान्न च्यवते । 'अनुयाजान्ते स्वरं नोऽस्मान्मुञ्च मोचय । यदाहुः । वरुणदेवत्या गायत्री अवसान- जुहोति दिवं ते धूमः इति' (का० ६ । ९ । १२) स्वरुदैवतम् हे हीना । अन्या इति गोनाम प्रकरणादिहानू बन्ध्याविषयम् । खरो, ते तव धूमः दिवं द्युलोकं गच्छतु दृष्ट्यै । तव ज्योतिः बहुवचनमनूबन्ध्याबहुत्वेऽर्थवत् । एकानूबन्ध्यापक्षेतु पूजार्थम् । ज्वाला स्वः आदित्यं गच्छतु । खःशब्देनादित्योऽभिधीयतेऽन्त - अध्या इति यदाहुः वेदस्मृतिलोकवाक्यानि अन्या अहन्तव्या रिक्षं वा । भस्मना पृथिवीमापृण समन्तात्पूरय । स्वाहा सुहुत- अवध्याः पूजनीया इति वदन्ति । इतिकरणेन वाक्यस्यार्थम- मस्तु ॥ २१ ॥ भिनयेन दर्शयति । हे वरुण, वयं तु इति शपामहे । इतिकरणं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

चतुर्विंशी ।

१०७

प्रदर्शनार्थम् । शपतिहिंसार्थः । इति एवमनेन विधिना अन्या । गृह्णाति य एष तपति' ( ३ । ६ । २ । १२ ) इति श्रुतेर्वसतीव- हि स्मः । अतएव त्वां याचामहे हे वरुण, ततस्तस्मादन्या वध- रीभिः सूर्यस्य हविष्मत्त्वम् ॥ २३॥ जातादेनसो नोऽस्मान्मुञ्च मोचय । सुमित्रियाः आपः ओषध- यश्च नोऽस्माकं सुमित्रियाः साधुमित्रत्वेनावस्थिताः सन्तु । यः शत्रुरस्मान्द्वेष्टि वयं च यं शत्रुं द्विष्मः द्वेषं कुर्मः तस्मै उभ- यात्मकाय शत्रवे आप ओषधयश्च दुर्मित्रियाः अमित्रत्वेनाव- स्थिताः सन्तु । धाम्रो धानइति मन्त्रः शूलोपगूहनमन्त्रस्य शेषो वा । सुमित्रिया इति मन्त्रोऽपामभिमन्त्रणे वा ॥ २२ ॥

एवमनीषोमीयः पशुः समाप्तः ।

त्रयोविंशी ।

ह॒विष्म॑तीरि॒मा आपो॑ ह॒विष्माँ २ आ वि॑वासति ।
ह॒विष्मा॑न्दे॒वो अ॑ध्व॒रो ह॒विष्माँ २॥ अस्तु सूर्यः २३

1

उ० वसतीवरीर्गृह्णाति । 'हविष्मतीः' अनुष्टुप् लिङ्गोक्त- देवता । हविष्मतीः हविषा संयुक्ता इमा आपः । 'यत्र वै यज्ञस्य शिरश्छिद्यते तस्य रसो द्रुत्वापः प्रविवेश' इत्येतद- भिप्रायम् । हविष्मान् हविषा संयुक्तो यजमान आवि- वासति । विवासतिः परिचर्यायाम् । परिचरणं शुश्रूषा । इमा आपः हविष्मान् हविषा संयुक्तो देवोध्वरो यज्ञः आमि- रद्भिः । हविष्मान् अस्तु सूर्यः । एतस्मै वै गृह्णाति य एष तपतीत्येतदभिप्रायम् ॥ २३ ॥

अ॒ग्नेर्वोऽप॑न्नगृहस्य॒ सद॑सि सादयामीन्द्रा॒ग्यो -

भौगधेय स्थ मित्रावरुणयोर्भाग॒धे स्थ॒ विश्वे॑षां दे॒वाना॑ भाग॒धेयो॑ स्थ । अ॒मू॒र्या॑ उप॒ सूर्यो॒ याभि॑र्वा॒ सूर्यैः स॒ह । ता नो॑ हिन्वन्त्वध्व॒रम् ॥ २४ ॥

।

उ० शालाद्वार्यमपरेण निदधाति । अग्नेर्वः । अग्नेः वो युष्मान् अपन्नगृहस्य । पद्यतेरेतद्रूपम् । अग्रीणम् (?) । अपति- तगृहस्येति पर्यायः । सदसि । सीदन्त्यस्मिन्निति सदः निकट- इन्द्रायोर्भागधेयी स्थ। इन्द्रानयोः संबन्धिनो भागस्य धार- स्थाने सादयामि । दक्षिणस्यामुत्तरवेदिश्रोणौ निदधाति । यित्र्यः स्थ हे आपः । उत्तरस्यामुत्तरवेदिश्रोणौ निदधाति । मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थ । आग्नीध्रे निदधाति । विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ । ऋक् अमूर्याः । अब्देवत्या गायत्री । अभिनयेन दर्शयन्नाह । अमूर्या आपः उप समीपे । सूर्यस्येति विभक्तिव्यत्ययः । याभिर्वा सूर्यः सह । अथापि समुच्चयार्थे ।भवतीति वाशब्दः समुच्चयार्थीयः । याभिश्चाद्भिः सूर्यः सह याति ता आपः नः अस्माकं हिन्वन्तु । हिन्वतिस्तर्पणार्थः । तर्पयन्तु अध्वरं यज्ञम् ॥ २४ ॥

।

म० अथ सोमाभिषवोपयुक्तानां वसतीवरीसंज्ञानामपां म० 'अग्नेर्व इति निदधाति शालाद्वार्यमपरेणेति' (का० ग्रहणमभिधीयते । 'अग्नीषोमीयस्य वपामार्जनान्ते वसतीवरी - ८ । ९ । ११ ) नूतन गार्हपत्यात्पश्चिमभागे ता वसतीवरीरासा- ग्रहणं स्यन्दमानानामनस्तमितेऽस्तमितश्चेन्निनाह्यात्पुरेजानश्वेद - । दयतीति सूत्रार्थः । चत्वारि यजूंष्यब्देवत्यानि । हे वसतीवर्यः, नीजानोऽन्यस्यापि समीपावसितस्य पुरेजानस्योभयाभाव उल्कु- वो युष्मान् अग्नेः शालाद्वार्यस्य सदसि सीदन्त्यस्मिन्निति सदो षीं हिरण्यं वोपर्युपरि धारयन् हविष्मतीरिति' (का० ८ । निकटस्थानं तत्र सादयामि स्थापयामि । किंभूतस्याग्नेः । अप- ९।७।१० ) अग्नीषोमीयस्य पशोर्वपामार्जनपर्यन्ते कर्मणि न्नगृहस्य न पन्नं पतितं गृहं यस्य तस्य । अविनश्वरगृहस्येत्यर्थः । कृते अनस्तंगते रवौ वहन्तीनामपामेकदेशाद्वसतीवरीसंज्ञानां 'दक्षिणेन निर्हृत्य दक्षिणस्यामुत्तरवेदिश्रोणी निदधातीन्द्राभ्यो- सीमार्थानामपां ग्रहणं कार्यं हविष्मतीरिति मन्त्रेण । यदि रवि- रिति' (का० ८ । ९ । १८ ) शालाद्वार्यसमीपस्था वसतीवरीरा- रस्तं गतो यजमानश्च पुरा ईजानः सोमयाजी तदा गृहे एव दाय शालादक्षिणद्वारेण नीत्वोत्तरवेदेर्दक्षिणश्रोणौ निदध्यादिति निनाह्यान्मणिकाद्वसतीवरीग्रहणम् । निनहनीयो निखननीय सूत्रार्थः । हे वसतीवर्यः, यूयमिन्द्रानयोः इन्द्राग्निदेवतयोः स्थ निनाः । यदि च यजमानः पुरा न सोमयाजी तर्हि समीप - । भागधेय्यो भागरूपा भवथ । भागा एव भागधेय्यः । 'नामरू- स्थितस्य यष्टुर्मणिकाद्ग्रहणम् । स्वस्य अन्नस्य यज्ञकर्तृत्वाभावे ।पभागेभ्यः स्वार्थे धेयप्रत्ययः' ( पा० ५ । ४ । ३६ ) 'केवल- उल्कां कनकं वा वहन्तीनामपां समीपे धारयन्वहन्तीभ्यो वस - । मामक - ' ( पा० ४ । १ । ३० ) इत्यादिना ङीप् । 'उत्तरस्यां तीवरीर्गृह्णीयादिति सूत्रार्थः । अनुष्टुब्लिङ्गोक्तदेवता । हवि - पूर्ववन्मित्रावरुणयोरिति वेति' (का० ८ । ९ । २१–२२ ) ष्मान् हविषा संयुक्तो यजमानः हविष्मतीर्हविषा संयुक्ता इमा आपः अपः आविवासति वसतीवरीः परिचरति । विवासतिः परिचर्यायाम् । 'यत्र वै यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत तस्य रसो दुलापः प्रविवेश' ( ३ । ९। २ । १ ) इति श्रुतेरपां हविष्मत्त्वम् । ततो देवो द्योतमानोऽध्वरो यागोऽपि स्वशरीरनिष्पत्तये हविष्मानस्तु आभिरद्भिरित्यर्थः । किंच सूर्योऽपि देवो यजमानस्य फलदा - नाय तृप्त्यर्थं च हविष्मान्हविः संपन्नोऽस्तु भवतु । एतस्मै वै

पूर्ववदिन्द्रायोरिति मन्त्रेणैव मित्रावरुणयोरिति मन्त्रेण वोत्तर- वेदेरुत्तरश्रोणौ वसतीवरीर्निदध्यादिति सूत्रार्थः । हे वसतीवरी- संज्ञका आपः, यूयं मित्रावरुणयोर्देवतयोर्भागरूपा भवथ । 'विश्वेषां देवानामित्याग्नीध्र इति' (का० ८ । ९ । २३ ) उत्तरवे- दिश्रोणेः सकाशाद्वसतीवरीरादायानीध्रीयस्य पश्चान्निदध्यादिति सूत्रार्थः । हे वसतीवर्यः, यूयं सर्वेषां देवानां भागरूपा भवथ । इदानीमभिनयेन दर्शयन्नाह । अमूर्याः ऋक् अब्देवत्या गायत्री

१०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

याः प्रसिद्धा अमूरीदृश्यो वसतीवर्याख्या आपः । उपसूर्ये सूर्य-
समीपे स्थिताः । विभक्तिव्यत्ययः । याभिर्वा । वाशब्दः समुच्चये ।
याभिश्चाद्भिः सह सूर्यो याति ता आपो नोऽस्माकमध्वरं यज्ञं
हिन्वन्तु तर्पयन्तु । हिन्वतिः तर्पणार्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

हृ॒दे त्वा॒ मन॑से॒ त्वा दि॒वे त्वा॒ सूर्याय त्वा ।
ऊ॒र्ध्वमि॒मम॑ध्व॒रं दि॒वि दे॒वेषु हो। यच्छ ॥ २५ ॥

।

उ०

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

किंच हे सोमराजन्, विश्वा सर्वाः त्वं प्रजा उपावरोह अधितिष्ठ आधिपत्याय राज्याय । विसृज्योपतिष्ठते । विश्वास्त्वां प्रजा उपावरोहन्तु प्रत्युत्थानाभिवादादिभिः । जुहोति । शृणोत्वग्निः । त्रिष्टुप् लिङ्गोक्तदेवता । शृणोत्वनुजानात्वग्निः । समिधा समित्पूर्विकयाहुत्या । हवमाह्वानम् । मे मम । शृण्व- न्त्वापः धिषणाश्च वाचः धीसादिन्यो वा धीमानिन्यो वा । देवीर्देव्यः । चशब्दः समुच्चयार्थः । श्रोता ग्रावाणः । यूय- मपि शृणुत हे ग्रावाणः । कथमिव विदुषो न यज्ञम् । उप- मार्थी उपरिष्टादुपाचारो नकारः । विदितार्थ इव परिदृष्ट- कारिणो यज्ञम् । प्रत्यक्षकृतः पादो मध्यमपुरुषयोगात् । शृणोतु देवः सविता हवमाह्वानं मे मम स्वाहा सुहुतमस्तु ।

स्वाहा वागाह ॥ २६ ॥

म० किंच । हे सोम राजन्, विश्वाः सर्वाः प्रजा उपावरोह

।

उ० सोममुपावहरति । हृदे त्वा । सौम्यनुष्टुप् ब्रह्मर्षीया । बह्व्यै निश्चयात्मिकायै । कामाय एतन्मम स्यादिति । त्वां सोममुपावहरामि । दिवे त्वा । हे सोम, देवलोकप्राप्तये त्वामु- पावहरामि । सूर्याय सूर्यप्रमुखेभ्यो देवेभ्यः हे देवसोम, त्वामुपावहरामि । त्वं चोपावहृतोऽभिष्टुत ऊर्ध्वमिममध्वरं यज्ञं कृत्वा दिवि देवलोके देवेषु च होत्राः । वषट्कारयाजि - । आधिपत्यं प्रजानां कुर्वित्यर्थः । 'विश्वास्त्वामिति विसृज्योपति- नोऽब्रह्मर्षयो होत्रा उच्यन्ते । यच्छ निबध्नीहि ॥ २५ ॥ तइति' (का० ९ । १ । ६ ) ग्रावसु स्थापितं सोमं विमुच्यो- म० 'आज्यासादनात्कृत्वेषान्तरेणार्धसोममद्रिषु संमुखेषु । पस्थापनं कुर्यादिति सूत्रार्थः । हे सोम, विश्वाः सर्वाः प्रजाः त्वामुपावरोहन्तु प्रत्युत्थानाभिः प्राप्नुवन्तु । 'अभूदुषा रुशत्प- निदधाति हृदे वेति' (का० ९ । १।५ ) आज्यासादनप- र्यन्तं कर्म कृत्वा सोममादाय हविर्धाने गला सोमं विस्रस्य । शुरित्युच्यमाने चतुर्गृहीतं प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निरिति' तदर्धं दक्षिणशकटेषान्तरालेन संमुखेष्वभिषवार्थपाषाणेषु निद- (का० । ९ । २ । २४) अभूदिति मन्त्रे होत्रा शस्यमाने चतुर्गृहीत- ध्यात् । अश्मनां स्थूलो भागो मुखमिति सूत्रार्थः । सोमदेवत्या- माज्यं प्रचरणीसंज्ञया सुचाध्वर्युरतिप्रणीते जुहोतीति सूत्रार्थः । नुष्टुप् । हे सोम, हृदे बुद्ध्यै निश्चयात्मिकायै एतन्मम स्यादिति त्रिष्टुब्लिङ्गोक्तदेवता । अग्निः समिधा समित्पूर्विकया आहुत्या मे कामरूपायै त्वा त्वामुपावहरामीति शेषः । मनसे संकल्पविक - हवं मदीयमाह्वानं शृणोतु । आपो ममाह्वानं शृण्वन्तु । चकारः ल्यात्मकाय लामुपावहरामि । त्वाशंब्दानामावृत्त्या क्रियावृत्ति - । समुच्चयार्थः । धिषणा देवीः वाचो देव्यश्च मे हवं शृण्वन्तु । र्बोध्या । दिवे द्युलोकप्राप्तये त्वामुपावहरामि । सूर्याय सूर्यमु- 'धिषणा धीसादिन्यो वा धीमानिन्यो वा' (निरु० ।८।४) इति खेभ्यो देवेभ्यस्तत्तृप्तये त्वामुपावहरामि । यद्वायमर्थः । हे सोम, यास्कः । धियं सन्वन्ति ददति धिषणाः 'पणु दाने' तनादिः । हृदे हृदयवद्भ्यो मनुष्येभ्यः । मनसे मनस्विभ्यः पितृभ्यः दिवे तृतीयः पादः प्रत्यक्षकृतो मध्यमपुरुषयोगात् । हे ग्रावाणः, अभिषवार्थमिहोपस्थिता यूयं मम हवं श्रोत शृणुत । 'तप्तप्त- द्युलोकवासिभ्यो देवेभ्यो विशेषतः सूर्याय च त्वामुपावहरामीति नथनाश्च' (पा० ७ । १ । ४५ ) लोण्मध्यमपुरुषबहुवचनस्य शेषः । एतदर्थे तित्तिरिः 'स वा अध्वर्युः सोममुपावहरू- तवादेशे गुणे विकरणव्यत्यये च श्रोतेति रूपम् । संहितायां तु न्सर्वाभ्यो देवताभ्य उपावहरेदिति हृदे त्वेत्याह मनुष्येभ्य एवं दीर्घः । विदुषो न । न इवार्थ विभक्तिव्यत्ययः । विद्वांसो तेन करोति मनसे वेत्याह पितृभ्य एवैतेन करोति दिवे त्वा यज्ञमिव यथा विद्वांसः प्रत्यक्षतो जानन्तो यज्ञं शृण्वन्ति तथा सूर्याय लेत्याह देवेभ्य एवैतेन करोत्येतावतीर्वै देवतास्ताभ्य यूयं हवं शृणुत । तथा सविता देवः मे मम हवं शृणोतु । एवैनं सर्वाभ्य उपावहरतीति' । किंच एवमुपावहृतोऽभिषुतश्च लमिममध्वरं मदीयं यज्ञमूर्ध्वमुत्कृष्टं कृत्वा दिवि द्युलोकवर्तमा- स्वाहा मुहुतमस्तु स्वाहा वागाहेति वा ॥ २६ ॥ नेषु देवेषु होत्राः वषट्कारवादिनः सप्त होतृकान् यच्छ निबभी- हि ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

सोम॑ राज॒न्विश्वा॒स्त्वं प्र॒जा उ॒पाव॑रोह॒ विश्वा॒ स्त्वा॑ प्र॒जा उ॒पाव॑रोहन्तु । शृ॒णोत्व॒ग्निः स॒मिधा॒ हवं॑ मे शृ॒ण्वन्त्वापो॑ धि॒षणश्च दे॒वीः । श्रोत ग्रावाणो वि॒दुषो न य॒ज्ञं शृणोतु॑ दे॒वः स॑वि॒ता हवं॑ मे॒

स्वाहा॑ ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

देवरापो अपां नपा॒द्यो ऊर्मिहि॑वि॒ष्य॒ इन्द्रि॒या- येष भाग स्थ॒ स्वाहा॑ ॥ २७ ॥ वा॑न्म॒दिन्त॑मः । तं दे॒वेभ्यो॑ देव॒त्रा द॑त्त शुक्र॒पेभ्यो॒

उ० अप्सु जुहोति । देवीरापः पङ्किब्देवत्या । हे देव्यः आपः अपान्नपात्संज्ञकाः, यो वः युष्माकमूर्मिः अप्संघातः कलोलः ह॒विष्यः यज्ञियः । इन्द्रियावान् । इन्द्रियशब्देन वीर्यमभिधीयते । इन्द्रियावान्वीर्यवान् । छान्दसं दीर्घत्वम् ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

देवेभ्यो देवत्रा । 'देवमनुष्य -' इत्यादिना त्राप्रत्ययः । देवा-
प्रति यायिनं दत्त प्रयच्छत । शुक्रपेभ्यः शुक्रशब्द उपल-
क्षणार्थ: । शुक्रादिसामग्रहपातृभ्यो देवेभ्यः येषां च देवानां
यूयं भाग: स्थ भवत तेभ्यो दत्तेति संबन्धः ॥ २७ ॥

।

१०९

N

मदिन्तमः मदयितृतमः तर्पयितृतमः मृष्टत्वेन । तमूर्मिं तशमलापनेतासि । तदाह तित्तिरिः 'कार्षिरसीत्याह शमल- मेवासामुपप्लावयतीति' । 'समुद्रस्य वेति तेन गृह्णातीति' (का० ९ । ३ । ९) । मैत्रावरुणचमसेन तडागादिस्था अपो गृह्णा- तीति सूत्रार्थः, द्वे यजुषी अपि । 'आपो वै समुद्रः' ( ३ । ९ । ३ । २७ ) इति श्रुतेर्वसतीवरीलक्षणस्य समुद्रस्याक्षित्यै अक्षीणवाय हे जल, त्वा त्वामुन्नयामि गृह्णामि । वसतीवरीणां वसतीवरीश्च संस्पर्शयति समाप इति' (का० ९ । ३ । १२ ) वृद्धौं जलमेतद्गृह्यते । 'प्रत्येत्य चावालस्योपरि मैत्रावरुणचमसं जलाशयात्प्रत्यागत्य चात्वालोपरि मैत्रावरुणचमसस्था अपो वस- तीवरीभिः संयोजयतीति सूत्रार्थः । आपो मैत्रावरुणचमसस्था अद्भिः वसतीवरीभिः समम्मत संगच्छन्ताम् । गमेर्लुङि ङ प्रथमबहुवचने शपि लुप्ते 'गमहन-' ( पा० ६ । ४ । ९८ ) इत्यु- पधालोपे समग्मतेति रूपम् । तथा ओषधीः ओषधयः मुद्गम- सूरादिका ओषधीभिर्व्रीहियवादिभिः संगच्छन्ताम् अपां कारण- भूतत्वादोषधीनामपि योगोऽस्तु ॥ २८ ॥

!

म० 'आपो गला देवीराप इत्यप्सु जुहोतीति' ( का ९ । ३ । ७) यच्चतुर्गृहीतमाज्यं सहनीतं तज्जलं प्रति गत्वा जुहो- तीति सूत्रार्थः । अब्देवत्या पङ्गिः पञ्चपदा चत्वारिंशद्वर्णा पङ्किः । अत्र द्वितीयः सप्ताक्षरः तुर्यपञ्चमी नवार्णौ तेनैकाधिका स्वाहेति यजुः। हे आपो देवीः देव्यः, वो युष्माकमपांनपात् अपत्य- रूपो योऽयमूर्मिरसङ्घातः कल्लोलोऽस्ति देवत्रा देवान्प्रति यायिनं तमूर्मिं देवेभ्यो दत्त प्रयच्छत । येषां देवानां यूयं भागः । स्थ भागरूपा भवथ । किंभूत ऊर्मिः । हविष्यः तथा इन्द्रिया- वान् इन्द्रियं वीर्यमस्यास्तीति इन्द्रियावान् । दीर्घ छान्दसः । प्रीतः सन्निन्द्रियवीर्यवृद्धिकारी । तथा मदिन्तमः मदयतीति मदी अतिशयेन मदी मदिन्तमः पीयमानोऽत्यन्तहर्षकारी तर्प - यितृतमः । 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । १७ ) इति तमपि नुमागमः। किंभूतेभ्यो देवेभ्यः । शुक्रपेभ्यः शुक्र इत्युपलक्षणम् ॥ शुक्रादीन् सोमग्रहान् पिबन्तीति शुक्रपाः तेभ्यः । यद्वा शुक्रं दीप्तं सोमं पिबन्तीति । स्वाहा इदमाज्यं युष्मभ्यं हुतमस्तु । ग्रहीष्यमाणानामपां मूल्यत्वेने यमाहुतिरित्युक्तं तित्तिरिणा । 'देवीरापो अपांनपादित्याहाहुत्या वै निष्क्रीय गृह्णातीति ॥२७॥ अष्टाविंशी ।

काषि॑रसि समु॒द्रस्य॒ त्वाक्षि॑ित्या उन्न॑यामि ।
समापो॑ अ॒द्भिर॑ग्मत॒ समोष॑धीभि॒रोष॑धीः ॥ २८

॥

1

उ० कार्षिरसि । अनुष्टुप् यथाविनियोगं देवताः । चम- सेनाज्यमपोहति कार्षिरसि । 'कृष विलेखने' । हे आज्य, आकृष्टं त्वमसि । त्वं देवतया भक्षितमित्यर्थः 1 तेन गृह्णाति । समुद्रस्य त्वा । 'आपो वै समुद्रः' इति श्रुतिः । वसतीवरीलक्षणस्याप्सु समुद्रस्य त्वाम् अक्षित्यै अनुपक्षीण- तायै उन्नयामि उद्गृह्णामि । वसतीवरीणां हि वर्धनाय एता आपो गृह्यन्ते । संसृजन्ति । समापो अद्भिरग्मत । संगच्छ- ताम् आपो वसतीवरीलक्षणा आभिरद्भिर्मित्रावरुणचमस- स्थाभिः संगच्छतां च ओषधीभिः व्रीहियवादिभिः । ओ- षधीः मुद्गमसूरादिकाः अपां करणभूतत्वादोषधीनामपि तथो- पयोगो भवत्वित्यभिप्रायः ॥ २८ ॥

म० 'कार्षिरसीति मैत्रावरुणचमसेनाज्यमपोहतीति' (का० ९ । ३ । ८ ) । अप्सु हुतमाज्यं मैत्रावरुणचमसेन दूरीक- रोतीति सूत्रार्थः । कार्षिरसीत्यादिमन्त्रत्रयं मिलिलानुष्टुप् छन्दः । आद्यस्याज्यं देवता । हे आज्यपदार्थ, त्वं कार्षिराकृष्टोऽसि देव - तया भक्षितोऽसीत्यर्थः । यद्वा कर्षतीत्येवंशीलः कार्षिः अन्तर्ग-

एकोनत्रिंशी ।

यमग्ने मर्य॒मव॒ वाजे॑षु॒ यं जुनाः । स पृत्सु

यन्ता

शश्व॑ती॒रिषि॒ स्वाहा॑ ॥ २९॥

उ० जुहोति । यम । गायत्र्यानेयी । हे अग्ने, यं मर्त्य मनुष्यं पृत्सु संग्रामेषु अवाः । अवते रक्षणार्थस्यैतद्रूपम् । अवसि रक्षसि । वाजेषु । वाज इत्यन्ननाम । हविर्लक्षणेष्वन्नेषु अभ्युद्यतेषु । यं च पुरुषं जुनाः जुनातिर्गत्यर्थः । अभिगच्छसि । स पुरुषो यन्ता जिनात्यन्नं, तृजन्तमेतत् आयुदात्तत्वात् । लब्धा सततं भवति । शश्वतीः शाश्वतिकाः । इषः अन्नानि ॥ २९ ॥

म० 'प्रचरणीसं स्रवमग्निष्टोमे जुहोत्यभावे चतुर्गृहीतं यमग्ने' (का० ९ । ३ । १६ ) इति अग्निष्टोमसंस्थे ऋतौ प्रच- रणीपात्रलिप्तमाज्यशेषं जुहुयात् शेषाज्यस्य होमपर्याप्त्यभावे चतुर्गृहीतमादाय जुहोतीति सूत्रार्थः । आग्नेयी गायत्री मधु- च्छन्दोदृष्टा । हे अग्ने, पृत्सु सङ्ग्रामेषु यं मर्त्यं मनुष्यं त्वमवाः अवसि रक्षसि । अवतेः 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति सिप इकारलोपे 'लेटोऽडाटौ' (पा० ३ । ४ । ९४) इत्याडागमे वा इति रूपम् । किंच वाजेषु वाज इत्यन्न- नाम । हविर्लक्षणेष्वन्नेषु अन्ननिमित्तं यं पुरुषं त्वं जुनाः गच्छसि । हवींषि ग्रहीतुं यस्य सकाशं गच्छसीत्यर्थः । 'जु गतौ' श्नाप्र- त्ययः 'इतश्च लोपः - ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इतीकारलोपे रूपं जुना इति । स मर्त्यस्त्वदनुग्रहेण शश्वतीरिषः नित्यान्य- न्नानि धनरूपाणि यन्ता नियस्यति प्राप्स्यतीत्यर्थः लुट् । स्वाहा सुहुतमस्तु । उक्थसंस्थे यम इति मन्त्रेणाद्यं परिधिं स्पृशेत् । षोडशिसंस्थे रराटीं स्पृशेत् । अतिरात्रे छदिः स्पृशेत् । अन्यसंस्थासु हविर्धानं प्रविशेत् ॥ २९ ॥

११०

त्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ रावा॑सि गभीरमि॒मम॑- ध्व॒रं कृ॒धीन्द्रा॑य सु॒पूत॑मम् । उत्त॒मेन॑ प॒विनोर्जे- स्वन्तं॒ मधु॑मन्तं॒ पय॑स्वन्तं नि॒मा॒भ्या स्थ देव॒श्रुर्त - स्तर्पय॑त मा ॥ ३० ॥

उ० अद्विमादत्ते । देवस्य त्वा व्याख्यातम् । आददे गृह्णामि । रावासि । रासतेर्दानार्थस्य रावा । ' एतद्ध्येषद्वयं रासतः' इति श्रुतेः । आहुतीनां च दातासि । गभीरं महा- न्तम् इमम् अध्वरं यज्ञं कृधि कुरु इन्द्राय इन्द्रार्थम् । सुषूतमम् । सुरुपसर्गः पूर्वः । ' पुञ् अभिषवे' । अस्य निष्ठा - तकारलोपः छान्दसः दीर्घत्वं च तमपि प्रत्यये । अथ कोर्थः । साधु अभिषुतम् अतिशयेन उत्तमेन उत्कृष्टेन पविना पावनेन सोमेन पवनशीलेन वा । ऊर्जस्वन्तं रसवन्तम् मधु- मन्तं मधुस्वादुना रसेनोपेतम् पयस्वन्तं पयः स्वादुना रसेनोपेतम् अध्वरं कृधीति संबन्धः । निग्राभ्यास्थ वाचयति । निग्राभ्यास्थ । यस्मादिन्द्रेण यूयं गृहीतास्तस्मान्निग्राभ्या उच्यन्ते । यस्मादेवं बहुमाननामधेयप्रतिलम्भयुक्ता भवथ । देवैश्च श्रुतास्तस्माच्च बहुनामान्विताः सत्यः तर्पयत मां समा- सव्यासेन ॥ ३० ॥

म० 'देवस्य वेत्यद्रिमादाय वाचं यच्छति प्राग्धिङ्कारात् स उपांशुसवन इति' (का० ९ । ४ । ५ । ६ ) सोमाभिषव- हेतुमश्मानं गृहीत्वा हिङ्कारात्प्राक् मौनी स्यात् सोऽश्मोपांशुस- वनसंज्ञः उपांशुग्रहाय सोमः सूयते येनेति सूत्रार्थः । देवस्य वेति व्याख्यातम् । हे अभिषवसाधन पाषाण, त्वं रावासि । 'रा दाने' रातीति रावा वनिप् । आहुतीनां दक्षिणानां च दाता भवसि । तत इममध्वरं मदीयं यागं गभीरं गम्भीरं महान्तं कृधि कुरु । 'श्रुशृणुपृकृवृभ्यश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । १०२ ) इति हेर्धिः उत्तमेनोत्कृष्टेन पविना वज्रसदृशेन त्वयाहं सोममीदृशं करोमि । किंभूतम् । इन्द्रायेन्द्रार्थं सुपूतं सुष्ठु सूयत इति सुस्रुतः अतिशयेन सुस्रुतः सुस्रुततमः तं सुष्ठु अभिषुतत- मम् । निष्ठातकारलोपो दीर्घश्च छान्दसः । तथा ऊर्जखन्तं मधु- स्वादेन रसेनोपेतं पयस्वन्तं पयः खादुना रसेनोपेतं एवंविधं सोमं त्वयाहं करोमीत्यर्थः । 'निप्राभ्यासु वाचयत्युरस्येनानिगृह्य निप्राभ्या स्थेति' (का० ९ । ४ । ७ ) । अभिषोतव्यस्य सोमस्य सेवनीया आपो निप्राभ्या उच्यन्ते तासु गृह्यमाणासु बाचयेत् यजमानश्च खोरसि निग्राभ्या निगृह्यालभ्य च मन्त्रं वक्तीति सूत्रार्थः । हे आपः, यूयं निग्राभ्या निग्राह्या अस्मा- भिर्नितरां ग्रहीतव्याः स्थ भवथ । यस्मादिन्द्रेणीरसि यूयं ग्रहीतास्ततो निग्राभ्याः । हृमहोर्भः । देवश्रुतः देवः श्रूयन्ते

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

ताः देवेषु प्रख्याताः ततो बहुमानान्विता यूयं मा मां तर्पयत प्रीतिं कुरुत ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

मनो॑ मे तर्पयत॒ वाच॑ मे तर्पयत प्राणं मै तर्प - यत॒ चक्षु॑र्मे तर्पयत॒ श्रोत्र॑ मे तर्पयतात्मानं॑ मे तर्पयत प्र॒जां मे॑ तर्पयत प॒शून्मे॑ तर्पयत ग॒णान्मे॑ तर्पयत ग॒णा मे॒ मा वितृ॑षन् ॥ ३१ ॥

उ० मनो मे मम तर्पयत इति विस्तारः व्यासे - नोक्तः । समासेनाह । आत्मानं पिण्डशरीरम् प्रजां पशून् गणान्मनुष्यसंघातान् । गणाश्च मा वितृषन् । मद्द्रव्यदा- नेन पूरिता अपि सन्तो मा विगततृष्णा भवन्तु । अनुरक्त- गणोऽहं भवेयमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

म० एवं समासेनोक्त्वा व्यासेनाह । मे मम मनः वाचं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं तर्पयत । मदीयानि मनः प्रभृतीनीन्द्रियाणि तर्पयते- त्यर्थः । एवं व्यासेनोक्त्वा पुनः समासेनाह । आत्मानं शरीरं प्रजां पुत्रादिसंपत्ति पशून्गवादीन्गणान् मनुष्यसङ्घांच तर्पयत । मे मदीया गणा मनुष्यसङ्घा मा वितृषन् मया द्रव्यदानेन पूरिता अपि सन्तो विगततृष्णा मा भवन्तु । अनुरक्तगणोऽहं भवेयमिति यजमान आशास्त इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ द्वात्रिंशी ।

इन्द्रा॑य॒ त्वा॒ वसु॑मते रु॒द्भव॑त॒ इन्द्रा॑य॒ त्वादित्य- व॑त॒ इन्द्रा॑य॒ त्वाभिमति॒घ्ने । श्ये॒नाय॑ त्वा सोम॒- भृते॒ग्नये॑ त्वा रायस्पोषि॒दे ॥ ३२ ॥

उ० सोमं मिमीते । इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवते । मिम इति शेषः । इन्द्राय वा आदित्यवते मिमे । प्रातःसवनमा- ध्यन्दिनसवनतृतीयसवनदेवतायुक्तायेन्द्रायेत्यर्थः । इन्द्राय त्वा अभिमातिने मिमे । 'सपत्त्रो वाभिमातिः' इति श्रुतिः । सपलस्य ह । श्येनाय श्येनरूपिण्यै गायत्र्यै त्वां सोमभृते । 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हस्य भकारः । सोमहृते सोमस्या- हयँ गायत्र्यै मिमे । अग्नये त्वा रायस्पोषदे । रायो धनं तस्य पोपो वृद्धिस्तं ददाति यस्तस्मै रायस्पोषदे । अग्निशब्देनात्र गायत्र्यभिधीयते भक्तिश्रुतेः 'अथैतान्यनिभक्तीन्ययं लोकः प्रातःसवनं वसन्तो गायत्री' इति ॥ ३२ ॥

1

म० ' उपांशुसवने सोमं मिमीत इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवत इति पञ्चकृत्वः प्रतिमन्त्रमिति' ( का० ९ । ४ । ८ ) उपांशुसवनं पूर्वोक्तमश्मानमधिषवणचर्मणि निधाय तदुपरि पञ्च मन्त्रैः पञ्चवारमभिषोतव्य सोममुष्टिं प्रक्षिपतीति सूत्रार्थः । पञ्च यजूंषि सौम्यानि । तत्राद्यम् हे सोम, इन्द्रायेन्द्रार्थं त्वा त्वां मिमे इति शेषः । किंभूतायेन्द्राय । वसुमते वसवोऽस्य

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१११

२० ) इति उमागमेऽडभावे च वोच इति मध्यमैकवचने रूपम् । यद्वास्य मन्त्रस्य व्याख्यान्तरम् । हे सोम, त्रिषुयत्त्वदीयं ज्योतिरस्ति तेन ज्योतिषास्मै यजमानाय राये । चतुथ्यर्थे तृतीया । राया धनेन समृद्धमुरु विस्तीर्ण स्थानं कृधि । किंच दात्रे फलदायेन्द्राय इति वोचः ब्रूहि । यत् अधि अधिकोऽयं

सन्तीति वसुमान् तस्मै । वसुसंज्ञकप्रातः सवनदेवतायुक्ताये - त्यर्थः । रुद्रवते रुद्राः सन्त्यस्येति रुद्रवान् तस्मै रुद्रनामकमा ध्यन्दिनसवनदेवतायुक्ताय । अथ द्वितीयम् । आदित्यवते तृती- यसवनदेवतायुक्तायेन्द्राय हे सोम, त्वा त्वां मिमे । अथ तृती- यम् । अभिमातीन् शत्रून् हन्तीत्यभिमातिहा तस्मै अभिमा- तिने शत्रुहन्त्रे इन्द्राय सोम, त्वां मिमे । 'सपत्नो वा अभिमातिः' । यजमानो भवत्विति ॥ ३३ ॥ ( ३ । ९ । ४ । ९ ) इति श्रुतेः । अथ चतुर्थम् । सोमं हरतीति सोमहृत् तस्मै । 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' ( पा० ८ । २ । ३२ ) इति हस्य भः । सोमाहरणकर्त्रे श्येनाय श्येनपक्षिरूपायै गायत्र्यै हे सोम, त्वां मिमे । 'गायत्री श्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरत् ' ( ६ । ९ । ४ । १० ) इति श्रुतेः । अथ पञ्चमम् । रायस्पोषदे रा धनं तस्य पोषो वृद्धिः तं ददातीति रायस्पोषदास्तस्मै धन- पुष्टिदात्रेऽनये हे सोम, त्वां मिमे ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

यन्ते॑ सोम दि॒वि ज्योतिर्यत्पृ॑थि॒व्या॑ यदु॒राव॒न्त रि॑क्षे । तेना॒स्मै यज॑मानायो॒रु रा॒ये कुध्यधि॑ दा॒त्रे वौचः ॥ ३३ ॥

उ० मितालम्भनम् । यत्ते सोम । सौमी विपरीता बृहती । श्रुत्युक्तमस्य मन्त्रस्य कारणं निदानम् । यदा किल देवानां हविरभूत् सोमः तदैषु लोकेषु तिस्रस्तनूर्विन्यदधात् । तासामनेनाप्तिः क्रियते । यत्ते तव हे सोम, दिवि चुलोके

ज्योतिः । यच्च पृथिव्यां ज्योतिः । यच्च उरौ विस्तीर्णे अन्त- रिक्षे तेन तन्वाख्येन ज्योतिषा अस्मै यजमानाय अस्य यज- मानस्य संबन्धिनि यज्ञे उरु विस्तीर्ण कृत्स्नं शरीरमात्मनः कृधि कुरु । ऋत्विजां च राये दक्षिणाप्राप्तये उरु शरीरं कृधि कुरु स्वकीयम् । किंच । अधिवोचः अधिब्रूहि । दात्रे यजमानाय । कृत्स्नोऽहमागत इति ॥ ३३ ॥

1

म० 'यत्त इति मितालम्भनमिति' ( का० ९ । ४ । ९ ) मितस्योपांशुसवने पञ्चवारं प्रक्षिप्तस्य सोमस्य स्पर्शं कुर्यादिति सूत्रार्थः । सोमदेवत्या विपरीता बृहती आद्यतृतीयावष्टाण द्वितीयतु द्वादशार्णौ पादौ सा विपरीता बृहती व्यूहेन द्वाद- शलम् । अस्य मन्त्रस्य श्रुतौ निदानमुक्तम् 'यदा सोमो देवानां हविरभूत्तदा तिस्रः स्वतनूरेषु लोकेषु न्यदधादिति' ( ३।९।४ । १२ ) । तासां तनूनामनेन मन्त्रेण प्राप्तिः क्रियते । हे सोम, दिवि द्युलोके ते तव यज्ज्योतिस्तेजः यच्च पृथिव्यां ज्योतिः उरौ विस्तीर्णे अन्तरिक्षे यत् ज्योतिः शरीरल- क्षणं तेन तन्वाख्येन ज्योतिषा अस्मै यजमानाय । विभक्ति- व्यत्ययः । अस्य यजमानस्य यज्ञे उरु विस्तीर्ण स्वशरीरं कृधि कुरु । राये धनाय ऋत्विजां दक्षिणाप्राप्तये च उरु शरीरं कृधि । किंच दात्रे अधि वोचः अधिकं ब्रूहि । यजमानाय कृत्स्नशरी - रोऽहमागत इति वदेत्यर्थः । वचेर्लुङि 'वचेरुम्' ( पा० ७ । ४

चतुस्त्रिंशी ।

वान स्य॑ वृत्र॒तुरो राधगूर्ता अ॒मृत॑स्य॒ पत्नी॑ः । ता दे॑वदे॑व॒त्रेमं य॒ज्ञं न॑य॒तोप॑हूताः सोम॑स्य॒ पित्रत ॥ ३४ ॥

उ० आसिञ्चति निग्राभ्याः । श्वात्रा स्थ । उपरिष्टाड्डू- हती निग्राभ्या आपो देवताः । या यूयं श्वानाः स्थ । श्वान्न- मिति क्षिप्रनाम । क्षिप्रकारिण्यो भवथ शिवा वा भवथ । वृ॒त्रतुरः । तुर्वतिर्वधकर्मा । वृत्रस्य हन्त्र्यः । राधोगूर्ता । राधो धनमुद्गिरन्तीति राधोगूर्ताः अमृतस्य पत्नीः अमृत- त्वस्य पालयित्र्यः ताः हे देवीः । 'वा छन्दसि' इति दीर्घ- त्वम् । देव्यः देवान् प्रति । इमं यज्ञं नयत प्रापयत । किंच अध्वर्युणा उपहृताः सत्यः सोमस्यापिबत ॥ ३४ ॥

म० 'श्वात्रा स्थेत्यासिञ्चति निग्राभ्या इति' ( का० ९ । ४ सूत्रार्थः । पथ्या बृहती तृतीयो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयोऽष्टार्णाः १२ ) । सोमस्योपरि होतृचमसेनैव निग्राभ्या आसिञ्चतीति

पादा यस्याः सा पथ्याबृहती । इयं व्यधिका । हे आपः, यूयमेवंविधाः स्थ भवथ । किंभूताः । श्वात्राः । वात्रमिति क्षिप्रनाम । क्षिप्रकार्यकारिण्यः शिवा वा । वृत्रतुरः । तूर्वतिर्ब- धकर्मा । वृत्रं दैत्यं तूर्वन्ति हिंसन्ति ता वृत्रतुरः । क्विपि 'राल्लोपः' ( पा० ६ । ४ । २१ ) इति वलोपः । राधोगूर्ताः राधो धनं गुरन्ते उद्यच्छन्ति ददति ता राधोगूर्तः । 'गुरी उद्यमे' अस्मात् 'नसत्तनिषत्त - ' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्या- दिना कर्तरि तो नत्वाभावश्च निपात्यते । अमृतस्य सोमस्य पत्नीः पालयित्र्यः । हे देवीः देव्यः, तास्तथाविधा यूयमिमं यज्ञं देवत्रा देवान् प्रति नयत प्रापयत उपहूता अनुज्ञाताः । सत्यो यूयं सोमस्य । कर्मणि षष्ठी । सोमं पिबत ॥ ३४ ॥ पञ्चत्रिंशी ।

मा भेर्मा संविक्था ऊर्जे धत्स्व॒ धिर्षणे वीडी- स॒ती वीडयेथामूर्जं दधाथां पाप्मा ह॒तो न सोमः ॥ ३५ ॥

उ० प्रहरति । मा भेः । हे सोम, मा भैषीः । मा संवि- क्थाः । 'ओविजी भयचलनयोः' । संपूर्वः कम्पनमभिधत्ते । मा च त्वं कम्पनं कृथाः देवतर्पणार्थमहमभिषुणोमि । अतः

११२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षष्ठोऽध्यायः ६ ]

धावन्तु आभिमुख्येन गच्छन्तु । परस्परं किं भाषमाणास्त्वा - मभिधावन्विति तदाह । हे अम्ब हे मातः, निष्पर स्वैर्भागः सोमं पूरय । 'पू पालनपूरणयोः' विकरणव्यत्यये लोटि रूपम् । किं प्रयोजनमिति चेत् । अरीः अर्यः प्रजाः संविदा संविदताम् 'प्रजा वा अरीः ' ( ३ । ९ । ४ । २१ ) इति श्रुतिः । अस्माकं

ऊर्ज धत्स्व रसं धेहि । एवं सोमं संबोध्य अथेदानीं द्यावापृथिव्यौ संबोधयति । हे धिषणे हे द्यावापृथिव्यौ । वीडी सती वीडयेथाम् । वीडुशब्दो दृढवचनः । युवां स्वतएव दृढे सत्यौ वीडयेथां दृढमात्मानं कुरुतम् । अस्मात् ग्राव्णः उद्यतात् । किंच ऊर्जं रसं दधाथाम् । अस्मि - न्सोमे अनेन उग्राव्णा वज्रसंयुक्तेन पाप्मा यजमानस्य हतः । सोमसमागमं नानादिग्वासिनो जना जानन्त्वित्यर्थः । इति भाष- नतु सोमः ॥ ३५ ॥

माणास्त्वामागच्छन्तु । 'विद ज्ञाने' अस्माल्लटि तङि प्रथमा बहु- वचने 'आत्मनेपदेष्वनतः ' ( पा० ७ । १ । ५ ) इति झस्या -

म० मा भेरिति प्रहरतीति' ( का० ९ । ४ । १५ )
उपांशुसवनेनाश्मना सोमे प्रहरेदिति सूत्रार्थः । अर्ध सौम्यमर्ध । दादेशे 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति
तकारलोपे सवर्णदीर्घे विदामिति रूपम् ।
१ । ३ । २९ ) इत्यादिना तङ् ॥ ३६ ॥

द्यावापृथिव्यम् । हे सोम, त्वं मा मेः मा भैषीः। शपो लुकि लङि रूपम् । मा संविक्थाः कम्पनं मा कृथाः । 'ओविजी भयचलनयोः' लुङि रूपम् । यतो देवतर्पणायाहं त्वामभिषुणोमि अत ऊर्जं धत्स्व रसं धेहि । एवं सोमं संबोध्य द्यावापृथिव्यों संबोधत । हे धिषणे हे द्यावापृथिव्यों, युवां बीडीसी वीडयेथाम् । वीडुशब्दो दृढवचनः । दृढे सत्यावात्मानं दृढं

सप्तत्रिंशी ।

'समो गम्' ( पा०

त्वम॒ङ्ग प्रश॑सिषो दे॒वः शविष्ठ॒मम् । न

कुरुतम् अस्मादुद्यताद्ब्राव्णः । किंच ऊर्जं दधाथां रसं धत्तम् त्वद्न्यो म॑घवन्नस्ति॒ि महि॑तेन्द्र॒ ब्रवी॑मि ते॒ वच॑ः ३७ अस्मिन् सोमे । अनेन तु वज्रसंस्तुतेन ग्राव्णा यजमानस्य । इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ पाप्मा हतो न तु सोमः ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

उ० त्वमङ्ग । हे इन्द्र, यतः त्वम् अङ्ग । अङ्गेति क्षिप्र- प्रनाम । क्षिप्रं प्रशंसिषः प्रशंससि । देवः सन् हे

प्रागपा॒ागुद॑गध॒राक्स॒र्वत॑स्त्वा॒ दश॒ आधा॑वन्तु । शविष्ठ बलिष्ठ मत्यं मनुष्यं यजमानम् । अतः कारणात् न

अम्ब॒ निष॑र॒ सम॒रीवि॑दाम् ॥ ३६ ॥

त्वत् न त्वत्तः अन्यः हे मघवन् धनवन् अस्ति विद्यते मर्डिता 'मृड सुखने' । सुखयिता यजमानानाम् । इन्द्र ब्रवीमि

उ० निग्राभं वाचयति । प्रागपागुदकू । द्वाभ्यामृग्भ्या- । अत्यद्भुतं तव संबन्धि वचः वचनमार्षम् ॥ ३७ ॥

बृहतीभ्याम् । सौमी द्वितीया ऐन्द्री । सा दिग्भिर्मि-

थुन मिच्छति । तच्च देवाः संपादितवन्तः । तदेतदृचाभ्यु- क्तम् । हे सोम, प्राक् प्रागञ्चनाः । अपाक् अधराञ्चनाः । एवं सर्वतः त्वां दिशः आधावन्तु अभिसमागच्छन्तु । दिग्वा सिनो वा जनाः किमभिभाषमाणाः परस्परं त्वामभिधावन्तु । अम्ब निष्पर । हे अम्ब, प्राच्यादिविशेषदिगभिधाने निश्चित्य सोमं पर । 'पृ पालनपूरणयोः' इत्यस्यैतद्रूपम् । पूरय स्वैर्भा- वैरेतं सोमम् । किं प्रयोजनमिति चेत् समरीर्विदाम् । 'प्र- जा वा अरी' इति श्रुतिः । संविदा संविदन्ताम् । अरी: प्रजाः । एतदुक्तं भवति । सोमसमागमेऽस्माकं सन्ति नाना- दिग्वासिनो जनाः संजानते एवम् ॥ ३६ ॥

म० 'प्रतिवर्गं निग्राभं वाचयति होतृचमसेऽल्पानं शून- FI प्रापाति' (का० ९।४।२० ) प्रतिप्रहारवर्ग होतृचमसमध्ये स्तोकान्सोमांशुन्निधाय प्रागपागिति ऋग्द्वयं निग्राभसंज्ञं यजमानं वाचयेदिति सूत्रार्थः । सोमदेवत्योष्णिक् सोमो दिग्भिर्मिथुन मैच्छत्तच्च देवाः संपादितवन्तस्तदेतदृचा- भ्युक्तम् । हे सोम, प्राक् प्रागञ्चनाः अपाक् अपागञ्चनाः दक्षिणा: पश्चिमाश्च उदक् उदगञ्चना उत्तराः अधराक् अधरा- चनाः एवं प्रागादयः सर्वा दिशः सर्वतः खखप्रदेशात्त्वा लामा-

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥

म० इन्द्रदेवला पश्यावृहती गोतमदृष्टा । अति क्षिप्र- नाम । हे शविष्ट अतिशयेन बलवन् इन्द्र, देवः दीप्यमानस्त्वं मर्ल मनुष्यं यजमानं प्रशंसिषः प्रशंससि स्तौषि । समीचीनोऽयं । यजमानो होता श्रद्धावानित्यादिस्तुतिं करोषीत्यर्थः । 'शंसु हिंसा- स्तुत्योः' लिडर्थे लेट् मध्यमैकवचने सिबादेशः 'सिब्बहुलं लेटि'

(

। १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्ययः तस्य 'आर्धधातुकस्येवलादेः पा० ७ । २ । ३५ ) इति इडागमः 'लेटोऽडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इति सिपोऽडागमः ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति सिप इकारलोपः । तस्य रुत्ववि - स लम् । प्रशंसिष इति रूपम् 'तिङतिङ : ' ( पा० ८ । १ २८ ) इति सर्वानुदात्तत्वम् । किंच हे मघवन् है धनवन् इन्द्र, मर्डिता 'मृड सुखने' मृडीति मर्डिता यजमानस्य सुख- यिता त्वदन्यो नास्ति न विद्यते । अतो हे इन्द्र, ते तव वचः । त्वमेव मुखयितेत्येवंरूपं त्वदीयं वचनमहं ब्रवीमि वदामि ॥३७॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

अभ्यादानाद्वाचनान्तः षष्टोऽध्यायः समीरितः ॥ ६॥

सप्तमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वा॒चस्पत॑ये॒ पव॑स्व॒ वृष्णो॑ अ॒शुभ्यां॒ गभ॑स्ति- पू॒तः । दे॒वो दे॒वेभ्य॑ः पवस्व॒ येषां भागोऽसि ॥ १ ॥

उ० वाचस्पतये । उपांशुग्रहणस्य पुरोरुक् । अनुष्टुप् प्राणदेवत्या । गृह्णाति । वाचस्पतये पवस्व । 'प्राणो वै वाच- स्पतिः' इति श्रुतिः । वाचस्पतये प्राणाय पवस्व । पवनं गमनम् देवतार्था प्रवृत्तिः । वृष्णो अंशुभ्यां गभस्तिपूतः । यस्त्वं वृष्णोर्वर्षितुः सोमस्यांशुभ्याम् अध्वर्योर्गभस्तिभ्यां पूतः । 'पाणी वै गभस्ती' इति श्रुतिः । द्वितीयं गृह्णाति । देवो । देवेभ्यः पवस्व । देवः सन् देवेभ्योऽर्थाय पवस्व प्रवृत्तिं कुरु । न ह्यदेवो देवांस्तर्पयितुमलम् । केषां देवानाम् । येषां स्वं देवानां भागोऽसि ॥ १ ॥

म० षष्ठेऽध्याये यूपसंस्कारादिसोमाभिषवपर्यन्ता मन्त्रा उक्ताः । सप्तमे ग्रहग्रहणमन्त्रा उच्यन्ते । 'उपाशुं च गृह्णाति वाचस्पतये देवो देवेभ्यो मधुमतीरिति' (का० ९।४।२३ ) मन्त्रत्रयस्य प्रतीकोपादानात्तत्रैकैकेन मन्त्रेणोपांशुग्रहमेकैकवारं गृह्णीयात् । उपयामगृहीतोऽसीति मन्त्रत्रयस्यादौ योज्यम् । प्राणदेवत्या विराट् नववैराजत्रयोदशैर्नष्टरूपेति लक्षणान्नष्टरूपा विराद् प्रथमोऽष्टार्णस्तेनैकोना । पूर्वोत्तरार्धयोरुपांशुग्रहस्य प्रथ- मद्वितीयग्रहणे क्रमेण विनियोगः । हे सोम, त्वं वाचस्पतये प्राणाय पवस्व गच्छ । 'पव गतौ' । 'प्राणो वै वाचस्पतिः ( ४ । १ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । यद्वा पतये पालकदेवार्थं वाचा । विभक्तिव्यत्ययः । मन्त्रेण वाचः संबन्धिना मन्त्रेण वा पवस्व शुद्धो भव । किंभूतस्त्वम् । वृष्णः वर्षितुस्तव संब- न्धिभ्यामंशुभ्यां तौ हि तत्र क्षिप्येते । तथा गभस्तिपूतः 'पाणी । वै गभस्ती' (४।१।१।९ ) इति श्रुतेरध्वर्योर्गभस्तिभ्यां पाणिभ्यां च पूतः। समासगतः पूतशब्दो विच्छिद्यांशुभ्यामित्य- नेनापि योज्यः । द्वितीयं गृह्णाति । हे सोम, देवः सन् देवेभ्यो- ऽर्थाय पवस्व प्रवृत्तिं कुरु । न ह्यदेवो देवांस्तर्पयितुमलम् । केभ्यो देवेभ्यः । येषां देवानां त्वं भागोऽसि तान्प्रति गच्छे. त्यर्थः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

वाचः

मधु॑मतीने॒ इष॑स्ति॒ यत्ते॑ स॒मदा॑भ्य॒ नाम॒ जग॑ति॒ तस्मै॑ सम॒ समा॑य॒ स्वाहा॑हा॒ स्वाहोर्व॒न्तरि॑ क्षु॒मन्वे॑मि ॥ २ ॥

उ० तृतीयं गृह्णाति । मधुमतीः । मधुरस्वादोपेताः नः अस्माकम् इषः अन्ना कृषि कुरु । गृह्यमाणः अंशून् सोमे निदधाति । यत्ते सोम । यत् ते तव हे सोम अदाभ्यं नाम । दन्नोतिहिंसार्थः । अनुपहिंसितं नाम । किं तत् सोमेति । जागृवि जागरणशीलं च अनुपहतं मानुषै-

१५ य० उ०

।

११३

धर्मैः । तस्मै ते तव हे सोम, सोमाय स्वाहा । स्वाहा इत्यु-
क्त्वा निष्क्रामति । उर्वन्तरिक्षमन्वेमि व्याख्यातम् ॥ २ ॥

म० तृतीयं गृह्णाति । लिङ्गोकदेवतम् । हे सोम, त्वं नोऽस्माकमिषोऽन्नानि मधुमतीः मधुररसोपेताः कृधि कुरु । । 'यत्त इत्यात्तान्सोमे निदधाति' (का० ९।४।२८ ) इति स्वीकृतानंशन्सोमे स्थापयेत् । सौम्यम् । हे सोम, ते तव अदाभ्यमहिंस्यम् । दनोतिहिंसार्थः । जागृवि जागरणशीलं यन्नामास्ति सोमेति हे सोम, तस्मै तन्नामवते तुभ्यं सोमाय स्वाहा दत्तमस्तु । 'स्वाहेत्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमिति निष्क्रमणमिति' ( का० ९ । ४ । ३४ ) 'स्वाहेत्यक्षरद्वयमुक्त्वा निष्क्रमेत' । उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षमन्वेमि अनुगच्छामि ॥ २ ॥ तृतीया ।

स्वकृ॑तोऽसि॒ विश्वे॑भ्य इन्द्रि॒येभ्यो॑ दि॒व्येभ्यः॒

पार्थि॑वेभ्यो॒ मन॑स्त्वाष्ट॒ स्वाहा॑ त्वा सु॒भव॒ सूर्या॑य दे॒वै- भ्य॑स्त्वा मरीचि॒पेभ्यो॒ दे॒वा॑यो॒ यस्मै खेड़े तत्स- त्यमु॑परित भङ्गेन॑ ह॒तोऽसौ फट् प्रा॒णाय॑ त्वा व्या- नाय॑ त्वा ॥ ३ ॥

उ० जुहोति । स्वांकृतोऽसि स्वयं कृतोऽसि । स्वयं कृतो- सीति प्राप्ते छन्दसि यकारलोपः । स्वयमुत्पन्नोसि । 'प्राणो वा अस्यैष ग्रहः स स्वयमेव कृतः स्वयं जातः' इति श्रुतिः । स्वय- मुत्पन्नोऽसि विश्वेभ्य इन्द्रियेभ्यः सकाशात् । दिव्येभ्यः देवेभ्यः पार्थिवेभ्यः द्विपदचतुष्पदेभ्यः सकाशात् स्वयमुत्प- न्नोऽसि इत्यनुवर्तते । यस्त्वमेवं स्वतन्त्रोऽकृतकः तं मनः त्वाष्टु । मनः प्रजापतिः त्वां व्याप्नोतु । 'प्रजा- पतिर्वै मनः । प्रजापतिष्ट्वानुताम्' इति श्रुतिः । स्वाहा त्वा सुभव सूर्याय । स्वाहाकारेण त्वां जुहोमीति शेषः । हे शोभन, भव ग्रह । सूर्याय प्रागुपमार्ष्टि मध्यमे परिधौ । । देवेभ्यः त्वा । देवेभ्यो मरीचिपेभ्योऽर्थाय त्वामुपमामति शेषः । बाह्वादिश्लिष्टमंशुमभिचारं जुहुयात् । देवों शो । हे देव सोमांशो, यस्मै वधाय त्वाम् ईडे । ईडिरध्येषणा- कर्मा । प्रार्थयामि । तत्सत्यमस्त्विति शेषः । उपरिलुता लवतिर्गत्यर्थः । उपर्युपरिगतेन भङ्गेन आमर्दनेन हतो निहतः । असाविति नामादेशः । फट् । 'जिफला विशरणे' । किब- न्तस्यैतद्रूपम् डलयोरेकत्वात् । विशीर्यतु फटिति अभि- चारे स्वाहाकारस्य स्थाने प्रयुज्यते । पात्रासादनम् । प्राणाय त्वा । सादयामीति शेषः । उपांशुसवनं सादयति ।

1

व्यानाय त्वा ॥ ३ ॥

म० 'वांकृत इति हुत्वा पात्रमुन्माष्टीति' (का० ९।४।३७) उपांशुग्रहं हुत्वा पात्रमार्जनं कुर्यात् । ग्रहदैवतम् । 'प्राणो वा अस्यैष ग्रहः स स्वयमेव कृतः स्वयं जातः ' ( ४१ । १ । २२ )

१ उपरिता इति पाठः.

११४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

1

चतुर्थी ।

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

उपयामगृहीतोऽस्य॒न्तय॑च्छ मघवन्पा॒हि सोम॑म् ।
उरुष्य राय एषो यजस्व ॥ ४ ॥

उ० अन्तर्यामं गृह्णाति । उपयामगृहीतोसि । उपयमती- त्युपयामः । उपयामेन गृहीतः त्वमसि । 'इयं वा उपयाम इयं वा इदम्' इत्यादिश्रुतिः । अन्तर्यच्छ मघवन् हे मघवन्, अन्तर्मध्ये ग्रहपात्रे यच्छ निगृह्णीष्व । ततः पाहि गोपाय पात्रस्थं सोमम् । ततोऽनन्तरम् उरुष्य रायः उरुष्यतिर्गोपाय- नार्थः । ' पशवो वै रायः' इति श्रुतिः । गोपाय पशून् । इषो यजस्व इषोऽन्नानि तत्प्रभवत्वात्प्रजा लक्षणया इष उक्ताः । 'प्रजा वा इषः' इति श्रुतिः । यजस्व यायजूका: कुरु । अस्मिन्नर्थे श्रुत्या एतत्पदं व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

६

इति श्रुतेरुपांशुग्रहः प्राणः । हे प्राणरूपोपांशुग्रह, त्वं वांकृतो भवसि स्वयं स्वेनैव कृतो भवसि । छान्दसो यलोपः । स्वयमुत्प- नोऽसि । केभ्यः । विश्वेभ्यः सर्वेभ्यः इन्द्रियेभ्यः सकाशात् दिव्ये- भ्यः दिवि भवा दिव्या देवास्तेभ्यश्च सकाशात् पार्थिवेभ्यः पृथिवी - भवेभ्यो द्विपदचतुष्पदेभ्यः सकाशात्स्वयमुत्पन्न इत्यनुवर्तते । यस्त्वमेवमकृतकः स्वतन्त्रस्तं त्वां मनः प्रजापतिरष्टु व्याप्नोतु । 'अशूङ् व्याप्तौ' पदविकरणव्यत्ययः । 'प्रजापतिर्वै मनः प्रजा- पतिष्ट्वानुताम्' ( ४ । १ । १ । २२ ) इति श्रुतेः । शोभनो भव उत्पत्तिर्यस्य तत्संबोधनं हे सुभव उत्तमजन्मन् ग्रह, सूर्याय सूर्यार्थ त्वा त्वां स्वाहाकारेण जुहोमि । यद्वास्य होम- मन्त्रस्यायमर्थः । हे प्राणरूप ग्रह, त्वं स्वांकृतोऽसि मया । स्वीकृतोऽसि । किमर्थम्। दिव्येभ्यः देवजन्मनि स्थितेभ्यः पार्थि- वेभ्यः मनुष्यजन्मनि स्थितेभ्यः सर्वेभ्य इन्द्रियेभ्यः इन्द्रियाणां हितायेत्यर्थः । मनश्च तेषामिन्द्रियाणामधीशं त्वामष्टु व्याप्नोतु । हे सुभव प्राणरूपोपांशुग्रह, तादृग्रूपं त्वां बहिः प्राणरूपाय म० 'उदितेऽन्तर्यामग्रहणमुपयामगृहीत इति' ( का० ९ । सूर्याय स्वाहाकारेण जुहोमि । 'आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण । १ ) । सूर्योदयानन्तरमन्तर्यामग्रहं गृह्णीयात् । उपयामयती- उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णीन' इत्याथर्वणिकश्रुतेः । त्युपयामो ग्रहस्तेन गृह्यत इत्युपयामगृहीतः पचाद्यच् चित्त्वाद- सूर्यस्य वहिःप्राणत्वम् । स्वांकृतशब्देन प्राणरूपग्रहस्य स्वाधी - न्तोदात्तः । 'यमोऽपरिवेषणे' इति परिवेषणादन्यत्र मित्वाभावा- नत्वं दिव्यपार्थिवशब्दाभ्यां च जन्मद्वयं विवक्षितमिति तित्ति- द्वृद्धिः । ' तत्पुरुषे तुल्यार्थ - ' ( पा० ६ । २ । २ ) इति पूर्वपद- रिणोक्तम् । 'स्वांकृतोऽसीत्याह प्राणमेव समकृत विश्वेभ्य स्वरं बाधित्वा 'थाथघञ् - ' ( पा० ६ । २ । १४४ ) इति अज- इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इत्याहोभयेष्वेव देवमनुष्येषु न्तस्यान्तोदात्तत्वम् । पुनस्तृतीयासमासे ' तत्पुरुषे तुल्यार्थ - ' प्राणान् दधातीति' । 'प्रथमे परिधावुत्तानं पाणि प्रागुपमार्ष्टि । ( पा० ६ । २ । २ ) इत्यादिना तृतीयान्तस्य प्रकृतिस्वरत्वेन देवेभ्यस्त्वेति' ( का० ९ । ४ । ३८ ) । पश्चिमस्थे परिधौ । तदेव स्थितम् । हे सोमरस, त्वं तादृशोऽसि । हे मघवन् धन- सोमलिप्तमूर्ध्वाभिमुखं हस्तं कृत्वा प्रागभिमुखं यथा तथा मार्जनं वन्निन्द्र, त्वं तादृशं रसमन्तग्रहपात्रमध्ये यच्छ निगृह्णीष्व । कुर्यात् । दैवं यजुः । हे लेप, मरीचिपेभ्यः मरीचिपाल - । केभ्यो देवेभ्योऽर्थाय त्वा त्वां परिधौ माज्मि इति शेषः । 'वास उरोबाहुषु श्लिष्टमंशुमभिचरन्जुहुयाद्देवांश विति' (का० ९ । ४ । ३९ ) । वस्त्रादिषु श्लिष्टो यः सोमांशुस्तमभिचारार्थं . जुहुयात् । आभिचारिकं सोमांशुदेवतं यजुः । हे देव दीप्य मान हे अंशो सोमांशो, यस्मै वधाय त्वामीडे प्रार्थयामि । ईडिरध्येषणकर्मा । तत् वधकर्म सत्यमस्त्विति शेषः । उपरि - प्रवते गच्छतीत्युपरिश्रुत् । प्रवतिर्गत्यर्थः । तेनोपरि आगतेन . भङ्गेनामर्देनासाविति देवदत्तादिनामनिर्देशः । असौ द्वेष्यो हतो . निहतः सन् फट् विशीर्णो भवतु । 'त्रिफला विशरणे' । अस्य क्विवन्तस्यैतद्रूपम् । फलतीति फट् डलयोरैक्यम् । खाहाकार - क्षम् । स॒जूर्दे॒वेभि॒रव॑त्रै॒ परे॑श्चान्तर्य॒मे म॑घवन्माद्-

स्थाने फडित्यभिचारे प्रयुज्यते । 'प्राणाय त्वेति पात्रासादनम् '

यद्वा शत्रुभ्योऽन्तर्धानं व्यवधानं यथा तथा नियमय । ततः सोमं पाहि पालय । तथा रायो धनानि उरुष्य रक्ष । उरुष्यती रक्षणकर्मा । यद्वा 'पशवो वै रायः' ( ४ । १ । १५ ) इति श्रुतेः पशून्रक्ष । आ इषो यजस्व इषोऽन्नानि आयजस्व समन्ताद्देहि । यद्वान्नप्रभवत्वादिषो लक्षणया प्रजाः । 'प्रजा वा इषः ' ४ । १ । २ । १५ ) इति श्रुतेः । ता यजस्व याजयस्व याय- जूकाः कुरु । श्रुत्यैवं व्याख्यातत्वात् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

अ॒न्तस्ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी द॑धाम्य॒न्तद॑धाम्युर्व॒न्तरि॑-

उ०

( का० ९ । ४ । ४१ ) । यस्मिन्प्रदेशे पूर्वमुपांशुपात्रं स्थापितं यस्व ॥ ५ ॥ तत्रैव स्थापयेत् । हे उपांशुपात्र, प्राणदेवता संतोषार्थं त्वाम् अन्तते । अन्तर्यामं पुरोरुक् त्रिष्टुप् मघवद्देवत्या । आसादयामीति शेषः । 'उपांशुसवनं पाणिना प्रमृज्योदचं यस्य तव प्राणरूपापन्नस्यान्तः शरीरमध्ये द्यावापृथिव्यौ द- व्यानाय त्वेति संस्पृष्टमिति' (का० ९ । ४ । ४२ ) । येना- । धामि स्थापयामि । अन्तर्मध्ये च दधामि उरु विस्तीर्णम- श्मना सोमोऽभिषुतः स उपांशुसवनस्तं हस्तेन प्रमृज्योदगभि- ।न्तरिक्षम् । स त्वं सजूः समानजोपणः सह प्रीयमाणः । मुखग्रहसंलग्नं सादयेत् । हे उपांशुसवन, व्यानदेवताप्रीत्यर्थं देवेभिर्देवैः । 'अतो भिस ऐस्' 'बहुलं छन्दसि' इति भिस् । त्वामासादयामि ॥ ३॥ अवरैः परश्च । अवरैः पृथिवीस्थानैः परैः घुस्थानः अन्त-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

११५

र्या अस्मिन्प्रहे होमायोद्यते हे मघवन् मादयस्व हर्षय- । षट्कार एव ते सोमस्य राज्ञ इत्याशयः । वायवे स्वेति देव- तोद्देशः ॥ ७ ॥ स्वात्मानम् ॥ ५ ॥

म०

मघवदेवत्या त्रिष्टुप् । अन्तर्यामग्रहण एव विनियोगः । म० 'ऐन्द्रवायवं गृह्णात्या वायविति' (का० ९ । ६ । ५)। हे मघवन्, ते तवानुग्रहात् द्यावापृथिवी अन्तर्दधामि व्यव- वायुदेवत्या त्रिष्टुप् वसिष्टदृष्टा वायवे वेति यजुरन्ता । हे धायिके करोमि । यद्वा हे अन्तर्याम, प्राणरूपापन्नस्य तवान्तः वायो, हे शुचिपाः शुचिं पवित्रं प्रथमं वष्टुतमप्राप्तमन्यदेवैः शरीरमध्ये द्यावापृथिव्यौ दधामि । स्थापयामि । किंच उरु ईदृशं सोमं पिबतीति शुचिपाः पवित्रसोमपान, वं नोऽस्माक विस्तीर्णमन्तरिक्षमन्तर्मध्ये च दधामि द्यावापृथिव्योर्मध्ये स्थाप- मुप समीपे आ भूष आक्रमस्वागच्छेत्यर्थः । 'भूष अलंकारे'. यामि । हे मघवन्धनवन्निन्द्र, अवरैः पृथिवीस्थानैः देवेभि- इह गत्यर्थः । केनाहं आक्रमे इति चेत् । सहस्रं ते नियुतो देवैः परैः द्युस्थानैश्च देवैः सजूः समानजोषणः समानप्रीति - । विश्ववार । विश्वं सर्व वृणोति व्याप्नोति विश्वैर्वा व्रियते प्रार्थ्यते युक्तः सन्नन्तर्यामे ग्रहे मादयस्व हर्षयस्वात्मानम् । यद्वा तृप्यस्व । इति विश्ववारस्तत्संबोधनम् हे विश्ववार सर्वव्यापक, ते तव 'मद तृप्तौ' चुरादिरात्मनेपदी । देवेभिरित्यत्र 'बहुलं छन्दसि' सहस्रं नियुतः सन्ति । 'नियुतो वायो:' इत्युक्तेर्नियुच्छब्देन ( पा० ७ । १ । १० ) इति ऐसोऽभावे 'बहुवचने झल्येत्' वायुवाहनभूता मृगा उच्यन्ते । तवासंख्याता वाहनभूता मृगा- ( पा० ७ । ३ । १०३ ) इति एकारः ॥ ५ ॥ स्तैरागच्छेत्यर्थः । किंच मद्यं मदनीयं तृप्तिजनकमन्धः सोमल- क्षणमन्नं ते तव उप समीपे एव अयामि गमयामि । सोमं ते समर्पयामीत्यर्थः । हे देव दीप्यमान वायो, यस्य सोमस्य पूर्व- पेयं प्रथमवषङ्कारलक्षणं पूर्वपानं त्वं दधिषे धारयसि । दधा- तेर्लिटि रूपम् । एवं वायुं प्रार्थ्य सोममाह हे सोमरस, षायवे वायुदेवतार्थं त्वां गृह्णामीति शेषः ॥ ७ ॥

षष्ठी ।

स्वकृ॑तोसि॒ विश्वे॑भ्य इन्द्रि॒येभ्यो॑ दि॒व्येभ्यः पार्थ- वेभ्यो॒ मन॑स्त्वाष्ट॒ स्वाहा॑ त्वा सुभव सूर्याय देवे- भ्य॑स्त्वा मरीचि॒िपेभ्य॑ दा॒नाय॑ त्वा ॥ ६ ॥

उ० जुहोति । स्वांकृतोसि । व्याख्यातम् । पात्रमासा-
दयति । उदानाय त्या ॥ ६ ॥

म० स्वांकृत इति निःशेषस्यैव होमस्तिष्ठतः । व्याख्यातः । 'प्रथमे च न्युब्जेन पाणिना प्रत्यगिति ' ( का० ९ । ६ । ४ ) प्रथमे परिधावधोमुखहस्तेन प्रत्यक्संस्थं मार्ष्टि देवेभ्यस्त्वेति मन्त्रेण । व्याख्यातः । उदानाय त्वेति पात्रासादनम् । हे ग्रह, उदानसन्तोषार्थं त्वां सादयामि ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

आ वयो भूष शुचिपा उप॑ नः स॒हस्रं ते नि॒युतो॑ विश्ववार । उपा॑ ते॒ अन्ध॒ मद्य॑मयामि॒ यस्य॑

I

देव दधि॒षे पू॑र्व॒देय॑ वा॒यवे॑ त्वा ॥ ७ ॥

।

उ० ऐन्द्रवायवं गृह्णाति । आ वायो भूष । त्रिष्टुप् वायुदे- वत्या । हे वायो, आ अभूष अभ्याक्रमस्व । हे शुचिपाः, पवित्रं सोमं । प्रथमवषङ्कारवषट्कृतमप्राप्तमन्यैर्देवताविशेषै: पिबतीति शुचिपाः उप नः उप समीपे नः अस्माकम् अभ्याक्र- मस्वेति संबन्धः । केनाहमभ्याक्रम इति चेत् सहस्रं ते नियुतो विश्ववार । बहवः ते नियुगुणयुक्ता अश्वा विद्यन्ते । हे विश्ववार, विश्वं सर्व वृणोति विश्वैः सर्वैर्वा व्रियते प्राणि- भिरिति विश्ववारः तस्य संबोधनं हे विश्ववार । किंच उपो ते अन्धो मद्यमयामि । उपगमयामि च ते तव स्वभूतम् अन्धोनं मथं मदनीयम् । कथंभूतम् । यस्य सोमस्य हे देव, दधिषे धारयसि पूर्वपेयं प्रथमवषट्कारलक्षणम् । पूर्वपानं प्रथमव-

अष्टमी ।

इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒राग॑तम् । इन्द॑- वो वामुशन्ति॒ हि । उपयाम गृहीतोसि वा॒यव॑ इन्द्र- वायुभ्यो॑ वै॒ष ते॒ योनि॑ स॒जोषा॒भ्यां॑ त्वा ॥ ८ ॥

उ० द्वितीया पुरोरुक् । इन्द्रवायू । वायवी गायत्री । हे इन्द्रवायू, इमे अभिष्टुताः सोमाः अतः कारणात् उपप्रयोभि- रागतम् । उपेत्ययमुपसर्ग आगतमित्यनेन संबध्यते । उपा- गतम् उपगच्छतम् । प्रयोभिः । प्रयः शब्दः 'इण् गतौ' इत्यस्य धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य । 'इणो यण्' इति यणादेशः भिस् । ततस्तकारस्य छान्दसः सकारः ।

ततः प्रपूर्वस्य प्रयोभिरिति सिद्ध्यति । प्रयद्भिरश्वैः शीघ्रैरागच्छतम् । किंच । इन्दवो वामुशन्ति हि । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादिन्दवः सोमाः वां युवाम् उशन्ति । 'वश कान्तौ' कामयन्ते । यद्यस्मादिन्द्रवायू पिबतमिति । उपया- मगृहीतोसि वायव इन्द्रवायुभ्यां च त्वा । गृह्णामीति शेषः । सादयति एष ते योनिः नः । एष पृथिवीलक्षणः ते तव योनिः स्थानम् । योनिशब्दो हि स्थानवचनः । सजोषाभ्यां सहप्रीतिभ्यां त्वां सादयामीति शेषः ॥ ८ ॥

म० 'अपगृह्य पुनरिन्द्रवायू इतीति' (का० ९ । ६ । ६)। एकवारमर्धमादाय पृथक्कृत्य पुनरैन्द्रवायवं गृह्णाति । ऐन्द्रवायवी गायत्री मधुच्छन्दोदृष्टा । उपयामेति यजुः सहितो मन्त्रः । हे इन्द्रवायू, युष्मदर्थमिमे सोमाः सुता अभिषुताः । प्रय इत्यन्न- नाम । प्रयोभिः एतैः सोमरसरूपैरन्नैर्निर्मितैरुप समीपे युवामागत-

११६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मागच्छतम् । यद्वा प्रयःशब्द 'इण् गतौ' इति धातोः शतृप्र- त्ययान्तस्य रूपम् । प्रैतीति प्रयन् । इणो यण् तस्य भिसि परे तकारस्य छान्दसः सकारः तस्य रुत्वादौ प्रयोभिरिति सिध्यति । प्रयोभिः प्रयद्भिः शीघ्रैरश्वैरागच्छतम् । हि यस्मादि - न्दवः सोमा वां युवामुशन्ति कामयन्ते तस्मादागच्छतमित्यर्थः । सोममाह हे सोमरस, त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि वायवे षायुदेवतार्थ इन्द्रवायुभ्यां इन्द्रवायुदेवतार्थं च त्वां गृह्णामीति शेषः । 'दशापवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिरिति ग्रहसादनमिति' । (का० ९ । ५ । २५ ) । दशापवित्रेण गृहीतं ग्रहं परिमृज्य पात्राद्वहिर्निर्गतं सोमं मार्जयित्वा एष ते योनिरिति मन्त्रेण ग्रहस्य सादनं करोति । वीप्सा सर्वग्रहार्थी । इति सूत्रार्थः । हे पात्र, एष खरस्यैकदेशः ते योनिः तव स्थानम् । अतोऽत्र सजोषोभ्यां समानप्रीतिभ्यामिन्द्रवायुभ्यामर्थं वां सादयामीति शेषः ॥ ८ ॥

नवमी ।

अ॒यं व मित्रावरुणा सु॒तः सोमं ऋतावृधा भमेदि॒ह श्रुत॒ हव॑म् । उपया॒ामगृहीतोऽसि मित्रावरु-

णाभ्यां त्वा ॥ ९ ॥

1

।

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

दुधां प्रार्थयते मन्त्रदृक् । यया धेन्वा गृहेसत्या । राया वयं- ससवां सो मदेम । राया धनेन वयं ससवांसः । 'वन षण सं- भक्तौ' । संभक्ताः सन्तो हृष्टाः स्याम । कथमिव । हव्येन देवाः यथा हविषा संभक्ता देवा हृष्यन्ति । यथाच यवसेन गवाह्नि- कादिना गावो हृष्टा भवन्ति तां तथाभूतां धेनुं हे मित्रावरुणौ, युवं युवां नः अस्मभ्यं विश्वाहा सर्वदा । धत्तं दत्तं । अनपस्फु- रन्तीम् । स्फुरतिर्गत्यर्थः । अपेत्यापेत्य या पुरुषान्तरात्पुरुषा- न्तरं गच्छति सा अपस्फुरन्ती अपस्फुरन्ती न भवतीत्यनपस्फु- रन्ती ताम् । अनन्यगामिनीं दत्तमित्यर्थः । विश्वाहेति सततं दानक्रियार्थम् । एष ते योनिः ऋतायुभ्यां त्वा । सादयामीति शेषः । ऋतशब्देनात्र मित्रोऽभिधीयते । अयुशब्देन वरुणः । अयंतावत् श्रुत्यभिप्रायः येनैवमाह । 'ब्रह्म वा ऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्म घृतं वरुण एवायुरिति' । पदकारस्तु ऋतायुवाभ्या- मित्येकं पदं कृतवान् तस्यायमभिप्रायः । ऋतं सत्यं यज्ञं वायौ कामयेते तो ऋतायू ताभ्यामृतायुभ्याम् ॥ १० ॥

म० ' पयसा श्रीणात्येनं कुशावन्तधीय राया वयमिति' (का० ९ । ६ । ८) मैत्रावरुणपात्रे कुशद्वयं व्यवधाय तत्र खं सोमरसं क्षीरेण मिश्रीकुर्यात् । मित्रावरुणदेवत्या त्रिष्टुप् स - दस्दृष्टा । उत्तरार्धे तामिति तदः श्रवणादिह यदोऽध्याहारः । मन्त्रदृक्कामदुघां प्रार्थयते । यया धेन्वा गृहे सत्या वयं राया धनेन ससवांसः । 'वन षण संभक्ती' इत्यस्य क्वसौ रूपम् । धनेन संभक्ताः संपन्नाः सन्तो मदेम हृष्टाः स्याम । कथमिव । हव्येनेव । यथा हविषा संभक्ता देवा हृष्यन्ति, यथाच यवसेन

उ० मैत्रावरुणस्य पुरोरुक् । अयं वाम् । गायत्री मैत्रा- बरुणी । हे मित्रावरुणौ, अयं वां युवयोः अयमभिषुतः सोमः हे ऋतावृधौ सत्यवृधौ वा यज्ञवृधौ वा अतः कारणात् मम इत् इह श्रुतं हवम् । इदिति निपात एवार्थे । ममैव इह यजमानानां मध्ये श्रुतम् आह्वानम् । उपयाम गृहीतोसि । घासेन गवाह्निकादिना गावो हृष्यन्ति हे मित्रावरुणों, युवं युवां

मित्रावरुणाभ्यां वा । देवतादेशः ॥ ९ ॥

딩

'मैत्रावरुणमयं धामिति' ( का० ९ । ६ । ७) मैत्रा- वरुणं ग्रहं गृह्णीयात् । मित्रावरुणदेवत्या गायत्री गृत्समददृष्टा यजुरन्ता । हे मित्रावरुणौ, विभक्तेराकारः । हे ऋतावृधा, ऋतं यज्ञं सत्यं वा वर्धयत इति ऋतवृधौ ऋतस्य वर्धयितारौ वां युवयोरर्थायायं सोमः सुतः अभिषुतः तस्मादिहास्मिन् यज्ञे ममेत् । इत् एवार्थे । ममैव यजमानानां मध्ये ममैव हवमाह्वानं श्रुतं युवां शृणुतम् । हे सोमरस, त्वमुपयामेन मैत्रावरुणग्रह- पात्रेण गृहीतोऽसि । मित्रावरुणाभ्यामर्थे वा त्वां गृह्णामीति शेषः ॥ ९ ॥

दशमी ।

रा॒या व॒यस॑स॒वासो॑ मदे॒म ह॒व्येन॑ दे॒वा य- सेन॒ गावः॑ः । तां धे॒नुं मित्रावरुणा युवं नौ वि॒श्वाहा॑ धत्त॒मन॑पस्फुरन्तीमे॒ष ते॒ योनि॑रृता॒युभ्यां॑

त्वा ॥ १० ॥

उ० पयसा श्रीणाति । राया वयम् । मैत्रावरुणी त्रि- ष्टुप् । उपरितनेर्धर्चे तदः श्रवणाविह मदोध्याहारः । इह काम-

।

तां धेनुं नोऽस्मभ्यं विश्वाहा सर्वदा धत्तं दत्तम् । किंभूतां धेनुम् । अनपस्फुरन्तीम् । स्फुरतिर्गत्यर्थः । अपस्फुरति पुरुषा- न्तरं गच्छतीत्यपस्फुरन्ती न अपस्फुरन्ती अनपस्फुरन्ती ताम् । अनन्यगामिनीं दत्तमित्यर्थः । एष त इति सादनम् । हे ग्रह, एष ते योनिः स्थानम् ऋतायुभ्यां मित्रावरुणाभ्यामर्थे त्वां सादयामीति शेषः । ' ब्रह्म वा ऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्मऋनं वरुण एवायुः' ( ४ । १ । ४ । १० ) इति श्रुतेः ऋतशब्देन मित्रः आयुशब्देन वरुणः इति श्रुतिव्याख्या । पदकारस्तु ऋतयुभ्या- । मिति पदं कृतवान् तेन ऋतं सत्यं यज्ञं वा कामयेते त ऋतयू ताभ्यामृतयुभ्याम् । संहितायां दीर्घः । यज्ञमिच्छयां मित्रा- वरुणाभ्यामित्यर्थः पदकारस्य ॥ १० ॥

एकादशी ।

15

या वा॒ कश॒ मधु॑म॒त्यश्व॑ना सूनृतवती । तया॑ य॒ज्ञं मि॑मिक्ष॑तम् । उपयामगृ॑हीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वैष ते॒ योनि॒र्मार्ध्वाभ्यां॑ त्वा ॥ ११ ॥

उ० आश्विमस्य पुरोरुक् । या वां कशा । गायत्री आ- श्विनी । हे आश्विनौ या वां युवयोः कशा । कशेति वाद-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

११७

नाम । सा प्रकाशयति अर्थान् । मधुमती मधुब्राह्मणोप- तमेवंगुणविशिष्टमिन्द्रं हे सोम, यासु अनु वर्धसे । यासु निषत् प्रशंसायुक्ता । सूनृतावती शोभना प्रिया ऋतावती विक्षु येषु यजमानेषु वर्धसे पुनःपुनः संस्क्रियसे तासु तासु सत्यवती च या वाक् सा सूनृतावती । तया यज्ञं मिमिक्ष- क्रियासु त्वमवस्थितः तत्र प्रतीचीनं बृजनं दोहसे । प्रती- तम् । 'मिह सेचने' । सिञ्चतम् । अश्विनौ हि यज्ञे अध्वर्यू चीनमात्मनोऽभिमुखमिन्द्रमवस्थाप्य स्ववीर्येण तर्पयित्वा

अत एवमुच्यते । उपयाम गृहीतोऽस्यश्विभ्यां त्वा गृह्णामि । अस्मे यजमानाय वृजनम् । वृजनमिति बलनाम । बलवच्च एष ते योनिः माध्वीभ्यां त्वा सादयामि । 'दध्यड् ह वा यज्ञफलं दोहसे प्रक्षारयसि । कथं पुनर्दोहसे प्रत्नथा । था आभ्यामाथर्वणो मधुनामब्राह्मणमुवाच इत्युपक्रम्य तस्मा - उपमार्थीयः । प्रत्नशब्दः पुराणवचनः । चिरन्तनानामिव न्मधुमत्यर्वाक् गृह्णाति माध्वीभ्यां त्वेति सादयति' इत्याह । ऋषीणां भृगुप्रभृतीनां दोहसे । इमथा । इदानीन्तनानामिव श्रुतिः । अतएवं व्याख्येयम् । मधु ब्राह्मणं यावधीयाते तौ यजमानानां दोहसे । अस्य यजमानस्य । उपयामगृहीतोसि माध्वी इत्युच्येते । इकारोऽत्र तद्धितः ॥ ११ ॥ शण्डाय त्वा गृह्णामि । शण्डोऽसुरः । एष ते योनिः वीरतां वीरत्वं पाहि गोपाय । सादयामीति शेषः । यूपशकलेनाभि- मार्ष्टि । अपमृष्टः शण्डः अपमार्जनीकृतोऽस्य ग्रहस्य शण्डो- ऽसुरः । निष्क्रामति । देवास्त्वा । देवास्त्वां हे ग्रह, शुक्र- पायिनः यजतिस्थानं प्रापयन्तु दक्षिणस्यां वेदिश्रोणावासा- दयति । अनाधृष्टासि अनुपहिंसितासि ॥ १२ ॥

,

म० 'आश्विनं गृह्णात्यन्वारब्धे वा या वामिति' (का० ९ । ७ । ८ ) । यजमानेऽन्वारब्धे वाश्विनं ग्रहं गृह्णाति । आश्विनी गायत्री मेधातिथिदृष्टा यजुरन्ता । हे अश्विना अश्विदेवौ वां युवयोर्या कशा । कशेति वाङ्नामसु पठितम् । काशयति प्रका- शयति वाङ्मयमिति कशा वाक् । किंभूता । मधुमती मधु ब्रह्म तद्वती मधुब्राह्मणोपनिषत्प्रशंसायुता । तथा सूनृतावती प्रियं म० 'शुक्रं बैल्वेन वा तं प्रनयेति' (का० ९ । ६ । १० ) सत्यं वचः सूनृतं तद्वती सत्यप्रियवचनोपेता । हे अश्विनौ, बिल्वपात्रेण वैकङ्कतेन वा शुक्रं ग्रहं गृह्णाति । जगती वैश्वदेवी तया वाचास्मदीयं यज्ञं मिमिक्षतं 'मिह सेचने' सनन्तः । सेक्तु- काश्यपावत्सारदृष्टा द्वादशार्णचतुः पादा जगती उपयामेत्यन्ते मिच्छतम् । निष्पादयतमित्यर्थः । हे ग्रह, त्वमुपयामेन गृहीतो - । यजुः । हे इन्द्र, वं यासु यज्ञक्रियासु अनुवर्धसे पुनः पुनः ऽसि अश्विभ्यामर्थे त्वां गृह्णामीति शेषः । ( का० ९ । ६ । । सोमपानेन वृद्धिं प्राप्नोषि तासु । वृजनमिति बलनाम । बलं ८ ) साधयत्येष ते हे ग्रह, एष ते योनिः स्थानं माध्वीभ्यां बलवद्यज्ञफलं दोहसे क्षारयसि ददासीत्यर्थः । मधुब्राह्मणाध्येतृभ्यामश्विभ्यामर्थे त्वां सादयामीति शेषः । मधुब्राह्मणं यावधीयाते तौ माध्व्यौ ताभ्याम् । तद्धित ईप्रत्ययः । 'दध्यङ् ह वा आभ्यामाथर्वणो मधु नाम ब्राह्मण- मुवाच' ( ४ । १ । ५ । १८ ) इति श्रुतेः ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

त॑ प्र॒त्नथा॑ पू॒र्वथा॑ वि॒श्वथ॒मथा॑ ज्ये॒ष्ठता॑ति॑ ब॒हि॒ष- द॑स्व॒वि॑िदम् । प्र॒ती॒चीन॑ वृ॒जने॑ दोहसे॒ धुनि॑मा॒शुं ।

। जय॑न्त॒मनु॒ यासु॒ वर्ध॑से ॥ उपयामगृ॑हीतोऽसि॒ शण्डय॒ त्वे॒ष ते॒ योनि॑र्वी॒रता॑ पा॒ह्य॑प॑सृष्टः शण्ड दे॒वास्त्वा॑ शु॒क्र॒पः प्रण॑य॒न्त्वना॑धृष्टासि ॥ १२ ॥

उ० शुक्रं गृह्णाति । तस्य पुरोरुक् । तं प्रत्नथा । जगती अनिरुक्ता प्रकरणाच्च शुक्रोभिधीयते । अत्र च व्यवहितैः पदैः वाक्यं प्रायशः कल्प्यते । हे सोम, तमिन्द्रं ज्येष्ठतातिम् । उत्कृष्टतातिं उत्कृष्ट विस्तारम् । अथवा 'वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्ता- तिलौ च छन्दसि' इति तद्धितः प्रशंसायाम् । ज्येष्ठतातिं ज्येष्ठप्रशस्यम् । बर्हिषदम् यज्ञेषु बर्हिषि सीदतीति बर्हिषदम् । स्वर्विदम् । स्वशब्देन धुलोकोऽभिधीयते । द्युलोकं जानाति तत्र हि तस्म निवासः । धुनिम् । 'धूञ् कम्पने' । कम्पयितारं शत्रूणाम् । आशुं जयन्तम् शीघ्रं जयन्तं जेतव्यानि वस्तूनि ।

(

शेषः । कथं दोहसे तत्र दृष्टान्तमाह । प्रत्नथा । 'प्रनपूर्व - ' पा० ५ । ३ । १११ ) इत्यादिना थाल्प्रत्यय उपमार्थीयः। प्रनशब्दः पुराणवचनः । चिरन्तनानां भृग्वादीनामिव फलं दोहसे । पूर्वथा पूर्वेषामिव ऋषीणां साध्यादीनामिव । विश्वथा विश्वेषां सर्वेषामृषिपुत्राणामिव । इमथा इदानीन्तनानां यज- मानानामिवास्य फलं दोहसे तं त्वां स्तुम इति शेषः । किंभूतं तम् । ज्येष्ठतातिम् तननं तातिः विस्तारः। ज्येष्ठा उत्कृष्टा ताति- वि॑िस्तारो यस्य तम् । यद्वा 'वृकज्येष्ठाभ्याम् ' ( पा० ५।४। ४१ ) इत्यादिना प्रशंसायां तातिप्रत्ययः । प्रशस्तो ज्येष्ठो ज्येष्ठेषु प्रशस्य वा ज्येष्ठतातिः । तथा बर्हिषदं यज्ञेषु ब॒र्हिषि सीदतीति बर्हिषदस्तम् । स्वर्विदम् । खः द्युलोकं वेत्ति जानातीति खर्वित्तम् । तत्र हि तस्य निवासः । प्रतीची- नमात्मनोऽभिमुखं धुनिम् । 'धूञ् कम्पने' । कम्पितारं शत्रूणाम् आशुं शीघ्रं जयन्तं जेतव्यानि वस्तूनि । यद्वास्या ऋचोऽर्थान्तरम् । हे इन्द्र, यस्त्वं प्रतीचीनं प्रतिगमनमस्मत्प्रति- कूलं वृजनं वर्जनीयमालस्याश्रद्धादिकं दोहसे रिक्तीकरोषि विनाशयसि । 'दुह प्रपूरणे' प्रपूरणं रिक्तीकरणमिति क्षीरखा- मी । किंच यासु क्रियासु धुनिं त्वदनुग्रहाच्छत्रून्कम्पयन्तमाशुं क्षिप्रकारिणं जयन्तं सम्यगनुष्ठानेन यजमानान्तराण्यतिशयान- मेनं यजमानमनु सोमपानेन स्तुत्या च यः त्वं वर्धसे तासु क्रियासु तं त्वां स्तुम इति शेषः । कथमिव । प्रत्नथा थाप्रत्यय उपमार्थः । प्रत्नाः पुरातना भृग्वादयो यथा वामस्तुवन् पूर्वथा

११८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

यजमाना इव इमथा । शण्डो यज्ञाद्बहिः कृतः । आहवनीये प्रोक्षितं प्रास्यति । शुक्र- स्वाधिष्ठानमसि । शुक्रो ग्रहः तस्याधिष्ठानम् अधि- करणमसि ॥ १३ ॥

पूर्वे पित्रादय इव विश्वथा अतीताः सर्वे इदानीन्तना वर्तमाना यजमाना इव वयं त्वां स्तुम इत्यर्थः । कीदृशं त्वाम् । ज्येष्ठतातिं स्वार्थे तातिः । ज्येष्ठमित्यर्थः । बर्हि - षदं यागे संनिहितत्वेन तिष्ठन्तम् । स्वर्विदं यजमानाय दातव्यं स्वर्गं वेत्तीति स्वर्वित् । एवमिन्द्रमुक्त्वा सोममाह । हे शुक्र- ग्रह, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि शण्डाय शुक्रपुत्राय शण्डनाम्ने - ऽसुराय वा त्वां गृह्णामीति शेषः । सादयत्येष ते । हे ग्रह, एष खरप्रदेशस्तव स्थानम् । त्वं यजमानस्य वीरतां वीरत्वं शूरत्वं पाहि पालय । 'शुक्रामन्धिभ्यां चरतः शुक्रेणाध्वर्युर्मन्धिना प्रतिप्रस्थाता प्रोक्षिताप्रोक्षितौ यूपशकलावादायापिधानं प्रोक्षि- ताभ्यामपमार्जनमप्रोक्षिताभ्यामपसृष्टः शण्ड इत्यध्वर्युरिति' (का० ९ । १० । १–५ ) अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ शुक्राम- न्थिग्रहाभ्यां यथाक्रममनुतिष्ठेताम् । तत्प्रकारः । प्रोक्षिताभ्यां द्वाभ्यां यूपशकलाभ्यां सहाप्रोक्षितौ द्वौ यूपशकलावादाय प्रोक्षि- ताभ्यां तयोर्ग्रहयोः क्रमेणाच्छादनं कृत्वा प्रोक्षिताभ्यां महा- वपसृज्यात् । तत्र प्रोक्षितेन शकलेन ग्रहं पिधायाप्रोक्षितेना- ध्वर्युः शुक्रग्रहमपमार्ष्टि इति सूत्रार्थः । आभिचारिकं यजुः । शण्डनामकोऽसुरपुरोहितः शुक्रपुत्रोऽपसृष्टः अपमार्जनीकृतः । 'देवास्त्वेति निष्क्रामतो यथालिङ्गमिति' (का० ९ । १० । ६ ) अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ यथाक्रमेण शुक्रमन्थीत्येतत्पदद्वयवाचक- मन्त्रलिङ्गमनतिक्रम्य हविर्धनमध्यान्निर्गच्छेताम् । तत्र शुक्रलिङ्गे- नाध्वर्युर्निष्क्रामति । शुक्रदैवतम् । शुक्रनामकग्रहस्थं सोमं पिबन्ति शुक्रपा देवाः हे शुक्रग्रह, त्वां प्रणयन्तु यजतिस्थानं प्रापयन्तु (का० ९ । १० । ७ ) । अपरेणोत्तरवेदिमरत्नी सन्धायोत्तरवेदिश्रोण्योर्निधत्तोऽविसृजन्तो दक्षिणस्थामध्वर्युरुत्त- रस्यां प्रतिप्रस्थातानाधृष्टासीति । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ वेदिप- श्राद्भागे अरत्नी संयोज्य ग्रहयोर्विसर्गमकुर्वन्तौ उत्तरवेदिनो- ण्योर्ग्रहौ सादयतः दक्षिणश्रोणावध्वर्युः शुक्रम् उत्तरवेदिश्रोणी प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं सादयति । वेदिश्रोणिदैवतम् । हे उत्तर- वेदिश्रोणे, त्वमनाधृष्टानुपहिंसितासि ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

:

सु॒वीरो॑ वी॒ीरान्प्र॑ज॒नय॒न्परी॑हा॒भिरायस्पोषेण॒ यज॑ मानम् । सं॒ज॒ग्मा॒नो दि॒वा पृ॑थि॒व्या शुक्रः शुक्रश- चि॑िषा॒ निर॑स्त॒ः शण्ड॑ शु॒क्रस्या॑धि॒ष्ठान॑मसि ॥ १३ ॥ उ० यूपदेशं गच्छति । सुवीरो वीरान् हे ग्रह, कल्या- वीरः स त्वं यजमानस्य वीरान् प्रजनयन् उत्पादयन् परीहि परिगच्छ । किंच अभिरायस्पोषेण यजमानम् अभियोजयस्व । धनस्य पोषेण यजमानम् । परीहीत्यनुवर्तते । अपरेण यूपम- रत्नी संधत्त । संजग्मानः अयं शुक्रः संगच्छमानः दिवा धुलो- केन संगच्छमानश्च पृथिव्या पृथिवीलोकेन संगच्छमानश्च । कोसौ शुक्रः । शुशोचिषा शुलदीप्त्या प्रजा बिभर्तीति शेषः । यूपशकलं निरस्यति । निरस्तः शण्डः । निःक्षिप्तः

० 'सुवीर इति दक्षिणं यूपदेशं गच्छत्यध्वर्युरिति' (का० ९ । १० । ८ ) । शुक्रदैवतम् । हे शुक्रग्रह, त्वं सुवीरः शोभनवीर्योपेतः सन् वीरान् यजमानस्य शौर्योपेतान्भृत्यादीन् प्रजनयन्नुत्पादयन् रायः

पोषेण धनस्य पुष्ट्या यज- मानमभिलक्ष्य परीहि परितो गच्छ । 'अपरेण यूपमरत्नी संधत्तः संजग्मान इति यथालिङ्गमिति' (का० ९ । १० । १०) अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ यूपपश्चिमभागे तत्तद्रहवाचकपदलिङ्गम- नतिक्रम्यारत्न्योः संधानं कुर्यातां शुक्रलिङ्गेनाध्वर्युः । शुको ग्रहः शुक्रशोचिषा शुद्धदीप्त्या कृत्वा यूयं बिभतीति शेषः । किंभूतः शुक्रः । दिवा द्युलोकेन पृथिव्या भूलोकेन च संज- ग्मानः सङ्गच्छमानः । 'अप्रोक्षितौ निरस्यति निरस्तः शण्ड इत्यध्वर्युरिति' (का० ९ । १० । १२ ) अध्वर्युरप्रोक्षितं यूप- शकलं निरस्येत् । आभिचारिकं शण्डनामकः शुक्रपुत्रोऽसुरपु- रोहितो निरस्तः यज्ञाद्बहिर्निक्षिप्तः । ' आहवनीये प्रोक्षितौ प्रास्यतः शुक्रस्याधिष्ठानमित्यध्वर्युरिति' (का० ९ । १० । १३) अध्वर्युराहवनीये प्रोक्षितं यूपशकलं क्षिपेत् । शकलदैवतम् । हे यूपशकल, त्वं शुक्रग्रहस्याधिष्ठानमधिकरणमसि ॥ १३ ॥ चतुर्दशी ।

अच्छिन्नस्य ते देव सोम सुवीर्य॑स्य रायस्पोष॑स्य द॒दि॒तार॑ः स्याम । सा प्र॑थ॒मा संस्कृ॑तिर्व॒श्ववा॑रा॒ स प्र॑थ॒मो वरु॑णो मि॒त्रो अग्निः ॥ १४ ॥

:

उ० जपति । अच्छिन्नस्य । हे देव सोम, अच्छिन्नस्य अनवखण्डितस्य ते तव सुवीर्यस्य कल्याणप्रभावस्य रायस्पो- स्य धनपोषस्य ददितारो भवेम । त्वत्प्रसादात् भूयो भूयः करणं यज्ञस्याशास्यते । जुहोति । सा प्रथमा यस्येन्द्रस्य सा प्रथमा संस्कृतिः । स प्रथमः सोमसत्कारः क्रियते सोमक्रये । सा दिवि दे॒वमच्छेन्द्राय सोममिति । कथंभूता संस्कृतिः । विश्ववारा विश्वैः सर्वैर्यत्र सोमो व्रियते ऋत्विग्भिराहुतिभिश्च । विश्व वा वृणोतीति । सोमे क्रीयमाणे यत्र जगदुत्पत्तिबीजत्वात् सा विश्ववारा संस्कृतिः । स च प्रथमो वरुणः स च प्रथमो मित्रः स च प्रथमोभिः यस्येन्द्रस्यान्येषां देवगणानां प्रभुः ॥ १४ ॥

म० 'अच्छिन्नस्येति जपिवेति' ( का० ९ । १० । १४ ) यजमानो जपति । सौम्यम् । हे देव दीप्यमान सोम, अच्छि- न्नस्य अनवखण्डितस्य संततस्य सुवीर्यस्य कल्याणप्रभावस्य तव ददितारः दातारः वयं स्याम भवेम । रायः पोषस्य धनपोषस्य च दातारः स्याम । भूयोभूयो यज्ञकरणमाशास्यते । यद्वा ते तव प्रसादात् रायः पोषस्य ददितारः स्याम । अच्छि - न्नस्येति विशेषणद्वयं धनपोषस्यैव । ' उभयतो यूपं प्रत्यङ्मुखौ

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

जुहुतः सा प्रथमेत्यध्वर्युः प्रथमं तमनु प्रतिप्रस्थातेति' (का० ९ । ११ । १ ) अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ यूपोभयपार्श्वयोः स्थित्वा पश्चिमाभिमुखौ सन्तौ जुहुयाताम् । अध्वर्युरादौ शुक्रं प्रति- प्रस्थाता ततो मन्थिनं जुहोति । इन्द्रदेवत्या त्रिष्टुप् । सा प्रथमा मुख्या संस्कृतिः सोमसंस्कारो यस्येन्द्रस्य क्रियते इन्द्रार्थं क्रियत इत्यर्थः । सोमक्रये सा देवि देवमच्छेहीन्द्राय सोममित्यु- तत्वात् ( अध्या० ४ क० २० ० ) । किंभूता संस्कृतिः । विश्व- वारा विश्वैः सर्वैर्ऋत्विग्भिरनृत्विग्भिश्च व्रियते यत्र सोमः सा विश्ववारा । यद्वा विश्वं वृणोति क्रियमाणः सोमो यत्रेति विश्व वारा जगदुत्पत्तिबीजत्वात् । सोमस्य वरुणो मित्रः अग्निश्च स प्रसिद्धो यस्य प्रथमो मुख्यो भृत्य इति शेषः । वरुणमित्राग्नयो- ऽन्येषामप्युपलक्षकाः । देवगणानां यः प्रभुरित्यर्थः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑श्चिक॒त्वा॑स्त॒स्मा॒ इन्द्रा॑य सु- तमाजु॑होत॒ स्वाहा॑ ॥ तृ॒म्पन्तु॒ होत्रा मध्वो याः स्विष्टा याः सुप्री॑ता॒ः सु॒हु॑ता॒ यत्स्वाहा॑हा॒ऽया॑स॒ग्नीत् ॥ १५ ॥

११९

होतृदैवतम् । अग्निरयाट् अयाक्षीत् अग्निधा यागः कृत इति होतुः कथयति ॥ १५ ॥ पोडशी ।

अ॒य॑ वे॒नश्चा॑दय॒त्पृन॑गको॒ ज्योति॑र्जरायु॒ रज॑सो
वि॒माने॑ । इ॒मम॒पाज॑ज्ञ॒मे सूर्य॑स्य॒ शिशुंन विप्र
म॒तिर्भी रिहन्ति ॥ उपयामगृहीतोऽसि॒ मर्काय
त्वा ॥ १६ ॥

।

उ० मन्थिनं गृह्णाति । अयं वेनः । सोम्यानया त्रिष्टुभा- धिदैवमधियज्ञं वावस्थितः स्तूयते । अधिदैवं तावञ्चन्द्रात्मना संस्तूयते । अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भाः । वेनः वेनतेः कान्ति- कर्मणः । अयं चन्द्रमा वेनः कान्तः । चोदयत् । 'चुद संचो - दने' । प्रेरयति पृनिगर्भाः द्युलोकः पृभिरादित्यो वा । साधारणत्वाद् द्युलोकगर्भा वा आदित्यगर्भा वा आपः । ज्योतिर्जरायू । ज्योतिरस्य जरायुस्थानीयं भवति चन्द्रमसः । रजसो विमाने । उदकं रज उच्यते । उदकस्य विनिर्माणकाले प्राप्ते ग्रीष्मान्ते । इदानीमधियज्ञमवस्थितमुच्यते । इममेव च सोमं अपां च सूर्यस्य च संगमे गृहीताभिरद्भिर्वसतीवरी- लक्षणाभिरभिषुतं सन्तं शिशुंन शिशुमिव विप्रा मेधाविनो ब्राह्मणाः मतिभिः रिहन्ति स्तुवन्ति स्तोत्रशस्त्रैः । रिहतिर्हि अर्चतेः कर्मसु पठितः । वसतीवर्यश्चापः अपां संगमे सूर्यस्य च संगमे गृह्यन्ते । तत्र ह्येवं पठ्यते । ता वै स्यन्दमानानां गृह्णी- यात् दिवा गृह्णीयादिति च । उपयामगृहीतोऽसि मर्काय- । त्वा गृह्णामि । मर्कोऽसुरः ॥ १६ ॥

म० 'मन्थिनमयं वेन इति' ( ९ । ६ । १२ ) । मन्थिग्रहं गृह्णीयात् । त्रिष्टुप् अनयाधिदैवमधियज्ञं चावस्थितः सोमः स्तूयते । अधिदैवं चन्द्रात्मना स्तूयते । 'वैनो वेनतेः कान्ति- कर्मणः' ( नि० १० । ३८ ) इति यास्कः। 'विनि कान्तौ' इत्यस्य

उ० स प्रथमः । स च प्रथमो बृहस्पतिः । चिकित्वान् चेतनावान् उत्कृष्टधीः । अन्येषां मन्त्रिगणानां यस्येन्द्रस्य तस्मै इन्द्राय सुतमभिषुतं सोमम् आजुहोत क्षारयत स्वाहा- कारेण हे ऋत्विजः । जपति । तृम्पन्तु होत्राः । होत्राशब्देन होत्रिकयाज्याछन्दांस्यभिधीयन्ते । तृम्पन्तु । 'तृप तृम्प तृप्तौ' । तृम्पन्तु होत्रा याज्याछन्दांसि । मध्वः मधुसोममित्यौषमि- कम् । माद्यतेः मधुस्वादस्य सोमस्य । याः स्विष्टा याः शोभ- नमिष्टाः । याः सुप्रीताः याः साधुप्रीताः । कथमेतज्ज्ञायस इति चेत् सुहुता यत्स्वाहा । साधुहुता यस्मात्स्वाहाकारेण । प्रत्यङ्ग् उपविशति । अयादग्नीत् अग्नीत् एवं होतुराचष्टे ॥१५॥ म० स प्रसिद्धः चिकित्वान् चेतनावानुत्कृष्टधीः बृहस्पतिः । यस्येन्द्रस्य प्रथमो मुख्यो मन्त्री इति शेषः । यद्वा संस्कृतिः । रूपम् । अयं वेनः कान्तश्चन्द्रो रजसो विमाने उदकं रज समीचीना कृतिर्विश्वैर्देवैर्वरणीया सा प्रथमा देवानां मध्ये उच्यते । उदकस्य निर्माणकाले ग्रीष्मान्ते प्राप्ते पृश्निगर्भा अपः मुख्या यस्येन्द्रस्य वरुणमित्रामयोऽपि स प्रथम इन्द्र एव । चोदयत् चोदयति प्रेरयति वर्षतीत्यर्थः । पृश्निरादित्यो द्युलोको चिकित्खान् बृहस्पतिरपि स इन्द्र एव । हे ऋत्विजः, तस्मै वा गर्भोऽवस्थानं यासां ताः द्युलोकस्था रविस्था वा अपो तादृशायेन्द्राय सुतमभिषुतं सोमं स्वाहेति स्वाहाकारे- वर्षति । किंभूतो वेनः । ज्योतिर्जरायुः ज्योतिर्विद्युल्लक्षणं जरायु- णाजुहोत आभिमुख्येन जुहुत स्वाहाकारेण होमं कुरुत । वद्वेष्टनं यस्य स ज्योतिर्जरायुः । इदानीमधियज्ञं लतात्मना सोमः 'तृम्पन्त्विति जपतीति' (का० ९।११।९ ) होत्रादैवतम् । । स्तूयते । विप्रा मेधाविनो ब्राह्मणा इमं सोमं शिशुंन शिशु- ताः होत्राः छन्दोभिमानिन्यो देवताः तृम्पन्तु तृप्ता भवन्तु । । 'तृम्प प्रीतौ' । होत्राशब्देन याज्याच्छन्दांस्यभिधीयन्ते । ताः काः । याः मध्वो मधुनो मधुस्वादस्य सोमस्य स्विष्टाः साधु इष्टाः तद्धोमे नियुक्तत्वात् याश्च होत्राः सुष्ठु प्रीताः । कथं ज्ञायन्ते । यद् यस्मात् स्वाहाकारेण सुहुताः साधु हुताः । होमार्थं नियुक्ता इत्यर्थः । 'होतारं प्रत्यङ्कुपसीदव्ययाडमीदिति' ( क ० ९ । ११ । १० ) । अध्वर्युर्होतृसमीपे प्रत्यम्मुखस्तिष्ठेत् ।

।

मिव बालमिव मतिभिः मतिपूर्वाभिर्वाग्भिः रिहन्ति स्तुवन्ति । बालं यथा कश्चिल्लालयति तद्वद्यं सोमं स्तोत्रशस्त्ररूपाभिर्वाग्भिः स्तुवन्ति । रिहतिरर्चनकर्मसु पठितः । अर्चनं स्तवनमेव । किंभूतमिमम् । सूर्यस्यापां च सङ्गमे गृहीताभिरद्भिरभिषुतमिति शेषः । सोमाभिषवार्थं वसतीवर्य आपो अपां सूर्यस्य च सङ्गमे गृह्यन्ते 'ता वै वहन्तीनां स्यन्दमानानां गृह्णीयाद्दिवा गृह्णीयात् इति श्रुतेः । यद्वायमर्थः । अपां सूर्यस्य सङ्गमे निमित्त उदक-

१२०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सूर्यसमागमनिमित्तं वृष्टिगर्भनिष्पत्त्यर्थं विप्रा इमं सोमं स्तुवन्ति
यथा बालं कस्यचिद्वस्तुनो लाभाय यथा कश्चित्स्तौति । ईदृश हे
सोम, त्वमुपयामेन ग्रहपात्रेण गृहीतोऽसि । मर्कः शुक्रपुत्रोऽसु-
रपुरोहितस्तस्मै त्वां गृह्णामीति शेषः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

मनो॒ न येषु॒ हव॑नेषु ति॒ग्मं विप॒ शच्य वनु॒थो द्रव॑न्ता । आ यः शभिस्तुविनृम्णो अ॒स्याऽश्रणी ता॒ऽऽदिशं॒ गभ॑स्तौ ॥ ए॒ष ते॒ योनि॑ प्र॒जाः पा॒ह्य- मृष्टो मर्को दे॒वास्त्वा॑ मन्थि॒ताः प्रण॑य॒न्त्वना॑धृ- टासि ॥ १७ ॥

उ० सक्तुभिः श्रीणाति । मनो न येषु । त्रिष्टुप् शुक्राम- न्थिप्रचाराधियज्ञानुवादिनी । मनो न मन इव क्षिप्रम् येषु हव- नेषु सोमहवनेषु सोमहोमेषु । तिग्मम् । तेजतेरुत्साहकर्मणः उत्साहयुक्तम् । विपः विपश्चितौ मेधाविनौ अध्वर्यू । छान्दसः प्रातिपदिकैकदेशलोपः । शच्या । शचीति कर्मनाम । कर्मणा निमित्तभूतेन । वनुथः प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यम- पुरुषश्छान्दसः । वनुतः व्याप्नुवतो युगपत् । शुक्रामन्थिहोमं द्रवन्तौ गच्छन्तौ तेष्वेव होमेषु कर्तव्येषु । आयः शर्याभिस्तुवि- नृम्णो अस्याश्रीणीत । योध्वर्युः अश्रीणीत शर्याभिरङ्गुलीभिः । तुविनृण: । तुवीति बहुनाम नृम्णमितिधननाम बहुधनो महादक्षिणः । अस्येति गृहनिर्देशः । अस्य मन्थितः अश्रीणीत। आदिशं प्रतिदिशम् । क्वावस्थितस्य सतः । गभस्तौ पाणौ । यद्यप्यत्राध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ समानकर्माणौ तथापि यः श्रपणं करोति स एव प्रधानमित्याशयः । एष ते योनिः प्रजाः पाहि । यजमानसंबन्धिनीः प्रजाः गोपाय । यूपशकलेनोपमार्ष्टि । अपमृष्टो मर्कः अपमार्जनीकृतो मर्कोऽसुरः । निष्क्रामति । देवाः त्वा मन्थिपाः प्रणयन्तु प्रापयन्तु यजतिस्थानम् । मन्थीति ग्रहनाम । अनाधृष्टासि । निर्विशेषम् ॥ १७ ॥

म० 'सक्तुभिः श्रीणायेनं मनो न येष्विति' (का० ९ । ६ । १३ )। एनं मन्थिग्रहं यवपिष्टैर्मिश्रीकुर्यात् । त्रिष्टुप् सोम- स्तुतिः । विपः विपश्चितौ मेधाविनौ अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ । विप इत्यत्र छान्दसः प्रातिपदिकैकादेशलोपः । येषु हवनेषु सोमहोमेषु शच्या कर्मणा कृत्वा । शचीति कर्मनाम । मनो न मन इव तिग्मम् । 'तिग्मं तेजतेरुत्साह कर्मणः ' ( नि० १०1६ ) । इति यास्कः। मनोवदुत्साहयुक्तं यथा तथा वनुथः । प्रथमपुरुष- स्थाने मध्यमपुरुषश्छान्दसः । वनुतः व्याप्नुतः युगपत् शुक्रा- मन्थिग्रहाविति शेषः । शच्येति निमित्ततृतीया वा । कर्म - निमित्तं व्याप्नुत इत्यर्थः । किंभूतौ । विपश्चित द्रवन्ता द्रवन्तौ गच्छन्तौ हवनेषु तेष्वेव कर्तव्येषु होमेषु प्रचरन्तौ । योऽध्वर्युः शर्याभिः अङ्गुलीभिर्गभस्तौ पाणौ स्थितस्यास्य मन्थिग्रहस्य । कर्मणि षष्ठी । इमं मन्थिनमादिशं प्रतिदिशमा अश्रीणीत सम-

।

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

न्तात् श्रीणीते सक्तुभिर्मिश्रयति । किंभूतो यः । तुविनृम्णः तुवि नृणं यस्य बहुधनः महादक्षिणः । तुवीति बहुनाम । नृम्णमिति धननाम । यद्यप्यत्रार्ध्वयुप्रतिप्रस्थातारौ समान- कर्माणौ तथापि यः सक्तुभिः श्रपणं करोति स एव प्रधान इत्याशयः । एष त इति सादयति । हे मन्थिग्रह, ते तव एष योनिः प्रदेशः । त्वं प्रजाः यजमानसंबन्धिनीः पाहि पालय । 'अपमृष्टो मर्क इति प्रतिप्रस्थातेति' (का० ९।१०।५) प्रतिप्रस्थाता प्रोक्षितेन यूपशकलेन मन्थिनमाच्छाद्याप्रोक्षितेना- पमार्ष्टि । अपमार्जनीकृतो मर्को नामासुरपुरोहितः ( का० ९ । १० । ६ ) देवास्त्वेति निष्कामतो यथालिङ्गमिति । प्रति- प्रस्थाता हविर्धानान्निष्क्रामेत् । मन्थिदैवतम् हे मन्थग्रह, मन्थिनं ग्रहं पिबन्तीति मन्थिपाः देवाः त्वा प्रणयन्तु यजति- स्थानं प्रापयन्तु । अनाधृष्टासीति मन्त्रो विनियोगसहितः पूर्व

व्याख्यातः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

सु॒प्र॒जाः प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒न्परा॑हा॒भि रा॒यस्पोषि॑ण॒
यज॑मानम् । सं॒ज॒ग्मा॒नो दि॒वा पृ॑थि॒व्या म॒न्थी
म॒न्थिर्शोचिषा॒ निर॑स्त॒ो मके॑ म॒न्थिनऽधिष्ठा-
नमसि ॥ १८ ॥

1

उ० पूर्वेण गच्छति । सुप्रजाः । यतस्त्वं सुप्रजाः । हे मन्थिन्, सुप्रजाः । अतस्त्वं सुप्रजाः यजमानस्य प्रजनय- न्परीहि परिगच्छ । किंच अभि गच्छस्व धनस्य पोषेण यज- मानम् । परीहीत्यनुवर्तते । अपरेण यूपमरली संघत्तः । संजग्मानः संगच्छमानो दिवा द्युलोकेन संगच्छमानश्व पृथिव्या पृथिवीलोकेन । कोऽसौ मन्धी मन्थिशोचिषा च । मन्थिनः शोचिदप्तिः मन्थिशोचिः तेन मन्धिशोचिषा । संजग्मान इति वर्तते । यूपशकलं प्रास्यति । निरस्तो मर्को- ऽसुरः । आहवनीये प्रास्यति । मन्धिनोऽधिष्ठानमसि । मन्थी ग्रहः । अधिष्ठानमधिकरणम् ॥ १८ ॥

म० 'सुप्रजा इति प्रतिप्रस्थातोत्तरमिति' (का० ९ । १० ९ ) । प्रतिप्रस्थातोत्तरं यूपदेशं गच्छति । मन्थिदैवतम् । हे मन्थिग्रह, शोभना प्रजा यस्य स सुप्रजास्त्वं यजमानसंबन्धिनोः प्रजाः प्रजनयन्नुत्पादयन्सन् रायस्पोषेण धनस्य पुष्ट्या सह यजमानमभि यजमानसंमुखं परीहि परिगच्छ आगच्छ । 'अपरेण यूपमरत्नी संधत्तः संजग्मान इति' ( का ० ९ । १० । १० ) । प्रतिप्रस्थातारत्नी संवत इत्युक्तम् । मन्थी नाम ग्रहो दिवा पृथिव्या द्युलोकभूलोकाभ्यां संजग्मानः संगच्छमानः सन्मन्धिशोचिषा मन्थिनः स्वस्यैव दीया यूपं बिभतीति शेषः 'निरस्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थातेति' (का० ९ । १०।११ ) । प्रतिप्रस्थाता अप्रोक्षितं यूपशकलं निरस्येत् । आभिचारिकम् । मर्कनामासुरपुरोहितो निरस्तो निराकृतः । 'मन्थिन इति प्रति-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

प्रस्थातेति' (का० ९ । १० । १३ ) प्रतिप्रस्थाता प्रोक्षितं यूपशकलमाद्दवनीये प्रक्षिपेत् । शकलदैवतम् । हे यूपशकल, त्वं मन्थग्रहस्याधिष्ठानमधिकरणमसि ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

ये देवासो दि॒व्येकादशस्थ पृ॑थि॒व्यामध्येका॑दश॒ स्थ । अ॒प्सु॒क्षतो॑ महि॒नैका॑दश॒ स्थ ते दे॑वासो य॒ज्ञ- मि॒मं जु॑षध्वम् ॥ १९ ॥

१२१

म० आग्रयणदेवतं यजुराग्रयणग्रहण एव विनियुक्तम् । हे आग्रयणग्रह, त्वमुपयामेन पात्रेण स्वीकृतोऽसि । आग्रयणो- ऽसि आग्रयणनामा भवति । किंभूतस्त्वम् । स्वाग्रयणः अग्रस्य भावः आग्रम् सुष्ठु आग्रं स्वाग्रं श्रेष्ठ्यम् अयति प्रापय- तीति स्वाग्रयणः । अग्रशब्दस्यायतौ परे टिलोपः । तादृशस्त्वं यज्ञं पाहि रक्ष । यज्ञपतिं यजमानं च पाहि । विष्णुः यज्ञा- धिष्ठाता देव इन्द्रियेण खसामर्थ्येन त्वां । विष्णुं पाहि रक्ष । सवनानि प्रातरादीनि अभि पाहि सर्वतो

रक्ष ॥ २० ॥

एकविंशी ।

सोम॑ः पवते॒ सोम॑ः पवते॒ऽस्मै॑ ब्रह्मणेऽस्मै क्षत्रा-

उ० आग्रयणं गृह्णाति । ये देवासः वैश्वदेवी त्रिष्टुप् । ये यूयं हे देवासः । 'आज्जसेरसुक्' छान्दसः । दिवि द्युलोके एकादश संख्यया भवथ । पृथिव्याम् अधि उपरि एकादश स्थ । ये च यूयम् अप्सुक्षितः । अप्सु इत्यन्तरिक्षना- । यस्मै सु॑न्व॒ते यज॑मानाय पवत इ॒ष ऊ॒र्जे भ॑वते॒ऽद्भ्य मसु पठितम् । क्षियतिर्निवासार्थः । अन्तरिक्षनिवासिनः । ओष॑धीभ्यः पवते॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां पवते सुभूताय॑ महिना महाभाग्येन एकादश स्थ । महिनेति त्रिष्वपि स्थानेषु संबध्यते । सर्वत्र हि महाभाग्याविशेषात् । ते थूर्य हे देवाः, यज्ञमिमम् आग्रयणलक्षणम् । जुपध्वं सेवध्वम् ॥ १९ ॥

। ।

म० 'आग्रयणं द्वयोर्धारयोर्ये देवास इति' (का० ९ । ६ । १४) । धाराद्वये क्षरति सत्याग्रहणं ग्रहं गृह्णीयात् । वैश्व- देवी त्रिष्टुप् परुच्छेपदृष्टा । हे देवासः देवाः, ये यूयं दिवि द्युलोके एकादश स्थ एकादशसंख्याका भवथ । केन । महिना । महिना स्वस्वमहिम्ना स्वस्वमाहात्म्येन । महिनेति पदं त्रिष्वपि स्थानेषु संबध्यते । सर्वत्र महाभाग्याविशेषात् । तथा पृथिव्या- मधि पृथिव्युपरि एकादश स्थ । तथा ये यूयमप्सुक्षितः अन्त- रिक्षनिवासिन एकादशस्थ भवथ । अत्यन्तरिक्षनामसु पठितम् । क्षियतिर्निवासार्थः । अप्सु अन्तरिक्षे क्षियन्ति निव- सन्तीत्यर्थः । हे देवासः देवाः, ते त्रिविधा यूयमिमं यज्ञं यजनीयमाग्रयणग्रहं जुषध्वं सेवध्वम् ॥ १९ ॥

विंशी ।

उपयामगृ॑हीतोऽस्याग्रय॒णोऽसि॒ स्वाप्रयणः पाहि य॒ज्ञं पा॒हि य॒ज्ञप॑ति॑ विष्णुस्त्वामि॑न्द्रि॒येण॑ पातु विष्णुं त्वं पा॑हा॒भिसव॑नानि पाहि ॥ २० ॥

।

पवते॒ विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यः॑ । ए॒ष ते॒ योनि॒र्वश्वे॑-
भ्य॑स्त्वा दे॒वेभ्य॑ः ॥ २१ ॥

उ० सोमः पवते । पवत इति गतिकर्मसु पठितम् । ग्रहपात्रेषु गच्छति स्वकीये कर्मणि प्रवर्तते । अस्मै ब्रह्मणे उत्पत्तिस्थित्यर्थं पवते । अस्मै क्षत्राय । पूर्ववद्व्याख्या । अस्मै सुन्वते यजमानाय कामप्रात्यर्थं पवते । इषे ऊर्जे अन्नाय तदुपसेचनाय क्षीरादेः पवते । अन्य ओषधीभ्यः पवते । अयो वृष्टिभ्यः ओषधीभ्यो यवादिभ्यः । उत्पत्तिस्थितये पवते । द्यावापृथिवीभ्यां प्रीणनाय पवते । सुभूताय पवते । किंवा बहुनोक्तेन । सर्वस्मै साधुभवनाय पवते । विश्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः देवतादेशः । एष ते योनिर्विश्वेभ्यः त्वा देवेभ्यः । सादयामीति शेषः ॥ २१ ॥

1

।

म० 'त्रिर्हित्य सोमः पवत इति' ( का० ९ । ६ । १५ ) हिङ्कारत्रयं कृत्वा जपेदिति शेषः । वैश्वदेवत्यम् । सोमः पवते । पवतिर्गत्यर्थः । सोमो गच्छति ग्रहपात्रेषु स्वकीये कर्मणि प्रवर्तत इत्यर्थः । द्विरुक्तिरादरार्था । किमर्थम् । अस्मै ब्रह्मणे ब्राह्मणजातिप्रीत्यर्थम् । अस्मै क्षत्राय एतत्क्षत्रियजातिप्रीत्यर्थम् । अस्मै सुन्वते सोमाभिषवं कुर्वते यजमानाय कामप्राप्त्यर्थं पवते इषेऽन्ना ऊर्जे तदुपसेचनाय क्षीरादये पवते निष्पत्त्यर्थमित्यर्थः । उ० उपयामगृहीतोऽसि । व्याख्यातम् । आग्रयणोऽसीति । अद्भ्यो वृष्टिभ्यः ओषधीभ्यो व्रीहियवादिभ्यस्तत्सिद्ध्यर्थं पवते । नाम्ना संबोधनं स्तुत्यर्थम् । नामधेयप्रतिलम्भो ह्यस्य साधु- द्यावापृथिवीभ्यां लोकद्वयप्रीणनाय पवते । किंवा बहुनोक्तेन ! क्रियायोगात् । स्वाग्रयणः यस्मिन् त्वयि गृहीते अग्रे प्रथमं सुभूताय सर्वेषां साधुभावनाय पवते । हे आग्रयणग्रह, तादृशं वाचः अयनं गमनम् उत्सर्गः अध्वर्योः संजातः । यस्त्वमेवं । ला लां विश्वेभ्यो देवेभ्यः सर्वदेवताप्रीत्यर्थं गृह्णामीति शेषः । साधुकारी तं त्वां ब्रवीमि । पाहियज्ञं पाहियज्ञपतिम् । गोपाय । एष त इति सादयति । हे ग्रह, एष ते योनिः स्थानं विश्वेभ्यः यज्ञं गोपाय यजमानम् । किंच विष्णुः त्वामिन्द्रियेण पातु । । सर्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थे त्वां सादयामीति शेषः ॥ २१ ॥ विष्णुर्यज्ञस्याधिष्ठात्री देवता स स्वामिन्द्रियेण वीर्येण पातु । विष्णुं त्वं पाहि त्वं च विष्णुं गोपाय । अभिसवनानि पाहि । अभितः सर्वतः सवनानि पाहि त्रीण्यपि । स हि सर्वेषु सव- नेषु गृह्यते ॥ २० ॥

१६ य० उ०

द्वाविंशी ।

उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य॒ त्वा बृ॒हद्व॑ते॒ वय॑स्वत उक्था॒व्य॑ गृह्णामि । यत्त॑ इन्द्र बृहद्वय॒स्तस्मै॑ त्वा॒

I

१२२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तमोऽध्यायः ]

विष्ण॑वे॒ त्वा ए॒ष ते॒ योनि॑रु॒क्थेभ्य॑स्त्वा । दे॒वेभ्य॑स्त्वा गार्थमित्यर्थः । हे सोम, देवेभ्योऽर्थाय त्वां गृह्णामि । किंभूतं

देवा॒व्यं गृह्णामि य॒ज्ञस्यायु॑षे गृह्णामि ॥ २२ ॥

उ०उक्थं गृह्णाति । उपयामगृहीतोसि । इन्द्राय त्वां गृह्णा- मीति संबन्धः । कथंभूताय । बृहद्वते बृहदितिसामाभिप्रायम् । वयस्वते विशिष्टं यौवनलक्षणवीर्यसमेतं सदाकालं वयो यस्य स तथोक्तः तस्मै वयस्वते । कथंभूतं त्वां गृह्णामि । उक्थाव्यं उक्थानि मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छं स्यच्छावाकसंबन्धीनि अवति त्युक्ा त्रस्य विनियोगः । यते

तव हे इन्द्र, बृहत् महत् ऊर्जितं वयो यौवनलक्षणं तस्मै त्वां

।

त्वाम् । देवाव्यं देवानवति तर्पयतीति देवावीस्तम् । किमर्थम् । यज्ञस्यायुषे अनवच्छिन्ना कमैकदोषरहिता परिसमाप्तिर्यज्ञस्या- युस्तस्मै यज्ञसमाप्तये फलपर्यन्तमवस्थानाय च गृह्णामि । यद्वा यज्ञो यजमानस्य शरीरमिति यजमानस्यायुषे गृह्णामि ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

मित्रावरुणाभ्यां त्वा देवाव्यं य॒ज्ञस्यायु॑षे गृह्णा- मन्द्राय त्वा देवा॒व्य॑ य॒ज्ञस्यायु॑षे गृह्णामन्द्रा॒ग्निभ्यो॑ त्वा देवाव्यं य॒ज्ञस्यायु॑षे गृह्णामन्द्रावरु॑णाभ्यां॑ त्वा

देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृहामीन्द्राविष्णु॑भ्यां त्वा देवाच्यं

य॒ज्ञस्यायु॑षे गृह्णामि ॥ २३ ॥

गृह्णामि । अत्र च ते इन्द्रेति युष्मदामन्त्रिताभ्यां प्रत्यक्षमिन्द्र । देवाव्यं य॒ज्ञस्यायु॑पे गृह्णामीन्द्रा॒वृ॒ह॒स्पति॑भ्यां त्वा उच्यते । त्वेति युष्मदादेशोऽपि प्रत्यक्ष एव । तयोः सामर्थ्यं कथमिति चेत् । यस्येन्द्रस्य बृहद्वयस्तस्मै त्वां गृह्णामीति पदह- यस्य व्यत्ययेनेति ब्रूमः । ते इत्यस्य पदस्य यस्येत्यनेन पदेन व्यत्ययः । इन्द्र इत्यस्य पदस्य इन्द्रस्येत्यनेन व्यत्ययः । विष्णवे यज्ञाय च त्वां गृह्णामीति शेषः । एष ते योनिः उक्थेभ्यः त्वां सादयामीति शेषः । विगृह्णाति । देवेभ्यस्त्वा । देवेभ्यो- sa त्वां देवाव्यं देवतर्पणम् । यज्ञस्यायुषे । अनवच्छिन्ना आकस्मिकभ्रेषरहिता परिसमाप्तिः यज्ञस्यायुः । यज्ञस्यायुषे यज्ञस्य समाप्तये गृह्णामि । यद्वा यज्ञो यजमानस्य शरीरमिति यजमानस्यायुराशास्यते ॥ २२ ॥

)

'

उ० उक्थ्यविग्रहणेषु द्वितीयो मन्त्रविकल्पो मैत्रावरुण- ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकानां यथासंख्यम् । मित्रावरुणाभ्यां त्वा इन्द्राय त्वा इन्द्राग्निभ्यां त्वा एवमादयो मन्त्रा ऋजवः । चर- काणां मत्रविकल्पाः । इन्द्रावरुणाभ्यां त्वा इन्द्रावृहस्पतिभ्यां त्वा इन्द्र विष्णुभ्यां त्वा । एतेपि ऋजवः ॥ २३ ॥

स्पतिभ्यामिन्द्राविष्णुभ्यामिति ' (का० १०।७।११) उक्थ्यादिसो - मसंस्थेषु मैत्रावरुणादीनां तृतीयसवने उक्थ्यविग्रहमन्त्राः । इन्द्रा- वरुणयोरर्थे त्वां देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्णामि । एवमिन्द्रवृहस्पति- भ्यामर्थे त्वां गृह्णामि । इन्द्राविष्णुभ्यामर्थे त्वां गृह्णामि । मित्रा- वरुणाभ्यामित्यादौ 'देवताद्वन्द्वे च' ( पा० ६ । ३ । २६ ) इति पूर्वपदान्तस्य दीर्घः ॥ २३ ॥

म० 'मित्रावरुणाभ्यां वेति वा प्रशास्त्र इति' ( ९ । १४ । ९ ) । मैत्रावरुणायोक्थ्यविग्रहे मन्त्रविकल्पः । मित्रावरुणा- म० 'उक्थ्यमुपयामगृहीत इति' (का० ९ । ६ । २० भ्यामर्थे देवाव्यं देवतर्पकं त्वां यज्ञस्यायुषे गृह्णामि । एवं प्रति- उक्थ्यं ग्रहं गृह्णीयात् । उपयामग्रहदेवतानि यूजंषि । हे सोम, प्रस्थातोत्तराभ्यामिन्द्राय लेति ब्राह्मणाच्छं सिन इन्द्राग्निभ्यां त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि । हे उक्थ्यग्रह, वा त्वामि- वेलच्छावाकायेति' (का० ९ । १४ । १५ ) ब्राह्मणाच्छंस्यच्छवा- न्द्रार्थं गृह्णामि स्वीकरोमि । किंभूतायेन्द्राय । बृहद्वते बृहत्साम । काभ्यां मन्त्रविकल्पावेवम् । इन्द्राय वां गृह्णामि इन्द्राग्निभ्यामर्थे तद्वते । बृहत्सामप्रियायेत्यर्थः । तथा वयस्वते वयः सोमरूप - त्वां गृह्णामि । शेषं पूर्ववत् । ' उत्तरेष्विन्द्रावरुणाभ्यामिन्द्राबृह- मन्नं तद्वते । यद्वा वयो यौवनलक्षणं वीर्यसमेतं सदा तद्वते । किंभूतं त्वाम् । उक्थाव्यं उक्थानि मित्रावरुणब्राह्मणाच्छं- स्वच्छावाकसंबन्धीनि शस्त्राणि अवति रक्षतीत्युक्थावीः तम् । तत्र ह्यस्य विनियोगः । किंच एवं सोममुक्त्वा इन्द्रमाह । हे इन्द्र, यत् ते तव बृहत् महत् वयोऽन्नं सोमरूपमस्ति तस्मै तत्पानार्थं त्वां प्रार्थये इति शेषः । हे सोम, विष्णवे विष्णुदेव - । तार्थं त्वां गृह्णामि । यद्वा हे इन्द्र, यत् ते तव बृहत् महत् ऊर्जि- तम् वयः यौवनलक्षणं तस्मै सोम, लां गृह्णामि । अत्र च ते इन्द्रेति युष्मदामन्त्रिताभ्यां प्रत्यक्ष इन्द्र उच्यते । लेति युष्मदा सोम उच्यते । प्रत्यक्षतः तयोः सामर्थ्यं नास्ति । ततस्ते इत्यस्य पदस्य अस्येत्यनेन व्यत्ययः । इन्द्रेत्यस्येन्द्रस्येत्यनेन पदेन व्य- त्ययः । ततश्चायमर्थः । हे सोम, यदस्येन्द्रस्य बृहद्वयः तस्मै वां उ० ध्रुवं गृह्णाति । मूर्धानं दिवः वैश्वानरी त्रिष्टुप् । गृह्णामि । विष्णवे यज्ञाय च त्वां गृह्णामि । एष त इति सादनम् । वैश्वानरर्चात्रि सर्वात्मा स्तूयते । यं वैश्वानरमित्थंभूतं जनयन्त हे ग्रह, एष ते तव योनिः स्थानमुक्थेभ्योऽर्थाय त्वां साद- देवाः । मूर्धानं दिवः द्युलोकस्य सूर्यात्मनावस्थितं मूर्धानं यामीति शेषः । 'उक्थं विगृह्णाति त्रैधं देवेभ्यस्त्वेति सर्वेभ्य शिरः आहुर्ब्रह्मविदः । यं च अरतिं पृथिव्याः । पृथिवीशब्दे- इति' ( का० ९ । १४ । ८ ) । उक्थस्थालीस्थं सोमं त्रेधा विभज्य नात्रान्तरिक्षमभिधीयते । पठितं चैतदन्तरिक्षनामसु । एतद् गृह्णाति । सर्वेभ्यः प्रशास्तृब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकेभ्यस्तत्कृतया- । अन्तरिक्षम् आकाशम् आपः पृथिवीति । अरतिम् भल-

चतुर्विंशी ।

मू॒र्धान॑ दि॒वो अ॑र॒तं पृ॑थि॒व्या वैश्वान॒रमृत आ जातम॒ग्निम् । क॒विषि॑स॒म्राज॒मति॑थ॒ जना॑नामा॒सन्ना पात्र॑ जनयन्त दे॒वाः ॥ २४ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

1

१२३

उ० उपयामगृहीतोऽसि ध्रुवोसि नाम्ना । क्रियाजमेतत्त- वनामेति प्रशंसा । ध्रुवक्षितिर्भुवाणाम् । 'क्षि निवासगत्योः' । ध्रुवाणामपि त्वं ध्रुवक्षितिः ध्रुवनिवासः ध्रुवतमोऽच्युतानाम् । अच्युतानामपि त्वमेव ध्रुवतमः । अच्युतक्षित्तमः अच्युते क्षियतीत्यच्युतक्षित् अतिशयेन अच्युतक्षित् अच्युतक्षित्तमः । सादयति । एष ते योनिः वैश्वानराय त्वा । सादयामीति शेषः । ध्रुवं निनयति ध्रुवं ध्रुवेण । बृहती । पूर्वोऽर्धर्चो ध्रुवदेवत्यः

मतिं पर्याप्तमतिं पृथिव्या अन्तरिक्षलोकस्याहुः । तत्र सौ स्थितो यथाकालं वृष्ट्या पुष्णाति भूतानि । वैश्वानरमृत आजातमग्निम् । यं वैश्वानरम् ऋते यज्ञे आजातमुत्पन्नम् अर- णिद्वयाद् अग्निमाहुः । यं च कविं क्रान्तदर्शनमाहुः । सम्राजं सम्यगैश्वर्येण युक्तमाहुः । यं च अतिथिं जनानामाहुः । विज्ञायते हि अग्निरतिथिरूपेण गृहान्प्रविशति तस्मात्तस्यो- दकमाहरन्ति । आसन्ना पात्रं जनयन्त देवाः । योयमुक्तगुणो वैश्वानरस्तमासन् । आस्यशब्दस्य ' पद्दन् -' इत्यादिना आसन् । उत्तर ऐन्द्रः । ध्रुवं त्वाम् अवनयामि अवसिञ्चामि । ध्रुवेण

एकाग्रेण मनसा वाचा च तन्मन्त्रोच्चारणप्रवणया सोमं प्रति । स हि होतृचमसे अवसिच्यते द्वादशे शस्त्रे । अथा नः अथा- स्माकमवसिक्तसोमानाम् । इन्द्र इत् । इच्छब्द एवार्थे । इन्द्र- एव विशः मनुष्यान् असपत्नाः सपत्नरहितान् । समनसः समनस्कान् वृत्त्या युक्तानकरत् करोतु ॥ २५ ॥

आदेशः । सप्तम्याश्छान्दसो लोपः । देवानामासनि आस्ये मुखे । आ आभिमुख्येन । पात्रं पीयतेऽनेनेति पात्रम् । विज्ञायते हि चमसो देवपान इति । 'चमसेन ह वा एतेन भूतेन देवा भक्षयन्तीति' । जनयन्त देवा इन्द्रादयः ॥ २४ ॥ म० 'ध्रुवं मूर्धानं दिव इति' (का० ९ । ६ । २१ ) ध्रुव- संज्ञं ग्रहं गृह्णीयात् । वैश्वानरदेवल्या त्रिष्टुम्भरद्वाजदृष्टा । वैश्वा- म० ध्रुवदैवतं यजुः ध्रुवग्रहण एव विनियुक्तम् । हे सोम, नरश्चात्र सर्वात्मना स्तूयते । देवा ईदृशमग्निं जनयन्त उत्पादि - त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि ध्रुवोऽसि ध्रुवनामकोऽसि । तवन्तः । अडागमाभाव आर्षः । किंभूतमग्निम् । दिवो मूर्धानं कीदृशस्त्वम् । ध्रुवा स्थिरा क्षितिनिवासो यम्य स ध्रुवक्षितिः द्युलोकस्य शिरोवदुन्नतप्रदेशे सूर्यरूपेणावस्थाय भासकम् । तथा ' क्षि निवासगत्योः' स्थिरनिवासः आ वैश्वदेवीशंसनप्रस्थानात् । पृथिव्या अरतिम् रतिरुपरतिस्तद्रहितम् । नहि पृथिव्या उपरि तथा ध्रुवाणामादित्यस्थाल्यादीनां मध्ये ध्रुवतमः अतिशयेन कदाचिदप्यग्निरुपरमते किंतु दाहपाकप्रकाशैः सर्वाननुगृह्णन् स्थिरः । तथा अच्युतानां च्युतिरहितानां क्षरणशून्यानां मध्ये सर्वदा वर्तत एव । यद्वा पृथिवीशब्देनान्तरिक्षमुच्यते । आकाशं अच्युतक्षित्तमः । अच्युते च्युतिरहिते पात्रे क्षियति निवसतीति आपः पृथिवीत्यन्तरिक्षनामम् पठितत्वात् पृथिव्या अन्तरि अच्युतक्षित् अतिशयेनाच्युतक्षित् अच्युतक्षित्तमः । एष त क्षस्यारतिमलमतिं पर्याप्तमतिं पूरकमित्यर्थः । तत्र स्थितोऽसौ इति सादनम् । हे ग्रह, एष ते योनिः स्थानं वैश्वानरायाग्नये यथाकालं वृष्ट्या भूतानि पुष्णाति तथा वैश्वानरं विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो ! त्वा त्वां सादयामि । ध्रुव होतृचमसेऽवनयति ध्रुवं ध्रुवेणेति' । नरेभ्यो हितो वैश्वानरस्तम् । जठराग्निरूपेणान्न पाचकत्वात् । ध्रुवपात्रस्थं सर्व सोमं होतृचमसे सिञ्चेत् । बृहती पूर्वोऽर्धर्चो तथा ऋते यज्ञे यज्ञनिमित्तं आजातम् उत्पन्नमरणिद्वयात् । तथा ध्रुवदैवतः उत्तर ऐन्द्रः । प्रथमतृतीयावष्टाक्षरौ पादौ द्वितीयच- कविं कान्तदर्शनं स्वभक्ताननुग्रहीतुमभिज्ञमित्यर्थः । तथा तु दशाक्षरौ सा बृहती 'वैराजो गायत्रौ च' इति पिङ्गलोक्तेः । सम्राजं सम्यग्दीप्यमानमैश्वर्येण युक्तमित्यर्थः । तथा जनानां यज- ध्रुवेणैकाग्रेण मनसा वाचा तन्मन्त्रोच्चारणप्रवणया ध्रुवं ध्रुवग्रहे- मानानामतिथिं हविर्भिः सत्कारयोग्यम् । विज्ञायते हि अग्नि - sवस्थितं सोममवनयामि होतृचमसेऽवसिञ्चामि । यद्वा ध्रुवं रतिथिरूपेण गृहान्प्रविशति तस्मात्तस्योदकमाहरन्ति । आसन् । ग्रहं सोमं होतृचमसस्थं प्रत्यवनयामि । अथा अनन्तरमिन्द्र आपात्रम् आस्यशब्दस्य सप्तम्येकवचने 'पद्दन्न - ' ( पा०६ । १ । इत् । इदेवार्थे । इन्द्र एव नोऽस्माकं विशः प्रजाः ईदृशीः करत् ६३ ) इति सूत्रेणासन्-आदेशः 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७१ । 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इतीलोपः ३९) इति सप्तमीलोपः । आसन् आसनि आस्ये मुखे आपात्रम् 'लेटोऽडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमः । कीदृशी - आभिमुख्येन पीयतेऽनेनेत्यापात्रम् । 'विज्ञायते हि चमसो विशः । असपत्नाः नास्ति सपत्नो यासां ताः सपत्नरहिताः शत्रु- देवपान इति चमसेन ह वा एतेन भूतन देवा भक्षयन्ति' शून्याः । तथा समनसः समानं मनो यासां ताः स्थिरमनस्काः । ४ । २ । १४ ) इति श्रुतेः । ईदृशमनिं देवा इन्द्रादयो - । धृतियुक्ता इत्यर्थः ॥ २५ ॥

( १.४ ऽजनयन्तेत्यर्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

!

षडूिंशी ।

यस्ते॑ द्र॒प्सः स्कन्द॑ति॒ यस्ते॑ अ॒शुर्प्राव॑च्युतो

।

ते॑ जुहोमि॒ि मन॑सा॒ वर्षट्कृत॒ स्वाहा॑ दे॒वाना॑मु॒त्क्रर्म- णमसि ॥ २६ ॥

उ॑प॒यामगृ॑हीतोऽसि ध्रुवोऽसि ध्रुवनि॑तिर्ध्रुवाणां धि॒षणा॑योरु॒पस्था॑त् । अध्व॒यो॑र्वा॒ परि॑ वा॒ यः प॒वित्रात्तं ध्रुवत॒मोऽच्यु॑तानामच्युत॒क्षित्त॑म॒ ए॒ष ते॒ योनि॑ वै॑श्वान॒राय॑ त्वा । ध्रुवं ध्रुवेण॒ मन॑सा वा॒चा सोम॒- व॑नयामि । अथा॑ न॒ इन्द्र॒ इद्वशो॑ ऽसप॒नाः सम॑- नस॒स्कर॑त् ॥ २५ ॥

उ० विप्रुषां होमः । यस्ते द्रप्सः । सौमी त्रिष्टुप् यजु- रन्ता । स्वाहादेवानामुपक्रमणमिति यजुः । हे सोम, यस्ते

१२४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

द्रप्सः विप्रुड् रसैकदेशः स्कन्दति भूमौ वा अन्यत्र वा पतति । यश्च तव अंशुः स्कन्दति ग्रावच्युतः ग्राव्णयुतः पतितः । अधिषवणयोरुपस्थात् अधिषवणफलकयोः उप- स्थाद् उत्सङ्गात् । अध्वर्योर्वा यः स्कन्दति । परि वा यः पवि- त्रात् । परिस्कन्दति वा यः पवित्रात् । यतः कुतश्चित्स्कन्द - । तीत्यभिप्रायः । तं ते जुहोमि तं विप्रुषं ते तव संबन्धि- नमंशुं वा अग्नौ जुहोमि । मनसा संकलय्य वषटुतं स्वाहा । वषट्कारेण स्वाहाकारेण वेत्यर्थः । तृणं चात्वाले प्रास्यति देवानामुत्क्रमणमसि । चात्वालमुच्यते । अतो हि देवा: स्वर्ग लोकमुपोदक्रामन् ॥ २६ ॥

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

युगपत् । चक्षुर्भ्यां मे वचदसौ वर्चसे पवेथाम् । शुक्राम-
न्थिविषयं द्विवचनम् ॥ २७ ॥

म० 'ग्रहानवेक्षयति यथागृहीतमवकाशान् वाचयन् प्राणायाम इति प्रतिमन्त्रमिति (का० ९ । ७ । ९ ) प्राणाये - त्यादयो मन्त्रा अवकाशसंज्ञास्तान्वाचयेत् । ग्रहणक्रमेण ग्रहा- न्यजमानं दर्शयति । लिङ्गोक्तदेवतान्येकादश । यज्ञस्यैते प्राणा- स्तान्प्राणरूपेण दर्शयति । हे उपांशो, यस्त्वं स्वभावत एव वचौदाः तेजसो दाता सः त्वं मे मम प्राणाय हृदयस्थितवा- योर्वर्चसे पवस्व प्रवर्तस्व । उपांशुसवनम् । व्यानाय मे सर्व- शरीरगतवायवे पवस्व । अन्यत्पूर्ववत् । अन्तर्यामं कण्ठदे- म० 'यस्त इति विप्रुषां होमं जुह्वतीति' (का० ९ । ६ । शस्थो वायुरुदानः ऐन्द्रवायवम् । वागिन्द्रियाय मैत्रावरुणम् । २८) अभिषवे ग्रहणे च पतितानां सोमबिन्दूनां ग्रहणाशक्य- । ऋतुः कामः दक्षस्तस्य समृद्धिः तद्वयसाधनरूपाय वर्चसे प्रव- त्वात्तत्प्रत्यवायपरिहाराय घृतहोमस्य विप्रुडोम इति संज्ञा र्तख । आश्विनं श्रोत्राय श्रोत्रेन्द्रियाय । शुक्रामन्थिनों युग- तमध्वर्य्यादयो जुह्वति । सौमी त्रिष्टुप् स्वाहेति यजुरन्ता देव - । पत् हे शुक्रामन्थिनों मे मम चक्षुषोः पाटवाय तद्रूपाय वर्चसे श्रवोदृष्टा । हे सोम, ते तव यो द्रप्सः रसैकदेशः स्कन्दति । युवां पवेथां प्रवर्तेथाम् ॥ २७ ॥ भूमावन्यत्र वा पतति । यश्च ते तवांशुः खण्डः । ग्रावच्युतः ग्राव्णः सकाशात्पतितः । यश्च अधिषवणयोः अधिषवणफलकयो- रुपस्थादुत्सङ्गात्स्कन्दति । वाथवा य अंशुरध्वर्योः सकाशात्स्क - न्दति । वाथवा यः अंशुः पवित्रात्परिस्कन्दति । यतः कुतश्चित्परि- स्कन्दतीति भावः । हे सोम, ते तव तं द्वप्समंशुं च स्वाहाका - रेण जुहोमि । किंभूतं तम् । मनसा वषट्टतं संकल्पितं वषट्कारेण म्च स्वाहाकारेण च जुहोमीत्यर्थः । ' अन्यतरतृणं चात्वाले प्रास्यतीति' (का० ९ । ६ । ३२ ) । अध्वर्युणा वेदार्थे तृणे गृहीते तयोरेकं चावाले क्षिपेत् । चावालदैवतम् । हे चालाल, त्वं देवानामुत्क्रमणमसि उत्क्रामन्ति गच्छन्ति वर्गं यस्मात्तदुक- मणं देवास्त्वत्तः स्वर्गं गच्छन्ति 'अतो हि देवा: स्वर्गमुपोद- क्रामन्' ( ४ । २ । ५ । ५ ) इति श्रुतेः ॥ २६ ॥

। ।

सप्तविंशी ।

प्रा॒णाय॑ मे वर्चोदा वर्च॑से पवस्व व्यानार्य मे वर्चोदा वर्च॑से पवस्वोदा॒नाय॑ मे वर्चोदा वर्च॑से पवस्व वा॒चे मे॑ वदा वर्च॑से पवस्व ऋतूदक्षाभ्यां मे वर्चोदा वर्च॑से पवस्व॒ श्रोत्रय मे वर्चोदा वर्च॑से पवस्व॒ चक्षु॑र्भ्यां मे वचो॑दसि॒ वर्च॑से पवेथाम् ॥२७॥

उ० ग्रहान्दर्शयत्यवकाशान्वाचयन् यज्ञस्यैते प्राणा यज- मानस्य वानूचानस्य उपांशुं प्राणरूपेण दर्शयति । प्राणाय मे चर्चेदाः । हे उपांशो, यस्त्वं स्वभावत एव वर्चोदास्तं त्वां ब्रवीमि । प्राणाय मे मदीयाय वर्चसे पवस्व प्रवर्तयस्व । अनेन तुख्यन्याख्याना अवकाशमन्त्राः । उपांशुसवनम् । व्यानाय मे । अन्तर्यामम् । उदानाय मे । ऐन्द्रवायवम् । वाचे मे । मैत्रावरुणम् । क्रतूदक्षाभ्यां मे । कामः क्रतुरुच्यते ।

1

तस्य समृद्धिर्दक्षः आश्विनम् । श्रोत्राय मे । शुक्रामन्थिनौ

अष्टाविंशी ।

आत्म मे वर्चोदा वचैसे पवस्वौजसे मे वचदा पवस्व विश्वा॑भ्यो

वर्च॑से पव॒स्वायु॑षे मे वच॒दा वर्च॑से

मे प्र॒जाभ्यो॑ वर्चोसौ वर्च॑से पवेथाम् ॥ २८ ॥

उ० आग्रयणम् । आत्मने मे । उक्थ्यम् । ओजसे मे । ओजो जेष्यामीत्याशंसा । ध्रुवम् । आयुषे मे । पूतभृदाह- वनीयौ च युगपत् । विश्वाभ्यां मे । यौ युवां स्वभावत एव वर्चोदसौ तौ ब्रवीमि । विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो मे मम प्रजाभ्यो वर्चोदसौ वर्चसे पवेथां प्रवृत्तिं कुरुतम् ॥ २८ ॥

म० आग्रयणम् । ममात्मने जीवस्य स्वास्थ्याय वर्चसे पवस्व उक्थ्यम् । ओजः सर्वेन्द्रियपाटवं शारीरं बलं वा तद्रूपाय वर्चसे पवस्व । ध्रुवम् आयुर्निर्दुष्टजीवनं तद्रूपाय वर्चसे पवस्व । पूतभृदाहवनीयाँ युगपदवेक्षते ।भृदा- हवनीयाँ, सर्वाभ्यो मम प्रजाभ्यः प्रजार्थं यद्वर्चस्तेजस्तदर्थ युवां पवेथाम् । किंभूतौ युवाम् । वर्चो दत्तस्तौ वर्षो दसौं । सर्वत्र ददातेरमुन्प्रत्ययः । यद्वात्र प्राणायेत्यादिचतुर्थीनां पछ्या विपरिणामः । प्राणव्यानादीनां यद्वस्तदर्थं पवस्वत्यर्थः । यद्वा यन्तं प्राणाय वर्चोदाः स मे वर्चसे ब्रह्मवर्चसाय पवख एवं सर्वत्र ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

कॊऽसि कत॒मोऽसि॒ कस्या॑सि॒ को नामा॑स ।
यस्य॑ ते॒ नामाम॑न्महि॒ यं त्वा सोमे॒नातीतृपाम ।
भूर्भुवः स्वः सुप्र॒जाः प्र॒जाभिः स्यामु॒वीरो॑ वी॒रैः
सु॒पोप॒ः पोषैः ॥ २९ ॥

:

उ० अथ द्रोणकलशम् । कोसि । वर्धमान उष्णिक् अनुष्टुप्

स्वभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१२५

वा । अध्यस्तं प्रजापतिरूपं द्रोणकलशमाह । कोऽसि कः । एतयोर्हि बलिष्ठं तपति सूर्यः । अंहसस्पतये त्रयोदशो प्रजापतिः स त्वमसि । कतमोऽसि अतिशयेन प्रजापतिरसि । मासः । अंहः पापं तस्य पतिः । अयं च द्वादशस्वपि अनन्यभूतः प्रजापतिना । कस्यासि कस्य प्रजापतेरनन्य-पतति ॥ ३० ॥

भूतोऽसि । कोनामासि प्रजापतिनामासि । किंच यस्य तव म० 'ऋतुमहेश्वरतो द्रोणकलशादुपयामगृहीतोऽसि मधवे नामामन्महि । 'मन ज्ञाने' । विजानीमः । यं च त्वां सोमेना- । लेति द्वादश प्रतिमन्त्रमध्वर्योः पूर्वः पूर्वो मन्त्र उत्तर उत्तरः तीतृपामः तर्पितवन्तः सोऽस्मान्विदितनाम्नः कुरु तर्पय च प्रतिप्रस्थातुरिति' (का० ९ । १३ । १-४ ) । अध्वर्युप्रति- कामैरिति शेषः । जपति । भूर्भुवः स्वरिति व्याख्यातम् २९ प्रस्थातारानृतुग्रहैर्द्वादशभिरनुतिष्ठतः उपयामेत्यादयो द्वादश म० 'कोऽसीति द्रोणकलशमिति' (का० ९ । ७ । १४ ) । मन्त्राः तत्र षट्सु मन्त्रयुग्मेषु पूर्वः पूर्वी मन्त्रोऽध्वर्योः उत्तर द्रोणकलशमवेक्षते । प्राजापत्या वर्धमानोष्णिक् । यस्याः प्रथमः उत्तरः प्रतिप्रस्थातुरिति मन्त्रविवेकः । द्वादश लिङ्गोक्तानि । पादः षडक्षरो द्वितीयः सप्ताक्षरस्तृतीयोऽष्टाश्चतुर्थो नवाक्षरः ! हे ऋतुग्रह, लमुपयामेन गृहीतोऽसि मधवे मधुनाने चैत्रमा - सा त्रिंशद्वर्णा वर्धमानोष्णिक् । अध्यस्तप्रजापतिं द्रोणकलश । साय त्वां गृह्णामीति शेषः । माधवाय वैशाखाय त्वां गृह्णामि । माह हे द्रोणकलश, त्वं कः प्रजापतिरति । कतमोऽतिशयेन मधुमाधव वासन्तौ मधुप्रमुखमन्नं वसन्ते प्रपद्यते । शुक्राय प्रजापतिरसि । तथा कस्य प्रजापतेरसि । को नाम प्रजापतिना - ज्येष्ठाय त्वां गृह्णामि । शुचये आषाढमासाभिमानिदेवार्थं त्वां मासि । प्रजापतेरनन्यभूतोऽसीत्यर्थः । किंच वयं यस्य ते तव नाम गृह्णामि । शुक्रशुची ग्रीष्ममासौ 'शुच शोषणे' इत्यस्य धातोः । अमन्महि विजानीमः 'मन ज्ञाने' । च पुनर्यं द्रोणकलशरूपं त्वां नभसे श्रावणमासाय सोम, त्वां गृहामि । नभस्याय भाद्रपद- वयं सोमेन अतीतृपाम तर्पितवन्तः स त्वमस्मान् विदितनाम्नः । मासाभिमानिने त्वां गृह्णामि । नभोनभस्यौ वार्षिको मासी कुरु तर्पय च कामैरिति शेषः । 'भूर्भुवः स्वरिति जपतीति' मेघबाहुल्यान्न भात्यत्र सूर्य इति नभा नभस्यश्च इषे आश्वि- (का० ९।७।५) हे भूर्भुवः स्वः अग्निवायुसूर्याः, प्रजाभिः अहं नमासाय त्वां गृह्णामि ऊर्जे कार्तिकमासाय त्वां गृह्णामि । इष- सुप्रजाः शोभनप्रजायुक्तः स्यां भवेयम् । वीरैः पुत्रैः सुवीरः स्यां मन्नम् ऊर्ज तदुपसेचनं दध्यादि तदत्र प्रचुरं भवति मतुपो पोषैः धनादिपुष्टिभिः सुपोषः शोभनपोषो भवेयम् ॥ २९ ॥ लोपादभेदोपचाराद्वा ऊर्कशब्देन शारदौ मासावुच्येते । सहसे मार्गशीर्षमासाय । सहस्याय पुष्यमासाय । सहः सहस्यौ हैम- न्तिक मासौं । सहतेः प्रसहनार्थस्य प्रयोगः । प्रसहनमभिभ- वनम् । यतो हेमन्तः शीतेन नरानभिभवति । तपसे माघमा- साय तपस्याय फाल्गुना । तपस्तपस्यौ शैशिरौ मासौं । तपति सूर्यो यत्रात्यन्तं स तपास्तपस्यश्च । ' त्रयोदशं गृह्णीयादि- च्छभुपयामगृहीतोऽस्य ं हसस्पतये त्या' (का० ९॥ १३ ॥ १८ ) इति इच्छन्नध्वर्युस्त्रयोदशमृनुग्रहं गृह्णीयात् ऐच्छिको विकल्पः । हे ग्रह, त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि तादृशं वामं - हंसः पतयेऽधिकमासाधिष्ठात्रे गृह्णामीति शेषः । अंहः पापं तस्य पतिः । मलमासत्वादयं द्वादशस्खपि पतति यद्वांहतेर्गति- कर्मणोऽसुन्प्रत्ययान्तस्य रूपमंह इति । अंहनमंहो गतिस्तस्य पतिः त्रयोदशो मासः आदित्यगतिवशेन जायते ॥ ३० ॥ एकत्रिंशी ।

त्रिंशी ।

उपग्रामगृहीतोऽसि॒ मध॑वे॒ त्वोपया॒मगृहीतोऽसि॒ माध॑वाय त्वोपया॒मगृ॑हीतोऽसि॒ शुक्राय त्वोपयामगृही- तोऽसि॒ शुच॑ये त्वोपया॒मगृहीतोऽसि॒ नभ॑से त्वोपया॒ मगृ॑हीतोऽसि॒ नम॒स्या॒ाय त्वोपयामगृहीतोऽसीषे त्वो- पया॒मगृहीतोऽस्यूर्जे त्वपया॒मगृहीतोऽसि॒ सह॑से त्वो- पया॒मगृहीतोऽसि सह॒स्याय॑ त्वोपयामगृहीतोऽसि॒ तप॑से त्वोपया॒मगृहीतोऽसि॒ तपस्याय स्त्रोपयाम- गृहीतोऽस्यं सस्प॒तये॑ त्वा ॥ ३० ॥

।

उ० ऋतुग्रहांस्त्रयोदश गृह्णाति त्रयोदशभिर्मन्त्रैः । मन्त्राणां नामान्येव । उपयाम गृहीतोऽसि मधवेत्वा । उपयाम गृहीतोऽसि माधवायस्वा । वासन्तिकौ श्रुत्युक्तौ व्युत्पत्तय उच्यन्ते । मधुप्रमुखमन्नं वसन्ते उत्पद्यत इति मधुमाधव मासौ । शुक्राय शुचये प्रैष्मौ मासौ । उभावपि शोचतेः शुष्यत्यर्थस्य । नभसे नभस्वाय वार्षिकौ मासौ । नत्र सूर्यो भाति मेघप्रचुरत्वात् तस्मान्नभो नभस्यश्च । इषे ऊर्जे शारदौ मासौ । इषमन्नमूर्जं तदुपसेचनं दध्यादि तदिह प्रचुरं भवति इति मतुब्लोपादभेदोपचारात् द्वौ मासायुच्येते सहसे सहस्याय हैमन्तिकौ मासौ । राहतेः प्रसहनार्थस्य । अभिभवति ह्यसौ शीतेन । तपसे तपस्याय शैशिरौ मासौ ।

।

।

इन्द्रा॑ग्ने॒ आग॑तं सु॒तं गीर्भिर्नभोवरेण्यम् । अ॒स्य पति॑ धि॒येपि॒ता ॥ उपयामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्यां त्वे॑षते॒ योनि॑रिन्द्रा॒ग्नभ्यां॑ त्वा ॥ ३१ ॥

1

उ० ऐन्द्रानं ग्रहं गृह्णाति । इन्द्रानी आगतम् । गायत्री ऐन्द्राग्नी । हे इन्द्राशी, आगतम् आगच्छतम् सुतमभि- षुतं सोमं प्रति । गीर्भिर्नभोवरेण्यम् । गीर्भिस्त्रयीलक्षणाभि- र्वाग्भिः । नभोवरेण्यम् । 'नभ आदित्यो भवति नेता भासां ज्योतिषां प्रभवः' । लुप्तोपमं चैतत् । नभ इव आदि- त्यमिव वरणीयम् । सोममागत्य च अस्य सोमस्य पातं

१२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तमोऽध्यायः ७]

पिबतम् । धियेषिता यजमानस्य संबन्धिन्या बुद्ध्या इषिता । शब्देनानुपूर्वमुच्यते । किंच येषां यज्वनां युवा जरामृत्युरहित प्रेषित सन्तौ । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्यां त्वा गृह्णामि । इन्द्रः सखा मित्रवदुपकारकः । हे सोम, तेषां यज्ञे उपयामेन एष ते योनिः इन्द्राग्निभ्यां त्वा सादयामि ॥ ३१ ॥ ग्रहेण त्वं स्वीकृतोऽसि अग्नीन्द्रदेवार्थं त्वां गृह्णामि ।

म० 'ऐन्द्रानं गृह्णाति' (का० ९ । १३ । २० ) । प्रतिप्र- । सादयति हे सोम, एष ते योनिः अग्नीन्द्राभ्यामर्थे त्वां
स्थातेन्द्राग्निदेवताकं ग्रहं गृह्णीयात् । ऐन्द्रानी गायत्री विश्वा । सादयामि ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

ओमा॑सश्चर्षणीधृतो॒ विश्वे॑दे॒वास॒ आग॑त । -

श्वांसो दा॒शुष॑ः सु॒तम् । उपया॒मगृहीतोऽसि॒ विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे॑भ्यस्त्वा देवेभ्र्भ्यः ॥ ३३ ॥

मित्रदृष्टा । हे इन्द्रानी, युवां सुतमभिषुतं सोमं प्रति आगतमा - गच्छतम् । गच्छतेर्व्यत्ययेन शपो लुक् 'अनुदात्त - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इति मलोपश्च । किंभूतं सोमम् । गीर्भिर्नभोवरेण्यं गीर्भिः त्रयीलक्षणाभिर्वाग्भिः नभ इवादित्य इव वरेण्यो वर- णीयः प्रार्थनीयस्तम् । 'नभ आदित्यो भवति नेता भासां ज्यो- तिषां प्रभवोऽपि' (नि० २ । २२ ) इति यास्कोक्तेर्नभ आदित्यः लुप्तोपमानम् । यद्वा गीर्भिः स्तुतिरूपाभिर्वाग्भिः युतमिति शेषः । नभो नभःस्थितैः स्वर्गस्थैर्देवैर्वरेण्यं प्रार्थनीयम् । नभःश- ब्देन लक्षणया नभःस्था देवा उच्यन्ते । किंच हे इन्द्राग्नी, उ० वैश्वदेवं गृह्णाति । ओमासः वैश्वदेवी गायत्री । हे युवामस्य सोमस्य संबन्धिनं स्वमंशं पातं पिबतम् । पिबादेशा- । ओमासः अवितारः तर्पयितारः तर्पणीया वा । चर्षणीधृतः भावरछान्दसः । किंभूतौ युवाम् । धियेषिता धिया यजमान । चर्पणयो मनुष्यास्तान्धारयन्ति तैर्वा धियन्ते चर्षणीधृतः । बुद्ध्या इति प्रेषित प्रार्थितौ । एवं देवायुक्त्वा सोममाह हे विश्वेदेवास आगत । हे विश्वेदेवाः, ये यूयम् । ओमासः अवि- सोम, उपयामेन ग्रहेण गृहीतोऽसि हे ग्रह, इन्द्राग्निभ्यामर्थे । तारो रक्षितारः । चर्षणीनां मनुष्याणाम् । तेनोपकारेणावनीया त्वां गृह्णामीति शेषः । एष त इति सादनम् । एष तव योनिः । वा तर्पणार्हाः धारयितारश्च संवित्तिकर्तारः ते यूयम् । दावांसः स्थानम् । इन्द्राग्निभ्यामर्थे त्वां सादयामि ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

चेतसा दत्तवन्तः कृतसंकल्पा भूत्वा इदं नामास्माभिरस्मै देय- मिति ततोऽस्य दाशुषः दत्तवतो यजमानस्यैतमभिपुतं सोमं पातुमागच्छत इत्येवमाशास्महे । हे विश्वेदेवाः, इहागच्छत । कथंभूताः । दाश्वांसः 'दाट दाने' 'दाश्वान्-' इति निपात्यते ।

आ धा॒ ये अ॒ग्निमि॑न्ध॒ते स्तृ॒णन्ति॑ ब॒र्हिरा॑नु॒षक् ।
येषामिन्द्रो॒ युवा॒ सखा॑ ॥ उपयामगृहीतोऽस्यग्नी- । दत्तवन्तो यजमानस्य कामान् । किमर्थं पुरस्कृत्यागच्छत ।

न्द्राभ्यां॑ वैष ते॒ योनि॑रम॒न्द्राभ्यां॑ त्वा ॥ ३२ ॥

उ० ग्रहस्य द्वितीयो मन्त्रविकल्पः आ धा ये । आग्नीन्द्री गायत्री । आघाये अग्निमिन्धते । 'इन्धी दीप्तौ' । आदी - पयन्ति ये अग्निम् इष्टिपशुसोमचातुर्मास्यैर्यज्वानः । घ इति निपातोऽनर्थकः । ये च स्तृणन्ति बर्हिः आनुषक् । आनुष-

गिति नामानुपूर्वस्यानुषक्तं भवति

तेषामिति । येषामिन्द्रः युवा । अनुपहतजरामृत्युशरीरः । सखा समानख्यानः नेतरेषामयज्वनाम् । उपयाम इति व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥

दाशुषः सुतम् हवींषि दत्तवतो यजमानस्याभिपुतं सोमं पातुम् । उपयाम इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३३॥

म०

वामास इति' (का० ९ । १४ । १ ) । अध्वयों यज्वना "वैश्वदेवं गृह्णाति शुक्रपात्रेण द्रोणकलशादन्वारब्धे- । स्पृष्टेऽस्पृष्टे वा सति द्रोणकलशाच्छुक्रपात्रेण वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णी-

। वैश्वदेवी गायत्री मधुच्छन्दोदृष्टा ।

ओमाः 'अवन्तीत्योमा रक्षितारः अवितारो वावनीया वा' (नि० विश्वेदेवाः, यूयमागत आगच्छत । किंभूता यूयम् । ओमासः १२।४० ) इति यास्कोक्तेः । तर्पयितारस्तर्पणीया वा । अवतर्म- क्प्रत्ययः संप्रसारणं च । तथा चर्षणीवृतः चर्षणयो मनुष्या- म० अग्नीन्द्रदेवला गायत्री त्रिशोकदृष्टा । अस्या विनि - । स्तान्धरन्ति पुष्णन्ति तैर्वा त्रियन्ते ते चर्षणीधृतः । चर्षणि- योगः कात्यायनेनोक्तः । ऐन्द्रानग्रहे एवं विकल्पः शाखा - शब्दस्य संहितायां दीर्घः । अनिष्टनिरसनं रक्षणम् इष्टप्रापणं न्तरे । ये यजमाना अग्निमा इन्धते आदीपयन्ति इष्टिपशुसो- । पोषणमित्यवनधरणयोर्भेदः । तथा सुनमभिषुतं सोमं दाशुषः मचातुर्मास्यैर्यजन्तीत्यर्थः । घेत्यनर्थको निपातः । तस्य संहि - । दत्तवतो यजमानस्य दाश्वांसः फलं दत्तवन्तः । कामान्पूरयन्त तायाम् 'ऋचि तुनुघ-' ( पा० ६ । ३ । १३३ ) इत्यादिना इत्यर्थः । यद्वा सुतं सोमं पातुमिति शेषः । 'दाश्वान्-' ( पा० दीर्घः । ये चानुषक् आनुपूर्व्येण क्रमेण बर्हिः स्तृणन्ति आच्छा - । ६ । १ । १२ ) इत्यादिना निपातः । हे सोम, त्वमुपयामेन स्त्री- दयन्ति अनुषज्यते अनु क्रमेणासज्यते स्तीर्यत इत्यनुषक् । कृतोऽसि । विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय त्वां गृह्णामीति शेषः । कर्मणि क्विप् । अकारस्य संहितायां दीर्घः । ' आनुषगिति नामा । सादयति एष ते योनिः विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय वां साद- नुपूर्वस्यानुषक्तं भवति' (नि० ६ । १४ ) इति यास्कोक्तेरानुषक्- यामि ॥ ३३ ॥

VAN SI

चतुस्त्रिंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

विश्वेदेवास आगत शृणुता भ॑ इ॒मंहव॑म् । एदं ब॒र्हिर्ननी॑द॒त । उ॒पयामगृहीतोऽसि॒ विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्य॑ः ॥ ३४ ॥ उ० द्वितीयो मन्त्रविकल्पः वैश्वदेवीगायत्री । हे विश्वे- देवाः, इह आगच्छत । आगत्य च शृणुत मे मम इमं हव- माह्वानम् । श्रुत्वा चावधार्य च आनिषीदत इदमस्मदीयं बर्हिः । उपयामगृहीतोऽसीत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥

म० वैश्वदेवी गायत्री गृत्समददृष्टा वैश्वदेवग्रहग्रहण एव विकल्पेनाम्नाता । हे विश्वेदेवासः, यूयमागत अस्मद्यज्ञं प्रत्या- गच्छत । आगत्य च मे ममेमं हवमाह्वानं शृणुत । श्रुला इदं मदीयं बर्हिः आनिषदत बर्हिप उपर्युपविशत् । उपयमेति पूर्ववत् ॥ ३४ ॥

।

पञ्चत्रिंशी ।

इन्द्र॑ म॒रुत्व इ॒ह पा॑हि॒ सोमं॒ यथा॑ शाय॒ते अपि॑वः सु॒तस्य॑ । तत्र॒ प्रणी॑ति॒ तव॑ शूर॒ शर्म॑न्नार्थि॑वा सन्ति क॒वय॑ः सुय॒ज्ञाः ॥ उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑त॒ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वा म॒रु-

त्वं ॥ ३५ ॥

।

।

१२७

यज्ञे सोमं पाहि पिब । कथं पातव्यस्तत्राह । यथा शार्याते शर्यातिर्नाम कश्चिद्राजा तस्य संबन्धिनि यज्ञे सुतस्याभिषुतस्य सोमस्यांशमपिवः पीतवानसि तद्वदिह पिब । 'शार्यातो ह वा इदं मानवो ग्रामेण चचार' ( ४ । १। ५ । २ ) इति श्रुतिः । किंच हे शूर वीर, तव प्रणीती प्रणीत्या प्रणयनेनानुज्ञया सुयज्ञाः कल्याणयज्ञाः कवयः क्रान्तदर्शनास्तव शर्मन्सुखनिमित्ते शर्मणि र्यार्थः । उपयामेन सोम, त्वं गृहीतोऽसि मरुत्वत इन्द्राय त्वां यज्ञगृहे वा आविवासन्ति त्वां परिचरन्ति । विवासतिः परिच- गृह्णामि । सादयति एष ते योनिः मरुत्वते इन्द्राय त्वां साद- यामि ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

म॒रुत्व॑न्तं वृष॒भं वा॑वृधा॒नमक॑वारि॑ दि॒व्य√शा- समन्द्र॑म् । विश्वा॒साह॒मव॑से॒ नूत॑नाय॒ग्र ्मस॑ह॒दा-

मि॒ह हु॑वेम ॥ उपयामगृहीतोऽसीन्द्रय त्वा म॒रुत्व॑त ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वा म॒रुत्व॑ते । उपयाम- गृहीतोऽसि म॒रुतां॒ त्वौज॑से ॥ ३६ ॥

उ० द्वितीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति । मरुत्वन्तं । मरुद्भिस्त- द्वन्तमिन्द्रम् वृषभं वर्षितारम् वावृधानं वर्धमानम् अकवारिं

अकुत्सितारिम् । शत्रवोऽपि यस्याऽकुत्सितावृत्रादयः । अथवा

अकुत्सितदानं अकुत्सितैश्वर्यम् । दिव्यं द्युलोकजम्। शाखं प्रशा- सनवन्तं शासितारं वा । विश्वासाहम् । सहतिरभिभवार्थः । स्वधर्मध्युतस्य सर्वस्याभिभवितारम् । उग्रम् उद्भूर्णवज्रम् । सहोदाम् बलस्य दातारम् यमित्थंभूतमिन्द्रमाहुस्तम् अवसे नूतनाय । अवनाय पालनाय । इह यज्ञगृहे हुवेम आह्न- यामः । उपयामगृहीत इत्यादि व्याख्यातम् । तृतीयं मरुत्वतीयं यजुषा ग्रहं गृह्णाति । उपयाम गृहीतोसि मरुतां त्वा ओजसे गृह्णामीति शेषः । ओज इति बलनाम । स्वकीयमोजो निधाय इन्द्रं प्रति मरुत आयातास्ततोऽनेन गृहीतेन सबला

उ० मरुत्वतीयं गृह्णाति । इन्द्र मरुत्वः । मरुद्भिः सहित इन्द्रो देवता । इत उत्तरं च तिसृणामृचां त्रिष्टुभामिन्द्रार्ष प्राङ्माहेन्द्रात् । हे इन्द्र, मरुत्वः 'मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि' इति रुत्वम् मरुत्वः हे मरुत्वन् । मरुद्भिः सहित, इहा- स्मदीये यज्ञे पाहि पिष सोमम् । कथं पिबेत्यत आह । यथा शार्याते अपिबः । शार्यातो मानवः तस्यापत्यं शार्यातः 'शार्यातो ह वा इदं मानवो ग्रामेण चचार' इति श्रुतिः यथा येन प्रकारेण शार्याते राजनि अपिबः पीतवानसि । सुतस्य अभिषुतस्य सोमस्य स्वमंशम् । किंच । तत्र प्रणीत्या । आयाताः तदेतद्यजुर्वदति ॥ ३६॥ प्रणयनेन तव च शूरशर्मन् शर्मणि शरणे यज्ञगृहे । आविवा- म० द्वितीयं मरुत्वतीयमाह 'वशिना मरुत्वतीयग्रहणं सन्ति विवासतिः परिचर्यायाम् । आभिमुख्येनावस्थितास्त्वां मरुत्वन्तमिति' ( का० १० । ३ । ६ ) । रिक्तेन पात्रेण सशस्त्र- परिचरन्ति कवयः क्रान्तदर्शनाः । सुयज्ञाः कल्याणयज्ञाः । मरुत्वतीयग्रहणम् । इहास्मिन्नस्मदीये यज्ञे तमिन्द्रं वयं हुवेम उपयामेत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३५ ॥ आह्वयामः । ह्वेञः शपि व्यत्ययेन संप्रसारणम् । किंभूतमिन्द्रम् ।

म० एते प्रातः सवनग्रहाः पूर्णाः । अथ माध्यन्दिनसवन - ! मरुत्वन्तं मरुद्गणोपेतम् । वृषभं जलस्य वर्षितारम् । वावृधानम् । ग्रहा उच्यन्ते । 'माध्यन्दिने सवने मरुत्वतीया गृह्यन्ते' इति संहितायां दीर्घः । वर्धते कामान्वर्धयति वा ववृधानस्तम् । तित्तिरिवचनात् । तेषु त्रयो मरुत्वतीयास्तत्र प्रथममाह । । 'बहुलं छन्दसि' (पा० २ । ४ । ७६ ) इति वर्धतेः शानचि 'मरुत्वतीयमृतुपात्रेणेन्द्र मरुत्व इति' (का० १० । १ । १४ ) ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णीयात् । ऐन्द्रमारुतीश्चतस्रस्त्रिष्टुभो विश्वामित्रदृष्टाः । मरुतो देवा विद्यन्ते यस्य स मरुत्वान् तस्य संबोधनं हे मरुत्वः, 'मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम् ं । मरुद्भिः सहित हे इन्द्र, इहास्मदीये ! भवं द्युलोकस्थम् । शासं शास्तीति शासः पचाद्यच् । शासितारं

जुहोत्यादित्वेन श्लुः 'श्री' ( पा० ६ । १ । १० ) इति द्वित्वम् । अकवारिं कुत्सिता अरयो यस्य स कवारिः न कवारिरकवा- रिस्तं यस्य शत्रवोऽप्यकुत्सिता वृत्रादयः । यद्वा अकुत्सितमि- यर्ति ऐश्वर्यं प्राप्नोतीत्यकवारिस्तम् उत्कृष्टैश्वर्यम् । दिव्यं दिवि

१२८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

दुष्टानाम् । यद्वा शासनं शासस्तद्वन्तम् । अर्शआदित्वादच् । नुदख । 'नुद प्रेरणे' । युद्धं निवर्तयेत्यर्थः । 'दीर्घादटि समान- प्रशासनवन्तम् । विश्वासाहं विश्वं पालयितुं सहते स विश्वासाट् । पदे' ( पा० ८ । ३ । ९ ) इति शत्रूनिति नस्य रुत्वं पूर्वस्य

सानुनासिकत्वम् । यद्वा मृधः इति पञ्चम्येकवचनं । मृधः सङ्ग्रा- मात् अपनुदख शत्रू नित्यस्यानुषङ्गः । ये हतावशिष्टाः शत्रव- स्तान् सङ्ग्रामात् पलायनार्थ प्रेरयख । प्राणदानं कुर्वित्यर्थः । एवं रिपुनाशं कृत्वाथानन्तरं नोऽस्माकं विश्वतः सर्वतः अभयं कृणुहि कुरु 'कृञ् करणे' स्वादिः । उपयामेति व्याख्यातं शत्रू-

तम् । अनलसमित्यर्थः । ' भजसहवहाम्' इति विण् । यद्वा सहतिरभिभवार्थः । खधर्मच्युतस्य विश्वस्य सर्वस्याभिभविता - रम् । नूतनाय अवसे नवीनाय पालनाय इदानींतनयजमान - रक्षणाय उग्रमुद्भूर्णवज्रम् । सहोदां सहो वलं ददाति सहोदास्तं क्विप् बलप्रदम् । उपयाम एष ते एतद्यजुर्द्वयं व्याख्यातम् । तृतीयं मरुत्वतीयमाह । 'ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयग्रहणमुपयाम - । नपेत्यत्र 'दीर्घादटि समानपदे' ( पा० ८ । ३ । ९ ) इति नस्य गृहीतोऽसि मरुतां त्वौजस इति' (का० १० । ३ । ३ ) । मरुत्वतीयोऽयम् । मरुत्वद्देवत्यं यजुः । हे मरुत्वतीय ग्रह, मरुतां देवानामोजसे वलाय त्वा त्वां गृह्णामीति शेषः । ओज इति बलनाम । स त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि खबलं निधायेन्द्रं प्रत्यागता मरुतोऽनेन ग्रहेण गृहीतेन सबला जाता इति भावः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

।

स॒जोषा॑ इन्द्र॒ सग॑णो म॒रुद्भः सोमं पिब वृत्र॒हा श॑र वि॒द्वान् । ज॒हि शत्रूं २॥ रप॒ मृधो॑ नुद्- स्वाथाभ॑यं कृणुहि वि॒श्वतो॑ नः ॥ उपयामगृहीतोऽ- सीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑त॒ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वा म॒रुत्व॑ते ॥ ३७ ॥

२) स्त्वम् ' अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' ( पा० ८ । ३ । २ तत्पूर्वस्य ऊकारस्यानुनासिकत्वम् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

म॒रुत्वाँ २ ॥ इन्द्र वृष॒भो रणा॑य॒ पिवा सोर्भ- मनु॒ष्व॒धं मदा॑य । आसि॑ञ्चस्व ज॒ठरे॒ मध्व॑ ऊ॒ त्वजा॑सि॒ प्रति॑पत्सु॒ताना॑म् ॥ उपय॒मगृ॑हसो॒ ऽ- सीन्द्रय त्वा म॒रुत्व॑त ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑ते ॥ ३८ ॥

उ० मरुत्वां इन्द्र हे इन्द्र, यस्त्वं मरुत्वान् मरुद्गुणयु- तश्च वृषभश्च वर्षिता अपामन्तरिक्षेऽवस्थितः तं त्वां ब्रवीमि रणाय पिब सोमम् । रणं संग्रामं करिष्यामीति पिब सोमम् । 'अनुप्वधम् अनु पश्चात् स्वधान्नं पुरोडाशधानामन्थदधिपय- उ० द्वितीयो मन्त्रविकल्पः । सजोषा इन्द्र । हे इन्द्र, यः स्यालक्षणं यस्य स तथोक्तः । मदाय । मदे हि सति योद्धा त्वं सजोषाः समानजोषणः समानपात्रभोजनः तं त्वां भवतीन्द्रः । कथं पुनः पिब । आसिञ्चस्व जठरे मध्व ब्रवीमि । समानगणो मरुद्भिः सोमं पिब । समानगणो ऊर्मिम् । अकृपणमा सिञ्चस्व जठरे उदरे । मध्वः मधु सोममि- मरुद्भिः भूत्वा सोमं पिब । वृत्रहा वृत्रस्य हन्ता भवि - । त्यौपमिकं माद्यतेः । मधुस्वादस्य सोमस्योमं महासंघातम् । यामीति शेषः । हे शूर विक्रान्त, विद्वान् एतमर्थं संजा - विशिष्टस्य सोमपानस्य मन्त्रहरू हेतुमाह । हे इन्द्र, त्वं नानः । ततः पीत्वा सोमं मरुद्भिः सह । जहि शत्रून् वृत्रम - । राजासि प्रतिपत्सुतानाम् । यतस्त्वमेव राजा ईश्वरोसि प्रति- मुखान् । अप मृधो नुदस्व । अपनुदस्व मृधः । 'नुद प्रेरणे' । पत्प्रमुखास्वपि तिथिषु सुतानामभिपुतानां सोमानाम् । मृधः संग्रामात् । हत्वा शत्रून् ये हतावशिष्टाः शत्रवः तान् संग्रामात् प्रेरयस्व । अथाभयं कृणुहि विश्वतो नः । अथानन्तरमभयं कुरु सर्वतोऽस्माकम् । उपयाम इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३७ ॥

किमुत चतुर्दश्यन्तेऽभिषुतानाम् । त्वदर्थमेव सर्वासु तिथिषु सोमोऽभिपूयत इत्यभिप्रायः । छन्दोगानामपि प्रतिपद्यते । तदभिप्रायं चैतत् । उपयाम इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३८ ॥ म० हे इन्द्र, वं सोमं पिब 'अचोऽतस्तिङ : ' ( पा ६ । म० सजोषा इन्द्रेति ( ३७) मरुत्वां इन्द्रेति (३८) ऋग्- । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । किमर्थम् । मदाय तृप्तये द्वयस्य सोपयामस्य मरुत्वतीयग्रहणे एव विनियोगः वाचस्तोमे रणाय सङ्ग्रामाय च । मदे सतीन्द्रो योद्धा भवति । किंभूतस्त्वम् । 'वाचस्तोमाश्चत्वारः' ( २२ । ६ । २४ ) इति कात्यायनोतेः । मरुत्वान् मरुतोऽस्य सन्तीति मरुद्गणसंयुक्तः । वृपभः वर्पिता मरुत्वां इन्द्रेति मरुत्वतीयमित्याश्वलायनोक्तेश्च । हे इन्द्र, जलानाम् । किंभूतं सोमम् । अनुष्वधम् अनु पश्चात् स्वधान्तानि हे शूर वीर, लं सोमं पिब । किंभूतस्त्वम् । सजोषाः । पुरोडाशधानामन्थदधिपयस्यालक्षणानि यस्य सोऽनुवधस्तं 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' जोषणं जोपः प्रीतिः अमुन्प्रत्ययः । तेन 'पूर्व पदात् -' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति पत्रम् । कथं पित्रे- सह वर्तमानः संतुष्टः मरुद्भिः कृत्वा सगणः सपरिवारः । मरु- । त्यत्राह । मध्वः मधुनो मधुखादोपेतस्य ऊर्मि कहोलं जठरे द्गणसहित इत्यर्थः । वृत्र॒हा वृ॒त्रं दैत्यं हन्तीति । अनेन सोमपा- । उदरे आसिञ्चस्व । 'अनित्यमागमशासनम्' इति मध्व इत्यत्र नेन वृत्रं हनिष्यसीत्यर्थः । विद्वानेतमर्थं जानानः ततः सोमं नुमभावः । सोमपाने हेतुमाह । हे इन्द्र, वं प्रतिपत्सुतानां प्रति- पीला शत्रून् वृत्रादीन् जहि मारय । किंच मृधः सङ्ग्रामान् अप- पत्प्रभृतिषु तिथिषु अभिषुतानां सोमानां राजासि ईश्वरोऽसि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१२९

किमुत चतुर्दश्यन्तेऽभिषुतानां वदर्थमेव सर्वासु तिथिषु । चामू - ' ( पा० ७ । १ । ७० ) इति प्राप्तस्य नुमोऽभावरछा- सोमोऽभिश्रूयत इत्यभिप्रायः । छन्दोगानां सवने प्रतिपद्विद्यते । न्दसः । स वर्धमान इन्द्र ईदृशो भूत् भवतु । लोड लुङ् । इति प्रतिपग्रहणम् । उपयाम एष ते इति व्याख्याते ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

म॒हाँ २ ॥ इन्द्रो॑ नृ॒वदाच॑र्षण॒प्रा उ॒त द्वि॒बर्ही
अमि॒नः सहो॑भिः । अ॒स्मा॒द्द्रय ग्वावृधे वीर्यायोरुः पृथुः
सुकृ॑तः क॒र्तृभि॑र्भूत् ॥ उपयामगृहीतोऽसि महेन्द्राय॑
त्वे॒ष ते॒ योनि॑र्म॑ह॒न्द्राय॑ त्वा ॥ ३९ ॥

उ० माहेन्द्रं गृह्णाति । महां इन्द्रः । त्रिष्टुम्माहेन्द्री महान्प्रभावत इन्द्रस्तथापि नृवत् मनुष्यवदाहूयमानं आग - च्छति । आचर्षणिप्राः। चर्षणयो मनुष्याः । 'प्रा पूरणे' । आगत्य च चर्षणीनां मनुष्याणां पूरयिता कामैः । किंच उत द्विबर्हाः । अपि द्वयोः स्थानयोः परिवृढः मध्यमे च स्थाने उत्तमे च परिवृढः प्रभुः । अमिनः सहोभिः । अमिनोऽमितमात्रः सहोभिर्बलैः अप्राक्तोलितबलः । यद्वा । अनुपहिंसितः शत्रुबलैः अस्मद्रयग्वावृधे वीर्याय । अस्मद्दर्शनोत्सुकः सन् बर्धते वीर्याय वीरकर्मणे य इन्द्रः सोऽस्मदीयैः कर्तृभिः स्तूय- मानः उरुः प्रमाणतः पृथुश्च विस्तारेण । सुकृतः शोभनकृ- त्यभिप्रायः भूत् भूयात् । उपयाम इत्यादि व्याख्यातम् ॥३९॥

म ं 'माहेन्द्रं गृह्णाति वैश्वदेववन्महां इन्द्र इति' (का० १० । ३ । १० ) । यथा वैश्वदेवग्रहः शुक्रपात्रेण गृहीतस्तथा माहेन्द्रं ग्रहं तेनैव गृह्णीयात् । माहेन्द्री त्रिष्टुप् भरद्वाजदृष्टा । तृतीयपादो नवाक्षरः । इन्द्रो वीर्याय वीरकर्मणे वावृधे ववृधे वर्धते । 'छन्दसि लुङ्लड्डिट: ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति वर्तमाने लिट् संहितायामभ्यासदीर्घः । किंभूत इन्द्रः । महान्महा - प्रभवः तथापि नृवन्मनुष्यवत् आहूयमान आगच्छति । यद्वा नृवन्मनुष्यवत् आचर्षणिप्राः आ समन्ताच्चर्षणीन्मनुष्यान् प्राति अभीष्टकामैः पूरयतीत्याचर्षणिप्राः । 'प्रा पूरणे' क्विप् । यथा राजा अमात्यादिर्मनुष्यः सेवकानभीष्टकामैः पूरयति तद्वत् । उतापिच_ द्विबर्हाः 'बृहि वृद्धौ' बर्हणं बर्हः वृद्धिः अमुन्प्रत्ययः । द्वयोः प्रकृतिविकृतिरूपयोः सोमयाग- योर्बर्हो यस्य स द्विबर्हाः । यद्वा द्वयोः स्थानयोर्बर्हाः वृद्धः परि- वृद्धः प्रभुः मध्यमे स्थाने उत्तमे च । तथा सहोभिः वलैः । अमिनः अमितः उपमारहितः । अतोलितबल इत्यर्थः । 'अमि- नोऽमितमात्रो महान्भवत्यभ्यमितो वा' (नि० ६ । १६ ) इति यास्कोक्तेः । यद्वा सहोभिः शतबलैरभितः अप्रक्षिप्तः । अनु- पहिंसित इत्यर्थः । 'डुमिञ् प्रक्षेपे' । 'मी हिंसायाम्' इत्यस्य । वा प्रयोगः । पूर्वपक्षे माने सर्वत्र निष्ठानलमार्षम् । तथा अस्म - द्व्यक् अस्मान् प्रत्यञ्चतीत्यस्मद्द्रयक् अस्मदभिमुखः । अस्म- च्छब्दे उपपदेऽञ्चतेः क्विप् 'विष्वग्देवयोश्च' (पा० ६ । ३ । ९२ इत्यादिना क्किबन्तेऽञ्चतौ परेऽस्मच्छब्दस्य टेरव्यादेशः 'उगिद -

१७ य० उ०

)

।

अडभावश्छान्दसः । कीदृशः । उरुः यशसा विपुलः पृथुः बलेन विस्तृतः कर्तृभिर्यजमानैः सुकृतः साधुकृतः सत्कृतः पूजित इत्यर्थः । हे ग्रह, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि महेन्द्राय त्वां गृह्णामि । सादयति ए॒ष ते योनिः महेन्द्राय वा सादयामि ॥ ३९ ॥ चत्वारिंशी ।

म॒हाँ २ ॥ इन्द्रो॒ य ओज॑सा प॒र्जन्य वृष्टि॒िमाँ २ ॥ इ॑व । स्तोमै॑र्व॒त्सस्य॑ वावृधे । उपयामगृहीतोऽसि महे॒न्द्राय॑ त्वे॒ष ते॒ योनि॑र्महे॒न्द्राय॑ त्वा ॥ ४० ॥

I

माहेन्द्री । महानिन्द्रो यः प्रभावतः स ओजसा बलेन पर्जन्यो उ० द्वितीयो मन्त्रविकल्पः । महां इन्द्रः । गायत्री वृष्टिमानिव यथा हि वृष्टिमान्पर्जन्यो धाराभिरसंख्याभिरपरि - च्छिन्नसंख्यः एवमोजसा असंख्यातमहाभाग्येन । स्तोमैः उपयाम इत्यादि समानम् ॥ ४० ॥ स्तूयमानो वत्सस्य वसनशीलस्य यजमानस्य वावृधे वर्धते ।

स्पेन विनियुक्ता । य इन्द्रः वत्सस्य वसनशीलस्य वत्सस्थानी - म० माहेन्द्री गायत्री वत्सदृष्टा । माहेन्द्रग्रहण एव विक- यस्य वा यजमानस्य स्तोमैः स्तोत्रैर्वावृधे ववृधे वर्धते । कीदृश इन्द्रः । ओजसा तेजसा महान् । क इव वृष्टिमान्यृष्टियुक्तः पर्जन्य इव । यथा वर्षन्मेघो धाराबलेन महान्वर्धते । उपयाम एष ते इति व्याख्याते ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

उदु॒ त्य॑ जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तः । शे
विश्वा॑य॒ सूर्यो॒ स्वाहा॑ ॥ ४१ ॥

उ० दाक्षिणानि जुहोति । उदु त्यम् । सौरी गायत्री । उत् इत्ययमुपसर्गो वहन्तीत्यनेन संबध्यते । उद्वहन्ति । कम् । त्यं तं सूर्यम् । जातवेदसम् जातप्रज्ञानम् । देवं दातारं स्थानं वा । केतवो रश्मयः । किमर्थमुद्वहन्ति । दृशे दर्शनाय । विश्वाय षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । विश्वस्य जगतः ॥४१॥

म० 'शालाद्वार्ये दाक्षिणहोमो वासः प्रबद्धं हिरण्यंं हवन्यामवधाय चतुर्गृहीतमुदुत्यमिति' (का० १० । २ । ४ । ९ ) । वत्रबद्धं स्वर्ण जुह्वां निधाय शालाद्वार्येऽमौ चतुर्गृहीता- ज्येन दक्षिणसंज्ञो होमः कार्यः । सौरी गायत्री प्रस्कण्वदृष्टा । तृतीयः पादः सप्तार्णः । उ निपातः पादपूरणः । त्यमिति त्यच्छब्दश्छान्दसः तच्छब्दार्थे । केतवो रश्मयः त्यं तं प्रसिद्धं सूर्य देवमुद्वहन्ति । 'देवो दानायोतनाद्वा' (नि० ७ ॥ २० ) इति याकः । किंभूतं सूर्यम् । जातवेदसं जातं वेदों ज्ञानं धनं वा यस्मात्तम् । किमर्थमुद्वहन्ति । विश्वाय षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । विश्वस्य दर्शनाय जगद्रष्टुमित्यर्थः । 'दृशे विख्ये च'

१३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

( पा० ३ । ४ । ११ ) इति तुमर्थे निपातः । तस्मै स्वाहा
सुहुतमस्तु ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒ादनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑ण॒ स्या॒ग्नेः । आप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒ सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च॒ स्वाहा॑ ॥ ४२ ॥

[ सप्तमोऽध्यायः ७ ]

त्रिचत्वारिंशी ।

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒यु ना॑नि वि॒द्वान् । युयोध्यस्मज्जु॑हु॒राणमेन॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तं विधेम॒ स्वाहा॑ ॥ ४३ ॥

उ० आग्नीध्रे जुहोति । अग्ने नय ॥ ४३ ॥ आग्नीध्रीयेऽग्ने नयेत्याग्नीध्रीयेऽग्नौ सकृद्गृहीतमाज्यं

म०

उ० द्वितीयं जुहोति । चित्रं देवानाम् । सौरी त्रिष्टुप् । । जुहोति' ( का० १० । २ । ७ ) । 'अयं न इत्यपरामिति' सूर्यश्चात्र परापररूपेणावस्थितः स्तूयते । चित्रं देवानामुदगा- । ( का० १० । २ । ८ ) द्वितीयामाहुति माग्नीध्रीये जुहोति । इमे दनीकम् । उदयकालादारभ्य तावदपररूपेण स्तूयते । चित्र । द्वे ऋचा पञ्चमेऽध्याये व्याख्याते ॥ ४३ ॥ ४४ ॥

।

चतुश्चत्वारिंशी ।

अयं नो॑ अ॒ग्निर्वरिवस्कृ॒णोत्व॒यं मृर्धः पुर ऐतु

प्रभिन्दन् । अ॒यं वाजा॑ञ्जय॒ वाज॑साताव॒य√शत्रूं-
जयतु॒ जहृ॑षाण॒ स्वाहा॑ ॥ ४४ ॥

उ० अयं नो अग्निरित्युक्तार्थौ मन्त्रौ । चतस्रोऽप्येता यजु- रन्ताः स्वाहाकारेण अग्रेण शालां तिष्ठन्नभिमन्त्रयते । दक्षि-

मिति क्रियाविशेषणम् । यश्चित्रमुदगात् चित्रमाश्चर्य- भूतमुदगमत् । आश्चर्यं हि यः स्वकीयेन ज्योतिषा शावरं तमोपहत्यान्येषां ज्योतिषां ज्योतिरादायोद्गच्छति । यद्वा चित्रं चायनीयं पूजनीयमुद्गमत् । देवानामनीकमित्यनयोः पदयोः संबन्धः । देवानां रश्मीनामनीकं मुखम् । यच्च चक्षुर्मित्रस्य चक्षुर्मित्रादिकस्य सदेवमनुष्यस्य जगतः । आदित्योदये हि रूपाण्यभिव्यज्यन्ते । यच्च आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम् यच्च उदयसमनन्तरमेव आ अप्राः 'प्रा पूरणे' आपूरितवत् णतः स्थिता दक्षिणाः ॥ ४४ ॥ स्वकीयेन प्रकाशेन द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षं च । अधस्तनानि विशेषणानि मण्डलाभिप्रायान्नपुंसकलिङ्गान्यनूद्य अथेदानीं पररूपेण स्तौति । सूर्य आत्मा पुरुषाभिप्रायमेतत् । जगतो जङ्ग- मस्य तस्थुषश्च स्थितिमतः स्थावरस्य चेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते स इन्द्रः प्रजापतिस्तद्ब्रह्म' इति । सूर्याद्वै तमनेन मन्त्रेण ख्याप्यते स सूर्यात्मत्वेनोपास्यः । एवं तावदधियज्ञं गतोऽप्ययं मन्त्रोऽधिदैवमाचष्टे । अध्यात्मं तु वक्ष्यति । 'यो वासावादित्ये पुरुषः' इत्यादिना ॥ ४२ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

रू॒पेण॑ वो रू॒पम॒भ्यागा॑ तु॒थो वो॑ वि॒श्ववे॑द॒ विभ॑ - जतु । ऋ॒तस्य॑ प॒था प्रेत॑ च॒न्द्रद॑क्षिणा॒ वि स्व॒ः पश्य व्य॒न्तरि॑क्षं यत॑स्व॒ सद॒स्यैः ॥ ४५ ॥

उ० रूपेण वो रूपम् । अग्रे पशव आत्मनो दानमसहमाना अन्यानि रूपाण्याददिरे तान्देवाः स्वैः रूपैः प्रत्युपति- ष्टन्त ततस्ते स्वैः रूपैराजग्मुः । एतन्निदानमस्य मन्त्रस्य । रूपेण मूर्त्या । वः युष्मत्संबन्धि रूपम् । अभ्यागाम् अभ्यागतः । सर्वो हि स्वं रूपमागच्छतीत्यभिप्रायः । किंच तुथो वो विश्ववेदा विभजतु । तुथो ब्रह्मा प्रजापतिः । वः युष्मान् विश्ववेदाः सर्वज्ञो विभजतु यथार्हमृत्विजां विभागं करोतु । यूयं चैतज्ज्ञानानाः ऋतस्य यज्ञस्य प्रस्तुतस्य पथा मार्गेण प्रेत प्रगच्छत । चन्द्रदक्षिणाः । चन्द्रं सुवर्ण यजमानस्य हस्तगतं द्वितीयं यासां तावन्द्रद्वितीयदक्षिणा इति प्राप्ते चन्द्रदक्षिणा इत्युक्ताः । शाकपार्थिवादित्वान्मध्य- मपदलोपी समासः । सदो गच्छति । वि स्वः पश्य व्यस्तरि- क्षमिति । दक्षिणोच्यते । विपश्यामि त्वया दक्षि णया सोपानभूतया स्वः स्वर्गं देवयानमार्गम् विपश्यामि च अन्तरिक्षलोकं पितृयानमार्गम् । त्रिपश्येति मध्यमपुरुष- स्योत्तमपुरुषो व्याख्यातः श्रुत्या । सदसि स्थिताम्ब्राह्मणास्प्रे-

म० 'चित्रं देवानामिति द्वितीयमिति' (का० १० । २ । ६)। चतुर्गृहीतेन शालाद्वार्ये द्वितीयामाहुतिं जुहोति । सौरी त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । परापररूपेण स्थितः सूर्योऽत्र स्तूयते । सूर्यः चित्रमाश्चर्यं यथा तथा उदगात् उदयं प्राप्तः उद्गच्छति वा । लडर्थे लुङ् । उदयन्नेव स्वतेजसा नैशं तमो हन्ति अन्येषां ज्योतींष्यादत्त इत्याश्चर्यम् । किंभूतः सूर्यः । देवानाम् दीव्यन्ति । द्योतन्ते इति देवाः किरणास्तेषामनीकं मुखमाश्रय इत्यर्थः । यद्वानीकं समूहः । किरणपुत्र इत्यर्थः । तथा मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः चक्षुः । नेत्रवत्प्रकाशक इत्यर्थः । मित्रादय उपलक्षकाः सर्वस्य सदेवमनुष्यस्य विश्वस्य रूपाणि सूर्योदयेऽभिव्यज्यन्ते । अतो मित्रादीनां चक्षुः स सूर्य उगतः सन् द्यावापृथिवी दिवं भूमिं चान्तरिक्षं चाप्राः आपूरितवान् आपूरयति वा । स्वते जसेति शेषः । एवमपररूपेण स्तुत्वा पररूपेण स्तौति । किंभूतः सूर्यः । जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य च जगत आत्मा - । क्षते । यतस्व सदस्यैः । दक्षिणोच्यते । 'यती प्रयत्ने' । तथा- न्तर्यामी । 'यमेतमादित्ये पुरुपं वेदयन्ते स इन्द्रः स प्रजाप - भूतं यत्नमातिष्टस्व यथा सदस्यैः पूरितैरतिरिच्यसे ॥ ४५ ॥ तिस्तद्ब्रह्म' इति श्रुतेः सूर्याद्वैतमनेनोच्यत इति भावः । तस्मै स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ४२ ॥

म० 'सहिरण्यो यजमानः शालां पूर्वेण तिष्टन्नभिमन्त्रयते दक्षिणा बहिर्वेदि तिष्ठन्तीदक्षिणतो रूपेण व इति' (का०

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१३१

१०।२।१० ) दक्षिणा गाः अभिमन्त्रयते । नष्टरूपानुष्टुप् म० 'ब्राह्मणमद्येत्याग्नीध्रगमनमिति' ( का० १० । २ । दक्षिणदेवत्या । 'नववैराजत्रयोदशैर्नष्टरूपे' ति लक्षणात् । अत्र १९ ) । आग्नीध्रमृत्विजं स्वस्थानस्थं प्रति यजमानो गच्छति । द्वितीय एकादशार्णस्तृतीयो द्वादशार्णस्तेन पूर्णैव । पूर्वं पशवः ब्राह्मणदैवत्यम् । अहमद्यास्मिन्दिने ईदृशं ब्राह्मणं विदेयं लमेय स्वदानमसहमाना रूपान्तराणि जगृहु: देवाः स्वै रूपैस्तानु- 'विल लाभे' । किंभूतम् । पितृमन्तं प्रशस्तः पितास्यास्तीति पागतास्ततस्ते स्वै रूपैराजग्मुः ( ४ । ३ । ४ । १४ ) इति पितृमान् तम् । पित्रा विना न कश्चिज्जायतेऽतोऽत्र प्राशस्त्यार्थे मन्त्रस्य निदानम् । हे दक्षिणारूपा गाः, रूपेण मूर्त्या वो मतुप् । विशिष्टजनकोत्पन्नमित्यर्थः । तथा पैतृमत्यम् पितुरिमे युष्माकं रूपमहमभ्यागामभ्यागतोऽस्मि । अतो भवतीभिरागन्तव्यं पैतरः । तद्धितप्रत्ययलोपेऽपि छान्दसी वृद्धिः । मत एव मत्याः । सर्वे हि स्वरूपमागच्छन्तीति भावः । किंच तुथो ब्रह्मरूपः स्वार्थे यत् । पैतरः पितामहादयो मताः संमता जगन्मान्या प्रजापतिर्वो युष्मान् विभजतु यथायोग्यमृत्विग्भ्यो विभज्य यस्य स पैतृमत्यस्तम् । यद्वा पितरः पूर्वजाः मताः संमताः ददातु । ' ब्रह्मवै तुथः' ( ४ । ३ । ४ । १५ ) इति श्रुतेः । श्रोत्रिया यस्य स पितृमतः पितृमत एव पैतृमत्यः । यद्वा किंभूतस्तुथः । विश्ववेदाः वेदनं वेदो ज्ञानं । विश्वं सर्व वेदो प्रशस्तजनकोत्पन्नः पितृमानित्युक्तं तदपत्यं पैतृमत्यः । सर्वथा यस्य स विश्ववेदाः सर्वज्ञः । किंच यूयमेतज्ज्ञात्वा ऋतस्य यस्य पितामहादयः श्रोत्रियाः स पैतृमत्य इत्यर्थः । तथा ऋषि यज्ञस्य पथा मार्गेण प्रेत प्रगच्छत । किंभूता यूयम् । चन्द्रद - । मन्त्राणां व्याख्यातारम् । तथा आर्षेयम् ऋषिषु विख्यात आर्षे- क्षिणाः चन्द्रमिति हिरण्यनाम । चन्द्रं सुवर्ण यजमानहस्तस्थं यस्तम् । जात्या प्रवरैर्ज्ञानेन सुज्ञातमित्यर्थः । तथा सुधातुदक्षि- द्वितीयं दक्षिणा यासां ताश्चन्द्रद्वितीयदक्षिणा इति प्राप्ते शाक - णम् शोभनो धातुः सुवर्ण दक्षिणा यस्य स सुधातुस्तम् । 'उप- पार्थिवादित्वात् ( पा० २ । १ । ६९ ) द्वितीयपदलोपः । विश्य हिरण्यमस्मै ददात्यस्मद्राताः ' ( का० १० । २ । २० ) इति 'सदो गच्छति वि स्वरिति' (का० १० । २ । १७ ) दक्षि- । अस्मै आग्नीध्राय दक्षिणादैवत्यं । हे दक्षिणाः, यूयमस्मद्राताः । णादैवत्यम् । हे दक्षिणाः, अहं वः स्वर्गं देवयानमार्गं विपश्य । 'रा दाने' अस्माभिः राता दत्ताः सत्यो देवत्रा देवान्प्रति विपश्यामि विलोकयामि । अन्तरिक्षं पितृयानमार्ग च विप- गच्छत । तानेत्य तेषां तृप्तिं कृत्वा ततः दातारं प्राविशत श्यामि । भवतीभिः सोपानभूताभिरिति भावः । ' व्यत्ययो बहु- यज्ञफलं साधयन्त्यो यजमानं प्राविशतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥ लम्' (पा० ६ । १ । ८५ ) इति उत्तमपुरुषस्थाने पश्येति मध्यमः पुरुषः । श्रुत्या तथा व्याख्यातत्वात् । प्रेक्षते । 'यतख सदस्या - निति सदस्यान्' (का० १० । २ । १८ ) यजमान ऋत्विजः प्रेक्षते । दक्षिणादैवतम् । हे दक्षिणे, त्वं यतस्व यत्नं कुरु । यथा सदस्यैः ऋलिग्भिः पूरितैरप्यतिरिच्यस इति शेषः । तथा त्वया यतितव्यं यथा ऋलिजो धनैः संपूर्याधिका भवेयुरिति

भावः ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

ब्र॒ह्म॒णम॒द्य वि॑दे॒यं पितृ॒मन्ते॑ पैतृम॒त्यमृषि॑मार्षे- य॑ सु॒धातु॑दक्षिणम् । अ॒स्मद्रता देव॒त्रा ग॑च्छत प्रदा॒तार॒माव॑शत ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

अ॒ग्नये॑ त्वा॒ मह्यं वरु॑णो ददातु सोऽमृत॒त्वम॑- शीयायु॑दा॒त्र ए॑धि॒ मयो॒ महो॑ प्रतिग्रहीत्रे रु॒द्राय॑ त्वा॒ मह्यं वरु॑णो ददातु सोऽमृत॒त्वम॑शीय प्रा॒णो दा॒त्र ऐधि वयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे बृह॒स्पत॑ये त्वा॒ मह्यं वरु॑णो ददातु सोऽमृत॒त्वम॑शीय॒ त्वग्दा॒ात्र ए॑धि॒ मयो॒ मह्यं प्रतिग्रहीत्रे य॒माय॑ त्वा॒ मह्यं वरु॑णो ददातु सोऽमृत॒त्वम॑शीय॒ यो॑ दा॒त्र ए॑धि॒ वयो॒ मह्यं प्रति- ग्रहीत्रे ॥ ४७ ॥

उ० आग्नीधं गच्छति । ब्राह्मणमद्य । ब्राह्मणम् अद्य उ० इतउत्तरं पञ्च प्रतिग्रहमन्त्राः । हिरण्यं प्रतिगृ- अस्मिन् विदेयं लभेयम् । अनुशिष्टेन अतिविशिष्टेन पित्रा ह्णाति । अग्नये त्वा मह्यं वरुणो ददातु । अग्निरूपापन्नाय जातम् । नहि कश्चिद्विना पित्रा जायते । पैतृमत्यम् । यस्य मां हे हिरण्य, त्वां वरुणो ददातु । वरुणेन हि हिरण्य- पितामहप्रभृतयोऽपि वश्याः श्रोत्रियाः स एवमुच्यते । ऋषि- मनये दत्तं पूर्वमतस्तेनैवात्मना गृह्णानो न रिष्यामीति देव- मार्षेयम् ऋषिमंत्राणां व्याख्याता । अर्षेयो जात्या प्रवरैश्च तादेशः । सोऽमृतत्वमशीय सोऽहमनेन विधानेन गृह्णानो- जातः । सुधातुदक्षिणम् शोभनो धातुः सुवर्ग दक्षिणा ऽमृतत्वं व्याप्नुयाम् । आयुर्दात्रे एधि आयुष्मान्दाता भवतु । यस्य स सुधातुदक्षिणः तम् । सुवर्ण हि आग्नीध्रे दीयते । मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे मयः सुखम् एधि भव मह्यं प्रतिग्रहीत्रे । दक्षिणां ददाति । अस्मद्वाताः । 'रा दाने' । हे दक्षिणाः, गां प्रतिगृह्णाति । रुद्राय त्वा । रुद्रभूताय मह्यं हे गौः, त्वां अस्माभिः राताः दत्ताः सत्यो देवत्रा गच्छत । देवान्प्रति । वरुणो ददातु । सोऽहमनेन विधानेन गृह्णानोऽमृतत्वं व्याम्मु- गच्छत । ततोऽनन्तरं यज्ञफलं साधयन्त्यः प्रदातारमाविशत । याम् । प्राणो दात्रे एधि । प्राणरूपा दात्रे भव । वयो मां प्रकर्षेण दातारम् आविशत यजमानम् ॥ ४६ ॥ प्रतिग्रहीत्रे वयोऽनं पशुर्वा भव मयं प्रतिग्रहीत्रे । वासो

१३२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

गृह्णाति बृहस्पतये बृहस्पतिरूपापन्नाय मह्यं त्वां वरुणो ददातु । सोऽहमनेन विधानेन गृह्णानोऽमृतत्वं व्यायाम् । त्वग्दान एधि भव । मयः सुखं भव मह्यं प्रतिग्रहीत्रे । अवं प्रतिगृह्णाति । यमाय त्वा यमरूपापन्नाय मह्यं त्वां वरुणो ददातु । सोऽहं यमरूपापन्नोऽमृतत्वं व्याप्नुयाम् । हयो- ऽश्वः दात्रे भव । वयोऽन्नं पशुर्वा भव मम स्वं प्रतिग्रहीत्रे ४७

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

सङ्घाते कामं विविनक्ति । को नरोऽदाद्दत्तवान् कस्मै नराया- दात् । प्रश्नद्वयस्योत्तरमाह । कामोऽदात्कामायैवादात् न ले दाताहं प्रतिग्रहीता । वत्कामाभिमानी देवो मत्कामाभिमानिने- ऽदात् । एवं च काम एव दाता काम एव प्रतिग्रहीता नान्यः । हे काम, एतद्रव्यं ते तव । दातृप्रतिग्रहीतृत्वात् ॥ ४८ ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

उपांश्वादिप्रदानान्तः सप्तमोऽध्याय ईरितः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

उपयामगृहीतोऽस्यादि॒त्येभ्य॑स्त्वा॒ विष्ण॑ उरुगा- यैष ते॒ सोम॒स्तर॑क्षस्य॒ मा त्वा॑ द॒भन् ॥ १ ॥

म० 'अग्नये लेति हिरण्यं प्रतिगृह्णीत इति' ( का० १० । २ । २८ ) अध्वर्युप्रतिप्रस्थाताराविति शेषः । हिरण्यदैवत्यम् । हे हिरण्य, वरुणोऽग्नयेऽग्निरूपापन्नाय मह्यं त्वा त्वां ददातु पूर्व वरुणेन कनकाद्यन्यादिभ्यो दत्तमतस्तेन तेनात्मना प्रतिगृह्णानो विप्रो न नश्यतीति देवतादेशः । अनेन विधिना गृह्णानः सोऽह- ममृतत्वमारोग्यमशीय व्याप्नुयाम् । हे हिरण्य, त्वं दात्रे आयुजींवनमेधि भव । प्रतिग्रहीत्रे प्रतिग्रहकर्त्रे मह्यं मयः मुख- मेधि दाता आयुष्मान्भवतु । अहं सुखी स्यामिति भावः । 'रुद्राय वेति गामिति' (का० १० । २ । २९ ) । गां प्रतिगृह्णीतः । उ० आदित्यग्रहसंस्रवोत्यर्थं प्रतिप्रस्थातादित्यपात्रे द्रोणक- गोदैवत्यम् । हे गौः, रुद्ररूपाय मह्यं वरुणः त्वा ददातु सोsह- लशादुपयामगृहीतोऽसीति गृहीत्वा द्विदेवत्याननुजुहोति । ममृतत्वं प्राप्नुयाम् । हे गौः, त्वं दात्रे यजमानाय प्राणः प्राण- तत्रैते मन्त्राः । उपयाम गृहीतोऽस्यादित्येभ्यस्त्वा गृह्णामीति रूपा एधि । मह्यं प्रतिग्रहीत्रे वयोऽन्नं पशुर्वा भव । दुग्धदध्या- शेषः । आदित्यस्थालीं पात्रेणापिदधाति विष्णो उरुगाय । दिरूपेणान्नं संततिद्वारा पशुश्च भवेत्यर्थः । 'बृहस्पतये वेति । हे विष्णो, उरुगमनाय एष ते तव सोमः समर्पितः । तं वास इति' (का० १० । २ । ३० ) । वस्त्रं गृह्णीतः । वासो - रक्ष गोपाय । गोपायनप्रवृत्तं च त्वां मा दनुयुः हिंस्युः दैवत्यम् । हे वासः, बृहस्पतिरूपाय मह्यं वरुणः त्वां ददातु रक्षांसि । दुनोतिहिंसाकर्मा ॥ १ ॥ सोऽहममृतत्वमशीय त्वं च दात्रे लगेधि त्वगिन्द्रियमुखकारी भव । प्रतिग्रहीत्रे मह्यं मयः सुखं च भव । 'यमाय वेत्यश्वमिति' (का० १० । २ । ३१ ) हयं गृह्णीतः । अश्वदैवत्यम् । हे अश्व, यमरूपाय मह्यं वरुणः त्वां ददातु । स यमरूपोऽहमवं गृह्णा - नोऽमृतत्वं व्याप्नुयाम् । हे अश्व, लं दात्रे हयोऽश्वो भव मह्यं प्रतिग्रहीत्रे वयोऽन्नं तद्दाता पशुर्वा संततिद्वारा भव ॥४७॥ ।

अष्टचत्वारिंशी ।

कौऽदात्कस्म अदा॒ात्कार्मोऽदा॒त्कामा॑दा॒त्कामौ दा॒ता काम॑ः प्रतिग्रही॒ता कामैतत् ॥ ४८ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ उ० अथ यदन्यद्ददाति तदनेन प्रतिगृह्णाति । कोऽदात् कः पुरुषः अदात् दत्तवान् एकः प्रश्नः । कस्मै पुरुषाय अदात् दत्त- वान् द्वितीयः प्रश्नः। कामोऽदात् कामायादात् द्वौ प्रतिप्रश्नौ यथासंख्यम् । एवं चेत्काम एव दाता कामः प्रतिग्रहीता च । अतो ब्रवीमि हे काम, एतद्द्रव्यं ते तव । त्वमेव केनचित्प्रयोज- नेन ददासि त्वमेव च केनचित्प्रयोजनेन प्रतिगृह्णासीति ४८

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

म० 'कोऽदादित्यन्यदिति' (का० १० । २ । ३२ ) ।

म० सप्तमेऽध्याये उपांशुग्रहादिसवनद्वयगता मन्त्रा दक्षि- णादानान्ता उक्ताः । अष्टमे तृतीयसवनगता आदित्यग्रहादिमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र 'प्रतिप्रस्थातादित्यपात्रेण द्रोणकलशादुपयामगृ- हीतोऽसीति गृहीत्वा द्विदेवत्याननु जुहोत्युत्तरार्ध इति' (का० ९ । ९ । १५) । द्विदेवयैः सह होमाय प्रतिप्रस्थातादित्यग्रह- पात्रेण द्रोणकलशात्सोमं गृह्णाति । सोमदैवत्यम् । हे सोम, उपयामेन पात्रेण लं गृहीतोऽसि मया । ' शेष शेषमादित्य- स्थाल्यामासिञ्चत्यादित्येभ्यस्त्वेति' (का० ९ । ९ । २० ) । द्विदेवत्याननु हुखा हुतशेषमादित्यस्थाल्यां क्षिपेत् । सोमदें- वत्यम् । हे सोम, आदियेभ्योऽर्थाय वा लां सिञ्चामीति शेषः । 'समासिच्य तेनापिदधाति विष्ण उरुगायेति' ( का० ९ । ९ । २१) । संस्रवमासिच्य तेनादित्यपात्रेण स्थालीं पिदधाति । विष्णुदैवतम् । हे विष्णो यज्ञपुरुष, हे उरुगाय, उरुभिर्बहुभि- गीयते स्तूयत इत्युरुगायस्तत्संबोधनम् । एष सोमस्ते तवापितः तं सोमं रक्षस्व गोपाय । आत्मनेपदमाम् । हे सोम, रक्षणे प्रवृत्तं ला लां मा दभन् मा दनुयुः मा हन्युः । रझांसीति शेषः । दनोतिर्हिमाकमी ॥ १ ॥

द्वितीया ।

क॒दाच॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑ सश्चसि दाशुषै । उपो-

अन्यन्मन्थौदनतिलादि गृह्णीतः । कामदैवत्यम् । दातुर्दानाभि- पेन्नु म॑घव॒न्भूय॒ इन्नु ते॒ दानं॑ दे॒वस्य॑ पृच्यत आदि-
मानाभावाय स्वस्य प्रतिग्रहजदोषाभावाय च देहेन्द्रियात्म- । त्येभ्य॑स्त्वा ॥ २ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंबलिता ।

१३३

उ० आदित्यग्रहं गृह्णाति । कदाचन । व्याख्यातोऽयं काले पुनः प्रमाद्यसि । 'युच्छ प्रमादे' न प्रमाद्यसीति काकुः । उदयतापपाकप्रकाशैः प्राणिनोऽनुगृह्णन्न कदाचिदालस्यं करो- पीति भावः । यद्वा कदा च नेति पदत्रयम् । चकारोऽप्यर्थे । कदापि न प्रयुच्छसि स्वकर्मणि । किंच उभे जन्मनी देवमनु- ष्यसंबन्धिनी निपासि नितरां पालयसि । किंच तुरीय, 'सुप सुलक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) । इति विभक्तिलोपः । ते तव तुरीयं चतुर्थं मायातीतं शुद्धं सवनं सुवति स्वकार्ये जगत्प्रेरयतीति अमृतमनश्वरं

मन्त्रः । यदि नाम अधस्तादैन्द्रः । इयांस्तु विशेषः । इह त्वादित्यदेवतो यजुरन्तः । आदित्येभ्यस्त्वेति यजुः ॥ २ ॥ म० 'आदित्यग्रहं गृह्णाति संस्रवेभ्यः कदाचनेति' । (का० १० । ४ । ४ ) होमशेषाः संस्रवास्तेभ्यः सकाशात् । आदित्य - देवत्ये बृहत्यौ यजुरन्ते । आदित्येभ्यस्त्वेति यजुः । तृतीयो द्वादशार्णस्त्रयोऽन्येऽष्टार्णाः । सा बृहती तृतीयेऽध्याये बृहदुप- स्थानमध्ये ( क० ३४) इन्द्रदेवत्या प्रथममुक्ता व्याख्याता । सवनम् । नन्द्यादित्वाल्लघुप्रत्ययः । जगत्प्रवर्तकं च । इह त्वादित्यदेवत्या यजुरन्ता चेति विशेषः । हे इन्द्र, त्वं कदाचन कदाचिदपि स्तरीहिंसको नासि किंतु दाशुषे । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । हविर्दत्तवतो यजमानस्य हविः सश्चसि सेवसे । कुत्र । उप इत् नु यजमानस्यात्यन्तसमीप एव हे मघवन् धनव- न्निन्द्र, भूय इत् नु पुनरेव च देवस्य ते तव दानं दीयत इति दानम् तव देयं हविः पृच्यते त्वया संबध्यते । यजमानेन दत्तं हविस्त्वयाङ्गीक्रियत इत्यर्थः । हे ग्रह आदित्येभ्योऽर्थाय त्वां गृह्णामीति शेषः । अनेन्द्रनामभिरप्यादित्य स्तूयते ॥ २ ॥

तृतीया ।

एव

क॒दाच॒न प्रयु॑च्छस्यु॒भे निपा॑सि॒ जन्म॑नी । तुर्री- यादित्य॒ सव॑नं त इन्द्रि॒यमात॑स्थाव॒मृते॑ दि॒व्यादत्ये - भ्य॑स्त्वा ॥ ३ ॥

उ० द्वितीयं गृह्णाति । कदाचन । वृहत्यादित्यदेवत्या यजुरन्ता । आदित्येभ्यस्त्वेति यजुः । कदाशब्दः कालवचनः । चनेति निपातः पुनरर्थे । प्रयुच्छतिः प्रमादार्थः । हे भगव- नादित्य, कस्मिन्नहनि पुनः प्रमाद्यसि उदयतापपाकप्रकाशा- दीननुग्रहान्प्राणिषु कुर्वन् । न कदाचिदित्यभिप्रायः । एवं काकुगतेन विशेषणेन व्याख्येयम् । अथवा कदाचनेति व्यति. कीर्णमेतत्पदद्वयं व्याख्येयम् । यन्न कदाचिदपीत्यनेनार्थे नार्थवत्त्वम् । चकारगर्भं सवितुर्निधानम् । अस्य भाष्यं चका- रैनां गर्भनिधानमिति यथा यास्केन दर्शितम् । न कदाचि - त्प्रमाद्यसि स्वकीयं कर्म कुर्वन् उभे च नितरां पासि गोपा- यसि देवमनुष्य संबन्धिनी जन्मनी । तुरीयेत्यविभक्तिको निर्देशः । तुरीयं च आदित्यसवनम् । तव इन्द्रियं च वीर्यं च तवैव आतस्थौ उपस्थितम् अमृतम् अनश्वरं विज्ञानानन्दस्व- भावम् दिवि द्युलोके आदित्यमण्डलान्तःस्थम् । तदुक्तम् 'पादोsस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति । एवं परा- पररूपेणास्यामृच्यादित्यस्तुतिः । आदित्येभ्यस्त्वा गृह्णामीति शेषः ॥ ३ ॥

विज्ञानानन्दखभावं यदिन्द्रियं वीर्यं तद्दिवि द्युलोके मण्डलान्तरे आतस्थौ आभिमुख्येन स्थितम् । तदुक्तं 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि । एवमादित्यः परापररूपेणास्या- मृचि स्तुतः । यद्वास्या ऋचोऽर्थान्तरम् । प्रशब्दो निषेधे । चनशब्दोऽप्यर्थे । हे आदित्य, त्वं कदाच कदापि न प्रयुच्छसि न प्रमाद्यसि किंतु उभे वर्तमान भाविनी जन्मनी निपासि रक्षसि । तृतीयमित्यर्थे व्यत्ययेन तुरीयशब्दः प्रयुक्तः । हे आदित्य, ते तव यत् तृतीयं सवनं तस्मिन् दिवि द्युलोकसमाने सवने इन्द्रियमिन्द्रियवृद्धिकरणममृतं सुधासमं हविः आतस्थौ सम- तात्स्थितम् । हे आदित्यग्रह, आदित्येभ्योऽर्थाय त्वां गृह्णामीति शेषः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादि॑त्यासि॒ भव॑ता मृड॒यन्त॑ः । आ वो॒ऽर्वाच॑ सुम॒तिर्व॑वृत्याद॒ हो- विद्या व॑रिवो॒वित्त॒रास॑दादि॒त्येभ्य॑स्त्वा ॥ ४ ॥

उ० दघ्ना श्रीणाति । यज्ञो देवानाम् त्रिष्टुप् यजुरन्ता आदित्यदेवत्या । आदित्येभ्यस्त्वेति यजुः । यस्माद्यज्ञो देवता- नामादित्यानां सुम्नं सुखं कर्तुं प्रत्येति तस्माद्धेतोः हे आदि- त्यासः आदित्या एव आदित्यासः । आज्जसेरसुक् । भवता । मृडयन्तः । 'मृड सुखने' तृचोर्थे शतृप्रत्ययोत्र छान्दसः । मृडयितारः सुखयितारो भवतास्माकम् । आवोऽर्वाची सुम- तिर्ववृत्यात् । आवृता भवतु वः युष्मत्संबन्धिनी सुमतिः अर्वाची च अस्मदभिमुखा च । अं होश्चिद्या वरिवोवित्तरा- सत् । अंहुः पापकारी । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । अंहोः पापकारि- णोपि या सुमतिः । वरिवोवित्तरा । वरिव इति धननाम । अतिशयेन धनस्य लब्धी असत् भवतु । सा सुमतिः अस्म- दभिमुखी आववृत्यादिति संबन्धः ॥ ४ ॥

म० 'दना श्रीणात्येनं पश्चिमेऽन्ते मध्ये वा यज्ञो देवाना- मिति' (का० १० । ४६ ) । एनमादित्यग्रहं दध्ना मिश्री - कुर्यात् । आदित्यदेवत्या यजुरन्ता त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । आदित्ये-

म० ' अपगृह्य पुनः कदाचनेति' ( का० १० । ४ । ५ ) । । भ्यस्त्वेति यजुः । यज्ञो देवानामादित्यानां सुनं सुखं कर्तुं धारातो विच्छिद्य पूतभृतः सकाशादात्मसमीपं नीला तथैव प्रत्येति प्रत्यागच्छति । अतो हे आदित्यासः आदित्याः, यूयं पुनरादित्यग्रहं गृह्णीयात् । कदाशब्दः कालवाची । चनेति मृडयन्तः सुखयन्तः सुखकर्तारोऽस्माकं भवत । 'अन्येषामपि निपातः पुनरर्थे । हे आदित्य, त्वं कदाचन प्रयुच्छसि कस्मिन् । दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां दीर्घः ।

१३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

किंच वो युष्माकं या सुमतिः शोभनबुद्धिर्भक्तानुग्रहपरा सा वदति । हे नरो नेतारः ऋलिग्यजमानाः, आशीर्दा आशिषो अर्वाची अस्मदभिमुखी आववृत्यात् आवर्तताम् । 'बहुलं । ददति ते आशीर्दाः । सुब्लोपश्छान्दसः । आशिषः दातारो छन्दसि' (पा० २ । ४ । ७६ ) इति वर्ततेर्लिङि जुहोत्यादि - । यूयमस्मै वचसे आशीर्वचनाय श्रद्दधातन । श्रदिति सत्यनामसु त्वाच्छपः श्लोर्द्वित्वं च । किंच अंहोश्चित् अंहुः पापकारी । पठितम् । 'तप्तनप्तनथनाच ' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति चित् अप्यर्थे । अंहोर्हननशीलस्य पापिनोऽपि या सुमतिर्वरि - । मध्यमबहुवचनस्य तनादेशः । श्रद्धां कुरुत । आस्तिक्यवुद्धिं वोवित्तरा वरिवो धनं विन्दति लभत इति वरिवोवित् अत्यन्तं कुरुतेत्यर्थः । मदुक्तमाशीर्वचनं भवद्भिः श्रद्धया धारितं तथैव वरिवोवित् वरिवोवित्तमः पापिनो या सुमतिर्धनलब्धी असत् । स्यादिति भावः । किं तदाशीर्वचनमत आह । यत् दम्पती भवेत् सा सुमतिरस्मदभिमुखी आववृत्यादिति संबन्धः । हे सोम, आदित्येभ्यो देवेभ्यस्त्वां दध्ना मिश्रयामीति शेषः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

विव॑स्व॒न्नादित्यैष ते॑ सोमपीथस्तस्मिन्मत्स्व ।

श्रद॑स्मै नरो॒ वच॑से दधातन॒ यदा॑श॒र्दा दम्प॑ती वा॒म- म॑श्नुतः । पुमा॑न्पु॒त्रो जा॑यते वि॒न्दते॒ वस्वधा॑ वि॒श्वा हार॒प ए॑धते गृ॒हे ॥ ५ ॥

उ० उपांशुसवनेन ग्रहं विमिश्रयति । विवस्वन्नादित्य । तमांसि विवासयतीति विवस्वान् आदित्य उच्यते । हे विवस्वन् आदित्य, एष ते सोमपीथः एतत्तव सोम - पानम् तस्मिन्मत्स्व । 'मद तृप्तौ' तृप्तिं कुरु, क्षिप्तमा- शिरं सोमे अवेक्षते पत्नी । श्रदस्मै नरः । जगती आशीर्य- जमानपत्तीविषया । श्रदिति सत्यनामसु पठितम् । श्रद्धा- तन श्रद्दधानान्कुरुत 'नेत्यनर्थका उपजना भवन्ति' इति नका - रोऽनर्थकः । श्रद्धां कुरुत अस्मै वर्चसे हे नरः ऋत्विग्यज- मानाः । यत् किमित्यत आह । आशीदी आशिषो दातारः । दम्पती पत्नीयजमानौ । वामं वननीयम् । अद्भुतः व्याप्नुतः यज्ञफलम् । किंच इहैव पुमान् पुत्रो जायते । दुहिताप पुत्रशब्देनोच्यत इत्यतः पुमानिति विशेष्यते । किंच विन्दते वसु लभते धनम् । अधा अथेत्येतौ छन्दसि समानार्थौ । विश्वाहा सर्वदा । अरपः । 'रपो रिप्रमिति पाप- नामनी भवतः ' । अपापः सन् एधते वर्धते गृह एवाव- स्थितः ॥ ५ ॥

म० ' उपांशुसवनेन मिश्रयति विवखन्नादित्येति' (का० १० । ४ । ७ ) पाषाणेन दधि सोमं च मिश्रयेत् । आदित्य- दैवत्यम् । तमांसि विवासयति नाशयतीति विवखान् । यद्वा विशिष्टं वसु धनमस्येति विवस्वान् । मतौ टिलोपःछान्दसः । तत्सं- बोधनं हे विवखन् हे आदित्य, एप पात्रस्थस्ते तत्र सोमपीथः पातुं योग्यः पीथः पीथश्चासौ सोमश्च सोमपीथः पातव्यः सोमः । आहिताभ्यादित्वात्पीथशब्दस्य परत्वम् तस्मिन्पातव्ये सोमे त्वं मत्स्व 'मद तृप्तौ तृप्तिं कुरु । ' बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इत्यदादित्वाच्छपो लुक् । श्रदस्मै नर इत्येनमवेक्षते पत्नीति' ( का० १० । ५ । ४ ) पत्न्येनं पूतभृतं पश्येत् । आशीर्दे - वत्या जगती नरदेवत्या वा द्वादशाक्षरचतुःपादा जगती । पत्नी

जायापती पत्नीयजमानों वामं वननीयं संभजनीयं यज्ञफलम- श्रुतः प्राप्नुतः । किंच । इहैव पुमान्पुंस्त्वधर्मसंपन्नः पुत्रः जायते । किंच स च पुत्रो वसु धनं विन्दते लभते । अध अथेत्यर्थः । 'निपातस्य च'(पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घः । अथानन्तरं विश्वाहा विश्वानि च तान्यहानि च विश्वाहा । 'राजाहः सखिभ्यष्टच् ( पा० ५।४।९१ ) इति प्राप्त 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' ( पा० २ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । ढच्प्रत्ययस्य॒ वैकल्पिकलाच्छान्दसो वाभावः । अनन्तरं धने लब्धे सति विश्वाहा सर्वदा अरपः पापरहितः सन् गृहे स्वसदने एधते वर्धते । नास्ति रपो यस्यासावरपः । 'रपो रिप्र- मिति पापनामनी भवतः ' ( निरु० ४ । २१ ) इति यास्कः । आशीर्दा आशिषो दातारौ इति दम्पतीविशेषणं वा । विभक्ते- राकारः । दम्पती यज्ञफलं प्राप्नुताम् तयोः पुत्रो जाय च धनं लब्ध्वा निष्पापः स्वगृहे वर्धतामिति आशीर्वचने श्रद्धां कुरुतेति सर्वार्थः ॥ ५ ॥ षष्ठी ।

वा॒मम॒द्य स॑वितर्व॒मनु॒ श्वो दि॒वेदि॑वे वा॒मम॒ - स्मभ्य॑सावीः । वा॒मस्य॒ हि क्षय॑स्य देव॒ भूरे॑र॒या धि॒या वा॑म॒भाज॑ः स्याम ॥ ६ ॥

उ० सावित्रं गृह्णाति । वाममद्य । सावित्री त्रिष्टुप् । हे सवितः, वामं वननीयम् अद्य अस्मिन् अद्य सावीरिति संबन्धः । वाममु श्वः । वामं च उपाशंसनीये काले सावीः 'व उपांशुशंसनीयः कालः' इति हि यास्क आह । किंवा बहुनोक्तेन दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः । अहन्यहनि वाम- मस्माकं प्रसूयाः । किंच वामस्य हि क्षयस्य देवभूरेः । क्षय- हि पाणिनिरायुदात्तत्वं स्मरति । वामस्य च निवासस्य हे देव शब्दो निवासवचन आद्युदात्तत्वात् । 'क्षयो निवासे' इति दानादिगुणयुक्त, भूरेर्बहुनो धनपूर्णस्य दाता भवेति शेषः । अनया धिया । धीरिति कर्मनाम । अनेन च सोमाख्येन कर्मणा वामभाजः अभिलपितभाजिनो वयं संभवेम ॥ ६ ॥

म० भक्षयिलेडामुपाश्रन्तर्यामपात्रयोरन्यतरेण सावित्र- ग्रहणं वाममद्येति' ( का० १० । ५ । १३ ) । सवनीयपुरोडा- शेडां भक्षयित्वा सवनीयसंबन्धि कर्म समाप्य उपांश्वन्तर्या- मयोरन्यतरेण सावित्रं गृह्णाति । कण्डिकाद्वयात्मको मन्त्रः । सवितृदेवत्या त्रिष्टुव् भरद्वाजदृष्टा । हे सवितः, सर्वस्य प्रेर-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१३५

यितर्देव, अद्यास्मिन्दिने अस्मभ्यमस्मदर्थे वामं वननीयं कर्म - ष्ठानं प्रतिष्ठा अस्येति सुप्रतिष्ठानः महत्साधनसंपन्नः । फलं सावीः प्रेरय देहीत्यर्थः । 'घू प्रेरणे' लुङ् अडभावरछा- 'प्राणो वै सुशर्मा सुप्रतिष्ठान:' इति श्रुतिः । प्राणहेतुत्वात्प्राण न्दसः । वाममु श्वः । उ अप्यर्थे । श्वोऽपि समनन्तरदिनेऽ- इत्युच्यते । अन्नं वै ग्रहोऽन्नं वै प्राणहेतुः । यस्मात्त्वं पि वामं सावीः । दिवेदिवे तत ऊर्ध्वं दिनेदिनेऽस्मभ्यं वामं सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानश्च तस्मात् बृहदुक्षाय नमः महासेच- सावीः । हि यस्मात् अया अनया । नलोपश्छान्दसः । धिया । नाय जगदुत्पत्तिबीजाय प्रजापतये नमो भवितुमर्हतीति श्रद्धायुक्तया बुद्ध्या वयं वामभाजः स्याम भवेम । वामं वननीयं शेषः । नम इत्यन्ननामसु पठितम् । 'प्रजापतिर्वै बृहदुक्षः ' यज्ञकर्म भजन्ति वामभाजः यज्ञानुष्ठातारो भवेम । किमर्थम् । इति श्रुतिः । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति व्याख्यातम् ॥ ८ ॥ वामस्य संभजनीयस्य भूरेः विस्तीर्णस्य बहुकालीनस्य क्षयस्य म० 'अभक्षितेन महावैश्वदेवग्रहणमुपयामगृहीतोऽसि सु- स्वर्गनिवासस्य सिद्धय इति शेषः । 'क्षयो निवासे' इत्याद्युदात्त । शर्मासीति' (का० १० । ६ । २ ) अभक्षितेनैव सावित्रग्रह- त्वात् क्षयशब्दो निवासार्थः। दिवेदिवे इत्यहो नामसु पठितम् । पात्रेण पूतभृतः सकाशान्महावैश्वदेवग्रहस्य ग्रहणं करोत्यध्वर्युः । यद्वोत्तरार्धस्यायमर्थः । हे देव, वामस्य वननीयस्य भूरेः धन- वैश्वदेवम् । हे वैश्वदेव ग्रह, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि । यतः पूर्णस्य क्षयस्य निवासस्य दाता भवेति शेषः । धीरिति कर्म - । सुशर्मासि शोभनं शर्म सुखमाश्रयो वा यस्य स सुशर्मा । तथा नाम । अनया धिया सोमाख्येन कर्मणा वयं वामभाजोऽभिल- षितभागिनो भवेम ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

उपयामगृहीतोऽसि सावि॒त्रोऽसि चनो॒धाच॑ने॒धा अ॑सि॒ चनो॒ मयि॑ धेहि । जिन्व॑ य॒ज्ञं जिन्व॑ य॒ज्ञ - प॑ति॒ भगा॑य दे॒वाय॑ त्वा सवि॒त्रे ॥ ७ ॥

सुप्रतिष्ठानः सुष्ठु प्रतिष्ठानं पात्रे स्थितिर्यस्य तादृशोऽसि । विशे- षणद्वयेन प्राणरूपोऽसीत्यर्थः । 'प्राणो वै सुशर्मा सुप्रतिष्ठानः ' ४ । ४ । १ । १४ ) इति श्रुतेः ग्रहस्यान्नरूपत्वादन्नस्य च प्राणहेतुत्वाद् ग्रहस्य प्राणत्वम् । यस्मादीदृशोऽसि तस्माद् सेक्त्रे जगदुत्पादयित्रे प्रजापतये नमोऽन्नं भवितुमर्हसीति शेषः । बृहदुक्षाय वृहन्महांश्चासौ उक्षा सेक्ता च बृहदुक्षः तस्मै महते

नम इत्यन्ननाम । 'प्रजापतिर्वै बृहदुक्षः ' ( ४ । ४ । १ । १४ ) उ० उपयामगृहीतोऽसि सावित्रोऽसि । सवितृदेवत्योऽसि । इति श्रुतेः बृहदुक्षशब्देन प्रजापतिः । विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय चनोधाश्वनोधा असि । चन इत्यन्नानाम । 'अभ्यासे भूयांस - । वां गृह्णामि । सादयति एष ते व्याख्यातम् ॥ ८ ॥

मर्थं मन्यन्ते' । अतिशयेन चान्नस्य धारयितासि । अतः
harisi afe धेहि स्थापय । किंच जिन्न यज्ञम् । जिन्वतिः
प्रीतिर्मा । तर्पय यज्ञं तर्पय च यज्ञपतिं यजमानम् भगाय
यज्ञफलाय । देवाय सवित्रे त्वा गृह्णामीति शेषः ॥ ७ ॥

म० सावित्रम् । हे सोम, त्वमुपयामेन ग्रहेण गृहीतोऽसि । हे ग्रह, त्वं सावित्रः सवितृदेवत्योऽसि । चन इत्यन्ननाम। चनोऽन्नं धत्त इति चनोधाः अन्नस्य धारयिता । 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' (निरु० १० । ४२ ) इति यास्कोक्तेः । यतस्त्वमत्यन्तं चनोधा असि अतश्चनोऽन्नं मयि धेहि स्थापय । किंच यज्ञं जिन्व प्रीणय । जिन्वतिः प्रीतिकमी । यज्ञपतिं यजमानं च जिन्व तर्पय । भगाय ऐश्वर्यादिगुणयुक्ताय सवित्रे सर्वप्राणिनां प्रसवादिकर्त्रे देवाय त्वां गृह्णामीति शेषः । भग- मस्यास्तीति भगः । अर्शआदित्वादच् । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इती - रणा' इति ॥ ७ ॥

अष्टमी । 'उपया॒मगृ॑हीतोऽसि सु॒शमी॑सि सु॒प्रतिष्ठानो बृहदु- क्षाय॒ नम॑ः । विश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒- वि॑िश्वे॑भ्य॒स्त्वा दे॒वेभ्य॑ः ॥ ८ ॥

नवमी ।

उपया॒मगृ॑हीतोऽसि॒ बृह॒स्पति॑सु॒तस्य देव सोम तु इन्द्रो॑रिन्द्रि॒याव॑तः॒ पत्नी॑वतो॒ ग्र२ ॥ ऋद्ध्यासम् । अहं पु॒रस्ता॑द॒ह्म॒वस्ता॒द्यद॒न्तरि॑क्षं तदु॑ मे पि॒तर्भूत् । अहं सूर्य॑मुभयतो॑ ददर्शाहं दे॒वानां॑ पर॒मं गुहा यत् ॥ ९ ॥

उ०

पानीवतं गृह्णाति उपयामगृहीतोसीति । बृहस्प- तिसुतस्य ब्रह्मणाभ्यनुज्ञातस्य । हे देवसोम, ते तव इन्दोः इन्द्रियावतः वीर्यवतः पत्नीवतः पत्नीसंयुक्तस्य सतो ग्रहान- न्यानुपांशुप्रभृतीन् ऋद्ध्यासं समर्धयेयम् । प्रचरणी संस्रव- शेषेण श्रीणाति । अहं परस्ताम् । त्रिष्टुप् । प्रजापतिरूपेणा- त्मानं पश्यन् श्रीणाति । अहं परस्तादस्य जगतः अहं चाध- स्तात् । यच्चैतदन्तरिक्षं तदु मे तदेव मे पिता पाताभूत् । अहं च सूर्यमुभयतो ददर्श । परस्तादधस्ताच्च पश्यामि । सूर्यस्य परस्तान्मम शिर इत्यभिप्रायः । यच्च देवानां परमं

गुहा तदप्यहमेव ॥ ९॥

म० 'उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्येति प्रतिप्रस्थाता पात्नीवतं गृह्णातीति' (का० १० । ६ । १६ ) उपांश्वन्तर्याम - पात्रयोरेकतरेण प्रतिप्रस्थाता पाल्त्नीवतं ग्रहं गृह्णाति सोमदेवत्यम् ।

उ० वैश्वदेवं गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽसीति व्याख्या- तम् । सुशर्मासि स्वाश्रयोऽसि । सुप्रतिष्ठानः शोभनं प्रति! हे देव दीप्यमान हे सोम, त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि

१३६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

अतस्ते तव संबन्धिनोऽन्यान् ग्रहानुपांशुप्रभृतीनहमृध्यासं । रेतोधां रेतसो धारयितारं प्रजोत्पादनसमर्थ पुत्रमशीय प्रा-
समर्धयेयम् । किंभूतस्य ते बृहस्पतिसुतस्य बृहतो महतो यज्ञ - । याम् । अश्नोतेर्व्यत्ययेनादादित्वं लिङयुत्तमैकवचने ॥ १० ॥

एकादशी ।

कर्मणः पतिर्बृहस्पतिर्यजमानस्तेन सुतस्याभिषुतस्य । यद्वा बृह-
स्पतयो ब्राह्मणा ऋत्विजस्तैरभिषुतस्य । तथा इन्दोः 'उन्दी
क्लेदे' उनत्तीतीन्दुस्तस्य क्लेदनरूपस्य रसरूपस्येत्यर्थः । तथा
इन्द्रियावतः इन्द्रियं वीर्यमस्यास्तीतीन्द्रियवान् तस्य । संहितायां । भ्या॑ त्वा । हर्योधा॒नाः स्य॑ स॒हसो॑मा॒ इन्द्रा॑य ॥ ११ ॥

दीर्घः । तथा पत्नीवतः पत्नीसंयुक्तस्य । 'प्रचरणीशेषेण श्री- णात्येनमहं परस्तादिति' (का० १० । ६ । १७ ) प्रचरणीशि- टेनाज्येन पात्नीवतग्रहं मिश्रयेत् । प्रजापतिरूपात्मदेवत्या त्रि-

ष्टुप् । अत्र मन्त्रद्रष्टा स्वस्य सर्वगतपरमात्मरूपत्वमभिप्रेत्य वदति । अहं परमात्मरूपः सन् परस्तात् उपरि द्युलोकादौ तथाहमवस्तात् अधस्तनभूलोकादौ च तिष्ठामीति शेषः । यदन्तरिक्षं मध्यवर्तिलोकरूपमस्ति तदु तदेव मे देहधारिणो मम पिताभूत् पितृवत्पालकं भवति । अहं परमात्मरूपः सन्नुभयतः उपरिष्टादधस्ताच्च स्थित्वा सूर्यं ददर्श पश्यामि । देवानामिन्द्रादीनां यत्परमं गुहा अत्यन्तं गोप्ये हृदयेऽस्ति । तदेवाहमस्मि ॥ ९ ॥

दशमी ।

अग्ना ३॥ इ पत्नी॑वन्त॒जूर्दे॒वे॑न॒ त्वष्टा॒ सोमं पिव॒ स्वाहा॑ । प्र॒जाप॑ति॒वृषा॑सि रे॑तो॒धा रेतो मायि॑ धेहि प्र॒जाप॑तेस्ते॒ वृष्णो॑ रेतो॒धसः॑ रे॒ति॒धाम॑शीय ॥ १० ॥

उ० जुहोति । अग्ना३र्इ पत्नीवन् । 'एचो प्रगृह्यस्यादूरा- द्भूते' इति लुतः । हे अग्ने पत्नीसंयुक्त । सजूर्देवेन त्वष्ट्रा समप्रीतिर्देवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहा पत्नी उद्गातारमवेक्षते । प्रजापतिः । त्वं प्रजापतिः वृषा च । रेतोधाः रेतसः सेक्ता धारयितासि स्वभावत एव त्वां ब्रवीमि । रेतो मयि धेहि स्थापय । प्रजापतेश्च तव वृष्णः सेक्तः रेतोधसः रेतोधारयितुः स्वभूतं रेतोधां रेतसो धारयितारम् पुंस्पुत्रम् अशीय प्राप्नुयाम् ॥ १० ॥

म० 'अम्मा ३३ पत्नीवन्नित्युत्तरार्धे जुहोतीति पानी - वतं ग्रहमग्नेरुत्तरभागे जुहोति' (का० १० ६ । १६ )। अग्निर्देवत्यम् । 'एचोऽप्रगृह्यस्य' ( पा० ८ । २ । १०७ ७ ) इत्यादिना अग्ने शब्दगतस्य एकारस्य आइ इत्यादेशौ आकारस्य म्रुतत्वम् । हे अग्ने, हे पत्नीवन् पत्नीयुक्त, लष्ट्रा देवेन सजूः संमानप्रीतिः सन् सोमं पित्र॒ स्वाहा मुहुतमस्तु । 'पत्नीं सदः प्रवेश्यापरेणोत्तरत उपविष्टामुगात्रा समीक्षयति प्रजाप - तिर्वृषासीति' ( का० १० । ७ । ३ ) नेष्टा पश्चिमद्वारेण पत्नीं सदः प्रवेश्योद्गानुरुत्तरतः स्थितामुङ्गातारं पश्येति प्रेषयेत् सा च तं पश्येत् । हे उद्गातः प्रजापतिः प्रजानां पालकस्वं वृषासि सेक्ता भवसि । रेतोधा रेतसो वीर्यस्य धारयिता चासि । एवंभूतस्त्वं रेतो वीर्यं मयि धेहि स्थापय । ततो वृष्णो वीर्यस्य सेक्तः रेतोधसो वीर्यस्य धारयितुः प्रजापतेस्ते तवानुग्रहात्,

,

।

।

उपयामगृहीतोऽसि॒ हरि॑रसि हारियोज॒नो हरि -

उ० हारियोजनं गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽसि हरिरसि हरितवर्णोऽसि । हरिः सोमो हरितवर्ण इति । हारियोजनः । इन्द्रावौ हरितावत्र युज्यते इति हरियोजनः। हरियोजन एव हारियोजनः । स्वार्थे तद्धितः 'ऋक्सामे वै हरी' इति श्रुत्य- पेक्षः । हरिभ्यां त्वा । गृह्णामीति शेषः । धाना आवपति । हर्योधनास्थ हरितवर्णयोरिन्द्राश्वयोर्धाना भवथ यूयम् । सोमेन च सहिता इन्द्राय भवथ प्राणभक्षः ॥ ११ ॥

म० 'द्रोणकलशे हारियोजनग्रहणमुपयामगृहीतोऽसि हरि - रसीति' (का० १० । ८ । १ ) । आग्रयणादिति शेषः । ऋक्सामदेवत्यम् । हे ग्रह, त्वं हरिर्हरितवर्णोऽसि 'हरी रश्मिर्हरिः सोमो हरिर्हरितवर्णवान्' इत्यभिधानात् । उपयामेन गृहीतश्चासि । योजन इन्द्रस्तस्यायं हारियोजन इन्द्रसंबन्धी तं त्वा त्वां हर- किंभूतस्त्वम् । हारियोजनः हरी इन्द्राश्वौ योजयतीति हरि- भ्यामृक्साममन्त्राभ्यां गृह्णात शेषः । 'ऋक्सामे वै हरिः ऋक्सामाभ्यां ह्येनं गृह्णाति' ( ४ । ४ । ३ । ६ ) इति श्रुतेः 'धानाश्वावपति हर्योधना इति' (का० १० । ८ । २ ) । हारियोजने भ्रष्टयवान्निदध्यात् । धानादेवत्यम् । सद्द्सोमाः सोमेन सहिता धाना भ्रष्टयवाः, यूयमिन्द्राय इन्द्रस्य यः हरि- तवर्णयोरश्वयोः स्थ भवथ इन्द्राश्वसंबन्धिनो यूयमि-

त्यर्थः ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

यस्ते॑ अश्व॒सभि॑र्य॒क्षो यो गोसनि॒स्तस्य॑ त इ॒ष्टय॑- जुषः स्तु॒तस्तमस्य श॒स्तोक्य॒स्योप॑हूत॒स्योप॑हूतो भक्ष- यामि ॥ १२ ॥

उ०

यस्तै अश्वसनिः । यस्तवाश्वं सनोति संभजते भक्षः । यश्च गाः सनोति तस्य तव संबन्धिनः । इष्टयजुषः इष्टानि हि यजूंषि भवन्ति । स्तुतस्तोमस्य । अस्मिन्नेवावसरे स्तुताः स्तोमा भवन्ति । शस्तोक्थस्य

भवन्ति । उपहूतस्य अभ्यनुज्ञातस्य उपहूतोऽभ्यनुज्ञातो
भक्षयामि ॥ १२ ॥

म० 'यस्ते अश्वसनिरिति प्राणभक्षं भक्षयिलोत्तरवेदी निव पन्तीति' (का० १० । ८ । ५ ) । सर्वलिजो धाना आ- दाय मन्त्रेणावायोत्तरवेदी क्षिपन्ति । भक्षद्रव्यदेवयम् । हे धानासहित सोम मक्षद्रव्य, यस्ते तव भक्षो भक्षणमश्वसनिः । 'पणु दाने' अश्वान्सनोतीत्यश्वसनिः अश्वानां दाता । यश्च ते

उवटभाष्य - महीधरभाष्य संवलिता ।

१३७

२४ ) व्याख्यातापि व्याख्यायते । वर्चसा ब्रह्मवर्चसेन वयं समगन्महि सङ्गता भवाम । गच्छतेर्लङि अदादित्वाच्छपो लुकि उत्तमबहुवचने 'मो नो धातो:' ( पा० ८ । २ । ६४ )

भक्षो गाः सनोति गवां दाता तस्य तादृशस्य ते तव तादृशं । शन्ति हरितकुशानवधाय सं वर्चसेति' (का० १० । ८ । ७ ) भक्षमुपहूतोऽनुज्ञातोऽहं भक्षयामि । कीदृशस्य ते । इष्टयजुषः पूर्णपात्रानुदकपूर्णानित्यर्थः । वाष्ट्री त्रिष्टुप् ( अ० २ क० इष्टानि यजूंषि यस्य स इष्टयजुस्तस्य । तथा स्तुतस्तोमस्य उद्गा- तृभिः स्तुताः स्तोमाः स्तोत्राणि यस्य स स्तुतस्तोमस्तस्य । तथा शस्तोक्थस्य होतृभिः शस्तानि उक्थानि शस्त्राणि यस्य स शस्तोक्थस्तस्य । तथा उपहृतस्याभ्यनुज्ञातस्य तदै - । इति मस्य नकारः । पयसा क्षीरादिरसेन समगन्महीत्यनुवर्तते । तानि भवन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

दे॒वकृ॑त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि मनु॒ष्यकृ॑त॒स्यैन॑सो ऽ- व॒यज॑नमसि॒ पि॒तृकृ॑त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑न॒मस्य॒त्मकृ॑त॒स्यै- न॑सोऽव॒यज॑नम॒स्येन॑स एनसोऽव॒यज॑नमसि । यथा॒ा- हमे॒नो॑ वि॒द्वांच॒कार॒ यच्चावि॑िद्वा॒स्तस्य॒ सर्व॒स्यैन॑सोऽव॒ - यज॑नमसि ॥ १३ ॥

उ० शकलाधानम् । देवकृतस्य देवविषयकृतस्य । एनसः पापस्य अवयजनम् । अवपूर्वो यजिर्नाशने वर्तते । नाशनं भवसि । मनुष्यविषयस्य पापस्य नाशनमसि पितृविषये कृतस्य पापस्य नाशनमसि । आत्मविषये कृतस्य पापस्यात्मनि - न्दादेः नाशनमसि । एनसएनसः यावन्ति पापानि तेषां सर्वेषां नाशनमसि । यच्चान्यदप्येनः पापं विद्वान् चकार कृतवान् । यच्चाविद्वान् अजानानः तस्य सर्वस्य नाशनमसि

॥ १३ ॥

तनूभिरनुष्ठानक्षमैः शरीरावयवैः समगन्महि । शिवेन समी- चीनेन कर्म श्रद्धायुक्तेन मनसा समगन्महि । किंच सुदत्रः शोभ- नदानः त्वष्टा देवो रायो धनानि विदधातु । तन्वः शरीरस्या- स्मदीयस्य यद्विलिष्टं विश्विष्टम् । 'लिश अल्पीभावे' निष्ठान्तः । विशेषेण न्यूनमङ्गं तदनुमार्छु न्यूनत्वपरिहारेणानुकूलं कृत्वा शोधयतु ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

समि॑न्द्र णो॒ मन॑सा नेष॒ गोभिः॒ सं सु॒रिर्भ- म॑घव॒न्सधु॑स्व॒स्त्या । सं ब्रह्म॑णा दे॒वकृ॑तं॒ यदस्ति॒ सं दे॒वाना॑ सुम॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒ स्वाहा॑ ॥ १५ ॥

उ० नव समिष्टयजूंषि जुहोति । समिन्द्रेण इत्याद्याः पट् त्रिष्टुभः । तत्र त्रिभिः परिधीनाप्याययति त्रिभिर्देवता व्यव- सृजति । समिन्द्र णः । ऐन्द्री । समित्ययमुपसर्गो नेषीत्यनेन क्रियापदेन संबध्यते । हे भगवन्निन्द्र, संनेषि संगमयसि नः अस्मान् । मनसा संगमय सि च गोभिर्वाग्भिर्वादिभिः पशुभिः संगमयसि च सूरिभिः पण्डितैः । हे मघवन्, संगमयसि म० 'शाकलाधानं देवकृतस्येति प्रतिमन्त्रमिति' (का० च स्वस्त्या अविनाशेन । स्वस्तीत्यविनाशनाम । संगमयसि १० । ८ । ६ ) । षट् षड्यूपशकलानि सर्वेऽग्नौ निदध्युः । च ब्रह्मणा देवकृतं देवैर्दृष्टं त्रयीलक्षणम् । तदेव स्पष्टयति । षड्यजूंष्यग्निदेवत्यानि । हे शकल, त्वं देवकृतस्य देवविषये । यदस्ति यन्नित्यमित्यर्थः । संगमयसि च देवानां सुमतौ । विहितस्य एनसो यजनाभावादिलक्षणस्य पापस्य त्वमवयजन । तृतीयया विपरिणामः । शोभनया मत्या । यज्ञियानां यज्ञ- मसि नाशकं भवसि । अवपूर्वो यजिर्नाशनार्थः । अवयजतीत्य- संपादिनाम् । यस्त्वमस्मानेवं सर्वैर्मनः प्रभृतिभिः संगम- बयजनम् । मनुष्यकृतस्य मनुष्येषु कृतस्य द्रोहनिन्दादेरेनसो- यसि तस्मै त एतद्धविः स्वाहा सुहुतमस्तु इति शेषः ॥ १५ ॥ ऽवयजनमसि । पितृकृतस्य पितृषु कृतस्यैनसः श्राद्धाकरणादेर्ना - म० 'समिन्द्र ण इति नव समिष्टयजूंषि जुहोति प्रति- शनमसि । आत्मविषये कृतस्य पापस्यात्मनिन्दादेर्नाशनमसि । । मन्त्रमिति' (का० १० । ८ । ११ ) । नवभिर्मन्त्रैः समिष्टयजुः- एनसएनसः यावन्ति पापानि तावतां सर्वेषां नाशनमसि ॥ संज्ञा नवाहुतीर्जुहुयात् । तत्राद्यः विश्वदेवदेवता त्रिष्टुप् अत्रि- किंच विद्वान् जानानो ज्ञानपूर्वकं यदेनः पापमहं चकार कृतवान् । दृष्ठा । समित्युपसर्गो नेषीत्यनेन संबध्यते न इत्यस्य णत्वम् । हे अविद्वान् अज्ञानपूर्व च यदहमेनश्वकार तस्य सर्वस्यैनसः । मघवन्धनवन् हे इन्द्र, मनसानुग्रहयुक्तेन नोऽस्मान् त्वं ज्ञानाज्ञानपूर्वस्य पापस्य त्वमवयजनं नाशनमसि ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ संत॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ सधि॑ शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ स॒द्यो॒ विद॑धा॒ रायोऽनु॑मार्छु त॒न्वो॒ यद्वल॑ष्ट॒म् ॥ १४ ॥

उ० चमसानभिमृशन्ति । संवर्चसेति व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ म० 'अपरेण चालालं यथाखं चमसान् पूर्णपात्रानवमृ-

१८ य० उ०

संनेषि संनयसि संयोजयसि । गोभिः वाग्भिर्गवादिपशुभिर्वा संषि । व्यत्ययेन शपो लुकि लटि मध्यमैकवचने नेषीति रूपम् । सूरिभिः पण्डितैर्होत्रादिभिः संयोजयसि स्वस्त्या क्षेमेण च संनेषि । ब्रह्मणार्थज्ञानसहितेन वेदेन संनेषि । देवकृतं देवार्थं कृतं कर्म यदस्ति यज्ञाख्यं देवैः कृतं दृष्टं वा यत्कर्म तेन संनेषि । तथा यज्ञियानां यज्ञसंबन्धिनां देवानां सुमतौ सुमत्यानुग्रहबुद्ध्या संयोजयसि । 'सुपां सुपो भवन्ति' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति तृतीयार्थे सप्तमी । यस्त्वमस्मानेवं मनआदिभिः संयोजयसि तस्मै स्वाहा एतद्धविः सुहुतमस्तु ॥ १५॥

१३८

षोडशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

अरथिनस्ते स्कन्धावसक्तिकासु हवींषि वहमानाः । अस्मे धत्त वसवो वसूनि । अस्मासु दत्त हे वसवो वासयितारः,

सं॒ वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा सधृ॑शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ सु॒त्र॒ वद॑धातु॒ रायोऽनु॑मा । वसूनि धनानि ॥ १८ ॥

त॒न्वो॒ यद्विल॑ष्टम् ॥ १६॥

उ० संवर्चसा पयसा । व्याख्यातम् ॥ १६ ॥

॥

म० अथ चतुर्थः । देवदेवत्या त्रिष्टुप् तुर्यः पादो दशार्णः । हे देवाः, ये यूयमिदं सवनं यज्ञं जुषाणाः सेवमानाः सन्तः आजग्म आगताः । गमेलिटि मध्यमबहुवचनम् । तेषां वो

म० अथ द्वितीयः । वाष्ट्री त्रिष्टुप् प्रजापतिदृष्टा ! युष्माकं सदना सदनानि स्थानानि सुगा मुगानि सुखेन गम्यते

व्याख्याता [ क० १४ ] ॥ १६ ॥

प्र॒जाप॑तिर्निधिपा

सप्तदशी । धा॒ाता रा॒तिः स॑वि॒तेदं जु॑पन्ता॑ दे॒वो अ॒ग्निः । त्वष्टा॒ विष्णु॑ः प्र॒जया॑ रा॒णा यज॑- मानाय द्रविणं दुधात स्वाहा॑ ॥ १७ ॥

उ० धाता रातिः । षट् देवता अस्यामृचि । धाता स विता प्रजापतिः अग्निः त्वष्टा विष्णुः एते षट् निधिपा देवाः । इदं समिष्टयजुर्लक्षणं रातिर्दानम् जुषन्तां सेवन्ताम् । जुषित्वा च प्रजया रराणाः यजमानसंबन्धिन्या प्रजया संर- ममाणाः । यजमानाय एतद्रविणं । दधातेति प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यमपुरुषश्छान्दसः । दधतु स्थापयन्तु । एवं तावदस्य मन्त्रस्य सम्यग्योजना प्रतिभाति ॥ १७ ॥

म० अथ तृतीयः । धातृसवितृ प्रजापतिदेवानित्वष्टविष्णु- देवया त्रिष्टुप् । धाता सविता प्रजापतिः अग्निः त्वष्टा विष्णुः एते षट् देवा इदमस्मद्धविः समिष्टयजुर्लक्षणं जुषन्तां सेवन्ताम् । किंभूतो धाता । रातिः राति प्रयच्छतीति रातिः दानशीलः । 'क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्' ( पा० ३ । ३ । १७४ ) इति कर्तरि क्तिच्प्रत्ययः चित्त्वादन्तोदात्तः । किंभूतः प्रजापतिः । निधिपाः निधीन्पातीति निधिपाः महापद्मशङ्खपद्मादिनिधीनां नवानां पालयिता । किंभूतोऽग्निः । देवः दीप्यमानः किंच ते एते देवाः प्रजया यजमानसंबन्धिन्या सन्तत्या सह संरराणाः सम्यग्रममाणाः सन्तः यजमानाय द्रविणं धनं दधात दधतु ददतु । व्यत्ययेन प्रथमपुरुषस्थाने मध्यमः पुरुषः ' तप्तनतनथ - नाश्च' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति तबादेशस्तस्य, तेनालोपा- भावः । स्वाहा एतेभ्यः सुहुतमस्तु ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

सुगा वो व देवाः सद॑ना अकर्म य आ॑ज॒ग्मे सव॑नं जुषा॒णाः । भर॑माणा॒ वह॑माना ह॒वय॒स्मे ध॑त्त वसवो॒ वसू॑नि॒ स्वाहा॑ ॥ १८ ॥

उ० सुगा वः । हे देवाः सुगमनीयानि वो युष्माकं सदनानि स्थानानि अकर्म कृतवन्तो वयं ये यूयमाजग्म आगताः । सवनमिदं जुषाणाः यज्ञमेतं सेवमानाः । अथेदानीं परिसमाप्ते यज्ञे । भरमाणा वहमाना हवींषि ।

तु रथिनः ते रथेषु भरमाणा वहमाना हवींषि । ये तु

।

।

।

येषु तानि सुगानि सुगमनीयानि वयमकर्म अकार्ष्म कृतवन्तः । 'सदुरोरधिकरणे' ( पा० ३ । २ । ४८ ) इति उपसर्गे गमे- प्रत्यये सुगेति रूपं विभक्तेराकारः । करोतेलिलोपे लुङि उत्तमबहुवचने अकर्मेति रूपम् । किंच हे वसवः वासयन्तीति वसवो वासयिता विवासतवो देवाः । अस्मै अस्मासु यूयं वसूनि धनानि धत्त स्थापयत । किंभूता यूयं यज्ञसमाप्तो हवींषि भरमाणा ये रथिनस्ते तु रथेषु बिभ्रतः रथहीना वहमानाः स्कन्धेषु हवींषि वहन्तः । यद्वा भरमाणाः पुष्णन्तः वहमानाः रथादिभिर्नयन्तः तेभ्यो युष्मभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

याँ आव॑ह उश॒तो दे॑व दे॒वांस्तान्प्रेर॑य॒ स्वे अ॑ग्ने स॒धस्थे॑ । उ॒क्षि॒वास॑ः पपि॒वास॑श्च॒ विश्वेऽसु॑ घ॒र्म स्व॒राति॑ष्ठ॒तानु॒ स्वाहा॑ ॥ १९ ॥

उ० याँ आवहः । हे भगवन्नने, यान् आवहः आहूत- वानसि । उशतः कामयमानान् हे देव, देवान् तान् प्रेरय अनुव्रज्यादिभिः । स्वे स्वकीये सधस्थे सहस्थाने गृहे । कि- । मुक्त्वा प्रेरयेतिचेदत आह । ये यूयं जक्षिवांसः पशून् पुरो- डाशं च । पपिवांसश्च सोमम् । विश्वे सर्वे ते इदानीं परि- समाप्ते यज्ञे असुं धर्मं स्वरातिष्ठतानु । 'अनुर्लक्षणे' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । असुं प्राणवातमन्वातिष्टत । धर्म चादित्यमन्वातिष्ठत । स्वर्युलोकमन्वातिष्ठत । यस्य यत्र गृहा इत्यभिप्राय: ॥ १९ ॥

म० अथ पञ्चमो मन्त्रः । आग्नेयी त्रिष्टुप् । इदानीं देवान् विसृजति । हे अग्ने, हे देव दीप्यमान, उशतो हवींषि कामय- मानान् यान्देवान् त्वमावहः आहूतवानसि तान् देवान् खे स्वकीये सधस्थे सहनिवासस्थाने प्रेरय प्रस्थापय सह तिष्ठन्ति यस्मिन् तत्सधस्थम् 'सधमादस्थयोश्छन्दसि' ( पा० ६ । ३ ९६) इति स्थॆ परे सहस्य सधादेशः । किमुक्ला प्रेरयामीति चेत् अत आह । हे देवाः, विश्वे सर्व यूयं जक्षिवांसः 'घस्ल अदने ' 'कमुश्र' (पा० ३ । २ । १०७ ) इति क्वमुः । 'वखे- काजाद्धसाम्' ( पा० ७ । २ । ३७ ) इतीद् । सवनीय- पशुपुरोडाशान् भक्षितवन्तः । तथा पपिवांसः सोमपानं कृत- वन्तश्चदानीं यज्ञसमाप्तौ असुं हिरण्यगर्भप्राणलक्षणं वायुं वायु- मण्डलमित्यर्थः । घर्ममादित्यमण्डलं वा स्वः द्युलोकं वा अन्वा-

1

उवटभाप्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१३९

तिष्ठत आश्रयत । यस्य यस्य यत्र गृहाः सन्ति तांस्तानन्वातिष्ठते । त्वद्धस्ते दधामि त्वं च वाते धाः वायुरूपे देवे यज्ञं धेहि त्यर्थः । 'छन्दसि परेऽपि ' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इति अनोः । स्थापय ॥ २१ ॥ क्रियापदात्परत्वम् । खाहा सुहुतमस्तु हविः ॥ १९ ॥

विंशी ।

व॒यहि त्वा॑ प्रय॒ति य॒ज्ञे अ॒स्मिन्नग्ने॒ होता॑र॒मवृ॒
णीमहि॒ह । ऋष॑या॒ ऋध॑ग॒ताश॑मिष्ठाः
।
ज्ञमुप॑याहि वि॒द्वान्स्वाहा॑ ॥ २० ॥

प्रजा॒नन्य॒

उ० वयहि त्वा । अग्निं व्यवसृजति । वयमेव त्वां प्रयति प्रगच्छति प्रारभ्यमाणे यज्ञे अस्मिन् हे अग्ने । होता- रमवृणीमहि वृतवन्तः । इह मन्त्रे अग्निर्देवो होतेति । त्वं च वृतः सन् ऋधगयाः । ऋनोतेः पूर्व पदं, यजतेरुत्तरं पदम् । ऋभुवन्नयाक्षीः समर्धयन्निष्टवानसि । किंच ऋधगु- ताशमिष्ठाः । उत अपि च ऋभुवन्नेव यज्ञप्रायश्चित्तं शमि तवानसि । इदानीं प्रजानन्यज्ञपरिसमाप्तिं गृहमुपयाहि । विद्वान् जानानः स्वमधिकारम् ॥ २० ॥

द्वाविंशी ।

यज्ञे य॒ज्ञं ग॑च्छ य॒ज्ञप॑तिं गच्छ स्वां योनिं गच्छ स्वाहा॑ । एष ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाकः सबै वीर॒स्तं जु॑षस्य॒ स्वाहा॑ ॥ २२ ॥

1

उ० यज्ञं विसृजति । यज्ञ यज्ञं गच्छ । हे यज्ञ, यज्ञ- मेव त्वं गच्छ । नहि त्वत्तोऽन्यदस्ति सर्वात्मा हि त्वमित्यभि- प्रायः । यज्ञपतिं यजमानं गच्छ स्वां च योनिं गच्छ । द्रव्यं देवता हि यज्ञस्य स्वा योनिः । एष ते यज्ञः । अयं तव शरीरभूतो यज्ञः संस्कृतः ऋत्विग्भिः । हे यज्ञपते, सह सूक्त- वाकः साङ्गः सर्वशरीरः सर्वैर्वरैरुपेतः । सोमः पशुः । सवनीयाश्च पुरोडाशा वीरा उच्यन्ते । तं च जुषस्व आसेवस्व ॥ २२ ॥

म० अथाष्टमः । यज्ञदैवतं यजुः । यज्ञं विसृजति । हे यज्ञ, त्वं यज्ञं गच्छ स्वप्रतिष्टार्थं यज्ञनामकं विष्णुं गच्छ । यज्ञ- पतिं यजमानं गच्छ । फलप्रदानेन यजमानं प्राप्नुहीत्यर्थः । स्वां योनिं गच्छ । स्वनिष्पत्त्यर्थं स्वां योनिं स्वकारणभूतां वायोः क्रियाशक्तिं गच्छ । द्रव्यं देवता च यज्ञस्य योनिः सर्वात्मा यमिति भावः । खाहा सुहुतमस्तु । अथ नवमः समिष्टयजु- मन्त्रः । यज्ञपतिदैवतम् । हे यज्ञपते यजमान, एषोऽनुष्टीय-

म० अथ षष्टः । आग्नेयी त्रिष्टुप् इदानीमनिं विसृजति । हे अग्ने, हि यस्मात्कारणादिहास्मिन् दिने स्थाने वा अस्मिन् । यज्ञे प्रयति प्रवर्तमाने सति होतारं देवानामाह्वातारं होम - ! निष्पादकं वा त्वा त्वां वयमवृणीमहि वृतवन्तः । 'अग्निर्वै दैव्यो होते'ति श्रुतेः तस्मात्कारणाद्धृतस्त्वमृधक् समृद्धं यथा भवति तथा अयाः। यद्वा ऋध्नोतीति ऋधक् ऋभुवन् यज्ञं समर्थयन्सन् अयाः अयाक्षीः इष्टवानसि । यज्ञं कारितवानसीत्यर्थः । यज- । मानो यज्ञस्ते तव त्वदीयोऽस्ति । कीदृशः सहसूक्तवाकः तेश्लिलोपे यकारस्य छान्दसं रुत्वम् । उतापि च ऋधक् ऋभु ! सूक्तवाकैः स्तोत्रैः सहितः । तथा सर्ववीरः सर्वे वीरा यस्मिन् वनेव अशमिष्टाः यज्ञप्रायश्चित्तं शमितवानसि विनशान्ति वा स तथा सोमः पशुः । सवनीयचरुपुरोडाशा वीरा उच्यन्ते तैः अकार्षीः स त्वमिदानीं यज्ञं प्रजानन् यज्ञं समाप्तमवगच्छन् । सहितः य ईदृशस्तं यज्ञं जुषस्व फलभोगेन सेवख । उपयाहि स्वगृहं गच्छ । किंभूतस्त्वम् विद्वान्पण्डितः खाधिकारं जानन्नित्यर्थः । स्वाहा तुभ्यं सुहुतमस्तु ॥ २० ॥

एकविंशी ।

दे॒वा॑ गातुविदो गा॒तुं वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त । मन॑स- वार्ते य॒ज्ञस्वाहा॒ धाः ॥ २१ ॥

स्पत इ॒मं देव

मुहुतमस्तु ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

माहि॑र्भूर्मा पृदा॑क्रुः । उ॒रु ँहि राजा वरु॑णश्च॒कार॒
सूर्या॑य॒ पन्थामन्वे॑त॒वा उ॑ । अ॒पदे॒ पादा॒ प्रति॑धात-
वेरु॒ताप॑व॒क्ता हृद॑याविर्धश्चित् । नमो वरुणायाधि-
ष्ठतो वरु॑णस्य॒ पाश॑ः ॥ २३ ॥

1

उ० देवागातुविद इति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥ म० अथ सप्तमः । वातदेवला विराट् मनसस्पतिदृष्टा व्याख्यातापि ( अध्या० २ ० २१ ) उच्यते । 'के गै शब्दे' उ० कृष्णविषाणमेखले चात्वाले प्रास्यति । माहिर्भूः । गीयते नानाविधैर्वैदिकशब्दैः प्रतिपाद्यत इति गातुर्यज्ञस्तं व्याख्यातम् । अपोऽवक्रमयन्वाचयति । उरुंहि । वारुणी विदन्ति जानन्तीति गातुविदः तादृशा हे देवाः, गातुं वित्त्वा त्रिष्टुप् । एकं तावद् उरुं विस्तीर्ण हि अतिशयेन राजा वरुणः अस्मदीयो यज्ञः प्रवृत्त इति विदित्वा गातुमित यज्ञं गच्छत । चकार कृतवान् । सूर्याय । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सूर्यस्य पन्थानम् । यद्वा गातुं वित्त्वा यज्ञं समाप्तं विदित्वा गातुमित । 'गाङ् गतौ' अभ्वेतवाउ अन्वेतवान् अम्वहमागमनाय । अपरम् । अपदे गायते गम्यते यत्र स गातुर्मार्गस्तं गच्छत यज्ञं समाप्तं पादा प्रतिधातवेकः । यत्र पदं दत्तं प्रतिमुद्रान्यायेन मत्वा यज्ञेन तुष्टाः सन्तः स्वकीयं मार्ग गच्छत । एवं देवानुक्त्वा नोपलक्ष्यते तस्मिन् पदे पथि अन्तरिक्षलोके पादा पादानाम् । प्रजापतिमाह । हे मनसस्पते, अस्मदीयस्य मनसो यष्टुं षष्ठीबहुवचनस्थाने आकारः । प्रतिधातवे प्रतिनिधाय अकः प्रेरणेन पालक परमेश्वर हे देव, इममनुष्ठितं यज्ञं स्वाहा । कृतवान् आलम्बनमिति शेषः । सूर्यस्यैव । उतापवता

१४०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

हृदयाविधश्चित् । उत अपिच । अपवक्ता अपवदिता आक्षेप्ता हृदयाविधश्चित् । चिच्छन्दोप्यर्थे । हृदयं यो विध्यति मर्माण्युच्चार्योश्चार्य पिशुनः तस्याप्यपवदिता किमु तान्येषामत्युक्तकारिणामिति । य इत्थंभूतो वरुणः सोऽव- भृथाय तीर्थ ददात्विति शेषः । अपोवक्रमयम्वाचयति नमो वरुणाय । अधिष्टितः आक्रान्तः वरुणस्य पाशो नालं बन्धनाय ॥ २३ ॥

}

!

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

असुरस्य स्वं मायादिकम् । स त्वमिदानीं दमेदमे । दम इति गृहनाम । यज्ञगृहे यज्ञगृहे । अश्वमेध विषया वीप्सा । तत्र हि नानावभृथान्यहानि भवन्ति । समिधं यक्षि यज । यजतिः संगतिकरणार्थः । समिधं संगतां कुरु आत्मसात्कुरु । ततोऽनन्तरं घृतं प्रति ते तव जिह्वा ज्वाला उच्चरण्यत् उच्चरन्तु समिधः सकाशात् ॥ २४ ॥

म० 'प्रास्य समिधं चतुर्गृहीतेनाभिजुहोति अग्नेरनीकमिति' म० 'कृष्णविषाणमेखले चालाले प्रास्यति माहिर्भू- (का० १० । ८ । २२ ) । अप्सु समिधं प्रक्षिप्य चतुर्गृहीतेना- रिति' ( का० १० । ८ । १३ ) । यजमानहस्तस्थं मृगट ज्येन तदुपरि जुहुयात् । अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् । अग्नेरनीकमिति मध्ये बद्धा मेखला चेत्युभे विस्रस्य चावाले क्षिपेत् । रज्जुदेव - परोक्षलिङ्गं, समिधं यक्ष्यम इति प्रत्यक्षलिङ्गमेकस्मिन्वाक्ये त्वस- त्यम् ।·हे रज्जो, त्वमहिः सर्पो मा भूः । वृदाकुः अजगरः सर्प- ङ्गतमतो यच्छन्दाध्याहारेण योज्यम् । हे अग्ने, यस्य तवाग्नेः विशेषः सोऽपि मा भूः । ' उरुं हीति वाचयतीति' ( का० अङ्गनशीलस्य सतोऽपान्नपात्संज्ञकमनीकं मुखमप उदकान्यावि- १० । ८ । १५ )। अवभृथाय जिगमिषुरध्वर्युश्चात्वालसमीपस्थं । वेश आभिमुख्येन प्रविवेश हे अग्ने, स त्वं दमेदमे तत्तयज्ञगृहे प्राङ्मुखं यजमानं वाचयेत् । वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् शुनःशेपदृष्टा । असुर्यममुरैः कृतं यज्ञविघ्नं प्रतिरक्षन्निवर्तयन्सन् समिधं समि- उशब्दोऽवधारणे । वरुण एव राजा सूर्याय अन्वेतवे । षष्ठ्यर्थे । न्धनसाधनं घृतं यक्षि यज सङ्गतं कुरु । यजतिः सङ्गतिकरणार्थः चतुर्थी । सूर्यस्यान्वेतुमनुक्रमेणान्वहं गन्तुं हि यस्मात् उरुं ! शपो लुकि लटि रूपम् । घृतमात्मसङ्गतं कुर्वित्यर्थः । ततोऽनन्तरं विस्तीर्णं पन्थां पन्थानं मार्ग चकार । क्व अपदे नास्ति पदं ते तव जिह्वा ज्वाला घृतं प्रति उच्चरण्यत् उच्चरतु उद्युक्तास्तु । यस्मिन् यत्र दत्तं पदं प्रतिभुद्रितं न भवति तस्मिन्नन्तरिक्षे स्वाहा मुहुतमस्तु । दमेदमे इति वीप्साश्वमेधविषया । मार्गं कृतवानित्यर्थः । तस्मादस्माकमपि अपदे अन्तरिक्षे पादा । नानावभृथान्यहानि भवन्ति । उत्पूर्वाच्चरतेर्लोडर्थं न्यत्प्रत्यय प्रतिधातवे पादौ निक्षेप्तुं । विभक्तेराकारः । मार्ग कः करोतु । औणादिकः ॥ २४ ॥ स्वर्गगमनाय मार्ग करोत्वित्यर्थः । करोतेरदादिलेन लङि शपो लुक् अडभाव आर्षः । किंच यो वरुणः उतापिच हृदया- विधश्चिदपवक्ता हृदयं विध्यति मर्मोच्चारणेन पीडयति हृदयवित् 'नहिवृतिवृषि–' ( पा० ६ । ३ । ११६ ) इत्यादिना क्विन्ते व्यधौ परे हृदयस्य दीर्घः। तस्य हृदयाविधः पिशुनस्यापि अप - वदिता चिच्छन्दोऽप्यर्थे । निन्दकस्यापि तिरस्कर्ता किमुतान्येषां पापकारिणामित्यर्थः । ईदृशो वरुणोऽवभृथाय मार्ग ददावि - त्यर्थः । अन्वेतवै प्रतिधातवे । अनुपूर्वादिणः प्रतिपूर्वाद्दधातेश्च 'तुमर्थे सेसे' (पा० ३।४।९) इत्यादिना क्रमात्तत्रैतवैप्रत्ययौ 'नमो वरुणायेति वाचयत्यपोऽवक्रमयन्निति' ( का ० १० १८ । २१ )। अवभृथस्नानार्थमपः प्रवेशयन्यजमानं वाचयेत् । वारुणं यजुः । वरुणस्य पाशोऽधिष्ठितः आक्रान्तस्तस्मान्न वन्धनक्ष- मस्तस्मै वरुणाय नमो नमस्कारोऽस्त्विति शेषः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

अ॒ग्नेरनी॑कम॒प आवि॑वेश॒पा॑नपा॑त्प्रति॒रक्ष॑न्न॒सु॒र्य॒म् । दमे॑दमे स॒मिधि॑ यक्ष्यग्ने॒ प्रति॑ ते जि॒ह्वा घृ॒तमुच्चर - ण्य॒त्स्वाहा॑ ॥ २४ ॥

उ० समिधं प्रास्याभिजुहोति । अग्नेरनीकम् । आग्नेयी त्रिष्टुप् । अग्नेरनीकमिति परोक्षलिङ्गम् । दमेदमे समिधं यक्ष्य प्रत्यक्षं लिङ्गमेकस्मिन्वाक्ये । अत एवं व्याख्यायते । यस्य तवाग्नेः सतः अनीकं मुखम् । अप उदकमाविवेश प्रविवेश प्रविष्टम् अपान्नपात्संज्ञकम् । प्रति रक्षत् असुर्यम्

पञ्चविंशी ।

स॒मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्व॒न्तः सं त्वा॑ विश॒न्त्वोष - धीरु॒ताप॑ः । य॒ज्ञस्य॑ त्वा यज्ञपते सूक्तोक्तौ नमोवाके वि॑िधेम॒ यत्स्वाहा॑ ॥ २५॥

उ० ऋजीषकुम्भं लावयति । समुद्रे ते । सौमी विराट् । यदित्ययं निपातो हृदयशब्देन सह संबध्यते समानलिङ्गत्वात् । यद्धृदयं समुद्रे ते तव अप्सु अन्तः अपांच अन्तर्मध्ये वर्तते तत्र त्वां गमयामि । तत्रस्थं च त्वां संविशन्तु ओषधीः । उत अपि च आपः । किंच यज्ञस्य च सूक्तोक्तौ शोभन- वचनोच्चारणे नमोवाके नमस्कारवचने च विधेम । विधतिः स्थापनार्थः । हे यज्ञपते सोम ॥ २५ ॥

म० 'समुद्रेत इति ऋजीषकुम्भं लावयतीति' (का० १० । ९ । १ ) । गतसारः सोम ऋजीषस्तेन पूर्ण कुम्भमन्यु क्षिपेत् । सोम॒देवया विराद दशाक्षरचतुःपादा । अन्ते वर्तमानो यच्छब्दो हृदयेन संबध्यते । मोम, यत्तव हृदयं समुद्रे अ समुद्रसमानाम् अप्सु बहुलोदकेषु अन्तर्मध्ये तिष्ठते वर्तत इति वा शेषः । तत्र लां गमयामीति शेषः । तत्रस्थं वा त्वामोषधी- रोषधयः संविशन्तु । उत अपि च आपो जलानि वां संविशन्तु । किंच हे यज्ञपते, यज्ञस्य पालक सोम, यज्ञस्य सूक्तोक्तौ शोभनवचनोच्चारणे नमोवा के नमसो वाके नमस्कारवचने च ला लां विधेम स्थापयामः । विधतिः स्थापनार्थः । खाहा सुहुत- मस्तु ॥ २५ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

पड़िशी । दे॒वी॑रा॒प ए॒ष वो॒ गर्भ॒स्तं सुप्री॑त॒सुभृतं बिभृत । देव॑ सोमैष ते॑ लोकस्तस्मा॒ञ्छं च॒ वक्ष्व॒ परि॑

च वक्ष्व ॥ २६ ॥

उ० विसृज्योपतिष्ठते । देवीरापः । पतिर्वा बृहती वा । अपां च सोमस्य च संगतिं वदति । हे देव्य आपः, एष सोमो वः युष्माकं गर्भो वर्तते । तं सुप्रीतं साधुतर्पितम् । सुभृतं सुपुष्टम् बिभृत धारयत । हे देव सोम, एष ते लोकः स्थानं तस्मिन्नवस्थितः शं च वक्ष्व परि च वक्ष्व शं सुखमस्मान् प्रति वह प्रापय । परिवह च अस्मत्तः सर्वा आर्तीः । तस्मिन्नः शं चैधि । सर्वाभ्यश्व न आर्तिभ्यो गोपायेति श्रुतिः ॥ २६ ॥ म० 'देवीराप इति विसृज्योपतिष्ठत इति' ( का० १० । ९ । २ ) । ऋजीषकुम्भं मुक्त्वोपस्थानं कुर्यात् । अष्टत्रिंशदक्षर- त्वात्पतिर्बृहती वा । पूर्वार्धमब्देवतमुत्तरार्ध सोमदेवतम् । हे देवीर्देव्यः हे आपः, वो युष्माकमेष सोमो गर्भस्थानीयः तं तादृशं सोमं यूयं बिभृत धारयत । किंभूतं तम् । सुप्रीतं शोभनप्रीतियुक्तं साधुतर्पितं वा तथा भृतं ।

सोमं वदति । हे सोम, हे देव दीप्यमान, ते तव एष जललक्षणो लोकः स्थानं तस्मिन्नवस्थितः सन् त्वं शं वक्ष्व वह शं सुखमस्मा न्प्रति प्रापय परिवक्ष्व च परिवह निवर्तय अस्मत्तः सर्वा आतीं - रिति शेषः। 'तस्मिन्नः शं चैधि सर्वाभ्यश्च न आर्तिभ्यो गोपाय' ( ४ । ४ । ५ । २१ ) वहतेर्लोट् मध्यमैकवचने तङि शपि लुप्ते रूपं वक्ष्वेति ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

।

१४१

ऽस्ति तदप्यहमवायासिषमित्यनुवर्तते । इदमस्माभिः परित्यक्त- मेनो यथा त्वां न प्राप्नोति तथा हे यश, मन्दं गच्छेति भावः । किंच हे देवावभृथाख्य यज्ञ, रिषः वधात्पाहि अस्मान्पालय ।

'रिष वधे' क्विप् । किंभूताद्रिषः । पुरुराव्णः पुरु बहु विरुद्धं फलं राति ददातीति पुरुरावा । 'रा दाने' 'आतो मनिन्-' ( पा० ३ । २ । ७४ ) इत्यादिना वनिप् । विरुद्धफलदायी वधः त्वत्प्रसादादस्माकं मा भूदित्यर्थः । ' आहवनीये समिदा- धानं देवानां समिदसीति' (का० ५।५।३५ ) । स्नानानन्तर- माहवनीयमेत्य तस्मिन्समिधं दध्यात् । अग्निदेवतं यजुः । देवानां संबन्धिनी समित् इन्धनमसि । यद्वा । देवभूतानाम- स्माकं समिन्धनं भवति ॥ २७॥

इतः परमनुबन्ध्यायां गर्भिण्यां प्रायश्चित्तं कथ्यते ॥

अष्टाविंशी ।

एज॑तु॒ दश॑मा॒स्य॒ गर्भो ज॒रायु॑णा स॒ह । यथा॒यं वा॒युरेज॑ति॒ यथा॑ समु॒द्र एज॑ति । ए॒वाय॑ दश॑मास्य॒ सृ॑ज॒रायु॑णा स॒ह ॥ २८ ॥

उ० इत उत्तरमनूबन्ध्या यदि गर्भिणी स्यात्तत्र प्रायश्चित्ति- रुच्यते । व्यवसाना महापङ्किः । एजतु दशमास्यः एजतु चलतु । 'एजु कम्पने' । दशमासकालावच्छिन्न इव गर्भो जरायुणा सह । जरायुर्गर्भवेष्टनम् । कथं चलतु इत्यत उपमया दर्शयति । यथायं वायुरेजति यथा च समुद्रश्चलति । एतौ हि सदाच लनौ । एवमयं दशमास्यः । ' तमेतदप्यदशमास्यं सन्तं ब्रह्म- जैव यजुषा दशमास्यं करोतीति' श्रुतिः । अत्रत् । स्रंसतेरेत- द्रूपं स्रवतेर्वा । स्रंसतु स्रवतु वा । जरायुणा सह अखत् अपसरतु गर्भो वेष्टनेन सह ॥ २८ ॥

अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि निचुम्पुणः । अव॑ दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽयासिष॒मव॒ मर्त्यैर्मर्त्यैकृतं पुरु- राव्णो॑ दे॒व रि॒षस्पा॑हि । दे॒वाना॑स॒मद॑सि ॥ २७ ॥ । (का० २५ । १० । ७ ) । यद्यनुबन्ध्या वशा गर्भिणी स्यात्तदा म० 'निरुह्यमाणमभिमन्त्रयत एजतु दशमास्य इति' उ० मज्जति । अवभृथेति । व्याख्यातम् । समिधमा- । विशसने मातुः सकाशात्पृथक् क्रियमाणं गर्भमभिमन्त्रयेत । दधाति । देवानाम् दैवीभूतानामस्माकं समिन्धनं त्वं अवसानत्रययुक्ता गर्भदेवत्या महापतिः । अष्टाक्षराः षट् पादा भवसि ॥ २७ ॥ यस्याः सा महापङ्क्तिः । गर्भः जरायुणा सह एजतु । ' एज म० 'अवभृथेति मज्जयतीति' ( का० १० । ९ । ३ ) । कम्पने । जरायुर्गर्भवेष्टनं तेन सह कम्पतां चलतु । किंभूतो ऋजीषकुम्भं जले प्रवेशयेत् । यज्ञदैवतम् । अवाचीनानि पात्राणि । गर्भः । दशमास्यः दश मासा जाता यस्य सः । दशमासका - जलमध्ये श्रियन्ते यस्मिन्यज्ञविशेषे सोऽवभृथः तत्संबो - । लावच्छिन्न इव चलत्वित्यर्थः । कथं चलतु तत्राह । यथा येन धनं हे अवभृथ, त्वं निचुम्पुण नितरां मन्दं गच्छ । 'चुप । प्रकारेणायं वायुरेजति चलति यथा च समुद्र एजति । एतौ मन्दायां गतौ' इति धातोः । यद्यपि त्वं निचेरुरसि नितरां । हि सदा कम्पनशीला । एवेति निपात एवमर्थे । एवमयं दश- चरणशीलोऽसि तथाप्यत्र निचुम्पुण नितरां मन्दं गच्छ । किं मास्यः संपूर्णावयवो गर्भो जरायुणा सह अस्रत्स्रंसतां निर्गच्छतु । प्रयोजनमिति चेत् उच्यते । देवैर्द्योतनात्मकैरस्मदीयैरिन्द्रियैर्दे- । यद्यप्ययं गर्भो दशमास्यो नास्ति तथापि संपूर्णस्येव निर्गमनमा- वकृतं देवेषु हविःस्वामिषु कृतमेनः पापं यदस्ति तदवयासिषं । शास्यते । 'तमेतदप्यदशमास्यं सन्तं ब्रह्मणैव यजुषा दशमास्यं जले अवनीतवानस्मि । 'देवः सुरे धने राज्ञि देवमाख्यातमि- करोति' (४ । ५ । २ । ४ ) इति श्रुतेः 'स्रंस अधःपतने' व्यत्य- न्द्रिय'मित्यभिधानात्। तथा मत्यैर्मनुष्यैरस्मत्सहायभूतैर्ऋत्वि - येन परस्मैपदे शपो लुकि च कृते 'हल्ङ्याब्भ्यः -' ( पा० ६ । ग्भिर्मर्त्यकृतं मर्त्येषु यज्ञदर्शनार्थमागतेषु कृतमवज्ञारूपं यदेनो- १ । ६८ ) इति तिपि लुप्ते 'वावसाने ' ( पा० ८ । ४ । ५६ )

१४२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

इति सस्य दत्वे 'अनिदिताम् ' ( पा० ६ । ४ । २४ ) इति यजुः । इन्दुरूपेण गर्भः स्तूयते । इन्दुः क्लेदनरूपः सोमसदृशो
नलोपे अडागमे च असदिति रूपम् ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

गर्भो महिमानं महत्त्वमानञ्ज व्यक्तीकरोतु । अञ्जते व्यक्तीकर- णार्थस्य लिटि रूपम् 'तस्मान्नुड् द्विहल:' ( पा० ७ । ४ । ७१) इति नुडागमः । विशेषणैर्महिमानमाह । कीदृश इन्दुः । पुरु- दमः पुरु दस्म यस्य बहुदानयुक्तः । विषुरूपः बहुरूपः अन्त- रुदरे स्थितः धीरो मेधावी एवंभूतं महिमानमानञ्जेत्यर्थः । एवं

यस्मै॑ ते य॒ज्ञियो॒ गर्भो यस्यै॒ योनि॑हि॑र॒ण्यय । अङ्गान्यहु॑ता यस्य॒ तं मात्रा सम॑जीगम॒ स्वाहा॑ २९ उ० अवदानान्यनुजुहोति । यस्यै ते यज्ञियः । अनुष्टुप् । महिमवतो गर्भस्य मातरमनूबन्ध्यां भुवना भुवनानि भूतजातानि वशोच्यते । यस्यास्ते तव यज्ञियो गर्भः यज्ञाह गर्भः यस्याश्च । अनुप्रथन्तां प्रख्यातां कुर्वन्तु । विशेषणैः प्रख्यातिमाह कीदृशीम्। तव योनिर्हिरण्ययी क्रियते ब्रह्मणा यजुषा तां त्वां गर्भेण एकपदीमेकं पदं यस्यास्तां वपयैकपदयुताम् । द्विपदीं पा संगमयामि । यस्य च गर्भस्य अङ्गानि अहुता अहुतानि अन- अङ्गैश्व द्विपदयुताम् । त्रिपदीं त्रीणि पदानि यस्यास्तामुपयड्डोमै- वखण्डितानि । 'हुह्वरेश्छन्दसी 'ति हुरादेशः । तं गर्भं मात्रा स्त्रिपदीं । चतुष्पदीं पत्नी संयाजैश्चतुर्भिः पादैवी चतुःपादयुताम् । अष्टापदीं स्वपादैर्गर्भपादैश्वाष्टपादयुताम् एवंभूतां वशां गणयिला अनुबन्ध्यालक्षणया समजीगमं संगमयामि ॥ २९ ॥ भूतान्यनुप्रथन्तामिति संबन्धः । खाहा मुहुतमस्तु ॥ ३० ॥ एकत्रिंशी ।

1

म० 'अवदानान्यनुजुहोति यस्यै त इति' (का० २५ । गर्भरक्तं १० । ११ )। वशावदानानि हुला जुहुयात् । वशादे- वत्यानुष्टुप् । हे वशे, यस्यास्ते तव गर्भो यज्ञियः यज्ञाहः यस्यै यस्याश्च तव योनिर्हिरण्ययी सुवर्णमयी 'ऋव्यवास्व्य-1 (पा० । ६।४।१७५) इति निपातः । सुवर्णमयी मन्त्रेण क्रियत इत्यर्थः । तादृशीं त्वां गर्भेण सङ्गमयामीति शेषः । यस्य गर्भस्याङ्गान्य- । हुता । 'हृ कौटिल्ये' 'हुह्वरेश्छन्दसि' (पा० ७ । २ । ३१ ) इति हुरादेशो निष्टायाम् । अकुटिलानि अखण्डितानि तं गर्भं मात्रा जनन्यानूबन्ध्यालक्षणया समजीगमं सङ्गमयामि । गमेर्ण्यन्तस्य लुङि चङि रूपम् । खाहेति होमार्थः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

पु॒रुदस्मो विपु॒रूप॒ इन्दु॑र॒न्तमे॑हि॒मान॑मान धीर॑ः । एक॑पदीं द्वि॒पद त्रि॒पद॒ चतु॑ष्पदीम॒ष्टाप॑दा॒

I

भुव॒नानुं प्रथन्ता॒ स्वाहा॑ ॥ ३० ॥

।

स

मरु॑तो॒ यस्य॒ हि क्षये॑ पा॒था दि॒वोर्वमहसः ।
सुगोपात॑मो॒ जन॑ः ॥ ३१ ॥

।

उ० जुहोति मरुतो यस्य । मारुती गायत्री । मरुतः यस्य क्षये निवासगृहे । 'क्षयो निवास' इत्याद्युदात्तः । पाथ 'पा पाने' शपो लुप् । पिवथ पानादीन्कुरुथ । हे दिवाविमहसः द्युलोकस्य महयितारः पूजयितारः । स सुगोपातमोजनः स सुगुप्तमो यजमानजनः । युष्मद्गुप्तानां न भयमस्तीत्यभि-

प्रायः ॥ ३१ ॥

म० 'समिष्टयजुरन्ते शामित्र एवं जुहुयात्तिष्ठन्मरुत इत्यखाहाकृत्येति' ( का० २५ । १० । १८ ) । समिश्रयजुह- मान्ते शामित्राग्नावेव अखाहान्तेन मन्त्रेणोष्णीषवेष्टितं गर्भ जुहोति मन्त्रान्ते स्वाहाकारमनुश्चार्य जुहुयादित्यर्थः । मरुद्देवया गायत्री गोतमदृष्टा । हे दिवो विमहसः विशिष्टं महो येषां ते द्युलोकसंबन्धिना विशिष्टेन महसा तेजसा युक्ताः । यद्वा विशिष्टं महन्ति पूजयन्ति ते विमहसः द्युलोकस्य पूजयितारो हे मरुतः, यस्य यजमानस्य क्षये यज्ञगृहे यूयं पाथ सोमपानं कुरुथ । 'पा । पाने' शपो लुक् पिबादेशाभावश्च छान्दसः संहितायां दीर्घः 'द्वयचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति सूत्रेण । हि निश्चितं स जनः यजमानाख्यः सुगोपातमः गोपायतीति गोपा रक्षकः अत्यन्तं शोभनो गोपा यस्य स मुगोपातमः युष्मद्गुप्तानां

1

उ० अध्वर्योरनुहोममेधं जुहोति । गर्भः स्तूयते इन्दुसं- स्तवेन । पुरुदस्मो बहुदानः । विपुरूपः बहुरूपो हि गर्भो भवति । इन्दुः सोमः । पशोर्हि सोमसंस्तवो विद्यते । अन्त- रुदरे व्यवस्थितो महिमानं महाभाग्यम् आनञ्ज । अञ्जतेर्व्य- क्तीकरणार्थस्यैतद्रूपम् । व्यक्तीकरोति । धीरः मेधावी । इत्थं- भूतं महिमानमानञ्ज धीरो येन एकपदीं द्विपदीं त्रिपदीं चतु- ष्पदीमष्टापदीमपि वशामवगणयित्वा भूतरूपेण भुवनानि भूतजातानि अनुप्रथन्ताम् । वशाया अङ्गमनुप्रथयते वृद्धि । रेवं भूतानां भविष्यतीत्यभिप्रायः । कथमियं वशा चतुष्पदी । भयं नास्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ सती एकपद्यादिभेदैरुच्यते । अवप्लुत्य स्तूयत इति ब्रूमः । वशेत्येकपदी, वपया अङ्गैश्व द्विपदी, उपयद होमैश्च त्रिपदी चतुष्पदी पत्नीसंयाजैश्चतुर्भिर्वा पादैः । अष्टापदी तु गर्भसंब- न्धिभिः पादैः ॥ ३० ॥

म० 'स्विष्टकृतमनुजुहोति पुरुदम्म इति' का० २५ । १० । १५ ) । प्रचरण्यां स्रुचि प्रतिप्रस्थाता सर्व गर्भरसमव- दायाध्वर्युणा स्विष्टकृद्धोमे कृते सति जुहुयात् ॥ गर्भदैवत्यं

द्वात्रिंशी ।

मही द्यौः पृथिवी चेन इ॒मं यज्ञं मिमिक्षताम् ।
पितां नो भरीमभिः ॥ ३२ ॥

उ० अङ्गारैरभिसमूहति महीद्यौः द्यावापृथिव्यौ गायत्री । महती द्यौः पृथिवी च नः अस्माकमिमं यज्ञं मिमिक्षताम् । 'मिह सेचने' । सिञ्चतु स्वैः स्वैर्भागैः पितृतां नः बिभृतां नः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अस्मान् भरीमभिः भरणैः हिरण्यपशुधान्यादिभिः । समा-

प्तोऽग्निष्टोमः ॥ ३२ ॥

1

चतुस्त्रिंशी ।

१४३

यु॒क्ष्वा हि केशिना हरी वृष॑णा कक्ष्य॒प्रा । अथा॑

म० 'मही यौरित्यङ्गारैरभ्यूहतीति' (का० २५ । १० ।
१८) । शामित्रे क्षिप्तं गर्भमङ्गारैश्छादयेत् । द्यावापृथिवी- न इन्द्र सोमपा गरामुप॑श्रुतं चर । उपयामगृह -
देवत्या गायत्री मेधातिथिदृष्टा । मही महती यौः द्युलोकः त॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा
षोडशिनै ॥ ३४ ॥

पृथिवी भूलोकश्च नोऽस्माकमिमं यज्ञं मिमिक्षताम् । 'मिह सेचने' ।
सन्नन्तः सेक्तुमिच्छतां । स्वैः स्वैर्भागैः पूरयतामित्यर्थः । भरी-
मभिः भरणैर्हिरण्यपशुधान्यादिभिः स्वैः स्वैभागैर्नोऽस्मदीयं
गृहं पिटतां पूरयताम् ॥ ३२ ॥ इत्यग्निष्टोममन्त्राः समाप्ताः ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

आति॑ष्ठ वृत्रह॒न्रर्थं यु॒क्ता ते॒ ब्रह्म॑णा॒ हरी॑ । अ॒र्वा

1

चीन॒सुते॒ मनो॒ ग्रावा॑ कृ॒णोतु व॒ग्नुना॑ । उपयाम गृहीतोसीन्द्रा॑य॒ त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑ ॥ ३३ ॥

1

उ० अथ पोडशी अग्ने पवस्वेत्येतस्मात्प्राक् । आतिष्ठ । तिस्र ऐन्द्र्योऽनुष्टुभः । आतिष्ठ अधितिष्ठ आरोह हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तः, रथं युक्तौ ते तव ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन इन्द्रागच्छेत्या- दिना हरी हरितवर्णावश्वौ । तौ हि आह्वानानीन्द्रस्योप- श्रुत्य, प्राप्त आवयोर्नियोजनकाल इति मन्यमानौ स्वयमेवा - त्मानं रथे युञ्जते अत एवमाह युक्ता ते ब्रह्मणा हरी इति । अथेदानीं रथारूढस्य अर्वाचीनम् अस्मदभिमुखम् सु साधु ते तव मनः हे इन्द्र, ग्रावा सोमाभिषवकारी कृणोतु करोतु वना वभुरिति वाङ्गामसु पठितम् । सोमाभिषवध्वनिना । उपयाम गृहीतोसीन्द्राय त्वा षोडशिनं गृह्णामि एष ते योनिः इन्द्राय त्वा षोडशिने ॥ ३३ ॥

।

।

।

उ० द्वितीयो ग्रहणमन्त्रः । युक्ष्वा हि । 'युजिर् योगे' युधि । हि यस्मात् केशिनौ प्रलम्बकेसरौ हरी हरितवर्णा- वश्वो वृषणौ वर्षितारौ सेक्तारौ तरुणौ । कक्ष्यप्रा कक्ष्या अश्व- स्य संनाहरज्जुः । 'प्रा पूरणे' । कक्ष्यां यावापूरयतः तावेव- मुच्येते । तौ युक्त्वा रथे तमास्थाय । अथ समनन्तरमेव चर स्तुतिलक्षणां गिरं वाचमुपश्रुत्य चर आगच्छास्मद्गृहम् । astra हे इन्द्र, सोमपाः सोमपानशीलः गिरामुपश्रुतिं उपयामेत्यादि समानम् ॥ ३४ ॥

म० द्वितीयो ग्रहणमन्त्रः । इन्द्रदेवत्यानुष्टुव् मधुच्छन्दो- दृष्टा । हे इन्द्र, हि निश्चितं हरी हरितवर्णौ त्वदीयावश्व युवा रथेन संयोजय । कीदृशौ हरी । केशिना प्रलम्ब केसरौ तथा वृषणा । 'वृष सेचने' । वृषणौ वर्षितारौ सेक्तारौ तरुणौ । 'वा षपूर्वस्य निगमे' ( पा० ६ । ४ । ९ ) इति दीर्घाभावः । तथा कक्ष्या कक्षे भवः कक्ष्यः अश्वसन्नाहरज्जुः कक्ष्यं मध्यबन्धन प्रातः पूरयतस्तौ कक्ष्यप्रौ स्थूलावयवावित्यर्थः । अथानन्तरं रथारोहणानन्तरं हे इन्द्र, सोमपाः सोमपानं कुर्वन्नोऽस्मदी- यानां गिरामृग्यजुः सामलक्षणानां वाचामुपश्रुतिमुपश्रवणं चर गच्छ प्राप्नुहि । अस्मद्गिरः शृण्वित्यर्थः । वाचं श्रुत्लास्मद्गृहमाग- च्छेत्यर्थः । उपयाम एष ते एते व्याख्याते । अथेत्यत्र संहि- तायां दीर्घः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

।

इन्द्र॒मिद्धरी॑ वह॒तोऽप्र॑तिधृष्टशवसम् । ऋषी॑णां
च स्तु॒तीरुप॑ य॒ज्ञं च॒ मानु॑षाणाम् । उपयामगृहीत-
सीन्द्राय त्वा षोडशिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा
षोडशिने ॥ ३५ ॥

म० अथ षोडशी अग्ने पवस्व ( क० ३७ ) इत्यस्मात्प्राक् 'प्रातः सवनेऽतिग्राह्यान्गृहीत्वा षोडशिनं खादिरेण चतुःस्रक्ति- नातिष्ठ युक्ष्वा हीति वेति' ( का० १२ । ५ । २ ) । प्रातःस - वने आग्रयणग्रहणानन्तरमाग्नेयमतिग्राह्यमादाय चतुःकोणेन खादिरोलूखलेनातिष्ठ युवा हीति मन्त्रयोरन्यतरेण सोपयामेन षोडशिग्रहं गृह्णीयात् । इन्द्रदेवत्यानुष्टुब् गोतमदृष्टा । हे वृत्रह- न्निन्द्र । 'तव हरी हरितवर्णाश्वौ ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन इन्द्रा- उ० तृतीयो मत्रविकल्पः । इन्द्रमिद्धरी । इच्छन्द एवार्थे । गच्छेत्यादिमन्त्रेण युक्ता रथे संयुक्तौ अतस्त्वं रथमातिष्ठ आरोह । इन्द्रमेव हरितवर्णावश्वौ वहतः प्रापयतः । अत्र 'ऋक्सामे वै इन्द्राह्वानं श्रुत्वास्मन्नियोजनकालः प्राप्त इति मत्वाश्वौ स्वयमेव हरी' इति श्रुतेः द्विवचनान्तहरिशब्दस्य ऋक्सामवाचक- रथे युञ्जते इति युक्ता इत्युक्तम् । किंच प्रावा सोमाभिषवपा- त्वाद्धरितवर्णावश्वाविन्द्रमेनं वहतमिति व्याख्यानं न घटते । षाणः ते तव रथारूढस्य मनोऽर्वाचीनमस्मद्यज्ञाभिमुखं सु । हरितवर्णयोर्ह्यश्वयोः सर्वत्र सुलभत्वात् । इन्द्राश्वयोश्व हरित- कृणोतु सुतरां करोतु । केन वनुना । वनुरिति वाङ्कामसु पठितम् । वर्णत्वमप्रसिद्धम् 'मयूररोमभिः पृषती अभूताम्' इत्यादि- वाचा श्रवणीयेन सोमाभिषत्रशब्देन । हे सोम, उपयामेन श्रुतेर्दर्शनात् । 'पशवो वै देवानां छन्दसि' इत्यादिश्रुति- गृहीतोऽसि षोडश । षोडशं स्तोत्रमस्यास्तीति षोडशी तस्मै पर्यालोचनया नानावर्णच्छन्दोमये ऋक्सामे एवेन्द्रं वहत इन्द्राय त्वा त्वां गृह्णामीति शेषः । सादयति हे ग्रह, एष ते इति युक्तं नतु हरितवर्णाववौ । कथंभूतमिन्द्रम् । अप्रतिष्ट- योनिः स्थानं षोडशिन इन्द्राय वां सादयामीति शेषः ॥ ३३ ॥ । ष्टशवसम् न प्रतिधर्षयितुं शक्यते शवो बलं यस्य स अप्र-

1

१४४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

तिष्टष्टशवाः तमप्रतिष्टष्टशवसम् । क्व वह॒त इत्याह । ऋषीणां
च वसिष्ठप्रभृतीनां च स्तुतीः उप समीपे । यज्ञं च मानु-
षाणाम् मनुष्याणां यजमानानामुप समीपे वहत इति वर्तते ।
उपयामेत्यादि समानव्याख्यानम् ॥ ३५ ॥

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

रप्र॑ ए॒तम् । तयो॑र॒ह॒मनु॑ भ॒क्षं भ॑क्ष॒यासि॒ वाग्दे॒वी
जु॑षा॒णा सोम॑स्य तृप्यतु स॒ह प्रा॒णेन॒ स्वाहा॑ ॥ ३७ ॥

उ० षोडशिनं भक्षयति । इन्द्रश्च सम्राट् त्रिष्टुप् यजु- म० षोडशिग्रहे तृतीयो मन्त्रविकल्पः 'आग्रयणाद्वेन्द्रमिद्धरी रन्ता । सह प्राणेनेति यजुः । इन्द्रवरुणौ देवता षोडशी - इति गृहीत्वेति' कठसूत्रोक्तेः । इन्द्रदेवत्यानुष्टुव् गोतमदृष्टा । इत् ग्रहो वा । इन्द्रश्च सम्राट् यो वाजपेययाजी । वरुणश्च । एवार्थे । हरीं हरितवर्णावश्वौ ऋषीणां स्तुतीरुप वसिष्ठादीनां चकारौ समुच्चयार्थीयौ । राजा यो राजसूययाजी । 'राजा वै मुमीनां स्तुतिसमीप इन्द्रमित् इन्द्रमेव वहतः प्रापयतः । च राजसूयेनेष्ट्वा भवति सम्राट् वाजपेयेन' इति श्रुतिः । पुनः मानुषाणां यजमानानां यज्ञमुप यज्ञसमीपे च हरी इन्द्रं . ताविन्द्रवरुणौ ते तव हे पोडरिग्रह, भक्षं चक्रतुः कृतवन्तौ । अग्रे वहतः । किंभूतमिन्द्रम् । अप्रतिधृष्टशवसम् प्रतिधर्षयितुं परा- प्रथमम् । एतमित्यस्य भक्षेण सह संबन्धः । तयोर्भक्ष- भवितुं शक्यं प्रतिधृष्टं न प्रतिधृष्टमप्रति धृष्टं शवो बलं यस्य । मनु कुर्वन्नहं भक्षं भक्षयामि । मदीयेन च भक्षणेन वाग्देवी सोऽप्रतिधृष्टशवास्तम् । उपयाम एष ते इति व्याख्याते ॥ ३५ ॥ जुषाणा सेवमाना सोमस्य तृप्यतु सह प्राणेन ॥ ३७ ॥

षटूत्रिंशी ।

यस्मान्नं॑ जा॒तः परो॑ अ॒न्यो अस्ति॒ य आ॑वि॒वेश भुव॑नानि॒ विश्वा॑ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ सराण- स्त्रीणि॒ ज्योति॑षि सचते॒ स षो॑द॒शी ॥ ३६ ॥

I

उ० षोडशिग्रहमुपतिष्ठते । यस्मान्न जातः । त्रिष्टुप् । षोडशी परब्रह्मरूपेण स्तूयते । यस्मादन्यः पर उत्कृष्टो जातो देवो नास्ति न विद्यते महिम्नातश्चाविवेश आविशति । भुवनानि भूतजातानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि अन्तर्यामि- रूपेण । तथाच श्रुतिः 'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठति यश्च प्रजा- पतिर्भवति' इति । प्रजया संरराणः संरममाणः क्रीडन् । यश्च for ज्योतींषि अग्निवायुसूर्यलक्षणानि सचते सेवते पर- मात्मरूपेण स पोडशीग्रहः ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्या- ख्यानयुक्ता ॥ ३६ ॥

।

म० 'इन्द्रश्च सम्राडिति भक्षणमिति' । षोडशिग्रहं भक्ष- अन्त्यपादी द्वादशाणी सह प्राणेनेति यजुः विखदृष्टा । हे येत् । इन्द्रवरुणदेवत्या षोडशिदेवत्या वा त्रिष्टुब् यजुरन्ता । पोडशिग्रह, तौ देवौ इन्द्रावरुणी ते तव एतं सोममये प्रथमं भक्षं चक्रतुः । तौ को । इन्द्रो वरुणश्च । चकारौ समुच्चये । किंभूत इन्द्रः । सम्राट् परमैश्वर्ययुक्तः वाजपेययाजीत्यर्थः । किंभूतो वरुणः । राजा राजसूययाजी 'राजा वै राजसूयेनेष्ट्वा भवति सम्राड्वाजपेयेन' ( ५ । १ । १ । १३ ) इति श्रुतेः । तयो- रिन्द्रावरुणयोः संबन्धिनं भक्षमनु पश्चात् अहम् भक्षयामि सोमं पिबामि । जुषाणा मदीयेन भक्षेण सेवमाना वाग्देवी सरस्वती प्राणेन प्राणदेवतया सह सोमस्य तृप्यतु सोमेन तृप्ता भवतु । 'तृयर्थानां करणे षष्ठी वेति सोमशब्दात् षष्टी । खाहा सुहुतमस्तु ॥ ३७ ॥ इति षोडशियागः संपूर्णः ॥

अष्टात्रिंशी ।

अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑ अ॒स्मे वचैः सुवीर्यम् । दुर्ध- दुयिं मय॒ पोष॑म् ॥ उपयामगृहीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा वर्चेस एष ते॒ योनि॑र॒मये॑ त्वा वर्चसे । अग्ने॑ वर्च- स्व॒िन्वच॑स्व॒स्त्वं दे॒वेष्वसि॒ वर्च॑स्वान॒हं म॑नु॒ष्ये॒षु भूया - सम् ॥ ३८ ॥

म० 'उपस्थायैनं यस्मान्न जात इति' ( का० १२ । ५ । १९ ) । षोडशिग्रहमुपतिष्ठेत् । इन्द्रदेवत्या त्रिष्टुप् विवस्वद्दृष्टा । परब्रह्मरूपेण षोडशी स्तूयते । यस्मात्पुरुषादन्यो व्यतिरिक्तः परः उत्कृष्टो देवादिर्जातः संभूतो नास्ति न विद्यते यश्व बिश्वा विश्वा सर्वा भुवनानि भूतजातानि आविवेश अन्तर्यामिरूपेण प्रवृष्टवान्सः प्रजापतिः खोत्पन्नप्रजापालकस्त्रीणि ज्योतींषि अग्निवायुसूर्यलक्षणानि तेजांसि विषयज्ञापकानि सचते सेवते । स्वतेजसा तज्ज्योतिषामुज्जीवनं करोतीत्यर्थः । 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' इत्यादिश्रुतः । 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (भ० गी० १५ । १२ ) इति स्मृतेश्व । किंभूतः प्रजापतिः । प्रजया संरराणः प्रजारूपेण सम्यग्रममाणः । तथा षोडशी षोडशकलात्मकलिङ्गशरीरोपहितः स एव सर्वव्यवस्थापयन् रथिं धनं मयि पोषं पुष्टिं च प्रवर्तयस्वेति संबन्धः । हाराश्रय इत्यर्थः । 'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्नित्यादिश्रुतेः ॥ ३६॥ । उपयाम गृहीतोऽसि अग्नये त्वा वर्चसे । एष ते योनिः अग्नये स्वा वर्चसे । व्याख्यातम् । भक्षमन्त्रः अग्ने वर्चस्वन् । हे अग्ने, वर्चस्विन् ब्रह्मवर्चसेन संयुक्त । यथा त्वं देवे- इन्द्र॑श्च स॒म्राडुरु॑णश्च॒ राजा॒ तौ तै भक्षं चक्रतु- वसि वचयुक्तः एवमहं मनुष्येषु वर्चोयुक्तो भूयासं भवे-

सप्तत्रिंशी ।

उ० अर्थ तिग्रहपुरोरुचस्तिस्रो गायत्र्योऽनीन्द्रसूर्यदेवत्याः अने पवस्व हे भगवन्नने, पवस्व । पवतिः प्रवृत्यर्थोऽन्त- भर्भावितण्यर्थः । पवस्त्र प्रवर्तयस्व । यस्त्वं स्वपा सुकर्मा । अप इति कर्म नामसु पठितम् । अस्मे अस्मासु वर्चः ब्रह्मवर्चसम्। सुवीर्यं शोभनवीर्यम् । दधद्वयि मयि पोषम् धारयन्

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

१४५

यम् । स्वयंभूरसीत्येतस्मिन्मन्त्रे वर्चोदा असीति वर्चः शब्दो । हे इन्द्र, ओजिष्ठ अतिशयेनौजसा युक्त । यथा ओजिष्ठस्त्वं ब्रह्मवर्चसपर्यायो वर्णितः श्रुत्या 'तच्येव ब्राह्मणेनेष्टव्यं यद्र- देवेष्वसि एवमोजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम् ॥ ३९ ॥ ह्मवर्चसे स्यात्' इति । अतोऽस्मिन्मन्त्रे वर्चः शब्दो ब्रह्मवर्चसप-

र्यायो दर्शितः ॥ ३८ ॥

म० द्वितीयोऽतिग्राह्यग्रहणमन्त्रः । इन्द्रदेवत्या गायत्री कुरुस्तुतिदृष्टा यजुरन्ता । हे इन्द्र, त्वमोजसा बलेन सह उत्ति-

म० अथ द्वादशाहमन्त्राः । पृष्ठ्यः षडहस्तत्रातिग्राह्यग्रहणं । टन्नुत्सङ्गादुद्गच्छन्सन् शिध्रे हनू नासिके वा अवेपयः 'टुवेष्ट

त्र्यहे पूर्णेऽग्ने पवखोत्तिष्ठन्नदृश्रमित्यध्वहमेकैकम् ' ( का० १२ । ३ । १–२ ) 'अग्ने वर्चखिन्निन्द्रौजिष्ठ सूर्य भ्राजिष्टेति भक्षणं यजमानैरिति' ( क० ६ ) अस्ति कश्चित् पृष्ठ्यः षडहाख्यः । ऋतुः । स तु षड्भिरहोभिर्निष्पाद्यः । तत्र पूर्वस्मिन्नहस्त्रये क्रमेणाग्ने पवस्वेत्यादिभिर्मन्त्रैरतिग्राह्यान्ग्रहान् गृह्णीयात्तथैवाग्ने वर्चस्वन्नि- त्यादिभिर्मन्त्रैस्तत्तद्ब्रहशेषं भक्षयेत् । तत्र प्रथमो यथा । अग्ने पवस्व । अग्निदेवत्या गायत्री वैखानसदृष्टा । आद्यौ सप्तार्णौ पादौ । एषा यजुरन्ता । उपयाम एष त इति द्वे यजुषी । हे अग्ने, त्वमस्मै अस्मासु सुवीर्य शोभनं वीर्यं यस्मिंस्तादृशं शोभनसा- मर्थ्योपेतं वर्चो ब्रह्मवर्चसं पवस्व । पव गत्यर्थः अन्तर्भूतण्यर्थः । गमय प्रापय । 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तेः शेआदेशे अस्मे इति रूपम् । किंभूतस्त्वम् । स्वपाः । अप इति कर्मनाम । शोभनान्यपांसि यस्य स स्वपाः सुकर्मा । एवमृत्विग्भिः सह संप्रार्थ्य स्वयं याचते । मयि यजमाने रयिं धनं दधत् धारयन् स्थापयन्सन् पोषं पुष्टिं पुत्रपश्वादिवृद्धिं पवस्व प्रवर्तयेति संबन्धः । उपयामयतीत्युपयामो ग्रहः हे सोम, तेन त्वं गृहीतोऽसि । हे ग्रह, वर्चसे वर्चखिने तेज- । खिनेऽग्नये त्वां गृह्णामीति शेषः । सादयति एष खरप्रदेशस्तव योनिः स्थानं वर्चस्विनेऽग्नये त्वां सादयामीति शेषः । भक्षण- मन्त्रः । हे वर्चखिन्, बिशिष्टतेजोयुक्त हे अग्ने, त्वं देवेषु इन्द्रादिषु मध्ये वर्चस्वानतिदीप्तिमानसि अतस्त्वत्प्रसादादहमपि मनुष्येषु मध्ये वर्चस्वान्ब्रह्मवर्चससंपन्नो भूयासं भवेयम् ॥३८॥

एकोनचत्वारिंशी ।

उ॒त्तिष्ठ॒न्नोज॑सा स॒ह पी॒त्वी शिप्रै अवेपयः । सो.

म॑मिन्द्र च॒मूसु॒तम् । उ॒पामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य॒ त्वौ- जैस ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वज॑से । इन्द्रो॑जि॒ष्ठौजि॑ ष्ठ॒स्त्वं॑ दे॒वेष्वस्योजि॑ष्ठोऽहं मनु॒ष्येषु भूयासम् ॥३९॥

1

।

कम्पने' कम्पितवानसि । किं कृत्वा सोमं पीली पीला । 'स्नात्व्या- दयश्च' ( पा० ७ । १ । ४९ ) इति निपातः । किंभूतं सोमम् । चमूसुतं चम्वामधिषवणचर्मणि सुतमभिषुतम् सोमपानं कृत्वाति- हर्षवशान्नासे कम्पितवानित्यर्थः । हे ग्रह, त्वमुपयामगृहीतोऽसि ओजसे बलवते इन्द्राय त्वां गृह्णामि । सादयति एष ते योनिः ओजस इन्द्राय सादयामि । भक्षणमन्त्रः हे इन्द्र, हे ओजिष्ठ ओजो बलमस्यास्तीत्योजस्वी । 'अस्माया-' ( पा० ५। २ । १२१ ) इत्यादिना विनिप्रत्ययः । अत्यन्तमोजस्वी ओजिष्ठः 'अतिशायने तमबिष्टनौ' ( पा० ५ । ३ । ५५ ) इति इष्ठन्प्रत्ययः । 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इतीष्ठनि परे विनिलोपः टिलोपश्च । तत्संबोधनमोजिष्ट अतिबलयुक्त, वं यथा देवेष्वोजिष्ठोऽसि एवं मनुष्येषु मध्येऽहमोजिष्ठोऽतिबलो भूयासम् ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

अह॑श्रमस्य केतवो॒ विर॒श्मयो॒ जनाँ २ऽअनु॑ । भ्राज॑न्तो अ॒ग्नयो॑ यथा । उपयामगृहीतोऽसि॒ सूर्या॑य भ्राज॑थ । त्वा भ्राजायैष ते॒ योनि॒ः सूर्याय त्वा भ्राजाय । सूर्य भ्राजिष्ठ भ्राजि॑ष्ठ॒स्त्वं दे॒वेष्वसि॒ भ्राजि॑ष्ठ॒ोऽहं म॑नु॒ष्येषु भूयासम् ॥ ४० ॥

।

उ० अदृश्रमस्य । 'दृशिर प्रेक्षणे' । अस्य कर्मणि प्रथम- पुरुषबहुवचनस्थाने छान्दसं रूपमदृश्रमिति । दृश्यन्ते अस्य सूर्यस्य प्रज्ञानकृतत्वात्केतवो रश्मयः । केतुरिति प्रज्ञाना- मसु पठितम् । वि इत्यनर्थको निपातः । अथवा व्यदृश्रमिति संबन्धः । जनान् अनु अनुगताः भ्राजन्तः देदीप्यमानाः । कथंभूता दृश्यन्ते । अग्नयो यथा अम्नय इव । उपयामगृही तोऽसि सूर्या॑य त्वा भ्राजायैष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजाय । भक्षयति । हे सूर्य भ्राजिष्ठ अतिशयेन भ्राजिष्ट । यथा भ्राजि- ष्टस्त्वं देवेष्वसि एवं भ्राजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम् ॥ ४०॥

उ० उत्तिष्ठन्नोजसा । मातुरुत्सङ्गादुत्तिष्ठन् ओजसा म० तृतीयोऽतिग्राह्यमन्त्रः । सूर्यदेवल्या गायत्री प्रस्कण्व - बलेन सह पीत्वी पीत्वा । शिप्रे अवेपयः । शिप्रे दृष्टा यजुरन्ता । दृशेर्लुङि 'इरितो वा' ( पा० ३ । १ । ५७ ) हनू नासिके वा । 'टुवेट कम्पने' । अतिपानोद्वेगान्नासिके । इति चलेरङादेशे 'ऋदृशोऽङि गुणः ' ( पा० २ । ४ । १६) इति कम्पितवानसि । किं तद्द्रव्यं यत्पीत्वा अवेषय इत्यत आह । उत्तमैकवचने अदर्शमिति प्राप्ते 'शीङो रुवेत्तेर्विभाषा बहुलं सोमम् । हे भगवन् इन्द्र, चमूसुतम् । अधिषवणचर्म चमू- छन्दसीति' ( पा० ७ । १ । ६–८ ) दृशेरुत्तरस्य मिबादेश- शब्देनोच्यते । अधिषवणचर्मण्यभिषुतं सोमं पीत्वा अवेषय स्यामो रुडागमो धातोर्गुणाभावश्छान्दसः । अदृश्रमिति रूपम् । इति संबन्धः । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वौजस एष ते कर्मणि लुङि प्रथमपुरुषबहुवचनस्थाने द्रष्टव्यमदृश्यन्तेत्यर्थे । योनिरिन्द्राय स्वौजसे । प्रगुणं ग्रहं भक्षयति । इन्द्रौजिष्ठ । वीत्युपसर्गोऽदृश्रमित्यनेन संबध्यते । केतुरिति प्रज्ञानामसु

१९ य० उ०

।

१४६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पठितम् । अस्य सूर्यस्य केतवः प्रज्ञाहेतवः सर्वपदार्थज्ञानकृतो रश्मयः किरणा जनाननु सर्वप्राणिनोऽनुगता वि अदृश्रम् विशेषेणादृश्यन्त । सूर्यकराः सर्वजनानुगता व्यापका दृश्यन्त इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । भ्राजन्तो ज्वलन्तोऽग्नयो वह्नयो यथा जनानुगता दृश्यन्ते तद्वत् । हे ग्रह, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि भ्राजते दीप्यतेऽसौ भ्राजस्तस्मै सूर्याय त्वां गृह्णामि । सादयति । एष तव योनिः भ्राजाय दीप्ताय सूर्याय वां सादयामि । तृती- योऽतिग्राह्यभक्षणमन्त्रः । अत्यन्तं भ्राजो भ्राजिष्टः हे भ्राजिष्ठ अतिदीप्त हे सूर्य, त्वं यथा देवेषु भ्राजिष्टोऽसि तथाहमपि मनुष्येषु भ्राजिष्टोऽतिदीप्तिमान्भूयासम् ॥ ४० ॥ इति द्वाद- शाहः संपूर्णः ॥

एकचत्वारिंशी ।

उदु॒ त्यं जा॒तवे॑द॒सं दे॒वं व॑हन्ति केतवः॑ः । दृशे
विश्वा॑य॒ सूर्य॑म् । उ॒पामगृहीतोऽसि॒ सूर्या॑य त्वा
।
भ्राजायै॒ष ते॒ योनि॒ः सूर्या॑य त्वा आजाये ॥ ४१ ॥

उ० विषुवति ग्रहं गृह्णाति । उदु त्यं जातवेदसम् ।
व्याख्यातम् । देवातु ॥ ४१ ॥

म० 'उदुयमिति ग्रहग्रहणमिति' (का० १३ । २ । ११ ) गवामयनाख्यस्य संवत्सरसत्रस्य विषुवन्नामके मध्यमेऽहनि सौर्यपशूपालम्भादूर्ध्वमतिग्राह्यग्रहणं कार्यम् । सौरी गायत्री देवदृष्टा पुनर्व्याख्यायते ( अ० ७ । क० ४१ ) । त्यं तं प्रसिद्धं जातवेदसं जातानां प्रजानां ज्ञातारं जातप्रज्ञं वा देवं देवनशीलं सूर्य केतवः प्रज्ञाहेतवः किरणा उ आशु उद्वहन्ति उदयाचलादुद्गमयन्ति । किमर्थं । विश्वाय । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । विश्वस्य दृशे दर्शनाय । सर्व जगद्रष्टुमित्यर्थः । उपयाम एष ते व्याख्याते ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

1

आर्जित्र कलश म॒ह्या त्वा॑ वि॒श॒न्त्वन्द॑वः पुन॑रू॒र्जा निव॑र्तस्व॒ सा नः॑ स॒हस्र॑ यु॒क्ष्व॒रुधा॑रा॒ पय॑- स्वती पुन॒र्मावि॑शताद॒यिः ॥ ४२ ॥

उ० अथ रोहिणीगोरभिमन्त्रणं द्वाभ्यामृग्भ्यां महापङ्क्ति- प्रस्तारपतिभ्यां द्रोणकलशमवघ्रापयति । आजिघ्र । कुसुरु- विन्दोरार्धम् । महीति गोनामसु पठितम् । आभिमुख्येन जिघ्र द्रोणकलशं हे महि । किंच आ त्वा विशन्त्विन्दवः । आविशन्तु त्वामिन्दवः सोमाः य एते द्रोणकलशसंबन्धिनः । किंच । पुनरपि ऊर्जा अन्नेन सहिता निवर्तस्व । यां त्वामेवं स्तुमः सानः अस्माकं सहस्रं गवां यदेतदस्माभिर्दत्तं तत् धुक्ष्व । दुहतिर्दानार्थः । पुनर्देहि । त्वत्प्रसादाच्च उरुधारा बहुधारा पयस्वती पयसा संयुक्ता पुनरपि मामाविशतात् आविशतु । रयिः धनम् ॥ ४२ ॥

।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

म० 'हविर्धानाम्नीध्रयोरन्तरे द्रोणकलशमेनामाघ्रापयत्या- जिघ्रेति' (का० १३ । ४ । १९ ) । गर्गत्रिरात्रादावहीने त्रिसुले गोसहस्रं दक्षिणास्ति तत्र सहस्रसंख्यापूरणी रोहिणी धेनुस्तां हविर्धानाग्नीध्रयोर्मध्यस्थां द्रोणकलशमाघ्रापयेत् । गोदे- वल्या महापतिः कुसुरुविन्दुदृष्टा अष्टार्णषट्पदा । महीति गोनाम । हे महि हे धेनो, त्वं कलशं द्रोणकलशाख्यं पात्रमा- जिघ्र आभिमुख्येनाघ्राणं कुरु । किंच हे धेनो, इन्दवः सोमाः त्वा त्वामाविशन्तु द्रोणकलशस्थाः सोमास्त्वां प्रविशन्तु । किंच ऊर्जा विशिष्टरसेन पयोभूतेन सह पुनः अस्मान्प्रति निवर्तस्व । या त्वमेवं मया स्तुता सा त्वं नोऽस्माकं सहस्रं धुक्ष्व सहस्रसंख्यं धनं देहि । यद्वा गवां सहस्रं यदस्माभिर्दत्तं तन्नोऽस्मभ्यं धुक्ष्व पुनर्देहि । दुहतिदीनार्थः । किंच त्वत्प्रसा- तात् आगच्छत्वित्यर्थः । तथा रयिः धनमपि मा मामा- दादुरुधारा बहुपयोयुक्ता पयस्वती धेनुर्मा मां पुनराविश- विशतात् ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

इडे रन्ते॒ हव्ये॒ काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदि॑ते॒ सर॑स्वति॒ महि विश्रुति । ए॒ता ते॑ अह्नये॒ नामा॑नि दे॒वेभ्यो॑ मा सुकृतं ब्रूतात् ॥ ४३ ॥

उ० दक्षिणेऽस्याः कर्णे यजमानो जपति । इडे रन्ते । हे इडे । इडानाम मनोर्दुहिता तथा गौरुपमीयते । इडेव त्वमसि । रन्ते रमयतीति रन्ता । हव्ये हूयन्तेऽस्या विकारा यज्ञेष्विति हव्या । काम्ये मनुष्याणां ह्येतासु कामाः प्रविष्टाः । चन्द्रे चन्द्र इवाह्लादयतीति चन्द्रा । ज्योते तस्यैव ज्योतिज्योत्स्ना । 'द्युत दीप्तौ' अस्य ज्योता । अदिते अदीने । सरस्वति सर इत्युदकनाम सर्तेः तद्वति । हे महि महति । विश्रुति विविधं श्रूयत इति विश्रुति । एतानि ते तव हे अध्ये, अहन्तव्ये नामानि अतिशयगुणयुक्तानि तैरभिहिता सती देवेभ्यो मां सुकृतं सुकृतकारिणं ब्रूतात् ब्रूहि ॥ ४३ ॥

म० 'इडे रन्त इति दक्षिणेऽस्याः कर्णे यजमानो जपतीति' ( का० १३ । ४ । २० ) । पूर्वोक्ताया धेनोर्दक्षिणकर्णे यज- मानो जपेत् गोदेवत्या प्रस्तारपङ्गिः कुमुरुविन्दुदृष्टा । यस्या आयौं पादौ द्वादशार्णो अन्त्यावष्टाणी सा प्रस्तारपङ्किः । इज्यते स्तूयते इति इडा मनोर्दुहिता तत्तुल्या । रमयतीति रन्ता । हूयते यद्दुग्धं यज्ञेष्विति हव्या, हूयते आहूयते सवैरिति वा हव्या । काम्यत इति काम्या 'मनुष्याणां ह्येतासु कामाः प्रविष्टाः' इति श्रुतेः । चन्दयत्याह्लादयतीति चन्द्रा । 'त दीप्तों' द्योतयति प्रकाशयतीति ज्योता दकारस्य जः । अदिति - रदीनाऽनवखण्डिता । सरस्वति सरतीति सरः क्षीरं तद्वति । सर इत्युदकनाम सर्तेरिति ( नि० ९ । २६ ) यास्कोक्तेः । उदकशब्देनात्र क्षीरमुच्यते । मही महती । विविधं श्रूयते

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स्तूयत इति विश्रुतिः । न हन्तुं योग्या अन्या अहन्तव्या । तासां संबोधनानि हे धेनो एवंभूते, ते तव एता एतानि अति- शयगुणयुक्तानि नामानि एतैर्नामभिरभिहिता सती देवेभ्यः सुकृतं सुष्ठु करोतीति सुकृत् तं सुकृतं शोभनकर्मकारिणं मां त्वं ब्रूताद्रूहि वद । अयं यजमानः पुण्यकर्तेति देवेभ्यो

वदेत्यर्थः ॥ ४३ ॥

इन्द्र

चतुश्चत्वारिंशी । मृधौ जहि नीचा यच्छ

पृतन्य॒तः ।

।

वि
यो अ॒स्माँ २ऽअ॑भि॒दास॒त्यध॑रं गमया॒ तम॑ः । उप-
यामगृहीतोऽसीन्द्रयत्वा वि॒मृध॑ ए॒ष ते॒ योनि॒र-
न्द्रयत्वा वि॒मृधै ॥ ४४ ॥

।

उ० महाव्रतीयं ग्रहं गृह्णाति । वि न इन्द्र । अनुष्टुप् इन्द्रो विमृद्गुणयुक्तो देवता । वि न इन्द्र मृधो जहि वि जहि विनाशय नः अस्माकं हे इन्द्र, मृधः संग्रामान् । किंच नीचा यच्छ पृतन्यतः । ये पृतनां संग्राममिच्छन्ति ते पृतन्यतः ताम्पृतन्यतो मनुष्यान् नीचा यच्छ नीचैर्निगृह्णीष्व । यश्चास्मान् अभिदासति 'दसु उपक्षये' । उपक्षयति तमधरं निकृष्टमर्वाचीनं तमो गमय । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा विमृध एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विमृधे । व्याख्या- तम् ॥ ४४ ॥

म० 'ग्रहं गृह्णाति वि न इन्द्र वाचस्पतिं विश्वकर्मन्निति वेति' ( का० १३ । २ । १७ ) गवानयनस्योपान्त्ये महाव्रते ऽहनि प्राजापत्यपशूपालम्भादूर्ध्वमैन्द्रग्रहग्रहणे मन्त्रत्रयम् । तत्राद्यः । इन्द्रदेवत्यानुष्टुप् शासदृष्टा । हे इन्द्र, नोऽस्माकं मृधः शत्रून्संग्रामान्वा विजहि विशेषेण नाशय । किंच पृतन्यतः नीचा यच्छ । पृतनां संग्रामं सेनां वा इच्छन्ति पृतन्यन्ति पृतन्यन्तीति पृतन्यन्तस्तान् । 'सुप आत्मनः क्यच् ( पा० ३ । १ । ४ ) इति पृतनाशब्दात्क्यचि प्रत्यये 'कव्यध्वरपृतनस्याचं लोपः' ( पा० ७ । ४ । ३९ ) इति टिलोपे शतृप्रत्यये च रूपम् । पृतन्यतः सेनामिच्छतः शत्रून्नीचान्यग्भूतान् यच्छ निगृह्णीष्व । युद्धादुपरतान्कुर्वित्यर्थः । किंच यश्चान्योऽस्मानभिदा- सति । 'दसु उपक्षये' । उपक्षयति तं शत्रुमधरं निकृष्टं तमो नरकं गमय प्रापय । संहितायां दीर्घः । हे ग्रह, त्वमुपयामेन गृही- तोऽसि विशिष्टो मृत् संग्रामो यस्य तस्मै विमृधे विशिष्टसंग्रा- मवते इन्द्राय वां गृह्णामि । सादयति एष तव योनिः विमृद्- गुणविशिष्टायेन्द्राय वां सादयामि ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

वा॒चस्पति॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये मनोजुवं वाजै अ॒द्य हु॑वेम । स नो॒ विश्वा॑नि॒ हव॑नानि॒ जोष- श्वश॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा ॥ उपय॒मगृहीतोऽसीन्द्रा॑य

१४७

त्वा वि॒श्वकर्म॑ण॒ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑ - मणे ॥ ४५ ॥

उ० द्वितीयो मत्रविकल्पः । वाचस्पतिं । त्रिष्टुप् विश्वक-

र्मणी

नित्यसंबन्धो हि यत्तदौ । यं वाचोधिपतिं प्राणरूपेण इन्द्र- । स नो विश्वानीति तदः श्रवणाद्यदोऽध्याहारः कर्तव्यः । रूपेण वा विवक्ष्यते । 'तस्मादाहुरिन्द्रो वागू' इति श्रुतिः । विश्वकर्माणं सर्वस्य कर्तारम् । ऊतये अवनाय तर्पणाय वा । मनोजुवम् मनस इव यस्य जुवः मनोजवः स एवमुच्यते । मनोगतमित्यर्थः । वाजे अन्ने अस्मिन्महाव्रतीयलक्षणे विष- यभूते । अद्य अस्मिन् द्यवि हुवेम आह्वयामः । स आहूतः सन् नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि हवनानि आह्वानानि जोषत् जुषतां सेवताम् । विश्वशंभूः । शमिति सुखनाम । सर्वस्य सुखेन भावयिता । अवसे अव इत्यन्ननाम । अस्माकमन्नदा- नाय साधुकर्मा । उपयामगृहीतोऽसीति व्याख्यातम् ॥ ४५ ॥

।

म० अथ द्वितीयः । विश्वकर्मदेवता त्रिष्टुप् शासदृष्टा । ईदृशमिन्द्रं वाजे महात्रतीयलक्षणान्नविषये अद्यास्मिन् दिने वयं हुवेम आह्वयाम । किमर्थम् । ऊतये अवनाय रक्षणाय । किंभूतम् । विश्वकर्माणं विश्वानि समस्तानि जगदुत्पत्त्यादीन कर्माणि यस्य तम् । तथा वाचस्पतिं वाचां पालयितारं वाचो - ऽधिपतिं । 'तस्मादाहुरिन्द्रो वाक्' इति श्रुतेः । तथा मनोजुवम् । जूरिति जवनाम । मनसो जूरिव जव इव जवो यस्य स मनो- जूस्तम् । स ईदृश इन्द्रो नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि हवनानि आह्वानानि अवसेऽन्नायान्नसमृद्ध्यै रक्षणाय वा जोषत् जुषताम् अस्मदाह्वानं साधु साध्विति सेवताम् । 'लेटोsडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमे 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) तिप इलोपे जोषदिति रूपम् । किंभूतः सः । विश्वशंभूः विश्वस्य शं मुखं भवत्यस्मादिति विश्वशंभूः साधुकर्मा शोभनकर्मकर्ता । हे ग्रह, उपयामगृहीतोऽसि विश्वकर्मणे सर्व- कर्त्रे इन्द्राय लां गृह्णामि । सादयति एष ते योनिः विश्वकर्मणे इन्द्राय त्वां सादयामि ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन ऋ॒तार॒मिन्द्र॑मकृणोर-
वध्यम् । तस्मै॒ विश॒ः सम॑नमन्त पुर्वीर॒यमुप्रो वि-
हव्यो॒ यथास॑त् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒श्व-
कर्म॑ण ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्मणे ॥ ४६ ॥

उ० अपरो मन्त्रविकल्पः । विश्वकर्मन्हविषा । त्रिष्टुबैन्द्री वैश्वकर्मणी च । हे विश्वकर्मन्, अन्नेन हविषा महाव्रतीयलक्ष- णेन वर्धनेन च वर्धयित्रा । त्रातारं जगतः इन्द्रम् अकृणोः कृतवानसि अवध्यं च । तस्मै चैवंप्रभावायेन्द्राय विशो मनु- व्याः समनमन्त सनताः" पूर्वीः पूर्वे वसिष्ठप्रभृतयः । इदानींतना अपि सन्नताः । अयमेव हि इन्द्रः उग्रः उद्भूर्णवज्रः विहन्यश्च ।

।

१४८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

विविधेषु कार्येषु आहूयत इति विहव्यः यथा असत् । पञ्च- । क्त्वेति' (का० १२ । ५ । १७ ) । एनं मन्त्रं पठेत् । अदाभ्य- म्यर्थे थालप्रत्ययः । यतः कारणादसत् भवेत् हे विश्वकर्मन्, देवलं देवदृष्टम् । एवं स्वच्छन्दसं सोमं गृहीत्वाथ तमाह है त्वद्धविस्सामर्थ्यादिन्द्रस्यायं प्रभाव इत्यभिप्रायः । उपयाम- सोम, अनुष्टुप् छन्दस्ते तवाभिगरः अभिष्टव इत्यर्थः । 'गृ raiserद्राय त्वा विश्वकर्मण एप ते योनिरिन्द्राय त्वा स्तुतौ' यद्वा 'ऊर्ध्वं सवनेभ्यस्तदानुष्टुभम् ' ( ११ । ५ । ९ । विश्वकर्मणे इति व्याख्यातम् ॥ ४६ ॥ ) इति श्रुतेः ॥ ४७ ॥

,

।

"म० तृतीयो मन्त्रविकल्पः । इन्द्र विश्वकर्मदेवत्या त्रिष्टुप् शासदृष्टा । हे विश्वकर्मन् वर्धनेन वर्धमानेन वर्धयित्रा वा हविषा त्वमिन्द्रं त्रातारं जगतो रक्षकमवध्यं हन्तुमशक्यमप्रति- भटं चाकृणोः कृतवानसि । तस्मै तादृशायेन्द्राय पूर्वीविंशः प्रजाः पूर्वे वसिष्ठादयो मनुष्याः समनमन्त सम्यङ्नताः पञ्चम्यर्थे थाल्प्रत्ययः पः । यथा यतः कारणात् अयमिन्द्रः उग्र उद्द्भूर्णवज्रो विहृव्यो विविधेषु कार्येषु आहूयत इति विव्यश्च असदभूत्तस्माद्विशस्तस्मै॑ नता इत्यर्थः । विश्वकर्मन्, लद्धविः - सामर्थ्यादिन्द्रस्यायं प्रभाव इति भावः । उपयाम एष ते इति व्याख्याते ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

उपयामगृहीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा गाय॒त्रच्छेन्दसं गृह्णा- मीन्द्रय त्वा त्रिष्टुप्छेन्द॒सं गृह्णामि॒ विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यो॒ जग॑च्छन्दसं गृह्णाम्यनु॒ष्टुप्ते॑ ऽभिग॒रः ॥ ४७ ॥ उ० अदाभ्यं गृह्णाति । उपयाम गृहीतोऽसि । देवानामा- र्षम् । अग्नये त्वां गायत्रच्छन्दसं गृह्णामि एकं ग्रहणम् इन्द्राय वा त्रिष्टुप्छन्दसं गृह्णामि द्वितीयं ग्रहणम् । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जगच्छन्दसं गृह्णामि तृतीयं ग्रहणम् । एवं सवनदेवताभ्यः स्वच्छन्दस्कं सोमं गृहीत्वा अथेदानी- माह । अनुष्टुप् ते तव हे सोम, अभिगरः । 'गृ स्तुतौ' । अभि- ष्टव इत्यर्थः । यद्वा 'ऊर्ध्व सवनेभ्यस्तदानुष्टुभम्' इति श्रुतिः ॥ ४७ ॥

।

।

6 ू

अष्टचत्वारिंशी ।

ब्रेशनां त्वा॒ पत्म॒न्नाधूनोमि कुकूनना॑नां॒ त्वा॒ पत्म॒न्नार्धूनोमि भ॒न्दना॑ना॑ त्वा॒ पत्म॒न्नार्धूनोमि मद- न्त॑मानां त्वा॒ पत्म॒न्नाधूनोमि म॒धुन्त॑माना॑ त्वा॒ पत्म॒न्नार्धूनोमि शु॒क्रं त्वा॑ शु॒क्र आध॑नो॒म्य रूपे सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑ ॥ ४८ ॥

उ० ग्रहपात्रस्थासु निग्राभ्यासु अंशूनाधुनोति । ब्रेशीनां त्वा पत्मन्नाधूनोमि । मेघस्य व्रजत उदरे शेरत इति ब्रेश्य उदरस्था आप उच्यन्ते । हे सोम, ब्रेशीनामपां त्वां पत्मन् पतने आधूनोमि कम्पयामि । कुकूननानां त्वा । 'कुछ शब्दे' । अत्यर्थं कुवत्यः शब्दं कुर्वाणाः नमन्ते प्रह्वीभवन्तीति कुकून- नाः मेध्या आपः । भन्दनानाम् 'भदि कल्याणे सुखे च' । कल्याणकारिण्यः सुखयियो वा भन्दनाः । मदिन्तमानाम् अत्यर्थं मदयन्ति तर्पयन्तीति मदिन्तमाः । माद्यतेः 'नाद्वस्य' इति नुमागमः । मधुन्तमानाम् अतिशयेन मधुस्वादोपेता मधुन्तमाः । शुक्रं त्वा शुक्रमक्लिष्टकर्माणं त्वां शुक्रे अक्ति- ष्टकर्मणि निग्राभ्यालक्षणे उदके आधूनोमि । अरूपे दिव- सस्य रूपे तदपि शुक्रमेव भवति । सूर्यस्य च रश्मिषु । रश्मयस्तु प्रकाशरूपत्वादेवं भवन्ति ॥ ४८ ॥

म० 'धूनों शुभशीनां त्वेति गच्छन्नाहवनीयमिति' ( का० १२ । ५ । १७ 2 ) । आहवनीयसमीपं गच्छन्नंशुभिर- म० 'अदाभ्यं गृह्णात्यासिच्य निग्राभ्याः पात्रे तस्मिं - दाभ्यग्रहस्थानि जलानि चालयेत् । एतदादीनि विश्वेषां देवा- स्तूष्णीं त्रीनंंशूनवधायाग्नये त्वा गायत्रच्छन्दसमिति प्रति - नामित्यन्तानि सोमदेवत्यानि देवदृष्टानि । हे सोम, वेशीनां मन्त्रमुपयामः सर्वत्राविशेषादिति' (का० १२ । ५ । १३ - १५) । ( व्रजतो मेघस्योदरे शेरते ता प्रेश्यो मेघोदरस्था आपस्तासां यस्मिन्नौदुम्बरे पात्रे अंशुर्गृहीतस्तस्मिन्होतृचमसस्था निग्राभ्या- । पत्मन् पतने निमित्ते दृष्टिनिष्पत्त्यर्थं वा त्वामाधूनोमि कम्प- संज्ञा अप आनीय तस्मिंस्तिस्रः सोमलताः प्रक्षिप्यानये त्वेत्या - । यामि । कुकूननानाम् । 'कुङ् शब्दे' अत्यर्थ कुवन्त्यः शब्दं दित्रिभिर्मन्त्रैः क्रमेणादाभ्यं ग्रहं गृह्णाति । मन्त्रैः सोमलताप्रक्षेपो कुर्वाणा नमन्ति प्रह्वीभवन्तीति कुकूनना मेघस्था आपस्तासां वेति केचित् । उपयामगृहीतोऽसीत्येतत्रिष्वपि मन्त्रेष्वादावनु- पतने त्वां कम्पयामि । भन्दनानाम् । 'भदि कल्याणे सुखे च' षञ्जनीयं सर्वशेषवादान्नानस्येति सूत्रार्थः । तत्र प्रथमो मन्त्रः । भन्दन्तीति भन्दनाः कल्याणकारिण्यः मुखयित्र्यो वा मेध्या अदाभ्यदेवत्यानि त्रीणि यजूंषि देवदृष्टानि । हे सोम, त्वमुप- आपः अन्यत्पूर्ववत् । मदिन्तमानाम् मादयन्तीति मदिन्यः यामेन ग्रहेण गृहीतोऽसि हे ग्रह, गायत्री छन्दो यस्य ग्रहस्य । अत्यर्थ मदिन्यो मदिन्तमाः । तमपि पुंवद्भावः 'नलोपः प्राति- तं गायत्रीच्छन्दसं लामग्नयेऽभिप्रीत्यर्थं गृह्णामि । द्वितीयो पदिकान्तस्य' ( पा० ८ । २ । ७ ) इति नलोपः 'नाबस्य ' मन्त्रः । उपयामेन गृहीतोऽसि हे ग्रह, त्रिष्टुप् छन्दो यस्य ( पा० ८ । २ । १७ ) इति छान्दसो नुडागमः । अत्यन्तं तादृशं त्वामिन्द्राय गृह्णामि । तृतीयो मन्त्रः । उपयाम • जगती । तर्पयन्त्यो मेध्या आपः । मधुन्तमानाम् अत्यन्तं मधुखादो- छन्दो यस्य तादृशं वां हे ग्रह, विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय । पेता मधुन्तमाः एवंविधानामपां पतने लां धूनोमि । किंच गृह्णामि । एवं सवनदेवताभ्यो वारत्रयं ग्रहणम् । 'अनुष्टुप्त इत्यु- शुक्रं शुद्धमक्लिष्टकर्माणं लां शुक्रे शुद्धे अक्लिष्टकर्मणि निग्राभ्या-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१४९

लक्षणे जले लामाधूनोमि । किंच अहो दिवसस्य रूपे सूर्यस्य देव सोम, वशी कान्तस्त्वमिन्द्रस्य प्रियमन्नं प्राप्नुहि । अथ
रश्मिषु हे सोम, लामाधूनोमि ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

क॒कुभरू॒प॑ वृ॑ष॒भस्य॑ रोचते बृहच्छुक्रः शुक्रस्य॑
पुरोगाः सोम॒ः सोम॑स्य पु॒रोगाः । यत्ते॑ स॒मदा॑भ्य॒
नाम॒ जागृ॑ति॒ तस्मै॑ त्वा गृह्णामि॒ तस्मै॑ ते॒ सोम॒
सोमा॑य॒ स्वाहा॑ ॥ ४९ ॥

उ० ककुभर्भूरूपं वृषभस्य । ककुभमिति महन्नामसु पठितम् । अस्य सोमलक्षणस्य वृषभस्य ककुभमादित्यलक्षणं रूपं रोचते दीप्यते । बृहन्महत्प्रभावतः शुक्रः शुक्रस्य पुरो- गाः । शुक्र आदित्यः शुक्रस्य आदित्यस्य पुरोगामी । सोम एव सोमस्य पुरोगामी भवितुमर्हति यस्माद् अतः कारणात् यत्ते तव हे सोम, अदाभ्यमनुपर्हिस्यं नाम जागृवि जागर - णशीलं तस्मै त्वा गृह्णामि । जुहोति । तस्मै ते सव हे सोम, सोमाय स्वाहा । 'तत्सोममेवैतत्सोमाय जुहोति' इति श्रुतिः ॥ ४९ ॥

म० हे सोम, वृषभस्य श्रेष्ठस्य तव ककुभं महत् आदित्य- लक्षणं रूपं रोचते दीप्यते । ककुभमिति महन्नामसु पठितम् । बृहत् महान् शुक्रः शुद्ध आदित्यः शुक्रस्य शुद्धस्य सोमस्य तव पुरोगाः पुरोगामी । सोम एव सोमस्य पुरोगाः पुरोगामी भवितुमर्हति । हे सोम, ते त्वदीयमदाभ्यमनुपहिंसितं जागृवि जागरणशीलं यन्नामास्ति तस्मै त्वां गृह्णामि । 'तस्मै तइति जुहोतीति' (का० १२ । ५ । १७ ) अदाभ्यं जुहोति । सौम्यम् हे सोम, तस्मै तादृशाय ते तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु । 'तत्सोममेवैतत्सोमाय जुहोति' ( ११ । ५ । ९ । ११ ) इति श्रुतेः ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

उ॒शित्वं दे॑व सोमा॒ग्नेः प्रि॒यं पाथोऽपहि व॒शी त्वं दे॑व सोमेन्द्र॑स्य प्रि॒यं पाथोऽपी॑हा॒स्मत्सखा त्वं दे॑व सोम॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रि॒यं पाथोऽपीह ॥ ५० ॥

उ० अंशून् सोमे निदधाति । उशिक्त्वम् । 'वश कान्तौ' अस्य किपि उशिगिति भवति । यतः उशिक् कान्तः वल्लभः त्वं हे देव, सोम, अस्माकमतः अग्नेः प्रियं पाथः अन्नम् अपि इहि अपि गच्छ । वशी च स्वम् । 'वश कान्तौ' । शेषं व्याख्यातम् । अस्मत्सखा अस्माकं सखा । शेषं प्रगु

।

।

तृतीयो मन्त्रः । हे देव सोम, अस्मत्सखा अस्माकं मित्रभू- तस्त्वं विश्वेषां देवानां प्रियमभिरुचितमन्नं प्राप्नुहि 'अग्निर्वै प्रातःसवनमिन्द्रो माध्यन्दिनं सवनं विश्वेदेवास्तृतीयं सव- नम्' इति श्रुतेः सवनदेवेभ्योऽर्पणम् ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

इ॒ह रति॑रि॒ह र॑मध्वमि॒ह धृति॑रि॒ह स्वधृ॑ति॒ स्वाहा॑ । उ॒पसृजन्ध॒रुणि॑ मा॒त्रे ध॒रुणो॑ मा॒तरं॒ धय॑न् । रायस्पोष॑म॒स्मासु दीधर॒त्स्वाहा॑ ॥ ५१ ॥

उ० सत्रोत्थानं देवानामार्षम् । गार्हपत्ये हे आहुती जुहो- ति । इह रतिः । उत्क्रामन्ते पशवो नियम्यन्ते । इह यज- मानेषु भवतां रतिः रमणम् । रम्णातिः संयमनकर्मा । यत एवमत इहैव रमध्वम् । इह धृतिर्भूयात् । इह स्वष्टतिः । यत एवमत इहैव साधु धारणं भूयात् । पशूनां यजमानवि- या धृतिः प्रार्थ्यते । द्वितीयां जुहोति । उपसृजन् उष्णिक् । उपसृजन्संसृजन् धरुणं धारयितारमा मात्रे पृथिव्यै । माता पृथिव्युच्यते । वरुणो धारयिताग्निर्मातरं पृथिवीं धयन् पिबन् रायस्पोषम् । 'पशवो वै रायस्पोषः' इति श्रुतिः । पशून् अस्मासु दीधरत् धारयतु ॥ ५१ ॥

।

म० अथ सत्रोत्थानमत्रा देवदृष्टाः । ' शालाद्वार्येऽन्वार- ब्धेष्विह रतिरिति जुहोतीति' ( का० १२ । ४ । १० ) । सर्वेषु दीक्षितेष्वध्वर्युस्पृष्टेष्विदानींतनगार्हपत्ये घृतं जुहुयात् । पशुदैवतं यजुः । हे गावः, युष्मदीया रतिः रमणमिह यज- मानेष्वस्तु । इहैव यूयं रमध्वम् । युष्माकमिह यजमानेषु धृतिः संतोषोऽस्तु । स्वधृतिः स्वकीयानामपि धृतिरिहैवास्तु । Fa सुहुतमस्तु । 'अपरामुपसृजन्निति' (का० १२ । ४ । ११ ) शालाद्वार्ये एव द्वितीयाहुतिः उष्णिक् आद्यावष्टाक्षरौ तृतीयो द्वादशार्णः सोष्णिक् । धारयतीति धरुणोऽग्निरस्मासु रायस्पोषं रायो धनस्य पशुपुत्र सुवर्णादेः पुष्टिं दीधरत् धारयतु । धारय- तेर्लुङि रूपम् । अडभाव आर्थः । किंभूतो धरणः । मात्रे वरु- णम् । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । मातुः पृथिव्या धारयितारमग्निमुपसृजन् समीपं प्रापयन् तथा मातरं पृथिवीं धयन्पित्वन् । तत्रोत्पन्नं हविर्भक्षयन्नित्यर्थः । स्वाहेति होमार्थः ॥ ५१ ॥

। ।

द्विपञ्चाशी ।

सु॒त्रस्य॒ ऋद्भि॑र॒स्यग॑न्म॒ ज्योति॑र॒मृता॑ अभूम । दिवं॑ पृथि॒व्या अध्यारु॑हा॒मावि॑दाम दे॒वान्स्व॒ज्र्ज्योति॑ः ॥५२॥ णम् ॥ ५० ॥ उ० सत्रस्य ऋद्धिं गायन्ति । सत्रस्य ऋद्धिरसि । बृहती । म० 'अंशुन्सोमे निदधात्युशिक्त्वमिति प्रतिमन्त्रमिति' । यजमामानां संस्तवः । सत्रस्य समृद्धिस्त्वमसि । यतोऽगम्म ( का० १२ । ५ । १८ ) मन्त्रत्रयेणोलूखलस्थानंशून्सोमे आगताः ज्योतिरादित्यलक्षणम् । अमृताश्च अभूम भूताः । क्षिपेत् । तत्राद्यः । हे देव, दीप्यमान हे सोम, उशिक् कामय- दिवं चाध्यारुहाम अध्यारूढाः । पृथिव्याः सकाशात् द्युलोकं मानस्त्वमग्नेः प्रियं पाथोऽन्नमपीहि अपिगच्छ । द्वितीयः । हे । चारूढाः सन्तः अविदाम देवान् जानीमः पश्यामो देवान्

१५०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

स्वः स्वर्गं च पश्यामः ज्योतिरादित्यलक्षणं च । अविदामः । व्याख्यातः । अयं तु बहुवचनान्तः ॥ ५३ ॥ सत्रोत्थानं
इत्यनुवर्तते ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

समाप्तम् ॥

म० 'युवं तमिति दक्षिणस्याधोऽक्षं प्राञ्चो निःक्रामन्तीति'

म० 'सत्रस्यद्धिं गायन्ति सत्रस्य ऋद्धिरिति' ( का० १२ । ४ । १२ ) । सर्वे दीक्षिता उत्तरहविर्धानापरकूवरीमालम्ब्य । ( का० १२ । ४ । १४ ) । सर्वे यजमाना दक्षिणहविर्धाना- सत्रर्द्धिसंज्ञकं साम गायन्ति । बृहती यजमानानामात्मस्तुतिः क्षाधोमार्गेण प्राङ्मुखाः निःसरन्ति । इन्द्रदेवत्यात्यष्टिरवसानत्र- सप्तैकादशनवार्णपादा । हे साम, सत्रस्य ऋद्धिः समृद्धिः त्वमसि योपेता षट्षष्ट्यशरत्वात् ह्यूना आयोऽर्धर्च इन्द्रपर्वतदेवत्यः । अतो वयं यजमाना ज्योतिरादित्यलक्षणमगन्म प्राप्ताः । ततः हे पुरोयुधा पुरोयुधौ पुरोऽग्रे युध्येते तो पुरोयुधौ ' इगुपध- ' अमृता अमरणधर्माणः अभूम भूताः । पृथिव्याः सकाशाद्दिवं । ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । शत्रूणां पुरतो द्युलोकमध्यारुहाम । अध्यारूढाः द्युलोकारूढाः ततो देवानिन्द्रा - । युद्धस्य कतीरौ हे इन्द्रापर्वता इन्द्रपर्वती, युवं युवां तं शत्रु- दीनविदाम जानीमः पश्याम इत्यर्थः । वेत्तेर्व्यत्ययेन तुदादित्वे मपहतं विनाशयतम् । आदरे वीप्सा तं तम् । इदेवार्थे । तं लङि रूपम् । ज्योतिर्ज्योतीरूपं स्वः स्वर्ग चाविदाम ॥ ५२ ॥ तमेव शत्रुमपहतं तत्तत्समानमेव सर्वमपि शत्रु विनाशयतम् । तत्रापि विशेष्यते । वज्रेण वज्राख्येनायुधेन तं तमित् तं तमेव शत्रु विनाशयतम् । तदो वीप्साश्रवणाद्यदोऽपि वीप्सा । यो यः शत्रुर्नोऽस्मान्पृतन्यात् पृतनां सेनां कुर्यात् । योधयेद- त्यर्थः । इदानीमिन्द्रः प्रत्यक्षो वज्रस्य कर्तृत्वं चोच्यते । हे शूर॒ इन्द्र, लदीयो वज्रो यद्यदा गहनमत्यन्तगम्भीरं वनं जलं वा प्रति दूरे चत्ताय । चततिर्गतिकर्मा । वनेऽतिदूरगताय शत्रवे छन्त्सत् । छन्दतिः कामनार्थः । शत्रु प्राप्तुं कामयते तदा तमपि दूरगतमिनक्षन्प्राप्नुयात् । इनक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । वने दूर- गतमपि इच्छन् गृह्णात्येवेत्यर्थः । ततो दर्मा दारी द 'दृ विदारणे' 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) विश्वतः सर्वतः स्थितान् विश्वतः सर्वाञ्शत्रून् परिदर्षीष्ट परितो इति मनिन्प्रत्ययः । विदारणशीलो वज्रः अस्माकमस्मदीयान् विदारयतु । दीर्यतेराशीर्लिङि तङि रूपम् । 'पृथकामेषु भूर्भुव इति' (का० १२ । ४ । २८ ) । नानाकामेषु यजमानेषु सर्वे वाग्विसर्जनं कुर्युः । हे भूर्भुवःखः अग्निवायुसूर्याः, वयं प्रजाभिः सुपोषाः स्याम भवेम । एकवचनान्तोऽयं व्याख्यातः । अत्र सुप्रजाः स्याम वीरैः पुत्रैः सुवीराः स्याम । पोषैः पुष्टिभिः तु बहुवचनान्तो मन्त्रः ॥ ५३ ॥

यु॒वं तमि॑न्द्रापर्वता पुरो॒यु॒ध॒ यो नः॑ पृत॒न्यद॒प॒ तं त॒मिद्धेतं॒ वज्रे॑ण॒ तन्त॒मिद्धेतम् । दूरे च॒त्ताय॑ ह॒न्त्स द्गह॑नं॒ यदिन॑क्ष॒त् । अ॒स्माक॒शत्रून्परि॑ शूर वि॒श्वतो॑ द॒र्मा द॑षी॑ष्ट॒ वि॒श्वत॑ः । भूर्भुवः॒ स्व॒ः सुप्र॒जाः प्र॒जाभि॑ः स्याम सु॒वीरा॑ वी॒रैः सु॒पोषा॒ाः पोषैः ॥ ५३ ॥

1

I ।

।

चतुःपञ्चाशी ।

उ० दक्षिणस्य हविर्धानस्याधोक्षं संसर्पति । युवं तमि- द्रापर्वता । अतिच्छन्दा अष्टिः अत्यष्टिर्वा । त्र्यवसाना ऐन्द्री । प्रथमोऽर्धर्च ऐन्द्रापार्वतः । हे इन्द्रापर्वतौ, युवं तं यत्नमनु- । तिष्ठतम्। येन यत्नेन पुरोयुधा पुरोग्रे युत् युध्यतीति पुरोयुत् तेन पुरोयुधा बलेन । यो नः पृतन्यात् अप तं तद्धितमिति तदो वीप्साश्रवणाद्यदोऽपि वीप्सा क्रियते । यो यः शत्रुन- ऽस्मान् पृतन्यात्संग्रमयेद्योधयेत् । अप तं तम् इद्धतम् । अपहतं विनाशयतं शत्रुम् । इच्छब्दोऽनर्थकः । वज्रेण तं तम् इत् हतम् । वज्रेणेत्यायुधनियमः शत्रूणामुन्मूलनाय । व्याख्यातमन्यत् । इत उत्तरमिन्द्रः प्रत्यक्षो वज्रस्य तु कर्तृत्वं विवक्षितं परोक्षस्य सतः । दूरे चत्ताय छन्त्सत् । चततिर्गति- कर्मा । दूरे गताय नष्टाय शत्रवे । छन्त्सत् । छन्दतिः काम- नार्थः । कामयताम् । हे इन्द्र, त्वदीयो वज्रः शत्रवे विनाशं कामयताम् । कथं परवशो वर्ततामिति चेत् कथं वज्रस्य शत्रु- विनाशकामना इति चेत्, आत्मैषां रथो भवत्यात्माश्व आत्मा- युधमित्यदोषः । गहनं यदिनक्षत् । गहनं वनमुच्यते उदकं उ० परमेष्यभिधीतः । आअध्यायसमाप्तेनैमित्तिकानि । वा । इनक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । इनक्षत् रूपसादृश्यादुदकं वनं वसिष्ठस्यार्थम् । परमेष्ठ्यादिश्रुतिः चतुस्त्रिंशत्सु सोमावस्थासु वा यत् व्याप्नोति पलाय्य गच्छति तथापि विनाशयति शत्रु- चतुस्त्रिंशद्देवताभिधायिनी ऋज्वर्था । अभिधीतः अभिध्यातः हरूपेण तस्यापि विनाशं कामयतां त्वदीयो वज्रः । अस्माकं संकल्पितो यजमानेन । सोमोपनायनमेतत् वाचोभिर्व्या- शत्रून्परिशूर विश्वतो दर्मा दर्षीष्ट । हे शूर, त्वदीयो वज्रः हृतः । अहं सोमेन यक्ष्ये इत्युक्तं भवति । अच्छेतः । अच्छा- अस्माकं ये शत्रवः तान्परिदर्षीष्ट । 'दृ विदारणे' । परिवि- भेराप्तुमिति शाकपूणिः । सोममभि इतो गतः सोमं व्याप्तु- दारयतु । कथंभूतो वज्रः । दर्मा विदारणशीलः । कुतोऽवस्थि- मितो गतः । अन्धोऽन्नमुच्यते । सविता सभ्याम् । सनोतिः तान् शत्रून् । विश्वतः सर्वतः । जपन्ति भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः संभजनार्थः । सोमसंभक्तौ सत्याम् सलिल: प्रभुतः प्रलुतो प्रजाभिः स्याम सुवीरा वीरैः सुपोपाः पोपः । एकवचनान्तो । निमग्नः । शेषं प्रगुणम् ॥ ५४ ॥

।

परमे॒ष्ठयभिधी॑तः प्र॒जाप॑तिर्वाचि व्याह॑ताय॒म- न्धो अच्छैतः । सवि॒ता स॒न्या॑ वि॒श्वक॑र्मा दी॒क्षाया॑ पू॒षा सो॑म॒क्रय॑ण्यम् ॥ ५४ ॥

म०

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

१५१

'परमेष्छ्यादींश्चतुस्त्रिं शतं जुहोति धर्मदुग्ध्वाले चादोहे खाहेति जुहुयात् । क्रीयमाणः सोमोऽसुरो भवति असुराय चोदीच्या दोहस्थानेऽन्यस्याः शालाया वा पुरस्तात्प्राच्याः पुच्छ खाहेति तदा जुहुयात् । यजमानेन क्रीतः सोमो मित्रो भवति काण्डाद्दक्षिणेऽस्थनि हुत्ला दोहयेत् पृषदाज्यस्कन्दने चैक । तदा मित्राय स्वाहेति जुहुयात् । ऊरौ यजमानोत्सङ्गे आसन्नः इति' (का० २५ । ६ । १–६ ) । मृण्मयघर्मपात्रभेदे । स्थितः सोमः शिपिविष्टो विष्णुर्भवति । शिपिषु प्राणिषु यज्ञेषु भिन्नमभिमृश्य परमेष्ठिने स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्यादीन्सलिलाय वा विष्टः प्रविष्ट एतद्गुणको विष्णुरित्यर्थः । तदा प्रायश्चित्तापत्तौ स्वाहेत्यन्तांश्चतुस्त्रिंशद्धोमाञ्जुहोति । धर्मदुहो गोर्मरणे तत्स्थाने । विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहेति जुहुयात् । प्रोह्यमाणः शकटेनोह्य- उदङ्मुख्याः स्थितायाः पत्नीशालापूर्वभागे प्राङ्मुख्या वा पुच्छा- मानः सोमो विष्णुर्नरन्धिषो भवति नरो धीयन्ते आरोप्यन्ते द्दक्षिणेऽस्थनि परमेष्ठिने स्वाहेति चतुस्त्रिंशतमाज्याहुतीर्हुला । यस्मिन् स नरन्धिः संसारः तं स्यति नाशयति नरन्धिषः तां दोहयेत् । स्थालीस्थस्य स्रुक्स्थस्य वा पृषदाज्यस्य वा भ्रंशे जगत्संहर्तृविशिष्टो विष्णुः । यद्वा ' रध हिंसायाम्' रध्यति एके आचार्याः परमेष्ट्यादीञ्जुह्वतीति सूत्रार्थः । परमेष्ट्यादयो हिनस्ति रन्धिषः हन्ता न रन्धिषः नरन्धिषः जगत्पालको वा देवा यज्ञस्य शरीराणि तस्मात्तत्तदवस्थायां होमे यज्ञश्चिकित्सितः विष्णुः । तदा विष्णवे नरन्धिषाय स्वाहेति जुहुयात् ॥ ५५ ॥ प्रतिसंदितो भवति । तथाच श्रुतिः 'सोमो वै राजा यज्ञः प्रजा- वै षट्पञ्चाशी । पतिस्तस्यैतास्तन्वो या एता देवता या एता आहुतीर्जुहोति स प्रा॒ह्यमा॑ण॒ सोम॒ आग॑ति॒ वरु॑ण आस॒न्द्यामास॑न्न॒ो - यद्यज्ञस्याच्छेद्यां तत्प्रति देवतां मन्येत तामनुसमीक्ष्य जुहुयाद्यदि दीक्षोपमत्स्वाहवनीये यदि प्रसुत आम्मीने विवा एतद्यज्ञस्य पर्व ऽग्निराग्नी॑थ॒ इन्द्रो॑ वि॒र्धानेऽथ॑र्वोपावह्नियर्माणः ५६ स्रंसते यद्धलति सा यैव तर्हि तत्र देवता भवति तयैवैतद्देवतया म० शकटादागतोऽवरूढः सोमनामको भवति तद यज्ञं भिषज्यति तया देवतया यज्ञं प्रतिसन्दधातीति' ( १२ । । सोमाय स्वाहेति जुहुयात् । आसन्द्यां मञ्चिकायामुपविष्टः सोमो ५ । १ । १—२) । अथ मन्त्रार्थः । आध्यायाद्वसिष्ट ऋषिः । वरुणो भवति तदा वरुणाय स्वाहेति जुहुयात् । आग्नीध्रे वर्त- यदा सोमो यजमानेनाभिधीतः संकल्पितो भवति । मनसा- मानः सोमोऽग्निर्भवति तदानये स्वाहेति जुहुयात् । हविर्धा भिध्यातस्तदा परमेष्ठी भवति । अयमर्थः । मनसा ध्यातः । वर्तमानः सोम इन्द्रो भवति तदेन्द्राय स्वाहेति जुहुयात् । 'हृदे सोमो यदि नोपनमेत् तदा परमेष्टिने स्वाहेति जुहुया - ला मनसे ले' ( अ० ७ क० १९ ) ति मन्त्रेण कण्डनार्थ- दिति । तथाच श्रुतिः 'स यद्येनं मनसाभिध्यातो यज्ञो मुपावहियमाणः आनीयमानः सोमोऽथर्वनामको भवति तदा- नोपनमेत् परमेष्ठिने स्वाहेति जुहुयात्परमेष्ठी हि स तर्हि भव-थर्वणे स्वाहेति जुहुयात् ॥ ५६ ॥

त्यपपाप्मानं हत उपेनं यज्ञो नमतीति' ( १२ । ५ । १ ।

३ ) । वाचि व्याहृतायां सोमेन यक्ष्ये इति वचस्युच्चारिते सति सोमः प्रजापतिनामको भवति तदा प्रायश्चित्तापत्तौ प्रजा-

सप्तपञ्चाशी ।

विश्वे॑दे॒वा अ॒शुषु॒ न्यु॒प्नो॒ विष्णु॑रात्रीत॒पा -

वायुः पूयमा॑नः शुक्रः पूतः शुक्रः क्षर॒श्रीम॒न्थी सक्तुश्रीः ॥ ५७ ॥

पतये खाहेति जुहुयादित्यर्थः । यदा सोमः अच्छाभिमुख्येन प्याय्यमा॑नो य॒मः स॒यमा॑नो॒ विष्णु॑ः स॑भि॒यमा॑णो इतः प्राप्तस्तदा अन्धो भवति । सोमं प्रति गतौ किंचिन्निमित्तं चेत्तदा अन्धसे स्वाहेति जुहुयात् । सन्यां सोमस्य संभक्ती सत्यां सोमः सवितृनामको भवति तदा प्रायश्चित्तापत्तौ सवित्रे स्वाहेति । जुहुयात् । 'अथ यदि सातः किंचिदापद्येत सवित्रे स्वाहेति जुहुयात्' (१२ । ५ । १ । ६) इति श्रुतेः । दीक्षायां सत्यां सोमो विश्वकर्मेत्युच्यते तदा विश्वकर्मणे स्वाहेति जुहुयात् । सोमः क्रीयतेऽनया सा सोमकयणी गौस्तस्यामानीतायां सत्यां सोमः पूषा भवति । तदा निमित्ते पूष्णे स्वाहेति जुहुयात् ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

म० अंशुषु सोमखण्डेषु न्युप्तः कण्डनं कृत्वारोपितः सोमो विश्वदेवनामको भवति तदा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहु - यात् । 'अंशुरंंशुष्ट' ( अ० ५ । क० ७ ७ ) इत्यादिमन्त्रेण आप्याय्यमानः वर्ध्यमानः सोम आप्रीतपा विष्णुर्भवति । आ समन्तात्प्रीतान्स्वस्मिन्प्रीतिमतो भक्तान्पाति रक्षतीत्याप्री- तपाः सद्गुणविशिष्टः । तदा विष्णवे आप्रीतपाय स्वाहेति जुहु- इन्द्र॑श्च म॒रुत॑श्च त्र॒याय॒ोपोत्थितोऽसु॑रः प॒ण्यमा॑ यात् । अभिषूयमाणः सोमो यमो भवति तदा यमाय स्वाहेति नो मि॒त्रः क्रीतो विष्णुः शिपिवि॒ष्ठ ऊ॒रावास॑न्नो जुहुयात् । सम्यग्भ्रियमाणः पुष्यमाणः सोमो विष्णुर्भवति तदा विष्णवे स्वाहेति जुहुयात् । दशापवित्रेण पूयमानः सोमो विष्णुर्नरन्धिषः ॥ ५५ ॥ वायुर्भवति तदा वायवे स्वाहेति जुहुयात् । पूतः सोमः शुक्रो म० क्रयाय द्रव्यदानेनात्मसात्करणायोपोत्थितः उपस्था - भवति तदा शुक्राय स्वाहेति जुहुयात् । क्षीरेण दुग्धेन श्रीयते पितः सोम इन्द्रामरुन्नामकश्च भवति तदा इन्द्राय मरुद्भ्यश्च । मिश्रीक्रियत इति क्षीरश्रीः तदा शुक्र एव सोमो भवति तदापि

१ इतश्चतुर्णां मत्राणां भाष्यमस्मत्संपादितेषु चतुर्ष्वप्याद । शुक्राय स्वाहेति जुहुयात् । सक्तुभिर्मिश्रितः सोमो मन्थी शेंषु नोपलभ्यते । भवति तदा मन्थिने स्वाहेति जुहुयात् ॥ ५७ ॥

१५२

अष्टपञ्चाशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

विश्वे॑दे॒वाव॑म॒सेषून्नीतोऽसु॒र्होमा॒योद्य॑तो रु॒द्रो हुय- मा॑नो॒ वातो॒ऽभ्यावृ॑त्तो नृ॒चक्षाः प्रति॑ख्यातो भ॒क्षो अ॒क्ष्यमा॑णः पि॒तरो॑ नाराश॒साः ॥ ५८ ॥

[ अष्टमोऽध्यायः ८ ]

हुतीर्जुहोति त्रयस्त्रिंशद्वै देवाः प्रजापतिश्चतुस्त्रिंश एतदु सर्वैर्देवैर्यज्ञं भिषज्यति सर्वैर्देवैर्यज्ञं प्रतिसंदधातीति' ( १२ । २५ । २ । ९ ) । अभिमर्शनेन विकल्पः । स्कन्नं रसरूपं सोमं ५ । १ । ३७ ) । 'ययोरोजसेति चोदकेनोपसिञ्चदिति' ( का० जलेन सिञ्चेत् कालाहुतिहोमं वाचनं च कृत्वेति ज्ञेयम् । विष्णु- म० चमसेषु ग्रहपात्रेषून्नीतो गृहीतः सोमो विश्वदेवसंज्ञो वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् । पूर्वार्धे यच्छब्दोपादानात्तच्छब्दाध्याहारः। भवति तदा विश्वेभ्योदेवेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् । होमार्थ- तौ विष्णू तौ वरुणौ । एकत्र विष्णुशब्दस्यैकशेषोऽन्यत्र मुद्यतः सोमोऽसुसंज्ञो भवति तदा असवे स्वाहेति जुहुयात् । वरुणशब्दस्य तुल्यकार्यत्वादुभावपि विष्णू उभावपि वरुणौ हूयमानः सोमो रुद्रो भवति तदा रुद्राय स्वाहेति जुहुयात् । कर्मभूतौ प्रति अगन गतं स्कन्नं यज्ञसाधनमिति शेषः । कदा अभ्यावृत्तः होमशेषीभूतः सदः प्रति भक्षणार्थमानीतः सोमो । पूर्वहूतौ पूर्वस्मिन्नाह्नाने यावत्प्रधानं हूयते तावदेव विष्णुं वरुणं वातो भवति तदा वाताय स्वाहेति जुहुयात् । प्रतिख्यातः च प्रति स्कन्नं हविर्गतमित्यर्थः । विशेषणं वा । पूर्वं हूयेते तौ ब्रह्मन्नुपह्वयस्वेत्यादिना भक्षणार्थं पृष्टः सोमो नृचक्षा भवति । पूर्वहूतौ विष्णुवरुणौ प्रति हविरगन्निति संबन्धः । तौ कौ नॄन् मनुष्यान् चष्टे शुभाशुभकारिणः पश्यतीति नृचक्षाः तदा । ययोर्विष्णुवरुणयोरोजसा बलेन रजांसि लोकाः स्कभिता नृचक्षसे स्वाहेति जुहुयात् । भक्ष्यमाणः पीयमानः सोमो स्तम्भितानि । 'लोका रजांस्युच्यन्ते' (नि० ४ । १९ ) इति भक्षो भवति तदा भक्षाय खाहेति जुहुयात् । भक्षयित्वा सन्नः यास्कः । स्कनोतिः स्तम्भनार्थः । किंच या यो विष्णुवरुणौ स्वखरेषु सादितः सोमो नाराशंसाः पितरो भवन्ति नरो अस्मि । पयेते ईशाते ऐश्वर्यं कुर्वते जगतामीश्वरावित्यर्थः । 'पत नासीनाः शंसन्तीति नराशंसो यज्ञस्तत्र हिता योग्या वा नारा- ऐश्वर्ये' दिवादिरात्मनेपदी । यद्वा पत्येते परसैन्येषु श्येनाविव शंसा नाराशंसगुणविशिष्टाः पितरः तदा निमित्तापत्तौ पितृभ्यो । पततः । किंभूतौ । वीर्येभिवयैर्बलैवींरतमा अत्यन्तं वीरौ । तथा नाराशंसेभ्यः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ५८ ॥ शाविष्टा । शव इति बलनाम । अत्यन्तं बलवन्तौ अतिशवखिनौ शविष्टौ 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति विनिलोपे अप्रतिगतौ न केनापि संमुखं गन्तुं शक्यौ अनन्ययोध्यावि- इष्टनि टिलोपे शविष्टाविति रूपम् । तथा सहोभिर्बलैरप्रतीता त्यर्थः । न प्रतीयेते तावप्रतीतौ । एवंविधौ विष्णुवरुणौ प्रति स्कन्नं हविर्गतमित्यर्थः ॥ ५९ ॥

एकोनषष्टी । स॒न्नःसिन्धु॑रवभृथायोद्य॑तः समुद्रोऽभ्यवह्निय- मा॑णः सलिलः प्रप्यु॑तो यय॒रोज॑सा स्कभि॒ता जा॑थ॒- सि वी॒र्य॒भिर्वी॒रत॑मा॒ शवि॑ष्ठा । या पत्ये॑ते॒ अप्र॑ - तीता॒ सहो॑भि॒र्विष्णू अग॒न्वरु॑णा पूर्वहू॑तौ ॥ ५९ ॥

:

उ० स्कन्नमभिमृशति । ययोरोजसा । वैष्णवीवारुणी त्रिष्टुप् । ययोर्विष्णुवरुणयोः ओजसा बलेन । स्कभिता रजा- सि । स्कनोतिः स्तम्भनार्थः। लोका रजस्युच्यन्ते । स्तंभिता लोका न चलन्ति । यो च वीर्थेभिर्वैयैः स्वकीयैवीरतमा शविष्टौ बलिष्टौ च श्येनाविव परबलेषु पततः । अप्रतीतौ अप्रतिगतौ अनन्याश्रितौ । सहोभिः स्वकीयैरेव बलैः तौ विष्णुवरुणौ तुल्यकार्यत्वादुभावपि विष्णू उभावपि वरुणौ । द्वितीयाद्विवचनमेतत् । अगन् गतो यज्ञः । यज्ञसाधनभूतं स्कन्नं द्रव्यं यज्ञशब्देनोच्यते । पूर्वहूतौ पूर्वस्मिन्नाह्नाने यावत्प्रधानं न हूयते तावद्विष्णुवरुणौ प्रति यज्ञो गत इत्यर्थः । यद्वा पूर्वं हूयेते इति पूर्वहूतौ विष्णुवरुणौ प्रति अगन्प्रत्यगच्छत् । गतो यज्ञ इति संबन्धः ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

दे॒वान्दव॑मगन्य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑ण॒मष्टु मनुष्यान- न्तरिक्षमगन्य॒ज्ञस्ततो॑ म॒ द्रवि॑ण॒मष्टु पि॒तॄन्पृ॑थि॒वीम॑- गन्य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑ण॒मष्टु यं कं च॑ लो॒कमग॑न्य॒ज्ञ- स्ततो मे भ॒द्रम॑भूत् ॥ ६० ॥

उ० द्वितीयो मन्त्रविकल्पः । देवान्दिवम् । देवान् प्राप्य दिवं द्युलोकम् अगन् गतो यज्ञः ततो मा द्रविणमष्टु । ततो द्युलोकाद् द्रविणं यज्ञफलम् उत्पन्नं माम् अष्टु व्याप्नोतु । मनुष्यान् प्राप्य अन्तरिक्षलोकं गतो यज्ञः ततः उत्पन्नं फलं मा व्यानोतु पितॄन्प्राप्य पृथिवीलोकमगन् यज्ञः तत उत्पन्नं फलं मा व्याप्नोतु । अन्यमपि यं च कंच लोकं गतो यज्ञ- फलविशेषं ततो लोकात् मे मम भद्रमभूत् भवतु ॥ ६० ॥ म० अवभृथार्थमुद्यतः सोमः सिन्धुर्भवति तदा सिन्धवे म० 'देवान् दिवमिति सोमे' ( का० २५ । २ । ८ )। स्वाहेति जुहुयात् । जलमभिमुखं नीयमानः सोमः समुद्रो सोमे स्कन्ने देवान् दिवमित्यभिमर्शनम् । अत्यष्टिर्यज्ञदेवत्या भवति तदा समुद्राय स्वाहेति जुहुयात् । प्रनुतोऽप्सु निमग्नः । यजमानाशीः । अयं यज्ञो देवान्वाय्वादीन्प्राप्य दिवं द्युलोक- सोमः सलिलो भवति तदा प्रायश्चित्तापत्तौ सलिलाय स्वाहेति मगन् अगच्छत् । ततो द्युलोकस्थाद् यज्ञात् द्रविणं विशिष्टभो - जुहुयात् । एताभिर्यज्ञाहुतिभिर्यज्ञः चिकित्सितः प्रतिसंहितश्च । गसाधनरूपं धनं यज्ञफलभूतं मा मामष्टु व्याप्नोतु । अश्नोतेः भवतीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'ता वा एताश्चतुस्त्रिंशतमाज्या- । पदविकरणयोर्व्यत्ययः । अनेन सुकृतिनामारोहक्रममभिधाये-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१५३

दानीमवरोहक्रममाह । ततो द्युलोकादवरोहणकाले यज्ञो मनु- व्याप्य द्युलोकमन्वाततान स त्वं हे यज्ञ, धुक्ष्व प्रक्षर दोहं घ्यात् मनुष्यलोकमागच्छन् अन्तरिक्षलोकमगन् गतः । तत्र । महि महान्तम् मे मम प्रजायाम् । अहं च रायस्पोषं धनस्य `स्थितात् यज्ञाद् द्रविणं यज्ञफलं मामष्टु व्याप्नोतु । दक्षिणायने । पुष्टिं विश्वं सर्व च आयुः अशीय व्याप्नुयां त्वत्प्रसादात् ॥ ६२ ॥ गमनागमनमाह । अयं यज्ञो धूमादिमार्गेण पितॄन्प्राप्य पृथिवीं भूलोकमगन् तत्र स्थिताद्यज्ञाद्रविणं मामष्टु व्याप्नोतु । किं बहुना । यं कंच यं कमपि लोकं यज्ञोऽगन् गतस्तस्माद् यज्ञात् मे । मम भद्रं कल्याणमभूद्भूयादिति यजमानेनाशास्यते ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

चतु॑स्त्रिश॒त्तन्त॑वो॒ ये वि॑तत्नि॒रे य इ॒मं य॒ज्ञ - स्व॒धया॒ दद॑न्ते । तेषा॑ चि॒न्न सम्वे॒तद॑धामि॒ स्वाहा॑ घ॒र्मो अप्ये॑तु॒ दे॒वान् ॥ ६१ ॥

उ० महावीरभेदे होमः। चतुस्त्रिंशत् । पतिर्वा त्रिष्टुबू- वा । चतुस्त्रिंशत्तन्तवो यज्ञस्य परमेष्यादयो ये यज्ञं वित- त्रिरे वितन्वन्ति । ये च इमं यज्ञं स्वधया अन्नेन ददन्ते । 'दद दाने' इत्यस्यैतद्रूपम् । पुष्यत्यर्थस्य तु पुष्णन्ति तेषां वित- न्वतां यच्छिन्नं तदेतत्संदधामि । उकारोऽनर्थकः । स्वाहा सुहुतमस्तु । घर्मो महावीरो देवान् अपि गच्छतु ॥ ६१ ॥

म० 'सोमेज्योपपाते चैकैकां यथाकालं हुला यज्ञस्य दोह इति वाचयतीति' (का० २५ । ६ । ७ ) । सोमयागे यज्ञाङ्गविनाशे परमेष्ट्यादिचतुस्त्रिंशदाहुतीनां मध्ये यथाकालम् 'अथ यदि पण्यमाने ' ( १२ । ५ । १ । १० ) इत्यादिश्रुत्युक्ते काले एकैकामाहुतिं हुत्वा यजमानं वाचयेत् । यज्ञदेवत्या त्रिष्टुप् । पूर्वार्धः परोक्षो द्वितीयः प्रत्यक्षोऽतो यच्छब्दाध्याहा- रेण योजना । हे यज्ञ, स त्वं मे मम प्रजायां सन्ततौ महि महिमानं धुक्ष्व क्षर देहीत्यर्थः । यद्वा महि महान्तं पूर्वोक्तं दोहं धुक्ष्व । अहं च त्वत्प्रसादाद्वायो धनस्य पोषं पुष्टिं विश्वं सर्वमायुश्चाशीय व्याप्नुयाम् । स कः । यस्य यज्ञस्य यजनीयस्य तव दोह आहुतिपरिणामः स प्रसिद्धो यज्ञफलरूपः पुरुत्रा बहुधा विततः प्रसृतः सन् दिग्भेदेनाष्टधा भिद्यमानो द्युलो- कमन्वाततान व्याप । भूमिमन्तरिक्षं च व्याप्य स्वर्गं व्यापेत्यर्थः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तो भूतग्रामो यज्ञपरिणाम इति भावः ॥ ६२ ॥ त्रिषष्टी ।

। आप॑वस्य॒ हिर॑ण्यव॒दश्व॑वत्सोम वी॒रव॑त् । वाज॑ गोम॑न्त॒माभ॑र॒ स्वाहा॑ ॥ ६३ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायामष्टमोऽध्यायः ॥८॥ उ० ध्वाङ्क्षारोहणे यूपस्य होम: । आपवस्व गायत्री सौमी पावमानी । हे सोम, आपवस्व प्रक्षर । हिरण्यवत् । क्रियाविशेषणान्येतानि । हिरण्यसंयुक्तम् । अश्ववदश्वसंयु-

म० धर्मदेवत्या पङ्क्तिस्त्रिष्टुब् वा द्वाचत्वारिंशदक्षरत्वात् । काल्यायनेनास्या विनियोगो नोक्तः । महावीरमेदे घृतहोमः शाखान्तरे । तन्वन्ति प्रायश्चित्तशमनेन यज्ञं विस्तारयन्तीति तन्तवो देवाश्चतुस्त्रिंशत्संख्याका ये परमेष्यादय इमं यज्ञं वित- त्निरे वितेनिरे वितन्वन्ति । तनोतेर्लिटि तङि प्रथमबहुवचने 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' ( पा० ६ । १ । ८ ) इति द्विले 'तलिपत्योश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । ९९ ) इत्युपधालोपे तत्निरे इति रूपम् । ये चेमं स्वधयान्नेन ददन्ते धारयन्ति 'दद । क्तम् । वीरवत् वीरैः संयुक्तम् । वाजमन्नं च गोमन्तं गोभिः दानधारणयोः' तेषां यज्ञं वितन्वतां देवानां यत् छिन्नं तदेतत् संयुक्तम् आभर । 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः । अहं संदधामि । उकारः पादपूरणः । स्वाहा सुहुतमस्तु । अनेन घृतहोमेन महावीरः संहितो भवत्वित्यर्थः । घर्मो महा- वीरः सविता सन्देवानप्येतु देवान्प्रति गच्छतु ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

य॒ज्ञस्य॒ दोहो॒ वित॑तः पुरु॒त्रा सो अ॑ष्ट॒धा दिव॑- म॒न्वात॑तान । स य॑ज्ञ घुक्ष्व॒ महि॑ मे प्र॒जार्या- यस्पोषं॒ विश्व॒मायु॑रशीय॒ स्वाहा॑ ॥ ६२ ॥

उ० यज्ञस्य दोह इति वाचयति । त्रिष्टुप् । प्रथमोऽर्धर्चो परोक्षो यज्ञः, द्वितीयः प्रत्यक्षो यज्ञः, अतो यत्तच्यां वाक्यप-

रिपूर्तिः क्रियते । यस्य तव यज्ञस्य सतः दोहः आहुतिपरि- णामः विततः प्रसारितः पुरुत्रा बहुधा । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तो भूतग्रामो यज्ञपरिणाम इत्याशयः । य एवं दोहो दिग्भेदेना- टधा भिद्यमानो द्युलोकमन्वाततान भूमिमन्तरिक्षं च

२० य० उ०

अकृपणमाहर ॥ ६३ ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ म० 'आपवख हिरण्यवदित्युद्गातृहोमो ध्वाङ्गारोहणे यूप- स्येति' का० २५ । ६ । ९ ) । पशौ सोमे च यूपस्य काका- रोहणे उद्गात्रा होमः कार्यः । सोमदेवत्या गायत्री कश्यपदृष्टा । हे सोम, त्वमापवस्व आगच्छ । तत्र क्रियाविशेषणानि । कथं हिरण्यवत्कनकयुक्तमश्ववदश्वयुक्तं वीरवद् वीरयुक्तं यथा तथा याहीत्यर्थः । स्वर्णाश्ववीरान्मह्यं देहीत्यर्थः । किंच हे सोम, गोमन्तं धेनुयुक्तं वाजमन्नमाभर आहर । अन्नं धेनूंश्च देही- त्यर्थः । स्वाहा सुहुतमस्तु । 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' ( पा० ८ । २ । ३२ ) इति भकारः ॥ ६३ ॥ प्रायश्चित्तानि समाप्तानि । श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । ग्रहग्रहान्निमित्तान्तोऽष्टमोऽध्यायः समीरितः ॥ ८ ॥

१५४

नवमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

देव॑ सवितः प्रसु॑व य॒ज्ञं प्रसु॑व य॒ज्ञप॑ति॒ भगा॑य । दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः कैत॒पूः केत॑ नः पुनातु वा॒चस्पति॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥

र्वाज॑ नः स्वदतु

उ० देव सवितः । वाजपेथिका मन्त्रा एष ते निर्ऋते भाग इत्येतस्मात्प्राक् । बृहस्पतेरार्षम् इन्द्रस्य च । कर्मणः कर्मणः पुरस्तादाहुतिं जुहोति गायत्र्या त्रिष्टुभा । हे देव सवितः, प्रसुव अभ्यनुजानीहि वाजपेयलक्षणं यज्ञम् । अभ्यनुजानीहि यजमानं यज्ञपतिम् । भगाय भजनीयाय यज्ञफलाय । एवं पुरुषमुक्त्वा अथेदानीं मण्डलमाह । त्वत्प्रसादाच्च मण्ड- ललक्षणो दिव्यो दिवि भवो गन्धर्वो गवां वाचां रश्मीनां वा धारयिता केतपूः । केतशब्देनान्नमुच्यते । अन्नस्य पविता केतमन्नं नोऽस्माकं पुनातु शोधयतु । त्वत्प्रसादाच्च वाचस्प- तिः वाजमन्नं नोऽस्माकं स्वदतु । 'स्वद आस्वादने' । आस्वा- दयतु ॥ १ ॥

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

उ० पञ्च वाजपेथिका ग्रहा गृह्यन्ते ऐन्द्राः । ध्रुवसदं त्वा सोमाहुतिपरिणामभूतो रस एषु लोकेष्वावर्तमान इह गृह्यते सोमाध्यस्तः । ध्रुवे अस्मिन् लोके सीदतीति ध्रुवसत् ध्रुवसदं त्वाम् नृपदं मनुष्यसदम् । मनसि सीदतीति मनः सदम् । । इन्द्राय त्वां जुष्टमभिरुचितं गृह्णामि उपयामगृहीतोऽसीत्ययं भिन्नक्रमः । आदौ मन्त्रावयवो द्रष्टव्यः अर्थसंबन्धात् सादयति । एष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतममभिरुचिततमम् । द्वितीयं गृह्णाति । अप्सुषदमुदकसदं त्वां घृतसदं व्योमसदम् । व्योमशब्देनान्तरिक्षमभिधीयते । शेषं व्याख्यातम् । तृतीयं गृह्णाति । पृथिवीसदं त्वान्तरिक्षसदं दिविसदं देवसदं नाक- सदम् । कमिति सुखनाम तत्प्रतिषिद्धं दुःखं प्रतिषिध्यते । यत्र गतानामल्पमप्यसुखं न विद्यते स नाको लोकः स्वर्लोक- विशेषः । शेषमृजु ॥ २ ॥

म० 'प्रातः सवनेऽतिग्राह्यान् गृहीत्वा षोडशिनं पञ्च चैन्द्रा- न्ध्रुवसदमिति प्रतिमन्त्रमिति' ( का० १४ । १ । २६१ ) । प्रातः सवन आग्रयणानन्तरं त्रीनतिग्राह्यानादाय षोडशिनं चादाय पञ्चेन्द्रदेवत्यान्ग्रहान्गृह्णीयात् । त्रीणि यजूंषीन्द्र- म० चतुर्थाध्यायमारभ्याष्टमान्तमध्यायपञ्चके अग्निष्टोमम - देवत्यानि । हे सोम, त्वम् उपयामयतीत्युपयामो ग्रहस्तेन न्त्रास्तदीयप्रासङ्गिका मन्त्राश्वोक्ताः । नवमेऽध्याये वाजपेय- गृहीतोऽसि । इन्द्राय जुष्टं प्रियं त्वा त्वां गृह्णामि । किंभूतं मन्त्रा उच्यन्ते चतुस्त्रिंशत्कण्डिकापर्यन्तम् । तेषां बृहस्पती - । त्वाम् । ध्रुवसदं ध्रुवे स्थिरेऽस्मिन् लोके सीदतीति ध्रुवसत्तम् । न्द्रावृषी । तत्र 'देव सवितरिति जुहोति यजत्यादिष्विति' नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृषत्तम् । मनसि सीदतीति मनःसत्तम् । ( का० १४ । १ । ११ ) । वाजपेयाङ्गभूतानां यजतीनां दीक्ष- । सोमाहुतिपरिणामभूतो रस एषु लोकेष्वावर्तमानः सोमाध्यस्त णीयाप्रापणीयादीनामादिषु सकृद्गृहीतमाज्यं जुहोति । सवि - । उच्यते । सादयति हे ग्रह, एष खरप्रदेशस्तव स्थानम् । इन्द्राय तृदेवत्या त्रिष्टुप् । हे सवितः सर्वस्य प्रेरंकान्तर्यामिन्, हे प्रियतमं त्वां सादयामीति शेषः । अथ द्वितीयम् । अप्सुषद- देव दीप्यमान, यज्ञं वाजपेयलक्षणं यागं प्रसुव अभ्यनुजानीहि मुदकसदं घृते सीदतीति व्योम्नि अन्तरिक्षे सीदतीति । शेषो प्रवर्तयेत्यर्थः । यज्ञपतिं यजमानं भगाय भजनीयायानुष्ठानरू- व्याख्यातः । अथ तृतीयम् । पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि स्वर्गे पायैश्वर्याय प्रसुव प्रेरय । एवं मण्डलाधिष्ठातारं पुरुषमुक्ले । देवेषु नास्ति अकं दुःखं यस्मिन् तस्मिन्नाके सुखान्विते स्वर्ग- दानीं मण्डलं प्रत्याह । त्वत्प्रसादाद्दिवि भवो दिव्यो गन्धर्वो गवां विशेषे सीदतीति तादृशम् । शेषमृजु ॥ २ ॥ रश्मीनां धारयिता केतपूः केतशब्देनान्नमुच्यते । केतमन्नं पुना- तीति केतपूः । अन्नस्य पावयिता सूर्यमण्डलरूपो देवो नोऽस्माकं केतमन्नं पुनातु शोधयतु । किंच त्वत्प्रसादाद्वाचस्पतिः प्रजा- पतिर्नोऽस्माकं बाजमन्नं हृविर्लक्षणं वदतु आस्वादयतु स्वाहा

सुहुतमस्तु ॥ १ ॥

तृतीया ।

अ॒पास॒मुद्व॑यस॒सूर्ये सन्त॑ स॒माहि॑तम् । अास॑स्य॒ यो रस॒स्तं वो॑ गृह्णाम्युत्त॒ममु॑पया॒मगृ॑ही- ति॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य

द्वितीया । ध्रुव॒सद॑ त्वा॒ नृ॒षद॑मन॒सद॑मुपया॒मगृ॑हत॒ऽसी- त्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥ ३ ॥ न्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑- तमम् ॥ अ॒प्सु॒षद॑ त्वा घृत॒सद॑ व्योम॒सद॑मुपय॒मगृ॑- हीरो॒ ऽसीन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥ पृथि॒वीसदं त्वान्तरिक्षसद् दिवि - सद॑ दे॑व॒सद॑ नाक॒सद॑मुपया॒मगृहीतोऽसीन्द्रा॑य॒ त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वा॒ जुष्ट॑तमम् ॥२॥

उ० चतुर्थ गृह्णाति । अपां सम् । रसदेवत्यानुष्टुप् । रसः सारः सोऽपां वायुः । एष वा अपासो योयं पवत' इति श्रुतिः । उद्वयसम् । उद्गतं वयोऽन्नं यस्माद्वायोस्तमुद्वयसं वायुम् सूर्ये सन्तं समाहितमित्यनयोः पदयोर्व्यत्ययोऽर्थसंत्र- न्धात् । सूर्ये समाहितं सन्तं समारोपितं स्थापितं सन्तं वो गृह्णाम्युत्तमम् । अपां सो वायुस्तस्यापि रसः गृह्णामीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । अपां रसस्य यो रसस्तं प्रजापतिः, स हि यज्ञलोककालाग्निवायुसूर्यऋग्यजुःसामादि-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वपुः तं वःशब्देनाह । हे आपः, गृह्णामि उत्तमम् उत्कृष्ट -
तमम् । यद्वा वः शब्दोऽनर्थकः । अपां रसस्य वायोर्यो रसः
प्रजापतिस्तं गृह्णामीति तस्मिन्पक्षे योजना । उपयाम इत्यादि
समानम् ॥ ३ ॥

म० अथ चतुर्थम् । रसदेवत्यानुष्टुप् सूर्ये समाहितं समारोपितं स्थापितं सन्तमपामुदकानां रसं सारं वायुमहं गृह्णामि । 'एष वा अपां रसो योऽयं पवते' (५ । १ । २ । ६) इति श्रुतेः । किंभूतं रसम् । उद्वयसमुद्गतं वयोऽन्नं यस्माद्वायोः स उद्वयास्तम् । वायुनैव धान्यानि निष्पद्यन्ते । किंच अपां रसस्य वायोर्यो रसः सारः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः स हि यज्ञलोककालाग्नि- वायुसूर्यर्ग्यजुःसामादिवपुः हे देवाः, वो युष्मदर्थं तं प्रजापति - महं गृह्णामि । किंभूतम् । उत्तममुत्कृष्टतमम् । वःशब्दोऽनर्थको वा । सोमरूपेण वायुं तदभिमानिनं प्रजापतिं च गृह्णामीत्यर्थः । उपयामेति व्याख्यातम् । एष त इति सादनम् ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

ग्रहा॑ ऊर्जाहु॑तयो॒ व्यन्तो॒ विप्रा॑य म॒तिम् । तेषां॒ विशि॑प्रियाणां वो॒ऽहमिष॒मूर्ज॒सम॑य॒भमु॑पया॒मगृ॑ही- तोऽसीन्द्रा॑य॒ त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा॒ जुष्ट॑तमम् । सं॒पृचौ स्थः सं मा॑ भ॒द्रेण॑ पृङ्कं विपृचौ स्थ॒ वि मा॑ पा॒प्मन पृङ्कम् ॥ ४ ॥

उ० पञ्चमं गृह्णाति । ग्रहा ऊर्जाहुतयः । अनुष्टुप् । हे ग्रहाः ऊर्जमन्नं रसं ये आह्वयन्ति ते ऊर्जाहुतयः । व्यन्तः पश्यन्तो जानन्तः विप्राय मेधाविने इन्द्राय मतिं विशि- प्रिया भवतेति शेषः । शिप्रे हनुनासिके वेत्युक्तम् । इह तु । हनू एव गृह्येते । विगतं हन्वोः कर्म येषु ग्रहेषु ते विशि- प्रियाः शोभनाभिषवसंस्कृताः सुपूताश्च विशिप्रिया उच्यन्ते । तत्र हि हवोर्व्यापारो न भवति । तेषां च विशिप्रियाणां सतां वः संबन्धिनाम् अहम् इषमन्नम् ऊर्जं च रसम् सम- प्रभम् संगृह्णामि । शेषं व्याख्यातम् । उपयाम इत्यादि व्याख्यातम् । उपर्युपर्यक्षं सोमग्रहं करोत्यध्वर्युः । अधोऽ- धोऽक्षं नेष्टा सुराग्रहं करोति संपृचौस्थः । 'पची संपर्के' । यौ युवां ग्रहौ संपृक्तौ स्थः तौ संपृकं संसृजतं मां भद्रेण भन्द- नीयेन कल्याणेन । तौ पुनर्विहरतः विपृचौ स्थः । यतो युवां विगतसंसगौं स्थः ततो वि मा पाप्मना पृङ्कम् विगतसंसर्ग पाप्मना मां कुरुतम् ॥ ४ ॥

म० अथ पञ्चमम् । ग्रहदेवत्यानुष्टुप् । हे ग्रहाः, तेषां वो युष्माकं संबन्धिनमिषमन्नमूर्जं रसं चाहं समग्रभं समग्रहं सम्य- गृह्णामि । किंभूतानां । विशिप्रियाणाम् । शिषे हनू नासिके वा । इह तु हन् । शिप्रयोर्द्दन्वोः कर्म शिप्रियं हनुचलनम् । विगतं शिप्रियं येषु प्रहेषु ते विशिप्रियाः सम्यगभिषुताः सुपूताश्च । · तत्र हि हन्वोर्व्यापारो नास्ति सुपेयत्वात् । तेषां केषां । ये यूय-

1

१५५

मूर्जाहुतयः ऊर्जमन्नरसमाह्वयन्ति ये यैर्वा ते ऊर्जाहुतयः । तथा विप्राय मेधाविने इन्द्राय मतिं विशिष्टबुद्धिं व्यन्तः जानन्तो गमयन्तो वा । वीत्यस्य गतिकर्मणो धातोः शतृप्रत्यये रूपम् । उपयाम० एष ते इति व्याख्याते ( का० १४ । २ । ७ ) । उपर्युपर्यक्षमध्वर्युर्धारयत्यधोऽधो नेष्टा संपृचाविति । अध्वर्युः सोमग्रहमक्षोपरि धारयति नेष्टा सुराग्रहमक्षाधस्तात् । सहैव धारणं मन्त्रपाठश्च । ग्रहदेवते यजुषी । हे सोमसुरा- ग्रहौ, यौ युवां संपृचौ स्थः संपृक्तौ भवथः । ' पृची संपर्के' क्विप् । तौ युवां मा मां भद्रेण भन्दनीयेन कल्याणेन संपृङ्कं संसृजतं संयोजयतम् । 'विपृचावित्याहरते' ( का० १४ । २ । ८ ) इति । अध्वर्युनेष्टारौ स्वं स्वं ग्रहं स्वसमीपमानयतः । हे ग्रहौ, यतो युवां विष्टचौ वियुक्तौ स्थः ततो मा मां पाप्मना विटङ्कं वियोजयतम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

इन्द्र॑स्य॒ वनो॑ऽसि वाज॒सास्त्वया॒यं वाज॑सेत् । वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मा॒तरो॑ म॒हीमदि॑ति॒ नाम॒ वच॑सा॒ करामहे । यस्या॑मि॒दं विषं॒ भुव॑न॒मावि॒वेश॒ तस्यै॑ नो दे॒वः स॑वि॒ता धर्मं साविषत् ॥ ५ ॥

उ० रथमुपावहरति । इन्द्रस्य वज्रोऽसि । इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रजहारेत्युपक्रम्य रथस्तृतीयं वा यावद्वेति यदुक्तं तदिदमभिधीयते । यस्त्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसि वाजसाश्च । वाजमन्नं सनोतीति वाजसाः तं त्वां ब्रवीमि । त्वया वज्री- भूतेनायं यजमानो वाजमन्नं सेत् । सनोतेर्वा एतद्रूपम् । सनुयात् संभजेदित्यर्थः । सिनुयाद्वभीयादित्यर्थः । धूर्गृहीत- मभ्यावर्तयति । वाजस्य नु । जगत्यतिजगती वा पार्थिवी । चतुर्थः पादः सावित्रः । वाजस्य अन्नस्य । नु अनर्थकः । प्रसवे अभ्यनुज्ञायां वर्तमाना इति शेषः । या मातरं जगन्नि- मत्रीं महीं महतीम् अदितिम् अदीनां नाम । ताम् अनुकूलां वचसा वेदवाक्येनानेन करामहे कृतवन्त: साहसिकाः । आत्मनेपदं करोतेः । यस्यां चेदं विश्वं भुवनं भूतजातम् आविवेश आविष्टम् । तस्यां पृथिव्यां नोऽस्माकं देवः दानादि- गुणयुक्तः सविता सर्वस्य प्रसविता । घर्मं धारणमवस्थानं साविषत् प्रसुवताम् ॥ ५ ॥

म० 'मरुत्वतीयान्त इन्द्रस्य वज्र इति रथावहरणमिति' ( का० १४ । ३ । १ ) । महामरुत्वतीयान्ते माहेन्द्रात्पूर्वं रथ- वाहनाच्छकटाद्रथमवतारयति । रथदेवत्यं यजुः । हे रथ, त्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसि । इन्द्रेण यदा वृत्राय वज्रं प्रहृतं तत्रिधा जातं तस्यैको भागो रथ इति 'इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रजहार ' ( १।२।४ । १ ) इत्यादिश्रुत्या उक्तम् । किंभूतस्त्वम् । वाजसाः वाजमन्नं सनोति ददातीति वाजसाः । ' षणु दाने' विट्प्रत्ययः 'विड्वनोरनुनासिकस्यात् - ' ( पा० ६ ।४ ।४१ ) इत्याकारः । किंच

१५६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

अयं यजमानस्त्वया वज्रीभूतेन सहायेन वाजमन्नं सेत् । सनोतेः । अपां प्रशस्तिषु प्रशस्तेषु भागेषु यूयं भवत । द्वितीयः प्रोक्ष- सिनोतेर्वा रूपम् । अन्नं सनुयात्संभजेत । यद्वा सिनुयाद्बध्नीयात् । णमन्त्रः अब्देवत्यं यजुः । हे देवीः देव्यो दीप्यमाना आपः, बह्वन्नवान्भूयादित्यर्थः । ' चात्वालमावर्तयति वाजस्येति धूर्गृ- वो युष्माकं य ऊर्मिः कल्लोलस्तेन सिक्कोऽयमश्वो वाजमन्नं सेत् हीतमिति' (का० १४ । ३ । २ ) । अवतारितं रथं धुरि गृहीत्वा सनुयाद् बध्नीयाद्वा । किंभूत ऊर्मिः । प्रतूर्तिः प्रकृष्टा तूर्तिर्वेगो चावालाद्दक्षिणेनानीय वेद्यां स्थापयेत् । पृथिवीदेवत्यातिजगती । यस्य प्रवरणशीलः । तथा ककुन्मान् ककुच्छब्देन वृषभस्कन्धे अन्त्यः पादः सवितृदेवत्यः । नु एवार्थे । वाजस्यान्नस्य प्रस- उन्नतप्रदेश उच्यते । सादृश्ये मतुप् । तत्सामान्यादुदकनिचयैः वेऽनुज्ञायामेव वर्तमाना वयं यां भूमिं नाम प्रसिद्धं यथा तथा संयुक्तो बहुलोदकसंघातवान्ककुन्मानित्युच्यते । तथा वाजसाः वचसा वेदवाक्येन एवंविधामनुकूलां करामहे कृतवन्तः कुर्महे । अन्नस्य दाता ॥ ६ ॥ वा । करोतेः शपि रूपम् । किंभूतां भूमिम् । मातरं जगन्निर्मात्रीं महीं महतीं महनीयां वा अदितिमदीनामखण्डितां वा । किंच इदं विश्वं भुवनं सर्वं भूतजातं यस्यां भूमावाविवेश आविष्टम् । सविता देवस्तस्यां भूमावेव नोऽस्माकं धर्मं धारणमवस्थानं । साविषत् प्रसुवतां प्रेरयतु । 'पू प्रेरणे' इति धातोर्णिजन्तस्य लेटि साविषदिति रूपम् ' सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) 'लेटोऽडाटौं' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) ( इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति सूत्रैः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

अ॒प्स्व॒न्तर॒मृत॑म॒प्सु मे॑ष॒जम॒पामु॒त प्रश॑स्ति॒ष्वश्वा॒ भव॑त वा॒जिन॑ः । दे॒वी॑रापो॒ यो व॑ ऊ॒र्मिः प्रतूर्तिः क॒कुन्मा॑न्वाज॒सास्तेना॒ाय॑ वाज॑सेत् ॥ ६ ॥

उ० अश्वानद्भिरभ्युक्षति । अप्स्वन्तः । अनवसाना पुर- उष्णिक् अश्वदेवत्या । अप्सु अन्तरवस्थितममृतम् अप्सु च भेषजम् । तत्र हे अश्वाः, यूयं भवत वाजिनः । वाज इत्यन्न- नाम तद् येषु विद्यते ते वाजिनः । अन्नवन्तो यूयं तत्र भवतेत्यर्थः । अपामुत प्रशस्तिषु । उत अपिच अपां प्रशस्तिषु प्रशस्तेषु पवित्रेषु भागेषु भवतेत्यनुषज्यते । द्वितीयः प्रोक्षण- मन्त्रः । देवीरापः । हे देव्यः आपः, यो व ऊर्मिः प्रतूर्तिः । वो युष्माकम् ऊर्मिः कल्लोलो महानुदकसन्नाहः । प्रतूर्तिः प्रत्वरणः । ककुन्मान् । ककुदितिशब्देन ऋषभस्य स्कन्धदेश उन्नत उच्यते । तत्सामान्यादुदकसंघातोप्युन्नततमः ककुच्छ- ब्देनोच्यते । बहुभिरुदकनिचयैः संयुक्तो महाप्राग्भार इत्यर्थः वाजसाः अन्नस्य संभक्ता । तेनायमश्वः प्रोक्षितो वाजमन्नं सेत् । सनोतेः सिनोतेर्वा लिटि एतद्रूपम् । सनुयात् संभ- जेत् । सिनुयात् बभीयात् ॥ ६ ॥

।

।

म० 'अश्वान् प्रोक्षत्यपोऽवनीयमानान् म्नातान्वागतान- प्खन्तरिति देवीराप इति वा समुच्चयो वेति' (का० १४ । ३ । ३ । ५ ) स्नानार्थमपो नीयमानान् स्नात्वागतान्वाश्वानप्स्व- न्तरिति देवीराप इति मन्त्रेण वोभाभ्यां वा प्रोक्षेत् । अश्व- देवल्यावसानरहिता पुरउष्णिक् । अस्याः पाद आयो द्वादशाक्षरो द्वावष्टाक्षरौ । अप्मु उदकेषु अन्तर्मध्ये अमृतमवस्थितमप्सु । भेषजमारोग्य पुष्टिकरमौषधं चावस्थितम् । हे अश्वाः, यूयं तत्रामृतभेषजयुताखप्सु वाजिनोऽन्नवन्तो भवत । उतापि च

सप्तमी ।

वातो॑ वा॒ मनो॑ वा गन्ध॒र्वाः स॒प्तवि॑√शतिः । ते
अग्रेऽश्व॑मन॒स्ते अ॑स्मव॒माद॑धुः ॥ ७ ॥

उ० अश्वं युनक्ति । वातो वा उष्णिक् अश्वस्तुतिः । वाशब्दः समुच्चयार्थीयः । वनश्च मनश्च गन्धर्वाश्च सप्तविंश- तिर्नक्षत्राणि । एते त्वां युञ्जन्तु । त्वयि च जवमादधातु । यतस्ते अग्ने प्रथममश्वमयुञ्जन् । ते अस्मिन् जवमादधुः ते च अस्मिन् जवं वेगमाहितवन्तः ॥ ७ ॥

म० 'दक्षिणं युनक्ति वातो वेति' (का० १४ । ३ । ६ ) । दक्षिणमधुं रथे योजयेत् । अश्वदेवल्या उष्णिक् । वाशब्दौ समुच्चयार्थी । वातो वायुर्मन इन्द्रियं सप्तविंशतिर्नक्षत्राणि गन्धर्वा गोर्भूमेर्धर्तारः ते वातादयोऽग्रे पूर्वमश्वमयुञ्जन् रथे योजितवन्तः । ते च वातादयोऽस्मिन्नश्वे जवं वेगमादधुः स्थापि-

तवन्तः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

वात॑रथ॒हा भव वाजिन्यु॒ज्यमा॑न॒ इन्द्र॑स्येव॒ द- क्षिणः त्रि॒ियैधि॑ । यु॒ञ्जन्तु॑ त्वा म॒रुतो॑ वि॒श्ववे॑दसि॒ आ ते॒ त्वष्टा॑ प॒त्सु ज॒वं द॑धातु ॥ ८ ॥

उ० द्वितीयं युनक्ति । वातरंहा त्रिष्टुप् अश्वस्तुतिः । रिहतिर्गत्यर्थः । वातजवो भव हे वाजिन्, युज्यमानः सन् । इन्द्रस्येव च दक्षिणोऽश्वः श्रिया एधि भव अस्य यजमानस्य । युञ्जन्तु त्वां मरुतो विश्ववेदसः सर्वधना वा सर्वज्ञाना वा । आदधातु च ते तव त्वष्टा पत्सु पादेषु जवं वेगं युक्तस्य

सतः ॥ ८ ॥

म० 'उत्तरं वातरंहा इति' ( का० १४ । ३ । ७ ) । उत्तरमवं युनक्ति । अश्वदेवया त्रिष्टुप् । हे वाजिन वेगवन्नश्व, युज्यमानः सन् त्वं वातरंहा वातवद्वेगयुक्तो भव वातस्येव रंहो यस्य । किंच दक्षिणो दक्षिणभागे स्थितस्त्वमिन्द्रस्याश्व इव श्रिया शोभया युक्त एधि भव । किंच विश्ववेदसः सर्वज्ञाः सर्वधना वा मरुतः हे अश्व, वां युञ्जन्तु रथे नियोजयन्तु । किंच लष्टा देवः हे अश्व, ते तव पत्सु पादेषु जवं वेगमाद- धातु स्थापयतु ॥ ८ ॥

नवमी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ज॒वो यस्तै वाज॒न्नहि॑तो गुहा यः श्ये॒ने पर्री- च॒ अव॑र्‌च॒ वाते॑ । तेन॑ नो वाजि॒न्बल॑वा॒न्बलैन वाज॒जिश्च॒ भव॒ सम॑ने च पारयि॒ष्णुः ॥ वार्जिनो वाज- जितो॒ वाज॑ सरि॒ष्यन्तो॒ बृह॒स्पत॑र्मा॒गमव॑जिघ्रत ॥ ९ ॥ उ० तृतीयं युनक्ति । जवो यस्ते । जगती अश्वस्तुतिः । जवो वेगो यस्ते तव हे वाजिन्, निहितः स्थापितः गुहा । गुहायामिति विभक्तिव्यत्ययः । गुहाशब्दो रहस्यवचनः । यश्च इयेने पक्षिणि परीतः । परिपूर्वस्य तनोतेरेतद्रूपम् । परिततो व्यवस्थितः अचरच्च वाते यश्व वाते त्वदीयो जत्रः अचरत् । तेन नो वाजिन्बलवान्बलेन वेगलक्षणेन बलेन बलवान् भूत्वा हे वाजिन्, नोऽस्माकं वाजजिच्च भव अन्नस्य च जेता भव । समने च पारयिष्णुः समने च संग्रामे च पारयिता भव । बार्हस्पत्यमश्वानवद्यापयति । वाजिनो वाजजितः । हे वाजिनोऽश्वाः वाजजितः अन्नस्य जेतारः वाजमन्नं जेतुं सरि- tयन्तो बृहस्पतेर्भागं चरुम् अवजिघ्रत ॥ ९ ॥

म० 'दक्षिणाप्रष्टिं जवो यस्त इति' (का० १४ । ३ । ८ ) । दक्षिणायां धुरि प्रकृष्टं देशमश्रुत इति दक्षिणाप्रष्टिस्तादृशं तृती- यमश्वं युनक्ति । अश्वदेवत्या जगती । हे वाजिन्नश्व, यस्ते तव जवो वेगः गुहा गुहायां हृदयप्रदेशे निहितोऽवस्थापितः । 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति गुहाशब्दात् डेर्लुक् । श्येने श्येनाख्ये पक्षिणि यो जवः परीत्तः त्वयैव परिदत्तः सन् अचरत् चरति प्रवर्तते । यश्च ते जवः परिदत्तः सन् वाते अचरत् वायौ चरति । परिपूर्वाद्ददातेर्निष्ठायां 'अच उपसर्गात्तः ( पा० ७ । ४ । ४७ ) इति तादेशे 'दस्ति' ( पा० ६ । ३ । १२४ ) इति दादेशे तकारे परे इगन्तोपसर्गस्य दीर्घे परीत्त इति । हे वाजिन्, तेन त्रिविधेन बलेन वेगलक्षणेन बलवान्वे- गवान्सन्नोऽस्माकं वाजजित् अन्नस्य जेता भव । च पुनः समने सङ्ग्रामे पारयिष्णुः पारयिता च पारप्रापको भव 'पार तीर कर्मसमाप्ती' इत्यस्माच्चुरादिणिजन्तात् 'णेश्छन्दसि' ( पा॰ ३ । २ । १३७ ) इतीष्णुप्रत्ययः । ' बार्हस्पत्यमेनाना- । घ्रापयति वाजिन इति' (का० १४ । ३ । १० ) । बार्हस्पत्यं चरु- मश्वानाघ्रापयेत् । अश्वदेवत्यं यजुः । वाजजितोऽन्नस्य जेतारो वाजमन्नं प्रति सरिष्यन्तो गमिष्यन्तो हे वाजिनोऽश्वाः, यूयं बृहस्पतेर्भागं चरुमवजिघ्रत आघ्राणं कुरुत ॥ ९ ॥

दशमी ।

दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यस॑वसो॒ बृह॒स्पति॑रुत्त॒मं नाक॑रुहे॒यम् । दे॒वस्या॒ह ्मस॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यस॑वस॒

।

।

१५७

ह ँस॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यप्र॑स॒वस॒ इन्द्र॑स्योत्त॒मं नाक॑म- रुहम् ॥ १० ॥

उ० ब्रह्मा रथचक्रमारोहति । देवस्याहं सवितुः सवे अभ्यनुज्ञायां सत्यसवसः सत्याभ्यनुज्ञायां वर्तमानस्य बृह- हामि । देवस्याहं सवितुः सवे सत्यसवस इन्द्रस्योत्तमं नाकं स्पतेः संबन्धि उत्तममुत्कृष्टं नाकं स्वर्गलोकं रुहेयम् आरो- रुहेयमिति देवतामात्रं विशेषः । रथचक्रादवतरति । देवस्याहं सवितुः सवे सत्यप्रसवसौ बृहस्पतेरुत्तमं नाकम् अरुहम् । प्रशब्दः प्रकर्षद्योतनार्थः । अरुहमिति च भूतकालाभिधायी । भूतो हि कालः । आरूढवानस्मीत्यर्थः । शेषमारोहणमन्त्रेण समानम् । इन्द्रस्य इति उत्तरे मन्त्रे विशेषः ॥ १० ॥

म० 'देवस्याहमिति ब्रह्मा रथचक्रमारोहत्युत्करे नाभिमात्रे स्थाणौ स्थितमिति' ( का० १४ । ३ । १२ ) । उत्करप्रदेशे निखातस्य नाभिमात्र काष्ठस्याग्रे स्थितं रथचक्रं ब्रह्मारोहेत् । ब्राह्मणकर्तृके वाजपेये लिङ्गोक्तदेवतम् । सत्यसवसः सत्याभ्यनु- ज्ञस्य सवितुर्देवस्य सवेऽनुज्ञायां वर्तमानोऽहं बृहस्पतेः संब- न्धिनमुत्तममुत्कृष्टं नाकं स्वर्ग रुहेयमारोहामि । क्षत्रियवाज- पेये चकारोहमन्त्रः । तत्र इन्द्रस्य नाकं रुहेयमिति विशेषः । 'आगतेषु ब्रह्मावरोहति देवस्याहमिति' (का० १४ १४ १८ ) । यजमानादीनां सप्तदशरथेषु सप्तदशशरप्रक्षेपप्रदेशे निखाता- मौदुम्बरीं शाखां प्रदक्षिणीकृत्य देवयजनदेशमागतेषु सत्सु ब्रह्मा रथचक्रादवरोहति । विप्रयज्ञे पूर्वमन्त्रेण क्षात्रे उत्तरेण । सत्यं प्रकृष्टं च सवो यस्येति सत्यप्रसवाः । अत्र प्रशब्दः प्रकर्ष- द्योतकः । अरुहमिति भूतकालः नाकमारूढवानस्मीत्यर्थः । शेषं पूर्ववत् ॥ १० ॥

एकादशी ।

बृह॑स्पते॒ वाज॑ जय॒ बृह॒स्पत॑य॒ वाच॑ वदत बृह- स्पति॒ वाज॑ जापयत । इन्द्र॒ वाजे॑ ज॒येन्द्रा॑य॒ वाच॑ वद॒तेन्द्रं॒ वाज॑ जापयत ॥ ११॥

उ० दुन्दुभिमाहन्त्येकं सर्वेषां तु संस्कारो बहुवचनान्त- त्वान्मन्त्रस्य । बृहस्पते वाजं जय । हे दुन्दुभयः, यूयमुच्यध्वम् बृहस्पतये वाजमनं जय इत्थंभूतां वाचं बृहस्पतयेऽर्थाय वदत । बृहस्पतिं च वाजमन्नं जेष्यामीति जापयत । 'जप जल्प व्यक्तायां वाचि' । जपतेः 'हेतुमति च' इति णिच् लोट् मध्यम- पुरुषस्य बहुवचनम् । जापयत उद्वादय । बृहस्पतिना वाजं जितमित्यर्थः । ' जि जये' इत्यस्य वा जयं कारयतेति वा । इन्द्रवाजं जयेति देवतामात्रविशेषः ॥ ११ ॥

म० 'बृहस्पते वाजमित्येकं दुन्दुभिमाहन्ति तूष्णीमितरा- इन्द्र॑स्योत्त॒मं नाक॑रु॒हेयम् । दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे सप्तदशदुन्दुभीनां मध्ये एकं मन्त्रेणाहन्ति षोडश तूष्णीम् ! निति' (का० १४ । ३ । १५) अनुवेद्युच्छ्रितस्थाण्वारोपित- स॒त्यप्रस॑वसो॒ बृह॒स्पति॑रुत्त॒मं नाक॑मरुहम् । दे॒वस्या - । यजुः विप्रयज्ञे मन्त्रः हे दुन्दुभयः, यूयं बृहस्पतये

।

१५८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

वदत । किम् । यत् हे बृहस्पते, त्वं वाजमन्नं जय । किंच हे दुन्दुभयः, यूयमेव बृहस्पतिं वाजमन्नं जापयत । बृहस्पतिनान्न- जयं कारयतेत्यर्थः । 'जि जये' इत्यस्य हेतुमण्णिचि 'क्रीड्जीनां णी' ( पा० ६ । १ । ४८ ) इति धातोराकारे कृते 'अर्तिही - ब्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग्णौ' ( पा० ७ । ३ । ३६ ) इति पुगागमे लोण्मध्यमबहुवचने जापयतेति रूपम् । क्षत्रयज्ञे दुन्दु- भिवादनमन्त्रः । हे दुन्दुभयः, यूयमिन्द्रायेति वाचं वदूत यत् हे इन्द्र, त्वं वाजं जय । इन्द्रवाजं यूयं जापयतेति पूर्ववत् ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

ए॒षा व॒ः सा स॒त्या सं॒वाग॑भू॒द्यय॒ बृह॒स्पति॒ वा ज॒मर्जीजप॒तानी॑जपत॒ बृह॒स्पति॒ वाज॑ वन॑स्पतयो॒ विमु॑च्यध्वम् । ए॒षा वः॒ सा स॒त्या सं॒वाग॑भू॒द्ययेन्द्रे॑ । वाज॒मर्जीजप॒ताची॑जप॒तेन्द्रं॒ वाज॒ वन॑स्पतयो॒ विमु॑- च्यध्वम् ॥ १२ ॥

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

उ० रथमारोहयति यजमानः । देवस्याहम् । देवस्य सवितुः सत्यप्रसवसः प्रसवे अहं वर्तमानः बृहस्पतेर्वाजस्य जेतुः संबन्धि वाजमन्नं जेषम् । वाचयति वाजिनो वाजजितः अश्वा उच्यन्ते । हे वाजिनः वाजजितः अन्नस्य जेतारः, अध्वनः मार्गान् स्कभ्रुवन्तः क्षोभयन्तः । स ह्यश्वानां स्वभावः । योजनानि अतिशीघ्रतया मिमानाः परिच्छिन्दन्तः शीघ्रं काष्ठाम् आज्यन्तं (?) गच्छत आज्यन्तोपि काष्टोच्यते क्रान्त्वा स्थित भवति ॥ १३ ॥

म० 'देवस्याहमिति यजुर्युक्तमारोहति यजमानः' ( का० १४ । ३ । १८ ) मन्त्रयुक्तं रथं यजमान आरोहेत् । सत्यप्र- सवसः सत्याभ्यनुज्ञस्य सवितुर्देवस्य सवेऽनुज्ञायां वर्तमानोऽहं वाजजितोऽन्नजेतुर्बृहस्पतेः संबन्धिनं वाजमन्नं जेषं जयेयं । जय- तेलेंट उत्तमैकवचने 'लेटोऽडाटी' (पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्य- । । डाग 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४) इति प् प्रत्ययः 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति मिप इकारलोपे गुणे च जेषमिति रूपम् । यद्वा लुङि अडि उ० दुन्दुभिमवहरति । एषा वः । एषा वः युष्माकं उत्तमैकवचनेऽभावे । 'वाजिन इति वाचयतीति' ( का० सासत्या अवितथा संगतवादिनी वाक् अभूत् यया वाचा १४ । ३ । २२ ) । हे वाजिनोऽश्वाः, यूयं काष्टां गच्छत बृहस्पतिं वाजमन्नं जेष्यामीति इत्थमीदृशम् अजीजपत् । आज्यन्तं प्राप्नुत । उत्कर्ष गच्छतेत्यर्थः । आज्यन्तोऽपि काष्टो - जपतेर्णिचि लुङि चङि एतद्रूपं भवति । जापितवन्तः । उद्वा- च्यते । 'कान्ला स्थितो भवति' ( नि० २ । १८ ) इति दितवन्त इत्यर्थः । यच्च यूयमजीजपद्बृहस्पतिं वाजमन्नं यास्कोक्तेः । 'काष्टोत्कर्षे स्थितौ दिशि' इत्यभिधानाच्च । किंभूता जेष्यामीति तच्च बृहस्पतिना जितम् । अतो यूयं कृतकृत्याः । यूयम् । वाजजितः अन्नस्य जेतारः । तथा अध्वनो मार्गान् सन्तः हे वनस्पतयो वा वानस्पत्या दुन्दुभयो विमुच्य- ।स्कभ्रुवन्तः रुन्धन्तः क्षोभयन्तः । स ह्यश्वस्वभावः । तथा योजना ध्वम् । उत्तरोऽपि मन्त्रोऽनेनैव व्याख्यातो देवतामात्रं तु । योजनानि मिमानाः अतिशीघ्रतया परिच्छिन्दन्तः ॥ १३ ॥ विशेषः ॥ १२ ॥

म० 'एषा व इति मन्त्रहतमवहरते तूष्णीमितरानिति' ( का० १४ । ४ । ९ । १० ) सप्तदशदुन्दुभीनां मध्ये मन्त्र- वादितं मन्त्रेणावतारयति षोडश तूष्णीं स्थाणुभ्यः । पूर्वो मन्त्रो विप्रयज्ञे उत्तरः क्षात्रे । हे दुन्दुभयः, वो युष्माकमेषा वाक् सत्या समभूत् तथ्या जाता । यया वाचा बृहस्पतिं वाजमजीज- पत । पुनर्बृहस्पतिं वाजमजीजपत 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' ( नि० १० । ४२ ) इति यास्कोक्तेर्भूयानर्थो ग्राह्यः । अत्यन्तं बृहस्पतिमन्नजयं कारितवन्तो यूयं यया वाचा सा सत्या जातेत्यर्थः । जयतेर्णिजन्तस्य लुङि मध्यमबहुवचनेऽजी- जपतेति रूपम् । हे वनस्पतयो वनस्पतिविकारा दुन्दुभयः, यूयं विमुच्यध्वं कृतकृत्याः सन्तो विमोचनं कुरुत । क्षात्रे यज्ञे उत्तरो मन्त्रः । यया वाचा इन्द्रं वाजमजीजपत सा सत्याभूदतो यूयं विमुच्यध्वं तुल्यम् ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

दे॒वस्या॒स॑वि॒तुः स॒वे स॒त्यप्र॑स॒वस॒ो बृह॒स्पते॑
बजजितो वाजे जेषम् । वार्जिनो वाजजि॒तोऽध्व॑नः
।
स्कभ्रुवन्तो॒ योज॑ना॒ मिमा॑ना॒ः काष्ठां गच्छत ॥१३॥

चतुर्दशी ।

ए॒ष स्य वा॒जी नि॑प॒णि॑ तु॒रण्यति ग्रीवाय बुद्धो अ॑पिक॒क्ष आ॒सनि॑ । ऋतु॑ दधि॒क्रा अनु॑ स॒सन- व्यदत्प॒थामङ्का॑स्यन्वा॒पनी॑फण॒त्स्वाहा॑ ॥ १४ ॥

उ० द्वाभ्यां जगतीभ्यामश्वदेवत्याभ्यां जुहोति । एषस्य वाजी । अयं स वाजी वेजनवान् । क्षिपणिं तुरण्यति क्षपण- मनु कशाघातमनु । तुरण्यति तूर्णमभ्रुतेऽध्वानम् । कथंभूतः सन् इत्यत आह । ग्रीवायां बद्धोऽपि बद्ध आसनि ग्रीवायामुरो- वज्रेण बद्धः । कक्षे पर्याणप्रदेशे सन्नाहरज्वा बद्धः । आसनि आस्ये च मुखे कविकया बद्धः । किंच ऋतुं दधिक्रा अनुसंस- निष्यदत् क्रतुं कर्म प्रज्ञां वा दधिक्रा अश्वः । स हि अश्व- वारं दधत् क्रामति । सनिष्यदत् । स्यन्दतेस्तनोत्यर्थे वर्तमाना- द्यङ्लुकि निपात्यते । अथ कोर्थः । स्वकीयं कर्म प्रज्ञां वा दधिक्रा अत्यर्थमनुसंतनोति । किंच पथामङ्कां स्यन्वापनी- प्राप्नोति । अम्बाङ्पूर्वस्य फणतेर्गत्यर्थे वर्तमानस्य चर्करीत - फणत् । पथां कुटिलानि चक्राणि अतिशीघ्रतया क्षिप्रं । वृत्तम् ॥ १४ ॥

।

I

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१५९

१

म० उत स्म अपि अस्याश्वस्य असं शृङ्गारचिह्नं वस्त्र-

म० एष स्य इति प्रत्यृचं जुहोत्यनुमन्त्रयते वेति' (का० १४ । ४ । ३-४)। ऋग्द्वयेनाज्यं जुहोत्यश्वाननुमन्त्रयते वा । । चामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि देहे वर्तमानं सत् अनुवाति गच्छ- अश्वदेवत्ये जगत्यौ दधिक्रावदृष्टे । त्यच्छब्दस्तच्छब्दपर्यायः । न्तमश्वमनु उत्क्षिप्तत्वेन दृश्यमानं गच्छति । कस्य किमिव । छान्दसः स्यः । एष वाजी सोऽयमश्वः क्षिपणिम् क्षिप्यते । वेः पक्षिणः पर्णं न पक्ष इव यथा त्वरया गच्छतः पक्षिणः प्रेर्यतेऽनया सा क्षिपणिस्तां कशां कशाघातमनु तुरण्यति तूर्ण- पक्ष उत्क्षिप्तो गच्छन्नवलोक्यते तथा धावतोऽश्वस्यांकसरूपं मध्वानमश्नुते । यद्वा क्षिपणि तुरण्यति कशां त्वरयति । वस्त्रचामरादिकं विस्पष्टमवलोक्यत इत्यर्थः । किंभूतस्याश्वस्य । कशायास्त्वरया शीघ्रं धावतीत्यर्थः । किंभूतोऽश्वः । ग्रीवायामपि द्रवतो गच्छतः तथा तुरण्यतस्त्वरयतः प्रगर्धिनः प्रगृध्य कक्षे आसनि आस्ये च बद्धः तत्तदुचितरज्जुविशेषैः । ' पद्दन्न-' प्रर्धी अवधिं प्राप्तुं काङ्क्षतः पक्षिमात्रस्य पर्णमङ्कसदृष्टा- न्तत्वेनाभिहितम् । शीघ्रधावने श्येनदृष्टान्त उच्यते । श्येनस्येव ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्यादिना आस्यशब्दस्यासन्नादेशः सप्त- म्याम् । ग्रीवायामुरोवध्रेण बद्धः । कक्षयोः समीपे अपिकक्षं धजतो गच्छतो वेगेन 'ध्रज गतौ' दधिक्राव्णः दधीन्क्रमते पर्याणदेशस्तत्र सन्नाहरज्ज्वा बद्धः । आस्ये मुखे कविकया दधिक्रावा धारकपर्वतायतिक्रामिणः। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते बद्धः । तथा दधिक्राः दधाति अश्ववारमिति दधिः । 'आहगम - ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति क्रमतेर्वनिपि 'विनो:-' ( पा० ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति किप्रत्ययः । दधिः सन् क्रम- मार्ग भृशं तरतः यङ्लुकि निपातोऽयम् । स्वाहा सुहुत- ६ । ४ । ४१ ) इति आकारः । ऊर्जा बलेन सह तरित्रतः तेऽध्वानमिति दधिक्राः । विटि क्रमतेराकारः । यद्वा दधीन्धा- कान्मार्गावरोधानद्रिपाषाणगर्तकण्टकादीनप्यतिक्रामतीति दधि- काः । तथा ऋतुं सादिनोऽभिप्रायमनु संसनिष्यदत्सम्यगनु- संदधानः सादिसंकल्पानुसारेण गच्छन् 'दाधर्तिदर्धर्ति - ' ( पा० ७। ४ । ६५ ) इत्यादिना स्यन्दतेर्यङ्लुकि निपातोऽयम् । तथा पथां मार्गाणामङ्कांसि लक्षणानि कुटिलानि निम्नोन्नतानि अन्वा - पनीफणत् अतिशीघ्रं प्राप्नुवन् । समत्वमापादयन्नित्यर्थः । अन्वा- ङ्पूर्वस्य फणतेर्गत्यर्थस्य यङ्लुकि निपातः । पूर्ववत् । एवंविधाऽश्वस्तुतीति संबन्धः । खाहा सुहुतमस्तु ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

उ॒त स्मा॑स्य॒ द्रवि॑तस्तुरण्य॒तः प॒र्णं न वेरनु॑वाति प्र॒ग॒र्धन॑ः । श्ये॒नस्ये॑व॒ ज॑तो असं परि॑ दधि॒- क्राव्ण॑ स॒होर्जा तरि॑त्रत॒ः स्वाहा॑ ॥ १५ ॥

उ०उत स्मास्य । यजमानरथस्यायुक्तश्चतुर्थोऽश्वोऽनुगच्छति कविकापर्याणयुक्तः । तदभिप्रायेणाधस्तनो मन्त्रो व्याख्यातः । अथेदानीं रथयुक्ताश्वानेकशः स्तौति । अपिच अस्य रथयुक्तस्या- श्वस्य द्रवतो गच्छतः आज्यन्तं, तुरण्यतः तूर्णमभुवानस्या- ध्वानम् । पर्णे न वेरनुवाति प्रगर्धिनः । निरिति शकुनि नाम । पर्णं पत्रम् । न उपमार्थीयः । पक्षमिव शकुनेः रथोऽनु- वाति वातोद्धतः। प्रगर्धिनः आजिं जेतुं प्रगर्भोऽस्यास्तीति प्रगर्धी अश्वः तस्य प्रगर्धिनः । यद्वा शकुनिविशेषणं । आमिपं प्रगर्धिनः शकुनेः । स ह्यामिषग्रहणार्थमतिशयेन धावति अतस्तेनोप- मीयते । दक्षिणाप्रष्टिं स्तौति उत्तरेणार्धर्चेन । श्येनस्येव धजतः यथा श्येनस्य ध्रजतोऽतिशयेन गच्छतः । अङ्कसम् । अङ्कशब्दः । शरीरवचनः । शरीरासक्तं परिपश्यन्ति । पक्षिणं भक्षणाय गृहीतम् । तथा तस्य दधिक्राव्णः अश्वस्य रथं सक्तं परिपश्य न्ति । सहोर्जातरित्रतः सहान्नेन तरतोऽतिशयेनाध्वानम् । नैवारं चरुमवजिघ्रति तदभिप्रायेण सहोर्जेत्युक्तम् ॥ १५ ॥

मस्तु ॥ १५ ॥

षोडशी ।

शं नो भवन्तु वाजिनो हवैषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः । ज॒म्भय॒न्तोऽहि॑ वृ॒क॒√वा॑सि॒ सने॑भ्य॒ स्मयु॑व॒न्नमी॑वाः ॥ १६ ॥

उ० उत्तरेण तृचेनैतानेवाश्वान्स्तौति । शं नो भवन्तु । त्रिष्टुप् विराड् वा । शमिति सुखनाम । सुखरूपा भवन्तु नः अस्माकं वाजिनोऽश्वाः हवेषु आह्वानेषु । देवताता देवतातौ यज्ञे मितद्रवः । ते हि मितं द्रवं गच्छन्ति सुखकरम् । स्वर्काः सुरोचनाः स्वञ्चना वा । किंच जम्भयन्तः क्षोभ - यन्तः अहिं सर्प च वृकं च रक्षांसि च । सनेमीति पुराणनाम । इह तु क्षिप्रवचनो वाक्यवशात् । सनेम क्षिप्रम् अस्मत् अस्मत्तः । युयवन् 'यु पृथग्भावे' । पृथक् कुर्वन्तु । अमीवाः व्याधीन् ॥ १६ ॥

म० 'उत्तरेण तृचेन चेति' ( का० १४ । ४ । ५ ) शं न इति ऋक्त्रयेणाज्यहोमोऽश्वाभिमन्त्रणं वा । अश्वदेवत्या विराध- । सिष्टदृष्टा दशाक्षरचतुः पादा । देवानां कर्म देवतातिः 'सर्व- देवात्तातिल् ' ( पा० ४ । ४ । १४२ ) इति देवशब्दात् कर्मणि तातिस्प्रत्ययः 'लिति' ( पा० ६ । १ । १९३ ) इति प्रत्य- यात्पूर्वस्य वकारस्योदात्तत्वम् । तस्य सप्तम्यां 'सुपां सुलुक् ( पा० ७ । १ । ३९ ) इत्यादिना डेराकारः । देवताता देव- तातौं यज्ञे हवेषु आह्वानेषु सत्सु वाजिनोऽश्वा नोऽस्माकं शं सुख- करा भवन्तु । किंभूताः । मितद्रवः मितं परिमितं द्रवन्ति गच्छन्तीति मितद्रवः । क्विपि तुगभाव आर्षः । स्वर्काः शोभ- नोऽर्को येषां ते सुरुचः स्वञ्चना वा । तथा अहिं सर्पं कम- रण्यश्वानं रक्षांसि राक्षसान् च जम्भयन्तो नाशयन्तः । किंच तेऽश्वा अस्मत्सकाशात्सनेमि क्षिप्रम् अमीवा व्याधीन्युयवन् पृथ- कुर्वन्तु । 'यु पृथग्भावे' अस्य ह्वादिले लङि रूपम् गुणाड- भावावार्षौ । समीति पुराणनाम । इह तु क्षिप्रवाचकः ॥१६॥

१६०

सप्तदशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

ते नो अर्व॑न्तो हवन॒श्रुतो हवं॒ विश्वे॑ शृण्वन्तु वा॒जिनो॑ मि॒तद्र॑वः । सहस्रसा मे॒धया॑ता सनि॒ष्यव महो ये धन॑ सम॒थेषु॑ जभ्रिरे ॥ १७ ॥

उ० ते नो अर्वन्तः । जगती । ते अर्वन्तः अश्वाः नोs- स्माकं हवनश्रुतः । हवनमाह्वानं ये स्वभावत एव शृण्वन्ति त एवमुच्यन्ते । हवमाह्वानं विश्वे सर्वे शृण्वन्तु वाजिनो - ऽश्वाः मितद्रवः यजमानमपरिच्छिन्नं ये गच्छन्ति त एव मुच्यन्ते । मितद्रवः शोभनगमना वा । सहस्रसाः सहस्रस्य सनितारः संभक्तारः । मेधसाता मेधो यज्ञः स यत्र सन्यते संभज्यते स मेधसातिः तत्र मेधसातौ । सप्तम्यर्थे आकारः । सनिष्यवः संभक्तारः । महो महान्तः ये धनं समिथेषु संग्रामेषु जञ्जिरे आहृतवन्तः । तेनोऽर्वन्त इत्यतिक्रान्तं प्रति- वचनम् ॥ १७ ॥

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

धावनात्पूर्वं पश्चाच्चावघ्रायमाणं नैवारचरुलक्षणं मधुरं हविः यानैर्देवाधिष्ठितैः पथिभिर्मायित गच्छत ॥ १८ ॥ पिबत । पीला च मादयध्वं तृप्ता भवत । ततस्तृप्ताः सन्तो देव-

1

एकोनविंशी ।

आ मा वाज॑स्य प्र॒स॒वो ज॑गम्या॒देमे द्यावा॑पृथि॒वी विश्वरूपे । आ मो गन्तां पि॒तरा॑ मा॒तरा॒ चा मा सोमो अमृत॒त्वेन॑ गम्यात् ॥ वार्जनो वाजजितो वार्जसस॒वासो॒ बृह॒स्पत॑र्मा॒गमव॑जिघ्रत निमृ-

जानाः ॥ १९ ॥

उ० यजमानो नैवारं चरुमालभते । आ मा वाजस्य । त्रिष्टुप् । आजगम्यात् आगच्छेत् मा मां प्रति वाजस्यान्नस्य प्रसवोऽभ्यनुज्ञा । आ इमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे । आग- म० अश्वदेवत्या जगती नाभानेदिष्टदृष्टा । विश्वे सर्वे ते च्छेतां च इमे द्यावापृथिव्यौ विश्वरूपे सर्वरूपे । आमा गन्तां वाजिनोऽश्वा नोऽस्माकं हवमाह्वानं शृण्वन्तु । किंभूता अर्वन्तः । पितरा मातरा च आगन्तामागच्छेतां च मां प्रति मातापितरौ इयति कुटिलं गच्छन्तीत्यर्वन्तः । 'ऋ गतौ' इत्यस्माद्वनिप् 'पितरामातरा च छन्दसि' इति विरूपैकशेषो निपात्यते । 'अर्वणस्त्रसावनञः' ( पा० ६ । ४ । १२७ १ ) इति त्रन्तादेशे । आ मा सोमो अमृतत्वेन गम्यात् । आगच्छेच्च मां प्रति सोमः रूपम् । हवनश्रुतः हवनमाह्वानं शृण्वन्तीति हवनश्रुतः । । अमृतत्वेन सहितः । अश्वानवप्रापयति नैवारं चरुम् । वा- मितद्रवः यजमानचित्तानुकूल्येन परिमितगामिनः । सहस्रसाः जिनो वाजजितः । हे वाजिनोऽश्वाः, वाजस्थान्नस्य जेतारः । सहस्रस्यानेकजनतृप्तिक्षमस्य महतोऽन्नराशेः सनितारो दातारः । । वाजमन्नं जेतुं ससृवांसः सृप्तवन्तः सन्तो बृहस्पतेः मेधसाता सनिष्यवः मेधो यज्ञः सन्यते संभज्यते यत्र सा संबन्धिनं भागमवजिघ्रत निमृजानाः । ' मृजूष शुद्धौ' । मेधसातिर्यज्ञशाला । डेर्डाकारः । तस्यां सनिष्यवः संभक्तारः शोधयन्त एनं चरुं यजमानं च ॥ १९ ॥ पूरयितारः । ते के । येऽश्वाः समिथेषु संग्रामेषु महः मह- त्पूज्यं वा धनं जम्रिरे जहिरे आहृतवन्तः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

1

म० 'अवरुह्य नैनगरमालभते तीर्थे स्थितमामा वाज- स्येति' ( का० १४ । ४ । ११ ) यजमानो रथादवतीर्य चाला- लोत्करान्तरे स्थितं नैवारं चरुं स्पृशति । प्रजापतिदेवत्या त्रिष्टुव् वसिष्टदृष्टा । वाजस्यान्नस्य प्रसव उत्पत्तिर्मा मामाजग- ययात् आगच्छतु । गच्छतेर्व्यत्ययेन ह्वादित्वे लिङि रूपम् । आ इमे विश्वरूपे सर्वरूपात्मिके इमे द्यावापृथिव्यौ मां प्रत्या- गच्छेताम् । पितरा मातरा । 'पितरामातरा च छन्दसि'

वाजैवाजेऽवत वाजिनो नो॒ धने॑षु विप्रा अमृता ऋत॒ज्ञाः । अ॒स्य मध्वः॑ पिबत मादयध्वं प॒थिभि॑र्दे॒व॒यानैः ॥ १८ ॥

तृप्ता

उ० वाजेवाजे । त्रिष्टुप् । अन्नेअन्ने उपस्थिते सति अवत पालयत । हे वाजिनोऽश्वाः, नोऽस्मान् धनेषु च उपस्थितेषु पालयत हे विप्राः मेधाविनः परिदृष्टकारिणः, अमृताः अम- रणधर्माणः । ऋतज्ञाः सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञा वा । किंच अस्य नैवा- रचरुलक्षणस्य मध्वः मधुनः पिबत । मादयध्वं तृप्यध्वम् । नैवारं चरुमवजिघ्रन्त्यश्वस्य तदभिप्रायमेतत् । तृप्ताश्च सन्तः यात पथिभिर्देवयानैः देवाध्यासितैः ॥ १८ ॥

(

पा० ६ । ३ । ३३ ) इति द्विरूपैकशेषो निपात्यते । अस्म- दीयः पिता माता च मा मां प्रति आगन्तामागच्छताम् । व्यत्ययेनादादिले लोटि रूपम् । सोमश्चामृतत्वेन सहितो मा मामागम्यात् । चतुर्थ्यर्थे तृतीया । अमृतत्वाय मम देवत्व - जन्मने सोमो मां प्रत्यागच्छेत् । लिङि रूपम् । 'यजुर्युक्ता - नाघ्रापयति वाजिन इति' ( का० १४ । ४१२ ) इति । मन्त्रेण युक्तानश्वान्नैवारचरुमाघ्रापयेत् । अश्वदेवत्यं यजुः । म० अश्वदेवत्या त्रिष्टुब् वसिष्टदृष्टा । हे वाजिनोऽश्वाः, हे वाजिनोऽश्वाः, यूयं बृहस्पतेः संबन्धिनं भागं चरु- वाजेवाजे सर्वस्मिन्नन्ने उपस्थिते सति धनेषु चोपस्थितेषु । मवजिघ्रत आघ्राणं कुरुत । किंभूताः । वाजजितः वाजस्या- सत्सु नोऽस्मानवत पालयत । किंभूता यूयम् । विप्रा मेधाविनः । न्नस्य जेतारः । वाजमन्नं जेतुं ससृवांसः सृतवन्तो गतवन्तः । परिदृष्टकारिणः अमृता अमरणधर्माणः ऋतज्ञाः सत्यज्ञाः । सर्तेः क्कसुप्रत्यये रूपम् । निमृजानाः 'मृजूष् शुद्धौ ' शानच्प्रत्ययः । यज्ञज्ञा वा । किंच अस्य मध्वः पिबत । कर्मणि षष्ठी । इदं मधु शोधयन्तः चरुमेनं यजमानं वा पुनन्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥

विंशी ।

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

आ॒पये॒ स्वाहा॑ स्व॒पय॒ स्वाहा॑ऽपि॒जाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑ऽह॒र्पत॑ये॒ स्वाहाš मुग्धाय॒ स्वाहा॑ सु॒ग्धाय॑ वैनधु॑शि॒नाय॒ स्वाहा॑ विन॒ शिनं आन्त्याय॒नाय॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य भव॒नाय॒ स्वाहा॒ भुव॑नस्य॒ पत॑ये॒ स्वाहा॑हा॒धि॑पतये॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥

I

१६१

नासिकाप्रभवो वायुः प्राणः । चक्षुः श्रोत्रं च प्रकटार्थम् । दीयो यज्ञो वाजपेयाख्येन यज्ञेन क्लृप्तो भव । यूपं पृष्ठं रथन्तरादि । शरीरस्य वा पृष्ठम् । अयं चास्म- यजमान आरोहति । प्रजापतेः प्रजा अभूम । कृतमिदमस्या- भिः कर्म अतो वयं प्रजापतेः अपत्यभूताः संजाताः । गोधू- मानुपस्पृशति । स्वर्देवाः । हे देवाः, स्वः स्वर्लोकमगन्म गताः । शिरसा यूपमत्युजिहीते । अमृता अभूम अमृताच संजाताः ॥ २१ ॥

उ० द्वादशाप्तीर्जुहोति । आपये स्वाहा । प्रजापतेः संवत्स- म० 'षट् चोत्तराः षट् आयुर्यज्ञेनेत्याद्याश्चशब्दाज्जुहोति रस्य यज्ञस्य चैतानि नामानि । आप्नोतीत्यापिः । शोभनमाप्नो- वाचयति वा' ( का० १४/५/२ ) प्राजापत्यानि षड्यजूंषि । तीति स्वापिः । अपि जायत इति अपिजः । क्रतुः संकल्पो मदीयमायुर्यज्ञेन वाजपेयाख्येन कल्पतां क्लृप्तं भवतु । मुख- यज्ञो वा । वसुः वासयिता । अह्नां पतिः अहर्पतिः । अहे नासिकाप्रभवः पञ्चवृत्तिकः प्राणवायुरप्यनेन यज्ञेन क्लृप्तो मुग्धाय । 'मुह वैचित्ये' । दिनाय मुग्धाय । वैनं शिनाय भवतु । चक्षुरिन्द्रियं यज्ञेन कॢप्तं भवतु । श्रोत्रेन्द्रियं यज्ञेन विनाशसंयुक्तेषु वसतीति वैनंशिनः । विनंशिने आन्त्याय - क्लृप्तमस्तु । पृष्ठं रथन्तरादिकं शरीरस्य पृष्टं वा यज्ञेन कल्पताम् । नाय । अन्त्येऽयने भव आन्त्यायनः । अन्त्याय भौवनाय यज्ञेन मदीयेन वाजपेयाख्येन यज्ञो यज्ञाधिष्ठाता विष्णुः अन्ते भवोऽन्त्यः । भुवने भवो भौवनः । उभयविशेषणविशि- कल्पताम् । 'प्रजापतेरित्या रोहत इति' ( का० १४ ॥ ष्टमप्येकं नाम । भुवनस्य पतये अधिपतये । प्रकटार्थे ५ । ६ ) पत्नीयजमानौ निश्रेण्या यूपमारोहतः । यजमानदेव- नामनी ॥ २० ॥ त्यानि त्रीणि यजूंषि । वयं प्रजापतेः संबन्धिन्यः प्रजा म० 'द्वादश स्रुवाहुतीर्जुहोत्यापये स्वाहेति प्रतिमन्त्रं वाचयति । अभूम अपत्यानि जातानि । 'स्वरिति गोधूममालभत इति ' वेति' ( का० १४।५।१ ) प्राजापत्यानि द्वादश यजूंषि । संव- । ( १४ । ५ । ७) । खरिति गोधूमपिष्टनिर्मितं चषालं यजमानः त्सराभिमानी प्रजापतिः स्तूयते तस्यैवैतानि नामानि । आप्नो - स्पृशेत् । हे देवाः, वयं स्वः स्वर्गमगन्म प्राप्ताः । ' शिरसा तीत्यापि स्तस्मै सुहुतमस्तु । शोभनमाप्नोतीति स्वापिः यूपमुज्जिहीतेऽमृता इति' ( १४ । ५ । ८ ) । यूपादूर्ध्वं शिरः तस्मै । अपि जायते पुनः पुनरुत्पद्यते इत्यपिजस्तस्मै स्वाहा । करोति । वयममृता मरणधर्मरहिता अभूम संभूताः ॥ २१ ॥ ऋतुः संकल्पो भोगादिविषयो यज्ञो वा तस्मै । वसवे निवा- द्वाविंशी । सहेतवे । अह्नां दिवसानां पतिरहर्पतिस्तस्मै । अतश्च नामान्युभयविशेषणविशिष्टानि । 'मुह वैचित्ये' मुह्यतीति मुग्धस्तस्मै । अह्ने दिवसाय । विनश्यन्तीति विनंशिनः विना- शशीलाः पदार्थाः । 'मस्जिनशोर्झलि' ( पा० ७ । १ । ६० ) इति छान्दसत्वादझल्यपि नुमागमः । विन॑शिषु भवो वैन॑शि- नस्तस्मै । मुग्धाय मोहकाय खाहा । अन्ते भवमन्त्यमन्त्यं च तदयनं च अन्त्यायनमन्त्यस्थानं तत्र भव आन्त्यायनस्तस्मै विनंशिने विनाशशीलाय स्वाहा । अन्ते भवोऽन्त्यः भुवने भवो भौवनस्तदुभयविशिष्टाय स्वाहा । भुवनस्य पतये जगतः पालयित्रे । अधिपतये सर्वलोकानां स्वामिने स्वाहा सुहुत-

मस्तु ॥ २० ॥

एकविंशी ।

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां प्रा॒णो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ चक्षु॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ श्रोत्र॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पता॑ पृष्ठं य॒ज्ञेन॑ कल्पता॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्पताम् । प्र॒जाप॑तेः प्र॒जा अ॑भूम॒ स्व॒र्देवा अगन्मा॒मृता॑ अभूम ॥ २१ ॥

अ॒स्मे वो॑ अ॒स्त्विन्द्रि॒यम॒स्मे नृ॒म्णमु॒त क्रतु॑र॒स्मे वचसि सन्तु वः । नमो॑ मात्रे पृ॑थि॒व्यै नमो॑

मा॒त्रे पृ॑थि॒व्या इ॒यं ते॒ राड्य॒न्तासि॒ यम॑नो ध्रुवो - ऽसि ध॒रुणैः । कृ॒ष्यै त्वा॒ क्षेमा॑य॒ त्वा र॒य्यै त्वा पोषाय त्वा ॥ २२ ॥

उ० दिशोऽनुवीक्षते । अस्मे वो अस्त्विन्द्रियम् । अस्मे अस्मे नृम्णम् अस्मासु च धनं युष्मत्संबन्धि भवत्वित्यनुषङ्गः । अस्मासु वः युष्मत्संबन्धि अस्तु भवतु इन्द्रियं वीर्यम् । उत क्रतुः अपिच क्रतुः कर्म युष्मत्संबन्धि भवत्वित्यनुषङ्गः । अस्मे वर्चांसि सन्तु वः अस्मासु च तेजांसि भवन्तु युष्म- त्संबन्धीनि । पृथिवीमवेक्षते यजमानः नमो मात्रे पृथिव्यै । पृथिवीं मातरं ब्रवीमीति नमस्करोति च । अभ्यासे भूय- समर्थं मन्यन्त इति द्विर्वचनम् । औदुम्बरीमासन्दीं बस्त-

चर्मणा स्तृणाति । इयं ते राट् । इयमिति लिङ्गव्यत्ययः । इदं ते

तव राट्र राज्यम् । अभिषिक्तोसि त्वमित्येतत्कथयति । सुन्व- उ० पद लृप्तीः। आयुर्यज्ञेन कल्पताम् । मदीयमायुरनेन तमस्यामुपवेशयति । यन्तासि नियन्ता त्वमसि । तवानव- यज्ञेन क्लृप्तं भवतु । एवमुपरितनानि व्याख्येयानि । मुख- । च्छिन्नं यमनं कालान्तरेऽपि । ध्रुवोऽसि स्थिरोसि । धरुणः धार-

२१ य० उ०

१६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

चतुर्विंशी ।

[ नवमोऽध्यायः ९ ] aise कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा । कर्षणाय प्रसव उत्पादकः प्रजापतिः अग्रे सृष्ट्यादौ ओषधीषु अप्सु च त्वाम् क्षेमाय च धनाय च पुष्ट्यर्थ चोपवेशयामीतिशेषः २२ । वर्तमानमिमं सोमं वल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्तं पदार्थं सुषुवे म० 'अस्मे व इति दिशो वीक्षत इति' (१४।५।९) यूपारूढ उत्पादयामास । ता इत्थंभूताः सोमस्य जनयित्र्य ओषधय एव यजमानो दिशः पश्यति । दिग्देवत्यम् । हे दिशः, वो युष्म- आपश्चास्मभ्यमस्मदर्थं मधुमतीर्मधुमत्यो रसवत्यो माधुर्योपेता त्संबन्धि इन्द्रियं वीर्यमस्मे अस्मास्वस्तु । नृम्णं धनं युष्मत्संबन्धि भवन्तु भोगयोग्या भवन्तु । वयं च ताभिरभिषिक्ता राष्ट्रे स्वकीये अस्मे अस्मास्वस्तु । उत अपि च ऋतुः कर्म युष्मत्संवन्धि अस्मा - देशे जागृयाम अप्रमत्ता भवाम । पुरोहिताः यागानुष्टानादौ स्वस्तु । वो युष्माकं वर्चासि तेजांसि अस्मे अस्मासु सन्तु । पुरोगामिनः प्रधाना इत्यर्थः । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ २३ ॥ भवन्तु । अस्माकं संबन्धि युष्मत्सामर्थ्यमस्त्विति भावः । 'नमो मात्र इति भूमिमवेक्षत इति' ( १४ । ५ । १२ ) । यूपारूढ एव यजमानो भूमिं पश्यति । पृथिवीदेवत्यम् । मात्रे मातृरूपायै पृथिव्यै नमो नमस्कारोऽस्तु । 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति द्विरुक्तिः । 'उत्तरवेदिमपरेणौदुम्बरीमासन्दीं बस्तचर्मणा स्तृणातीयं त इति' ( का० १४ । ५ । १३ ) आसन्दीदेवल्यम् । हे आसन्दि, ते तव इयं राट् इदं राज्यं राजनं राट् । संपदादित्वाद्भावे स्त्रियां क्विप् । अभिषिक्तासि त्वमिति भावः । 'सुन्वन्तमस्यामुपवेश- यति यन्तासीति' ( का० १४ । ५ । १४ ) । आसन्द्यां यज- मानमुपवेशयेत् । यजमानदेवत्यम् । हे यजमान, लं यन्ता सर्वस्य नियन्तासि । यमनः स्वयं संयमनकर्ता भवसि । अनव- च्छिन्नं तव यमनमिति भावः । तथा ध्रुवः स्थिरोऽसि वरुणो धारकोऽसि । कृष्यै कर्षणाय कृषिसिद्ध्यर्थ त्वा त्वामुपवेश- ।

यामीति सर्वत्र शेषः । क्षेमाय लब्धपरिपालनाय त्वामुप० ।
रम्यै धनाय त्वामुप० । पोषाय पशुपुत्रादिपुष्ट्यै त्वामुप० ॥२२॥

त्रयोविंशी ।

वाज॑स्ये॒मं प्र॑स॒वः सु॑षु॒वेऽने॒ सोम॒√राजा॑न॒मोष॑- धीष्व॒प्सु । ता अ॒स्मभ्यं॒ मधु॑मतीर्भवन्तु व॒य√राष्ट्रे जा॑गृयाम पु॒रोहि॑ता॒ स्वाहा॑ ॥ २३ ॥

वाज॑स्ये॒मां प्र॑स॒वः शि॑िश्रिये॒ दिव॑मि॒मा॑ च॒ विश्वा॒ भुव॑नानि स॒म्राट् । अदि॑त्सन्तं दापयति प्रजा॒नन्स नौ र॒यिसर्व॑वीर्ं निय॑च्छतु॒ स्वाहा॑ ॥ २४ ॥

उ० वाजस्येमां प्रसवः । यस्य वाजस्यान्नस्य संबन्धी प्रसवोऽभ्यनुज्ञानम् । शिश्रिये आश्रयति । इमां पृथिवीं दिवं द्युलोकं च विश्वा भुवनानि सम्राट् इमानि च सर्वाणि भूत- जातानि शिश्रिये आश्रयति । सम्राट्लक्षणः । यश्च अदित्स- न्तं दापयति अदातुमिच्छन्तं दापयति । प्रजानन् स्वमधि- कारम् । स नो रयिं स मे वीरं नियच्छतु सोऽस्मभ्यं धनं सर्वै- वीरैः संयुक्तं नियच्छतु निगृह्णातु ददात्वित्यर्थः ॥ २४ ॥

:

म० वाजस्यान्नस्य प्रसव उत्पादक ईश्वर इमां पृथिवीं दिवं द्युलोकं च इमा इमानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि च शिश्रिये आश्रितवान् । स च सम्राट् सर्वेषां भुवनानां राजा भूत्वा अदित्सन्तं हविर्दातुमनिच्छन्तं मां प्रजानन् अवगच्छन् मदीयबुद्धिप्रेरणेन हविर्दापयति । ततो नोऽस्मभ्य॑ स॒र्ववीरं सर्वैः पुत्रभृत्यादिभिर्युक्तं रयिं धनं निय- च्छतु नियमनेन ददातु 'दाण् दाने' 'पाघ्राध्मा - ' ( पा० ७ । ३ । ७८ ) इत्यादिना यच्छादेशः । स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒व आब॑भूव॒मा च॒ विश्वा॒ भुव॑नानि स॒र्वत॑ः । सने॑सि॒ राजा॒ परि॑याति वि॒िद्वान्प्रजां पुष्टि॑ व॒र्धय॑मानो अ॒स्मे स्वाहा॑ ॥ २५ ॥

उ० वाजप्रसवीयानि जुहोति । वाजस्येमम् । तिस्र- त्रिष्टुभो वाजप्रसवीय देवत्याः । अत्र प्रायशो व्यवहितानां पदानां संबन्धः । वाजस्येमं प्रसवः सुषुवे । वाजस्यान्नस्य संबन्धी प्रसवः अभ्यनुज्ञानम्, इमं सोमं राजानम् अग्रे प्रथमं सुषुवे । 'धूञ् प्राणिगर्भविमोचने' इत्यस्यैतद्रूपम् । उ० वाजस्य नु प्रसव आबभूव । योऽसौ वाजस्यान्नस्य जनितवानित्यर्थः । कुतः सुषुवे । ओषधीष्वप्सु ओषधीषु प्रसवः अभ्यनुज्ञानं विसर्गों वा । नु इति विस्मयार्थः । वर्तमानमप्सु च वर्तमानम् । या इत्थंभूताः सोमस्य जन- आबभूव ब्रह्माण्डरूपेण संबभूव जात्येन । इमा च विश्वा भुव- यित्र्य ओषधय आपश्च । ता अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् मधुमती नानि सर्वतः इमानि च विश्वानि भूतानि हिरण्यगर्भप्रभृतीनि रसवतीः रसवत्यः भवन्तु भोग्या वा भवन्तु । वयं च ताभि- । स्तम्बपर्यन्तानि । आबभूवेत्यनुवर्तते । सर्वतः सर्वतोऽव- रद्भिरभिषिक्ताः सन्तः स्वकीये राष्ट्रे जागृयाम अप्रमत्ताः स्थितानि । सनेमि राजा परियाति विद्वान् । समीति पुरा- स्याम । पुरोहिताः अग्रतो व्यवस्थिताः प्रधाना इत्यर्थः ॥ २३॥ णवचनः । सोऽयमन्नस्य प्रसवश्चिरंतनो राजा परियाति सर्वतो म० 'स्रुवेण संभृताज्जुहोति वाजस्येममिति प्रतिमन्त्रमिति । याति स्वेच्छाचारी सन् । विद्वान् स्वमधिकारं जानानः (का० १४ । ५ । २१ ) । औदुम्बरपात्रे एकीकृताद्दुग्धत्रीह्यादि- प्रजां च पुष्टिं च वर्धयमानः अस्मे अस्माकम् ॥ २५ ॥ धान्यात्स्रुवेणाहवनीये सप्त मन्त्रैर्जुहोति । तिस्रस्त्रिष्टुभः प्रजा- पतिदेवत्याः । प्रसृतेऽसौ प्रसवः पचादित्वादच् वाजस्यान्नस्य

म० नु इति विस्मये । वाजस्य प्रसवः प्रजापतिः इमा इमानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतानि सर्वतोऽवस्थि-

慕

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तानि हिरण्यगर्भादिस्तम्बपर्यन्तानि आबभूव संभावितवान् । उत्पादितवानित्यर्थः । सनेमीति पुराणनाम । सनेमि चिरंतनो राजा दीप्तः सन् परियाति सर्वतः स्वेच्छया गच्छति । किंभूतः । विद्वान्स्वाधिकारं जानन् । तथा अस्मे अस्मासु प्रजां पुत्रादिस- न्ततिं पुष्टिं धनपोषं च वर्धयमानः वर्धयन्वाहा मस्तु ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

१६३

सहस्रजित् बहुनो वसुनो जेतः, त्वं हि धनदा असि । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मात्त्वमेव धनस्य दातासि नान्यः कश्चिद्देवता- विशेषः ॥ २८ ॥

म० अग्निदेवत्या । हे अग्ने, इहास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकम- सुहुत- ।च्छ वद आभिमुख्येन ब्रूहि हितमिति शेषः । 'निपातस्य च' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घोऽच्छशब्दस्य । किंच नोऽस्मान्प्रति सुमनाः करुणार्द्रचित्तो भव । हे सहस्रजित् सहस्रस्य बहुनो वसुनो जेतः, सहस्राणां योधानां वा जेतः, हि यस्मात्त्वं स्वभावतो धनदा धनस्य दातासि अतस्त्वं नोऽस्मभ्यं प्रयच्छ धनं देहि स्वाहा ॥ २८ ॥

सोम॒ राजा॑न॒मव॑से॒ ऽग्निम॒न्वार॑भामहे । आदि- त्यान्विष्णु सूर्य॑ ब्र॒ह्माणे॑ च॒ बृह॒स्पति॒धूं स्वाहा॑ ॥२६॥ उ० सोमं राजानम् । अनुष्टुप् लिङ्गोक्तदेवत्या । सोमं राजानम् अवसे तर्पणाय अग्निं च अन्वारभामहे । अन्वारम्भश्च तर्पणार्थ एव । आदित्यान् विष्णुं सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्प- तिम् अन्वारभामहे । तर्पणायेति सर्वेषां शेषः ॥ २६ ॥

म० तिस्रोऽनुष्टुभस्तापसदृष्टाः प्रथमा सोमाभ्यादित्यवि- ष्णु सूर्यबृहस्पतिदेवत्या । अवसे रक्षणार्थं तर्पणाय वा सोमं राजानमग्निं वैश्वानरमादित्यान्द्वादश विष्णुं सूर्यं ब्रह्माणं बृहस्पतिं चान्वारभामहे अन्वारम्भणमाह्वानं कुर्महे । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

अ॒र्य॒मण॑ बृह॒स्पति॒मिन्द्रं॒ दानय चोदय । वाच॒ विष्णुŸसर॑स्वती ँसवि॒तारे॑ च वा॒जिन॒खा- हा ॥ २७ ॥

उ० अर्यमणं बृहस्पतिम् । अनुष्टुप् लिङ्गोक्तदेवत्या । अर्यमणं बृहस्पतिम् इन्द्रं दानाय दानार्थं चोदय प्रेरय आहुतिरुच्यते । वाचं विष्णुं सरस्वतीं सवितारं च वाजिनं च । वाजिनो देवाश्वाः ॥ २७ ॥

म० अर्यमबृहस्पतीन्द्रवाग्विष्णुसरस्वतीसवितृदेवत्या । हे ईश्वर, त्वमर्यमादीन्देवान्दानाय धनप्रदानार्थं चोदय प्रेरय । बृहस्पतिमिन्द्रं देवेशं वाचं वागधिष्ठात्रीं सरस्वतीं विष्णुं सवि - तारं सर्वस्य प्रसवकर्तारं सूर्यम् । वाजिनमन्नवन्तमिति सर्वेषां विशेषणम् । वाजिनं देवाश्वं वा । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

अग्ने॒ अच्छ वदे॒ह न॒ः प्रति॑ नः सु॒मना॑

प्र नो॑ यच्छ सहस्रजि॒त्त्व ँहि ध॑न॒दा अ॑सि॒ हो ॥ २८ ॥

भव ।

स्वा

उ० अग्ने अच्छ । अनुष्टुप् आग्नेयी । 'अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः' । हे अग्ने, अभिवद इहावस्थितान् आसन्द्यां नः अस्मान् प्रति । नः सुमना भव । प्रति न इत्यनयोः पदयोः व्यत्ययः कर्तव्य इति । अस्मान्प्रति सुमनाः शोभनमनस्को

।

एकोनत्रिंशी ।

प्र नो॑ यच्छत्वर्य॒मा प्रपू॒षा प्र बृह॒स्पति॑ः । प्र वाग्दे॒वी द॑दातु नः॒ स्वाहा॑ ॥ २९ ॥ नः

उ० प्र नो यच्छतु । गायत्री लिङ्गोक्तदेवत्या । प्रयच्छतु नोऽस्मभ्यं अर्यमा । प्रयच्छतु च बृहस्पतिः । प्रकर्षेण च वाग्देवी दानादिगुणयुक्ता । ददातु नः अस्मभ्यम् ॥ २९ ॥

म० गायत्री अर्यमपूषबृहस्पतिवाग्देवत्या । अर्यमा सूर्य-
विशेषो नोऽस्मभ्यं प्रयच्छतु अभीष्टं ददातु । पूषा प्रयच्छतु ।
उपसर्गावृत्त्या क्रियापदावृत्तिः । बृहस्पतिः प्रयच्छतु । देवी दीप्य-
माना वाक् नोऽस्मभ्यं ददातु खाहा ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । सर॑स्वत्यै वा॒चो य॒न्तुर्य॒त्रिये॑ दधामि॒ बृह॒स्पत॑ष्ट्वा साम्रज्येना॒भिषि॑श्वाम्यसौ ॥ ३० ॥

उ०

अथैनं परिशिष्टेनाभिषिञ्चति । देवस्य त्वेति व्याख्यातम् । सरस्वत्यै वाचो यन्तुः सरस्वत्या वाचः नियमन- कर्याः यन्त्रिये नियमने ऐश्वर्ये दधामि स्थापयामि । बृहस्प- तेष्ट्वा बृहस्पतेश्च त्वा साम्राज्येन सम्राभावेन अभिषिञ्चामि । असाविति नामग्रहणम् ॥ ३० ॥

म० 'शेषेणाभिषिञ्चति यजमानं देवस्य लेति' । ( का० १४ । ५ । २२ ) होमद्रव्यशेषेण यजमानं शिरसि सिश्चेत् । यजमानदेवल्यम् । सवितुर्देवस्य प्रसवे वर्तमानोऽहमश्विनोर्बा हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां त्वा त्वां वाचो वाण्या यन्तुर्यत्र्या पुंस्वमार्षम् । नियमनकः । सरस्वत्यै षष् सरखत्याः यन्त्रिये नियमने ऐश्वर्ये दधामि स्थापयामि । किंच बृहस्पतेः साम्राज्येन सम्राड्भावेन त्वा त्वामभिषिञ्चामि । असा- विति तन्नामग्रहणम् ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

अ॒ग्निरेका॑क्षरेण प्रा॒णमुद॑जय॒त्तमुज्जैषम॒श्विनो॒ व्य॒क्ष-

भव । प्र नो यच्छ सहस्रजित् । प्रयच्छ देहि नः अस्मभ्यं हे रेण द्वि॒िपदो॑ मनु॒ष्यानुद॑जयतां॒ तानुज्र्ज्ञेषं॒ विष्णुरुय॒क्षरेण॒

१६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

त्री॑लो॒ोकानुद॑जय॒त्तानुज्र्ज्ञेयः॒ सोम॒श्चत॑रक्षरेण॒ चतु॑ष्पदः वरु॑णो॒ो दर्शाक्षरेण वि॒राज॒मुद॑जय॒त्तामुजो॑ष॒मिन्द्र॒ ए-

प॒शूनुद॑जय॒त्तानुज्जैषम् ॥ ३१ ॥

का॑दशाक्षरेण त्रि॒ष्टु॑भ॒मुद॑जय॒त्तामुने॑षं॒ विश्वे॑दे॒वा द्वाद॑शाक्षरेण॒ जग॑ती॒मुद॑जय॒स्तामुज्जैषम् ॥ ३३ ॥

म० मित्रो देवो नवाक्षरेण छन्दसा त्रिवृतं स्तोममुदजयत्तं तादृशं स्तोममहं जयेयम् । वरुणो देवो दशाक्षरेण छन्दसा विराजम् दशाक्षरा विराडिति श्रुतिप्रसिद्धां तदभिमानिनीं देव-

उ० अथोज्जितीर्वाचयति । अग्निरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत्त- मुज्जेषम् । ओश्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तुश्रौषडिति चतुरक्ष- रम्, यजेति द्व्यक्षरम्, येयजामह इति पञ्चाक्षरम्, व्यक्षरो वषट्कारः । स एष सप्तदशप्रजापतिरधियज्ञं समासव्या- साभ्यामुज्जीयते । अग्निः एकाक्षरेण च्छन्दसा प्राणमुदजयत् । तामुदजयत्तां विराजमहमप्युज्जेषम् । इन्द्रो देव एकादशाक्ष- तमहमप्येकाक्षरेण च्छन्दसा उज्जेपम् । एवं सप्तदशोजिती- । रेण छन्दसा त्रिष्टुप्छन्दोऽभिमानिनीं देवतामुदजयत् तां त्रिष्टु-

र्व्याख्येयाः ॥ ३१ ॥

भमहमुज्जेषम् । विश्वेदेवा द्वादशाक्षरेण छन्दसा जगत्यभि-
मानिदेवतामुदजयन् अहमपि तां जगतीं जयेयम् ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

वर्सवत्रयोदशाक्षरेण त्रयोद॒श स्तोम॒मुद॑जयं-

स्तमुज्जैषमादित्याः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश स्तोम- मुदंजय॑स्त॒मुर्ज्ञेष॒मदि॑तिः षोड॑शाक्षरेण षोडश-स्तो- ममुद॑जय॒त्तमुज्र्ज्ञेषं प्र॒जाप॑तिः स॒प्तद॑शाक्षरेण सप्तद॒श स्तोम॒मुद॑जय॒त्तमुज्ज्रे॑षम् ॥ ३४ ॥

म० 'अग्निरेकाक्षरेणेत्यनुवाकं द्वादशवत् कृलेति' । (का० १४ । ५ । २६ ) चतुःकण्डिकात्मकमनुवाकं द्वादशवत् द्वादश स्रुवाहुतीर्जुहोत्यापये स्वाहेति प्रतिमन्त्रं वाचयति यत्पूर्वमुक्तं तद्वत्कृत्वेत्यर्थः । तेनैतैर्मन्त्रैर्जुहोति सप्तदश मन्त्रान् वाचयति वेत्यर्थः । एते मन्त्रा उज्जितिसंज्ञाः । सप्तदश यजूंषि स्तमुज्जैष॰रु॒द्राश्चतु॑र्दशाक्षरेण चतुर्दश ্स्तोम॒मुद॑जय॒- लिङ्गोक्तदेवतानि । ओश्रावयेति चतुरक्षरं अस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरं यजेति व्यक्षरं येयजामह इति पञ्चाक्षरं व्यक्षरो वषट्कारः एष सप्तदशाक्षरात्मकः प्रजापतिरधियज्ञं समासव्या- साभ्यामुज्जीयते । अग्निरेकाक्षरेण छन्दसा प्राणं पञ्चवृत्तिकमु- दजयत् उत्कृष्टं जितवान् । तथाहमपि तादृशं तं प्राणमुजेषमुत्कृष्टं जयेयं वशीकुर्यामित्यर्थः । अश्विनौ देवौ यक्षरेण अक्षरद्वया- त्मकेन छन्दसा द्विपदः पादद्वयोपेतान्मनुष्यानुदजयतां जित- वन्तौ तथाहमपि तेनैव यक्षरेण छन्दसा तान् तादृशान्मनुष्या- नुज्जेषमधिकं जयेयम् । विष्णुरुयक्ष रेणाक्षरत्रयात्मकेन छन्दसा त्रीन्भूरादीन् लोकानुदजयत् अहमपि ताँल्लोकानुजेषम् । सोमोऽक्षरचतुष्टयात्मकेन छन्दसा चतुःपदः पादचतुष्टयोपे- तान्पशूनुदजयत् अहमपि तेन तान्पशूनुज्जेषम् ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

उ० ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ वाजपेयः समाप्तः ॥

म० वसवस्त्रयोदशाक्षरेण छन्दसा त्रयोदशं स्तोममुदजयन् तं स्तोमं जयेयम् । रुद्रा देवाश्चतुर्दशाक्षरेण छन्दसा चतुर्दशं स्तोममुदजयन् तं स्तोममहमपि जयेयम् । आदित्या देवाः पञ्चदशाक्षरेण छन्दसा पञ्चदशं स्तोममुदजयन् तं स्तोमं जयेयम् । अदितिर्देवमाता षोडशाक्षरेण छन्दसा षोडशं स्तोम- मुदजयत् तेनाहमपि तं स्तोममुज्जेषम् । प्रजापतिः सप्तदशा- क्षरेण छन्दसा सप्तदशाख्यं स्तोममुदजयत् तं स्तोमं तेन छन्दसाहमपि जयेयम् । एतान्मन्त्राञ्जपेदेतैर्जहुयाद्वा ॥ ३४ ॥ इति वाजपेयमन्त्राः समाप्ताः ॥

पञ्चत्रिंशी ।

ते निर्ऋते भागस्तं जुषस्व स्वाहाग्निनैत्रे- पु॒र॒ःसद्भ्यः॒ स्वाहा॑ य॒मये॑त्रेभ्यो दे॒वे- स्वाहा॑ वि॒श्वदे॑वनेत्रेभ्यो दे॒वय॑ः मि॒त्रावरु॑णनेत्रेभ्यो वा मरुन्नै-

एष भ्यो दे॒वेभ्य॑ भ्यो॑ दक्षिणा॒सद्भ्यः॒ पश्चात्सद्भ्यः स्वाहा॑ त्रेभ्यो वा दे॒वेभ्य॑

पुषा पञ्चा॑क्ष॒रेण॒ पश्च॒ दिश॒ उद॒जय॒त्ता उज्जैषं सवि॒ता पड॑क्षरेण॒ षडृतूनुद॑जय॒त्तानुर्ज्ञेषं म॒रुत॑ः स॒प्तार्क्षरेण स॒प्त ग्राम्यान्प॒शू नुद॑जय॒स्तानुज्र्ज्ञेषु॑ बृह॒स्प- ति॑र॒ष्टाक्ष॑रेण गाय॒त्रीमुद॑जय॒त्तामुर्ज्ञेषम् ॥ ३२ ॥ म० पूषा देवः पञ्चाक्षरेण छन्दसा पञ्चसंख्याः पूर्वाद्याचत- स्रोऽवान्तरदिशं चेति पञ्च दिश उदयत् अहमपि ता दिशो जयेयम् । सविता सर्वस्य प्रेको देवः षडक्षरेण छन्दसा षट्संख्यानृतूनुदजयत् तानृतूनहमुज्जेषम् । मरुतो देवाः सप्ता- क्षरेण छन्दसा सप्तसंख्यान् ग्राम्यान् पशून् गवादीनुदजयन् । भ्यो दे॒वेभ्य॑ अहं तान् ग्राम्यान्पशुञ्जयेयम् । बृहस्पतिरष्टाक्षरात्मकेन छन्दसा गायत्रीच्छन्दोभिमानिनीं देवतामुदजयत् तां तादृशीं गायत्रीं जयेयम् ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

मि॒त्रो नवा॑क्षरेण त्रि॒वृत॒ स्तोम॒मुद॑जय॒त्तमुज्र्ज्ञेषु॑

उ॒त्तरा॒सद्भ्यः॒ स्वाहा॒ सोम॑ने॒त्रे- परि॒द्भ्यो॒ दुव॑स्व॒द्भ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ३५ ॥

उ० अथ राजसूयं वरुणोऽपश्यत् । एष ते निर्ऋते भागः स्वयं प्रदीर्णेन जुहोति । पृथिव्यत्र निर्ऋति शब्देनोच्यते । एष ते तव हे निर्ऋते, भागः तं च सेवस्व । पञ्चधाहवनीयं व्युह्य प्रतिदिशं जुहोति । अभिनेत्रे- भ्यो देवेभ्यः । देवापं प्रागध्यायात् । अग्निनेत्रेभ्यो देवेभ्यः ।

i

उबटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१६५

अग्निर्नेता येषां देवानां ते अग्निनेत्राः तेभ्यो देवेभ्य इति मि॒त्रावरु॑णनेत्रा वा म॒रुन्नैत्रा वोत्तरा॒सद॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ तादर्थ्ये चतुर्थी । पुरःसद्भ्यः पुरः सीदन्तीति पुरःसद्ः । ये देवाः सोम॑नेत्रा उपरि॒सदो दुव॑स्वन्त॒स्तेभ्यः॒ः तेभ्यः सुहुतमस्तु । अथ दक्षिणार्धे जुहोति । यमनेत्रेभ्यो स्वाहा॑ ॥ ३६ ॥ देवेभ्यः । शेषं तुल्यव्याख्यानम् । अथ पश्चार्धे जुहोति । विश्वदेवनेत्रेभ्यो देवेभ्यः । अथोत्तरार्धे जुहोति । मित्रावरुण-

उ० सार्धं समुह्य जुहोति । ये देवा अग्निनेत्राः पुरः सदः

नेत्रेभ्यो वा मरुन्नेत्रेभ्यो देवेभ्यः । अथ मध्ये जुहोति । । तेभ्यः स्वाहा । तुल्यव्याख्यानाः पञ्चमन्त्रा ऋजवः ॥ ३६ ॥ सोमनेत्रेभ्यो देवेभ्यः दुवस्वन्यः । दुवः शब्देन हविरभिधी- यते तद्येष्वस्ति ते दुवस्वन्तः तेभ्यो दुवस्वयः ॥ ३५ ॥

सप्तत्रिंशी ।

अग्ने॒ सह॑स्व॒ पृत॑ना अ॒भिमा॑ती॒रपा॑स्य । दु॒ष्टर॒स्त-
र॒न्नरा॑ती॒ीर्वचो॑धा य॒ज्ञवा॑हसि ॥ ३७ ॥

म० 'उत्तराः समस्य ये देवा इति प्रतिमन्त्रमिति' (का० १५ । १ । २१ ) पञ्चधा विभक्तमाहवनीयमेकीकृत्य ये म० अथ राजसूयमन्त्राः। तेषां वरुण ऋषिः । 'अष्टाक - देवा इति पञ्चमन्त्रैः प्रत्येकं जुहुयादिति शेषः । ये देवा अग्नि- पालोऽनुमत्ये शम्यायाः पश्चाद्धविष्यमन्नं सुवे कृत्वा दक्षिणाग्यु । नेत्राः पुरः सदस्तेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ये देवा यमनेत्राः पूर्व- ल्मुकमादाय दक्षिणा गला स्वयमप्रदीर्ण इरिणे वानौ जुहोत्येष । वद्व्याख्या । ये देवा विश्वदेवनेत्राः पश्चात्सदः । ये देवा मित्रा- ते निर्ऋत इति' (का० १५ । १ । ९–१० ) । फाल्गुनाद्य- । वरुणनेत्राः ये देवा मरुन्नेत्रा इति मन्त्रयोर्विकल्पः । ये देवाः दशभ्यामनुमत्यै अष्टाकपालः पुरोडाशो भवति तदर्थं गृहीतह - सोमनेत्राः उपरिसदः उपरि स्थिता दुवखन्तो हव्यवन्तस्तेभ्यः विषः पेषणकाले दृषदधस्तान्निहितशम्यापश्चाद्भागे पन्नं पतितं । स्वाहा ॥ ३६ ॥ यद्धविस्तण्डुलपिष्टरूपं तत् स्रुवे निधाय दक्षिणाग्नेरुल्मुकमादाय दक्षिणस्यां दिशि गत्वा स्वयं स्फुटिते भूभागे ऊषरे वोल्मुकाग्निं संस्थाप्य तद्धविर्जुहोतीति सूत्रार्थः । पृथिवीदेवत्यम् । निर्ऋति- रत्र पृथिवी । हे निर्ऋते पृथिवि, एष पिष्टरूपस्ते तव भागः तं भागं त्वं जुषस्व सेवख स्वाहा सुहुतमस्तु । 'पञ्चवातीयमाह - उ० अपामार्गहोमः। उल्मुकमादत्ते । अग्ने सहस्व पृतनाः वनीयं प्रतिदिशं व्यूह्य मध्ये च सुवेणाग्निषु जुहोत्यग्निनेत्रेभ्य । आग्नेय्यनुष्टुप् । हे भगवन्नने, सहस्वाभिभव पृतनाः संप्रा- इति प्रतिमन्त्रमिति' (का० १५ । १ । २० ) । एवं वर्षमिष्टाः । मानू । किंच अभिमातीरपास्य । सपत्त्रोऽभिमातिरुच्यते । कृत्वा पञ्चवातीयाख्यं कर्म विधेयं तत्राहवनीयं प्रागादिदिक्षु सपत्नांश्च अपास्य । 'असु क्षेपणे' इत्यस्यैतद्रूपम् । अपक्षिप । कृत्वा मध्ये चावशिष्य स्रुवेणाज्यं पञ्चस्वग्निषु यथालिङ्गं जुहोति । । कस्मात्पुनरेवं त्वमुच्यसे अत आह । दुष्टरस्तरन्नरातीः तरतेस्तृ- अध्यायसमाप्तिपर्यन्तं देवा ऋषयः । दश यजूंषि देवदेवत्यानि । । णातेर्वा दुष्टरः अशक्यप्रतिक्रियो दुर्निवारस्त्वम् । किंकुर्वन् अग्निर्नेता येषां ते अग्निनेत्रास्तेभ्यः । पुरः पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि । तरन्नरातीः विनाशयन् शत्रुसेनाः । किंच वर्चोधा यज्ञवाहसि । सीदन्तीति पुरःसदस्तेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु । अथ । वर्च इत्यन्ननामसु पठितम् । अन्नस्य धाता दाता वा वर्चस दक्षिणे जुहोति । यमनेत्रेभ्यः यमो नेता येषां तेभ्यः । दक्षि- । ओजसो वा धारयितासि । यज्ञं वहतीति यज्ञवाहास्तरिस्म- णस्यां सीदन्तीति दक्षिणासदस्तेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । अथ । न्यज्ञवाहसि यजमाने ॥ ३७ ॥ पश्चाज्जुहोति । विश्वदेवनेत्रेभ्यः विश्वेदेवा नेतारो येषां तेभ्यः पश्चात्सीदन्तीति पश्चात्सदस्तेभ्यः स्वाहा । अथोत्तरार्धे जुहोति । मित्रावरुणनेत्रेभ्यः मित्रावरुणौ नेतारौ येषां ते मित्रावरुणनेत्राः । वा यद्वा मरुतो नेतारो येषां ते मरुन्नेत्राः । उत्तरस्यां सीदन्ती - त्युत्तरासद उत्तरभागार्थास्तेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । अत्र मित्रावरुणनेत्रेभ्यो देवेभ्य उत्तरासद्भ्यः मरुन्नेत्रेभ्यो देवेभ्य उत्तरासद्भ्य इति मन्त्रयोर्विकल्पः । मध्ये जुहोति । सोमनेत्रेभ्यः सोमो नेता येषां तेभ्यः । उपरि सीदन्ति तिष्ठन्तीत्युपरिसदस्ते । दुवस्वद्भ्यः परिचर्यावद्भ्यः । यद्वात्र दुवः शब्देन हव्यं तद्येषामस्ति ते दुवखन्तस्तेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

ये दे॒वा अ॒ग्निने॑त्राः पु॒र॒सद॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ ये दे॒वा य॒मने॑त्रा दक्षिणा॒ सद॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ ये दे॒वा वि॒श्वदे॑वनेत्राः पञ्चात्सद॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ ये दे॒वा

1

म० 'अग्ने सहखेत्युल्मुकादानमिति' (का० १५।२।५ ) अपामार्गतण्डुलहोमार्थं दक्षिणाग्नेरुल्मुकमादद्यात् । अग्निदेव- त्यानुष्टुब्देवश्रवोदेववातदृष्टा । हे अभे, त्वं पृतनाः शत्रुसेनाः सह अभिभव । तथा अभिमातीः सपत्नोऽभिमातिरुच्यते स्त्रीत्वमार्षम् । अभिमातीन् शत्रून् अपास्य अपक्षिप निवर्तय । 'असु क्षेपणे' अस्य लोटि रूपम् । किंच यज्ञं वहतीति यज्ञवाहास्त- स्मिन् यज्ञवाहसि यज्ञनिर्वाहके यजमाने वर्चोऽन्नं धाः घेहि । दधातेर्लुङि रूपम् 'बहुलं छन्दस्यमाब्धोगेऽपि' (पा० ६।४।७५ ) इत्यडभावः । किंभूतस्त्वम् । दुष्टरः दुस्तरः केनापि तर्तुमशक्यः अशक्यप्रतिक्रियो दुर्निवार इत्यर्थः । अरातीः शत्रून् तरन् तिर- स्कुर्वन्विनाशयन्नित्यर्थः ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । उ॒पा॒शोर्वी॒र्येण जुहोमि ह॒तः

१६६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ नवमोऽध्यायः ९ ]

स्वाहा॒ रक्ष॑सां त्वा व॒धायाव॑धिष्म॒ रक्षोऽव॑धिष्मा । कृत्वा दक्षिणं तद्वाहुमादाय सविता लेति कण्डिकाद्वयरूपं

मुमसौहृतः ॥ ३८ ॥

उ० जुहोति देवस्य त्वा व्याख्यातम् । उपांशोर्वीर्येण जुहोमि। अतो हतं हिंसितं रक्षः । स्वाहा सुहुतं चैतद्धविर्भ- वतु । स्रुवं प्रास्यति । रक्षसां त्वा वधार्थम् प्रास्यामीति शेषः । प्रत्यागच्छति । अवधिष्म हतवन्तो वयं रक्षः । जातावेक- वचनम् । अवधिष्म । अमुमिति नामग्रहणं असाविति च । अथ कोर्थः । हतवन्तो वयं खदिरवर्माणं खदिरवर्मा वा हतो-

स्माभिः ॥ ३८ ॥

मन्त्रमाह । मन्त्रे यथास्थानं यजमानस्य तन्मातापित्रोर्यस्या जनप- दजाते राजा भवति तस्याश्च नामानि गृह्णातीति सूत्रार्थः । अतिजगती यजमानदेवत्या । सविता सवानां प्रसवानामाज्ञाना- माधिपत्ये हे यजमान, त्वा त्वां सुवतां प्रेरयतु । सर्वेषामाज्ञादा- नेऽधिकारी भवेत्यर्थः । अग्निर्गृहपतीनां गृहस्थानामाधिपत्ये वां सुवताम् । सोमो वनस्पतीनां वृक्षाणामाधिपत्ये त्वां सुवताम् । वृक्षाः सर्वे तवोपकारका भवन्त्वित्यर्थः । बृहस्पतिर्वागर्थं लां सुवतां पाण्डित्याय प्रेरयतु । यद्वा षष्ठ्यर्थे चतुर्थीीं । वाचआधिपत्ये सुवताम् । इन्द्रो देवो ज्यैष्ठयाय ज्येष्ठभावाय त्वां सुवताम् । रुद्रः म० 'देवस्य त्वेति जुहोतीति' ( का० १५ । २ । ६ ) पशुभ्यः पश्वर्थं पश्वाधिपत्ये वा त्वां सुवताम् । मित्रो देवः सत्यः प्रागुदग्वा गत्वा गृहीतमुल्मुकं संस्थाप्य सुवेणापामार्गतण्डुला- 'सुपां सुलुक्' (पा० ७ । १ । ३९) इत्यादिना चतुर्थ्याः सुआ- न्जुहुयात् । देवस्य त्वा व्याख्यातम् । उपांशोः त्रीणि यजूंषि । देशः । सत्याय सत्यवाक्याय सत्यं वदितुं त्वां सुवताम् । वरुणो रक्षोघ्नदेवत्यानि । उपांशुर्नाम प्रथमो ग्रहस्तस्य वीर्येण सामर्थ्ये । धर्मपतीनां धर्मेश्वराणां धर्मशीलानामाधिपत्ये त्वां सुवताम् । नाहं जुहोमि । अतएव रक्षो राक्षसजातिर्हतं निहतम् स्वाहा सवित्रादयोऽष्टौ देवसूहविषां देवतास्त्वां नानाधिपत्यानि सुहुतं हविरस्तु । 'रक्षसां वेति स्रुवमस्यति तां दिशं यस्यां ददत्विति वाक्यार्थः ॥ ३९ ॥ जुहोतीति' (का० १५ । २ । ७ ) यस्यां दिशि होमं कुर्यात्तां दिशं प्रति स्रुवं प्रक्षिपेत् । रक्षसां राक्षसानां वधाय नाशार्थ त्वा त्वां प्रास्यामीति शेषः । ' अवधिष्म इत्यायन्त्यनपेक्षमिति' इ॒मं दे॑वा असप॒त्नसुव॑ध्वं मह॒ते क्ष॒त्राय॑ मह॒ते (का० १५ । २ । ७) । अध्ववदयः पश्चादनवलोकयन्तो । ज्यैष्ठया॑य॒ मह॒ते जान॑रा॒ज्या॒येन्द्र॑स्येन्द्रि॒याय॑ । इ॒म- देवयजनं प्रत्या॒गच्छन्ति । रक्षो राक्षसजातिं वयमवधिष्म हृत-

।

चत्वारिंशी ।

वन्तः। जातावेकवचनम् । अमुमिति शत्रुनामग्रहणम् असाविति । म॒मुष्य॑ पु॒त्रम॒मुध्यै पु॒त्रम॒स्यै वि॒श ए॒ष वऽमी राजा
च । अमुं देवदत्तं वयमवधिष्म असौ देवदत्तो हतो मारितो सोम॒ोऽस्माकं॑ ब्राह्मणाना√ राजा ॥ ४० ॥

ऽस्माभिः ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

-

सवि॒ता त्वा॑ स॒वाना॑ सु॒व॒ताम॒ग्निर्गृहप॑तीना- । सोमो वन॒स्पती॑नाम् । बृह॒स्पति॑व॒ इन्द्रो ज्यै ठया॑ रु॒द्रः प॒शुभ्यो॑ मि॒त्रः स॒त्यो वरु॑णो॒ धर्म॑- पतीनाम् ॥ ३९ ॥

।

उ० गृहीत्वा दक्षिणं यजमानबाहुं जपति । सविता त्वां सवानाम् प्रसवानामाधिपत्ये सुवतां प्रसुवताम् अभ्यनु- जानतु । स हि तेषामीष्टे अग्निर्गृहपतीनाम् आधिपत्ये सुवता- मित्यनुवृत्तिः । सोमो वनस्पतीनामाधिपत्ये सुवताम् । बृह- स्पतिर्वाचे वागर्थमभ्यनुजानातु । इन्द्रो ज्येष्ठ्याय ज्येष्ठभावा- यार्थ सुवताम् । रुद्रः पशुभ्यः पश्वर्थ 'सुवताम् । मित्रः सत्यः सत्यायेति विभक्तिव्यत्ययः । सत्यार्थं सुवताम् । वरुणो धर्मपत्तीनामाधिपत्ये सुवताम् ॥ ३९ ॥

।

,

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

उ० इमं देवा असपत्त्रं सुवध्वम् । इमं राजानं हे दे॒वाः असपत्त्रं सुवध्वम् । महते क्षत्राय मह ज्येष्ट्या ज्येष्ठभावाय । महते च जनानां राज्याय । इन्द्रस्य च इन्द्रियाय वीर्याय । सुवध्वमिति प्रत्येकं संबन्धः । इमं अमुष्यपुत्रम् । अमुष्येति यजमानस्य पितुः षष्ठ्यन्तं नाम गृह्यते । अमुष्यै पुत्रम् । अमुष्यै इति यजमानस्य मातुर्नाम- ग्रहः । ' आदित्येन दिनं मिथुनं समभवत्' इत्यादिश्रुतिः । अस्यै विशे । जनपदनामग्राहः । एष वः अमी राजा । एष इमममुष्य पुत्रमित्यादिस्तृतीयपादः सोमपरत्वेन व्याख्येयः । वः कौरवो राजा सोमः अस्तु । अस्माकं ब्राह्मणानां

राजा ॥ ४० ॥

इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

म० अत्यष्टिर्यजमानदेवत्या । हे देवाः सवित्रादयः, इम- म० 'उत्तमेन चरित्वा सविता त्वेत्याह यजमानबाहुं दक्षिणं ममुकसंज्ञं यजमानमसपत्नं सपत्नरहितं कृत्वा सुवध्वं प्रेरय- गृहीत्वा नामास्य गृह्णाति मन्त्रे यथास्थानं मातापित्रोश्च यस्याश्च । ध्वम् । किमर्थं । महते क्षत्राय महत्यै क्षत्रपदव्यै । महते जाते राजा भवतीति' (का० १५ । ४ । १३–१५ ) । ज्येष्ट्वाय ज्येष्ठभावाय । महते जानराज्याय जनानामिदं जानं अष्टौ देवसूहवींषि । तत्रान्तिमेन वरुणाय धर्मपतय इति वारु । जानं च तद्राज्यं च जानराज्यं । जनानामाधिपत्यायेत्यर्थः । इन्द्र- णेन चरुणा चरित्वा यजमानान्तिके गला खुचौ सव्ये पाणी स्यात्मन इन्द्रियाय वीर्याय आत्मज्ञानसामर्थ्याय इमं यजमानं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१६७

सुवध्वमित्यर्थः । किंभूतमिमम् । अमुष्य पुत्रम् । अमुष्येति । ऊर्जखतीः ऊर्जे विद्यते यासु । विशिष्टान्नरसवतीः । राजखः षष्ठ्यन्तं यजमानपितुर्नाम ग्राह्यम् । तथा अमुष्यै षष्ठ्यर्थे राज्ञः सूयन्ते जनयन्तीति राजस्खः नृपोत्पादिकाः । चितानाः

चतुर्थी । अमुष्या देव्याः पुत्रम् । अमुष्या इति यजमानमातु- र्नामग्रहः । अस्यै विशे अस्याः कौरव्याः विशः प्रजाया अधि- पतिमिति शेषः । अस्यै इति षष्ठ्यन्तं जातिनाम ग्राह्यम् । अमी इति प्रथमान्तं देशनाम ग्राह्यम् । अमी हे कुरवः पञ्चालाः, वो युष्माकमेष खदिरवर्मा राजांस्तु । अस्माकं ब्राह्मणानां तु सोमश्चन्द्रो वल्लीरूपो वा सोमो राजा प्रभुरस्तु ॥ ४० ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
वाजपेयो राजसूयारम्भान्तो नवमोऽगमत् ॥ ९ ॥

दशमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अ॒पो दे॒वा मधु॑मतीरगृभ्ण॒न्नूर्ज॑स्वती राजस्वश्चि- तनाः । याभि॑र्मि॒त्रावरु॑णाव॒भ्यषि॑ञ्च॒न्याभि॒रिन्द्र॒- मन॑य॒न्नत्यरा॑तीः ॥ १ ॥

उ० अपो देवा मधुमतीः । वरुणस्याषं प्राकू चरकसौ त्रामण्याः । अब्देवत्या त्रिष्टुप् । या अपो देवाः मधुमतीः मधुस्वादोदकाः । अगृभ्णन् गृहीतवन्तः । ऊर्जस्वतीः अन्न- वतीः । राजस्वः राजानं या: सुवन्ति जनयन्ति ता राजस्वः । चितानाः चेतयमानाः परिदृष्टकारिण्यः । किंच याभिरद्भिर्मि त्रावरुणावभ्यषिञ्चन्नभिषिक्तवन्तः । देवा इत्यनुवृत्तिः । याभिः इन्द्रम् अनयन् नीतवन्तः । अत्यरातीः अतीत्य अरातीः अदनवतीः शत्रुसेनाः । प्रकृतत्वाद्देवाः पदमस्ति ताः गृह्णामीति शेषः ॥ १ ॥

।

।

चेतयमानाः सदेवतत्वात्परिदृष्टकारिणीः । पुनस्ता एव विशि- नष्टि । याभिरद्भिर्देवा मित्रावरुणौ अभ्यषिञ्चन् मित्रावरुणयोरभि- षेकं कृतवन्तः । याभिरद्भिर्देवा इन्द्रं देवमरातीः शत्रून् अत्य- नयन् अतीत्य नीतवन्तः इन्द्रं शत्रूनत्यक्रामयन्नित्यर्थः । 'छन्दसि परेऽपि ' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इति अतेरुपसर्गस्य क्रियापदा- परत्वम् । ता अपो गृह्णामीति शेषः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

वृष्ण॑ ऊ॒र्मिर॑सि राष्ट्र्दा रा॒ष्ट्रं मे॑ देहि॒ स्वाहा॒ वृष्ण॑ ऊ॒र्मिर॑सि राष्ट्र्दा रा॒ष्ट्रम॒मुष्मै॑ देहि वृषसेनोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रं मे॑ देहि॒ स्वाहा॑ वृषसेनोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ देहि ॥ २ ॥

उ० अनेन मन्त्रेण सारस्वतीर्गृहीत्वा अनन्तरं हुत्वा षोड- शापो गृह्यन्ते । तत्र प्रथमो होममन्त्रः । द्वितीयो ग्रहणमन्त्रः । नदीप्रवाहेऽवस्थितस्य पशोर्वा पुरुषस्य वा यौ ऊर्मी व्यर्दतः तौ गृह्णाति । स यः प्राडुदर्दति प्राडुद्गच्छति तं गृह्णाति । वृष्ण ऊर्मिरसि राष्ट्रदाः । यस्त्वं वृष्णो वर्षितुः सेतुः संब- न्ध्य ऊर्मिरसि । वृषा हि यदि पुरुषो यदि पशुः राष्ट्रदाश्च । राष्ट्रं जनपदः तस्य स्वभावत एव दातासि तं त्वां ब्रूमो राष्ट्रं मे मह्यं देहि । स्वाहा गृह्णामि । वृष्ण ऊर्मिरसि राष्ट्रदाः राष्ट्र- ममुष्मै । अमुष्मा इति यजमानस्य नामग्रहः । देहि । एव- मुपरितना अपि मत्रा व्याख्येयाः । द्वितीयमूमिं गृह्णाति । वृषसेनोसि । वृषा युवोच्यते । वृषप्रधाना सेना यस्य स वृषसेनः । स्यन्दमानाः ॥ २ ॥

म० नवमेऽध्याये वाजपेय - राजसूय संबन्धि कियदपि म० 'जुहोत्युत्तरासु चतुर्गृहीतं वृष्ण ऊर्म्यादिभिः स्वाहाका- कर्मोक्तं । दशमेऽभिषेकार्थजलादानादिराजसूयशेषश्वरकसौत्रा - रान्तैः पूर्वैः पूर्वैः प्रतिमन्त्रमुत्तरैरुत्तरैर्गृह्णाति' (का० १५।४। मणी चोच्यते । तत्र इडान्तेऽपो गृह्णाति यूपमुत्तरेण नैमित्ति - ३४ ) ' अवगूढात्पशोः पुरुषाद्वा पूर्वापरा ऊर्मी इति' ( १५ । कीरसंभवाद्गत्वेतराः पृथक् पात्रेष्वौदुम्बरेषु ( का० १५ । ४ । ४ । २३ ) सारखतीरादायोत्तरासु षोडशस्वप्सु, वृष्ण ऊर्मि- २०-२२ ) 'सारस्वतीर्गृह्णात्यपो देवाः ' ( १५ । ४ । ३३ ) । रित्यादिभिः खाहान्तैः पूर्व पूर्वमन्त्रैश्चतुर्गृहीताज्यानि गृह्यमाणासु इति । इडाग्रहणं कार्यशेषोपलक्षणम् । देवसूहविषां भागपरिहर- जुहुयात् उत्तरैः स्वाहाहीनैर्मन्त्रैस्ताः क्रमेण गृह्णाति । उत्तरमन्त्रेषु णान्ते कृते अभिषेकार्था वक्ष्यमाणा अपो वक्ष्यमाणप्रकारेणौ- अमुष्मै इति पदस्थाने चतुर्थ्यन्तं यजमाननाम ग्राह्यम् । वृष्ण दुम्बरवृक्षपात्रेषु पृथग्गृह्णाति । तत्र विशेषः । निमित्तवशा- ऊर्मिरित्यादयो विश्वभृत स्थेत्यन्ता मन्त्राः संहितायां द्विशः त्प्राप्या नैमित्तिक्यः यथान्तरिक्षात्प्रतिगृह्यातपवर्षाः प्रुष्वाः पठितास्तेषां पूर्वः पूर्वः स्वाहान्तस्तेनाज्यहोमः उत्तरोत्तरः गोरुल्व्या इत्याद्याः ता राजसूयारम्भात् प्रागेव संपाद्य तदानीं स्वाहाहीनस्तेनापामादानम् । तत्र गत्वा जले प्रविष्टात्पशोर्नराद्वा यूपमुत्तरेण गृह्णीयात् । कुतः असंभवात् तदानीमातपवर्षणादेर्नि - यौ पूर्वापरौ कल्लोलौ तौ हुत्वा गृह्णातीति सूत्रार्थः । वृष्ण मित्तस्याभावात् इतरा अनैमित्तिकीरपो गत्वा तदानीमेव गृह्णी- । ऊर्मिरसीत्यादीनि आपः स्वराज इत्यन्तानि यजूंषि लिङ्गोत- यात् । तत्र मन्त्रानाह । अपो देवा इति सरखतीनदीसंबन्धि - नीरप आदौ गृह्णाति । चरकसौत्रामण्याः प्राग्वरुण ऋषिः । अब्देवत्या त्रिष्टुप् । देवा इन्द्रादयो या अपोऽगृभ्णन् गृहीत - वन्तः । किंभूता अपः । मधुमतीः मधुरखादोपेताः । तथा

देवतानि । हे कल्लोल, त्वं वृष्णो वर्षितुः सेक्तुः पशोर्नरस्य वा संबन्धी ऊर्मिः कल्लोलोऽसि । राष्ट्रदाः राष्ट्रं जनपदं ददातीति राष्ट्रदाः स्वभावत एव देशप्रदो भवसि अतो राष्ट्रं मे मह्यं देहि स्वाहा हविर्दत्तमस्तु । एवं हुत्वाथ गृह्णाति वृष्ण ऊर्मि

१६८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

राष्ट्रदा अतोऽमुष्मै यजमानाय राष्ट्रं जनपदं देहि । अमुष्मै इति
चतुर्थ्यन्तं यजमाननाम ग्राह्यम् । एवमुपरितना अपि मन्त्रा
व्याख्येयाः । अपरोमिं गृह्णाति वृषसेनोऽसि वृषा सेचनसमर्था
सेना जलराशिरूपा यस्य स वृषसेनः । व्याख्यातमन्यत् ॥ २ ॥

तृतीया ।

अर्थेत॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रं मै दत्त॒ स्वाहा॒ऽर्थे स्थ राष्ट्र्दा रा॒ष्ट्रम॒मुष्मै॑ द॒त्तौज॑स्वती स्थ राष्ट्रदा रा॒ष्ट्रं मे॑त्त॒ स्वाहा॒ज॑स्वती स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ द॒त्ताप॑ः परिव॒हिणी॑ स्थ राष्ट्र्दा राष्ट्रं मै दत्त स्वाहा पेः परिवाहिणी॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त॒पां परि राष्ट्र्दा राष्ट्रं हि॒ स्वाहा॒ पति॑रसि राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ दे॒ह्म॒पां गर्भोऽसि राष्ट्र्दा रा॒ष्ट्रं मे॑ देहि॒ स्वाहा॑हा॒पां गर्भोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ देहि ॥ ३ ॥

।

उ० अर्धेत स्थ राष्ट्रदाः । अर्थं प्रयोजनं निष्पादयितुं याः यन्ति गच्छन्ति ता अर्थेतः । अस्तेर्बहुवचनं स्थइति । राष्ट्रदाः । एतदपि बहुवचनम् । राष्ट्रं मे दत्त । दत्तेति ददातेर्बहुवचनम् । व्याख्यातमन्यत् । प्रतिलोमाः तु ओजस्वतीः ओजसा बलेन युक्ताः सत्यः एताः प्रतिलोमाः स्यन्दन्ते । अपयतीः आपः परि- वाहिणीः । हे आपः, याः यूयं परिवाहिणीः सर्वतो वहन- शीलाः स्थ उक्तमन्यत् । नदीपतिः अपपतिरसि । ऋज्वर्थः । निवेष्ट्यम् 'वेष्ट वेष्टने' अस्य निपूर्वस्यान्त्यव्यापत्या निवेष्ट्य आवर्त उच्यते । स्यन्दमानाः स्थावराः प्रत्यागता आपः ॥ ३॥ म० 'स्यन्दमाना इति नद्यादिप्रवाहस्था अपो गृह्णाति' ( का० १५ । ४ । २४ ) अर्थतः अर्थं प्रयोजनमुद्दिश्य नद्यादेः सकाशाद् यज्ञदेशं यन्ति गच्छन्तीत्यर्थेतः । इणः क्विपि तुगागमः । तथाविधा यूयं राष्ट्रदा देशदात्र्यः स्थ भवथ । मे राष्ट्रं दत्त यच्छत । दत्तेति बहुवचनम् अन्यव्याख्यातम् ( का ० १५ । ४ । २५)। प्रतिलोमाः । वहन्तीनां याः प्रतिगच्छन्ति तासु होमा- दाने । हे आपः, यूयमोजस्वतीः ओजसा बलेन युक्ता भवथ । 'अपयतीरिति' ( का॰ १५ । ४ । २६ ) वहन्तीनामपां मध्या- द्या मार्गान्तरेण गत्वा पुनस्तत्र मिलन्ति ता अपयत्यस्तासु होमादाने । हे आपः, यूयं परिवाहिणीः स्थ परि सर्वतो वहन्तीति परिवाहिण्यः सर्वतोवहनशीला भवथ उक्तमन्यत् (का० १५ । ४ । २७ । ) नदीपतिमिति । समुद्रस्यापां होमादाने अपां जलानां पतिः स्वामी पालकोऽसि । ( का० १५ । ४ । २९) निवेष्या इति । निवेष्य आवर्तस्तद्भवा निवेष्याः नद्यादौ यत्राम्भोभ्रमस्तत्र होमादाने हे जलभ्रम, त्वमपां गर्भो मध्यवर्ती भवसि ॥ ३ ॥

।

।

।

[ दशमोऽध्यायः १० ]

चतुर्थी ।

सूर्य॑त्वचस स्थ राष्ट्र्दा राष्ट्रं मे॑ दत्त॒ स्वाहा॒ सूर्ये - त्वचस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै दत्त॒ सूर्य॑वर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रं में दन्त स्वाहा सूर्यवर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै दत्त॒मान्दा॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहा॒ मदा॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त॒ ब्रज॒- क्षित॑ स्थ राष्ट्रदा रा॒ष्ट्रं मे॑ दा॒त्त॒ स्वाहा॑ व्रज॒क्षित॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त॒ वाशी॑ स्थ राष्ट्र्दा रा॒ष्ट्रं मै दत्त स्वाहा॒ वाशा॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त॒ शर्वष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त॒ स्वाहा॒ शविष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै दत्त॒ शक॑ रा॒ष्ट्रं मै दत्त॒ स्वाहा॒ शक॑

स्थ राष्ट्रदा

स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑

राष्ट्रं मै दत्त॒ स्वाहा॑ जन- मै रा॒ष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त विश्व॒भृत॑ स्थ

दत्त जन॒भृत॑ स्थ राष्ट्रदा भृत॑ स्थ राष्ट्रदा

राष्ट्रदा राष्ट्रं मे॑ दत्त॒ राष्ट्रम॒मुष्मै॑ द॒त्ताप॑

स्वाहा॑ विश्व॒भृत॑ स्थ राष्ट्रदा

स्व॒राज॑ स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रम॒मुष्मै॑
दत्त । मधु॑मती॒र्मधु॑मतीभिः पृच्यन्ता॒ महि॑ क्ष॒त्रं
अ॒त्रिया॑य॒ वन्वा॒ना अना॑धृष्टाः सीदत स॒हौज॑सो
महि॑ क्ष॒त्रं क्ष॒त्रिया॑य॒ दध॑तीः ॥ ४ ॥

उ० सूर्यत्वचस स्थ । सूर्यस्येव त्वक् यासां ताः सूर्य- त्वचस आतपवर्य्याः स्थ । सूर्यवर्चसः स्थ राष्ट्रदाः सूर्यवर्चसः सूर्यस्येव वर्चस्तेजो यासां ताः सूर्यवर्चसः । सरस्याः मान्दा स्थ मन्दतेर्मादनार्थस्य मन्दः । तत्र हि मोदन्ति भूतानि बहूदक- त्वात्, तत्र भवा आपो मान्दाः । कूप्याः गृह्णाति । व्रजक्षि- तस्थ । व्रज इति मेघनामसु पठितम् । इह तूदकवत्वसाम्या- स्कूप उच्यते । व्रजे क्षियन्ति व्रजक्षितः पुष्या अवस्थायाः । वाशीस्थ । 'वश कान्तौ' । कामिता अभिलषिताः स्थ । ता हि सर्व एव कामयन्ते अन्नहेतुत्वात् । मधुशविष्ठा स्थ । शव इति बलनाम शविष्ठा बलिष्ठाः । बलिष्टं हि मधु त्रिदोष- शमनत्वात् । उक्तंच 'त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं केचिदिच्छन्ति वातलम्' इति । गोरुल्व्यागृह्णाति । शक्करीस्थ । 'शक्ल शक्तौ ' 'आतो मनिन्कनिब्वनिपश्च' । शक्नुवन्ति हि गावो जगदु- तुं वाहदोहादिभिः । पयः जनभृतः । जनान् हि पयो बिभर्ति बालभावे धृतं । विश्वभृतः विश्वं सर्व देवाद्यपि तं बिभर्ति । मरीची: । आपः स्वराज स्थ । हे आपः, या यूयं स्वराजस्थ स्वकीयमेव राज्यं यासां तास्तथोक्ताः । अनन्याश्रित- राज्या इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । औदुम्बरपात्रे संमासि- ञ्चत्येता मधुमतीः मधुमतीर्मधुररसवत्यः मधुररसवतीभिर-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

द्भिः पृच्यन्तां सृज्यन्ताम् । महि महत् क्षत्रं क्षत्रियाय राज्ञे वन्वानाः । वनोतिः संभजनार्थः । संभजमानाः । मैत्रावरुण धिष्ण्यस्य पुरस्तान्निदधाति । अनाष्टष्टाः अनाधर्षिताः रक्षोभिः । सीदत उपविशत । सहोजसः सवीर्याः सहबलेन । किंकुर्वाणाः । महि महत्क्षत्रं क्षत्रियाय राज्ञे दधतीः स्थापयन्त्यः ॥ ४ ॥

१६९

( ५ । ३ । ४ । २३ ) इति श्रुतेः । हे आपः, मरीचिरूपा यूयं स्वराजः स्थ स्वेनैव राजन्ते ताः स्वराजः अनन्याश्रितराज्या भवथ । राष्ट्रदाः अतोऽमुष्मै यजमानाय राष्ट्रं देशं दत्त । 'औदु- म्बरे पात्रे समासिञ्चत्येना मधुमतीरिति' ( का० १५ । ४ । ३६ ) एनाः सारखत्याद्या अप उदुम्बरकाष्ठपात्रे एकीकरोति । मन्त्रावृत्तिः । अब्देवत्यं यजुः । मधुमतीः मधुरसवत्य एता आपो मधुमतीभिर्मधुरखादोपेताभिरद्भिः पृच्यन्तां संसृज्यन्ताम् । किंभूता एताः । महि महत् क्षत्रं बलं क्षत्रियाय राज्ञे यजमानाय वन्वानाः संभजमानाः ददत्य इत्यर्थः । वनोतिः संभजनार्थः । 'मैत्रावरुणधिष्ण्यस्य पुरस्तान्निदधात्यनाधृष्टा सीदतेति' ( का० १५ । ४ । ३७ ) औदुम्बरे पात्रे एकीकृतास्ता अपो मैत्राष-

सीदत तिष्ठत । किंभूता यूयम् । अनाधृष्टाः अपराभूता रक्षोभिः । सहोजसः ओजसा सहिताः बलयुक्ताः । तथा महि महत्क्षत्रं बलं क्षत्रियाय राज्ञे दधतीः दधत्यः स्थापयन्त्यः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

घो-

सोम॑स्य॒ त्विषि॑र॒सि॒ तवे॑व मे॒ त्विषि॑र्भूयात् । अ- नये स्वाहा॒ सोमा॑य॒ स्वाहा॑ सवि॒त्रे स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णोः॒ स्वाहा॒ बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहेन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑हा॒ पा॑य॒ स्वाहा॒ श्लोका॑य॒ स्वाहा॒ अपा॑य॒ स्वाहा॒ भगा॑य॒ स्वाहा॑र्य॒म्णे स्वाहा॑ ॥ ५ ॥

म० ' स्यन्दमानानां स्थावराः प्रत्याताप इति' । ( का० १५ । ४ । ३० ) वहदपां मध्ये याः स्थिराः सदा घर्मे वर्तमा- नास्तासु होमादाने । हे आपः, यूयं सूर्यत्वचसो भवथ सूर्य- । स्येव त्वचस्त्वक् यासां ताः सूर्यत्वचसः सदा तापे वर्तमानत्वात् त्वचःशब्दः सान्तस्त्वग्वाची । 'अन्तरिक्षात्प्रतिगृह्यातपवर्ण्या इति' । (का० १५ । ४ । ३१ ) आतपे वर्षति सति गगनादप आदा- रुणधिष्ण्याग्रे सदसि सादयति । अब्देवत्यम् । हे आपः, यूयं यादौ संपादिताः सन्ति यूपमुत्तरेण तासु होमादाने । सूर्यस्येव वर्चस्तेजो यासां ताः सूर्यवर्चसः तादृश्यो भव । ' सरस्या । इति' (का० १५ । ४ । ३२ ) तडागभवास्वप्सु होमादाने । हे आपः, यूयं मान्दाः स्थ । मन्दतेर्मोदनार्थस्य रूपं मन्दन्ते भूतानि यत्र बहूदकत्वात्ता मान्दाः भवथ । ' कूप्य इति' । ( का० १५ । ४ । ३ ) कूपे भवाः कूप्यास्तत्र होमादाने । हे आपः, यूयं व्रजक्षितो भवथ । व्रज इति मेघनामसु पठितम् । अत्र तूदकधारणसामर्थ्यात् कूप उच्यते । व्रजे कूपे क्षियन्ति निवसन्ति व्रजक्षितः । (का० १५ । ४ । ३२ ) प्रुष्वा इति । 'प्रुष सेचने' प्रुष्णन्ति ओषधीः सिञ्चन्तीति प्रुष्वाः अवश्यायरूपाः तृणामेषु स्थितास्तासु वस्त्रक्षेपेण या आत्ताः सन्ति ता यूपमुत्तरेण हुला ग्राह्याः । वाशाः स्थ । ' वश कान्तौ' उश्यन्ते जनैः काम्यन्ते- ऽन्ननिष्पत्तिहेतुत्वाद्वाशा यूयं भवथ । 'मध्विति' ( का० १५ । ४ । ३२ ) मधुनि होमादाने । हे मधुरूपा आपः, यूयं शविष्ठाः । 'शव' इति बलनाम । बलिष्टाः बलदाभ्यो भवथ । त्रिदोषबलशमनत्वाद्वलकरं मधु । 'गोरुल्व्या इति' ( का० १५ । ४ । ३२ ) उल्वं गर्भवेष्टनं तत्र भवा उल्व्याः प्रसूयमा- नधेनुगर्भवेष्टनोत्थजलं पूर्वं गृहीतमस्ति यूपमुत्तरेण तत्र होमा- दाने । शक्करीः । 'शक्लृ शक्तौ' 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० म० 'व्याघ्रचर्मास्तृणाति सोमस्य त्विषिरिति' ( का० १५ ३ । २ । ७५ ) इति वनिप् प्रत्ययः 'वनो र च' ( पा० ४।१७ । ५ । १ ) । मैत्रावरुणधिष्ण्याग्रासादितपालाशादिपात्रचतुष्टयस्य इति ङीप् रेफश्च । शक्नुवन्ति वाहदाहादिभिर्जगदुद्धर्तुमिति शक्कर्यो पुरस्ताद्याघ्रचर्मास्तृणाति । चर्मदेवत्यम् । हे चर्म, त्वं सोमस्य गावस्तत्संबन्धिन्यो यूयं भवथ । 'पय इति' ( का० १५ । विषिर्दा प्तिरसि भवसि अतस्तवेव त्वत्सदृशी मे मम विषिः ४ । ३२ ) दुग्धस्य होमपूर्वं ग्रहणम् । हे आपः, यूयं जनभृतो कान्तिर्भूयात् 'यत्र वै सोम इन्द्रमत्यपवत स यत्ततः शार्दूलः भवथ बालभावे जनान् जन्तून् बिभ्रति पुष्णन्तीति जनभृतः । समभवत्तेन सोमस्य विषिः ' ( ५ । ३ । ५ । ३ ) इति श्रुतेः । 'घृतमिति' ( का० ५ । ४ । ३२ ) घृते होमादाने । हे घृत- 'पार्थानामग्नये स्वाहेति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रम् ' (का० १५ । रूपा आपः, यूयं विश्वभृतः विश्वं सर्वं जगद्देवादिकं बिभ्रति ५ । ३ ) 'पार्थानामिन्द्राय स्वाहेति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रमिति' विश्वभृतो भवथ राष्ट्रदाः । एवं सारस्वत्यादयो घृतान्ताः सप्त- ( का० १५ । ५ । ३४ ) । पार्थसंज्ञानां द्वादशमन्त्राणां मध्ये दशाप उक्ताः । 'आपः खराज इति मरीचीगृहीत्वा गृहीला- अनय इत्यादीनि षट् पार्थान्यभिषेकादौ जुहोति इन्द्रायेत्यादि ञ्जलिना सर्वासु संसृजतीति' (का० १५ । ४ । ३५ ) षट् अभिषेकान्ते सकृद्गृहीताज्यैः । लिङ्गोक्तानि द्वादश यजूंषि रविकरतप्ता आपो मरीचयस्ता अञ्जलिनादाय पूर्वगृहीतास्वप्सु अङ्गतीत्यभिः । सुनोति सोमः । सूते सुवति प्रेरयति वा योजयेत् प्रतिग्रहणमन्त्रः संसर्गस्तूष्णीम् । 'नात्र होमः षोडशा- सविता । सरः शब्दप्रवाहो यस्याः सा सरस्वती । पुष्णाति हुतीर्जुहोति द्वयीषु न जुहोति सारस्वतीषु च मरीचिषु च पूषा । बृहतां साम्नां पतिर्बृहस्पतिः । इन्दति ईष्टे इन्द्रः । घु-

२२ य० उ०

उ० व्याघ्रचर्मारोहति । सोमस्य त्विषिः सोमस्य दीप्ति- र्भवसि यतः अतः तव इव यथा तव त्विषिरेवं मम त्विषि- भूयात् । 'यत्र वै सोम इन्द्रमत्यपवत स यत्ततः शार्दूलः सम- भवत्तेन सोमस्य त्विषिः' इति श्रुतिः । षट् पुरस्तादभिषेकस्य पार्थानि जुहोति । अग्नये स्वाहेति प्रतिमन्त्रम् षडुपरिष्टात् इन्द्राय स्वाहेति प्रतिमन्त्रम् ॥ ५ ॥

१७०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १०]

ष्यति शब्दं करोति घोषः । श्लोक्यते कीर्त्यते जनैरिति श्लोकः । । सोमस्य दात्रमसि सोमस्य दात्र्यो दानकर्यो भवथ 'यदा वा अंशयति विभाजयति पुण्यपापे तत्फलदानेनेति अंशः । ' अंश एनमेताभिरभिषुण्वन्त्यथाहुतिर्भवति' (५ । ३ । ५ । १८) इति विभाजने' धातुः । भज्यते सेव्यते स भगः । इयर्ति व्याप्नोति श्रुतेः सोमदात्र्य आपः । स्वाहा राजस्वः स्वाहाकारेण पूताः विश्वमित्यर्यमा । एतेभ्यः सुहुतमस्तु ॥ ५ ॥ सत्यः राजस्वो जनस्य राजानं सुवते जनयन्तीति राजस्खो षष्ठी । राजजनिका भवथ ॥ ६ ॥ पवित्रे॑ स्थो वैष्ण॒व्यो॑ सवि॒तुर्वैः प्रस॒व उत्पु॑ना॒म्य- च्छिद्रेण प॒वित्रे॑ण॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभि॑ः । अनि॑भृष्टमसि वा॒चो बन्धु॑स्तयो॒जाः सोम॑स्य दा॒त्रम॑सि॒ स्वाहा॑ राजस्वः ॥ ६ ॥

उ० पवित्रे करोति । पवित्रे स्थः । पवित्रे स्थो वैष्णव्यौ

सप्तमी ।

सध॒माद्रो॑ द्यु॒म्ननी॒राप॑ ए॒ता अना॑धृष्टा अप॒स्यो
वसा॑नाः । प॒स्त्यासु चक्रे वरु॑णः स॒धस्थ॑म॒पा शिशु॑
।
मा॑तृत॑मास्व॒न्तः ॥ ७ ॥

उ० अभिषेचनीष्वेनां व्यानयति । सधमादो चुम्नीः । व्याख्यातम् । उत्पुनाति । सवितुर्वः । व्याख्यातम् । अनि । अब्देवत्या वारुणी त्रिष्टुप् । या एताः सधमादः सहमदनाः भृष्टमसि । अत्र मन्त्रावयवा एकवचनान्ताः । श्रुत्या तु बहुवच । सह एकस्मिन्पात्रे माद्यन्ति मदनं कुर्वन्ति ताः । द्युम्नीः वीर्य- नान्ता व्याख्याताः । आपो ह्यत्राभिधेयमिति । अतः वत्यः आपः एताः अनाष्टष्टाः अनभिभूता रक्षोभिः । श्रुत्यर्थोऽनुक्रियते । 'भ्रस्जो पाके' इत्ययं धातुः ऋषिणा अपस्यः अप इति कर्मनाम तत्र साधुः अपस्यः । वसानाः व्याख्यातः । अनिभृष्टमसीति । कोर्थः । अनाष्टष्टाः स्थ रक्षो- 'वस आच्छादने' आच्छादयन्त्यः पात्राण्यवस्थिताः । तास्वप्सु भिः। वाचो बन्धुः । वाचः बन्धुभूताः । ' यावद्वै प्राणेष्वापो पस्त्यासु । पस्त्यमिति गृहनामसु पठितम् । गृहरूपासु विशां भवन्ति तावद्वाचो वदति' इति श्रुतिः । तपोजाः । तपः- रूपेणावस्थितासु । चक्रे कृतवान् वरुणो राजा सधस्थं शब्देनाग्निरुच्यते तस्माज्जायन्ते । 'अग्नेर्वै धूमो जायते' इत्या - सहस्थानं प्रतिष्ठाम् । कथंभूतो वरुणः । अपां शिशुः । दिश्रुतिः । सोमस्य दात्रमसि सोमस्य दाभ्यः स्थ । 'यदा । 'अपां वा एष शिशुर्भवति यो राजा राजसूयेन यजति' इति वा एनमेताभिरद्भिः पुण्वन्ति' इत्यादिश्रुतिः । स्वाहा राजस्वः । श्रुतिः । मातृतमासु अतिशयेन निर्मात्रीषु । अन्तर्मध्ये स्वाहाकारेण पूताः सत्यः राजस्वः भवथ । राजानं या सुवन्ति । चक्रे सधस्थमिति संबन्धः ॥ ७ ॥

जनयन्ति ता राजस्वः ॥ ६ ॥

म० 'अभिषेचनीयेष्वेनां व्यानयति सधमाद इति' (का० म० 'पवित्रे कृत्वा हिरण्यमेनयोः प्रवयतीति' (का० १५ । १५ । ५ । ६ ) । उत्पूता अभिषेकार्था आपोऽभिषेकार्थेषु ५ । ४ )। प्रकृतिवत्पवित्रे स्थ इति पवित्रे कृत्वा तयोः स्वर्ण पालाशौदुम्बरवाटाश्वत्थेषु पात्रेषु पूर्वासादितेषु चतुर्धा विभज्य बध्नाति । पवित्रे स्थः व्याख्यातम् [ अध्या० १ ० १२ ] । निनयति । वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् । या एता आपो वर्तन्ते । 'ताभ्यामुत्पुनात्यपः सवितुर्व इति' (का० १५ । ५ । ५ ) । कीदृश्यः । सधमादः सह एकस्मिन् पात्रे माद्यन्ति हृष्यन्ति सहिरण्याभ्यां दर्भपवित्राभ्यां मैत्रावरुणधिष्ण्याग्रासादिता औदु- । मादयन्ते प्रीणयन्ति वा ताः सधमादः । सहपूर्वान्मादयतेः क्विप् म्बरपात्रस्थाः अभिषेकार्था अप उत्पुनाति सवितुरित्यादिना 'सध मादस्थयोश्छन्दसि' ( पा० ६ । ३ । ९६ ) इतिह राजस्व इत्यन्तेन मन्त्रेण । अब्देवत्यम् । सवितुः सर्वप्रेरकस्य सधादेशः । द्युम्निनीः द्युम्नं वीर्यमस्ति यासां ता द्युम्निन्यः परमेश्वरस्य प्रसवेऽनुज्ञायां स्थितोऽहम् अच्छिद्रेण छिद्ररहितेन पूर्वसवर्णदीर्घः । 'द्युम्नं द्योततेर्यशो वान्नं वा' (नि० ५ । ५ ) समीचीनेन पवित्रेण सूर्यस्य किरणैश्वोत्पुनामि हे आपः, वो इति यास्कः । अनाधृष्टाः रक्षोभिरनभिभूताः । अपस्यः । युष्मान् उत्पवनं करोमि । अनिभृष्टमसि । आपोऽत्राभिधेयाः । अप इति कर्मनाम । अपसि कर्मणि साध्व्यः अपस्यः । 'तत्र अतोऽत्रैकवचनान्ता मन्त्रावयवाः श्रुत्या बहुवचनान्ता व्या- साधुः ' ( पा० ४ । ४ । ९८ ) इति यत् 'सुपां मुलुक्' ( पा० ख्याताः अतः श्रुत्यनुसारेण व्याख्यायते । हे आपः, यूयमनिभृष्टा ७ । १ । ३९ ) इति जसः सुरादेशः । वसानाः 'वस आच्छा- स्थ । 'भ्रस्ज पाके' अयं धातुर्दृष्ट्यर्थे व्याख्यातः । अनिदृष्टाः न दने' वसते आच्छादयन्ति पात्राणीति वसानाः । या एवंविधा नितरां धृष्टाः अपराभूताः रक्षोभिः । वाचो बन्धुः वाण्या आपस्तासु अन्तर्मध्ये वरुणो देवः सधस्थं सहस्थानं चक्रे कृत- बन्धुभूताः 'यावद्वै प्राणेष्वापो भवन्ति तावद्वाचा वदति' ( ५ । वान् । सह स्थीयते यस्मिन् तत् सधस्थम् । किंभूतो वरुणः । ३।४।१६) इति श्रुतेः, 'आपोमयी वाक्' इति सामश्रुतेश्च । तथा अपां शिशुः बालकः । 'अपां वा एष शिशुर्भवति यो राजसूयेन तपोजाः तपःशब्देनात्राग्निरुच्यते तपसोऽमेजतास्तपोजाः । यजते ' ( ५ । ३ । ५ । १९ ) इति श्रुतेः बरुणो राजसूयया- 'अर्कै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्रादृष्टिरनेर्वा एता जायन्ते । जिलादपां शिशुः । किंभूताखप्सु । पस्त्यासु पस्त्यमिति गृह- तस्मादाह तपोजाः' ( ५ । ३ । ५ । १७ ) इति श्रुतेः 'वायो- नाममु पठितम् । गृहरूपामु सर्वेषामाधारत्वात् तथा मातृतमासु रग्निरग्नेरापः' ( तैत्ति० आर० ८ । १ ) इति श्रुत्यन्तरात् । अतिशयेन जगन्निमत्रीषु ॥ ७ ॥

।

अष्टमी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

क्ष॒त्रस्योल्ब॑मसि क्ष॒त्रस्य॑ ज॒राय्व॑सि क्ष॒त्रस्य॒ योनि॑- । रसि क्ष॒त्रस्य॒ नाभि॑र॒सीन्द्र॑स्य॒ वात्रे॑न्नमसि मि॒त्रस्या॑सि॒ वरु॑णस्यासि॒ त्वया॒ाय॑ वृ॒त्रं व॑धेत् । ह॒वास॑ रु॒जासि॑ क्षु॒मसि॑ । प॒तेन॒ प्रच॑ पि॒तेन॑ प्र॒त्यव॑ पातैनं ति॒र्य॑श्वं॑ दि॒ग्भ्यः पा॑त ॥ ८ ॥

1

उ० ता परिधापयति । क्षत्रस्योल्बमसि । उल्बं गर्भा - धारमुदकम् । पाण्डुं परिधापयति । क्षत्रस्य जराय्वसि । जरा- युर्गर्भवेष्टनम् । अधिवासं प्रतिमुञ्चति । क्षत्रस्य योनिरसि गर्भसंभवस्थानं योनिः । उष्णीषं संहृत्य पुरस्तादवगूहति । क्षत्रस्य नाभिरसि । नाभ्या सन्नद्धा गर्भा जायन्त इत्याशयः । अथ धनुरधितनोति । इन्द्रस्य वार्त्रघ्नमसि । इन्द्रस्य संबन्धि यद्वार्त्रघ्नम्, वृत्रो येन हत इति वार्त्रघ्नं धनुरासीत्तत्त्वमसीति शेषः । बाहू विमार्ष्टि । मित्रस्य त्वमसि मित्रस्य संबन्धी स्वमसीति दक्षिणम् । वरुणस्यासि वरुणस्य संबन्धि त्वम- सीति सव्यम् । धनुः प्रयच्छति । त्वयायं वृत्रं वधेत् धनुषा अयं यजमानो वृत्रं शत्रुं वधेत् हन्यात् । तिस्र इषूरादत्ते । वासि 'द विदारणे' दृणातीति हवा । रुजासि 'रुजो भङ्गे' अस्य रुजा । मासि । 'क्ष्मायी विधूनने' अस्य क्षुमा । यज- मानाय प्रयच्छति । पातैनं प्राञ्चम् । पात पालयत एनं यज- मानं प्रागञ्चनं प्रत्यगञ्चनं तिर्यगञ्चनम् । दिग्भ्यः पातं अन्याभ्योऽपि दिग्भ्यः पालयत ॥ ८ ॥

।

१७१

विमाति' (का० १५ । ५ । १८ ) । मित्रस्य वरुणस्येति मन्त्राभ्यामस्य धनुषो बाहू प्रान्तौ करेण प्रत्येकं विमार्ष्टि । बाहुदैवते यजुषी । हे दक्षिणकोटे, त्वं मित्रसंबन्धी भवसि । हे वामबाहो, त्वं वरुणसंबन्धी भवसि । "धनुः प्रयच्छति त्व॒यायमिति' (का० १५ । ५ । १९ ) । यजमानाय धनुर्द- दाति । धनुर्देवतम् । हे धनुः, अयं यजमानस्त्वया धनुषा कृला

वृत्रं शत्रुं वधेत् हन्यात् । 'हवासीति प्रतिमन्त्रमादाय तिस्र इषूः प्रयच्छति पातैनमिति प्रतिमन्त्रमिति' (का० १५ ॥ ५ ॥ २० ) । दृवासीत्यादिमन्त्रत्रयेण बाणत्रयमादाय पातनमित्यादि - मन्त्रत्रयेण प्रत्येकं यजमानाय ददाति । षड्यजूंषि इषुदेवत्यानि । हे इषो, त्वं दृवासि 'दृ विदारणे' दृणाति शत्रून्विदारयतीति हवा । हे इषो, त्वं रुजासि 'रुजो भङ्गे' रुजति शत्रून्भनक्ति रुजा । हे इषो, त्वं क्षुमासि 'क्ष्मायी विधूनने' क्ष्मायति शत्रून् कम्प- यतीति क्षुमा । यजमानाय ददाति । हे इषवः, प्राञ्चं प्रागञ्चनं पूर्वदिश्यवस्थितमेनं यजमानं यूयं पात पालयत । प्रत्यचं प्रत्यगञ्चनं पश्चिमदिश्यवस्थितमेनं यजमानं पात । तिर्यञ्चं तिर्य- गञ्चनमितस्ततोऽवस्थितमेनं यजमानं पात । दिग्भ्योऽन्याभ्यो- ऽपि दिग्भ्यः सकाशादेनं पात रक्षत ॥ ८ ॥

नवमी ।

आ॒विर्म॑यो॒ आवि॑त्तो अ॒ग्निर्गृ॒हप॑ति॒रावि॑त्त॒ इन्द्रो॑ वृद्धश्रवा आवि॑त्तौ मि॒त्रावरु॑णौ घृ॒तव॑ता॒वाव॑त्तः पू॒षा वि॒श्ववे॑द॒ आवि॑ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी वि॒श्वशंभुवा- वावि॒त्तादि॑तिरु॒रुश॑र्मा॒ ॥ ९॥

म० 'तार्घ्यप्रभृतीनि क्षत्रस्येति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० १५ । ५ ।५ ) 'तार्घ्यं परिधापयतीति' ( १५ । ५ । ७ ) । तार्ण्य- उ० अथैनमाविदो वाचयति । आविर्मर्याः । आवेद- पाण्ड्डाधीवासोष्णीषाणि क्रमेण चतुर्भिर्यजुर्भिः परिधत्ते । ताप्यं यन्ति ज्ञापयन्ति यजमानमेताभिर्मन्त्रव्याहृतिभिरेताभ्यो क्षौमं वल्कलं घृताक्तवस्त्रं वा तार्प्यदैवतम् । हे तार्प्य, त्वं देवताभ्य इत्याविद आविर्मर्याः । मर्या इति मनुष्य- क्षत्रस्य यजमानस्य उल्बं गर्भाधारभूतमुदकमसि । यजमानो नाम । हे मर्याः, आविः प्रकाशः प्रकटोऽयं यजमानो गर्भस्थानीयः । 'पाण्ड्वं निवस्त इति' (का० १५ । ५ । १२ ) । युष्मत्समक्षं कथ्यते । कथिते च श्रुतिः प्रयोजनं वदति । रक्तकम्बलं परिधत्ते । पाण्ड्वदैवतम् । क्षत्रस्य गर्भस्थानीयस्य 'सोऽस्मै सवमनुमन्यते' इत्याविर्मर्या इत्याद्येकवचनादिभिः । यजमानस्य जरायु गर्भवेष्टनचर्म हे पाण्डु, त्वमसि । ' अधी- सवो जन्म । उत्पत्तिरिति यावत् । आवित्तो अग्निर्गृहपतिः । वासं प्रतिमुच्येति' (का० १५ । ५ । १३) कबुकं गले बध्नाति । श्रुत्युक्तैर्विभक्तिव्यत्ययैर्व्याख्यायन्ते । आविदितो ज्ञापितोऽग्नये अधीवासदैवतम् । हे अधीवास, लं क्षत्रस्य योनिरस गर्भ- गृहपतये यजमानः । आवित्त इन्द्रः आवेदित इन्द्राय वृद्ध- संभवस्थानं योनिः । 'उष्णीषं संवेष्ट्य निवीतेऽवगूहते नाभि- श्रवाः वृद्धं श्रवो धनं यस्य स वृद्धश्रवाः । आवित्तौ देशे परिहरते वेति' (का० १५ । ५ । १३ ) शिरोवेष्टनं मित्रावरुणौ । आविदितौ मित्रावरुणाभ्यां धृतव्रताभ्यां । व्रत- शिरसि संवेष्ट्य तत्प्रान्तौ परिहितवासोनीव्यां गोपयति नाभि- मिति कर्मनाम । धारितकर्मभ्याम् । भवित्तः पूषा आ- देशे वेष्टयति वा । उष्णीषदैवतम् । हे उष्णीष, त्वं क्षत्रस्य वेदितः पूष्णे । विश्ववेदसे सर्वज्ञाय सर्वधनाय वा । नाभिर्गर्भबन्धनस्थानमसि नाभ्या सन्नद्धा गर्भा जायन्त इत्याहुः । आवित्ते द्यावापृथिवी । आविदितो द्यावापृथिवीभ्यां विश्वशं- 'इन्द्रस्य वार्त्रघ्नमिति धनुरातनोतीति' (का० १५ । ५ । १७ ) । भुभ्याम् सर्वे सुखेन संभावयित्रीभ्याम् । आवित्तादितिः अध्वर्युर्धनुरधिज्यं करोति । धनुर्दैवतम् । हे धनुः, लमिन्द्रस्य आविदितोऽदितये । उरुशर्मणे उरु पृथु महत् शर्म शरणं संबन्धि वार्त्रघ्नं वृत्रोऽनेन हन्यत इति वार्त्रघ्नं वृत्रनाशकं यस्याः सा तथोक्ता । सर्वा एवाविदः श्रुत्या लक्षणया व्या- धनुरसि । तदातनोमीति शेषः । ' मित्रस्य वरुणस्येत्यस्य बाहू । ख्याताः । तद्यथा 'आविर्मर्या इत्यनिरुक्तं प्रजापतिर्वा अनि-

१७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १० ]

रुक्तः' इत्यादिस्तास्तथा व्याख्येयाः । एवं वा मन्त्राणां प्रत्य- (का० १५ । ५ । २३ ) । यजमानं यथालिङ्गं प्रतिमन्त्रं प्रति - क्षवृत्तित्वात् ॥ ९ ॥ दिशं दिश आक्रमयन् वाचयति । पञ्च यजूंषि यजमानदेव- त्यानि । हे यजमान, त्वं प्राचीं दिशमारोह आक्रमस्व । तथाविधं वा छन्दसां मध्ये गायत्री छन्दोऽवतु रक्षतु । सानां मध्ये अभि त्वा शूर नोनुम इत्यस्यामृच्युत्पन्नं रथन्तरं सा । (छ० सं० १ । ३ । १ । ५१ ) त्वां रक्षतु । स्तोमानां मध्ये त्रिवृत्स्तोमोऽवतु । ऋतूनां मध्ये वसन्त ऋतुरवतु । ब्रह्म ब्राह्म- णजातिस्त्वदीयं द्रविणं धनं रक्षतु । यद्वा धनरूपा ब्राह्मणजाति- स्त्वामवतु । ब्राह्मणादीनां धनसाधनत्वाद्धनवमुच्यते । त्रिवृत्स्तो- मस्य स्वरूपं सामब्राह्मणे ( २५ तमे ब्रा० २ ।१ ) आम्नातम् । 'तिसृभ्यो हिंकरोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिंकरोति स मध्य- मया तिसृभ्यो हिंकरोति स उत्तमयोद्यतौ त्रिवृतौ विष्टुतिरिति' । अस्यायमर्थः । उपास्मै गायतेत्यादीनि (ऋ० सं० ६ । ७ । ३६) । तृचात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति तेषु तिसृभिरृग्भि- गयेत् । काभिस्तिसृभिः । प्रथमया त्रिष्वपि सूतेषु या प्रथमा तया स उगता गायेत् । तथा सति तिसृभिर्गीतं भवति सोऽयं प्रथमपर्यायः । द्वितीये पर्याये सूक्तत्रयगतयोत्तमा गायेत् । अनेन प्रकारेण त्रिवृत्स्तोमसंबन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते सेयं स्तुतिरुद्यतीति नाम्ना संपद्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥

म० 'आविर्मर्या इति वाचयतीति' (का० १५ । ५ । २१) । इषुसमर्पणानन्तरमाविर्मर्या इत्यादीन् सप्त मन्त्रानावि स्संज्ञान् यजमानं वाचयति । प्रजापतिदैवतम् । मर्या इति मनुष्यनामसु पठितम् । हे मर्या मनुष्या ऋत्विजः, यूयमाविः प्रकटा भवथेति शेषः । सम्यक्कर्मानुतिष्ठतेत्यर्थः । यद्वा हे मर्याः ऋत्विजः, अयं यजमानः आविः प्रकटो युष्मत्समक्षं कथ्यत इति शेषः । आवित्तो अग्निर्गृहपतिः । श्रुत्युक्तैर्विभक्तिव्यत्ययैर्व्याख्या- यते गृहपालकायाग्नयेऽयं यजमान आवित्त आवेदितः ज्ञापितः । प्रथमान्तं पदद्वयं प्रतिमन्त्रं चतुर्थ्यर्थे । वृद्धं श्रवो धनं कीर्तिर्वा यस्य स वृद्धश्रवाः तस्मै इन्द्रायायं यजमान आवित्तः । व्रतमिति कर्मनाम । धृतं व्रतं कर्म याभ्यां तो धृतव्रतौ ताभ्यां धारित- कर्मभ्यां मित्रावरुणाभ्यामावित्तौ । आवित्तः आवेदितः । विश्व वेदसे सर्वज्ञाय पूष्णेऽयमावित्तः । विश्वस्य सर्वस्य शं सुखं भवति याभ्यां ते विश्वशंभुवौ ताभ्यां द्यावापृथिवीभ्यामावित्ते । वचनलिङ्गव्यत्ययः आवित्तः । उरु महत् शर्म शरणं सुखं वा यस्याः सा उरुशर्मा तस्यै अदितये आवित्ता आवित्तोऽयं यज- मानः । यद्वा यथाश्रुतमेव व्याख्या । गृहपतिरग्निरावित्त आवे- दितो यजमानमिति शेषः । एवमग्रेऽपि ॥ ९॥

दशमी ।

अवे॑ष्टा दन्द॒शूः प्राच॒मारो॑ह॒ गाय॒त्री त्वा॑वतु रथन्त॒र√साम॑ त्रि॒वृ॒त्स्तोमो॑ वस॒न्त ऋ॒तुर्ब्रह्म॒द्रवि॑

णम् ॥ १० ॥

एकादशी । दक्षि॑णा॒मारो॑ह त्रि॒ष्टुत्ववतु बृहत्साम॑ पञ्चद॒शः स्तोमो॑ ग्रीष्म ऋतुः क्ष॒त्रं द्रवि॑णम् ॥ ११ ॥ ॥

उ० एवं दक्षिणामारो हेति चतस्रः कण्डिका व्याख्येयाः । छन्दः सामस्तोमऋतुद्रविणप्रभृतिभिर्भेदः । चतुर्थ्यां कण्डि

केशवास्ये लोहाय समाविध्यति । अवेष्टा दन्दशूकाः । कायां फलं द्रविणमिति पठ्यते ॥ ११ ॥ उ० अवेष्टाः । अवपूर्वी यजिर्नाशने वर्तते । नाशिताः दन्दशूकाः अत्यर्थं दशनशीलाः मृत्यव इहाभिप्रेताः । ' तद्यो मृत्युर्यो वध- स्तमेवैतदतिनयति' इति श्रुतेः । सुन्वन्तमाक्रमयन् दिशो वाचयति । प्राचीमारोह प्राचीं दिशमाक्रमस्व । आक्रममाणं च त्वा गायत्री अवतु पालयतु । रथन्तरं च साम त्वामवतु । त्रिवृत्स्तोमः त्वामवतु । वसन्तऋतुः त्वामवतु । ब्रह्मद्रविणं ब्राह्मणजातिर्धनभूता त्वामवतु इति वाक्यशेषः । ब्राह्मणजातेः साधनभावाद्धनत्वमुच्यते ॥ १० ॥

म० अथ द्वितीयो मन्त्रः । हे यजमान, त्वं दक्षिणां दिश- माक्रम । त्रिष्टुप् छन्दः । त्वामिद्धि हवामहे इत्यस्यामृच्यु- त्पन्नं बृहत्साम (छ० सं० १ । ३ । १ । १ । ५) । पञ्चदश स्तोमः । ग्रीष्म ऋतुः । द्रविणरूपं क्षत्रं क्षत्रि- यजातिः एते त्वामवन्तु । क्षत्रं तव द्रविणमवत्विति वा । पञ्चदशस्तोमखेवमाम्नातः ( २५ तमव्रा० २ । ४ ) ' पञ्चभ्यो हिंकरोति स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया म० 'अवेष्टा इति लोहायसमाविध्यति केशवास्ये सदोऽन्त - ।स एकया स तिसृभिः पञ्चपञ्चिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिरिति' । रुपविष्टायेति' (का० १५ । ५ । २२ ) । सदःसमीपोपविष्टस्य पूर्वोक्तस्त्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः । अन्ये तु स्तोमा दीर्घकेशनरस्य मुखे ताम्रं क्षिपति । मृत्युनाशनं यजुः । एकेनैव तृचात्मकेन सूक्तेन निष्पाद्यन्ते । तत्रायं क्रमः । प्रथ- अवपूर्वो यजिर्नाशनार्थः । दन्दशूका अत्यर्थ दशनशीला मपर्याये आवृत्तिः पञ्चभिस्तत्रादौ तिसृभिरृग्भिर्गायेत् इतरे मृत्युहेतवः सर्पसदृशा यज्ञविघ्नकारिणो राक्षसादयोऽवेष्टाः नाशिता । द्वे सकृत्सकृद्गात् । द्वितीयपर्याये प्रथमां सकृत् मध्यमां भवन्त्विति शेषः । ' तद्यो मृत्युर्यो वधस्तमेवैतदतिनयति' तिसृभिः तृतीयां सकृत् । तृतीयपर्याये आये द्वे सकृत् तृतीयां ( ५ । ४ । १ । १ ) इति श्रुतिः 'सुन्वन्तमाक्रमयन् दिशः । तिसृभिरिति पञ्चदशस्तोमसंबन्धिनी विष्टुतिः पञ्चपश्चिनीत्य- प्राचीमारोहेति वाचयति प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गमिति' । भिधीयत इत्यर्थः ॥ ११ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

द्वादशी । प्र॒तीची॒मारो॑ह॒ जग॑ती त्वाव॑तु वैरूप साम सप्त- दशस्तोमो॑ व॒र्षा ऋ॒तुर्व॒द्रवि॑णम् ॥ १२ ॥

१७३

रोह । पङ्क्तिश्छन्दः । प्रोष्वस्मै पुरोरथमित्येतस्यामृच्युत्पन्नं शाक्करं साम ( छ० सं० २ । ९ । १ । १४ । १ ) रेवतीर्नः सधमाद इत्येतस्यामृच्युत्पन्नं साम रैवतम् (छ० सं० १ । २ । २ । १ । ९–२ )। त्रिणवत्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ । हेमन्त - म० अथ तृतीयो मन्त्रः । हे यजमान, त्वं प्रतीचीं दिश- शिशिरावृतू । वर्चस्तेजो ब्रह्मवर्चसं वा द्रविणम् । मारोह । जगती छन्दः त्वामवतु । ययाव इन्द्र ते शतमि - त्वामवन्तु । यद्वा वर्चस्तेजोऽभिमानी देवस्ते धनं रक्षतु । त्यस्यामृच्युत्पन्नं वैरूपं साम ( छ० सं० १ । ३ । २ । ४ ) । । त्रिणवः स्तोम एवमानातः ( प० ब्रा० ३ । १ ) 'नवभ्यो सप्तदशः स्तोमः । वर्षा ऋतुः । विट् वैश्यजातिलक्षणं हिंकरोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स एकया नवभ्यो हिंकरोति द्रविणम् । एते त्वामवन्तु । यद्वा वैश्यजातिस्ते द्रविणमवतु । स एकया स तिसृभिः स पञ्चभिर्नवभ्यो हिंकरोति स पञ्चभिः सप्तदशस्तोमस्त्वेवमाम्नातः ( २५ तमब्रा० २ । ७ ) पञ्चभ्यो । स एकया स तिसृभिर्वज्रो वै त्रिणव इति' । प्रथमपर्याये प्रथमां हिंकरोति स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स त्रिर्गायेन्मध्यमां पञ्चकृत्वः उत्तमां सकृत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिंकरोति स एकया । सकृद्गायेन्मध्यमां त्रिरुत्तमां पञ्चकृत्वः । तृतीयपर्याये प्रथमां पञ्च- स तिसृभिः स तिसृभिर्दशसप्ता सप्तदशस्य विष्टुतिरिति' प्रथमपर्याये प्रथमां त्रियेत् मध्यमोत्तमे सकृत् । द्वितीय- पर्याये प्रथमोत्तमे सकृन्मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां

कृलो मध्यमां सकृदुत्तमां त्रियेत् सोऽयं त्रिरावृत्तनवसंख्यो- पेतत्वात्रिणवनामको वज्रसमानः स्तोमः । त्रयस्त्रिंशः स्तोम एवमाम्नातः ( प० ब्रा० ३ । ३ ) ' एकादशभ्यो हिंकरोति स

सकृद्गायेन्मध्यमोत्तमे त्रिरिति सप्तदशस्तोमस्य विविधस्तुतिर्दश - । तिसृभिः स सप्तभिः एकयैकादशभ्यो हिंकरोति स एकया स

सप्तेत्यभिधीयत इत्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

उदी॑ची॒मारो॑हानु॒ष्टुत्वा॑वतु॒ वैरा॒ज ्म सामैकवि॒√श- स्तोम॑ः श॒रदृतुः फलं द्रवि॑णम् ॥ १३ ॥

तिसृभिः स सप्तभिरेकादशभ्यो हिंकरोति स सप्तभिः स एकया स तिसृभिरन्तो वै त्रयस्त्रिंश इति' । प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेन्मध्यमां सप्तकृत्व उत्तमां सकृत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां सकृन्मध्यमां त्रिरुत्तमां सप्तकृत्वः । तृतीयपर्याये प्रथमां सप्तकृत्वो मध्यमां सकृदुत्तमां त्रियेत् । सोऽयं त्रयस्त्रिंशः

पञ्चदशी ।

उ० तत्र धान्यफलं वा यज्ञफलं वा अभिप्रेतम् ॥ १३ ॥ । स्तोमः सर्वेषां स्तोमानामन्तः । ' आक्रम्य पादेन सीसं निर- म० अथ चतुर्थो मन्त्रः । हे यजमान, त्वमुदीचीं दिश- । स्यति प्रत्यस्तमिति' ( का० १५ । ५ । २४ ) । व्याघ्रचर्मपश्चा- मारोह । अनुष्टुप् छन्दः । पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा द्भागे निहितं सीसमाक्रम्य पादेन क्षिपेत् । असुरदेवत्यम् । नमु- एतस्यामृच्युत्पन्नं वैराजं साम ( छ० सं० १ । ५ । १ ) । । चेरसुरस्य शिरो मस्तकं प्रत्यस्तम् । 'असु क्षेपणे' प्रतिगृह्य क्षिप्तं एकविंशः स्तोमः । शरदृतुः । फलं यज्ञफललक्षणं द्रविणं सीसरूपेण ॥ १४ ॥ धनम् । एते त्वामवन्तु । एकविंशस्तोमस्त्वेवमाम्नातः (२५ तम- ब्रा० २ । १४ ) ' सप्तभ्यो हिंकरोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः सप्तभ्यो हिंकरोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्त- सप्तिन्येकविंशस्य विष्टुतिरिति । प्रथमपर्याये प्रथममध्यमे त्रिर्गा- दुत्तमां सकृत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां सकृद्रायेन्मध्यमोत्तमे त्रिः । तृतीयपर्याये मध्यमां सकृद्गायेत् प्रथमोत्तमे त्रिरित्येक- विंशस्तोमस्य विष्टुतिः सप्तसप्तिनीत्युच्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

ऊ॒र्ध्वामारो॑ह प॒ङ्क्तस्त्वा॑वतु शाकररैव॒ते साम॑नी त्रिणवत्रयस्त्रि॒शौ स्तोम हेमन्तशिशिरावृतू वर्चो द्रवि॑णं प्रत्य॑स्ते॒ नम॑च॒ः शिरः ॥ १४ ॥

सोम॑स्य॒ त्विषि॑र॒सि॒ तवे॑व मे॒ त्विषि॑र्भूयात् ।
मृत्योः पा॒ह्योर्जोऽसि॒ सहो॑ऽस्य॒मृत॑मसि ॥ १५ ॥

उ० व्याघ्रचर्मारोहति । सोमस्य त्विषिरसि व्याख्यातम् । रुक्ममधः पदं कुरुते । मृत्योः पाहि । हे रुक्म, मृत्योः सका- शान्मां गोपाय । शिरसि च रुक्मं करोति । ओजोऽसि भोज इति मनोवृत्तिः, जेष्याम्यमुमिति या प्रतिज्ञा सोच्यते । सह इति बाह्यं बलमुच्यते । अमृतमिति प्रकटार्थम् ॥ १५ ॥

म०

'व्याघ्रचर्मारोहयति सोमस्य विषिरिति' (का० १५ । ५।२५ ) । अभिषेकार्थं राजानं व्याघ्रच चर्मदेवत्यं व्याख्यातम् ( क० ५ ) । ' रुक्ममधः पदं कुरुते मृत्योरिति' ( का० १५ । ५ । २६ ) । पादतले हिरण्यं कुर्यात् । रुक्मदैवतम् । हे सुवर्ण, मृत्योः सकाशान्मां पाहि पालय । 'शिरसि च नवतं शतंत वौजोऽसीति' (का० १५ । ५ । २७ ) । नवच्छिद्रं शतच्छिद्रं वा सौवर्णमण्डलं म० अथ पञ्चमो मन्त्रः । हे यजमान, ऊर्ध्वा दिशमा- । यजमानशिरसि कुर्यात् । रुक्मदैवतम् । हे हिरण्य, त्वमोजो-

उ० वर्चो द्रविणमित्यत्रापि तेजो ब्रह्मवर्चसं वा अभि- प्रेतम् । सीसं निरस्यति । प्रत्यस्तम् । 'भसु क्षेपणे' प्रतिगृह्य क्षिप्तम् । नमुचेरसुरस्य शिरः ॥ १४ ॥

1

१७४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १० ]

ऽसि अमुं जेष्यामीति मनोवृत्तिरोजः तद्रूपं त्वमसि । शारीरं । युवां पश्यतमित्यर्थः । अमुमर्थं श्रुतिराह 'ततः पश्यतं खं चारणं
बलं सहस्तद्रूपमसि । अमृतं विनाशरहितं त्वमसि ॥ १५ ॥

षोडशी । हिर॑ण्यरूपा उ॒षसो॑ विरो॒क उ॒भाव॑न्द्रा॒ उदि॑थ॒ः सूर्यश्च । आरोहतं वरुण मित्र॒ गर्ते तत॑श्चक्षाथाम दि॑ति॒ दिति॑ च मि॒त्रोऽसि॒ वरु॑णोऽसि ॥ १६ ॥

चेत्येवैतदाहेति' (५ । ४ । १ । १५) 'मित्रोऽसि वरुणोऽसीति वा' (का० १५। ५। २९) । अनेन मन्त्रेण वा बाहू उद्गृह्णाति । हे वामबाहो, मित्रोऽसि । हे दक्षिणबाहो, त्वं वरुणोऽसि ॥१६॥ सप्तदशी ।

सोम॑स्य॒ त्वा द्युनेनाभिषि॑िश्वाम्य॒ग्नेर्भ्राज॑सा॒ सू- य॑स्य॒ वर्च॒सेन्द्र॑स्येन्द्रि॒येण॑ । क्ष॒त्राणा॑ क्ष॒त्रप॑तिर॒ध्यति॑ दि॒द्यून्पा॑ह ॥ १७ ॥

उ० बाहू उद्गृह्णाति । हिरण्यरूप उपसो मैत्रावरुणीत्रिष्टुप् यजुरन्ता । मित्रोऽसि वरुणोऽसीति यजुः । हे हिरण्यरूपौ मित्रावरुणौ, यौ युवां उषसो विरोके उपसो व्युत्थानकाले । उ० यजमानमभिषिञ्चति । सोमस्य त्वा द्युम्नेन । 'द्युम्नं उभावपि हे इन्द्रौ । 'इदि परमैश्वर्ये' परमेश्वरौ उदिथः उद्ग- द्योततेर्यशो वा अन्नं वा' । सोमस्य त्वा द्युम्नेन अभिषिञ्चामि । च्छथः । सूर्यश्च ययोर्युवयोः कार्यसंपादनाय सूर्य उदेति तौ अग्नेर्भ्राजसा अग्नेर्दीध्या । सूर्यस्य वर्चसा सूर्यस्य रोचिषा । युवाम् आरोहतम् । हे वरुण, हे मित्र, गर्त पुरुषम् । 'बाहू । इन्द्रस्येन्द्रियेण वीर्येण । श्रुत्या च सर्वाण्येव वीर्याणि व्याख्या- वै मित्रावरुणौ पुरुषो गर्तः' इति श्रुतिः । अध्यात्मविषयं । तानि । अभिषिञ्चामीति सर्वशेषः । क्षत्राणां क्षत्रपतिरेधि इति व्याचष्टे अधिदैवं तु गर्तो रथः । ततश्चक्षाथामदितिं दितिं सर्वशेषः । त्वं च एतैरभिषिक्तः सन् क्षत्राणां सर्वेषामधिपतिः च ततोऽनन्तरं पश्यत्तम् । अदितिम् अदीनम् स्वकर्म - एधि भव । अतिदिद्यून्पाहि अतीत्यातिक्रम्य दिद्यून् इषून् विहितानुष्ठातारम्, दितिं दीनं नास्तिकवृत्तिम् । अमुमेवार्थं पाहि गोपायात्मानम् । 'इषवो वै दिद्यव इषुवधमेवैनमेतदति- श्रुतिराह । ततः पश्यतं स्वं चारणं चेत्येवैतदाह । अपरो । नयति' इति श्रुतिः ॥ १७ ॥ मन्त्रविकल्पः । मित्रोऽसि वरुणोऽसि । बाहू एवोच्येते । मित्रस्त्वमसि वरुणस्त्वमसि ॥ १६ ॥

म० 'स्थितं प्राञ्चमभिषिञ्चति पुरोहितोऽध्वर्युर्वा पुरस्ता- पालाशेन प्रथमं पश्चादितरे द्वितीयेन स्वस्तृतीयेनामित्रयो म० 'बाहू उद्गृह्णाति हिरण्यरूपा इति' ( का० १५ । ५ । राजन्यो वैश्यश्चतुर्थेन सोमस्य वा घुम्नेनेति प्रतिमन्त्रमभिषिञ्चा- २८ ) । यजमानबाहू ऊर्ध्वे करोति । मित्रावरुणदेवत्या त्रिष्टुप् । मीति सर्वत्र साकाङ्क्षत्वात् क्षत्राणां क्षत्रपतिरेधीति चेमममुष्येति यजुरन्ता मित्रोऽसीति यजुः । हे वरुण शत्रुनिवारक, दक्षिण- च प्रथमो देवसूवदिति' ( का० १५ । ५ । ३०-३३ ) । बाहो, हे मित्र सखिवत्पालक वामबाहो, तौ युवां गर्तं पुरुष- अस्यार्थः । रुक्मसहितव्याघ्रचर्मणि प्राङ्मुखमवस्थितं राजानं मारोहत मारोहणं कुरुतम् । 'बाहू वै मित्रावरुणौ पुरुषो गर्तः' पुरोहितादयः पुरस्तादवस्थायाभिषिञ्चयुः । पालाशौदुम्बरन्य- ( ५ । ४ । १ । १५ ) इति श्रुतिरध्यात्मविषयं वाचष्टे । पुरु- । ग्रोधाश्वत्थानि चतुर्विधान्यभिषेकजलपात्राणि स्थापितानि । तत्र षारोहणानन्तरमदितिमखण्डितां खसेनां दितिं खण्डितां पर- पालाशपात्रेण पुरोहिताध्वरन्यतरः प्रथममभिषिञ्चेत् । इतरे सेनां चक्षाथां क्रमेणानुग्रहदृष्ट्या समीक्षेथाम् । तौ कौ । यौं । स्वादयः पश्चादवस्थिता अभिषिञ्चयुः । तानेवाह । स्वो राज्ञो युवामुभौ द्वौ उषसो विरोके रात्रेः समाप्तौ उदिथः उदयं कु- भ्राता द्वितीयेनौदुम्बरपात्रेण मित्रभूतः कश्चित् क्षत्रियस्तृतीयेन रुथः । एतेर्लटि मध्यमद्विवचने इथ इति रूपम् । सूर्योदया- । वटपात्रेण वैश्यश्चतुर्थेनाश्वत्थपात्रेणाभिषिञ्चति । चतुर्णामभिषे- नन्तरं स्वस्वव्यापारे प्रवर्तेथे इत्यर्थः । सूर्यश्च उदेतिय योर्युवयोः तृणां क्रमेण सोमस्याग्नेः सूर्यस्येन्द्रस्य ते चलारो मन्त्राः । अभि- कार्यसंपादनायेत्यर्थः । किंभूतौ युवाम् । हिरण्यरूपौ हिरण्यवद्रूपं । षिञ्चामीति पदमग्रिमेषु त्रिषु मन्त्रेष्वनुवर्तते । क्षत्राणामित्य- ययोस्तौ सुवर्णखचितकटकायलंकारेण हिरण्यवद्भासमानौ । वयवोऽपि प्रथमादिमन्त्रेषु योज्यः । इमममुष्येति मन्त्रं प्रथमः तथा इन्द्रौ सामर्थ्योपेतौ । एवमध्यात्ममर्थः । अधिदैवं वय- पुरोहितोऽध्वर्युर्वा देवसूहविः ष्विव नामग्रहणयुक्तं पठति । प्रथम- मर्थः । हे वरुण, हे मित्र मित्रावरुणौ देवविशेषौ युवां गतं ग्रहणादन्येषामिमममुष्येति मन्त्रशेषो न भवति ब्राह्मणानां रथोपरिभागं गर्तसदृशमारोहतम् । परबाणेभ्यो रक्षितुं चर्मकी- । राजेति मन्त्रलिङ्गादिति सूत्रार्थः । चतुर्णा मन्त्राणां यजमानो लकादिभिराच्छादितो रथस्योपरिभागो गर्तसदृशो भवति । देवता । हे यजमान, सोमस्य द्युनेन चन्द्रस्य यशसा वा रथोऽपि गर्त उच्यते 'गृणातेः स्तुतिकर्मणः' (नि० ३ । ५ ) इति । त्वामभिषिच्चामि तेनाभिषिक्तः सन् क्षत्राणां क्षत्रपतिरेधि क्षत्रि- यास्कोक्तेर्गर्तो रथः । यौ युवामुषसो विरोके उषःकालानन्तरम् याणां सर्वेषां मध्ये क्षत्रपतिः क्षत्रियेश्वर एधि भव । अति उदिथः उद्गच्छथः सूर्यश्चेत्तदा उदेति । किंभूतौ । हिरण्यरूपौ । दिद्यून् पाहि । 'दो अवखण्डने ' द्यन्ति खण्डयन्ति दिद्यवो अतितेजस्विनौ । इन्द्रौ परमेश्वरौ । ततो रथारोहणानन्तरम - । बाणाः । ' इषवो वै दिद्यव इषुवधमेवैनमेतदतिनयति' ( ५ । दितिं दितिं च युवां चक्षाथाम् अदितिमदीनं विहितानुष्ठातारं दितिं । ४ । २ । २ ) इति श्रुतेः तानतिक्रम्य शत्रुप्रयुक्तानि ष्वादीनप- दीनं नास्तिकवृत्तं च पश्यतम् । अयं पापी अयं पुण्यवानिति । सार्य इमं यजमानं हे सोम, त्वं पाहि पालय ॥ १७ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१७५

उन्दनेन क्लेदनेन स्तम्भनेनाभ्यक्ता आपः । अहिर्बुध्यम् । बुधयं मेघं अहिमेव बुनमन्तरिक्षं तत्र भवो वुभ्यो मेघतं मध्यस्थानम् । अनुरीयमाणाः । रीयतिर्गत्यर्थः । अनुप्रविश्य मेघच्छिद्रैर्गच्छन्त्यो भूमिं प्राप्नुवन्तीति शेषः । अथवा आदि- राजा सोमो - । त्यः पर्वतशब्देनोच्यते । या ए॒ताः पर्वतस्यादित्यस्य वृषभस्व

अष्टादशी । इ॒मं दे॑वा असप॒त्न ुभि॑सं॒वध्वं महते क्षत्रार्य महते ज्यैष्ठ्या॑य म॒ह॒ते जान॑राज्या॒येन्द्र॑स्येन्द्रि॒याय॑ । इ॒मम॒मुष्य॑ पु॒त्रम॒मुष्मै॑ पु॒त्रम॒स्यै वि॒श ए॒ष वॊऽमी ऽस्माकं ब्राह्मणानाराज ॥ १८ ॥ उ० इमं देवाः व्याख्यातम् ॥ १८ ॥

म० इमं देवाः । व्याख्यातापि व्याख्यायते । हे देवाः सोमादयः, दशरथस्य पुत्रं कौशल्यायाः पुत्रं कोशलायै विशे प्रजायै तिष्ठन्तमिमं राममसपत्नं शत्रुरहितं कृत्वा महते क्षत्राय महते ज्येष्ठत्वाय महते जानराज्यायेन्द्रस्यैश्वर्याय यूयं सुवध्वं प्रेरयध्वम् । हे अमी कोशलाः, एष रामो वो युष्माकं राजा अस्माकं ब्राह्मणानां तु सोमो राजा । एतावन्तं मन्त्रं पठिला पुरोहितोऽध्वर्युर्वाभिषिञ्चेत् । राजभ्रातुर्मन्त्रमाह । अग्नेर्भ्राजसा- भिषिञ्चामि क्षत्राणामित्यादि इन्द्रस्येन्द्रियायेत्यन्तो मन्त्रः । हे यजमान, अग्नेर्वैश्वानरस्य भ्राजसा तेजसा त्वामभिषिञ्चामि । क्षत्राणामित्यादेः पूर्ववद्व्याख्या । राजमित्रमन्त्रमाह । सूर्यस्य वर्चसाभिषिञ्चामि । क्षत्राणामित्यादि पूर्ववत् । हे यजमान सूर्यस्य तेजसा त्वामभिषिञ्चामि । अन्यत्पूर्ववत् । वैश्यमन्त्रमाह । इन्द्रस्येन्द्रियेणाभिषिञ्चामि क्षत्राणामित्यादि पूर्ववत् । हे यज- मान, इन्द्रस्य वीर्येण त्वामभिषिञ्चामि क्षत्राणामित्यादि पूर्ववत् । श्रुत्या तु द्युम्नादिशब्दैर्वीर्याण्येव व्याख्यातानि ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

प्र पर्व॑तस्य वृष॒भस्य॑ पृ॒ष्ठान्नाव॑श्चरन्ति स्व॒सिच॑
इया॒नाः । ता आव॑वृत्रन्नध॒रागुद॑क्ता अहिर्बुध्यु॒मनु॒
रीय॑माणाः । विष्णो॑र्व॒क्रम॑णमसि॒ विष्णोर्वक्रान्तमसि
विष्णोः क्रान्तम॑सि ॥ १९॥

।

पृष्ठात् इयानाः निर्गच्छन्त्यः नावः नाव्या आपः । प्रचरन्ति सर्वतो गच्छन्ति स्वयं सिक्ताः । नाव्या आदित्यस्य या उपरि- टादापस्ता उच्यन्ते । तथाच श्रुतिः 'नाव्या उ एव यजुष्मत्य इष्टकाः' इत्युपक्रम्य ' षष्टिश्व ह वै त्रीणि च शतान्यादित्यं नाव्या अभिक्षरन्ति' इत्याह । ताः प्रावृट्काले आवर्तन्ते । अधराञ्चः उदक्ता व्यक्ताः । अहिं मेघं बुझ्यम् अनुरीयमाणाः अनुप्रविश्य शुषिरैरनुगच्छन्त्यः । अथवा याः पर्वतस्य हिमब- द्विन्ध्याद्रेः वृषभस्य वर्षितुः सेतुः पृष्ठात् इयानाः नावश्व- रन्ति । नावा तार्या महानद्यः प्रचरन्ति स्वयं सिक्ताः, ता एव राजसूययाजिनोऽर्थाय आवर्तन्ते गृह्यमाणाः अभिषेकपा- श्रेषु उदक्ता उत्क्षिप्ताः । उत्पूर्वस्याञ्चतेरेतद्रूपम् । अधराक् अधराञ्चः अधोञ्चनाः । अहिम् अहन्तारं यजमानं शत्रूणाम् बुझ्नम् बुझ्नशब्देन मूलमुच्यते तत्र भवं यजमानं बुध्यं प्रधान- मित्यर्थः । अनुरीयमाणाः यजमानं प्रत्यनुसिच्यमानाः । ता आववृत्रन्नित्यादिसंबन्धनीयम् । चर्मणि त्रिर्विक्रमयति यज- मानम् । विष्णोर्विक्रमणम् । विष्णोः यज्ञस्य विक्रमणं यच्च विक्रान्तं यच्च क्रान्तं तत्सर्वं त्वमसि इति योजना ॥ १९ ॥

म० 'कण्डूयन्याभिषेकेण प्रतिलिम्पते प्र पर्वतस्येति' (का० १५ । ६ । ८ ) । यजमानः कृष्णविषाणया कृत्वाभि- षेकोदकेन खाङ्गलनेन स्वानं म्पति । अब्देवत्या त्रिष्टुप् । प्रेत्युपसर्गश्चरन्तीति पदेन संबध्यते । नावः प्रचरन्ति । नूयन्ते स्तूयन्ते स्तोत्रशस्त्रमन्त्रैरिति नावः । यद्वा नुदन्ति प्रेरयन्ति फलप्राप्यै ता नावः । आहुतिपरिणामभूता आपः प्रचरन्ति गच्छन्ति आदित्यमण्डलं प्रति । 'ग्लानुदिभ्यां डौः' ( उ० २ । उ० कण्डूयनाभिषेकेण कणान्प्रलिम्पति प्र पर्वतस्य । ६४) इति नुदतेर्गौप्रत्ययः । किं कृत्वा । वृषभस्य वर्षितुरमेः अब्देवत्या त्रिष्टुप् । या एता आहुतिपरिणामभूता आपः ताः पृष्ठात् पृष्ठप्रदेशात् उत्थायेति शेषः । किंभूतस्य वृषभस्य । पर्व- पर्वतस्य पर्ववतोऽग्नेः पार्थिवस्य । स हि पर्ववान् पौर्णमास्य- तस्य पर्वाणि पौर्णमास्यमावास्याचातुर्मास्यादीनि विद्यन्ते यस्य मावस्याचातुर्मास्यादिभिः पर्वभिः । वृषभस्य वर्षितुः पृष्ठात् । स पर्वतस्तस्य 'तप्पर्वमरुद्भ्यां' इति तप्प्रत्ययः । किंभूता नावः । उत्थायेति शेषः । नावः । 'णू स्तुतौ' । नूयन्ते स्तूयन्ते स्वसिचः खेनैवात्मनैव सिञ्चन्ति विश्वमभिषिञ्चन्ति खसिचः । स्तोत्रशस्त्रहोममन्त्रैरिति नाव आहुतिपरिणामभूता आपः चर- तथा इयानाः यन्तीत्येवंशीला इयानाः । एतेः ' ताच्छील्य- न्ति गच्छन्ति आदित्यमण्डलं प्रति । स्वसिचः स्वयमेव सिञ्च वयोवचनशक्तिषु चानश्' ( पा० ३ । २ । १२९ ) इति न्तीति स्वसिचः । इयानाः । 'इण् गतौ' । ' ताच्छील्यवयोव- चानश्प्रत्ययः चित्वादन्तोदात्तं पदम् । गमनशीलाः ता हि चन' इत्यादिना चानश् । गमनशीलाः । ता हि आदित्यमण्डलं आदित्यमण्डलं प्राप्य मध्यस्थानमागच्छन्ति मध्यस्थानात्पृथि - प्राप्य मध्यस्थानमागच्छन्ति । मध्यस्थानात्पृथिवीम् । तथा- । वीम् । तदुक्तम् । 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । चोक्तम् । 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदि- आदित्याज्जायते वृष्टिर्दृष्टेरन्नं ततः प्रजाः' (म० ३ । ७६ ) त्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरनं ततः प्रजाः' इति । ता आववृत्रमधरागु- । इति । ता आहुतिपरिणामभूता आप आदित्यमण्डलं प्राप्या- दक्ताः । आववृत्रन् आदित्यमण्डलं प्राप्य ता एवावर्तन्ते । धराक् आवत्रन् अधस्तादावर्तन्ते । नृतेर्णिजन्ताल्लुङि रगागम- अधराकू अधोचनाः । उदक्ताः । 'उन्दी क्केदने' क्विप् । इछान्दसः । किंभूतास्ताः । उदक्ताः ऊर्ध्वमक्ताः । 'अञ्जु गि

१७६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १० ] पूजनयोः' । ऊर्ध्वं गताः सत्यः अहिं मेघमनु रीयमाणाः मेघ- । रूपाणि परि समन्ततः । ता तानि च यान्युत्पन्नानि उत्पत्स्यन्ते मनुसरन्त्यः। रियतिर्गत्यर्थः । किंभूतमहिम् । बुभ्यं बुधमन्तरिक्षं । वा । बभूव । अत्र नकारः संबध्यते । न बभूव न भवति तत्र भवो वुध्यः अन्तरिक्षे वर्तमानम् । यद्वायमर्थः । पर्वत - । आत्मरूपत्वेन यस्मात् अतो ब्रवीमि यत्कामास्ते जुहुस्तन्नो शब्देनादित्य उच्यते । वृषभस्य वर्षितुः पर्वतस्यादित्यस्य पृष्ठादि । अस्तु येन कामेन ते तव जुहुमः तत्कामरूपमस्माकमस्तु । यानाः निर्गच्छन्त्यो नावः स्तुत्या आपः प्रचरन्ति सर्वतो । यजुः कथंभूतम् । व्याख्यायते । अयममुष्य पिता अयं पुत्रः गच्छन्ति । किंभूताः । स्वसिचः स्वयं त्रयः आदित्योपरिष्टादापो । अमुष्य यजमानस्य पिता । असावस्य पिता असौ यजमानः नाव्या उच्यन्ते । तथा च श्रुतिः 'नाव्या आप एव यजुष्मत्य । अस्य पुत्रस्य पिता । सर्वथा सपुत्रा वयमेव स्याम भवेम । इष्टकाः' ( १० । ५ । ६ । १४ ) इत्युपक्रम्य ' षष्टिश्च वै त्रीणि । पतयोः रयीणां धनानाम् । स्वाहा सुहुतमस्तु । जुहोति । च शतान्यादित्यं नाव्या अभिक्षरन्तीत्याह' । ता उदक्ता । रुद्र यत्ते हे भगवन् रुद्र, यत् ते तव क्रिवि । 'क्रिवि हिंसा- व्यक्ताः सत्यः वुध्र्यमन्तरिक्षस्थमहिं मेघमनुरीयमाणा अनु- करणयोः' कर्तृ हिंसितृ वा परमुत्कृष्टं नाम नमनम् । एवं रुद्रं प्रविश्य गच्छन्त्यः सत्यः प्रावृट्काले अधराक् अधस्ताद्भूमिं संबोध्य अथेदानीं हव्यमाह । तस्मिन् नाम्नि हुतम् असि प्रति आवत्रृत्रन् आवर्तन्ते आगच्छन्ति । यद्वायमर्थ ऋचोऽस्याः । अमेष्टमसि । अमाशब्दो गृहवचनः । गृहे इष्टमसि वृषभस्य वर्षणसमर्थस्य पर्वतस्य हिमवद्विन्ध्यादेः पृष्ठादियाना स्वाहा ॥ २० ॥ गच्छन्त्यो वहन्त्यो नावो नौतार्या महानद्यो गङ्गायाः प्रचरन्ति म० 'शालाद्वार्ये जुहोति पुत्रेऽन्वारब्धे प्रजापत इति ' स्वसिचः खमात्मीयं यजमानक्षेत्रं सिञ्चन्ति ताः ता एव नावो- (का० १५ । ६ । ११ ) । ततः सदसः शालायामागत्य पुत्रे- Sधराक् अधस्तात् आवत्रन् राजसूययाजिनोऽर्था वर्तन्ते । किंभूताः। उदक्ता अभिषेकपात्रेषु उत्क्षिप्ताः प्रक्षिप्ताः । तथा बुध्यं ऽन्वारब्धे शालाद्वार्येऽग्नौ जुहोति । प्रजापतिदेवत्या त्रिष्टुप् यजु- मध्या तृतीयचतुर्थपादमध्येऽयममुष्येति यजुर्युक्ता । हे प्रजापते, बुधशब्देन मूलमुच्यते तत्र भवं वुझ्यं प्रधानमित्यर्थः । अहि- महन्तारं शत्रूणां यजमानमनुरीयमाणाः यजमानं प्रति सिच्य त्वत्त्वत्तः अन्यो देवताविशेषः तानि एतानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि रूपाणि नानाजातीयानि वर्तमानभूतभविष्यत्कालविष- मानाः । ' चर्मणि त्रिर्विक्रमयति विष्णोरिति प्रतिमन्त्रमिति' (का० १५ । ६ । ९) । अध्वर्युर्यजमानेन व्याघ्रचर्मणि याणि न परिबभूव परिभवितुं समर्थो नाभूत् । परिभवः सृष्टे- त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रिवारं पादप्रक्षेपं कारयेत् । त्रीणि यजूंषि यजमान - । रम्युपलक्षणम् । वदन्यो देव एतानि भूतानि स्रष्टुं संहर्तुं चाप्यशक्त देवत्यानि । हे मदीय प्रथमप्रक्रम, लं विष्णोर्व्यापनशीलस्य । इत्यर्थः । अतो वयं यत्कामास्ते हुमः यः काम यज्ञपुरुषस्य जगदीश्वरस्य त्रिविक्रमावतारस्य विक्रमणं प्रथम- पादप्रक्षेपेण जितो भूलोकोऽसि । हे द्वितीयप्रक्रम, त्वं विष्णोः विक्रान्तं द्वितीयपादप्रक्षेपेण जितमन्तरिक्षमसि । हे तृतीय- प्रक्रम, त्वं विष्णोः क्रान्तं तृतीयपादप्रक्षेपेण जितं त्रिविष्टप - मसि । इदं मन्त्रत्रयं लोकत्रयजये हेतुभूतं तित्तिरिराह 'विष्णु- क्रमान्क्रमते विष्णुरेव भूत्वेमांल्लोकानभिजयतीति' । 'इमे लोका विष्णोर्विक्रान्तं विष्णोर्विक्रमणं विष्णोः कान्तम्' (५ । ४ । २ । ६ ) इति श्रुतेः ॥ १९ ॥

विंशी ।

प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव । यत्का॑स्ते॒ जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्त्व॒यम॒मुष्य॑ पि॒तासाव॒स्य पि॒ता व॒यया॑म॒ पत॑यो रयीणा - स्वाहा॑ । रुद्र॒ यत्ते॒ क्रति॒ परि॑ नाम॒ तस्मि॑न्दु॒तम॑स्य- मे॒ष्टम॑सि॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥

उ० जुहोति प्रजापतेन । प्राजापत्या त्रिष्टुप् यजुर्मध्या अयममुष्य पितासावस्य पितेति यजुः । हे प्रजापते, नत्वदेता- न्यन्यो विश्वरूपाणि परिता बभूव । त्वत्तोऽन्यो देवताविशेषः एतानि सर्वाणि नानाजातीयानि वर्तमानकालसंबन्धीनि

।

यत्कामाः येन कामेन त्वां जुहुमः तत्कामरूपं फलं नोऽस्माक - मस्तु । यजुर्व्याख्यायते । अयममुष्य पितेति पुत्रं पित्रीकृत्य पितेति यथायथमेव नामग्रहः । यथा असौं दशरथोऽस्य रामस्य तयोर्नाम गृह्णाति । अयं रामोऽमुष्य दशरथस्य पिता । असावस्य पितेति । सर्वथा सपुत्रा वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भवेम । 'आग्नीध्रीये पालाशेन शेषान् जुहोति रुद्र यत्त इत्यु- तरार्ध इति' । ' पालाशेनाभिषेकपात्रेणाभिषेकोदकशेषानाग्नीधी- याग्नेरुत्तरभागे जुहोति' (का० १५ । ६ । १२) । रुद्रदेव - त्यम् । हे रुद्र, यत्ते तव क्रिवि कर्तृ हिंसितृ वा परमुत्कृष्टं नामास्ति । 'क्रिवि हिंसाकरणयोः ' इप्रत्ययः । एवं रुद्रं संबोध्य चासि । अमाशब्दो गृहवाची । मदीये गृहे इष्टं दत्तमसि स्वाहा होमद्रव्यमाह । हे हविः, तस्मिन् रुद्रनाम्नि लं हुतमसि अमेष्टं ब॒हुतमस्तु ॥ २० ॥

एकविंशी ।

इन्द्र॑स्य॒ वज्रऽसि मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः
य॒शिषा॑ युनज्मि । अव्य॑थायै त्वा स्व॒धायै॒ त्वारि॑यो॒
अर्जुनो म॒रुता॑ प्र॒स॒वेन॑ ज॒यापा॑म॒ मन॑सा॒ समि॑-
न्द्रि॒येण॑ ॥ २१ ॥

उ० रथमुपावहरति । इन्द्रस्य बज्रोऽसि । व्याख्यातम् ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तं युनक्ति । मित्रावरुणयोर्देवयोः त्वा त्वां प्रशास्त्रोः । प्रशिषा प्रशासनेन युनज्मि तमातिष्ठति । अव्यथायै । 'व्यथ भयचलनयो:' । अभयाय अचलनाय वा त्वामधिति- ष्ठामि । स्वधायै अन्नरसाय च त्वामधितिष्ठामीति शेषः । अरिष्टः अनुपहिंसितः । अर्जुनः अर्जुनशीलः । 'अर्जुनो ह

1

१७७

उ० अग्रेण शालामुद्यच्छति । मा त इन्द्र ऐन्द्री त्रिष्टुप् । अत्र द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । तिष्ठा रथमधि यं वज्रहस्त । लडथें लोट् । यं रथमधितिष्ठसि हे वज्रहस्त, यस्मिंश्वावस्थितः आरश्मीन्देव यमसे आयमले आयच्छसि रश्मीन्प्रग्रहान् हे देव, स्वश्वान् शोभनाश्वान् ।

चै नामेन्द्रः' इति श्रुतिः। 'दक्षिणधुर्यं प्राजति' । मरुतां प्रस- । इदानीं प्रथमोऽर्धर्ची व्याख्यायते । व्यवहितपदसंबन्धः । वेन जय मरुतां संबन्धिन्यामभ्यनुज्ञायां वर्तमानः सन् शत्रून् जय । मध्ये गवामुद्यच्छति । अपाम मनसा व्याप्त- वन्तो मनसा वयम् । तदुपरि क्रान्तभर्गः धनुराय गामुप स्पृशति । समिन्द्रियेण संगताः स्म वयमिन्द्रियेण वीर्येण ॥ २१ ॥

।

प्रायः तस्मिन्रथे ते तव स्वभूते वयम् अयुक्तासः अयुक्ता एव अयुक्तासः । 'आजसे:-' इत्यसुक् । मा विद- साम । 'दसु उपक्षये' कर्मणि लकारः । मा विदस्ये- महि मा उपक्षीयेमहि । हे इन्द्र, तुराषाट् तूर्ण सहत इति तुराषाट् तस्य संबोधनं हे तुराषाट् त इति द्वे पदे अत्रा - नुदात्ते तयोरेकोऽनर्थकः । माविदस्येमहीत्युक्तम् तदुपमया. दर्शयितुमाह । अब्रह्मता । लुप्तोपममेतत् । भब्रह्म ते तव । ब्रह्मविज्ञानानन्दस्वभावमविनश्वरं तस्य भावो ब्रह्मता न ब्रह्मता अब्रह्मता । यथा ब्रह्मभावादन्यद्विदस्येत् एवं मा विदस्येमहीत्युपमार्थः ॥ २२ ॥

म० 'वाजपेयवद्रथमवहृत्य दक्षिणस्यां वेदिश्रोणौ युनक्ति पूर्ववन्मित्रावरुणयोरिति चतुर्भिरिति' (का० १५ । ६ । १५) । वाजपेये इव रथवाहणाद्रथमिन्द्रस्य वज्रोऽसीति मन्त्रेण भूमा- ववतार्य मित्रावरुणयोरिति मन्त्रेण चतुर्भिरश्वैर्वाजपेयवदेव युनक्ति । प्रत्यश्वं मन्त्रः इन्द्रस्य वज्रोऽसीत्येव मन्त्रो न वाजपेय- संबन्धी सर्वः । तावन्मात्रस्यैवात्र पाठात् । पूर्ववदिति धूर्गृहीतं म० 'तावद्भूयो वा गोखामिने दत्त्वा पूर्वेण यूपं परीत्यान्तः- दक्षिणश्रोणिदेशे वेद्यामानीय युनक्ति पूर्व दक्षिणं तत उत्तरं पात्यदेशे स्थापयति मा त इति' (का० १५ । ६ । २२ ) । ततो दक्षिणाप्रष्टिं ततः सव्याप्रष्टिम् । अनिर्देशात्रयाणां योजने स्थापितगवां पतये स्वभ्रात्रे तावत् शतमधिकं वान्यद्दत्त्वा प्राप्ते चतुर्भिरित्युक्तमिति सूत्रार्थः । रथदेवत्यम् । हे रथ, यूपात् पूर्वदिशि परीत्यान्तः पात्यदेशे रथं स्थापयेत् । इन्द्रदे- त्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसि । युनक्ति । रथदेवत्यम् । प्रशास्त्रोः मित्रा - वत्या त्रिष्टुप् संवरणदृष्टा । हे वज्रहस्त, वज्रं हस्ते यस्य तत्सं- वरुणयोः देवयोः प्रशिषा प्रशासनेन हे रथ, त्वां युनज्मि बुद्धिः हे देव दीप्यमान, त्वं यं रथमधितिष्ठ लडर्थे लोट् । योजयामि । 'अव्यथायै त्वेति सुन्वन्नारोहतीति' ( का० १५ । अधितिष्ठसि । 'द्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति ६ । १७ ) यजमानश्चात्वालदेशस्थः रथमारोहति । रथदेवत्यम् ॥ दीर्घः । यस्य च रश्मीन्प्रग्रहानायमसे आयच्छसि । किंभू- अरिष्टोऽनुपहिंसितः अर्जुनोऽर्जुनतुल्य इन्द्र इत्यर्थः । 'अर्जुनो तान् रश्मीन् । स्वश्वान् शोभना अश्वा येषु तान् । हे तुराषाट्, ह वै नामेन्द्रः' ( ५ । ४ । ३ । ७ ) इति श्रुतेः । एवंभूतोऽहं तूर्णं सहते शत्रूनभिभवतीति तुराषाट् हे इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त, ते हे रथ, त्वा त्वामव्यथायै । 'व्यथ भयचलनयोः ' । अभयाय त्वदीया वयं ते तव तस्मिन् रथे आयुक्ताः तस्माद्भिन्नाः सन्तो अचलनाय वा । स्वधायै अन्नरसाय च त्वामधितिष्ठामि । मा विदसाम 'द उपक्षये' विविधमुपक्षीणा मा भवाम । तत्र 'मरुतामिति दक्षिणधुर्यं प्राजतीति' (का० १५ । ६ । १८ ) । दृष्टान्तः । अब्रह्मतां लुप्तोपमानम् । अब्रह्मतेव ब्रह्म विज्ञानान- यजमानेन सहारूढो यन्ता दक्षिणाश्वं कराया प्रेरयेत् । धुर्य- न्दस्वभावमनश्वरम् तस्य भावो ब्रह्मता न ब्रह्मता अब्रह्मता देवत्यम् । हे धुर्य, मरुतां देवानां प्रसवेनाज्ञया त्वं जय शत्रू - । यथा ब्रह्मभावादन्यद्वस्तु विदस्येदेवं वयं मा विदस्येमही - निति शेषः । 'गवां मध्ये स्थापयत्यपामेति' (का० १५ । । त्यर्थः ॥ २२ ॥ ६ । १९ ) । पूर्वमेवाहवनीयोत्तरतः स्थापितानां गवां मध्ये तं रथं स्थापयेत् । यजमानदेवत्यम् । वयं मनसा सह अपाम प्राप्तवन्तो यदुपक्रान्तं तत्कर्म 'धनुरार्योपस्पृशति गां यजमानः समिन्द्रियेणेति' (का॰ १५ । ६ । २० ) । धनुःकोठ्या गां स्पृशेत् । यजमानदेवत्यम् । वयमिन्द्रियेण वीर्येण सङ्गताः

स्मः ॥ २१ ॥

मा

द्वाविंशी ।

d इन्द्र ते व॒यं तु॑रा॒षाड्र्युक्तासो अब्रह्मता विद॑साम । तिष्ठ॒ रथ॒मधि॒ यं व॑ह॒स्ता र॒श्मीन्दे॑व

यमसे स्वश्वा॑न् ॥ २२ ॥ २३ य० उ०

त्रयोविंशी ।

अ॒ग्नये॑ गृ॒हप॑तये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒ वन॒स्पत॑य॒ स्वाहा॑ मरुता॒मोज॑से॒ स्वाहेन्द्र॑स्येन्द्रि॒याय॒ स्वाहा॑ । पृथि॒व मात॒र्मा मा हिसीमो॑ अ॒हं त्वाम् ॥ २३ ॥

उ० चत्वारि रथ विमोचनीयानि जुहोति । अग्नये गृहपतये स्वाहा । सोमाय वनस्पतिरूपाय । मरुतां संबन्धिने ओजसे । इन्द्रस्य संबन्धिने इन्द्रियाय वीर्याय । भूमिमवेक्षते । पृथि- विमातः, मा हिंसीर्माम् । मो अहं त्वाम् । मोच त्वाम् अहं मा हिंसिषम् ॥ २३ ॥

म० 'अमये गृहपतय इति चत्वारि रथविमोचनीयानि

१७८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १० ] जुहोति प्रतिमन्त्रमिति' (का० १५ । ६ । २३ ) । रथविमो - । जायते मत्स्यादिरूपेणेत्यब्जाः । गवि पृथिव्यां जायते चतुर्विध- चनीयसंज्ञाश्चतस्र आहुतीर्जुहोति । चत्वारि यजूंषि लिङ्गोक्त- भूतग्रामरूपेणेति गोजाः । ऋते सत्ये जायत इति ऋतजाः । अद्रौ देवत्यानि । गृहाश्रमपालकायाग्नये स्वाहा सुहुतमस्तु । वनस्प- पाषाणे अग्निरूपेण जायत इत्यद्रिजाः । अद्रिर्मेघो वा अद्रौ तिरूपिणे सोमाय हविर्दत्तमस्तु । इन्द्रस्येन्द्रसंबन्धिने इन्द्रियाय । मेघे जलरूपेण जायत इति वा वीर्याय स्वाहा । मरुतां संबन्धिने ओजसे बलाय हविर्दत्त - मस्तु । 'भूमिमवेक्षते पृथिवि मातरिति' (का० १५ । ६ । २४) । रथस्थ एव यजमानो भूमिं पश्येत् । भूमिदेवत्यम् । हे मातर्जगन्निर्मात्रि, हे पृथिवि भूमे, त्वं मा मां मा हिंसीः हिंसां मा कार्षीः । अहमपि त्वां पृथिवीं मो मा उ हिंसिषम् ॥२३॥

चतुर्विंशी ।

ह॒√सः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिच॒सद्धोता॑ वेदि॒षदर्ति- थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सह॑त्त॒ सद्व्यो॑म॒सद॒ब्जा गोजा ऋ॑त॒जा अ॑रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत् ॥ २४ ॥

उ० अवतरति । हंसः शुचिषत् । 'सप्रपञ्चपरब्रह्माभि- धायिनी अतिच्छन्दा अतिजगती' इति श्रुतेः । हंसः शुचिषत् हन्त्यध्वानमिति हंसो भगवानादित्यः शुचिषत् । शुचौ दीप्तौ । सीदतीति शुचिषत् । य आदित्यरूपेण शुचिषत् यश्च वसु- र्वासयिता वायुरूपेणान्तरिक्षे सीदति । यश्व होता आह्नाता अग्निरूपेण वेदौ सीदति । यश्च अतिथिरूपेण दुरोणे गृहे सीदति । यश्च नृषु मनुष्येषु प्राणभावेन सीदति । यश्व वरेषूत्कृष्टेषु सीदति । यश्च ऋते सत्ये सीदति । यश्च व्योमसु अन्तरिक्षेषु सर्वेषु सीदति । एवं सर्वत्र स्थितिभावेन स्तुत्वा अथेदानीं सर्वत्रोत्पत्तिद्वारेण स्तौति । यश्च अब्जा अप्सु जायत इत्यब्जाः । यश्च गवि पृथिव्यां चतुर्विधभूतग्रामरूपेण जायते । यश्च ऋते सत्ये जायते । यश्च भद्रौ पाषाणे अग्नि- रूपेण जायते मेघोऽप्यद्विरुच्यते मेघे वा उदकरूपेण जायते । तत् ऋतम् । 'ऋ गतौ' । सर्वतो गतं परब्रह्म । बृहत् परि । वृद्धम् । अनन्तमपर्यन्तम् । एवं परब्रह्मवादिनाऽस्य मन्त्रस्य । तत्परब्रह्म प्रत्यवतरामीति वाक्यशेषः ॥ २४ ॥

। ऋतम् 'ऋ गतौ' सर्वत्र गतम् । बृहत् महत्परिवृद्धमपर्यन्तं परब्रह्मरूपो यो हंसस्तं प्रति रथादवतरामीति भावः । यद्वा हंसशब्देन रथ उच्यते । हन्ति पृथिवीमिति हंसः रथः । बृहत् महत् प्रौढमृतं यज्ञं संपा- दयत्विति शेषः । किंभूतो हंसः । शुचिषत् शुचौ देवयजने रथवाहने वा सीदतीति । वसुः स्वस्योपरि यजमानं वासय- तीति । अन्तरिक्षसत् वृक्षगुल्माद्यनवरुद्धेऽन्तरिक्षे सीदतीति । होता होतृसमानः । तदेव कथमित्यत आह । वेदिषत् वेद्यां सीद-

तीति । अतिथिः अतिधिवत्पूज्यः । दुरोणसत् दुरोणे यज्ञगृहे सीदतीति । नृषत् नृषु वाहकलेन सीदतीति । वर व श्रेष्ठे राजगृहे सीदतीति । ऋतसत् ऋते यज्ञे, वाजपेयादो सीदतीति व्योमसत् । सूर्यं वोढुं व्योमन्याकाशे सीदतीति । अब्जाः 'अप्सुयोनिर्वाी अव' इति श्रुतेरन्यो जातैरश्वैरुपेतला- दब्जाः । गोजाः गोशब्दवाच्याद्वज्जाज्जायत इति गोजाः । 'इन्द्रो तीयं यूपस्तृतीयम्' इति तैत्तिरीयश्रुतेः । ऋतजाः ऋतं यज्ञ- वृत्राय वज्रं प्राहरत् स त्रेधा व्यभवत्तस्य स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृ- मुद्दिश्य जातत्वादृताः । अद्रिजाः अद्विभ्यः पाषाणसदृशका- । ष्ठेभ्यो जातत्वादद्रिजाः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

इय॑द॒स्यायु॑र॒स्यायु॒र्मयि॑ धेहि॒ युना॑सि॒ वर्चोऽसि॒ वर्चो मयि॑ धे॒ह्म॒ग॒स्यूतं॒ मयि॑ धेहि । इन्द्र॑स्य वां वीर्य॒कृतो॑ वा॒हू अ॑भ्युपाव॑हरामि ॥ २५ ॥

उ० उपस्पृशति शतमानौ इयदसि । इयदिति परिमाण- वचनोऽयं शब्दः । शतमानमसि आयुरसि । 'आयुर्हिरण्यम्' इति श्रुतिः । आयुर्मयि धेहि । यो हि यदात्मको भवति स तद्दातुमुत्सहते । यस्माच्छतमानं हिरण्यं त्वमसि तस्मात् शता- ब्दपरिमाणमायुर्मयि धेहि । युसि युनक्ति यज्ञं संभारनि- बापेन दक्षिणादानेन वेति युङ् । वर्चोऽसि वर्चस्तेजः । यस्मात्त्वं वर्चोऽसि अतोऽस्माभिः प्रार्थ्य से वर्चो मयि धेहि । औदुम्बरीं शाखामुपस्पृशति । ऊर्गस्यूजं मयि धेहि । ऊर्जम- नमुच्यते । अवहरति बाहू । इन्द्रस्य वाम् । यो इन्द्रस्य यज- मानस्य वां युवां वीर्यकृतो वीर्यकारिणः संबन्धिनी बाहू तौ अभ्युपावहरामि मैत्रावारुणीपयस्यांप्रति ॥ २५ ॥

म० 'अवरोहति ह ँंसः शुचिषदिति' (का० १५ । ६ । २५) । यजमानो रथादवरोहति । सप्रपञ्चपरब्रह्माभिधायिनी सूर्यदेवत्यातिजगती वामदेवदृष्टा । हन्त्यहंकारमिति हंसो भग- वानादित्य एवंविधः त्वं प्रत्यवतरामीति वाक्यशेषः । किंभूतो हंसः । शुचिषत् शुचौ दीप्तौ सीदतीति शुचिषत् आदित्य- रूपेण । तथा वसुर्वासयिता नराणां प्रवर्तकः । अन्तरिक्षे सीदती - त्यन्तरिक्षसत् वायुरूपेण । होता आह्वाता देवानाम् । वेदौ सीदतीति वेदिषत् अग्निरूपेण । अतिथिः सर्वेषां पूज्यः । म० 'उपस्पृशति शतमानावियदसीति' (का० १५ । ६ । दुरोणे यज्ञगृहे सीदतीति दुरोणसत् आहवनीयादिरूपेण । नृषु २९ ) । शालादक्षिणभागे स्थापितस्य रथवाहनस्य दक्षिणचक्रे मनुष्येषु प्राणभावेन सीदतीति नृषत् । वरेषु उत्कृष्टेषु स्थानेषु । बद्धौ शतमानौ शतरक्तिकानिर्मिती सौवर्णौ मणी यजमानः सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे सीदतीति ऋतसत् । व्योम्नि । स्पृशति । द्वादशाक्षरे यजुषी शतमानदेवले । हे रुक्म, आकाशे मण्डलरूपेण सीदतीति व्योमसत् । एवं सर्वत्र स्थितत्वेन । त्वभियदसि एतावत्परिमाणं शतरक्तिकापरिमितमसि । आयुर स्तुत्वा सर्वत्रोत्पत्तिद्वारेण स्तौति । यः अब्जाः अप्सु उदकेषु । जीवनमसि तस्मादायुः शताब्दपरिमितं मयि धेहि । यो हि

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

१७९

यदात्मकः स तद्दातुमुत्सहते । यतस्त्वं शतमानमसि ततः धृतव्रतः । धृतं व्रतं कर्म येन स तथोक्तः । ' धृतव्रतो वै शताब्दपरिमितमायुर्मयि रोपय । युङ्खसि युनक्ति यज्ञं संभा- राजा न वा एष सर्वस्मा इव वदनाय न सर्वस्मा इव कर्मणे रनिचयेन दक्षिणादानेन वेति युङ् वर्चस्तेजखी भवसि । अतो यदेव साधु वदेद्यत्साधु कुर्यात् तस्मै वा एष श्रोत्रियश्च' इति मे मम वर्थः तेजो धेहि । 'तौ ब्रह्मणे दत्त्वोर्गसीति शाखामु- । श्रुतिः । पस्त्यासु प्रजासु । आधिपत्येनेत्युपसर्गादर्थपरिपूर्तिः । पस्पृशतीति' ( का॰ १५ । ६ । ३० ) । तौ शतमानी ब्रह्मणे । साम्राज्याय 'सम्राड्भावाय राज्याय' इति श्रुतिः । सुक्रतुः दत्त्वा पूर्वोक्तरथवाहने एवोपगूहितारमौदुम्बरीं शाखामुप- सुकर्मा । शोभनप्रज्ञो वा ॥ २७ ॥

स्पृशेत् । शास्त्रादेवत्यम् । हे औदुम्बरि शाखे, स्वमूर्गति अन्न- रूपा भवसि । तत ऊर्जमन्नं मयि धेहि स्थापय । 'इन्द्रस्य वामि - त्यवहरते बाहू पयस्यायां व्याघ्रचर्मदेशे स्थितायामिति' ( का० १५ । ६ । २१ ) । अध्वर्युयजमानबाहू व्याघ्रचर्मस्थापितायां मैत्रावरुण्यां पयस्यायां नीचौ करोति । बाहुदेवत्यम् । वीर्यकृतो वीर्यकारिणः इन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य यजमानस्य संबन्धिनौ हे बाहू, अहं वां युवामुपावहरामि मैत्रावरुणीपयस्यां प्रति नीचौ करोमि ॥ २५ ॥

षड़िशी ।

।

॥

म० 'निषसादेत्युरोऽस्यालभत इति' ( का० १७ । ४ । ७ ) । अध्वर्युर्यजमानहृदयं स्पृशति । वरुणदेवत्या गायत्री शुनःशेपदृष्टा अष्टषट्सप्तवर्णपादत्वाद्वर्धमाना गायत्री । असौ यजमानः पस्त्यासु विक्षु प्रजासु आ निषसाद । 'विशो वै पस्त्याः' (५ । ४ । ४ । ५) इति श्रुतेः । आधिपत्येनोपविवेश । यदासन्द्यां निषण्णः स प्रजास्वेव निषण्ण इत्यर्थः । 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति आङ उपसर्गस्य क्रियापदेन व्यव- स्थानम् । किंभूतो यजमानः । धृतव्रतः धृतं व्रतं यज्ञलक्षणं कर्म येन स्वीकृतयज्ञः । वरुणः वारयत्यनिष्टमिति वरुणः । तथा सु॒क्रतुः शोभनसंकल्पः शोभनप्रज्ञो वा । किमर्थं निषसाद । साम्राज्याय सम्राजो भावः साम्राज्यम् । 'सम्राड्भावाय राज्याय' ५।४ । ४ । ५ ) इति श्रुतेः ॥ २७ ॥

(

अष्टाविंशी ।

अ॒भि॒भूर॑स्ये॒तास्ते॒ पञ्च॒ दिश॑ः कल्पन्ता॒ ब्रह्म॒स्त्वं ब्रह्मासि॑ सवि॒तानि॑ स॒त्यप्र॑स॒वो॒ वरु॑णोऽसि सत्यौजा इन्द्रऽसि॒ विशो॑जा रु॒द्रोऽसि सु॒शेव॑ः । बहु॒कार॒ श्रेय - स्कर॒ भूय॑स्व॒रेन्द्र॑स्य॒ वनो॑ऽसि॒ तेन॑ मे रध्य ॥ २८ ॥

स्यो॒नासि॑ सु॒षदा॑सि क्ष॒त्रस्य॒ योनि॑रसि । स्यो- नामासी॑द सु॒षदा॒मासी॑द क्ष॒त्रस्य॒ योनि॒मासद ॥ २६ उ० आसन्दीं निदधाति । स्योनासि । स्योनमिति सुख- नाम । स्योनासि सुखरूपासि । सुषदासि सुखेन यस्यां सी- दन्ति सा तथोक्ता । क्षत्रस्य योनिः स्थानमसि । सु॒न्वन्तमस्या- मुपवेशयति । स्योनामासीद सुखरूपामासन्दीमासीद अधि- रोह । सुषदाम् अधिरोह च । क्षत्रस्य स्थानमधिरोह ॥ २६ ॥ म० 'प्राक् खिष्टकृतः खादिरीमासन्दीं रज्जुं तां व्याघ्रचर्म- देशे निदधाति स्योनासीति' ( का० १५ । ६ । ३३-७ ) । उ० पञ्चाक्षान्पाणावावपति । अभिभूरसि । कृतत्रेता- पयस्यायाः स्विष्टकृद्धोमात्प्राक् रज्जुभिर्व्यूतां खादिरी- द्वापरकलयश्चत्वारोक्षाः पञ्चमो रमणः । तत्र कलिः सर्वानन्यान् मश्चिकां व्याघ्रचर्मदेशे मैत्रावरुणधिष्ण्यस्य पुरो निदधाति । अभिभवति स उच्यते । यजमानो वा तत्संबन्धेन । अभि- आसन्दीदेवत्यम् । हे आसन्दि, त्वं स्योना सुखरूपासि सुख - । भूरसि अभिभवितासि । एतास्तव पञ्चदिशः कपटोपलक्षिताः करी भवसि । सुषदासि सुखेन सीदन्ति यस्यां सा सुषदा क्लृप्ताः भवन्तु । ब्रह्मन्निति प्रथममामत्रयते यजमानः ब्रह्माणम् सुखेनोपवेष्टुं योग्यासि । 'अधीवासमस्यामास्तृणाति क्षत्रस्य त्वं ब्रह्मासि सवितासि सत्यप्रसव इति । ब्रह्माह त्वमेव योनिरिति' ( का० १५ । ७ । २ ) । आसन्द्यां वस्त्रमाच्छा- ब्रह्मासि भवसि सविता चासि सत्याभ्यनुज्ञः । द्वितीयं प्रत्याह दयति । अधीवासदैवतम् । हे अधीवास, त्वं क्षत्रस्य क्षत्रियस्य त्वं ब्रह्मासि वरुणोऽसि सत्यौजाः सत्यमोजो यस्य स सत्यौजाः । योनिर्मातृवद्धारकलेन कारणमसि । 'सुन्वन्तमस्यामुपवेशयति । तृतीयं प्रत्याह त्वं ब्रह्मासि इन्द्रश्च त्वमसि विशौजाः विश स्योनामासीदेति' ( का० १५ । ७ । ३ ) । आसन्द्यां यजमानं । ओजो यस्य स विडोजा इति प्राप्ते विशौजा इत्यन्याय्यः स्थापयेत् । यजमानदेवत्यम् हे यजमान, स्योनां सुखकरीमा - समासः । अतएव पदकारो नावगृह्णाति । चतुर्थे प्रत्याह । सन्दीमासीद आरोह । सुषदां सुखोपवेशनयोग्यामासीद । क्षत्रस्य त्वं ब्रह्मासि रुद्रश्च त्वमसि । सुशेवः शेव इति सुखनाम । योनिं स्थानमासन्दीमासीद ॥ २६ ॥ शोभनं सुखयिता । सुमङ्गलनामानं ध्वनयति । बहुकारः बहु करोतीति बहुकारः । श्रेयस्करः श्रेयः करोतीति श्रेयस्करः ।

सप्तविंशी ।

निष॑साद घृ॒तव॑तो॒ वरु॑णः प॒स्त्या॒स्वा । साम्रा॑ भूयः करोतीति भूयस्करः तेषां संबोधनम् हे बहुकार श्रेय -
ज्याय सु॒क्रतु॑ः ॥ २७ ॥

उ० यजमानस्य उरोऽभिमृश्य जपति । निषसाद धृतव्रतः वारुणी गायत्री । अधियज्ञं यजमानो वरुणः निषसाद निषण्णः

।

स्कर भूयस्कर । स्फ्यमस्मै प्रयच्छति । इन्द्रस्य वज्रोऽसि । यतः 'इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रजहार' इत्युपक्रम्य 'स स्फ्यस्ततोऽयं च' इत्यादिना श्रुतिग्रन्थे उक्तः । अतस्त्वां ब्रवीमि तेन हेतुना मे मम यजमानं रध्य । रध्यतिर्वशगममे । वस-

१८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ दशमोऽध्यायः १० ]

वर्तिनं कुरु । 'यो वै राजा ब्राह्मणादबलीयानमित्रेभ्यो वै स । बहुतरं करोतीति भूयस्करः तेषां संबोधनानि हे बहुकारेत्यादि ।
बलीयान्भवति' इति श्रुतिः ॥ २८ ॥

म० 'अभिभूरित्यस्मै पञ्चाक्षान्पाणावाधायेति' (का० १५ । ७ । ५ ) । यजमानहस्ते द्यूतसाधनभूतान् पञ्चाक्षान् सौवर्ण - कपर्दान्निदध्यात् । अक्षा यजमानो वा देवता । चतुर्णामक्षाणां कृतसंज्ञा पञ्चमस्य कलिरिति । यदा पञ्चाप्यक्षा एकरूपाः पतन्ति उत्ताना अवाश्चो वा तदा देवितुर्जयः । तत्र कलिः सर्वानक्षान- भिभवति तं प्रत्युच्यते, तत्संबन्धेन यजमानं प्रति वा । हे अक्ष, यद्वा हे यजमान, त्वमभिभूरसि अभिभविता अभितो । व्याप्तोसि । एताः कपर्दिकोपलक्षिताः पञ्च दिशः पूर्वादयश्चतत्र ऊर्ध्वा चेति पञ्च दिशः ते त्वदर्थं कल्पन्तां त्वत्प्रयोजनसमर्था भवन्तु । कलेः सर्वाक्षाभिभावकत्वात्सुन्वतोऽपि जयापेक्षिलात् पञ्चाक्षव्यापकत्वमिति भावः । 'वरं त्वा ब्रह्मन्नित्यामन्त्रयते पञ्च- कृत्वः प्रत्याह व्यत्यास सविता वरुण इन्द्रो रुद्र इति त्वं ब्रह्मा- सीत्यादिभिरादिनैवान्त्यमिति' ( का० १५ । ७।७।९ ) यज- मानो राज्यं मेऽस्त्वित्यादि द्रव्यं संप्रार्थ्य पञ्चवारं ब्रह्मन्निति मन्त्रेण

कल्याणनामन्, त्वामाह्वय इति शेषः । 'स्फ्यमस्मै प्रयच्छति पुरोहितोऽध्वर्युर्वेन्द्रस्य वज्र इति' (का० १५ । ७ । ११ ) । अस्मै यजमानाय स्फ्यं ददाति द्यूतभूमिकरणाय । स्फ्यदेवत्यम् । हे स्फ्य, इन्द्रस्य वज्रस्त्वमसि । 'इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रज- हार' इत्यादि 'तस्य स्फ्यस्तृतीयम्' ( १ । २ । ४ । १ ) इति श्रुतेः । तेन हेतुना मे मम यजमानं रध्य । रध्यतिर्वशगमने । वशवर्तिनं कुरु । 'यो वै राजा ब्राह्मणादबलीयानमित्रेभ्यो वै स बलीयान्भवति' ( ५ । ४ । ४ । १५ ) इति श्रुतेः । यद्वा तेन मे रध्य यस्मात्त्वं वज्ररूपस्तेन कारणेन मम रध्य द्यूत- भूमौ परिलेखनरूपं कार्यं साधय ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

अ॒ग्निः पृथुर्धमे॑ण॒स्पति॑र्जुषा॒णो अ॒ग्निः पृथुर्धमे॑ण॒- स्पति॒राज्य॑स्य वेतु॒ स्वाहा॒ स्वाहा॑कृ॒तः सूर्य॑स्य र॒श्मि- भिर्यतध्वसजा॒तानां॑ मध्य॒मे॒ष्ट्या॑य ॥ २९ ॥

॥

उ० हिरण्यमस्मिन्निधायाभिजुहोति । अग्निः पृथुः । योऽयं देवानामग्निः पृथुः इतरस्मादग्रे धर्मणस्पतिः धारणस्य पतिः स्पति: आज्यस्य घृतस्य वेतु पिबतु स्वाहा सुहुतं चैतद्धवि- स जुषाणः सेवमानः प्रीयमाणो वा । अग्निः पृथुः धर्मण- भवतु । अक्षान्निर्वपति । स्वाहाकृताः हे अक्षाः, स्वाहाकार- पूर्विकयाहुत्या तर्पिताः सन्तः सूर्यस्य रश्मिभिर्थतवं स्पर्धां कुरुत । सजातानां समानजन्मनां वा भ्रातॄणां क्षत्रियाणां वा । मध्यमे । 'मध्यान्मः' मध्ये भवो मध्यमः । मध्यमे प्रदेशे - sवस्थानाय यजमानस्य । यतध्वमित्यनुवर्तते ॥ २९॥

ब्रह्माणमामन्त्रयते । एवमामन्त्रितो ब्रह्मा त्वं ब्रह्मासीत्यादिभिः सवितासि वरुणोऽसि इन्द्रोऽसि रुद्रोऽसीत्येतैर्मन्त्रैर्व्यत्यासं यजमानं प्रत्याह । तेन चतुर्णामपि मन्त्राणामादौ त्वं ब्रह्मासीति प्रयोगः । व्यत्यासमित्यादौ यजमानो ब्रह्मनित्यामन्त्रयते । ब्रह्मा त्वं ब्रह्मा सवितासि सत्यप्रसव इति प्रत्याह । पुनर्यजमानो ब्रह्मन्निति ब्रह्माणमामन्त्रयते । ब्रह्मा त्वं ब्रह्मासि वरुणोऽसि सत्यौजा इति प्रत्याह । पुनर्यजमानो ब्रह्मन्निति ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मा । त्वं ब्रह्मासि इन्द्रोऽसि विशौजा इत्याह । पुनर्यजमानो ब्रह्मन्निति ब्रह्माणमामन्त्रयते । ब्रह्मा त्वं ब्रह्मासि रुद्रोऽसि सुशेव इत्याह । अन्त्यं च पञ्चमं प्रतिवचनमादिनैव त्वं ब्रह्मासीत्येतावतैव कार्य ब्रह्मणेति सूत्रार्थः । ब्रह्मन् ब्रह्म- देवत्यम् । यजमानः प्रथमं ब्रह्माणमामन्त्रयते । हे ब्रह्मन्, म० 'द्यूतभूमौ हिरण्यं निधायाभिजुहोति चतुर्गृहीतेनाग्निः ऋत्विक्, त्वामामन्त्रय इति शेषः । त्वं ब्रह्मासि । पञ्च यजूंषि । पृथुरिति ' ( १५ । ७ । १६ ) । एवं कृतायां द्यूतभूमौ कनकं यजमानदेवत्यानि । ब्रह्मामन्त्रितो यजमानं प्रत्याह हे यजमान, निधाय तदुपरि चतुर्गृहीताज्यं जुहुयात् । अग्निदेवत्यम् । अग्निः त्वं ब्रह्मासि महान् भवसि सविता प्रेरकश्चासि । सत्यप्रसवः आज्यस्य वेतु । कर्मणि षष्टी । घृतं पिबतु स्वाहा सुहुतमस्तु । सत्यः प्रसवोऽनुज्ञा यस्य । द्वितीयं प्रत्याह त्वं ब्रह्मासि वरुणो- किंभूतोऽग्निः । पृथुः देवानां प्रथमलाद्विशालः । तथा धर्मण- ऽनिष्टनिवारकोऽसि । सत्यौजाः सत्यमोजो यस्य अमोघवीर्योऽसि । स्पतिः धारणं धर्म जगतो धारणस्य धर्मस्य वा स्वामी । जुषाणः सत्ये वा ओजो यस्य । तृतीयं प्रत्याह त्वं ब्रह्मासि इन्द्रोऽसि । प्रीयमाणः हूयमानं हविः सेवमानो वा । अग्निः पृथुर्धर्मणस्प- ऐश्वर्यवानसि विशौजाः विक्षु प्रजास्वोजस्तेजो यस्य विडोजा । तिरिति पुनःपाठ आदरार्थः । ' अक्षान्निवपति स्वाहाकृता इति ' इति प्राप्ते विशौजा इति छान्दसम् । अतएव पदकारो नावग्रहं । ( का० १५ । ७ । १६ ) । पूर्वोक्तपञ्चाक्षान्द्यूतभूमौ क्षिपति । चकार । चतुर्थं प्रत्याह । त्वं ब्रह्मासि रुद्रोऽसि हे राजन्, त्वं रुद्ररूपोऽसि शत्रूणां रोदनाद्रावणाच्च । सुशेवः शेव इति सुख - । नाम । शोभनं शेवः सुखं यस्मात् शोभनं सुखयिता । त्वं ब्रह्मासीत्येतावदेव पञ्चमं प्रतिवचनम् । 'बहुकारेति च ह्वयत्येवं नामानमिति' (का० १५ । ७ । १० ) । यजमानं बहुकारेत्यादि - सुमङ्गलनामानं नरमाकारयति । लिङ्गोक्तदैवतम् । हे बहुकार, कार्यं करोतीति बहुकारः श्रेयः करोतीति श्रेयस्करः भूयो

बहु

अक्षदेवत्यम् । हे अक्षाः, यूयं स्वाहाकृताः स्वाहाकारपूर्विकया- हुत्या तर्पिताः सन्तः सूर्यस्य रश्मिभिः किरणैर्यतध्वं स्पर्धां कुरुत । सजातानां समानजन्मनां भ्रातॄणां क्षत्रियाणां मध्यमे- श्याय मध्यमप्रदेशे यजमानावस्थानाय च यतध्वं यत्नं कुरु । यजमानं सर्वक्षत्रियश्रेष्ठं कुरुतेत्यर्थः । मध्ये भवो मध्यमः मध्यमे प्रदेशे तिष्ठतीति मध्यमेष्टः तस्य भावो मध्यमेष्ठ्यं तस्मै ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

स॒वि॒त्रा प्र॑सवि॒त्रा सर॑स्वत्या वा॒चा त्वष्टा॑ रू॒पैः
पू॒ष्णा प॒शुभि॒रिन्द्रे॑णा॒स्मे बृह॒स्पति॑ना॒ ब्रह्म॑णा॒ वरु॑णे॒ - ।
नौज॑सा॒ग्निना॒ तेज॑सा॒ सोमे॑न॒ राज्ञा विष्णुंना दश॒-
म्या दे॒वत॑या॒ प्रसू॑त॒ः प्रस॑र्पामि ॥ ३० ॥

A

उ०

1

सर्पति । सवित्रा प्रसवित्रा । सवित्रा अभ्यनुज्ञातस्य
कर्त्रा प्रसूतः प्रसर्पामि । एवं सरस्वत्यादिभिर्योजनीयम् ।
इन्द्रेणास्मे । अस्मे इति इह तृतीयान्तम् । इन्द्रेण मया ।
शेषं सुबोधम् ॥ ३० ॥

१८१

पुनाति । वायुः पूतः । सौमी गायत्री । यः सोमः वायुना पूतः । सोमः प्रथमं पूतिगन्ध आसीत् । ततो देवैवयुरुकः अपहृतविरूपगन्धं सोमं कुर्विति । ततो वायुनापहृतः सोमस्य गन्धः । ऐन्द्रवायवब्राह्मणे एतत्प्रतिपादितं तदेतदस्माभि- र्व्याख्यातं विभक्तिव्यत्ययेन । यद्वा यो वायुरूपः सोमः पूतः यश्च पवित्रेण प्रत्यङ् नीचैः अधोमुखम् अतिस्रुतः 'खु गतौ' । अतिक्रम्य गतः । स सोमः । इन्द्रस्य युज्यः समान- योगी च । सखा च समानख्यानः । कथमिन्द्रं हिनस्तीति शेषः ॥ ३१ ॥

म० अथ राजसूयगतचरकसौत्रामणीमन्त्रा उच्यन्ते । राज- सूयप्रान्ते विहिता सौत्रामणी चरकसौत्रामणीत्युच्यते तन्मन्त्रा- म० 'पितामहदशगणं सोमपानां संख्याय सर्पणं णामश्विनावृषी । 'पक्वौदनं विरूढांश्चूर्णीकृत्याश्विभ्यां पच्यखेति सवित्रेति वानुवाकमुक्त्वेति' ( का० १५ । ८ । १५-१६ ) । संसृजतीति' ( का० १५ । ९ । २५ ) । विरूढा जाताङ्कुरा पित्रादयः पूर्वजाः पितामहशब्देनोच्यन्ते । ऋलिजोऽन्ये । अजाताङ्कुराश्च व्रीहयः क्षौमे बद्धाः सन्ति तन्मध्ये अजाता- विप्राश्च मिलिताः शतसंख्याः सन्तो दशपेययागे सौत्येऽहनि राणां व्रीहीणामोदनं पक्त्वा विरूढान्त्रीहींश्चूर्णीकृत्यौदनेन मिश्र- प्रतिसवनं सर्पणात्प्राक् खं खं सोमयाजिनां पित्रादीनां दशानां यति । त्रीणि यजूंषि सुरादेवत्यानि । हे सुरे; त्वमश्विभ्यां गणं गणयित्वा अमुकः प्रथमः सोमपः असौ द्वितीयोऽसौ पच्यख अश्विनोरर्थाय पाकं कुरु । पाको नाम विपरिणामश्रेष्ठता । तृतीय इत्यादिदशमपर्यन्तान् सोमयाजिनो गणयित्वा विभू- सरस्वत्यै देव्यै पच्यख । सुष्ठु त्रायत इति सुत्रामा तस्मै सुत्रा- रसीत्यादिसर्पणं धिष्ण्योपस्थानं कुर्वन्ति । सर्पणं भक्षणकाले म्णे शोभनत्राणकर्त्रे सुत्रातव्याय वा इन्द्राय पच्यस्व । यतः सदःप्रवेशो वा । पक्षान्तरमाह सवित्रेति । यद्वा सवित्रा । सौत्रामण्येन्द्रस्य भैषज्यं कर्तव्यमस्ति । ' वपामार्जनान्ते कुशैः प्रसवित्रेत्येककण्डिकात्मकमनुवाकं पठित्वा शतं विप्राः सर्पणं परिस्रुतं पुनाति वायुः पूत इति' ( का० १५ । १० । १० ) । कुर्वन्ति । दशानां सोमयाजिनामसंभवादयमेव पक्षः श्रेया- । पशूनां वपामार्जनान्ते कर्मणि कृते दर्भैः सुरां कस्मिंश्चित्पात्रे निति सूत्रार्थः । सवित्रादिदेवत्यात्यष्टिः । एताभिर्दशभिर्देव - पुनाति । सोमदेवत्या गायत्री । वायुः 'सुपां सुलुक्' ( पा० ताभिः प्रसूत आज्ञप्तोऽहं प्रसर्पामि सर्पणं करोमि । प्रत्येकपाठा- ७। १ । ३९ ) इत्यादिना तृतीयैकवचनस्य सु आदेशः । सोमो देकवचनं सर्पामीति । काभिर्दशभिः प्रसूत इत्यत आह । प्रस- वायुः वायुना पूतः शोधितः पवित्रेण कुशमयेन पूतः सन् वित्रा अभ्यनुज्ञानकारिणा सवित्रा सूर्येण । वाचा वाग्रूपया । प्रत्यङ् नीचैरधोमुखः सन् अतिस्रुतः अतिक्रम्य गतः । किंभूतः । सरस्वत्या । रूपैरुपलक्षितेन त्वष्ट्रा देवेन । ' त्वष्टा रूपाणा - इन्द्रस्य युज्यो योगार्हः सखा सखिभूतः । 'सोमः पूर्वं पूतिग- मधिपतिः' इत्युक्तेः । पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा देवेन । अस्मे ।न्धोऽभूत्ततो देवैर्वायुरुक्तस्त्वं सोमं सुगन्धं कुर्विति ततो अनेन इन्द्रेण । विभक्तेः शेआदेशः । ब्रह्मणा देवयागे ब्रह्म- । वायुना सोमो दुर्गन्धमपहृत्य सुगन्धः कृतः ' ( १२ । ७ । ३ ) त्वकर्त्रा बृहस्पतिना । ओजसा ओजस्विना वरुणेन । तेजसा । इति श्रुत्योक्तं तदयं मन्त्रो वदतीत्यर्थः ॥ ३१॥ तेजखिना अग्निना । राज्ञा ओषधिविप्राधिपेन दीप्यमानेन वा सोमेन चन्द्रेण । दशम्या दशसंख्यापूरिकया । विष्णुना देवतया यज्ञाधिष्ठात्रा विष्णुरूपेण देवेन । एतैराज्ञप्तः प्रसर्पामीत्यर्थः ॥३०॥ इति राजसूयः समाप्तः ॥ एकत्रिंशी । अश्विभ्यां सर॑स्वत्यै पच्य॒स्वेन्द्रा॑य सुत्रा- म्णे॑ च्यस्व । वा॒युः पू॒तः प॒वित्रे॑ण प्र॒त्यइसोमो अति॑स्रुतः । इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒ सखा॑ ॥ ३१ ॥

पच्यस्व

द्वात्रिंशी ।

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒ यत्र॑ चि॒द्यथा दन्त्य॑नु॒पूर्वं
वि॒र्या॑ । इ॒षां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषि॒ नम॑ -
उक्ति॒ यज॑न्ति ॥ उ॒पया॒मगृहीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वा॒
सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य॒ त्वा सु॒त्राम् ॥ ३२ ॥

उ० ग्रहं गृह्णाति । कुविदङ्ग । अनिरुक्ता सौमी त्रिष्टुप् । कुविदिति बहुनाम । अङ्गेति क्षिप्रनाम । हे सोम, यथा केचि- जनपदाः कुविद्बहुक्षेत्रम् अङ्गं क्षिप्रम् । यवमन्तः बहुयवाः ।

उ० इतउत्तरं चरकसौत्रामणीयं । अश्विनोरार्षम् । सुरां यतः सोमः यवं चित् । चिच्छब्दो वितर्के । यवं वितर्क्स संदधाति अश्विभ्यां पच्यस्व । पाको नामाञ्चविपरिणामः । । दान्ति । 'दापू लवने' । लुनन्ति । अनुपूर्वम् आनुपूर्व्येण ज्येष्ठता । सरस्वत्यै इन्द्राय सुत्राणे शोभनत्राणाय सुत्रात-वियूय पृथक्कृत्य अमिश्रित्य । एवम् इहेहैषां कृणुहि भोजनानि व्याय वा । भैषज्यं हीन्द्रस्य कर्तव्यं सौत्रामण्या सुरां । भोग्यानि वस्तूनि । ये बर्हिषो नमउक्ति यजन्ति । ये यज-

1

1

१८२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मानाः बर्हिष उपरि स्थिताः नमउक्तिम् । नम इत्यन्ननाम ।
उक्तिर्वचनम् । हविर्लक्षणं नमोऽवमादाय उक्ति याज्याम-
भिधाय यजन्ति यागं कुर्वन्ति । उपयामगृहीतोऽसीत्यादि
व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥

[ दशमोऽध्यायः १०]

प्रथमानुवाक्या पुत्रमिवेति याज्या अनुष्टुप् अश्विसरखती- न्द्रदेवत्या । हे अश्विना अश्विनौ, युवं युवां कर्मसु निमित्तेषु इन्द्रमावतमपालयतं स्वकर्मक्षमम कुरुतमित्यर्थः । अवतेर्लङि मध्यमद्विवचनम् । किंभूतौ युवाम् । असुर एव आसुरस्तस्मिन्न- म० 'प्रहं गृह्णाति कुविदङ्गेति त्रीन् वा प्रतिदेवतमेतयै- मुचौ नमुचिसंज्ञे आसुरे असुरे दैत्ये स्थितं सुरामं सुष्ठु रमय- वेति' ( का० १५ । १० । १२ ) । पूतायां सुरायां बदरीफ - । तीति सुरामं सुष्ठु रमणीयं सोमं सचा सह एकीभूय विपिपाना चूर्ण प्रक्षिप्य कुविदङ्गेत्येकं ग्रहं वैकङ्कतपात्रेण गृह्णाति । यद्वा विपिपानौ विविधं पिबन्तौ विविधं पिबतस्तौ विपिपानौ । कुविदङ्गेत्यृचैव त्रीन् ग्रहान्प्रतिदेवतं गृह्णाति । यथा । कुवि - । पिबतेर्व्यत्ययेन ह्वादित्वे शानच्प्रत्यये रूपम् । तदर्थे श्रुतावि-

दङ्ग॰ उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यां वेति प्रथमम् । कुविदङ्ग ० । उपयामगृहीतोऽसि सरस्वत्यै वेति द्वितीयम् । कुविदङ्ग० उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा सुत्राम्ण इति तृतीयम् । तृचं काक्षीवतसुकीर्तिदृष्टम् । आद्या सोमदेवत्याऽनिरुक्ता त्रिष्टुप् । कुविदिति बहुनाम । 'अङ्गेति क्षिप्रनाम' (नि० ५ । १७ ) चिदिति वितर्के । हे सोम, यथा यवमन्तः । यवा विद्यन्ते येषां ते यवमन्तः । 'मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः' ( पा० ८ । २ । ९ ) इति यवादीनां निषेधान्मतोर्मकारस्य वकारा- भावः । बहुयवसंपन्नाः कृषीवलाः । कुवित् बहुलं यवं सर्वं यवमयं सस्यं चित् विचार्य अनुपूर्वमानुपूर्व्येण वियूय पृथक्कृत्य अनं क्षिप्रं दान्ति लुनन्ति । 'दाप् लवने' लट् । तथा एषां यजमानानां संबन्धीनि भोजनानि भोज्यानि वस्तूनि इह अस्मिन्नेव यजमाने कृणुहि कुरु । एषां केषाम् । ये यजमाना बर्हिष उपरि स्थिता नमउक्तिं यजन्ति । नम इत्यन्ननाम । उक्तिर्वचनम् । हविर्लक्षणमन्नमादाय उक्ति याज्यामभिधाय यजन्ति यागं कुर्वन्ति । हे सोम, त्वमुपयामेन गृहीतोऽसि अश्विभ्यां त्वा त्वां गृह्णामि सरखत्यै त्वां गृह्णामि सुत्राणे रक्ष- कायेन्द्राय त्वां गृह्णामि ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

यु॒व√सुराभ॑मश्विना॒ नमु॑चावासु॒रे सचा॑ । वि॒
पि॒पाना शुभस्पती इन्द्रं॒ कर्म॑स्वावतम् ॥ ३३ ॥

।

।

उ० युवं सुरामम् । अनुवाक्या । पुत्रमिव याज्या अनुष्टुप् त्रिष्टुभौ अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्ये । तत्रेतिहासमाचक्षते । नमुचिर्नामासुर इन्द्रस्य सखिभूत आस । स इन्द्रस्य विश्व- स्तस्य सुरया वीर्यं पपौ । सोऽश्विनौ च सरस्वतीं चोपाधावत् । पीतवीर्योऽहं नमुचिना । ततोऽपां फेनं वज्रमसिञ्चत् तेनेन्द्रो नमुचेः शिरश्चिच्छेद । तत्र लोहितमिश्रः सुरासोमोऽतिष्ठत् तदेतदुच्यते । हे अश्विनौ, युवां सुरामम् सुरामयं सोमं सुरमणीयं वा । नमुचौ आसुरे भवस्थितम् । सचा सहभूत्वा एकीभूय । विपिपाना विविधं पिबन्तौ । हे शुभस्पती स्वामिनौ इन्द्रं कर्मसु निमित्तभूतेषु स्वकर्मकरणार्थम् भवतं । पालयतम् । स्वकर्मक्षमं कुरुतमित्यर्थः ॥ ३३ ॥

तिहासः । ( १२ । ३ । ४ । १ ) नमुचिर्नामासुर इन्द्रस्य सखा- सीत् । स विश्वस्तस्येन्द्रस्य वीर्यं सुरया सोमेन सह पपौ । तत इन्द्रोऽश्विनौ सरखतीं चोवाचाऽहं नमुचिना पीतवीर्योऽस्मि ततोऽश्विनौ सरखती चापां फेनरूपं वज्रमिन्द्राय ददुः तेनेन्द्रो नमुचेः शिरश्चिच्छेद ततो लोहितमिश्रः ससुरः सोमस्तदुदराद- श्विभ्यां पीला शुद्ध इन्द्रायार्पित इति तदर्पणेनेन्द्रमश्विनावर- क्षतामित्यर्थः । पुनः कीदृशौ । शुभः पती शोभनं शुप् 'शुभ दीप्तौ' इत्यस्मात् संपदादित्वाद्भावे क्विप् तस्य शुभः शोभनस्य कर्मणः पती पालकौ । ' षष्ठ्याः पतिपुत्र' (पा० ८ । ३ । ४३ ) इत्यादिना पतिशब्दे परे विसर्गस्य सकारः ॥ ३३ ॥ चतुस्त्रिंशी ।

पुत्रमि॑व पि॒तरा॑व॒श्विनो॒ोभेन्द्रा॒ावथुः काव्ये॑द॒स- नभिः । यत्सु॒रामं व्यपि॑त्र॒ः शची॑भिः॒ः सर॑स्वती त्वा मघवन्नभिष्णक् ॥ ३४ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

उ० पुत्रमिव पितरौ यथा मातापितरौ पुत्रं पालयतः एवमुभावप्यश्विनौ हे इन्द्र, त्वाम् आवधुः । पुरुषव्यत्ययः । त्वां पालितवन्तौ । काव्यैः कविकर्मभिः । मन्नदर्शनैरित्यर्थः । दंसनाभिः । दंस इति कर्मनाम । कर्मभिश्च मत्रैश्चेत्यर्थः । कथमवगम्यते अश्विनौ त्वां पालितवन्तावित्याह । यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः । यस्मात्त्वं सुरामयं विविधं पीतवानसि । शचीभिः कर्मभिः । नमुचेः शिरश्छेदनं कर्म कृत्वा स्ववी- र्येण न दृढ एतत्कर्म कर्तुं शक्त इत्यभिप्रायः । सरस्वती त्वा मघवन्नभिष्णक् सरस्वती च त्वां हे मघवन् धनवन्, ष्णक् । अभिष्णकशब्दः कण्ड्रादिषु पठ्यते तस्यैतद्रूपम् । अभिषज्येताभिषजितवती सरस्वती च त्वाम् ॥ ३४ ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

अभि-

म० त्रिष्टुप् अश्विसरखतीन्द्रदेवत्या । हे इन्द्र उभा अश्विना उभौ अश्विनी त्वामावथुः । अवतेर्लिटि मध्यमद्विवचनं पुरुष- व्यत्ययः । आवथुः पालितवन्तौ । कैः । काव्यैः कवीनां मन्त्रद्रष्टॄणां म० 'ग्रहाणां युवं सुरामं पुत्रमिवेति' (का० १५ । ६ । संबन्धिभिर्मन्त्रैः कवीनामिमे काव्यास्तैः । तथा दंसनाभिः । ८ ) । युवं सुरामं पुत्रमिवेति द्वे ऋचौ सुराग्रहाणां याज्यानुवाक्ये । दंस इति कर्मनाम । दंससः करणं दंसना 'तत्करोति तदाचष्टे'

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१८३

म० रमाकान्तं नमस्कृत्य गणेशं शारदां गुरुम् । संहिते-
कादशाध्याये मन्त्रदीपो वितन्यते ॥ एकादशमारभ्याष्टादशा - ?

( पा० ३ । १ । २६ ) इति णिचि जाते 'ण्यासश्रन्थो युच्' ( पा० ३ । ३ । १०७ ) इति युच्प्रत्यये दंसनेति रूपम् । दृष्टान्तमाह । पुत्रमिव पितरौ यथा । मातापितरौ पुत्रं । ध्यायपर्यन्तमनिचयनमन्त्राः । तेषां प्रजापतिऋषिः साध्या पालयतस्तथाश्विनौ त्वामावथुः । अश्विनाविन्द्रस्य रक्षणं कृतवन्ता- ऋषयो वा । सोऽग्निः पञ्चचितियुक्तः प्रथमचितिमन्त्राणां प्रजा- विति कथमवगम्यते तत्राह । यदिति । यद्यस्मात्कारणात् हे इन्द्र, पतिर्ऋषिः द्वितीयचितेर्देवा ऋषयः तृतीयचितेरिन्द्राग्निविश्वक- त्वं शचीभिः कर्मभिः । नमुचिवधादिकर्माणि कृत्वेत्यर्थः । सुरामं र्माण ऋषयः । चतुर्थचितेषय एवर्षयः । पञ्चमचितिमन्त्राणां सुष्ठु रमणीयं सोमं व्यपिबः विशेषेण पीतवानसि । पिबतेर्लङि । परमेष्ठी ऋषिः । तथाच श्रुतिः 'प्रजापतिः प्रथमां चितिम- मध्यमैकवचने रूपम् । हे मघवन् धनवन्निन्द्र, यस्माच्च सर- पश्यत् प्रजापतिरेव तस्या आर्षेयं देवा द्वितीयां चितिमपश्यन् स्वती देवी त्वा त्वामभिष्णक् उपसेवते त्वत्कृतसोमपानेन देवा एव तस्या आर्षेयमिन्द्राग्नी च विश्वकर्मा च तृतीयां चिति- सरखतीकृतत्वत्सेवनेन च अश्विनौ लामावतुरिति ज्ञायत इत्यर्थः । मपश्यंस्त एव तस्या आर्षेयमृषयश्चतुर्थी चितिमपश्यन्नृषय 'भिष्णज् उपसेवायां' कण्ड्वादिः अस्माल्लङि 'कण्ड्वादिभ्यो यक्' । एव तस्या आर्षेयं परमेष्ठी पञ्चमीं चितिमपश्यत् परमेष्ठ्येव ( पा० ३ । १ । २७ ) इति प्राप्तस्य यको व्यत्ययेन लुक् तस्या आर्षेयमिति' ( ६ । २ । ३ । १० ) । चयनं कर्तुमिच्छन् 'हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल्' ( पा० ६ । १ । ६८) फाल्गुनकृष्णप्रतिपदि पौर्णमासेष्टिं कृत्वा पुरुषाश्रगोऽव्यजानाल- इति तिपो लुक् 'लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः' (पा० ६ । ४ । ७१ ) । भ्याजेन यागं कृत्वा पञ्चानां शिरांसि घृताक्तानि प्रथमचितावु- अडागमः 'वाबसाने' ( पा॰ ८ । ४ । ५६ ) इति जकारस्य पधानार्थं क्वचित्संस्थाप्य तेषां कबन्धान्यज्ञशेषं च मृद्युक्ते ककारः अभिष्णगिति रूपम् ॥ ३४ ॥ तडागादिजले प्रास्येत् । उखार्थमिष्टकार्थं च मृदं जलं च तत एवादेयम् । ततः फाल्गुनकृष्णाष्टम्यामुखासंभरणम् । तदर्थमाह- वनीयदक्षिणामी उद्धृत्याहवनीयात् प्राक् कृते चतुष्कोणे गर्ते ततस्तडागान्मृत्पिण्डमानीय भूसमं स्थापयेत् । पिण्डाहवनीयान्त- राले सच्छिद्रां वल्मीकमृदं निदध्यात् । आहवनीयाद्दक्षिणदेशेऽश्व- गर्दभाजाः प्राङ्मुखाः प्रागपरा मुञ्जरसनाबद्धाः स्थाप्याः । आहव- नीयोत्तरे वैण्युभयतस्तीक्ष्णा कल्माषी हिरण्मयी वात्रिः स्थाप्या ।

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अगमद्दशमोऽध्यायो राजसूयान्तवर्णनः ॥ १० ॥

एकादशोऽध्यायः

तत्र प्रथमा ।

।

यु॒श्वा॒नः प्र॑थ॒मं मन॑स्त॒त्वाय॑ सवि॒ता धिय॑ः । ततः कर्माह 'अष्टागृहीतं जुहोति सन्ततमुद्द्द्दन् युञ्जान:
अ॒ज्र्ज्योति॑नि॒चाय्य॑ पृथि॒व्या अध्याभ॑रत् ॥ १ ॥

।

उ० अष्टावध्याया अग्निसंबद्धास्तान्प्रजापतिर्ददर्श । सा- ध्या वा ऋषयः प्रजापतेः प्राणभूताः । अथ पञ्चधा दर्शितः 'प्रजापतिः प्रथमां चितिमपश्यत् प्रजापतिरेव तस्या अर्षे यस् । देवा द्वितीयां चितिमपश्यन् त एव तस्मा आर्षेयम् । इन्द्राशी च विश्वकर्मा च तृतीयां चितिमपश्यन् त एव तस्था आर्षेयम् । ऋषयश्च चतुर्थी चितिमपश्यन् ऋषय एव तस्या । आर्षेयम् । परमेष्ठी पञ्चमीं चितिमपश्यत् परमेष्वेव तस्या आर्षेयमिति' । अथवा प्रतिकर्मदर्शी नः सवितैतानि सावि त्राण्यपश्यदिति । युञ्जानः प्रथमं मनः । अष्टौ कण्डिकाः सवित्रा दृष्टाः सवितृदेवत्याः ताभिः संतताज्याहुतिर्हृयते । प्रथमाऽनुष्टुप् । अझ्यारम्भे सविता युआनः नियुआनः प्रथमं मनः ततोऽनन्तरम् तत्वाय । 'तनु विस्तारे' । क्त्वो यप् छान्दस उपजनः । तनित्वा विस्तार्य धियः बुद्धीः । मनसा पर्यालोच्य बुद्ध्याऽवधार्येत्यर्थः । अग्नेज्योंतिः अग्निसंबन्धि ज्योतिः । पञ्चसु पशुषु प्रविष्टं निचाय्य उपलभ्य । 'यथा वा अभिः समिद्धो दीप्यते' इत्यादिना । ततः पशुरूपान्वितायाः पृथिव्या अध्याभरत् अध्याहृतवानभिं इष्टकां कृत्वा चितवान- झिम् । श्रुतौ प्रजापतिः कर्तोपदिष्टः तदनुकृत्या इदानींतना । यजमाना उपदिश्यन्ते प्रजापतिर्वै युञ्जान इति ॥ १ ॥

( का० १६ । २ । ७ ) इति । अस्यार्थः । गार्हपत्ये घृतं सं- स्कृत्य जुहूं स्रुवं च संमृज्य स्रुच्यष्टागृहीतमाज्यमाहवनीये परि- स्तरणसमिदाधानपूर्वकं सन्ततमविच्छिन्नधारया सुचमूर्ध्वं कुर्व- न्नध्वर्युर्जुहोति युञ्जान इत्याद्यष्टकण्डिकाभिः । सान्तत्यं चाष्टर्चान्ते स्वाहाकारपर्यन्तम् । आद्यानुष्टुप् तृतीयः सप्ताक्षरः । अष्ठानां सविता ऋषिः देवोऽपि सविता । अथ मन्त्रार्थः । सविता सर्वस्य प्रेरकः प्रजापतिः अग्नेर्ज्योतिः चीयमानस्य वह्नेः सम्बन्धि तेजः निचाय्य पञ्चपशुषु प्रविष्टं निश्चित्योपलभ्य । यद्वा सफ- लानां कर्मणां साधनभूर्त निश्चित्य । पृथिव्याः पशुशरीरान्वि- ताया भूमेः सकाशादध्याभरत् अध्याहृतवान् । इष्टकाः कृत्वाि चितवानित्यर्थः । सवितृशब्देन श्रुतौ प्रजापतिरुक्तः 'प्रजाप- तिर्वै युञ्जानः ' ( ६ । ३ । १ । १२ ) इति श्रुतेः । किंभूतः । प्रथममभ्यारम्भे मनो युआनः समादधानः युक्तेऽसौ युञ्जानः । किं कृत्वा । धियो बुद्धीरिष्टकादिविषयाणि ज्ञानानि तत्वाय तनित्वा । निस्तार्य मनसा पर्यालोच्य बुद्ध्यावधार्येत्यर्थः । 'तनु विस्तारे' 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' ( पा० ६ । ४ । २१ ) इति क्त्वाप्रत्ययः । अनित्यमागमशासनमितीडागमाभावः । 'अनुदात्तोपदेश - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इत्यादिना नलोपः 'क्त्वो यक्' ( पा० ७ । १ । ४७ ) इति क्त्वाप्रत्ययान्तस्य

यगागमः ॥ १॥

१८४

द्वितीया ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

बृह॒तो वि॑प॒श्चित॑ः । वि होत्रा दधे वयुनाविदेक

यु॒क्तेन॒ मन॑सा व॒यं दे॒वस्य॑ सवि॒तुः स॒वे । स्व- इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टुतिः ॥ ४ ॥

या॑य॒ शक्त्यः॑ ॥ २ ॥

उ० युक्तेन मनसा । गायत्री । युक्तेन एकाग्रेण मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे प्रसवे वर्तमानाः स्वर्ग्याय स्वर्गसा- धनाय कर्मणे । शक्त्या यथाशक्त्या प्रयत्नं कुर्म इति शेषः ॥ २ ॥

उ० युञ्जते मन इत्यादि व्याख्यातम् । इयांस्तु विशेषः ।
प्रजापतिर्विप्रः बृहद्विपश्चिदित्युच्यते । देवा विप्राः ॥ ४ ॥

म० जगती व्याख्यातापि ( पूर्व अ० ५ क० ४ ) विशे- षतो व्याख्यायते । विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य विशेषेण प्राति पूरयति दक्षिणान्नदानादिनेति विप्रस्तस्य संबन्धिनो विप्रा ऋत्विजो मनो युञ्जते प्रथमं स्वकीयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्य समाहितं कुर्वते । उत अपिच । धिय इष्टकादिविषयाणि

म० गायत्री । तृतीयः पादः पञ्चार्णस्तेन शङ्कुमती । तदुक्तं पिङ्गलेन 'एकस्मिन् पञ्चके छन्दः शङ्कुमती' इति । सवितुर्देवस्य प्रजापतेः सवे प्रसवे आज्ञायां वर्तमाना वयं यजमाना युक्ते - । ज्ञानानि युञ्जते संपादयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्य । बृहतः प्रभोः नेन्द्रियेभ्यो नियमितेनैकाग्रेण मनसा स्वर्ग्याय स्वर्गसाधकाय कर्मणे शक्त्या स्वसामर्थ्येन प्रयत्नं कर्म इति शेषः ॥ २ ॥

तृतीया ।

॥३॥

।

यु॒क्त्वाय॑ सवि॒ता दे॒वान्स्व॑र्य॒तो धि॒या दिव॑म् बृहज्ज्योति॑ः करिष्य॒तः स॑वि॒ता प्रसु॑वाति॒ तान् ॥ ३ ॥ उ० युक्त्वाय अनुष्टुप् । सविता प्रसुवाति तानिति तदो- दर्शनादिह यद्योगः कर्तव्यः । नित्यसंबन्धौ हि यत्तदौ । युक्त्वाय । यकार उपजनोऽनर्थान्तरवचनः । युक्त्वाय सविता । यत् देवान् अग्निकर्मणि अन्येन कर्मणा स्वर्यतः स्वर्लोकं गच्छतः धिया बुच्या कर्मणा वा दिवं द्योतनं स्वर्गम् । बृहत् महत् ज्योतिरादित्यलक्षणम् । आत्मत्वेन करिष्यतः संस्कु - र्वतः । सविता प्रसुवा प्रसौ अभ्यनुजानाति । तानेव देवान् ॥ ३ ॥

। ।

अग्निचयनोद्योगेनाभिवृद्धस्य । तथा विपश्चितः विदुषः प्रयोगा- भिज्ञस्य । विप्राः कीदृशाः । होत्राः होमशीलाः जुह्वतीति होत्राः त्रप्रत्ययः कर्मण्यालस्यरहिता इत्यर्थः । नन्विदमृत्वि - यजमानादिकं कुतो जातं तत्राह । एक एव सविता विदधे सर्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः वयुनावित् वयुनानि प्रज्ञानानि दृश्यते' । वेत्तीति वयुनावित् 'अन्येषामपि दृ' (०६ । ३ । १३७ ) इति दीर्घः विपश्चित् ऋत्विग्यजमानाभिप्रायज्ञः । कथ- मेक एव सर्वमिदं कृतवानित्यत आह । यतः सवितुर्देवस्य परिष्टुतिर्मही परितः सर्ववेदेषु श्रूयमाणा स्तुतिर्महती। अचिन्त्यः सवितुर्महिमेत्यर्थः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

यु॒जे वा॒ ब्रह्म॑ पू॒र्व्यं नमो॑भि॒र्विश्लोक॑ एतु पृथ्येव सूरेः । शृण्वन्तु॒ विश्वे॑ अ॒मृत॑स्य पु॒त्रा आये धामा॑नि दि॒व्यानि॑ त॒स्थुः ॥ ५ ॥

म० अनुष्टुप् द्वितीयः सप्तार्णस्तेनैकोना । सविता तान् प्रसिद्धान् देवान् प्रसुवाति । ' षू प्रेरणे' तुदादिः 'लेटोऽडाटो' उ० युजे वाम् । त्रिष्टुप् । दम्पतीयजमानौ वामित्यनेन इत्यडागमः । प्रसौति अभ्यनुजानाति प्रेरयतीत्यर्थः । किं पदेनोच्येते । युजे युनज्मि । वां युवाभ्यामर्थाय । ब्रह्म पूर्व्यं कृत्वा । युक्त्वाय युक्त्वा क्त्वो यक् अग्निकर्मणि संयोज्य । किंभूता- नमोभिः । प्राणाः सप्त ऋषयो ब्रह्मणा ब्रह्मशब्देनोच्यन्ते । न्देवान् धिया बुद्ध्या कर्मणा वा अन्येन दिवं दीव्यति प्रकाशत पूर्व्यशब्देन च । नमोभिरन्नैः सहितम् । इयमेवाहुतिरन्नशब्दे- इति दिवम् ' इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । नोच्यते । किं प्रयोजनमिति चेत् । विश्लोक एतु पथ्येव सूरे: द्योतनं स्वः स्वर्गं यतो गच्छतः । इणः शत्रन्तस्य यत इति विविधमेतु आगच्छतु श्लोकः कीर्तिः सूरेः पण्डितस्य रूपम् । पुनः कीदृशान् । वृहत् महत् ज्योतिः आदित्यलक्षण- यजमानस्य । कथमिव । पथ्येव पथः अनपेता पथ्या । यज्ञ- मात्मत्वेन करिष्यतः संस्कुर्वतः । कीदृशः सविता । सविता । मार्गप्रवृत्ताहुतिरुभयलोकसंचारिणी भवति एवं यजमान - प्रेरयिता अन्येन कर्मणा स्वर्ग गच्छतो देवानग्निकर्मणि सविता स्योभय लोकसंचारी लोको भवत्वित्यभिप्रायः । शृण्वन्तु च प्रेरयिता सविता प्रजापतिः तान्देवानिन्द्रियविशेषान्युक्त्वा विष - । विश्वे सर्वे । अमृतस्य अमरणधर्मिणः प्रजापतेः पुत्रा देवाः येभ्यो नियम्य प्रसुवाति प्रकर्षेणाग्निकर्मणि प्रेरयति । कीदृ- । कीर्तिम् । आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः । आतस्थुः शान् । स्वर्यतः स्वर्गप्राप्त्यै उद्यतान् । तथा बृहत् प्रौढं ज्योतिः । आस्थिताः ये देवाः धामानि स्थानानि दिव्यानि ॥ ५ ॥ चीयमानस्याग्नेस्तेजः धिया दिवं करिष्यतः तत्तदिष्टकादिविष- यया प्रज्ञया द्योतमानं कर्तुमुद्यतान् ॥ ३ ॥

म० त्रिष्टुप् आद्यद्वितीयतुर्याणां व्यूहेन पूरणम् । पत्नी- यजमानौ वामिति पदेनोच्येते । हे पत्नीयजमानौ, वां युवयोरर्थे नमोभिरन्नैः इदानीं हुतैर्धृतेः सहितं पूर्व्यं पुरातनैर्महर्षिभिरनु- ष्टितं ब्रह्म परिवृढमग्निचयनाख्यं कर्माहं युजे युनज्मि संपाद- यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒ धियो॒ विप्रा॒ विप्र॑स्य । यामि । व्यत्ययेन तुदादिलाच्छः । यद्वा ब्रह्मशब्देन प्राणाः

चतुर्थी ।

$

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंबलिता ।

सप्त ऋषयो ब्राह्मणाश्चोच्यन्ते । वामर्थे पूव्यं पुरातनं ब्रह्म ब्राह्म- णजातिं नमोभिरन्नैर्युजे योजयामि । अन्नैर्विप्रांस्तर्पयामीत्यर्थः । किमर्थमिति चेत् सूरेः पण्डितस्य यजमानस्य श्लोकः कीर्तिर्येतु विविधं गच्छतु लोकद्वयं व्याप्नोतु । 'व्यवहिताश्च' ( पा० १। ४ । ८२ ) इति वि एतु अनयोर्व्यवधानम् । तत्र दृष्टान्तः । पथ्या इव पथोऽनपेता पथ्या यज्ञभागप्रवृत्ता आहुतिर्यथा लोकद्वयं व्याप्नोति एवं यजमानस्य श्लोक उभयलोकसंचारी भवत्विति भावः । किंच अमृतस्य मरणधर्मरहितस्य प्रजापतेः पुत्रा विश्वे सर्वे देवा यजमानस्य श्लोकं शृण्वन्तु । के । ये दिव्यानि दिवि भवानि स्थानानि आतस्थुः अधिष्ठितवन्तः ते सर्वेऽस्य कीर्ति शृण्वन्त्वित्यर्थः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

सप्तमी ।

१८५

देव॑ सवितः प्रसु॑ य॒ज्ञं प्रसु॑व य॒ज्ञप॑ति॒ भगा॑य । दिव्यो ग॑न्ध॒र्वः कैत॒पूः केत॑ नः पुनातु वाचस्पति॒ - र्वांचं नः स्वदतु ॥ ७ ॥

उ० देवसवितरिति व्याख्यातम् । इयांस्तु विशेषः । वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु इति । 'वाचा वा इदं कर्म प्राणो वाचस्पतिः ' इति ॥ ७ ॥

म० त्रिष्टुप् । व्याख्यातापि ( अ० ९ का ० १ ) कथ्यते । हे देव सवितः, यज्ञं प्रसुव प्रकर्षेण प्रेरय यज्ञपतिं यजमानं च भगाय सौभाग्याय प्रसुव । किंच दिव्यो दिवि भवः स्वर्गस्थः केतपूः केतं परचित्ते वर्तमानं ज्ञानं पुनाति शोधयतीति तपूः ईदृशो गन्धर्वः गां वाचं धारयतीति गन्धर्वः सविता नोऽस्माकं केतं चित्तवर्ति ज्ञानं पुनातु ब्रह्मविवर्तनेन शोधयतु ।

यस्य॑ प्र॒याण॒मन्व॒न्य इद्य॒युर्दे॒वा दे॒वस्य॑ महि॒मान॒- मोज॑सा । यः पार्थि॑वानि विम॒मे स एत॑श॒ रज- । वाचः वाण्याः पतिः सविता नोऽस्मदीयां वाचं वदतु खादयतु । अस्मदुक्ता वाक्तस्मै रोचतामित्यर्थः ॥ ७ ॥

सि दे॒वः स॑वि॒ता म॑हित्व॒ना ॥ ६ ॥

उ० यस्य प्रयाणम् । जगती। सवितैव प्रजापतिरत्राभि- प्रेयते । व्यवहितपदप्रायमिदं मन्त्रवाक्यम् । यस्य देवस्य प्रयाणं अनु प्रगमनमनु अन्ये देवा ययुः जग्मुः । इच्छन्दो-

।

अष्टमी ।

इ॒मं नो॑ दे॒व सवितर्य॒ज्ञं प्रण॑य॒ देवा॒व्य॒ सख- विद॑सत्र॒जिते॑ धन॒जित॑स्व॒र्जित॑म् । ऋ॒चा स्तो- ऽनर्थकः । महिमानमोजसा । महिमानं महाभाग्यं विभूतिम् । म॒ सम॑र्धय गाय॒त्रेण॑ रथन्त॒रं बृ॒हना॑य॒त्रव॑र्तनि॒ ओजसा बलेन ययुर्देवाः । यश्च सविता देवः पार्थिवानि । स्वाहा ॥ ८ ॥ रजांसि विममे । 'लोका रजांस्युच्यन्ते' । पृथिवीप्रभृतीन् लोकान्मिमीते महित्वना स्वकीयेन महाभाग्येन । स एतशः एतज्जगत्स्थावरजङ्गमं प्राणभावेन शेत इति सविता एतश इत्युच्यते । यद्वा एतश इत्यश्वनामसु पठितम् । सोऽश्वरूपेण । समस्तमेतज्जगदवष्टभ्य स्थितः । तदुक्तम् 'उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः' इत्यादिना 'सूरादवं वसवो निरतष्ट' इति च ॥ ६ ॥

उ० इमं नो देव । आ अवसानाद्यजुः । इमं यज्ञं नोस्माकं हे देव सवितः, प्रणय प्रापय । कथंभूतं यज्ञम् । देवाव्यम् देवा यस्मिन्नव्यन्ते तर्प्यन्ते स देवाव्यः । सखिविदम् सखायो यस्य विद्यन्ते स सखिवित्, सखीन्वा यो विन्दते स सखि - वित् तं सखिविदम् । सत्राजितम् । सन्राशब्दः सत्यवचनः । सत्यं ब्रह्म यो जयति स सत्राजित् तं सत्राजितम् । धनं यो गवादि जयतीति धनजित् तं धनजितम् । स्वर्गलोकं यो जयति । स स्वर्जित् तं स्वर्जितं । ऋचा स्तोमम् गायत्र्यनवसानया ऋचा ऋग्वेदेन सह स्तोमं त्रिवृदादि समर्धय । गायत्रेण साम्ना सह रथन्तरं समर्धय । बृहत् महत् । कथंभूतं महत् । गायत्रव- र्तनि गायत्रं यस्य बृहतो वर्तनि वर्त्मभूतम् ॥ ८ ॥

।

म० सावित्री जगती प्रथमस्य व्यूहेन पूरणम् । अन्ये देवा यस्य सवितुः प्रयाणं प्रवृत्तिमनुययुरित् अवश्यमनुगच्छ न्त्येव । यत्प्रवृत्तिमनुवर्तन्त इत्यर्थः । अन्ये देवा यस्य देवस्य महिमानं महत्त्वं च ओजसा बलेनानुययुः । यश्च सविता पार्थि- वानि रजांसि विममे पृथिवीप्रभृतींस्त्र लोकान्मिमीते । 'लोका म० अवसानपर्यन्तं यजुः तस्य प्राजापत्या जगती छन्दः । रजांस्युच्यन्ते' ( निरु० ४ । १९ ) इति यास्कः । स देवः । हे सवितर्देव, नोऽस्माकमिमं यज्ञं प्रणय प्रापय । कीदृशं महित्वना स्वकीयेन महाभाग्येन एतशः एतज्जगत्रयं स्थावर - यज्ञम् । देवाव्यं देवा अव्यन्ते तर्प्यन्ते यस्मिन्नसौ देवावीः तम् । जङ्गमं प्राणभावेन शेते व्याप्नोतीत्येतशः महेर्महतो भावो महित्वं । 'अव प्रीणनादौ' अस्मादौणादिक ईप्रत्ययः । तथा सखिविदं तेन । भावे छान्दसत्वन्प्रत्ययः । यद्वा एतश इत्यश्वनामसु सखायं स्वनिष्पादकं यजमानं वेत्तीति तम् । 'विद ज्ञाने' पठितम् । स देव एतशः अश्वरूपेण सर्वं जगदवष्टभ्य स्थितः । सखीनृत्विजो विन्दते प्राप्नोतीति वा सखिवित्तम् 'विल लाभे' 'उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ' ( १० । ६ । ४ । १ ) इति सखायो विद्यन्ते यस्मिन्निति वा 'विद सत्तायाम्' । सत्राजितं श्रुतेः 'सूरादश्वं वसवो निरतष्टे' ति वक्ष्यमाणत्वाच्च ( अ० २९ सत्राणि द्वादशाहादीनि जयति वशीकरोतीति सत्रजित्तम् तानि हि चीयमानमग्निमपेक्षन्ते । यद्वा सत्राशब्दः सत्यवाची । सत्रा

का० १३ ॥ ६ ॥

२४ य० उ०

१८६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

सत्यं ब्रह्म जयतीति । धनजितं धनं गवादि फलरूपेण यो । षेभ्यः पशुभ्यो हितः पुरीष्यस्तं पशव्यम् । यद्वा पुरीषशब्देन पांशुरूपा शुष्का मृदुच्यते तदर्हतीति पुरीष्योऽग्निः मृदमादा- योखां कृत्वा तस्यामग्निः स्थाप्यते यतोऽतो मृदद्वयोरमेदो- पचारेण मृदाहरणमेवान्याहरणमित्यभिप्रायेण पुरीष्यमग्निमा- हरेत्युच्यते । अयं चोपचारोऽग्निचयन प्रकरणे सर्वत्रानुवर्ति- ष्यते ॥ ९ ॥

जयति संपादयतीति धनजित् । स्वर्जितं स्वः स्वर्गं जयति फलत्वेन संपादयतीति स स्वर्जित्तम् । किंच ऋचा स्तोमम् गायत्री अवसानरहिता यजुरन्ता स्वाहेति यजुः । हे सवितः, ऋचा स्तोत्रहेतुसामाधारभूतया ऋचा सह स्तोमं त्रिवृदादिकं समर्धय समृद्धं कुरु । गायत्रेण साम्ना सह रथन्तरं साम सम । य बृहत् साम च समर्धय । कीदृशं बृहत् । गायत्रवर्तन गायत्रं सामैव वर्तनिर्मार्गे यस्य तत् । बृहत्साम्नो गायत्रं साम वर्त्मभूतमित्यर्थः ॥ ८ ॥

नवमी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साङ्गर॒ स्वत्पृ॑थि॒
व्याः स॒धस्था॑द॒ग्निं पु॑रो॒ऽय॒मङ्गिर॒स्वदाभ॑र॒ त्रैटु॑भेन॒
छन्द॑साङ्गर॒वत् ॥ ९ ॥

उ० अभ्रिमादत्ते देवस्य त्वा । व्याख्यातम् । आददे । गृह्णामि अहं गायत्रेण छन्दसा । अङ्गिरस्वत् अङ्गिरसा तुल्यम- विदिति प्राप्ते 'अयस्मयादीनि छन्दसि' इति भसंज्ञा । श्रुतौ तु अभिवदिति व्याख्यातम् । अभ्रिरुच्यते । त्वं च । गृहीता सती पृथिव्याः सधस्थात्समानस्थानात् । अग्निं पुरीष्यं पशव्यम् । अङ्गिरस्वदाभर अङ्गिरसा तुल्यम् अभिवद्वा आभर । 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः । आहर त्रैष्टुभेन छन्दसा अङ्गिरस्वत् ॥ ९ ॥

दशमी ।

अभ्रैरसि॒ नर्य॑सि॒ त्वया॑ व॒यम॒ग्निश॑केम॒ खनि॑- तु॒ ূस॒धस्थ॒ आ जाग॑तेन॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वत् ॥ १० ॥

उ० अभ्रिरसि । नारी स्त्री त्वमसि । किंच त्वया वयम्
अग्निं शके । खनितुं स् आ । समानस्थानेषु
वर्तमानं पृथिव्याः । आकारोऽनर्थकः । जागतेन छन्दसा
अङ्गिरस्वत् ॥ १० ॥

म० त्वमश्रिरसि उखां निर्मातुं मृत्खननहेतुभूतकाष्टविशे- षोऽसि । नारी असि स्त्रीरूपा चासि । यद्वा न विद्यते अरिः शत्रुर्यस्याः सा नारी । ईप् छान्दसः । खननकाले अश्मादिना तव कुण्ठीभावो नास्तीत्यर्थः । किंच त्वया युक्ता वयं सधस्थे पृथिव्या उत्सङ्गे वर्तमानमग्निं जागतेन छन्दसा खनितुं शकेम शक्ता भवेम । शक्नोतेव्यत्ययेन शप् । अङ्गिरस्खदिति दृष्टान्तः पूर्ववत् ॥ १० ॥

एकादशी ।

हस्त॑ आ॒धाय॑ सवि॒ता बिश्र॒दधि॑ हिर॒ण्ययो॑म् । अ॒ग्नेर्ज्योति॑नि॒चाय॑ पृथि॒व्या अध्याभि॑र॒दानु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑साङ्गिर॒स्वत् ॥ ११ ॥

म० 'देवस्य त्वेत्यभ्रिमादाय हस्त अधायेत्येनामभिमन्त्र - यते' (का० १६ । २ । ८ ) । अस्यार्थः । देवस्य त्वेति कण्डि- उ० अभ्रिमभिमन्त्रयते । हस्त आधाय । अनुष्टुप् यजु- काद्वयात्मकमन्त्रेण वैणवीमभ्रिमादाय हस्त आधायेति ऋचा (क० ११ ) एनामभ्रिमभिमन्त्रयते । देवस्य त्वा प्रजापतिः । रन्ता । आनुष्टुभेनेत्यादि यजुः । हस्ते अभ्रिमाधाय सविता साध्या वा ऋषयः सावित्रं यजुः । व्याख्यातम् । आददे । ततस्तामेवात्रिं बिभ्रत् धारयन् । हिरण्ययीममृतमयीं छन्दो- अभ्रिर्देवता अतिधृतिश्छन्दः । हे अभ्रे, सवितुर्देवस्य प्रसवे । मयीं वा । अग्ने ज्योतिर्निचाय्य निभालय दृष्ट्वा । ततः पृथिव्या प्रेरणे सति अश्विनोः संबन्धिभ्यां मणिबन्धपर्यन्ताभ्यां बाहुभ्यां । अपि सकाशात् आभरत् आहृतवान् अनुष्टुभेन छन्दसा - पूष्णः संबन्धिभ्यां साङ्गुलिभ्यां हस्ताभ्यां साधनभूताभ्यां गाय- ङ्गिरस्वत् ॥ ११ ॥ त्रेण छन्दसा सहायभूतेन युक्तः सन् त्वा त्वामाददे गृह्णामि । तत्र दृष्टान्तः । अङ्गिरखत् अङ्गिरोभिस्तुल्यमङ्गिरोवदिति प्राप्ते 'अयस्मयादीनि छन्दसि' ( पा० १ । ४ । २० ) इति भसं - ज्ञायामङ्गिरस्वदिति रुत्वाभावः । आङ्गिरस ऋषयः पूर्वं यथा त्वामगृह्णन् तद्वत् । हे अभ्रे, त्वं गृहीता सती पृथिव्याः सध- स्थात् सहस्थानादुत्सङ्गात् अग्निमाभर आहर 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' ( पा० ८ । २ । ३२ वा० १ ) इति हस्य भः । त्रैष्टुमेन छन्दसा कृत्वा अङ्गिरखत् अङ्गिरसो यथाग्निमाजहुः पुनरङ्गिर- स्वदिति दृष्टान्तार्थातिशयार्थः ' अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' (निरु० १० । ४२ ) इति यास्कोक्तेः । किंभूतमनिम् । पुरीष्यं ते॒ जन्भ॑ 'पशवो वै पुरीषम्'' ( ६ । ३ । १ । ३८ ) इति श्रुतेः पुरी- । योनिरत् ॥ १२ ॥

म० अनुष्टुव्यजुरन्ता । आनुष्टुभेनेत्यादि यजुस्तस्य यजु- षस्त्रिष्टुप् छन्दः । तृतीयतुर्थपादयोर्व्यूहेन पूर्तिः । अभिदेवत्या । सविता प्रेरकः प्रजापतिर्हस्ते हिरण्ययीं स्वर्णरूपामभ्रिमाधाय । स्थापयित्वा बिभ्रत् तामेव धारयन्सन् अग्नेः संबन्धिं ज्योति- निचाय्य निश्चित्य दृष्ट्वा पृथिव्याअधि भूमेः सकाशात् आनुष्ट- मेन छन्दसा आभरत् आहृतवान् । अङ्गिरस्खदिति पूर्ववत्॥११॥ द्वादशी ।

तूं

वाजि॒न्नाद्र॑व॒ वरि॑ष्ठ॒मनु॑ सं॒वत॑म् । दि॒वि पर॒मम॒न्तरि॑श्च॒ तव॒ नाभि॑ः पृथि॒व्यामध

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० अश्वगर्दभाजानभिमन्त्रयते यथासंख्यम् । प्रतूर्त वाजिन्निति तिसृभिरृग्भिः तिस्र एत एवाश्वादयो देवताः । आधा आस्तारपङ्किः । हे वाजिन्, प्रतूर्तम् त्वरतेरेवैतद्रूपम् । प्रकर्षेण तूर्त तूर्णम् आद्रव आगच्छ । वरिष्ठामनुसंवतम् । धरिष्ठामुत्तमां संवतमनु । संपूर्वस्य वनोतेः क्विपि एतद्रूपम् । संभजनमुच्यते । क्षिप्रतमं वाजिन्नागच्छ उत्कृष्टं संभजनम- न्वित्यभिप्रायः । तदुत्कृष्टं समजनमधुना दर्शयितुमाह । दिवि लोके ते तव आदित्यरूपेण जन्म भविष्यति । आगतस्य सतः परमुत्कृष्टम् । किंच अन्तरिक्षे तव नाभिः उदरम् । पृथिव्याम् अधि उपरि योनिः स्थानं पादावित्यर्थः । उदिति पादपूरणे । विराहरूपेणाश्वः स्तूयते । तदुक्तम् 'उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिर:' इति ॥ १२ ॥

I

१४०

वृषण्वसू । वर्षतीति वृषा 'कनिन्यु - ' ( उण० ' > १।१५५ ) इत्या- दिना वर्षतेरैणादिकः कनिन्प्रत्ययः । यद्वा यागनिष्पादनद्वारा वृषं फलाभिवर्षुकं वसु धनं ययोस्तौ । नलोपाभाव आर्षः । तयोः संबोधनं हे वृषण्वसू अध्वर्युयजमानों यजमानदम्पती वा । युवं युवां रासभं गर्दभं युञ्जाथां बनीतम् । युजेलोटि आत्मनेपदे मध्यमद्विवचनं युञ्जाथामिति । क । अस्मिन् यागे अस्मिन्नग्निकर्मणि । यद्वा यामो मृद्वहनरूपो नियमविशेषस्त- स्मिन्निमित्तभूते सति । कीदृशं रासभम् । अग्निं भरन्तं वोढुं समर्थमित्यर्थः । तथा अस्मयुमस्मान्कामयमानमस्मद्धितैषिण- मित्यर्थः । ' इदंयुरिदंकामयमानः' ( निरु० ६ । ३१ ) इति यास्कः । अस्मानिच्छतीत्यस्मयुः । 'सुप आत्मनः क्यच्' (पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यच्प्रत्ययः । अस्मदष्टेरत्वं छान्दसम् ) इति उप्रत्ययः ॥ १३॥

चतुर्दशी ।

म० 'अश्वप्रभृतींश्च प्रत्यृचं प्रतूर्तं युञ्जाथां योगे योग इति' । 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० (का० १६ । २ । १० ) । ऋक्त्रयेण प्रत्यृचमश्वगर्दभाजान- भिमन्त्रयतेऽब्रिहस्त उपविष्ट एव । अश्वदेवत्या आस्तारपङ्किः नाभानेदिष्ठदृष्टा । यस्या अन्त्यौ द्वादशकावाद्यावष्टको सास्तार- पङ्क्तिः । 'वन संभक्तौ' संवन्य सम्यग्भज्यते मृग्रहणार्थ सेव्यत इति संवत् । संपूर्वस्य वनतेः क्विप्येतद्रूपम् । मृत्खनन- योग्या भूमिः संवत् । सा च पाषाणाद्यभावेनातिप्रशस्तत्वाद्वरिष्ठे- त्युच्यते । हे वाजिन् शीघ्रगामिन्नश्व, वरिष्ठामुत्कृष्टां संवतं भूमिमनुलक्ष्य प्रतूर्तं शीघ्रमाद्रव आगच्छ । 'नसत्तनिषत्त-' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना कान्तो निपातस्त्वरतेः । ते तवाश्वस्य दिवि द्युलोके परममुत्कृष्टं जन्मादित्यरूपेण भविष्यति आगतस्य सतः । यद्वा ते जन्म दिवि रोहितादिदेवाश्वरूपेण प्रसिद्धम् । अन्तरिक्षे तव नाभिः उदरम् । यद्वा नियुन्नामक- वाग्वश्वा अन्तरिक्षे संचरन्ति तद्रूपेणास्यान्तरिक्षवर्तित्वम् । नाभिशब्देन प्रकृष्टं शरीरमुपलक्ष्यते । पृथिव्या अपि तत्र योनिः स्थानमित् एव पादावेवेत्यर्थः । भूमौ ते निवास- स्थानं प्रत्यक्षं दृश्यते । विरारूपेणाश्वः स्तूयते । एवंमहिमा वं शीघ्रमागच्छेत्यर्थः ॥ १२ ॥

योगॆयोगे त॒वस्त॑रं॒ वाजे॑वाजे हवामहे । सखा॑य॒
इन्द्र॑मू॒तये ॥ १४ ॥

उ० अजमभिमन्त्रयते । योगेयोगे । गायत्री । योगेयोने तवस्तरम् । तव इति बलनाम कर्मणिकर्मणि बलिनमुत्साह- न्तमेतमजम् । वाजेवाजे हवामहे । अनेने दातव्ये देवी- नां मनुष्याणां चाह्वयामः । हे सखायः ऋत्विग्यजमानाः । इन्द्रम् इन्द्रियवन्तं वीर्यवन्तम् । उतये अवनाय । आह्नयाम इति संबन्धः ॥ १४ ॥

त्रयोदशी ।

म० अजदेवत्या गायत्री शुनःशेपदृष्टा । अजं मन्त्रयते । सखायः परस्परसख्यं प्राप्ता ऋत्विग्यजमानाः, वयमिन्द्रमिन्द्रि यवन्तं वीर्यवन्तमिन्द्रियप्रदं वा अजमूतये अवनायं रक्षणाय हवामहे आह्वयामः । ह्रः शपि संप्रसारणम् । क्व सति । वाजे- वाजे तत्तदन्ने मनुष्याणां देवानां च दातव्ये सति तत्तदन्नप्राप्ति- निमित्तं वा । किंभूतमजम् । योगेयोगे तवस्तरं युज्यतेऽनुष्ठीयत इति योगः कर्म तस्मिन् । तत्तत्कर्मणि तवस्तरं बलवत्तरमुत्सा- हवन्तम् । तव इति बलनाम । तवो बलमस्यास्तीति तवखि

यु॒ञ्जाथा॒ रास॑भं यु॒वम॒स्मिन्यामै वृषण्वसू । 'अस्माया-' ( पा० ५। २ । १२१ ) इत्यादिना विन् । अत्यन्तं
अ॒ग्निं भर॑न्तमस्म॒युम् ॥ १३ ॥

ॐ० रासभमभिमन्त्रयते । युञ्जाथाम् गायत्री । अध्व- र्युयजमानावुच्येते । युञ्जाथां रासभं गर्धभम् युवम् युवाम् अस्मिम्यामे अस्मिन्कर्मणि । वृषा सेक्ता गर्दभः स ययोर्व-

तवस्खि तवस्तरस्तम् । अतिशये तरप् 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ १
३ । ६५ ) इति तरपि विनो लुक् ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

प्रसर्व॒न्नेष॑व॒क्रम॒न्नश॑स्ती रु॒द्रस्य॒ गाणपत्यं मयो-

सु धमं तौ वृषण्वसू तयोः संबोधनं हे वृषण्वसू । कथंभूतं । भूरेहिं । उर्वन्तरिक्षं वीहि स्व॒स्ति ग॑व्यूति॒रभ॑यान

रासभम् । अग्निं भरन्तम् अग्निं संहरन्तम् । अस्मयुम् अस्मा- म्कामयमानम् । अस्मत्प्रेषितमिति श्रुतिः । युञ्जाथामिति

संबन्धः ॥ १३ ॥

म० गर्दभदेवस्या गायत्री कुश्रिदृष्टा । गर्दभं मन्त्रयते । अध्वर्युयजमानावुच्येते । वृषा सेक्ता, गर्दभो वसु धनं ययोस्ती

कृण्वन्पूष्णा स॒युना॑ स॒ह ॥ १५ ॥

उ० अश्वरासभावुत्क्रामयति । प्रतूर्वनेहि । विरारूपा यजुर्गर्भा । उर्वन्तरिक्षं वीहीति यजुः । अर्धर्चेनाश्वः स्तुयतें । प्रतूर्वन् प्रत्वरमाण एहि आगच्छ । अवक्रामन् अशस्तीः पादै-

१८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

पुरीष्यं पराव्यमग्निमङ्गिरस्खदङ्गिरस इवाभर आहर । 'अग्निषु प्रज्वलत्सु पिण्डं गच्छन्त्यग्निं पुरीष्यमिति' ( का० १६ । ३ । १२ ) । त्रिषु अग्निषु दीप्यमानेषु ब्रह्मयजमानाध्वर्यवश्चतुष्को- णश्वभ्रस्थं मृत्तिकापिण्डं प्रति गच्छन्त्यश्वगर्दभाजा अपीति

रवष्टभ्य अशस्तीः । पाप्मनो दुष्टान् अगमने को गुण इति चेत् । रुद्रस्य भगवतो गाणपत्यम् गणपतित्वं लप्स्यस इति शेषः । अतो मयोभूः सुखस्य भावयिता भूत्वा एहि । रासभमुत्काम- यति । उर्वन्तरिक्षं वीहि । उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षं रक्षोभिरना - कुलितं वि हि विविधमागच्छ । स्वस्तिगव्यूतिः स्वस्तीत्य- । सूत्रार्थः । सामगायत्री छन्दः । पुरीष्यं पशव्यमग्निमङ्गिरस विनाशनाम । गव्यूतिर्मार्गः भयवर्जितः । प्रभूतयवसोदक- मार्गः सन् त्वम् अभयानि कृण्वन् कुर्वन् ऋत्विग्यजमानानाम् । पूष्णा पृथिव्या सयुजा समानयोगिन्या सह । सहेति 'नैको- sध्वानं प्रपद्येत' इत्येतद्दर्शयति ॥ १५ ॥

इव वयमच्छेम अच्छ अभिमुखमिमः गच्छामः । 'अच्छा- भेराप्तुमिति शाकपूणिः ' ( निरु० ५ । २८ ) इति यास्कः । 'अनद्धा पुरुषमीक्षते देवपितृमनुष्यानर्थकमग्निं पुरीष्यमिति' ( का० १६ । २ । १४ ) देवपितृमनुष्याणां निष्प्रयोजनोऽनद्धा पुरुषस्तं पश्यतीति सूत्रार्थः । आग्नेयं यजुः । आसुर्यनुष्टुप् । पशव्यमग्निमङ्गिरस इव वयं भरिष्यामः संपादयिष्यामः ॥१६॥ सप्तदशी ।

अन्व॒ग्निरु॒षसा॒मय॑मख्य॒द॒न्वनि प्रथ॒मो जात ै - अनु सूर्य॑स्य पुरु॒त्रा च॑ र॒श्मीननु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आत॑तन्थ ॥ १७ ॥

दाः ।

म० 'अनुपस्पृशन्नुत्क्रामयत्येनान् प्राचः प्रतिमन्त्रं प्रतूर्वनुर्व- न्तरिक्षं पृथिव्याः सधस्थादिति' ( का० १६ । २ । ११ ) । स्पर्शमकुर्वन्नश्वादीन्भयं दर्शयन्प्राचो गमयति । विरारूपा त्रिष्टुप् यजुर्मध्या । उर्वन्तरिक्षं वीहीत्येतावद्यजुः । त्रय एका- दशाक्षराश्चतुर्थोऽष्टाक्षरः पादो यस्याः सा विरारूपा । अत्र द्वितीयो द्वादशार्णस्तेनैकाधिका । ऋचो मध्ये यजुः । अस्याः पूर्वार्धस्याश्वो देवता । हे अश्व, वह आगच्छ । किं कुर्वन् । प्रतूर्वन् तूर्वतिर्वधकर्मा । शत्रून् हिंसन् । अशस्तीः भ्रातृव्यैः उ० वल्मीकवपामादाय छिद्रेण पिण्डमीक्षते । अन्वग्निः क्रियमाणा अपकीर्तीरवक्रामन् पादैरवष्टम्भयन्निवारयन्नित्यर्थः । आग्नेयी त्रिष्टुप् । प्रजापतिरूपेणात्राग्निः स्तूयते । उपसामग्रम् आगमने को गुण इति चेत् । मयोभूः मयः सुखं भावयतीति अनु योनिः अख्यत् । 'ख्या प्रकथने' । प्रकथितः । उपसामग्र- मयोभूः अस्माकं सुखं भावयन् सन् रुद्रस्य क्रूरदेवस्य गणवतो मादित्यं योग्निर्दीप्यत इत्यर्थः । यश्च अहान्यनुदीप्यते । प्रथमः गाणपत्यं गणपतित्वमेहि आ समन्तात् प्राप्नुहि । अत्रागमने । आद्यः जातवेदाः जातप्रज्ञानः । अनुसूर्यस्य पुरुत्रा च गणपतित्वं लप्स्यस इति भावः । उर्वन्तरिक्षम् यजुः सहितोत्त- रश्मीन् । यश्च सूर्यस्य रश्मीन् अनु पुरुत्रा बहुधा दीप्यते । रार्धस्य रासभोत्क्रमणे विनियोगः । हे गर्दभ, अभयानि कृण्वन् । अनुद्यावापृथिवी आततन्थ । यश्च द्यावापृथिव्यावनु स्वकीयं ऋत्विग्यजमानानां व्याघ्रादिभ्यो भयपरिहारं कुर्वन् सयुजा । रश्मिजालम् आततन्थ आतनोति । 'बभूथाततन्थ-' इति समानयोगिन्या पूष्णा पृथिव्या सह उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षं छन्दसि निपात्यते । तमग्निं पश्याम इति शेषः ॥ १७ ॥ वीहि विशेषेण प्राप्नुहि । 'इयं वै पृथिवी पूषा ' ( ६ । ३ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । सह यु सा सयुक् तया । किंभूतस्त्वम् । स्वस्तिगव्यूतिः । खस्तीत्यविनाशनाम । स्वस्ति विनाशरहितो गव्यूतिर्मार्गो यस्य । भयवर्जितप्रभूतयव सोदकमार्गः सन्नागच्छे- त्यर्थः। 'नैकोऽध्वानं प्रपद्येत' इति न्यायात्पूष्णा सहेत्युक्तिः ॥१५॥ षोडशी ।

म० ' वल्मीकवपामादाय छिद्रेण पिण्डमीक्षतेऽन्वग्निरिति' ( का० १६ । २ । १५ ) । वल्मीकस्य योऽवयव उन्नतत्वेना- भिवृद्धः सा वल्मीकवपा पिण्डाहवनीयान्तराले स्थापितास्ति तां गृहीत्वा तत्स्थाने स्थित्वा तच्छिद्रेण पिण्डं पश्यतीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या त्रिष्टुप्पुरोधादृष्टा प्रथमस्य व्यूहनम् । अग्निरुषामुषः कालानामग्रमुपक्रममन्वख्यत् अनुक्रमेण प्रका- शितवान् । जातं जातं वेत्ति वेदयति वा जादवेदाः अयमग्निः प्रथमः मुख्यः सन् अहानि दिनानि अन्वख्यत् । किंच सूर्यस्य रश्मीन् किरणान् पुरुत्रा बहुधा अन्वख्यत् । किंच द्यावाष्ट- थिवी उभे अपि अनुक्रमेण आततन्थ आतेनिथ आततान उ० अजमुत्क्रामयति । पृथिव्याः सधस्थात् पृथिव्याः । सर्वतो व्याप्तवान् । 'व्यत्ययो बहुलम् ' ( पा० ३ । १ । ८५ ) सहस्थानात् । अग्निम् व्याख्यातम् । ब्रह्माध्वर्युयजमाना गच्छ इति पुरुषव्यत्ययः 'बभूथाततन्थ - ' ( पा० ७ । २ । ६४ ) इत्या- न्ति । अग्निं पुरीष्यम् 'अच्छाभेरातुमिति शाकपूणिः' । अभिं दिना निपातः । सर्वप्रकाशको लोकखष्टा योऽग्निस्तं पश्याम पशव्यम् अङ्गिरा इव अभिगच्छामः । यद्वा आप्तुं गच्छामः । इति शेषः ॥ १७ ॥ अनद्धा पुरुषमीक्षते । अग्निं पशव्यम् अङ्गिरा इव संभरि-

पृथि॒व्याः स॒धस्था॑द॒ग्निं पुरीष्य॒मङ्गिर॒ स्वदाभ॑- राग्निं पु॑रोष्य॒मङ्गर॒स्वदच्छे॑म॒ग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्व- रिष्यामः ॥ १६ ।

व्यामः ॥ १६ ॥

म० अजोत्क्रमणे विनियोगः । यजुः । आसुरी गायत्री आग्नेयी । हे अभ्रे, पृथिव्याः भूमेः सधस्थात् सहस्थानात्

अष्टादशी ।

आ॒गय॑ वा॒ज्यध्वा॑न॒ सर्व॒ मृधा॒ विध॑नु॒ते ।
अग्निधूमधस्यै मह॒त चक्षु॑षा निचिकीषते ॥ १८ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० अश्वमभिमन्त्रयते । आगत्य वाजी । अनुष्टुप् । आगत्य आगम्य वाजी वेजनवानश्वः अध्वानम् पन्थानं सर्वा मृधः । सर्वान्संग्रामान् पाप्मनः भ्रमान् विधूनुते अपनयति । 'तस्मा दुहैतदश्वस्य त्वा विधूनुते' इति श्रुतिः । ततो गतश्रमः सन् अग्निं सधस्थे सहस्थाने पृथिव्या वर्तमानम् । महति उत्कृष्ट प्रदेशे प्रवर्तमानम् चक्षुषा निचिकीषते पश्यति । छान्दसोयं धातुः पश्यत्यर्थः ॥ १८ ॥

१८९

उ० भवं स्तौति पृष्टस्योपरि पाणि धारयन् । द्यौस्ते पृष्ठम् । बृहती । यस्य तव द्यौः पृष्ठं । पृथिवी च सधस्थं सहस्थानं पादौ । आत्मान्तरिक्षम् । समुद्र उदकं योनिरुत्पत्ति- स्थानम् । तं त्वामेवंप्रभावं ब्रूमः । विख्याय चक्षुषा निरीक्ष्य चक्षुषा । त्वम् अभितिष्ठ पादैः । पृतन्यतः पृतनां संग्रामं ये कर्तुमिच्छन्ति ते पृतन्यन्तः तान् पृसन्यतः पुरुषानू २० ॥

म०

म० 'आगत्येत्यभिमन्त्रयतेऽश्वमिति' (का० १६ । २ । १७) । 'द्यौस्त इति पृष्टस्योपरि पाणि धारयन्ननुपस्पृशन्निति' मृत्पिण्डान्ते तिष्ठन्नश्वमभिमन्त्रयते । अश्वदेवत्यानुष्टुब्मयोभू- (का० १६ । २ । १९ ) । पिण्डोपरि पदं दधतमश्वमस्पृशंस्ति- दृष्टा । वाजी वेगवानयमश्वः अध्वानं मार्गमागत्य प्राप्य सर्वा ष्टन्नध्वर्युर्दक्षिणकरमश्वपृष्ठे धारयन् मन्त्रं पठतीति सूत्रार्थः । मृधः सर्वान् संग्रामान् पाप्मनः श्रमान् विधूनुते विविधं कम्प- आर्षी । बृहती अश्वदेवत्या । हे अश्व, द्यौः द्युलोकस्ते तव पृष्ठं । यति । अपनयतीत्यर्थः । ततो विगतश्रमः सन् महति उत्कृष्टे । पृथिवी भूलोकस्तव सधस्थं सहस्थानं । पादौ अन्तरिक्षमन्तरिक्ष- सधस्थे सहस्थाने पृथिव्यां वर्तमानमग्निमग्निहेतुं मृदं चक्षुषा । लोकस्तवात्मा शरीरान्तर्वर्ती जीवात्मा । समुद्र उदकं तव योनिः निचिकीषते पश्यति । पश्यत्यर्थश्छान्दसोऽयं धातुः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

आ॒क्रम्य॑ वाजिन्पृथि॒वीम॒ग्निमि॑च्छ रु॒चा स्वम् । भूम्या॑ वृ॒त्वाय॑ नो ब्रूहि॒ यत॒ः खने॑म॒ तं व॒- यम् ॥ १९ ॥

अश्वेन पिण्डमधिष्ठापयति । आक्रम्य वाजिन् । अनु- उ० ष्टुप् । आक्रम्य अवष्टभ्य । हे वाजिनश्व, पृथिवीम् अग्निमिच्छ अग्नेरन्वेषणं कुरु । 'रुचिर् दीप्तौ' क्विप् । दीध्या सह । यदा निमित्तभूतयान्वेषय त्वम् । किंच भूम्या वृ॒त्वाय । 'धृतु वर्तने'। क्त्वा क्त्वो यमे स्पर्शनार्थे वृत्तिः । भूमेः तत्प्रदेशं स्पर्शयित्वा नः अस्माकं ब्रूहि कथय । यतः यस्मात् प्रदेशात् खनेम तमग्निं वयम् ॥ १९ ॥

1

म० 'आक्रम्येत्येतेन मृत्पिण्डमधिष्ठापयतीति' (का० १६ । २ । १८ ) । एतेनाश्वेन गर्तस्थं मृत्पिण्डमधिष्ठापयति क्रमयति मृत्पिण्डोपर्यश्वस्य सव्यं पदं स्थापयतीत्यर्थः । सूत्रस्य । अश्वदेवत्यानुष्टुप् हे वाजिन् अश्व, पृथिवीं भूमिमाक्रम्याधि - ष्ठाय पादस्पर्शेन परीक्ष्य रुचा दीप्त्या कृत्वा त्वमग्निमिच्छ अने- रन्वेषणं कुरु । अनिहेतुं मृदं निश्चिन्वित्यर्थः । किंच भूम्या वृत्वाय 'वृतु वर्तते' क्त्वाप्रत्ययः । क्त्वो यक् अत्र स्पर्शनार्थः धातूनामनेकार्थत्वात् । भूमेः प्रदेशं स्पृष्ट्वा नोऽस्माकं त्वं ब्रूहि अयं प्रदेशो अग्निहेतुमृद्योग्य इति कथय । यतो यस्मात् प्रदे- शाद्वयं तमग्निं खनेन खननेन संपादयाम । यद्वा यतः प्रदेशा- तादृशी मृत्प्राप्यते तं प्रदेशं वयं खनेम विदारयाम ॥

विंशी ।

१९ ॥

द्यौस्ते॑ पृ॒ष्ठं पृ॑थि॒वी स॒धस्थ॑मा॒त्मान्तरि॑क्षो॒√ - समु॒द्रो योनि॑ । विख्याय॒ चक्षु॑षा॒ त्वम॒भि ति॑ष्ठ पृतन्यतः ॥ २० ॥

।

उत्पत्तिस्थानम् । 'अप्सु योनिर्वा अश्व:' इति श्रुतेः । एवं स्तूय- मानस्त्वं चक्षुषा विख्याय उखायोग्यां मृदं विलोक्य पृतन्यतः संग्रामं कर्तुमिच्छतः शत्रून् राक्षसादींस्तस्यां मृदि गूढं स्थितान- भितिष्ठ पादैराक्रम्य विनाशय । पृतनामिच्छन्ति 'सुप आत्मनः क्यच् (पा० ३ । १ । ८) 'कव्यध्वरप्पृतनस्यचिं लोपः' ( पा० ७ । ४ । ३९ ) इति क्यचि परे पृतनाशब्दस्यान्तलोपः ततः शतृप्रत्ययः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

उत्क्रम मह॒ते सौभ॑गाया॒स्मादा॒स्थाना॑द्द्रविणो॒दा वा॑जिन् । व॒यस्या॑म सुम॒तौ पृ॑थि॒व्या अ॒मं खन॑- न्त उपस्थै अस्याः ॥ २१ ॥

1

उ० अश्वमुत्क्रमयति । उत्क्राम । त्रिष्टुप् विराद वा । उत्क्राम उद्गच्छ । महते सौभगाय ऐश्वर्याय । भगशब्द ऐश्वर्यवचनः । अस्मादास्थानात् अस्मादधिष्ठानात् यत्र त्वं तिष्ठसि । द्रविणं धनं ददातीति द्रविणोदाः यस्स्वं द्रविणोदाः हे वाजिन् । किंच उत्क्रान्ते त्वयि वयं स्याम भवेम । सुमतौ पृथिव्याः शोभनायां मतौ पृथिव्याः । अग्निं खनन्तः अयर्थ पिण्डं खनन्तः उपस्थे उत्सङ्गे अस्याः पृथिव्याः ॥ २१ ॥

म० 'उत्क्रामेत्युत्क्रमयतीति' ( का० १६ । २ । १९ ) । मृत्पिण्डादश्वमुत्तारयतीत्यर्थः । विराडश्वदेवत्या दशार्णचतुष्पादा विराट् पतिः । द्वितीय एकादशस्तेनैकाधिका । हे वाजिन्, महते सौभगाय महाभाग्याभिवृद्धयेऽस्मात् आस्थानात् खनन - प्रदेशाद् यत्र त्वं तिष्ठसि तस्मादुत्क्राम । भगशब्द ऐश्वर्यवाची । शोभनं भगमैश्वर्यं यस्य स सुभगस्तस्य भावः सौभगं तस्मै । कीदृशस्त्वम् । द्रविणोदाः द्रविणो धनं ददातीति द्रविणस्ाब्दः सान्तः । त्वयि उत्क्रान्ते वयं पृथिव्याः भूमेः सुमतौ शोभन - तौ सानुग्र चित्ते स्याम भवेम । कीदृशा वयम् । अस्याः पृथिव्या उपस्थे उस्सने उपरिभागे अग्निमभ्यर्थं मृत्पिण्डं खनन्तः खनितुमुद्योगं कुर्वन्तः ॥ २१ ॥

१९०

द्वाविंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उद॑क्रमीद्द्रविणो॒दा वा॒ज्यर्वाक॒ः सुलोकं सुकृ॑तं पृथि॒व्याम् । तत॑ः खनेम सु॒प्रती॑म॒ग्निस्व॒रुहा॑णा॒ अधि॒ नाक॑मुत्त॒मम् ॥ २२ ॥

उ० अथैनमश्वमुत्कान्तमभिमन्त्रयते । उदक्रमीत् त्रिष्टुप् । यतः प्रदेशादुदक्रमीत् उत्क्रान्तवान् । द्रविणोदा द्रविणस्य धनस्य दाता । वाजी वेजनवानश्वः । अर्वा अरणशीलः चञ्चल इत्यर्थः । अकः कृतवान् । सुलोकं शोभनं लोकं स्थानम् । सुकृतं पृथिव्याम् । ततः तस्मात्प्रदेशात् खनेम । सुप्रतीकम् सुखं प्रतीकम् । सुमुखमग्निम् स्वोरुहाणाः स्वर्ग लोकमारोहन्तः । अधि । अधीत्युपरिभावमैश्वर्यं वा । माकम् । कमिति सुखनाम । न अकमसुखं यत्र गतानां भवति स नाको लोकः । उत्तममुत्कृष्टम् । इत्थंभूतस्य लोकस्य प्राप्तये एतत्कर्म कुर्म इत्यभिप्रायः ॥ २२ ॥

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

म० 'उपविश्य मृदमभिजुहोत्या त्वा जिघर्मीति व्यतिष - ताभ्यामृग्भ्यामाहुती स्रुवेणाश्वपदे' (का० १६ । २ । २२ ) ।

अस्यार्थः । आज्यं संस्कृत्य पिण्डसमीपे उपविश्य मृदमभि अश्वपदे मृत्पिण्डोपरिस्थिताश्वपदमुद्रायामा वा आ विश्वत इति ऋग्भ्यां व्यतिषक्ताभ्यां स्रुवेणाहुती द्वे जुहोति व्यतिषङ्ग- श्चैवम् । आला जिघर्मीति पूर्वस्याः पूर्वार्धं मर्य श्री रित्युत्तरस्या उत्त- रार्धं पठित्वैकाहुतिः । आ विश्वत इत्युत्तरस्याः पूर्वार्धं पृथुं तिरश्चेति पूर्वस्या उत्तरार्ध च पठिला द्वितीयाहुतिरिति । गृत्स- मद्दृष्टे अग्नेय्यौ द्वे त्रिष्टुभौ । हे अग्ने, मनसा श्रद्धायुक्तेन चित्तेन घृतेनाज्येन कृत्वा त्वामाजिधर्मि आसिञ्चामि दीपयामि वा । 'घृ क्षरणदीप्त्योः ' भ्वादिः । कीदृशं त्वाम् । विश्वानि भुव- नानि प्रतिक्षियन्तं सर्वाणि भूतानि प्रत्येकं निवसन्तं । 'क्षिनि- वासगत्योः' तुदादिकादस्माच्छतृप्रत्ययः । तिरश्चा पृथुं तिरो- ऽञ्चतीति तिर्यक् तेन तिर्यगञ्चनेन ज्योतिषा पृथं विस्तीर्ण वयसा धूमेन बृहन्तं महान्तम् । ' इतो वा अयमूर्ध्वं रेतः सिञ्चति धूमं सामुत्र वृष्टिर्भवति' इति श्रुतेः । यद्वा तिरश्चा म० 'उदक्रमीदित्यभिमन्त्रयते' (का० १६ । २ । २० ) । तिर्यक्प्रमाणेन पृथुं विस्तृतमिति बहुदेशव्याप्तिः।वयसा वयउपल- पिण्डादुत्तारिताश्वं मन्त्रयते । आश्वी त्रिष्टुप् । अर्वा अरणशीलः । क्षितेन कालेन । बृहन्तमिति बहुकालव्याप्तिः । देशकालानव- लौ द्रविणोदाः धनदाता वाजी अश्वः यत्प्रदेशादुदक्रमीत् । च्छिन्नमित्यर्थः । तथा व्यचिष्ठं व्यचनं व्यचोऽवकाशः सोऽस्या- उत्क्रान्तवान् पृथिव्यां तं सुलोकं शोभनं लोकं प्रदेशं सुकृतं । स्तीति व्यचवान् अतिशयेन व्यचवान् व्यचिष्ठः । 'अतिशायने पुण्यवन्तमकः कृतवान् । करोतेर्लङि 'बहुलं छन्दसि' ( पा० । तमबिष्टनौ' ( पा० ५ । ३ । ५५ ) इतीष्टन् 'बिन्मतोर्लुक्' २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुकि गुणे तिलोपे रूपम् । ततः ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इतीष्ठनि परे मतुपो लुक् । अन्नैः प्रदेशाद्वयमग्निमग्निहेतुं मृदं खनेम । कीदृशमग्निम् । सुप्रतीकं रभसं 'रभ राभस्ये' घृताद्यन्नैः सोत्साहम् अनेकान्नैर्हुतैरप्यस्य शोभनं प्रतीकं मुखं यस्य तम् । कीदृशा वयम् । स्वः स्वर्गमधिरु- शक्तिक्षयो नास्तीति भावः । तथा दृशानं दर्शनीयं दृश्यमान हाणा अधिरोहन्तः अधिरोहणकामा एतत्कर्म कुर्म इति भावः । वा । अन्ये देवा अदृश्या अयं तु दृश्यत इति भावः । दृशैः अधीत्युपरिभावे ऐश्वर्ये वा । किंभूतम् । स्वः । नाकं नास्त्यकं यत्र शानन्प्रत्ययः ॥ २३ ॥ तं कं सुखमकं दुःखं तद्रहितं तथा उत्तममुत्कृष्टम् ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

आ त्वा॑ जघर्मि॒ मन॑सा॒ घृ॒तेन॑ प्रति॑भि॒यन्तं॒ मुव॑नानि॒ विश्वा॑ । पृथुं ति॑र॒श्चा वय॑सा बृहन्तं॒ व्यचि॑िष्ठ॒मन्ने॑ रभ॒सं दृशा॑नम् ॥ २३ ॥

।

।

।

चतुर्विंशी ।

आ वि॒श्वत॑ः प्र॒त्यञ्च॑ जघर्म्य र॒क्षसा॒ मन॑सा॒ तज्जु॑षेत । मर्य॑श्रीः स्पृ॒ह॒यव॑र्णो अ॒ग्निना॑भि॒मृते॑ त॒न्वा जर्भुराणः ॥ २४ ॥

उ० आ विश्वतः आजिघर्मि आसिञ्चामि त्वां विश्वतः प्रत्यञ्चं सर्वतः प्रतिगतं महाभाग्येन । यतः अरक्षसा मनसा तज्जुषेत अक्रुध्यमानेन प्रसन्नेन मनसा तद्वविर्जुषेत भक्षयतां । यस्त्वं मर्यश्रीः मर्यैर्मनुष्यैराश्रयणीयः स्पृहयद्वर्णः स्पृहणी - यवर्णश्च । अग्निरिति साभिप्रायम् 'अनिर्वै देवानां मृदुहृद- यतमः' इत्यादि गुणख्यापनार्थम् । नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः । नचाभिमर्शनाय भवति तम्वा शरीरेण ज्वालालक्षणेन जर्मु-

उ० मृदुमभिजुहोति । आ त्वा जिधर्मि । त्रिष्टुभावाग्नेय्यौ । 'घृ क्षरणदीयो:' । आजिघर्मि आसिञ्चामि त्वां घृतेन । मनसा श्रद्धाप्रोत्कण्ठितेन । प्रतिक्षियन्तं भुवनानिविश्वा प्रत्ये- कशो निवसन्तं भूतानि सर्वाणि । पृथुं तिरश्वा महान्तं तिर्यगवनेन ज्योतिषा । वयसा बृहन्तम् वयसा धूमेन बृह- न्तम् । 'इतो वा अयमूर्ध्वं रेतः सिञ्चति धूमं सामुत्र वृष्टिर्भ- वति' इत्येतदभिप्रायम् । व्यचिष्टं व्यञ्चनवन्तम् । अवकाश- वन्तं अन्नै रभसम्। 'रभ राभस्ये' । अन्नैर्घृतादिभिः क्षिप्तैरुत्सा- । राण: । 'जभजभी गात्रविनामे' इतश्चेतश्च गच्छन् ॥ २४ ॥ हवन्तम् । बहुभिरप्यन्नैः क्षिप्तैर्नास्य शक्तिपरिहाणं भवतीत्ये- तदभिप्रायः । दृशानं दर्शनीयं दृश्यमानं वा । अदृष्टा अम्या देवता अयं तु दृश्य इति ॥ २३ ॥

म० अहमग्निमाजिधर्मि समन्तात्सिञ्चामि दीपयामि च । किंभूनम् । विश्वतः प्रत्यचं सर्वतः प्रत्यगात्मतया प्रतीयमानम् । सोऽग्निः रक्षसा क्रौर्यरहितेन अक्रुध्यमानेन प्रसन्नेन मनसा

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

1

१९१

चित्तेन तत् घृतं जुषेत जुषतां सेवताम् । प्रार्थनायां लिङ् । पुरोरक्षको भवति । वयं विप्रं मेधाविनं ब्राह्मणजाति वा । कीदृशोऽग्निः । मर्यश्रीः मयैर्मनुष्यैः श्रीयते आश्रीयते सेव्यते सहस्य । सहसि बले भवः सहस्योऽग्निः। स हि बलेन मध्यमानो इति मर्यश्रीः मनुष्यैराश्रयणीयः । स्पृहयद्वर्णः स्पृहयन् स्पृह- जायते तस्य संबोधनं हे सहस्य, धृषद्वर्ण प्रसहनरूपम् दिवे- णीयो वर्णो रूपं यस्य । यजमानैः स्पृहणीयरूप इत्यर्थः । अभि- दिवे अहन्यहनि । हन्तारं बाधितारम् । भङ्गुरावताम् भङ्गर- मृश्यत इत्यभिमृट् न अभिमृश्यते नाभिमृद् तस्यै नाभिमृशे । मनवस्थितं मनो येषां ते भङ्गुरावन्तः तेषां भङ्गुरावतास् । चतुर्थी तृतीयार्थे । तनोर्विशेषणम् । नाभिमृशा अभिमर्शनं कर्तु । अनवस्थितचित्तवृत्तीनामित्यर्थः ॥ २६ ॥ मयोग्यया दाहकत्वात् ईदृश्या तन्वा शरीरेण ज्वालालक्षणेन जर्भुराणः जृम्भत इति जर्भुराणः 'जभिजभी गात्रविनामे' इतस्त- तश्च गच्छन् जृमेरौणादिक उराणप्रत्ययः । ईदृशमग्निमाजिघ- मति योज्यम् ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

संबन्धः । सहस्य सहसि वले भवः सहस्यः बलेन मध्यमानस्य म० आग्नेय्यनुष्टुप्यायुदृष्टा परीत्युपसर्गस्य धीमहीत्यनेन जायमानत्वात्तत्संबोधनं हे सहस्य हे अग्ने, वयं त्वा त्वां परि- धीमहि सर्वतो ध्यायामः । ध्यायतेः संप्रसारणं छान्दसमित्युक्तम् । कीदृशं त्वाम् । पुरं पुरीरूपेण स्थितम् आग्नेय्यादिपुराणां रक्षक- त्वात्, यद्वा पिपर्ति पालयतीति पूस्तम् । पृ पालनपूरणयोः'

परि वाज॑पतिः क॒विर॒ग्निह॒व्यान्य॑क्रमीत् । दध॒ कप 'उदोश्यपूर्वस्य' ( पा० ७ । १ । १०२ ) इति उदादेशे
द्रननि दा॒शुषे॑ ॥ २५ ॥

उ० परिलिखति । तिसृभिरायीभिर्गायत्र्यनुष्टुब्जग- तीभिः । परि वाजपतिः अग्निः । नानादेवत्यान्यपि हव्यानि हवींषि परि अक्रमीत् । परिक्रमणं भक्षणार्थम् । वाजपतिः अस्य पतिः । कविः क्रान्तदर्शनः । किं कुर्वन्हवींष्यक्रमीत् । दधत् ददत् । रत्नानि रमणीयानि धनानि । दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय ॥ २५ ॥

पूरिति रूपम् । तथा विप्रं मेधाविनं ब्राह्मणजातिं वा । धृषद्वर्ण 'ञिधृषा प्रागल्भ्ये' अतो व्यत्ययेन तौदादिकाच्छतृप्रत्ययः । धृष्णोतीति धृषन् प्रगल्भो वर्णो यस्य तम् । असह्यरूपमित्यर्थः । दिवेदिवे प्रतिदिनं भङ्गुरावतां हन्तारं भङ्गुरं भञ्जनीयं पापं तद्येषामस्ति ते भङ्गुरवन्तो विघातका राक्षसादयः । यद्वा भङ्गुरमनवस्थितं मनो येषां ते भङ्गुरावन्तोऽनवस्थितचित्तवृत्तय- स्तेषां विनाशयितारम् । भङ्गुरावतामिति संहितायां दीर्घः ॥२६॥ सप्तविंशी ।

त्वम॑ग्ने॒ द्युभि॒स्त्वमा॑रा॒शु॒क्षण॒स्त्वम॒द्भ्यस्त्वमश्म॑न॒- स्परं । त्वं वने॑भ्य॒स्त्वमोष॑धीभ्य॒स्त्वं नृ॒णां नृपते जायसे शुचि॑ः ॥ २७ ॥

म० 'अभ्या पिण्डं त्रिः परिलिखति परिवाजपतिरिति बहिर्बहिरुत्तरयोत्तरयेति' (का० १६ । २ । २३) । अस्यार्थः । अभ्रया वारत्रयं मृत्पिण्डं परिलिखति परया परया बहिर्बहिः- प्रदेशे यथा तथा । परि वाजपतिरिति प्रथमं लिखति परि- त्वेति तद्बहिर्द्वितीयं त्वमग्न इति तद्बहिस्तृतीयमित्यर्थः । आग्नेयी गायत्री सोमकदृष्टा । अयमनिर्हव्यानि नानादेवत्यानि उ० त्वमग्ने हे भगवन्नग्ने, त्वं द्युभिरहोभिर्निमित्तभूतैर्म- हवींषि पर्यक्रमीत् परिक्रान्तवान् । परिक्रमणं भक्षणार्थं स्वीकर- ।थ्यमानो जायसे । त्वमेव आशुशुक्षणिः आशु शीघ्रं शुम णमित्यर्थः । कीदृशोऽग्निः । वाजपतिः वाजस्यान्नस्य पतिः पाल- । दीह्या क्षिणोति हिनस्ति सनोति संभजते वा आशुशुक्षणि यिता । कविः क्रान्तदर्शनः । किं कुर्वन् हव्यानि पर्यक्रमीत् । दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय रत्नानि रमणीयानि धनानि दधत् प्रयच्छन् । 'दाश्ट दाने' अस्य धातोः 'दाश्वान्साह्वान् -' ( पा० ६ । १ । १२ ) इत्यादिना क्कमुप्रत्ययान्तो निपातः । दाशति दत्ते स्म इति दाश्वान् तस्मै दाशुषे । दधाति दत्त इति दधत् धाधातुर्दानेऽपि । 'डुधाञ् विधारणे पुष्टौ दाने' इति कल्पद्रुमोक्तेः ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

।

परि॑ त्वाग्ने॒ पुरं॑ व॒यं विप्र॑स॒हस्य धीमहि । धृषद्व॑र्णं दि॒वेदि॑वे ह॒न्तारे॑ भङ्गुराव॑ताम् ॥ २६ ॥ उ० परि त्वाग्ने परीत्यस्योपसर्गस्य धीमहीत्यनेन संबन्धः । ध्यायतिरयम् संप्रसारणं तु छान्दसम् । परि सर्वतो ध्यायामः त्वा त्वाम् हे अग्ने, पुरं पुररूपेणावस्थितम् । अग्निः सहस्यो हि

रुच्यते । त्वं अद्भ्यश्च विद्युदात्मना जायसे । त्वमश्मनः पाषा- णात्परिजायसे । त्वं वनेभ्यः अरणिकाष्ठेभ्यो जायसे । त्वमोषधीभ्यो वंशादिभ्यो जायसे । त्वं नृणां मनुष्याणा- मग्निहोत्रिणां जायसे । तदुक्तम् 'पुत्रो ह्येष सन्स पुनः पिता भवति' इति । हे नृपते नृणां पालयितः । शुचि- निषिक्तपाप्मा । अथापरो व्याख्यामार्गः । आशुशुक्षणिशब्दस्य पञ्चम्यर्थे प्रथमा । तथाच वाक्यस्य संयोगः । आ उपसर्गपूर्वः शोचतिः ः सन्नन्तः । आशुशुक्षणेः आदिदीपयिषोर्जायसे । सर्वेषामनुग्रहे प्रवृत्तो हि त्वमित्यभिप्रायः । त्वमग्ने बुभिर्जा- योsपि ग्रहं खलं वा निर्मथ्य दीपयति तस्यापि त्वं जायसे । यसे त्वमादिदीपयिषोजयसे । एवं त्वमद्भ्यः अश्मनः वनेभ्यः ओषधीभ्यः नृणां पुत्रत्वेन नृपते जायसे । शुचिर्दीप्त इति योजना ॥ २७ ॥

म० आयी त्रिष्टुब् गृत्समददृष्टा प्रथमान्त्यावेकादशार्णौ

१९२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

उ० पुष्करपर्ण कृष्णाजिनोपरिष्टात्स्थापयति । अपां पृष्ठम् ।

आ च पुष्करे आसीद च पुष्करे उदके । स हि तस्य
योनिः । आकारः आकृष्य व्याख्यातः । चकारो भिन्नक्रमः ।
विमार्ष्टि एनं चतुर्थेन पादेन । दिवो मात्रया द्युलोकस्य परि-
माणेन । वरिम्णा उरुत्वेन च प्रथस्व वर्धस्व ॥ २९ ॥

द्वितीयतृतीयौ दशाणैौ पादौ यदा तदा पतिरेव । तृतीयचतुर्थौ दशार्णौ यदा तदा विराट्स्थाना त्रिष्टुप् । द्वौ वा वैराजौ नवक- । स्वराट् पङ्क्तिः । यतः अपां पृष्ठमसि उपर्यवस्थानात् । योनिः स्त्रैष्टुभश्च विराट्स्थानेत्युक्तेः । अथ मन्त्रार्थः । हे नृपते नृणां स्थानं च अग्नेः अभ्यर्थस्य पिण्डस्य । अतस्त्वां ब्रवीमि । पालक हे अग्ने, त्वं द्युभिरहोभिर्निमित्तभूतैर्मथ्यमानो जायसे । । समुद्रमभितः पिन्वमानम् । उपपदविभक्तिर्द्वितीया । समु- प्रतिदिनं मथ्यस इत्यर्थः । यद्वा द्युभिः खगैः निमित्तभूतैस्तत्र द्रस्योदकस्य इतश्वेतश्च सिञ्चतः । त्वं वर्धमानो महान् भव । तत्र यागशालासु जायसे । त्वमाशुशुक्षणिः आर्द्रा भूमिं शीघ्रमेव शोषयित्वा, यद्वा आशु क्षिप्रं शुचा दीप्या क्षणोति हन्ति तमः, सनोति संभजते वा आशुशुक्षणिः । लमो वर्षधाराभ्यो विद्युदात्मना जायसे । त्वमश्मनः परि पाषाणस्योपरि पाषाणान्त । रसङ्घटनेन जायसे । त्वं वनस्पतिभ्योऽरणिकाष्टेभ्यो जायसे । त्वमोषधिभ्यो वंशादिभ्यो जायसे वंशद्वयसङ्घर्षणेन । त्वं नृणां मनुष्याणामग्निहोत्रिणां गृहे जायसे । 'पुत्रो ह्येष सन् स पुनः पिता भवति'इति श्रुतेः । किंभूतस्त्वम् । शुचिः शुद्धिहेतुः । 'पुनः पाकान्महीमयम्' इति स्मृतेः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । पृथि॒व्याः स॒धस्या॑द॒ग्निं पु॑रा॒ष्यमङ्गि - र॒स्वत्व॑नामि । ज्योति॑ष्मन्तं त्वाग्ने सु॒प्रती॑क॒मज॑स्रेण भानुना दीद्य॑तम् । शिवं॑ प्र॒जाभ्योऽहिंसन्तं पृथि॒- व्याः स॒धस्था॑द॒ग्निं पु॑रीष्य॒मङ्गिर॒स्वत्व॑नामः ॥ २८ ॥

उ० खनति । देवस्य त्वा । व्याख्यातम् । पृथिव्याः सहस्थानात् अग्निं पशव्यम् अङ्गिरसा तुल्यं खनामि । ज्योति- ष्मन्तं ज्योतिषा संयुक्तं त्वां हे अग्ने, सुप्रतीकं सुमुखम् अजस्रेण अनुपक्षीणेन भानुना दीया दीद्यतं दीप्यमानम् शिवं प्रजाभ्यः शान्तं प्रजाभ्यः अहिंसन्तं प्राणिनः पृथिव्याः । सहस्थानादपि । अग्निं पशव्यम् अङ्गिरसा तुल्यं खनामः २८

म० 'अभ्या पिण्डं खनति देवस्य वेति' ( का० १६ । २ । २३ ) अभ्रया कृत्वा पिण्डं परितः खनति कण्डिकया । देवस्य वा व्याख्यातम् । पृथिव्याः आग्नेयं यजुः अत्यष्टिच्छन्दः । अहं पृथिव्याः सधस्थादुपरि प्रदेशात् पुरीष्यं पशव्यमग्निमङ्गि- रस इव खनामि । कीदृशमग्निम् । ज्योतिष्मन्तं ज्वालायुक्तम् । हे अग्ने, ईदृशं त्वां पृथिव्याः सहस्थानात् अङ्गिरस इव वयं खनामः । कीदृशम् । सुप्रतीकं सुमुखम् । अजस्त्रेणानुपक्षीणेन निरन्तरं वर्तमानेन भानुना रश्मिना दीयतं दीप्यमानम् । छान्द- सो धातुः । प्रजाभ्यः प्रजोपकारार्थं शिवं शान्तमत एवाहिं- सन्तं हिंसामकुर्वन्तम् । पुनरुक्तिरादरार्थी ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

अ॒पा॑ पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः स॑मु॒द्रम॒भितः पिन्व॑ मानम् । वर्ध॑मानो म॒हाँ२ ऽआ च पुष्करे दि॒वो मात्र॑या वरिम्णा प्रथस्व ॥ २९ ॥

म० 'कृष्णाजिनमास्तीर्योत्तरतस्तस्मिन् पुष्करपर्णमपां पृष्ठ - मिति' (का० ६ । २ । २४ ) । अस्यार्थः । मृत्पिण्डोत्तरभागे प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम कृष्णाजिनमास्तीर्य तत्रापां पृष्ठमिति पादत्र- यात्मकमन्त्रेण कमलिनीपत्रमास्तृणाति । पुष्करपर्णदेवत्या खराट्पङ्क्तिः । आद्यौ दशकावन्त्यावेिकादशकाविति यक्षराधिका पङ्किः खराट्पङ्क्तिः । द्वाभ्यां विराडित्युक्तेः । अथ मन्त्रार्थः । हे पुष्करपर्ण, लमपां जलानां पृष्ठ पर्यवस्थानात् । अम्नेः अर्थस्य पिण्डस्य योनिः कारणमसि । समुद्रमभितः उदकस्य परितः पिन्वमानं प्रीतिकरम् । यद्वा पिन्वमानमिति समुद्रविशे- षणम् । पिन्वमानं सिञ्चन्तं समुद्रमुदकमभितः वर्धमानं सत् महत् प्रभूतं भवेति शेषः । वर्धमानो महानिति लिङ्गव्यत्यय- छान्दसः । पुष्करे जले आसीद च । यद्वा पुष्करे आस- न्तात् महत् प्रभूतं सत् वर्धमानं वृद्धियुक्तं त्वमसि । 'विमा-

नवि इति' (का० १६ । २ । २५ ) । एनत्पुष्करपर्णं विपुलं करोति । हे पुष्करपर्ण, दिवो मात्रया द्युलोकस्य परिमाणेन वरिम्णा उरुत्वेन त्वं प्रथस्ख विस्तृतं भव । उरोर्भावो वरिमा तेन 'प्रस्थस्फ - ' ( पा० ६ । ४ । १५७ ) इत्यादिना उरोर्वरादेश इमनि ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

शर्म॑ च॒ स्थो वर्म॑ च॒ स्थोऽच्छिद्रे बहुले उभे ।
व्यच॑स्वती॒ सव॑साथा॑ भू॒तम॒ग्निं पु॑रीष्य॒म् ॥ ३० ॥

उ०

उभे कृष्णा जिनपुष्करपर्णे अभिमृशति अनुष्टुब्भ्याम् । शर्म च स्थः यौ युवां शरणं च भवथः संहननं च । अच्छिद्रे सकले बहुले महाप्राणे च । उभे अपि ते युवां ब्रवीमि । व्यचस्वती अवकाशवती भूत्वा संवसाथाम् आच्छादयतम् । । आच्छाद्य च भृतं विभृतम् । अग्निं पुरीष्यं पशव्यम् ॥ ३० ॥

म० 'आलभत उभे शर्म च स्थ इति' ( का० १६ । २ । २३)। ऋगद्वयेन कृष्णाजिनपुष्करपर्णे सहैव स्पृशेदिति सूत्रार्थः । कृष्णाजिन पुष्करपर्णदेवत्ये द्वे अनुष्टुभौ । हे कृष्णाजिनपुष्कर- प॒र्णे, उभे युवां शं च स्थः अग्नेः मुखकारिणी अपि भवधः । वर्म च स्थः कवचवद्रक्षके अपि भवथः । चौ समुच्चये । कीदृशे युवाम् । अच्छिद्रे छिद्ररहिते सकले बहुले विस्तीर्णे व्यचस्वती ब्यचनं ब्यचः अमुन्प्रत्ययः । तद्वती अवकाशवती । तथाविधे

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

१९३

युवां पुरीष्यं पशव्यमग्निं संवसाथां सम्यगाच्छादयतम् । 'वस परिगृह्णात्येनं दक्षिणोत्तराभ्यां दक्षिणः साभिस्त्वामन इति
आच्छादने' अदादिः । आच्छाद्य चाग्निं भृतं बिभृतं धारयतम् ।
विभर्तेः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो ।
लुक् ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

।

षड्भिः सर्वं सकृद्धुत्वा पुष्करपर्णे निदधातीति' ( का० १६ । २ । २८ ) । दक्षिणेनात्रिं धृत्वोभाभ्यां कराभ्यां सर्व पिण्डं लाभग्न इति षडृचेन सकृद्गृहीत्वा पुष्करपर्णे स्थाप- यतीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्यास्तिस्रो गायत्र्यो भरद्वाजदृष्टाः ।

अने, अथर्वा प्राणः पुष्करादधि उदकात्सकाशात्त्वां निरम- न्थत निःशेषेण मथितवान् । ' आपो वै पुष्करं प्राणोऽथर्वा ' ( ६ । ४ । २ । २ ) इति श्रुतेः । वाघत इति ऋलिङ्कामसु पठितम् । विश्वस्य सर्वस्य जगतः संबन्धिनो वाघतः लि- जस्त्वां मूर्ध्नोऽर्थादरणेः शिरसो निरमन्थन्तेति व्यत्ययः । यद्वा विश्वस्येति षष्ठयेकवचनं प्रथमा बहुवचनार्थे । विश्वे सर्वे वाघ इत्यर्थः । यद्वा ऋचोऽयमर्थः । हे अग्ने, अथर्वाख्य ऋषिः पुष्क

संव॑साथा स्व॒वि॑िदासमीची॒ी उर॑सा॒त्मना॑ । अ॒ग्नि- म॒न्तभि॑रि॒ष्यन्ती॒ ज्योति॑ष्मन्त॒मज॑स॒मित् ॥ ३१ ॥ उ० संवसाथाम् आच्छादयतमेनमग्निं पिण्डरूपम् स्वर्विदा । यज्ञसूर्यदेवाहर्वचनः स्वः शब्दः । स्वर्वेत्तीति स्वर्वित् स्वर्विदा रूपेण । यद्वा द्विवचनस्य स्थाने आकार : स्वfर्व- दीभूत्वा । यद्वा स्वर्गविदो भूत्वा । समीची समाने संगते एकचित्ते भूत्वा । उरसात्मना च । किंच अग्निपिण्डमन्तर्म- । रादधि पद्मपत्रस्योपरि त्वां निरमन्थत । कीदृशात्पुष्करात् । मूर्भः ध्यतः भरिष्यन्ती धारयमाणे ज्योतिष्मन्तम् अजस्रम् अनुप - रपर्णमग्निमन्थनयज्ञनिष्पादनद्वारेण सर्वं जगन्निर्वहति ॥ ३२ ॥ उत्तमाङ्गवत्प्रशस्तात् विश्वस्य वाघतः सर्वजगतो वाहकात्पुष्क- क्षीणम् । कुरुतमिति शेषः । इदिति पादपूरणः ॥ ३१ ॥ म० हे कृष्णाजिनपुष्करपर्णे, ज्योतिष्मन्तं तेजस्विनमज- स्रमित् निरन्तरमेवाग्निमन्तरुदरे भरिष्यन्ती धारयिष्यन्ती युवामुरसात्मना उरोरूपेण भवदीयशरीरेणाग्निं संवसाथां सम्यगाच्छादयतम् । कीदृशे युवाम् । स्वविंदा विभक्तेराकारः । स्वर्वित्त इति स्वर्विदो यज्ञसूर्यदेवाहर्वाच्यौ । खःशब्दः स्वर्गलाभ- साधन इत्यर्थः । तथा समीची सम्यगञ्चने सङ्गते । एकचित्ते इत्यर्थः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

पुरीष्योऽसि वि॒श्वभ॑रा॒ अथर्वा वा प्रथमो निरं मन्थने । त्वम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒ध्यथ॑व॒ निर॑मन्त । मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑ः ॥ ३२ ॥

उ० पिण्डमभिमृशति । पुरीष्योऽसि पशव्यस्त्वमसि विश्वभराः सर्वस्य धारकः पोषको वा अथर्वा त्वा च प्राणः । त्वां प्रथमो निरमन्थत् मथितवान् हे अग्ने, पिण्डं हरति षङ्गिरा - यीभिः । तत्र तिस्रो गायत्र्यः द्वे त्रिष्टुभौ एका बृहती । त्वामभे त्वां हे अभे, पुष्करादुदकात् अधि सकाशात् अथर्वा अतनवान् प्राणो निरमन्थत निर्जनितवान् । 'आपो वै पुष्करं प्राणो- ऽथर्वा' इति श्रुतिः । मूर्ध्नो विश्वस्य वाघतः । वाघत इति ऋत्विङ्गामसु पठितम् । वाघतस्तु मूर्ध्नः शिरस्तः अरण्योर्जन- यति सर्वस्य कर्मणोऽङ्गभूतम् ॥ ३२ ॥

म०

त्रयस्त्रिंशी ।

तमु॑ त्वा द॒ध्यङ्ङृषि॑िः पु॒त्र ई॑धे॒ अथ॑र्वणः । वृत्र॒हणं । पुरन्द्रम् ॥ ३३ ॥

उ० तमुत्वा । अत्राप्युकार एतस्मिन्नर्थे उत्तरेणेत्युकारः । अथर्वणः । व्यवहितोऽत्र संबन्धः । अथर्वणः पुत्र ईधे । तमेव त्वां दध्यङ् नामा ऋषिमंत्राणां द्रष्टा । पुत्र ईधे । 'इन्धी दीप्ती' आदीपयति । कथंभूतं त्वामादीपयति । वृत्र- हणम् पाप्मनो हन्तारम् । पुरन्दरम् असुरपुरां च दारयितारं वा । 'दध्य आथर्वणः' इति श्रुतिः ॥ ३३ ॥

म० हे अग्ने, अथर्वणः ऋषेः पुत्रः दध्यङ्गामक ऋषिः तमु वा । उ एवार्थे । तमेव त्वाम् ईधे प्रज्वालितवान् । कीदृशं त्वाम् । वृत्रहणं वृत्रस्य पाप्मनो हन्तारम् । 'ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु हनः' इति ( पा० ३ । २ । ८७ ) क्विप् । पुरन्दरं रुद्ररूपेणासुरसंब- न्धिनां त्रयाणां पुराणां विदारयितारम् । 'वाचंयमपुरन्दरौ च ' ( पा० ६ । ३ । ६९ ) इति खशि निपातः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

तमु॑ त्वा पा॒ध्यो वृषा॒ समा॑धे दस्युहन्त॑मम् ।
धनंज॒य√र्‌णैरणे ॥ ३४ ॥

उ० तमुत्वा तमेव त्वां पाथ्यो वृषा । 'मनो वै पाथ्यो वृषा' इति श्रुतिः । मनसा हि मुक्तेः पन्था उपलभ्यते । तदुक्तम् 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति । 'मनसाभिलक्ष्य स्त्रियां रेतः सिञ्चति' इति वृपा मनः समीधे संदीपयति । दस्युहन्तमम् शत्रुहन्तृतमम् धनस्य जेतारम् । रणेरणे संग्रामे संग्रामे ॥३४॥ म० पथि वर्तमानः पाथ्यः सन्मार्गवर्ती, यद्वा पाथ

'पिण्डं पुरीष्योऽसीति' (का० १६ । २ । २७ ) । प्रतिष्ठा गायत्री अष्टौ सप्त षट् चेति प्रतिष्ठेति पिङ्गलोक्तेः । अग्निदेवत्या । हे अग्ने, त्वं पुरीष्यः पशव्योऽसि । विश्वभरा असि विश्वं सर्व जगद् बिभर्ति धारयति पुष्णाति वा विश्वभराः । असु- न्प्रत्ययः । हे अग्ने, प्रथमः इतरेभ्यः पूर्वभावी अथर्वाख्य । अन्तरिक्षे हृदयाकाशे भवः पाथ्यः 'पाथोनदीभ्यां यण्' ( पा०

1 ऋषिः प्राणो वा त्वा त्वां निरमन्थन्निःशेषेण मथितवान् । 'पाणिभ्यां । ४ । ४ । १११ ) इति पाथः शब्दात् ज्यण्प्रत्ययः । टिलोपः ।

२५ य० उ०

१९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ एकादशोऽध्यायः ११]

वृषा सेक्ता मनः हे अग्ने, त्वा त्वां समीधे संदीपयति । मनसा ऽअ॑सत्सु॒दक्षि॑ः । अब॑ब्धव्रतप्रमति॒र्वसि॑ष्ठः सह- हि ब्रह्मपन्था उपलभ्यते अतः पाथ्यः । ' मनसैवानुद्रष्टव्यम्' स्रम्भरः शुचि॑जिह्वो अ॒ग्निः ॥ ३६ ॥ इति श्रुतेः। 'मनसैवाभिलष्य स्त्रियां रेतः सिञ्चति' इति । वृषा हिमनः । 'मनोवै पायो वृषा' ( ६ । ४ । २ । ४ ) इति श्रुतेः । कीदृशं लाम् । दस्युहन्तमम् दस्यून् हन्तीति दस्युहा अतिशयेन दस्युहा दस्युहन्तमस्तम् । ' नलोपः प्रातिपदिका - न्तस्य' ( पा० ८ । २ । ७ ) इति नलोपे दस्युहन्तम इति प्राप्ते 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । १७ ) इति तमपो नुडागमः । अतिशयेन शत्रूणां हन्तारम् । रणेरणे धनञ्जयं तेषु तेषु संग्रा- । मेषु धनस्य जेतारम् ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

सीद॑ होतः स्व उ॑लोके चि॑ति॒त्वान्स॒दया॑ य॒ज्ञ ँ सु॑कृ॒तस्य॒ योनौ॑ । दे॒वावीदे॒वान्ह॒विषा॑ य॒जा॒स्यग्ने॑ बृ॒ह - द्यज॑माने॒ वयो॑ धाः ॥ ३५ ॥

।

।

उ० निहोता नीत्ययमुपसर्गाऽसददित्यनेनाख्यातेन संब- ध्यते । न्यसदत् निषण्ण उपविष्टः होता अग्निः । होतृषदने होता यस्मिन्सीदति तद्धोतृषदनं तस्मिन् । विदानः जानानः स्वमधिकारम् त्वेषो दीप्तियुक्तः । दीदिवान् देदीप्यमानः । असदत् । सुदक्षः साधु क्षिप्रकारी । अदब्धव्रतप्रमतिः । अदब्धमनुपहिंसितं कर्म यश्च प्रकृष्टा मतिः स एवमुच्यते । वसिष्ठः वस्तृतमः । यश्च सहस्रंभरः सहस्रं बिभर्तीति सहस्रंभरः सर्वहितः । शुचिजिह्नः शुचिर्जिह्वा यस्य स शुचि- जिह्वः योयं नानादेवत्यानि हवींषि अभ्यवहरति नचोच्छो- पवति स शुचिजिह्न इति शक्यते वदितुम् । अग्निरिति विस्मित इवाचष्टे ॥ ३६ ॥

७

म०

आग्नेयी त्रिष्टुप् गृत्समददृष्टा । नित्युपसर्गोऽसददित्यनेन संबध्यते । अग्निः होतृषदने न्यसीदत् । होता यस्मिन् सीदति तद्धोतृषदनम् । होमनिष्पादकयोग्यस्थाने उत्तरवेदिरूपे सम्यगु- पविष्टवान् । कीदृशोऽग्निः । होता देवानामाहाता । विदानः स्वाधिकारं जानन् । वेषः 'विष दीप्तौ ' पचाद्यच् त्वेषतीति त्वेषः दीप्तिमान् । दीदिवान् दीव्यतीति दीदिवान् 'दिवु क्रीडादी' अस्मात् क्वसुः । 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य ' ( पा० ६ । १ । ३ ) इत्यभ्यासदीर्घः । 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति वलोपः । होतृधिष्ण्यादौं गमनवान् । सुदक्षः साधुकुशलः क्षिप्रकारी । अदब्धव्रतप्रमतिः ' दम्भु बधे' अदब्धमनुपहतं व्रतं । कर्म यस्य सोऽदब्धव्रतः प्रकृष्टा मतिर्बुद्धिर्यस्य स प्रमतिः अदब्ध- श्वासावप्रमतिश्चेति सः । तथा वसिष्ठः वसति स्वस्थान इति वस्ता अत्यन्तं वस्ता वसिष्ठः वस्तृतमः । 'तुरिष्ठेमेयस्सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इतीष्टनि परे तृचो लोपः । सहस्रंभरः सहस्रं सर्वजनं बिभर्ति पुष्णातीति सहसंभरः । शुचिजिह्नः शुचिः शुद्धा होमयोग्या जिह्वा ज्वाला यस्य सः । नानादेवयानि हवींष्य-

उ० सीद होतः । सीद उपविश हे होत: अग्ने, स्व उ लोके । उकारो विनिश्चयार्थीयः । स्वकीय एव लोके कृष्णा- जिने । चिकित्वान् चेतनवान् परिदृष्टाधिकारः स्वमधिकारं जानानः । किंच सादया यज्ञम् स्थापय च यज्ञं त्वं सुकृ- तस्य साधुकृतस्य कर्मणः योनौ स्थाने कृष्णाजिने । 'कृष्णा- जिनं वै सुकृतयोनिः' इति श्रुतिः । यज्ञे हि तन्यमाने अवघातः पेषणं सोमनिधानं च कृष्णाजिने एव भवतीत्येतदभिप्रायमे- वमुच्यते । यश्च त्वं देवावी : देवानामवनशीलः तर्पणशीलः देवान्हविषा यजासि यजसि तं त्वां पुनः प्रार्थयामि । हे अग्ने, बृहत् महत् यजमाने वयः आयुरन्नं वा धाः धेहि ॥ ३५ ॥ म० आग्नेयी त्रिष्टुप् देवश्रवोदेववाताभ्यां दृष्टा । हे होतः देवानामाह्वातः हे अग्ने, स्वे उ लोके । उ एवार्थे । स्वकीये एव स्थाने कृष्णाजिनाख्ये त्वं सीद उपविश । कीदृशस्त्वम् । चिकित्वान् चेतनवान् खाधिकारं जानन् । किंच सुकृतस्य साधुकृतस्य कर्मणो यज्ञस्य योनौ स्थाने कृष्णाजिने यज्ञं सादय स्थापय । 'अन्ये- षामपि दृश्यते' (पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां । भ्यवहरन्नप्युच्छिष्टं न करोतीति भावः ॥ ३६ ॥ क्रियापदस्य दीर्घः । यज्ञे क्रियमाणेऽवघातपेषणसोमनिधाना- दीनि कृष्णाजिन एव भवन्तीति कृष्णाजिनं सुकृतस्य योनिः 'कृष्णाजिनं वै सुकृतस्य योनि:' ( ६ । ४ । २ । ६ ) इति श्रुतेः । हे अग्ने, यतो देवावीः देवानवति प्रीणातीति देवावीः लं हविषा हव्येन कृत्वा देवान् यजासि यजसि । 'लेटोऽडाटौ' ( पा० ३। ४ । ९४ ) इत्याडागमः । पूजयसि अतो यजमाने बृहन्म- हद्वय आयुरन्नं वा धाः धेहि । दधातेर्लुङि मध्यमैकवचने अधा इति प्राप्ते 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि' ( पा० ६ । ४ । ७५ )

इत्यडभावः ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

सप्तत्रिंशी ।

ससी॑दस्व म॒हाँऽअ॑सि॒ शोच॑स्व देववीर्तमः । वि-
धूमम॑ग्ने॒ अरु॒षं मि॑ये॒ध्य सृज प्रश॑स्त॒ दश॒तम् ॥३७॥

उ० संसीदस्व । हे अभे, संगत्य सीदस्व । यतः त्वं महानसि । शोचस्व दीप्यस्व । यतस्त्वं देववीतमः अतिशयेन देवानामाप्यायिता । विसृज च विमुञ्च च विधूमम् अरुषम् अरोचनम् मियेध्य । यमेध्य इति प्राप्ते छान्दसोपकर्षः । हे प्रशस्तलक्षण । दर्शतम् दर्शनीयमाहुतिपरिणाम भूतम् । 'इतो वा अयमूर्ध्व रेतः सिंचति धूमं सामुत्र वृष्टिर्भवति' इति

नि॒ि होता॑ होतृ॒षद॑ने॒ विदा॑नस्त्वे॒षो दी॑दि॒वाँ२ । श्रुतिः ॥ ३७ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

१९५

म० आग्नेयी बृहती प्रस्कण्वदृष्टा । तृतीयो द्वादशार्णोऽन्ये । देवानां चरसि प्राणथेन प्राणत्वेन । थकारो भावप्रत्ययार्थकः । ऽष्टार्णाः । मेध्यशब्दस्य छान्दसो विप्रकर्षः । हे मियेध्य हे । हे देव, तस्मै कस्मै प्रजापतये तुभ्यम् इयं पृथिवी वषडस्तु मेध्य । यज्ञिय यज्ञार्हं हे प्रशस्त उत्कृष्ट अग्ने, त्वं संसीदख वषट्कृता भवतु । 'नोहैतावत्यन्याहुतिरस्ति यथैषा' इति पुष्करपर्णे सम्यगुपविश । यस्त्वं महानसि अनेकक्रतुहेतुत्वात् । श्रुतिः ॥ ३९ ॥ स त्वं शोचस्व 'शुच दीप्तौ ' दीप्यख । कीदृशस्त्वम् । देववीतमः देवान् वेति तर्पयति देववीः 'वी कान्त्यादौ' क्विप् । अतिशयेन देववीः देववीतमः । किंच दर्शतं दर्शनीयमरुषमरोचनं धूमं विसृज विमुञ्च । वीत्युपसर्गः सृजेत्यनेन संबध्यते । 'इतो वा अयमूर्ध्वं रेतः सिञ्चति धूमं सामुत्र वृष्टिर्भवति' इति श्रुतिः ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

I

अ॒पो दे॒वीरुप॑सृज॒ मधु॑मतीरय॒क्ष्माय॑ प्र॒जाभ्य॑ः । तासा॑मा॒स्थाना॒दुज्जि॑हत॒मोष॑धयः सुपिप्प॒लाः ॥ ३८ ॥ उ० अवटे अप सिञ्चति । अपो देवी: अब्देवत्या । बृहती । विधूमम अरुषं मियेध्येत्यानन्तर्यादग्निरुच्यते । द्यौर्वा अपो देवीरुपसृज निक्षिप वृष्टिरूपाः मधुमती रसवती: आरोग्यदातृका: अयक्ष्माय प्रजाभ्यः । यक्ष्मा व्याधिः भाव- प्रत्ययलोपः । अयक्ष्मत्वार्थ प्रजानामिति विभक्तिव्यत्ययः । तासां भूमिगतानाम् अस्थानात् अधिष्ठानात् । उज्जिहताम् उद्गच्छन्तु । ओषधयः सुपिप्पलाः साधुफलाः । पिप्पलं फल- मुच्यते ॥ ३८ ॥

।

म० 'अपः श्वभ्रेऽवनयत्यपो देवीरिति ' ( का० १६ । ३ २ ) । मृत्पिण्डगर्ते जलं सिञ्चति । अब्देवत्या न्यङ्कुसारिणी सिन्धुद्वीपदृष्टा । द्वितीयो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयोऽष्टार्णा यस्याः सा । न्यङ्कुसारिणी । पूर्वर्चोऽग्ने इति संबोधनमध्याह्रियते । यौरध्व- र्युर्वा संबोध्यते। हे अग्ने, यद्वा हे द्यौः, यद्वा हे अध्वर्यो, देवीः । देवनशीला अपः उपसृज अस्मिन् खननप्रदेशे आसिञ्च । कीदृशीरपः । मधुमतीः रसवतीः आरोग्यदात्रीः । किमर्थम् । प्रजाभ्यः अयक्ष्माय । पञ्चमी षष्ठ्यर्थे । यक्ष्मणोऽभावोऽयक्ष्मं तस्मै प्रजानामारोग्याय । तासां सिक्तानामपां स्थानात् सुक्षेत्ररूपाद- स्मात् खननप्रदेशात् । ओषधयः आ समन्तादुज्जिहतामुद्गच्छन्तु। कीदृश्य ओषधयः । सुपिप्पलाः शोभनं पिप्पलं फलं यासां

ताः ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

सं ते॑ वा॒युमा॑त॒रिश्वा॑ दधातूत्ता॒नाय॒ हृद॑यं यद्वि- क॑स्तम् । यो दे॒वानां॒ चर॑सि प्रा॒णथे॑न॒ कस्मै॑ देव॒ वष॑स्तु॒ तुभ्य॑म् ॥ ३९ ॥

उ० वायुना संदधाति । सं ते वायुः । त्रिष्टुप् । अर्धर्चः पार्थिवोऽर्धचे वायुदेवत्यः । संदधातु तव मातरिश्वा वायुः पृथिवी । उत्तानायाः सत्या यदेतत् हृदयमवटरूपेण ।

म० 'संत इति वातमपक्षिपति' (का० १६ । ३ । ३ ) । पिण्डगर्ते वायुं प्रेरयति । त्रिष्टुप् अधं पृथिवीदेवत्यमर्थं वायु- देवत्यम् । हे पृथिवि, उत्तानायाः ऊर्ध्वाभिमुखेनावस्थितायास्ते तव यद्धृदयं हृदयसदृशं खननस्थानं विकस्तं पिण्डावटरूपेण विकसितम् । इडभाव आर्षः ( पा० ७ । २ । ३४ ) । तत्स्थानं वायुः संदधातु पूर्वोक्तेन जलप्रक्षेपेण तृणादिपूरणेन च वायुर्यथा पूर्वं तथा सम्यक्करोतु । कीदृशो वायुः । मातरिश्वा मातर्यन्त- रक्षे सर्वप्राणिनामवच्छेदकारिणि श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा । एवं पृथिवीमुक्त्वा वायुमाह । हे देव, द्योतना दिगुणयुक्त वायो, यस्त्वं देवानामभ्यादीनां प्राणथेन प्राणभावेन च प्राणानां भावः प्राणथं । भावे छान्दसस्थल्प्रत्ययः । कस्मै प्रजापतिरूपाय तुभ्यमियं पृथिवी वषडस्तु वषट्कृता भवतु । 'नो हैतावत्यन्या- हुतिरस्ति यथैषा' ( ६ । ४ । ३ । ४ ) इति श्रुतेः ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

सुजा॑ति॒ ज्योति॑षा स॒ह शर्म॑ वरू॑थ॒मास॑द॒त्स्व॑ः । वासो॑ अग्ने वि॒श्वरू॑प॒संव्ययस्व विभावसो ॥४०। उ० आस्तीर्णयोरन्तरानुगृह्णाति । सुजातो ज्योतिषा । अनुष्टुबानेयी । अयमग्निः सुजातः सुजन्मा ज्योतिषा सह संयुक्तः । शर्म शरणम् वरूथं वरणीयम् गृहम् आ असत् आसीदतु । स्वः स्वर्गाख्यम् । योक्रेणोपनह्यति । वासो अग्ने । हे अग्ने विभावसो विभूतधन, वासो विभूतयः । विश्वरूपं विचित्रम् । संव्ययस्व । 'व्येन संवरणे' परिधत्स्व ॥ ४० ॥

म० 'आस्तीर्णयोरन्तानुद्गृह्णाति सुजात इति' ( का० १६ । ३ । ५ ) अस्यार्थः । आस्तीर्णयोः कृष्णाजिनपुष्करपर्णयोः प्रान्तानूर्ध्वमादत्त इति । अग्निदेवत्यानुष्टुप् द्वितीयो नवार्णः । सुजातः सुश्रूत्पन्नोऽयमग्निः ज्योतिषा स्वकीयेन तेजसा सह शर्म सुखं यथा भवति तथा स्वः स्वर्गसदृशं वरूथं वरणीयं गृहं कृष्णाजिननिर्मितमासदत् आसीदतु प्राप्नोतु । —त्रिता मुञ्जयोक्रेणोपनह्यति वासो अग्न इति' ( १६ । ३ । ६ ) । उद्गही तात्कृष्णाजिनपुष्करपर्णयोरन्तान्मुज्जयोक्रेण बध्नात्युत्तरा- र्धेनेति सूत्रार्थः । हे विभावसो, विभा दीप्तिरेव वसु धनं यस्य स विभावसुः तत्संबोधनं हे विभावसो हे अग्ने, विश्वरूपं बहुप्रकाररूपं विचित्रं वासः वस्त्रं कृष्णाजिनरूपं संव्ययस्व सम्यक् परिधत्स्व । 'व्ये संवरणे' अस्य रूपम् ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

उर्दु तिष्ठ स्वध्व॒रावा॑ नो दे॒व्या धि॒या । दृशे चे

विकस्तं विकसितम् । वायुरुच्यते । यो देवानाम् यस्त्वं भासा वृ॑ह॒ता सु॑शु॒कनि॒राग्ने॑ याहि सुशस्तिभिः ४१

१९६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० अथैनमादायोत्तिष्ठति । उदु तिष्ठ आग्नेयी बृहती उत्तिष्ठ । उकारः पादपूरणः । हे स्वध्वर सुयज्ञिय, तत उत्थाय अव पालय नोऽस्मान् । देव्या धिया देव्या बुद्ध्या । किंच । शे च दर्शनाय अस्माकम् भासा बृहता सुशुक्वनिः साधु सुशुचा संदीप्तः । आयाहि आगच्छ । हे अग्ने सुशस्तिभिः साधुशिष्टैरश्वैः ॥ ४१ ॥

।

म० 'उत्तिष्ठति पिण्डमादायोदु तिष्ठेति' (का० १६ । ३ । ७) । तं पिण्डं गृहीत्वोत्तिष्ठेदिति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या पृथ्या बृहती विश्वमनोदृष्टा । तृतीयो द्वादशार्णः अन्ये अष्टर्णाः । हे खध्वर, शोभनोऽध्वरो यज्ञो येन सुष्ठु यागनिर्वाहक, हे अग्ने, उत्तिष्ठ । उ उत्तिष्टैव उत्थाय च देव्या देवनखभावया धिया क्रीडापरया बुद्ध्या नोsस्मानव पालय । 'यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । किंच हे अग्ने, सुशस्तिभिः शोभनकीर्तिभिः सह । यद्वा साधुशिष्टैरश्वैः । कृत्वा आयाहि आगच्छ । किं कर्तुम् । वृहता भासा प्रौढेन तेजसा । दृशे सर्वान्प्राणिनो द्रष्टुम् । 'दृशे विख्ये च' ( पा० ३ । ४। ११ ) इति पश्यतेस्तुमर्थो निपातः । कीदृशस्त्वम् । सुशु- क्वनिः साधु शुचो रश्मीन्वनति संभजति सुशुक्वनिः । रश्मिप्रसा- रक इत्यर्थः । आ अग्ने याहीति पदच्छेदः ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

ऊर्ध्व ऊ षु ण॑ ऊ॒तये॒तिष्ठ॑ दे॒वो न स॑वि॒ता । ऊर्ध्वो वाज॑स्य॒ सवि॑ता॒ यद॒ञ्जिभि॑र्वाघद्भिर्वि हृय महे ॥ ४२ ॥

उ०

1

अथैनमित ऊर्ध्वं प्राञ्चं गृह्णाति । ऊर्ध्व ऊषुण बृहती आग्नेयी । ऊर्ध्वस्तिष्ठ । ऊसू पादपूरणे । नः ऊतये अस्मा- कमवनाय । कथमूर्ध्वस्तिष्ठ । देवो न सविता । नकार उपमा- र्थीयः । देव इव सविता ऊर्ध्वः स्थितः वाजस्यान्नस्य सविता संभक्ता । भविष्यसीति शेषः । यदञ्जिभिः यस्मादक्षि- भिर्व्यञ्जकैर्द्रव्याणां रश्मिभिः । वाघद्भिः हविषां वोदृभिः सहितम् विह्वयामहे विविधमाह्वयामः । तदूर्ध्वस्तिष्ठेति संबन्धः ॥ ४२ ॥

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

रणात् अञ्जिभिर्मन्त्राभिव्यञ्जकैर्वाघद्भिः हव्यवाहकैर्ऋलिग्भिः सह वा विह्वयामहे विविधमाह्वयामः तस्मादूर्ध्व एव तिष्ठेति पूर्वत्रान्वयः । अञ्जन्ति व्यक्तीकुर्वन्तीत्यञ्जिनस्तैः । यद्वा अञ्जिभिः द्रव्याणां व्यञ्जकैः रश्मिभिः सहितं त्वां विह्वयामहे । कीदृशैरञ्जिभिः । वाघद्भिः हविषां वोदृभिः ॥ ४२ ॥ त्रिचत्वारिंशी ।

स जा॒तो गर्भो असि॒ रोद॑स्योरग्ने॒ चारु॒र्विभृ॑त॒ ओष॑धीषु । चि॒त्रः शिशुः परि॒ तमा॑भू॑स्य॒क्तून्प्र- मातृभ्यो॒ अधि॒ करि॑क्रद्ाः ॥ ४३ ॥

उ० अश्वमभिमन्त्रयते । स जातो गर्भः । त्रिष्टुप् अङ्गी- कृत्याश्वं स्तौति । अध्याहारव्यवहितपदप्रायो मन्त्रः । यस्त्वं रोदस्योः द्यावापृथिव्योर्गर्भो जातोऽसि । यश्च त्वं हे अग्ने, चारुः शोभनः विभृतः । 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः । ओषधीषु पुरोडाशादिलक्षणासु दातव्यविषयासु भवसि । यश्च त्वं चित्रो नानारूपः शिशुः शंसनीयः । परि- तमांसि अक्तून् रात्रीः अतिरोचसे स त्वं मातृभ्यः अधि । ओषधिवनस्पतिभ्यः सकाशात् । कनिक्रदत् अत्यर्थं शब्दं कुवन् गाः प्रयाहि ॥ ४३ ॥

म० 'अवहृत्योपरिनाभि धारयन्नश्वप्रभृतीनाभिमन्त्रयते स जातः स्थिरो भव शिवो भवेति' (का० १६ । ३ । ९ ) । पिण्डं नीचैरवतायं नाभ्युपरि हस्ताभ्यां धारयन्नश्वगर्दभाजान्स जात इत्यावृत्क्रमेण प्रतिमन्त्रं मन्त्रयते एकैकं पश्यन्नेकैकं मन्त्रं जपतीति सूत्रार्थः । अश्वदेवत्या त्रिष्टुप् त्रितदृष्टा । अश्वमग्नी- कृत्य स्तौति । हे अग्ने, स त्वं रोदस्योः द्यावापृथिव्योर्गर्भः सन्नि- दानीं जातोऽसि । कीदृशस्त्वम् । चारुः शोभनः पूज्यः । ओष- धीषु पुरोडाशादिलक्षणामु दातव्यामु विभृतः विहृतः । चित्रः नानावर्णाभिर्ज्वालाभिर्विचित्ररूपः । इदानीमुत्पन्नत्वात् शिशुः शंसनीयो वा । अक्तूनिति लिङ्गव्यत्ययः । अनि तमांसि रात्र्युपलक्षितानि अन्धकाराणि परि परिहरन् मातृभ्यो अधि ओषधिवनस्पतिभ्यः सकाशात् कनिक्रदत् अत्यन्तं शब्दं कुर्वन् प्रगाः प्रकर्षेण गच्छ । 'इणो गा लुङि' ( पा० २ । ४ । ४५ ) इति गादेशः अडभावश्छान्दसः 'छन्दसि लड्डुडिट: ' ( पा० ३ । म० 'ऊर्ध्वबाहुः प्राञ्चं प्रगृह्णात्यूर्ध्व ऊ षु ण इति' ( का० ४ । ६ ) इति सर्वकाले लुङ् । प्रेत्युपसर्गे गा इत्यनेन संबध्यते । १६ । ३ । ८ ) । प्रसारितबाहुः प्राञ्चं पिण्डं गृह्णाति । अग्निदेवत्यो- । 'दाधर्तिदर्धति -' ( पा० ७ । ४ । ६५ ) इत्यादिना कनिक्रददिति परिष्टादृहती कण्वदृष्टा । चतुर्थः पादो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयो- । यङ्लुगन्तो निपातः ॥ ४३ ॥ sष्टाः सोपरिष्टाद्वहती । हे अग्ने, नोऽस्माकमूनये रक्षणाय ऊर्ध्व ऊ सु तिष्ठ ऊर्ध्व एव सुतरामवस्थितो भव । 'चोऽत- स्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति दीर्घः । तिष्टा इत्यत्र 'नश्च स्थि॒िरो भ॑व वी॒ङ्ग आ॒शुर्भैव वा॒ज्यर्वन् । पृथुभैव धातुस्थोरुषुभ्यः' (पा० ८ । ४ । २७ ) इति न इत्यत्र णलम् । सुषद॒स्त्वम॒ग्नेः पु॑प॒वाह॑णः ॥ ४४ ॥ क इव । देवो न सविता । न इवार्थे । सविता । देव इव । यथा उ० रासभमभिमन्त्रयते । स्थिरो भव । उष्णिक् अनुष्टुब्वा सविता देव ऊर्ध्वः सन्नस्मानवति तद्वत् स त्वमूर्ध्वः सन् वाजस्य । स्थिरो भव निश्चलो भव । वीजङ्गश्च दृढाङ्गश्च भव । आशुः सनिता भव अन्नस्य दाता भवेति शेषः । षणु दाने' । यद्यस्मात्का- । शीघ्रश्च भव । वाजी वेजनवांश्च भव । हे अर्वन्, पदार्थ

चतुश्चत्वारिंशी ।

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंबलिता ।

प्रति इयतीति अर्वा । पृथुः पृथुश्च भव । सुषदः स्वस्थेयश्च । भव । यतस्त्वमग्नेः पुरीषवाहणः पुरीषं पशव्यं यवसं वह तीति पुरीषवाहणो रासभः ॥ ४४ ॥

१९७

भरन्धारयन् अग्निं पुरीष्यं पराव्यम् मा पादि मा विनश्यतु । आयुषः पुरा । आयुश्शब्देन शक्त्यात्र कर्माभिहितम् । यज्ञ- संयोगेन हि अश्रादीनां स्तुतिः । आयुषः पुरा आसमाप्तेः म० रासभदेवत्यानुष्टुवुष्णिग्वा । इयर्ति प्रतिपदार्थं कर्मणः रासभ उच्यते । वृषा सेक्ता । अग्निं वृषणं सेक्तारम् । गच्छतीत्यर्वा रासभः हे अर्वन् गमनकुशल, स्थिरः चलनरहितः आहुतिपरिणाममभिप्रेत्योक्तम् । भरन्धारयन् । अपां गर्भम् सन् त्वं वीड्वङ्गः दृढकायो भव । वीडुशब्दो दृढार्थः । वीडून्य- । अपां मध्येऽवस्थानाद्गर्भ उच्यते । समुद्रियम् 'यो ह वै ङ्गानि यस्य सः । आशुः वेगवान्सन् वाजी अन्नहेतुर्भव । पृथुः । समुद्रा अग्निर्यजुषां महाव्रतं साम्नां महदुक्थमृचाम्' इत्येतद- भिप्रायम् । तत्र भवः समुद्रियः । खरादाहरति । अग्ने आयाहि एकपदाभेयी गायत्री । हे अग्ने, आगच्छ वीतये हविरूप- भोगाय ॥ ४६ ॥

विस्तीर्णः सन् अग्नेः सुषदः सुखासनः स्वास्थेयो भव । सुखेन सद्यते स्थीयते यस्मिन्स सुषदः । कीदृशस्त्वम् । पुरीषवा- हणः पुरीषशब्देन पांशुरूपा मृदुच्यते तां वहतीति पुरीषं पशव्यं यवसं वहतीति वा पुरीषवाहणः । ' कव्यपुरीषपुरीष्येषु ज्युट्' (पा० ३ । २ । ६५ ) इति ज्युट्प्रत्ययः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

शिवो भ॑व प्र॒जाभ्यो॒ मानु॑षीभ्य॒स्त्वम॑ङ्गिरः । मा द्यावा॑पृथि॒वी अ॒भिशो॑चि॒ीर्मान्तरि॑क्षं मा वन॒ स्पतन् ॥ ४५ ॥

।

उ० अजमभिमन्त्रयते । शिवो भव । अनुष्टुप् बृहती वा । हे अज, शिवः शान्तो भव । प्रजाभ्यो मानुषीभ्योऽर्थाय त्वम् हे अङ्गिरः । 'अङ्गिरा वा अग्निराग्नेयोऽजः' इति श्रुतिः । मा चत्वं द्यावापृथिवी अभिशोची: अभिसंतापयेः । मा वान्त- रिक्षं मा च वनस्पतीन् ॥ ४५ ॥

म० अजदेवत्या पथ्याबृहती । अङ्गिरोभिर्ऋषिभिः पूर्वं संपादितत्वात् अङ्गसौष्ठवाद्वा अङ्गिरा अग्निः तत्संबोधनं हे अङ्गिर अग्निरूप अज, मानुषीभ्यः मनोः संबन्धिभ्यः प्रजा- भ्योऽर्थे त्वं शिवः शान्तो भव । 'अङ्गिरा वा अङ्गिराग्नेयोऽजः' । ( ६ । ४ । ४ । ४ ) इति श्रुतेः । किंच द्यावापृथिवी मा अभि- शोचीः मा संतापय । तथान्तरिक्षं माभिशोचीः । तथा वनस्प- । तीन्माभिशोचीः ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

प्रैतु॑ वा॒जी कनि॑क्रद॒न्नान॑द॒द्रास॑भिः॒ पत्वा॑ ।
भर॑न्न॒ग्निं पु॑रा॒ष्य॑ मा पा॒द्यायु॑षः पु॒रा । वृषा॒ग्मं वृष॑ण॒
भर॑न्न॒पां गर्भै ँसमु॒द्रय॑म्
वी॒तये॑ ॥ ४६ ॥

अन आय हि

।

उ० एतेषां पशूनामुपरिष्टात्प्रगृह्णाति । प्रैतु वाजी श्र्यवसाना महापङ्क्तिः । अर्धर्चावश्वदेवत्यौ । प्रकर्षेण एतु आगच्छतु वाजी अश्वः । कनिक्रदन् अत्यर्थं हेषितशब्दं कुर्वन् अयं च रामभोऽश्वयवसवाहनार्थ प्रकर्षेण एत्वागच्छतु नानदत्। सोपहासमुच्यते । गर्दभरटितेन सर्वा दिशो नादयन् रासभः पत्वा पतनशीलः । 'यदश्वस्य यजुषि रासभं निराह तद्रासभे शु॒चं दधाति' इति श्रुतिः । भरन्नमिं पुरीष्यम् अयं चाश्वो

म० ' धारयत्येषामुपरि पिण्डमनुपस्पृशन् प्रैतु वाजी वृषा- ग्निमित्यश्वखरयोरिति' (का० १६ । ३ । १० ) । अश्वादीना- मुपरि पिण्डं धारयति तानस्पृशन्प्रैतु वाजीत्यश्वोपरि वृषाभि- महापह्निः । आद्यावर्धचवश्वदेवत्यैौ तृतीयोऽर्धर्चों रासभदेवत्यः मिति खरोपरीति सूत्रार्थः । महापह्निख्यवसाना अष्टार्णषट्पादा तृतीयतुर्यौ पादौ व्यूह्यौ । वाजी अश्वः प्रैतु प्र

।

किं कुर्वन् । कनिक्रदन् अत्यर्थं हेषितशब्दं कुर्वन् । यङ्लुग- न्तम् । रासभश्च प्रैतु यवसवाहनार्थम् । किं कुर्वन् । नानदत् सोपहासमुच्यते । गर्दभरटितेन सर्वा दिशो नादयन् । यङ्लुग- न्तम् । कीदृशो रासभः । पला पतनशीलः । 'पत्लृ गतौ' इत्य- स्मात् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति क्वनिप् । अश्वमन्त्रे रासभोपादानं रासभोपहासार्थम् । तथा च श्रुतिः 'यदश्वस्य यजुषि रासभं निराह तद्रासमे शुचं दधा- तीति' ( ६ । ४ । ४ । ७ ) । किंच अयमश्वः पुरीष्यं पशव्य- मग्निं भरन्धारयन् । आयुषः पुरा कर्मणः पूर्वं । मापादिमा विनश्यतु । कर्मसमाप्तिपर्यन्तं जीवत्वित्यर्थः । आयुःशब्देन श्रुत्या कर्मोक्तम् । यज्ञसंबन्धेनैवाश्वादीनां स्तुतिः क्रियते । अथ रास- भमन्त्रः । वृषा सेक्ता रासभः अग्निं भरन्धारयन्सन् प्रैतु इति शेषः । कीदृशमग्निम् । वृषणं सेक्तारं फलाभिवर्षणसमर्थम् । आहुतिपरिणामेनेति भावः । अपां गर्भम् । जलमध्येऽवस्थाना- देवमुच्यते । मेघस्थानां जलानां मध्ये विद्युद्रूपं वा । समुद्रियं समुद्रे वडवाभिरूपेणोत्पन्नम् । यद्वा समुद्रे अग्निचयने भवः समु- द्वियः तम् । 'त्रयो ह वै समुद्रा अग्निर्यजुषां महाव्रतं सान महदुक्थमृचाम्' इति श्रुतेः । 'अन आयाहीत्याहृत्य खराच्छा- गस्यर्तं सत्यमित्या निधानात् ' ( का० १६ । ३ । ११ ) । अग्न इति मन्त्रेण रासभात्पिण्डमाहृत्य ऋतं सत्यमिति मन्त्रेणा- जस्योपरि पिण्डं धारयेत् परिवृते निधानपर्यन्तमिति सूत्रार्थः । एकपदा गायत्री अग्निदेवत्या । हे अमे, वीतये हविर्भक्षणाम आयाहि आगच्छ ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

ऋ॒तस॒त्यमृतस॒त्यम॒र्ध्नि

पुरीष्य॒मङ्गिर॒स्व- रामः । ओष॑धयः॒ प्रति॑मोदध्वम॒ग्निमे॒तशि॒वमाय-

१९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

न्त॑म॒भ्यत्र॑ युष्माः । व्यस्यन्विश्वा अर्निरा अमवा
नि॒षद॑नो॒ अपि॑ दु॒मे॒तं ज॑हि ॥ ४७ ॥

उ० छागस्योपरि धारयन् जपति । ऋतं सत्यम् ऋतमग्निः सत्यमादित्यः । यदि वा आदित्य ऋतम् अग्निः सत्यम् उभय- रूपमप्याहरामीति शेषः । अनद्धापुरुषमीक्षते अग्निं पुरीष्यं व्याख्यातम् । उपावहरति । ओषधयः प्रति । द्वाभ्यां त्रिष्टु- बनुष्टुब्भ्यामोषधिदेवताभ्याम् । द्वितीयोऽर्धर्च आग्नेयः । हे ओषधयः, प्रतिमोदध्वं प्रतिहर्षयत प्रत्युत्थानादिभिः अग्निम् । एतं शिवं शान्तम् आयन्तमभ्यत्र युष्माः युष्मान- भ्यागच्छन्तम् अत्रैव स्थितानाम् । एवमर्धर्चेनोषधी रुक्त्वा अथेदानीमग्निमाह। त्वमपि व्यस्यन् विक्षिपन् । विश्वाः सर्वाः । । अनिराः । इरेत्यन्ननाम न भवति अन्नं याभिः सतीभिरतिवृष्टि- निदाघाशनिभिरितिगृह्यते विक्षिपन् अमीवा व्याधीन् निषीद निविशमानश्च नो अप दुर्मतिं जहि नोऽस्माकं अपजहि अपनय दुर्मतिं दुर्बुद्धिं नास्ति दत्तं नास्ति हुतमित्येवमादिकाम् ॥४७॥

उ०

[ एकादशोऽध्यायः ११]

ओषधयः । हे ओषधयः, एतमग्निं गृह्णीत आदर- वत्यः सत्यः । पुष्पवतीः सुपिप्पलाः । पुष्पवत्यः शोभनफलाश्च भूत्वा । अयं हि वो युष्माकम् गर्भ ऋत्वियः ऋतव्यः प्राप्त- कालः प्रत्नं पुराणं शाश्वतिकम् सधस्थं सहस्थान मासीदति ४८

म० हे ओषधयः, एतमग्निं प्रतिगृभ्णीत गृह्णीत स्वीकुरुत । यूयं कीदृश्यः पुष्पवतीः 'वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति पूर्वसवर्णदीर्घः । पुष्पवत्यः प्रशस्तपुष्पोपेताः । सुपिप्पलाः शोभनं पिप्पलं फलं यासां ताः । किंच ऋत्वियः ऋतव्यः ऋतुः प्राप्तोऽस्य 'छन्दसि घस्' (पा० १ । १०६ ) इति कालप्राप्तौ घस्प्रत्ययः । ऋतुकालीनः प्राप्तकालः वो युष्माकं गर्भो भूत्वाऽय- मभिः प्रत्नं पुरातनं सधस्थं सहस्थानं गर्भयोग्यस्थानमासदत् आसीदति ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

विपार्जसा पृथुना शोशु॑चानो॒ बाध॑स्व॒ द्वषो रक्षसो अर्मीवाः । सुशर्म॑णो बृह॒तः शर्म॑णि स्याम॒मे - र॒ह सु॒हव॑स्य॒ प्रणी॑तौ ॥ ४९ ॥

उ० अथैनमुत्सृजति । विपाजसा । वीत्ययमुपसर्गों बाधस्वे- त्यनेन संबध्यते । विबाधस्व । पाजसा । पाज इति बलनाम । बलेन । पृथुना विस्तीर्णेन । शोशुचानो दीप्यमानः । द्विषः द्वेष्यात् रक्षसः । अमीवाः व्याधीन् । एवं प्रत्यक्षं याचित्वा अथेदानीं परोक्षीकृत्याशिषमाशास्ते । सुशर्मणः साधुशरणस्य बृहतो महतः । शर्मणि शरणे । स्याम् भवेयम् । अग्नेः अहं सुहवस्य स्वाह्वानस्य । प्रणीतौ प्रणयने अभ्यनु-

म० अग्निदेवत्यं यजुः प्राजापत्या गायत्री । ऋतसत्यश- ब्दाभ्यामादित्याग्नी विवक्षितौ । ऋतमादित्यः सत्यमग्निः तादृगु- भयरूपमग्निमध्याहरामीति शेषः । ऋतं सत्यमिति पुनर्वचन- मादरार्थम् । 'अनद्धापुरुषमीक्षते पूर्ववदग्निं पुरीष्यमिति' (का० १६ । ३ । १३ । ) । देवपितृकार्यविमुखोऽनद्धापुरुषस्तमध्वर्युरी - क्षते अग्निषु ज्वलत्वाहवनीयान्ते स्थित इति पूर्ववत् पदेन लभ्यत इति सूत्रार्थः । आग्नेयं यजुः सामगायत्री । पशव्य - मग्निमङ्गिरसो मुनय इव भरामः हरामः । ' उत्तरत आहवनी- यस्योद्धतावोक्षिते सिकतोपकीर्णे परिवृत्ते प्राग्द्वारे पिण्डं निद । ज्ञायाम् ॥ ४९॥ धात्योषधय इति ' ( का० १६ । ३ । १४ ) । उखासंभरणार्थ- मुद्धृतस्याहवनीयस्योत्तरे पूर्वमेव कृते परिवृते आच्छादितप्रदेशे ओषधय इति मन्त्राभ्यां पिण्डं स्थापयति । कीदृशे परिवृते । उद्धृते कृतोल्लेखने अवोक्षिते सिक्ते प्राग्दिशि द्वारं यस्य तादृशे सिकताव्याते एतादृशे इति सूत्रार्थः । त्रिष्टुबनुष्टुभावोषधिदे- वत्ये । व्यस्यन्नित्यर्धर्चोऽग्निदैवतः । हे ओषधयः, यूयमेतमग्निं प्रतिमोदध्वमभ्युत्थानादिभिः प्रतिहर्षयत । कीदृशमग्निम् । शिवं शान्तम् । अत्रास्मिन् प्रदेशे स्थिताः युष्माः युष्माभिमुखी - कृत्य आयन्तमागच्छन्तम् । एवमर्धर्चेनौषधी रुक्त्वाधाग्निमाह । हे अभ्ने, त्वमत्र निषीदन्निविशमानः सन्नोऽस्माकं दुर्मतिं दुर्बुद्धिं नास्ति दत्तं नास्ति हुतमित्येवमादिकामपजहि अपनय । किं कुर्वन् । विश्वाः सर्वा अनिराः ईती: अमीवा व्याधींश्च व्यस्यन्नि- रस्यन् । नास्ति इरा अन्नं याभिस्ता अनिराः । इरेत्यन्ननाम । अतिवृष्ट्याद्याः ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

ओष॑धयः प्रति॑गृभ्णीत॒ पुष्पवती : सुपप्प॒लाः ।
अ॒यं वो॒ गर्भं ऋ॒त्विय॑ प्र॒नध॑स॒धस्थ॒मास॑दत् ॥४८॥

म० वि पाजसेति प्रमुच्यैनमजलोमान्यादाय प्रागुदीचः जैनं पिण्डं कृष्णाजिनबद्धं विसंस्य छागरोमाणि गृहीत्वावादीनें- पशूनुत्सृजति' (का० १६ । ३ । १५ ) । वि पाजसेतीति मन्त्रे- शानीं दिशं प्रत्युत्सृजतीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या त्रिष्टुबुल्कील- दृष्टा । वीत्युपसर्गो बाधस्खेत्यनेन संबध्यते । हे अग्ने, द्विषः शत्रून् रक्षसः राक्षसान् अमीवाः व्याधींश्च त्वं विबाधख विशेषेण निवर्तय । कीदृशस्त्वम् । पृथुना विस्तीर्णेन पाजसा बलेन शोशु- चानः अत्यन्तं दीप्यमानः । पाज इति बलनाम । शोचतेर्यङ- न्ताच्छानच्प्रत्ययः । एवं प्रत्यक्षमुक्वा परोक्षमाह।अग्ने प्रणीतौ प्रणयने अभ्यनुज्ञायां परिचर्यायां सत्यामहं शर्मणि शरणे सुखे वा स्यां भवेयम् । सुखं प्राप्नुयामित्यर्थः । कीदृशस्याग्नैः । सुशर्मणः साधुशरणस्य शोभनं शर्म सुखं यस्मात्स सुशर्मा तस्य । बृहतः प्रौढस्य । सुहवस्य मुखेनाह्नातुं शक्यस्य । अस्ते- र्लिङि उत्तमैकवचने स्यामिति रूपम् ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒स्ता ने ऊर्जे द॑धातन 1 म॒हे॒ रणा॑य॒ चक्ष॑से ॥ ५० ।

1

1

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

म०

१९९

, हे आपः, वो युष्माकं यः शिवतमः शान्ततमः सुखै - कहेतू रसोऽस्ति इहास्मिन्कर्मणि इह लोके वा स्थितान्नोऽस्मान् तस्य रसस्य भाजयत भागिनः कुरुत । तं रसं प्रापयतेति भावः । कर्मणि षष्ठी । तत्र दृष्टान्तः । उशतीर्मातर इव उशन्ति ता उशल्यः 'वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति दीर्घः । ' वश कान्तौ ' इत्यस्माच्छतृप्रत्ययान्तात् 'उगितश्च' ( पा० ४। १ । ६ ) इति ङीप् । उशत्यः कामयमानाः प्रीतियुक्ता मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरसं बालं पाययन्ति तद्वत् ॥ ५१ ॥

द्विपश्चाशी ।

तस्मा॒ा अरं॑ गमाम वो॒ आपो॑ ज॒नय॑था च नः ॥

यस्य॒ क्षया॑य॒ न्व॑थ ।
५२ ॥

उ० अप उपसृजति । आपो हि । अब्देवत्यास्तिस्रो गायत्र्यः । आपो हि ष्ठा मयोभुवः । द्वितीये पादे तच्छब्द- श्रवणाद्यदोध्याहारः कर्तव्यः । हे आपः, या यूयं मयोभुवः । मय इति सुखनाम । सुखेन भावयित्र्यः स्थ भवथ सर्वप्रा - णिनाम् । छन्दःपरिपूर्तिकरो हिशब्दः । ता नः अस्मान् । ऊर्जे अन्नाय दधातन स्थापयत । यथा वयं सर्वस्य भोग्यस्य भोक्तारो भवेम तथा कुरुतेत्यभिप्रायः । महते च रणाय रम- णीयाय । चक्षसे दर्शनाय । अस्मान्दधातनेत्यनुवर्तते । एत- दुक्तं भवति । महच्च यद्दर्शनं परब्रह्मलक्षणं रमणीयं तदस्माकं कुरुतेति । अथवा हिशब्दो यस्मादर्थे कृत्वा व्याख्यायते । नहि वेदे मन्त्रमात्रस्याप्यानर्थक्यमिष्यते संभवे सति । आपो हि । हे आपः, हि यस्मान्मयोभुवः । ता नः ऊर्जे । ताः शब्दस्य पञ्चम्यां संततिः । तस्माद्धेतोरस्मान् अन्नाय स्थाप- यत । महते च रमणीयाय चक्षसे दर्शनीयाय ॥ ५० ॥ उ० तस्मा अरम् । अलमिति प्राप्ते लकारस्य रेफश्छान्दसः । म० 'आपो हि ष्टेति पर्णकषायपक्कमुदकमा सिञ्चति पिण्डे ' (का० १६ । ३ । १७) । पलाशवक्कथितं जलं पिण्डे हे आपः, तस्य च रसस्य अधस्तनमन्त्रयाचितस्य वो युष्मत्सं- बन्धिनः अलं पर्याप्तं गमाम गच्छाम वयम् । पर्याप्तं नाम ऋक्त्रयेण क्षिपेदिति सूत्रार्थः । अब्देवतास्तिस्रो गायत्र्यः रसविषये वैतृष्ण्यं सदातृष्ण्यं वा । यस्य क्षयाय जिन्वथ । सिन्धुद्वीपदृष्टाः । हिशब्दः एवार्थः प्रसिद्ध्यर्थो यस्मादर्थो वा । 'क्षयो निवासे' इत्याद्युदात्तः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । यस्येति हे आपः, यूयमेव मयोभुवः सुखस्य भावयित्र्यः स्थ भवथ । सामानाधिकरण्यात् । यस्य आहुतिपरिणाम भूतस्य क्षयस्य मयः सुखं भावयन्ति प्रापयन्ति ता मयोभुवः यस्मात्कारणा- न्मयोभुवः स्थेति वा स्नानपानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वमपां निवासस्यैकदेशेन जिन्वथ । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । तर्पयथ । प्रसिद्धम् तास्तादृश्यो यूयं नोऽस्मानूर्जे रसाय भवदीयरसानु- । पञ्चाहुतिपरिणामक्रमेणेदं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् । तत्र है भवार्थं दधातन स्थापयत । 'तप्तनप्तनथनाश्व' ( पा० ७ । १ । आपः, जनयथ नः अस्मान् भोक्तृत्वेन । आजानदेवत्व - माशास्यते ॥ ५२ ॥ ४५) इति लोण्मध्यमबहुवचनस्य तनबादेशे दधातनेति रूपम् । यथा वयं सर्वस्य भोग्यस्य रसस्य भोक्तारो भवेम तथास्मान्कुरुतेति भाषः । किंच महे महते रणाय रमणीयाय चक्षसे दर्शनाय चास्मान्दधातनेत्यनुवर्तते । महद्रमणीयं दर्शनं ब्रह्मसाक्षात्कारलक्षणं तदस्माकं कुरुत । अस्मान् ब्रह्मसाक्षात्कार- योग्यान्कुरुतेति भावः। ऐहिकपारलौकिकसुखं ददतेत्यृचो भावः 'मह पूजायाम्' मह्यते पूज्यत इति मट् क्विप्प्रत्ययः तस्मै महे । 'रण शब्दे' रण्यते स्तूयते सर्वैरिति रणम् तस्मै रणाय । चष्टे पश्यति सर्वं येन इति चक्षः चक्षतेरसुन्प्रत्ययः । तस्मै चक्षसे । 'यस्मिन्ज्ञाते सर्वं विज्ञातं स्यात्' इति छान्दोग्यश्रुतेः ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

यो व॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह न॑ः ।
उ॒शतीरिव मातर॑ः ॥ ५१ ॥

।

उ० यो वः यश्च वः युष्माकं शिवतमः शान्ततमः रसः । तस्य भाजयत भागिनः कुरुत । इहैव स्थितानः अस्मान् उशतीरिव । 'वश कान्तौ' । कृतसंप्रसारणस्यैतद्रूपम् । कामयमाना इव मातरः । मातृशब्दः संबन्धवचनः । यथा कामयमाना मातरः पुत्रस्य कल्याणं तैस्तैरथैर्भाजयेयुः एवं

भाजयत ॥ ५१ ॥

।

म०

1

अलमिति प्राप्ते लकारस्य रेफरछान्दसः । हे आपः, वो युष्मत्संबन्धिनस्तस्य पर्याप्तिं वयं गमाम गच्छेम । पर्याप्ति- नाम रसविषये वैतृष्ण्यं सदातृप्तिर्वा । तस्मै इति चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । यस्य क्षयाय जिन्वथ 'क्षयो निवासे' ( पा० ६ । १ । २०१ ) इत्याद्युदात्तत्वात् क्षयशब्देन निवासः । क्षयायेति चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । यस्येत्यनेन सामानाधिकरण्यात् । क्षयस्य निवा- सस्य जगतामाधारभूतस्य यस्याहुतिपरिणामभूतस्य रसस्यैक- देशेन यूयं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् जिन्वथ तर्पयथ । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । पञ्चाहुतिपरिणामक्रमेणेति भावः । किंच हे आपः, नोऽस्मान् तत्र भोक्तृत्वेन जनयथ उत्पादयत । आशिषि लोट् तद्रसभोतनस्मान् कुरुतेत्याजानदेवत्वमाशास्यते इति भावः । 'अन्येषामपि दृश्यते ' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां दीर्घः । यद्वास्या ऋचोऽयमर्थः । यस्य क्षयाय क्षयेण निवासेन यूयं जिन्वथ प्रीता भवथ तस्मै रसाय तद्र- साप्तये वो युष्मानरमत्यर्थं वयं गमाम प्राप्नुमः । किंच हे आपः, यूयं नोऽस्मान् जनयथ प्रजोत्पादन समर्थान् कुरुथ । गच्छतेर्लुङि उत्तमबहुवचनेऽगमामेति रूपम् । अडभाव आर्षः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुकि लोटि वा रूपम् ॥ ५२ ॥

२००

त्रिपञ्चाशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मि॒त्रः स॒√सृज्य॑ पृथि॒वीं भूमि॑ च॒ ज्योति॑पा स॒ह । सुजतं जा॒तवे॑द॒समय॒क्ष्माय॑ त्वा॒ सं - जामि प्र॒जाभ्य॑ः ॥ ५३ ।

उ०

।

[ एकादशोऽध्यायः ११]

सम्यक् पालितवन्तः । तेषां फलमाह । तेषां रुद्राणां शुक्रः शुद्धो देदीप्यमानोऽजस्रः अनुपक्षीण एव देवेषु मध्ये भानुः दीप्तिः रोचते प्रकाशते । इत् एवार्थः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

संसृष्टा॒ वसु॑भी रु॒द्रैधारैः कर्मण्यां मृ-

।

म् । हस्ता॑भ्यां॑ मृद्वीं कृ॒त्वा स॑नव॒ली कृ॑णोतु॒

अजलोमैः संसृजति मित्रः संसृज्य । मैत्री उप- रिष्टाद्दृहती । अध्वर्युराह । मित्रः आदित्यः संसृज्य एकीकृत्य पृथिवीम् लोकान्तरिक्षम् । भूमिवचनः पृथिवीशब्दः । इह । ताम् ॥ ५५ ॥ तु लोकवचनो गृह्यते । पृथिवीं द्युलोकम् भूमिं च मां उ० तिसृभिरनुटुभिः सिनीवाल्यदितिदेवताभिर्मृदं ज्योतिषा अजलोमैः सह संसृज्य मह्यं प्रयच्छत्विति शेषः । संयौति । संसृष्टां संसेविताम् । वसुभिः रुद्रैश्व धीरैः बुद्धि- भजस्याग्नेयत्वात् लोमानि ज्योतिः शब्देन भणितुं शक्यन्ते । मद्भिः । धीशब्दो बुद्धिवचनः रो मत्वर्थीयः । कर्मण्याम् कर्म- अहमपि च गृहीत्वा सुजातं कल्याणजातं त्वां जातवेदसं । णा या संपद्यते सा कर्मण्या तां कर्मण्याम् । मृदं मृत्तिकाम् । जातप्रज्ञानमग्निमजलोमाख्यं संसृजामि अयक्ष्माय अव्याधि हस्ताभ्यां मृद्दीं कृत्वा सिनीवाली कृणोतु करोतु ॥ ५५ ॥ तायै । प्रजाभ्यः प्रजानामिति संनतिः ॥ ५३ ॥

म० 'संसृष्टामिति संयौति ऋक्त्रयेण मृत्पिण्डे सम्यक् म० 'अजलोमभिः संसृजति मित्रः संसृज्येति' । मिश्रयति' (का० १६ । ३ । २० ) द्वे सिनीवालिदेवये (का० १६ । ३ । १८ ) । अजाद्यानि पूर्वं लोमानि गृही - तृतीयादितिदेवत्या तिस्रोऽनुष्टुभः । सिनीवाली चन्द्रकलायुक्ता - तानि तैः पिण्डं मिश्रयतीति सूत्रार्थः । मित्रदेवत्योपरिष्टाद्बृहती । मावास्याभिमानिनी देवता मृदं हस्ताभ्यां मृद्वीं कोमलां कृला त्रयोऽष्टार्णाश्चतुर्थो द्वादशार्णः । मित्रः आदित्यो देवः पृथिवीं । पुनस्तां मृदं कर्मण्यामुखाकर्मयोग्यां कृणोतु । कर्म संपद्यते द्युलोकं भूमिं चेमां मृत्पिण्डरूपां ज्योतिषाजलोमभिः सह । यया सा कर्मण्या ताम् । कीदृशीं मृदम् । धीरैः वुद्धिमद्भिर्व- संसृज्य एकीकृत्य मह्यमध्वर्यवे प्रयच्छत्विति शेषः । पृथिवी - सुभिः रुद्रैश्च संसृष्टां सेवितां शर्करादिभिः संयोजितां वा । शब्दो द्युलोकान्तरिक्षवाची । इह द्युलोकवाची गृह्यते । अज- धीरस्ति येषां ते धीराः । मत्वर्थे रः ॥ ५५ ॥ स्याग्नेयत्वाज्ज्योतिःशब्देनाजलोमान्युच्यन्ते । अहमपि सुजातं शोभनोत्पन्नं जातवेदसं जातप्रज्ञानमजलोमाख्यमग्निं त्वा त्वां संसृजामि पिण्डेन योजयामि । किमर्थं प्रजाभ्यः । चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । प्रजानामयक्ष्माय यक्ष्मणो रोगस्याभावोऽयक्ष्मं तस्मै रोगाभावाय ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

।

रु॒द्राः स॒सृज्य॑ पृथि॒वीं बृहज्ज्योति॒ सर्वा॑धिरे तेषां॑ भा॒नुरज॑स॒ इच्छुक्रो दे॒वेषु॑ रोचते ॥ ५४ ॥ उ० शर्करायोरसाश्मचूर्णैः संसृजति । रुद्राः संसृज्य । अनुष्टुब्रौद्द्वी । रुद्राः संसृज्य एकीकृत्य शर्करायोरसाइमचूर्णैः पृथिवीं पार्थिवं पिण्डम् । बृहन्महत् ज्योतिरझिलक्षणम् । उषायां समीधिरे संदीपितवन्तः । उपास्थमग्निं संवत्सरं धारि । तवन्तः । तेषामिदानीं फलमाह । तेषां रुद्राणां भानुर्दीप्तेः । भजनइत् । 'जसु उपक्षये' इच्छब्द एवार्थे । अनुपक्षीण एव । शुक्रः देवेषु । निर्धारणे सप्तमी । रोचते देदीप्यते ॥ ५४ ॥ म० 'शर्करायोरसाश्म चूर्णैश्च रुद्राः संसृज्येति' (का० १६ । ३ । १९ ) । सूक्ष्मसिकता लोहकिट्टपाषाणचूर्णैः पिण्डं मिश्रयतीति सूत्रार्थः । रुद्रदेवत्यानुष्टुप् । ये रुद्राः, पृथिवीं पार्थिवं पिण्डं संसृज्य शर्करायोरसाश्मचूर्णैः संयोज्य वृहज्योतिः प्रौढमग्निं समीधिरे सम्यक् दीपितवन्तः उखास्थममिं

षट्पञ्चाशी ।

सिनीवाली सु॑प॒र्दा सु॑कुरीरा स्वप॒शा । सा
तुभ्य॑मदिते म॒ह्योख द॑धातु॒ हस्त॑योः ॥ ५६ ॥

उ० या सिनीवाली सुकपर्दा । कपर्दः केशसंयमनप्रकारः । साधु केशसंयमना वेणिर्वा कपर्दः । सुकुरीरा कुरीरो मुकुटः शोभनमुकुटा । स्वौपशा शोभनमुपशेते या सा स्वौपशा विदग्धः शयने करकण्ठकूजितादिभिर्विलासैर्यस्याः सा तुभ्यं है अदिते, महि महति, उखां दधातु स्थापयतु हस्तयोः ॥५६॥

म० 'अदितिरदीना देवमाता' ( निरु० ४ । २३ ) इति यास्कः । हे अदिते देवमातः, हे महि महति सा पूर्वम- न्त्रोक्ता सिनीवाली तुभ्यं तव हस्तयोः उखामादधातु स्थाप- यतु । कीदृशी सा । सुकपर्दा कपर्दोऽत्र स्त्रीणामुचितः केशबन्ध- विशेषः । शोभनः कपर्दो यस्याः सा सुकपदी । सुकुरी स्त्रीभिः शृङ्गारार्थ शिरसि धार्यमाणं कनकाभरणं कुरीरः । शोभनः कुरीरो यस्याः सा सुकुरीरा मुमुकुटा । स्वापशा सम्यक् उपशेते शयनं कुरुते यैरवयवविशेषैस्ते सर्वेऽप्युपशाः तपां । शोभनः शयनविदग्धो विलासचतुर 'समूह औपश: औपशोऽवयवसमूहो यस्याः सा ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशी ।

उ॒खां कृ॑णोतु॒ शक्त्या॑ वा॒हुभ्या॒मदि॑तिर्ध॒या ।

उवटभाष्य--महीघरभाष्यसंवलिता ।

मा॒ता पु॒त्रं यथो॒पस्थे॒ साग्निं वि॑भर्तु गर्भ॒ आ ॥ वीर्यं वीरकर्म । सजातान् समानजातान् भ्रातृन्

मुखस्य शिरोसि ॥ ५७ ॥

उ० उखां कृणोतु करोतु । शक्त्या सामर्थ्येन । बाहु- भ्याम् अदितिः धिया बुद्ध्या च कृता सती । माता पुत्रं यथा उपस्थे उत्सङ्गे । अग्निं बिभर्तु धारयतु । गर्भे आ । आकार आत्मनो योग्यां क्रियामाक्षिपति । आधारय । गर्भ । शब्द उखाभ्यम्तरवचनः । मृत्पिण्डमादत्ते । मखस्य यज्ञस्य शिरोसि । आहवनीयो यज्ञस्य शिरस्तदुद्धारणादिहापि लक्षणया शिरः शब्दः प्रवर्तते ॥ ५७ ॥

म० अदितिः शक्त्या सामर्थ्येन धिया बुद्ध्या च बाहुभ्यां हस्ताभ्यामुखां कृणोतु करोतु । सा उखा कृता सती गर्भे मध्यभागे आसमन्तात् अग्निं बिभर्तु धारयतु । तत्र दृष्टान्तः । यथा माता जननी उपस्थे उत्सङ्गे पुत्रं बिभर्ति तद्वत् । 'यज- मान उखां करोति मृदमादाय मखस्य शिर इति' (का० १६ । ३ । २३ ) । यजमानपत्न्या तत्पिण्डान्मृदमादाय द्वादशाङ्गु- लित्रिस्थानलिखिताषाढसंज्ञकेष्टकायां कृतायां यजमानः पिण्डा- न्मृमादाय स्वयमेवोखां करोति । एकपशुपक्षे प्रादेशायामवि - स्तारोर्ध्वं चतुरस्रां पञ्चपशुपक्षे त्रिभागोनत्रयोविंशत्यङ्गुलायाम- विस्तारामूर्ध्वं प्रादेशेन वेति सूत्रार्थः । मृत्पिण्डदेवत्यं यजुः यजुर्गायत्रीच्छन्दः । हे मृत्पिण्ड, त्वं यज्ञस्य शिरोऽसि आहवनीयो यज्ञस्य शिरस्थयुद्धकरणादिहापि लक्षणया शिरःशब्दः ॥ ५७ ॥ अष्टपञ्चाशी ।

वस॑व॒स्त्वा कृ॒ण्वन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वद्धू-

9°

वासि॑ पृथि॒व्य॒सि धा॒रयो॒ मयि॑ प्र॒जाभि॑रा॒यस्पोषं गो॑प॒त्य सु॒वीर्थै सजा॒तान्यज॑मानाय रु॒द्रास्त्वा॑ कृ- ण्वन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वद्ध्रुवास्य॒न्तरि॑क्ष॒मसि धारया॒ मयि॑ प्र॒जाव॑रा॒यस्पोषं गौप॒त्य सु॒वीर्यै- सजा॒तान्यज॑मानायादि॒त्यास्त्वा॑ कृ॒ण्वन्तु जाग॑तेन॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वद्ध्रुवासि॒ द्यौर॑सि धारया मर्य प्रजां रा॒यस्पोषि॑ गौप॒त्य ূसु॒वीर्य॑ ্सजा॒तान्यज॑मानाय॒ विश्वे॑ त्वा दे॒वा वैश्वान॒राः कृ॑ण्व॒न्त्वानु॑षु॒भेन॒ छन्द॑सा- ङ्गर॒स्वद्ध्रुवासि॒ दिशो॑ऽसि धा॒रयो॒ महि॑ प्र॒जा रा॒यस्पोषि॑ गौप॒त्यत्सु॒वीर्य॑सजा॒तान्यज॑मानाय ५८ उ० तं प्रथयति । वसवस्त्वा वसवस्त्वा कुण्वन्तु हे उखे, गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वत् यथाविरसा कृता । यतश्च त्वं कृता सती ध्रुवा स्थिरासि पृथिवी चासि अतस्त्वां ब्रवीमि धारय स्थापय मयि । यजमानायेति चतुर्थ्यन्तं पदमुपरिष्टाच्छ्रयते तदिह सप्तम्यन्तं कृत्वा योज्यते सामानाधिकरण्यात् । प्रजां धनस्य च पुष्टिं गोपतिस्वं च । शोभनं च २६ म० उ०

-

२०१

धारयेति

सर्वत्राभिसंबध्यते । उत्तरेषु मत्रेषु विशेषः । रुद्रास्त्वा अन्त- विश्वाश्वारयन्ति तारयन्ति वैश्वानराः दिशोऽसीति ॥ ५८ ॥ रिक्षमसि । अदित्यास्त्वा द्यौरसि । विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः ।

म० ' वसवस्त्वेति प्रथयति' ( का० १६ । ३ । २३ ) । यजमान आत्तां मृदमुखातलाय प्रादेशमात्रविपुलां करोतीति सूत्रार्थः । उखादेवत्या ब्राह्मी अनुष्टुप् । हे उखे, वसवः देवविशेषाः गायत्रेण छन्दसा कृत्वा अङ्गिरखत् अङ्गिरस इव त्वा त्वां कृण्वन्तु कुर्वन्तु । यथाङ्गिरोभिर्मुनिभिः कृता तद्वत् । यतस्त्वं कृता सती स्थिरासि पृथिवी चासि अतस्त्वां वच्मि । यजमानायेति चतुर्थी सप्तम्यर्थे । मयीति सामानाधि- करण्यात हे उखे, मयि यजमाने प्रजां पुत्रादिकां धारय स्थापय । रायस्पोषं धनस्य पुष्टिं च धारय । गौपत्यं गोपतित्वं धनस्वामित्वं मयि धारय । सुवीर्यं शोभनं वीर्यं वीरकर्म मयि स्थापय । सजातान्समानोदरोत्पन्नान्भ्रातॄन्मयि धारय । 'अन्ता- नुन्नीय सर्वतः प्रथमं धातुमादधाति रुद्रास्त्वेति' (का० १६ ॥ ३ । २७ ) । प्रथनानन्तरं प्रथिततलस्य प्रान्तान्सर्वानूर्ध्वं नीला प्रथमां पिण्डिकामन्तैः संयोजयतीति सूत्रार्थः । उखादेवत्यम् आर्ष्यनुष्टुप् । हे उखे, रुद्राः त्रैष्टुमेन छन्दसा त्वां कुर्वन्तु । त्वमन्तरिक्षरूपासीति विशेषः । शेषं पूर्ववत् । 'संलिप्य श्लक्ष्णं कृत्वोत्तरमादित्यास्त्वेति' (का० १६ । ३ । २८ ) । तामुखां शिथिलमृदा लिप्त्वा वारिणा मृदुं कृत्वोत्तरं धातुं द्वितीयपि - ण्डिका॑ पू॒र्वोपरि योजयतीति सूत्रार्थः । उखादेवल्यम् । ब्राह्मी अनुष्टुप् । आदित्या देवाः जागतेन छन्दसा त्वां कुर्वन्तु त्वं द्योरूपासीति विशेषः । शेषा व्याख्या प्रा समीकरोति' ( का० १६ । ३ । २९ ) । पूर्वोक्तमानां करो- तीति सूत्रार्थः । औखम् ब्राह्मी बृहती । विश्वैर्नरैनॉयन्ते॒ विश्वान्नरान्नयन्ति वा विश्वेषां नराणां संबन्धिनो वा विश्वेभ्यो नरेभ्यो हिता वा वैश्वानराः एवंभूता विश्वेदेवाः हे उखे, लां कुर्वन्तु । आनुष्टुमेन छन्दसा कृत्वा त्वं च दिशो दिग्रूपासि । शेषं पूर्व तुल्यम् ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

अदि॑त्यै राख्नास्यदि॑तिष्टे बिल॑ गृभ्णातु । कृत्वा - प्राय॑च्छ्रदृदि॑ितिः श्रपयानिति॑ ॥ ५९ ॥ य॒ सा म॒हीम॒खां मृ॒ण्मयो॒ योनि॑म॒ग्नये॑ । पु॒त्रेभ्य॒ः

उ० वितृतीय उत्तरेवर्ति सर्वतः करोति । अदित्यै रास्नासि । व्याख्यातम् । बिलं गृह्णाति । अदितिरदीना देवमाता ते तव बिलस्य मध्यं गृभ्णातु निदधातु कृत्वाय । उष्णि- गनुष्टुब्वा आदित्याया उक्तगुणा अदितिः सा कृत्वाय क्त्वो यक् छान्दस उपजनः । कृत्वा । महीं महतीम् उखाम् । योनिं स्थानम् । अझये अभ्यर्थम् पुत्रेभ्यः प्रायच्छत् प्रादात् श्रपयान् श्रपयन्तु । इतिकरणः प्रयोजनख्यापनार्थः ॥५९॥

।

२०२

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

:

[ एकादशोऽध्यायः ११]

एकषष्टी ।

अदि॑तिष्ट्वा देवी वि॒श्वदे॑व्यावती पृथि॒व्याः स॒ध- स्थै अङ्गर॒स्वत्व॑न॒त्ववट दे॒वानां॑ त्वा॒ पत्नी॑र्दे॒वीविँ॒ श्रदैत्र्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थे॑ अङ्गिर॒स्वद॑धतूखे धि॒षणा॑स्त्वा देवीवि॒श्वदे॑व्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थॆ अङ्गिर॒स्वद॒भीन्धतामुखे वरूंत्रीष्ट्वा दे॒वीवि॒श्वदे॑व्या- वतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थे॑ अङ्गिर॒ स्वच्छ्रेपयन्तखे

म० 'वितृतीय उत्तरे वर्तिं सर्वतः करोत्यदित्यै रास्नेति' (का० १६ । ३ । ३० ) । उखोर्ध्वमानं त्रेधा विभज्योपरि तृतीयभागे सर्वत्र मृन्मय मेखलां करोति तलान्मेखलान्त- मपि प्रतिदिशं चतुर्वृत्तीरग्रे स्तनयुक्ताः कुर्यादिति सूत्रार्थः । रास्नादेवत्यम् यजुर्गायत्री । हे रेखे, त्वमदित्यै अदितिरूपाया उखाया रास्ना काञ्चीगुणस्थानीयासि । 'बिलं गृह्णात्यष्टि इति' ( का० १६ । ४ । ३ ) । उखाया मुखमालभते । उखा- देवत्यम् यजुर्बृहती । हे उखे, अदितिः देवमाता ते तव बिलं मध्यं गृभ्णातु गृह्णातु । 'कृत्वायेति निदधाति' (का० १६ । ४। ४ ) । एवमुखां निष्पाद्य भूमौ स्थापयतीति सूत्रार्थः । ग्नास्त्वा॑ दे॒वीवि॒श्वदे॑व्याव॑तीः पृथि॒व्याः स॒धस्थॆ अदितिदेवत्या उष्णिगनुष्टुव् वा । उपक्षे तृतीयपाद- अङ्गिर॒स्वत्प॑चन्तूवे॒ जन॑य॒स्त्वाच्छन्नपत्रा देवी - श्चतुर्दशार्णस्तेन द्व्यधिका अनुष्टुप्पक्षे तृतीयः षडर्णो श्वदे॑व्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थे॑ अङ्गिर॒स्वत्प॑च- व्यूः । सा पूर्वोक्ता अदितिः उखां । कृत्वाय क्त्वो यक् । कृत्वा निष्पाद्य पुत्रेभ्यो देवेभ्यः इति वदन्ती प्रायच्छत् । इति न्तूखे ॥ ६१ ॥ किम् । श्रपयान् श्रपयन्तु । 'श्रा पाके' णिजन्तः । हे पुत्राः, इमामुखां भवन्तः श्रपयन्तु पचन्तु । ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति अन्तीत्यस्येकारलोपे संयोगान्त- लोपे च 'लेटोडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमे श्रपयानिति रूपम्। कीदृशीमुखाम् । महीं महतीं विशालां मृण्मयीं मृत्कार्यभूताम् अग्नये अभ्यर्थमग्नेर्वा योनिं स्थानभूताम् ॥ ५९ ॥ षष्ठी ।

उ० अभ्या श्वभ्रं खनति अदितिष्ट्वा अदितिस्त्वां देवी विश्वदेव्यावती । विश्वैर्देवैः सहितपृथिव्याः सह- स्थाने अङ्गिरा इव खनतु । हे अवट कूप । उखामवद्धातु । देवानां त्वा । इतउत्तरं पञ्चसु यजुःषु श्रुत्युक्तान्यभिधेयानि व्याख्यायन्ते इति 'ओषधयो वै देवानां पश्यः' इति । दधतु स्थापयतु उखे । अग्निना दीपयति । धिषणास्त्वाम् धिषणा वाचः । अभीन्धताम् । 'इन्धी दीप्तौ' श्रपयति । वरूत्रीष्ट्वा 'अहोरात्राणि वै वरूत्रयः' । तानि हि वृण्वन्ति । पचति द्वाभ्याम् । नास्त्वा नाइछन्दांसि 'छन्दांसि वै नाछ- न्दोभिर्ह स्वर्गं लोकं गच्छन्ति' । जनयस्त्वा । 'नक्षत्राणि वै जनयः' । अच्छिन्नपत्राः अनवच्छिन्नपत्राः ॥ ६१ ॥

वस॑वस्त्वा धूपयन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साङ्गर॒ रखद्रु- द्रास्त्वा॑ धूपयन्तु॒ त्रैष्टु॑मे॒न॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वदा॑दि॒त्या- स्त्वा॑ धूपयन्तु॒ जग॑तेन॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वद्विश्वे॑ त्वा दे॒वा वै॑श्वान॒रा धूपय॒न्त्वानु॑ष्ट॒मे॒न॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वद- म० 'अध्या श्वभ्रं चतुरस्रं खनत्यदितिष्वेति' (का० न्द्र॑स्त्वा धूपयतु वरु॑णस्त्वा धूपयतु॒ विष्णु॑स्त्वा धूप- १६ । ४ । ९ ) । अषाढोखा विश्वज्योतिषां पाकाय चतुरसं गर्त - मध्या खनतीति सूत्रार्थः । अवटदेवत्यम् प्राजापत्या त्रिष्टुप् । हे यतु ॥ ६० ॥ अवट गर्त, अदितिर्देवी पृथिव्याः सधस्थे सहस्थाने उपरि- उ० सप्तभिरश्वशकृद्भिरुखां धूपयति सप्तभिर्यजुर्भिः । भागे त्वा त्वां खनतु । अङ्गिरस इव यथाङ्गिरोभिस्त्वं खातस्त- प्रतिमन्त्रम् । वसवस्त्वा । ऋज्वर्थानि यजूंषि ॥ ६० ॥

द्वत् । कीदृश्यदितिः । विश्वदेव्यावती विश्वेषां देवानां समूहो म० 'सप्तभिरश्वशक्रुद्भिरुखां धूपयति दक्षिणायादीप्तैरेकै- विश्वदेव्यम् तद्विद्यते यस्याः सा विश्वदेव्यवती । मन्त्रे 'सोमाश्व - ' केन वसवस्त्वेति प्रतिमन्त्रम्' (का० १६ । ४ । ८ ) । दक्षि- ( पा० ६ । ३ । १३१ ) इत्यादिना दीर्घः । सर्वैर्देवैः सहिता । णानौ प्रदीप्तैः सप्तभिरश्वलण्डैरुखां प्रतिमन्त्रं धूपयत्यध्वर्युः । विश्वेषु देवेषु साधवो विश्वदेव्याः तेऽस्यां सन्तीति वा । 'दे- धूमायमानमेकैकमश्वलण्डमादायेकेकेन मन्त्रेणोखायां मध्ये ब. वानां त्वेत्युखां न्युब्जाम्' (का० १६ । ४ । ११ ) इति । अधो- हिश्च भ्रामयेदिति सूत्रार्थः । सप्त यजूंष्युखादेवत्यानि त्रीणि । मुखामुखामषाढोत्तरतो गर्ते स्थापयतीति सूत्रार्थः । पञ्च यजूं- ऋग्गायत्र्यः तुर्थं सामजगती पञ्चमसप्तमे यजुरुष्णहौ षष्ठं प्युखादेवत्यानि द्वे प्राजापत्ये त्रिष्टुभौ । विश्वदेव्यावतीः विश्वैः यजुरनुष्टुप् । हे उखे, अष्टौ वसवः गायत्रेण छन्दसा अङ्गिरस । देवैः सहिताः देवानां पत्नीः देवीः देवपत्यो देव्यो दीप्यमाना इव त्वां धूपयन्तु अश्वशकृजन्येन धूपेन संस्कुर्वन्तु । रुद्राः । ओषधयः पृथिव्याः सधस्थे उपरि अङ्गिरस इव हे उखे, ला एकादश त्रैष्टुभेन छन्दसा अङ्गिरस इव त्वां धू० । आदित्या जागतेन छन्दसा । वैश्वानराः सर्वहिता विश्वेदेवाः आनुष्टुभेन छन्दसा । इन्द्रस्वां धूपयतु वरुणो विष्णुव । शेषं पूर्ववत् सुगमम् ॥ ६० ॥

लां दधतु स्थापयन्तु । देवपत्नीशब्देनोषधयः श्रुत्योक्ताः । तथाच श्रुतिः 'ओषधयो वै देवानां पत्नयः' ( ६ । ५ । ४ । ४ ) इति । 'श्रपणेनावच्छाय दक्षिणाम्यग्निना दीपयति धिषणास्वेति' ( का० १६ । ४ । १२ ) । उखास्थापनानन्तरं विश्वज्योति -

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रिषष्टी ।

२०३

दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु सु॒पाणिः स्व॑ङ्गुरिः सु- बाहुरु॒त शक्त्या॑ । अय॑थमाना पृथिव्यामाशा दिश आण ॥ ६३ ॥

षस्तूष्णीं श्वभ्रेऽवधाय श्रपणैः सर्वमाच्छाद्य दक्षिणाग्नेरानीतेन वह्निनोखां दीपयतीति सूत्रार्थः । विश्वदेवयुक्ता धिषणाः वाग- भिमानिन्यो देव्यः पृथिव्याः उपरि अङ्गिरस इव हे उखे, त्वामभीन्धतां समन्ताद्दीपयन्तु । 'वस्त्रीष्टृतीक्षमाणो जपति' (का० १६ । ४ । १४ ) । सामर्थ्यादुखोपरिस्थपणे छिद्रं कृत्वा तेनोखां पश्यन् त्रीणि यजूंषि जपतीति सूत्रार्थः । ऋग्- उ० उद्वपति । देवस्त्वा । बृहती उख्या । देवः त्वा त्वां बृहती । विश्वदेवयुता वरूत्रयो देव्योऽहोरात्राभिमानिन्यो भवतीम् उद्वपतु प्रकाशीकरोतु । सुहस्तः स्वङ्गुरिः शोभ- देवताः पृथिव्या उपरि अङ्गिरस इव हे उखे, त्वां श्रपयन्तु । नाङ्गुलिः । लकारस्य रेफरछान्दसः । सुबाहुः सुभुजः । उत पच्यमानतां संपादयन्तु । ' अहोरात्राणि वै वरूत्रयोऽहोरात्रै । शक्त्या शक्त्या अपि बुद्ध्यति । उतशब्दः समुच्चयार्थः । ह्रीँदं सर्वं वृतम्' ( ६ । ५ । ४ । ६ ) इति श्रुतेर्वरूत्रिशब्दे - उद्वपतीत्यनुवर्तते । त्वं च सवित्रा उद्वप्ता सती अव्यथमाना नाहोरात्राणि । ग्नास्त्वा । साम जगती । 'छन्दांसि ह वै अचलन्ती । पृथिव्याम् आस्थिता आशा दिशो विदि- नाइछन्दोभिर्हि स्वर्गं लोकं गच्छन्ति' ( ६ । ५ । ४ । ७ ) इति । शश्व आ पृण आपूरय आहुतिरसेन ॥ ६३ ॥ श्रुतेर्माशब्देन छन्दांसि । विश्वदेवयुता मादेव्यश्छन्दोभिमा- निन्यो देवताः पृथिव्या उपरि हे उखे, अङ्गिरस इव त्वां पचन्तु । जनयस्त्वां । ऋक्पतिः । 'नक्षत्राणि वै जनयः' ( ६ । ५ । ४ । ८ ) इति श्रुतेर्जनयो नक्षत्राभिमानिन्यो देवताः हे उखे, त्वां पचन्तु । कीदृश्यो जनयः । अच्छिन्नपत्राः अच्छिन्नं पत्रं पतनं यासां ताः सन्ततयायिन्यः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

म० 'उद्वपति श्रपणं देवस्त्वेति' (का० १६ । ४ । ।१८-१९ ) । भस्मीभूतं श्रपणमुखायाः पराकरोतीति सूत्रार्थः । सवितृदेवत्या बृहती । हे उखे, सविता देवः शक्त्या खसाम- येन उत अपि बुद्ध्या च त्वा त्वामुद्वपतु श्रपणाच्छादनात्प्रका- शीकरोतु । उतशब्दाद बुद्धिरध्याहार्या । कीदृशः सविता । सुपाणिः शोभनौ पाणी हस्तौ यस्य स सुपाणिः । खङ्गुरिः शोभना अङ्गुलयः करस्था यस्य स खङ्गुलिः । लकारस्य रेफ- श्छान्दसः । सुबाहुः शोभनौ बाहू भुजौ यस्य स सुबाहुः । मणिबन्धादुपरिभागो बाहुः अधोभागः पाणिः । ' उखामुत्तानां

मि॒त्रस्य॑ चर्षणी॒धृतोऽवो॑ दे॒वस्य॑ सान॒सि । द्यु॒म्नं करोत्यव्यथमानेति' (का० १६ । ४ । १९ - २० ) । श्रपण-
चि॒त्रश्र॑वस्तमम् ॥ ६२ ॥

उ० आचरति । मित्रस्य चर्षणीष्टतः । मैत्री गायत्री । मित्रस्यादित्यस्य चर्षणीष्टतः । चर्षणयो मनुष्याः तेषां धारणे अधिकृतस्य भवः देवस्य अवः रक्षणं । सानसि पुरातनं पुराणं द्युम्नं च यशः अन्नं वा । चित्रश्रवस्तमम् अतिशयेन । चाकर्णनीयं श्रवणीयं च वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । याचे- महीति वा । यद्वा यस्य मित्रस्य चर्षणीधृतः पालने पुराण- मस्ति द्युम्नं चित्रश्रवस्तमम् स यजमानस्याभिप्रेतमर्थं साध- यतु ॥ ६२ ॥

म० 'आचरति मित्रस्येति' (का० १६ । ४ । १५)। पाकान्तं श्रपणं क्षिपतीति सूत्रार्थः । मित्रदेवत्या गायत्री विश्वामित्रदृष्टा । मित्रस्यादित्यस्य अवो रक्षणं द्युम्नं यशोऽन्नं । वा वयं स्तुम इति शेषः । याजेमहीति वा । कीदृशस्य मित्रस्य । चर्षणीधृतः चर्षणयो मनुष्यास्तान्धरतीति चर्षणिधृत् तस्य । संहितायां दीर्घः । मनुष्याणां धारयितुः । देवस्य दीप्यमा नस्य । कीदृशमवः । सानसि सनातनम् । सानसीति पुराणनाम ( निघ० ३ । २७ । ४ ) फलदानशीलं वा 'षणु दाने' इत्यस्य प्रयोगः । कीदृशम् । द्युम्नं चित्रश्रवस्तमं चित्रं विचित्रमनेकैः श्रूयते तच्चित्रश्रवः 'श्रु श्रवणे' अस्मात्कर्मण्यसुन् । अतिशयेन चित्रश्रव इति चित्रश्रवस्तममत्यन्तं श्रवणीयं यशः प्रार्थयामेति भावः ॥ ६२ ॥

मपाकृत्याषाढां बहिर्निष्काश्यो खामुत्तानामूर्ध्वमुखीं करोतीति सूत्रार्थः । हे उखे, सवित्रा उदुप्ता सती अव्यथमाना अचलन्ती व्यथामनानुवन्ती पृथिव्यां स्थिता सती त्वमाशाः प्राच्यादि- दिश: आभेय्यादिविदिशश्च आपूण आपूरय । आहुतिर- सेनेति शेषः ॥ ६३ ॥

त्रैतां

चतुःषष्टी ।

उ॒त्थाय॑ बृह॒ती भ॒वो दु॑ तिष्ठ ध्रुवा त्वम् । मि- उखां परिंददाम्यत्त्या ए॒षा मा

भेदि ॥ ६४ ॥

उ० उद्यच्छति । उत्थाय बृहती पूर्वोर्ध उख्य उत्तरो मैत्रः । एतस्माद्यजनस्थानादुत्थाय बृहती महती भव । तत उदुत्तिष्ठ प्रवर्तस्व स्वकीये कर्मणि । यतस्त्वं ध्रुवा स्थिरासि स्वभावतः परिगृह्य पात्रे करोति । मित्रैतां त इति । हे मित्र, एतां ते तव उखां परिददामि प्रयच्छामि । किमर्थम् । अभित्यै अभेदनाय । एषा च उखा त्वया गृहीता सती मा भेदि मा भिद्यताम् ॥ ६४ ॥

म० 'उद्यच्छत्युत्थायेति परिगृत्य' (का० १६।४।२१-२२ ) । हस्ताभ्यामुखामादाय पाकादूर्ध्वं निष्काशयतीति सूत्रार्थः । बृहती पूर्वोऽर्धर्च उखादेवत्यः उत्तराधे मित्रदेवत्यः । हे उखे, त्वमुत्थायैतस्मादवटाद्बहिरागत्य बृहती महती भव । तत

२०४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उत्तिष्ठ स्वकर्मणि प्रवर्तस्व । यतः त्वं धुवा स्थिरासि स्वभा- वतः । उकारः पादपूरणः । ' पात्रे करोति मित्रैतां त इति' ( का० १६ । ४ । २२ ) । हस्तगृहीता मुखामुत्तरतः पूर्वस्था- पिते कस्मिंश्चित्पात्रे स्थापयतीति सूत्रार्थः । ततो विश्वज्यो - तिषां तूष्णीमुद्वपनम् । हे मित्र सर्वप्राणिहितकारिन् देव, एतामुखां ते तव परिददामि परित्राणाय प्रयच्छामि । किमर्थम् । अभित्त्यै मेदनं भित्तिः न भित्तिरभित्तिस्तस्यै अमेदनाय । एषा चोखा त्वया गृहीता सती मा भेदि मा भिद्यतां विदीर्णा मास्तु ॥ ६४ ॥

पञ्चषष्टी ।

वस॑व॒स्त्वाच्छ॒न्दन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वदु द्रास्त्वाच्छ॒न्दन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑साङ्गर॒स्वदा॑दि॒त्यास्त्वा च्छ॑न्दन्तु॒ जग॑तेन॒ छन्द॑साङ्गिर॒स्वद्विश्वे॑ त्वा दे॒वा वैश्वानरा आच्छ॑न्द॒न्त्वानु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑साङ्गिर्-

स्वत् ॥ ६५ ॥

।

[ एकादशोऽध्यायः ११]

म० 'प्राकृतान्यौ भणानि हुवा सप्ताग्निकान्याकृतिमिति प्रतिमन्त्रम् ' (का० १६ । ४ । ३० ) । एवमुखासंभरणं समा- प्यान्या अपीष्टकाः कृत्वा फाल्गुनामावास्यायां दीक्षां कृत्वौद्र- भणहोमकाले प्राकृतानि सोमयागे कर्तव्यानि ' आकूत्यै प्रयुजे- ऽग्नये स्वाहा' (अध्या० ४ । क० ७ ) इत्यादीनि पञ्चौ भणानि हुत्वानिचयनसंबन्धीनि सप्तौद्बभणानि प्रतिमन्त्रं जुहोतीत सूत्रार्थः । सप्तौद्धभणसंज्ञानि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । आकूत्यै यजुः पङ्क्तिः । आकूतिरस्मदीयः संकल्पोऽग्निचयनानुष्ठानविषयः तां प्रति प्रयुङ्क्ते प्रेरयतीति प्रयुक् तं संकल्पप्रेरकमग्निमुद्दिश्य स्वाहा सुहुतमस्तु । आकूतिरेवाग्निरिति सामानाधिकरण्यं वा । मनः । यजुत्रिष्टुप् । अनुष्ठेयस्मरणसाधनं मनः श्रुतयोर्म- व्र॒तन्त्रयोर्धारणशक्तिर्मेधा तदुभयं प्रति प्रयुजं प्रेरकमग्निमु- द्दिश्य खाहा । चित्तम् । यजुर्जगती । अविज्ञातस्यानुष्ठानस्य ज्ञानसाधनं चित्तं तेन चित्तेनावगतमनुष्ठानं विज्ञातम् तदुभयं प्रति प्रेरकमग्निमुद्दिश्य सुहुतमस्तु । वाचः । यजुर्जगती । वाचो मन्त्रपाठरूपाया विधृतिं विधारणं प्रति प्रयुजं प्रेरकमग्निमुद्दिश्य

सप्तषष्टी ।

विश्वा॑ दे॒वस्य॑ ने॒तुर्मतो॑ वुरीत सख्यम् । विश्व

उ० आच्छृणत्ति वसवस्त्वा । निगदव्याख्यातम् ॥ ६५ ॥ । स्वाहा सुहुतमिदमस्तु । प्रजापतये । यजुःपतिः । मनवे म० 'अजापयसावसिञ्चति वसवस्त्वेति प्रतिमन्त्रमिति' । मन्वन्तरकारिणे प्रजापतये प्रजानां पालकाय स्वाहा । विश्वेषां (का० १६ । ४ । २३ ) । चतुर्मन्त्रैश्चतुर्वारमजादुग्धमुखाया- । नराणामनुग्राहकाय विश्वानरपुत्राय वाग्नये स्वाहा सुहुतमस्तु ६ ६ मवनयतीति सूत्रार्थः । उखादेवत्यानि चत्वारि आद्या ऋग्गा- यत्री । हे उखे, वसवः गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस इव वा त्वामाच्छृन्दन्तु समन्तात्सिञ्चन्तु । 'उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः ' रुधादिः अत्र सेचनार्थः । रुद्राः । प्राजापत्यानुष्टुप् । रुद्रास्त्ला त्रैष्टुमेन छन्दसा आच्छृन्दन्तु । आदित्याः । ऋग्गायत्री । आदित्याः जगतीच्छन्दसा त्वां वृन्दन्तु । विश्वे । सामजगती । वैश्वानराः सर्वहिता विश्वेदेवा अनुष्टुप्छन्दसा त्वां छन्दन्तु शेषं स्पष्टम् ॥ ६५ ॥

षट्षष्टी ।

आकृ॑तिम॒ग्नं॑ि प्र॒युज॒ स्वाहा॒ मनो॑ मे॒धाम॒ग्निं प्र॒युज॒ स्वाहा॑ चि॒त्तं विज्ञतम॒ग्नं॑ि प्र॒युज॒ स्वाहा॑ वा॒चो विधृ॑तिम॒ग्निं प्र॒युज॒ स्वाहा॑ प्र॒जाप॑तये॒ मन॑वे॒ स्वाहा॒ग्नये॑ त्रैश्वान॒राय॒ स्वाहा॑ ॥ ६६ ॥

उ० भौभणानि जुहोति । आकूतिमग्निम् । आकवन- माकूतिः । बलं वा आत्मनो धर्मो मनसः प्रेरणहेतुः । स एवाग्निः । प्रयुङ्क्ते कर्मणीति प्रयुक् । स्वाहा सुहुतं करोमी- ति व्याख्यातम् । 'नमःस्वस्तिस्वाहा स्वधा - ' इत्यादिना उपपद- विभक्तिश्चतुर्थी । आकूत्यै अग्नये प्रयुजे स्वाहा । एवमुपरि तना अपि मन्त्रा व्याख्येयाः । मनो मेधाम् । मनो मनसः प्रवृत्तिर्मेधायाश्च । चित्तं विज्ञातम् । ततश्चित्तस्य चिन्तनस्य संस्कारस्य वा विज्ञातस्य प्रवृत्तिः । वाचो विधृतिः । ततो aral विधारयिताग्निः प्रकाशको भवति । प्रजापतये मनवे मन्वन्तरकारिणे अग्नये वैश्वानराय विश्वानरपुत्राय ॥ ६६ ॥

।

राय ईषुध्यति द्यु॒म्नं वृ॑णीत पु॒ष्यसे॒ स्वाहा॑ ॥ ६७ ॥ उ० विश्वो देवस्येति व्याख्यातम् ॥ ६७ ॥

म० ऋष्याद्युक्तं व्याख्याता च ( अध्या० ४ । क० ८ ) । विश्वो मर्तो सर्वो मनुष्यो नेतुः फलप्रापकस्य देवस्य दानादि- गुणयुक्तस्य सवितुः सख्यं सखिभावं वुरीत वृणुते प्रार्थयते । विश्वः सर्वो जनः राये धनाय इषुध्यति देवं प्रार्थयते । यात्रा- कर्मसु पठितः । किंच पुष्यसे पोष्टुं पोषणानं यशोऽन्नं वा वृ॑णीत सर्वो जनः प्रार्थयते । खाहा तस्मै प्रेरकाय सुहुत- मस्तु ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टी ।

मा सु भ॑त्या॒ मा सु रि॒षोऽम्ब॑ कृ॒ष्णु वी॒रय॑स्व॒ सु । अ॒ग्निश्वे॒दं क॑रिष्यथः ॥ ६८ ॥

उ० उखामाहवनीयेऽधिश्रयति । मा सु भित्थाः इति गायत्री त्रिष्टुब्भ्यामुखादेवत्याभ्याम् । अभिवेदमिति पाद आग्नेयश्च । हे उखे, मा त्वं भित्थाः । ' भिदिर विदारणे' । भिद्यस्व । सुकारोऽनर्थकः । मा च रिषः । रिषतिहिंसाकर्मा । मा विनश्यस्व । हे अम्ब, अम्बेति योषाया आमन्त्रणम् । धृष्णु ष्टष्टं प्रागल्भ्यं वीरयस्व वीरकर्म कुरुष्व अग्निधारण- लक्षणम् । किंच । इतउत्तरम् अभिश्व त्वं च इदं कर्म आस- । माप्तेः करिष्यथः पचनम् ॥ ६८ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० 'दण्डोच्छ्रयणान्तं कृत्वाध्वर्युयजमानयोरन्यतर उखा- माहवनीयेऽधिश्रयति मुञ्जकुलायशणकुलायावस्तीर्णामन्तरेशणां मासु भित्था इति तिष्ठन्नुदङ् प्राङ्' (का० १६ । ४ । ३१ ) ।

सप्ततितमी ।

२०५

इ॑न्नः स॒र्पिरा॑सु॒तिः प्र॒त्नो होता वरेण्यः । सहस-

औद्भभणहोमानन्तरं दीक्षणीयाशेषं समाप्य कृष्णाजिनदी- स्पुत्रो अद्भुतः ॥ ७० ॥

क्षादि दण्डोच्छ्रयणान्तं प्राकृतं कर्म कृत्वाध्वर्युर्यजमानो वेशा-

उ०

redsaौ त्रयोदश समिधः प्रादेशमात्रा आदधाति

नाभिमुखः प्राग्वा तिष्ठन्नृग्द्वयेन समिद्धे आहवनीये उखामा - त्रयोदशभिरायीभिर्ऋग्भिः । द्वे गायत्र्यौ । द्वन्नः सर्पिरा-

रोपयति । कीदृशीमुखाम् । मुञ्जतृणनिर्मितं पक्षिनीडं मुञ्जकुलायः शणनिर्मितं तच्छणकुलायस्ताभ्यां मध्ये छादितामादौ शणकुला - येन ततोऽन्येनेति सूत्रार्थः । उखादेवत्ये द्वे गायत्रीत्रिष्टुभौ । प्रथमायास्तृतीयपादोऽग्निदैवतः । हे अम्ब मातः उखे, त्वं सुतरां मा भित्थाः भिन्ना विदीर्णा मा भव । इदमभिन्नत्वं सुष्ठु । विधेयम् । तथा मा सुतरां रिषः । रिषतिर्हिसाकर्मा । मा हिंसिता भव मा विनश्यस्व । इदमस्फुटनं सुष्ठु विधेयम् । सर्वात्मना द्वैधीभावो मेदः, लेशस्य पृथग्भावः स्फुटनं तदुभयं तव मा भूदित्यर्थः । किंच हे उखे, धृष्णु प्रगल्भं यथा सुतरां वीरयस्व अग्निधारणलक्षणं वीरकर्म कुरु । किंच अग्निश्वका - रात्त्वं चेदमस्मदीयं कर्म आसमाप्तेः करिष्यथः ॥ ६८ ॥

एकोनसप्ततितमी ।

।

ह॒व्यम-

।

दृह॑स्व दे॒व पृथिवि स्व॒स्तय॑ आसुरी मा॒या स्व॒धया॑ कृ॒तानि॑ । जुष्ट॑ दे॒वेभ्य॑ इ॒दम॑स्तु॒ रि॑िष्टा॒ त्वमुदि॑हि य॒ज्ञे अ॒स्मिन् ॥ ६९ ॥ उ० डंहस्व देवि । हे उखे, दंहस्व दृढीकुरु आत्मानम् हे देवि पृथिवि । कार्ये कारणोपचारो वर्णनार्थः । स्वस्तये अविनाशाय । कस्मात्त्वमिदमुच्यसे । यत आसुरीमाया । असुः प्राणः । रेफ उपजनः । प्राणसंबन्धिनी माया प्रज्ञा । स्वधया अनेन निमित्तभूतेन कृतासि । किंच । जुष्टं प्रियं देवेभ्यो हुतम् इदं हव्यं हविः अस्तु । त्वत्प्रसादात् या उरुयेद्मावाहुतयो हूयन्ते ता उच्यन्ते । त्वमपि अरिष्टा अनव- खण्डिता उदिहि उद्गच्छ यज्ञे अस्मिन्वर्तमाने ॥ ६९ ॥

सुतिः । दुर्वृक्षोऽन्नमदनीयं यस्य स नः । द्रुशब्दो द्रुम- पर्यायः । सर्पिरासुतिः सर्पिर्घृतमासवस्थानीयं यस्य स सर्पिरासुतिः । प्रत्त्रः पुराणः । होता देवानामाह्वाता । वरेण्यो वरणीयः । सहसस्पुत्रः बलस्य पुत्रः । यतो मथ्यमानो जायते तस्मादेवमुच्यते । अद्भुतः अनन्यसमः । य इत्थंभूतोऽग्निः स कार्मुकं समिधं भक्षयत्विति शेषः । नह्यत्राख्यातं विद्यते नचाख्यातेन विना वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ७० ॥

म० 'अग्नावारूढे त्रयोदशास्यां प्रादेशमात्राः समिध आ- दधाति घृतक्लिन्नां कार्मुकीं न इति' (का० १६ । ४ । ३३-३५)। अभितापादुखायां वहौ जाते प्रादेशमितास्त्रयोदशसंख्याकाः समिधो जुहोति ताः क्रमेणाह । घृतक्लिन्नां क्रमुकसमिधमादौ क्रमुको धमनः इति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या गायत्री सोमाहुति - दृष्टा । ईदृशोऽग्निः। कार्मुकीं समिधं भक्षयत्विति शेषः । कीदृशः । इ॒नः 'पलाशीद्रुद्रुमागमाः' इति कोशोक्तेर्द्रवो वृक्षा एवान्नमद- मादकं यस्य सः । यद्वा सर्पिहारत्वेन सूते प्रक्षिप् नीयं यस्य स वन्नः, सर्पिरासुतिः सर्पिर्धृतमासुतिरासवस्थानीयं मादकं

यस्मिन्सर्पिरासुतिः । प्रत्नः पुरातनः । होता देवानामाह्वाता ।
वरेण्यः वरणीयः । सहसो बलस्य पुत्रः मन्थनहेतुना
बलेनोत्पद्यमानत्वात् । अद्भुतः आश्चर्यरूपः अनन्यसदृश
इत्यर्थः ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

पर॑स्या॒ अधि॑ सं॒वतोऽव॑राँ २ऽअ॒भ्यात॑र । यत्र॒ा-
हमस्मि ताँ २ऽअव ॥ ७१ ॥

म०

उ० शतम् ५०० । वैकङ्कतीमादधाति । परस्या अधि । संवत इति संग्रामनामसु पठितम् । संपूर्वस्य वनतेर्गत्यर्थस्य म० कार्ये कारणोपचारो वर्णनार्थः । हे पृथिवि देवि, । संगच्छन्ते ह्येव योधाः परस्याः संबन्धिन्याः संवतः अभि मृत्कार्यत्वात्पृथिवीत्वं मन्त्रैर्निष्पादितत्वाद्देवतात्वम् । तथाविधे । सकाशात् । अवरान् अस्मदीयान् । अभ्यातर अभ्यागच्छ । हे उखे, वस्तये यजमानस्य क्षेमाय हंहख दृढा भव । कस्मा । ततो यत्र जनपदे अहमस्मि तान् भव पालय तर्पय वा ७१ त्वमिदमुच्यसे स्वधयान्नेन निमित्तेन त्वमासुरी माया प्राण- 'वैकङ्कतीं परस्या इति' (का० १६ । ४ । ३६ ) । संबन्धिनी प्रज्ञा कृतासि । असूनां प्राणानामियमासुरी । यद्वा विकङ्कततरुसमिधं जुहोतीति सूत्रार्थः । आग्नेयी गायत्री विरू- असुरसंबन्धिनी माया अचिन्त्यरचनारूपं चित्रं वस्तु भूला । पदृष्टा । इत अध्यायान्तमाग्नेय्यः । संवत् इति संग्रामनामसु यद्वत्प्रतिभाति तद्वत् त्वमपि स्तनरचनायुक्ता निष्पन्नासीत्यर्थः । पठितम् । संपूर्वस्य वनतेर्गत्यर्थस्य क्विप् । संवन्वते संगच्छन्ते किंच हे उखे, इदं हव्यमुख्येऽभौ होष्यमाणं देवेभ्यो जुष्टं । योधा यत्र सा संवत् । परस्याः शत्रुसंबन्धिन्याः संवतः प्रियमस्तु । त्वत्प्रसादाद्देवेभ्यो रोचतामित्यर्थः । त्वमपि अरिष्टा । संग्रामात् अवरानस्मदीयान् जनानभ्यातर अभिमुखमागच्छ भनवखण्डिता सती अस्मिन्यज्ञे वर्तमाने उदिहि उद्गच्छ दुःखात्तारयेत्यर्थः । किंच यत्र जनपदे अहमस्मि भवामि उद्गता भव ॥ ६९ ॥ तानव पालय तर्पय वा ॥ ७१ ॥

२०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११ ]

द्विसप्ततितमी ।

पर॒मस्या॑ः परा॒वतो॑ रो॒हद॑श्व इ॒हाग॑हि । पुरीष्य॒
पु॒रुप्रि॒योऽग्ने॒ त्वं त॑रा॒ मृध॑ः ॥ ७२ ॥

उ० औदुम्बरीमादधाति । परमस्याः । तिस्रोऽनुष्टुभः । परावत इति दूरनामसु पठितम् । परमस्याः परावतः । परं दूरम् तस्मात् । हे रोहिदश्व, 'रोहितोः । हरित आदित्यस्य' इति निघण्टुः । हे अग्नेरश्व, इह आगहि आगच्छ । यतः त्वं पुरीष्यः पशव्योऽसि पुरुप्रियश्च बहुजनप्रियश्च । औदुम्बरे बहून्येवाशनानि 'तयोत (?) दूर्जा सर्वान्वनस्पतीन् प्रति पच्यते ' इति श्रुतिः । आगत्य च हे अग्ने, त्वं तर विनाशय मृधः संग्रामान् ॥ ७२ ॥

म० 'औदुम्बरीं परमस्या इति' (का० १६ । ४ । ३७ ) । उदुम्बरतरुसमिधं तृतीयामादधातीति सूत्रार्थः । अनुष्टुब्वारु- दृष्टा । हे अग्ने, परमस्याः परावतोऽत्यन्तदूरदेशादिहास्मि-

न्कर्मणि त्वमागहि आगच्छ । गच्छतेः शपि लुप्ते अनुदात्तो- पदेशे मलोपे आगहीति रूपम् । परावत इति दूरनामसु पठितम् । परमाशब्दस्य सर्वनामत्वमार्षम् । परमा उत्कृष्टा तिशयिता या परावत् । अतिदूरमित्यर्थः । आगत्य च मृधः संग्रामान् तर अतिलङ्घय । शत्रून्विनाशयेत्यर्थः । ' यचो - ऽतस्तिङः' (पा० ६ । ३ । १३५ ) इति दीर्घः । कीदृशस्त्वम् । रोहिदश्वः 'रोहितोग्नेऽर्हरित आदित्यस्य' इति निघण्टुक्तेः रोहि- तोऽग्नेरश्वाः रोहितः तत्संज्ञा अश्वा यस्य स रोहिदश्वः । पुरीष्यः पशव्यः पुरुप्रियः पुरूणां बहूनां प्रियो वल्लभः ॥ ७२ ॥

।

।

चतुःसप्ततितमी ।

यदन्त्यु॑प॒जिहि॑क॒ यद्व॒म्रो अ॑ति॒सर्प॑ति । सर्व॒ तद॑ -
स्तु॒ ते घृतं तज्जु॑षस्व यविष्ठय ॥ ७४ ॥

उ०अधःशयामादधाति । यदत्ति यद्भक्षयति काष्ठम् । उपजिह्निका उपदीपिका । यच्च वम्रः वल्मीकः अतीत्यनुवर्तते सर्वं तदिति व्याख्यातम् ॥ ७४ ॥

म० 'अधःशयां यदतीति' ( का० १६ । ४ । ३९ ) । अधो नीचे देशे शेते तां भूलग्नां समिधं पञ्चमीमादधाति । उपजिह्निका उपदीपिका पिपीलिकासदृशः क्षुद्रजीवः यद्दारु अत्ति भक्षयति अधःशयत्वादेव । वम्रो वल्मीकश्च यद्दारु अति- सर्पति अतिव्याप्नोति अतीत्यनुवर्तते तत्सर्वं ते घृतमस्तु इति पूर्ववत् ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

अह॑रह॒रप्र॑या॒ भर॒न्तोऽश्वा॑येव॒तिष्ठ॑ते वा॒सम॑ - स्मै । रायस्पोषि॑ण॒ समि॒षा मद॒न्तोऽग्ने॒ मा ते॒ प्रति॑- वेशा रिषाम ॥ ७५ ॥

I

उ० पालाश्य उखा भवन्ति, अहरहः । त्रिष्टुभौ अस्मि - न्मन्त्रे द्वितीयचतुर्थपादयोर्विरोधः । अश्वायेव तिष्ठते घास- मस्मै । अत्र तिष्ठते अस्मै द्वे पदे परोक्षमग्निं ब्रूतः । तथा मा ते प्रति वेशा रिषामेति अग्ने ते इति प्रत्यक्षममिं ब्रूतः । नच वाक्यभेदेनार्थः संभवति । अतो द्वयोः पादयोर्लाक्षणि- या वृया व्याख्यायते । अहरहः सततम् अप्रयावमप्रमत्तं भरन्तः आहरन्तः अशनानि । कथमिव । तदुपमेयो दर्शयति अश्वायेति । अश्वस्येव स्थापयन्तो वयं घासं यवसम् अस्मै यद॑ग्ने॒ कानि॒ कानि॑ चि॒दा ते॒ दारूणि द॒ध्मसि॑ । तव । किंच । रायस्पोषेण दक्षिणालक्षणेन धनस्य पोषेण ।

त्रिसप्ततितमी ।

सर्व॒ तद॑स्तु॒ ते घृ॒तं तज्जु॑षस्व यविष्ठ्य ॥ ७३ ॥

उ० अपरशुवृक्तामादधाति । यदग्ने । यच्छन्दो दध्मसी त्यनेन संबध्यते । यदा दध्मसि यदा दध्मः । हे अग्ने, तव दारूणि कानिचित् । चिच्छन्दोऽनवक्लृप्तौ । यानि कानिचिदे- वेत्यभिप्रायः । सर्वं तदस्तु ते तव घृतं । तज्जुषस्व सेवस्व । हे यविष्ठ्य युवतम, स्वार्थे यप्रत्ययः ॥ ७३ ॥

।

। ।

।

समदन्तः उत्साहयन्तः इषा अन्नेन समदन्तः त्वां हे अग्ने, मारिषाम मा विनश्येम । ते तव प्रतिवेशाः प्रातिवेशिकाः । । त्वदाश्रया इत्यर्थः । अध्याहारेण वा व्याख्यायते । अहरहः अप्रमत्ता आहरन्तोऽशनानि । पञ्च अश्वा येऽवदत्तं घासं भक्षि- तम् अदितं च अवतिष्ठते भस्म अस्मै अग्नये तदुद्वपम्तः । भस्मोद्वपनमपि पठितम् अत एवमपि व्याख्यायते । राय- स्पोषेण समिषा मदन्त इत्यादि समानम् ॥ ७५ ॥

म० 'अपरशुक्णां यदम इति' ( का० १६ । ४ । ३८ ) म० ' पालाशी: प्रत्यृचमहरहरिति' ( का० १६ । ४ । कुठारं विना छिन्नां वातादिना भमां यज्ञियतरुसमिधं चतुर्थी- ४० ) । अष्टभिः प्रत्यृचमष्टौ पालाशी: प्रादेशमिताः समिध मादधातीति सूत्रार्थः । द्वे अनुष्टुभौ जमदग्निदृष्टे, अतिशयेन । उख्येऽनावादधातीति सूत्रार्थः । द्वे त्रिष्टुभौ नाभानेदिष्टदृष्टे ।

युवा यविष्ठः यविष्ट एव यविष्ठ्यः । स्वार्थे यत्प्रत्ययः । हे यविष्ठ्य हे युवतम हे अग्ने, कानि कानिचित् यानि कानि दारूणि काष्टानि ते तव । सप्तम्यर्थे षष्टी । लयि यत् आदध्मसि आदध्मः आरोपयामः । इदन्तो मसि । तत्सर्वं काष्टजातं ते त्वदर्थं घृतं घृतवत्प्रियमस्तु । तद्दारुजातं त्वं जुषख सेवस्व ॥ ७३ ॥

अग्ने, तत्र प्रतिवेशाः प्रातिवेशिकाः प्रत्यासन्नाः त्वदाश्रयाः सन्तो वयं मा रिषाम मा हिंसनं प्राप्नुमः मा विनश्येमेत्यर्थः । किं कुर्वन्तः । अहरहः प्रत्यहं संततमप्रयावमप्रमत्तं यथा तथा अस्मै अग्नये घासं समिद्रूपं भक्ष्यं भरन्तः संपादयन्तः प्रयवणं प्रयावः 'यु मिश्रणे' घञ्प्रत्ययः । नास्ति प्रयावः प्रमादो यस्यां क्रियायाम् । तत्र दृष्टान्तः । अश्वायेव तिष्ठते

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

२०७

वाजिशालायामवस्थितायाश्वाय यथा प्रत्यहमप्रमादेन घासं निरुक्ताः । तान्सर्वान् ते तव हे अभे, अपिदधामि प्रक्षिपामि
यच्छन्ति तद्वत् । पुनः किं कुर्वतः । रायः पोषेण धनस्य । आस्ये मुखे भक्षणाय ॥ ७७ ॥

पुष्ट्या दक्षिणा लक्षणेन इषा अन्नेन च संमदन्तः हर्षं कुर्वन्तः ।
त्वामुत्साहयन्त इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

षट्सप्ततितमी ।

नाभा॑ पृथि॒व्याः स॑मिधा॒ने अ॒ग्नौ रा॒यस्पोषा॑य बृह॒ते ह॑वामहे । इ॒मद॑ बृ॒हद॑क्थं यज॑त्र॒ जेता॑रम॒ग्निं पृत॑नासु सास॒हम् ॥ ७६ ॥

उ० नाभापृथिव्या इति । नाभौ पृथिव्याः । एषा ह नाभिः पृथिव्यै यत्रैतत्समिध्यन्ते । समिधाने संदीप्यमाने आहवनीयाख्ये अौ । रायस्पोषाय धनस्य पोषाय । बृहते महते । हवामहे आह्वयामः । आग्नेयी अधिष्ठात्री देवता तद- भिप्रायमेतत् । कथंभूतमग्निमित्यत आह । इरंमदम् इरया- न माद्यति तृप्यति । बृहदुक्थं महच्छत्रम् । यजत्रं यज- नीयम् जेतारं पृतनासु संग्रामेषु । सासहिं सोढारम् अभि- भवितारम् । समिधाने अग्नाविति आहवनीय विषयोऽग्नि- शब्दः । जेतारमग्निमधिष्ठात्रग्निविषयः ॥ ७६ ॥

म० 'एषा इ नाभिः पृथिव्यै यत्रैष एतत्समिध्यते ' ( ६ । ६ । ३ । ९ ) इति श्रुतेः । पृथिव्या नाभा नाभौ । विभक्तेरा- कारः । पृथिवीरूपाया उखाया मध्ये समिधाने दीप्यमाने अग्नौ आहवनीयाख्ये अग्निं तदभिमानिनं देवं वयं हवामहे आह्वयामः । किमर्थम् । बृहते रायः पोषाय प्रौढाय धनपोष - णाय । कीदृशमग्निम् । इरंमदम् इरया अन्नेन माद्यति तृप्यति तुष्यतीति इरंमदस्तम् 'उग्रम्पश्य - ' ( पा० ३ । ३ । ३७) इत्यादिना खशि निपातः । बृहदुक्थं बृहन्ति महान्ति उक्थानि शस्त्राणि यस्य तम् । यजत्रं यजनीयम् । पृतनासु संग्रामेषु जेतारं जयशीलम् । सासहिं सहतेऽभिभवतीति सासहितं सोढारमस्मच्छत्रूणामभिभवितारम् । अनावित्याहवनीयविषयो- ऽग्निशब्दः जेतारमग्निमित्यधिष्ठात्रग्निविषयः ॥ ७६ ॥

सप्तसप्ततितमी ।

याः सेना अभीत्वंरीराव्याधिनीरुगणा उ॒त । ये स्ते॒ना ये च॒ तस्क॑रास्ताँस्तै अग्नेऽपि॑िदधा- म्या॒स्यै॑ ॥ ७७ ॥

म० षडनुष्टुभः । याः काश्चित्परकीयाः सेनाः अभीत्वरी- रभीत्वर्यः अभियायिन्यः अस्मदाभिमुख्येनागमनशीलाः अभि- यन्ति ता अभित्वर्यः । 'इण्नशजिसर्तिभ्यः क्करप्' ( पा० ३ ॥ २ । १६३ ) इति क्वरप् 'हखस्य पिति-' (पा० ६ । १ । ७१ ) इति तुक् 'टिड्डाणञ्द्वयसज्-' ( पा० ४ । १ । १५ ) इत्या- दिना ङीप् । उतशब्दोऽप्यर्थे । उतापि च याः सेनाः आव्या- धिनीः आ समन्ताद्विध्यन्ति ताः सर्वतोऽस्मांस्ताडयन्त्यः । उगणाः उद्द्भूर्णगणाः । पृषोदरादिपाठान्मध्यमपदलोपः । उद्यता- युधगणोपेता वहुस्तोमा इत्यर्थः । ये च स्तेनाः गुप्तचराः ये च तस्कराः प्रकटचोराः 'तस्करस्तत्करोति यत्पापकम्' (नि० ३ । १४ ) इति नैरुक्ताः । हे अग्ने, तान् पूर्वोक्तान्सेनादीन् ते तव आस्ये मुखे अपिदधामि प्रक्षिपामि भक्षणाय । दुष्टा- न्सर्वान्भक्षयेत्यर्थः ॥ ७७ ॥

अष्टसप्ततितमी ।

दक्षूना॑भ्यां॑ म॒लिम्लूञ्जम्भ्यै॒स्तस्क॑राँ उ॒त । नु-
भ्यस्ते॒नान्भ॑ग॒व॒स्तस्त्वं खद सुर्खादितान् ॥ ७८ ॥

उ० दंष्ट्राभ्यां दशनशीलाभ्यां दृढाभ्याम् राक्षसिके इति ये उच्येते ताभ्याम् मलिम्लून् मलिम्लुचः उका: (?) गूढाः स्तेनतया म्लोचन्ति अदृश्या भवन्ति जने कक्षे च ये जम्भ्यै- स्तस्करान् जम्भावृत्तिसमाश्रिता जम्भ्याः ताभिः तस्करान् । उत अपि हनुभ्यां च हननशीलाभ्यां स्तेनान् हे भगवः हेभ- वन् महदैश्वर्ययुक्त । तान् त्वं खादा यथा सुखादिता भवन्ति ॥ ७८ ॥

म० गुप्ताः प्रकटाश्चेति द्विविधाश्चोराः । प्रकटा अपि पुन- द्विविधाः । अरण्ये मार्गे च प्रहृत्य प्रत्यहमेव पलायमानाः प्रकटाः । ततोऽप्यतिप्रकटा निर्भया ग्रामेष्वेवागत्य वन्दीकाराः ते अत्र मलिम्लुच उच्यन्ते । मलं पापाधिक्यमेषामस्तीति मलिनाः तथाविधा भूत्वा म्लोचन्ति जने वने वा अदृश्या भवन्तीति मलिम्लुचः । दन्तपतिमध्ये याभ्यां तीक्ष्णदन्ताभ्य क्रमुकादिकं भक्ष्यते ते दंष्ट्रे राक्षसीसंज्ञे । ततः पुरोवर्तिनो बहिर्दृश्यमाना दन्ता जम्भ्याः जम्भावृत्तिमाश्रिता जम्भ्याः । दन्तलीने तु हनू । दंष्ट्राभ्यां मलिम्लून्पीडयित्वा जम्भ्यैस्त- स्करानपि पीडयित्वा हनुभ्यां स्तेनान् पीडयित्वा हे भगवः भगवन्महदैश्वर्ययुक्त पूजनीय, तान्सर्वान्पूर्वोक्तान्सुखादितान् सुष्ठु खादितान्भक्षितान्पुनर्जीवनरहिता यथा भवन्ति तथा खाद भक्षय । सुखादितानपेतान्कृत्वेति वा ॥ ७८ ॥ एकोनाशीतितमी ।

उ० याः सेनाः अनुष्टुभः प्रागनपतीयायाः । सा तूपरि- ष्टादृहती । याः सेनाः अभित्वरीः । ' इण् गतौ' इत्यस्मा - द्धातोः 'इण्नशजिसर्तिभ्यः' इति वरप्प्रत्ययः । ' ह्रस्वस्य पिति कृति' इति तुगागमे कृते 'टिड्ढाणञ्' इति ङीपि कृते इणः इत्वरी इति सिद्धं भवति । अभियायिन्यः । आव्या- धिनीः आविध्यन्ति याः उगणा उत । उत शब्दोऽप्यर्थे । अपिच । उद्गर्णगणाः । पृषोदरादिपाठान्मध्यमपदलोपः । ये च स्तेनाश्चौरा ये च तस्कराः 'तस्करस्तत्करोति यत्पापकं' इति कक्षैष्वघायव॒स्ताँस्ते॑ दधामि॒ जम्भ॑योः ॥ ७९ ॥

ये जने॑षु मलिम्ल॑वः स्ते॒नास॒स्तस्क॑रा॒ वने॑ । ये

२०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकादशोऽध्यायः ११]

उ० जनेषु मलिम्लुचः जनेषु स्तेनासः 'आजसेरसुक्' मस्मसाशब्दो डाजन्तो निपातः चर्वणजन्यशब्दानुकरण- वाची ॥ ८० ॥

तकराः । वने वनाश्रिताः येच कक्षेषु नदीपर्वतकक्षेषु अधायवः । 'छन्दसि परेच्छायामिति वक्तव्यम्' इत्यघशब्दा- स्क्यच् 'क्याच्छन्दसि' इति उप्रत्ययः । अघं परस्मै इच्छन्ती- त्यवायवः तान् तव दधामि स्थापयामि जम्भयोः

भक्षणाय ॥ ७९ ॥

म० जनेषु ग्रामवर्तिषु ये मलिम्लुचः पूर्वोक्ता वन्दी- काराः ये च वने स्तेनासः स्तेनाः 'आज्जसेरसुक्' (पा० ७ । १ । ५० ) इत्यमुक् । गुप्तचोराः तस्कराः प्रकटचोराः । ये च कक्षेषु नदीपर्वतगहनेषु अघायवः परेषां पापाभिलाषुकाः हे । अग्ने, तान् चतुर्विधान् ते तव जम्भयोः दंष्ट्रयोर्दधामि स्थाप- यामि भक्षणायेत्यर्थः । अघं परस्येच्छन्ति ते अघायवः 'छन्दसि परेच्छायामिति वक्तव्यम्' इति अघशब्दात्क्यच् । 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इति उप्रत्ययः ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

यो अ॒स्मभ्य॑मरातीयाद्यच॑ नो॒ द्वेष॑ते॒ निन्दाद्यो अ॒स्मान्धप्सच्च॒ सर्व॒ तं कुरु ॥ ८० ॥

जन॑ः

म॑स्म॒सा

।

एकाशीतितमी ।

संशि॑तं मे॒ ब्रह्म॒ स√शि॑ितं वी॒र्य॒ बल॑म् । सं-
शितं क्ष॒त्रं जि॒ष्णु यस्या॒हमस्मै॑ पु॒रोहि॑तः ॥ ८१ ॥

उ० पुरोहितस्यादधाति । संशितं मे ब्रह्म । 'शो तमूक- रणे' उपसर्गव्यत्ययः । निशितं तीक्ष्णीकृतं मे मम ब्रह्म । निशितं च वीर्यं वीरकर्म बलम् । निशितं च क्षत्रं जिष्णु जयनशीलम् । यस्य अहम् अस्मि भवामि पुरोहितः ॥ ८१ ॥

म० 'उपोत्तमां क्षत्रियस्येच्छन्नुत्तमां पुरोहितस्य' (का० १६ । ४ १ ।४-४२ ) । क्षत्रिययजमानस्य द्वादशीं संशित- मित्येतामिच्छया दधाति पुरोहितयजमानस्यान्त्यामुदेषामित्ये- तामिच्छया दधाति एकादश नित्याः सर्वासामृचामन्ते स्वाहा- कारश्चेति सूत्रार्थः । मे मदीयं ब्रह्म ब्राह्मण्यं संशितं सम्यक् तीक्ष्णीकृतम् शास्त्रीयमार्गवर्ति कृतमित्यर्थः । ' शो तनूकरणे " संशितं स्वकार्यक्षमं कृतम् । तथा यस्य क्षत्रस्याहं पुरोहितोस्मि क्तान्तः । वीर्यमिन्द्रियशक्तिः, बलं शरीरशक्तिः, तदुभयं भवामि तन्मदीयं क्षत्रं क्षत्रजातं जिष्णु जयनशीलं यथा भवति तथा संशितं तीव्रं कृतम् ॥ ८१ ॥

यशीतितमी ।

उ० यो अस्मभ्यम् यो मनुष्यः अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् अरातीयात् अरातिरिवाचरेत् । अरातिः शत्रुः । यश्च न अस्मान् द्वेषते द्वेष्टि जनः । निन्दाच्च निन्दयति योऽस्मान् दिप्साच्च । दनोतेः सन्यभ्यासलोपः । दभितुमिच्छति यः । तान् तव दधामि । सर्वमेतच्छत्रुजातं मस्मसा कुरु । मस्मसेति शब्द. ब्रह्म॑णा॒ऽमित्र॒ानुन्न॑यामि॒ स्वाँ २ ऽअ॒हम् ॥ ८२ ॥ । -

ऽनुकरणे डाजन्तः । यथा भक्षमाणा मस्मसा शब्दं कुर्वन्ति
तथा कुर्वित्यर्थः ॥ ८० ॥

उदे॑षां बा॒हू अ॑तिर॒मुद्वचो॑ अथो॒ बल॑म् । क्षि॒णोति॒

उ० उद्देषाम् क्षत्रियस्य उदतिरम् उद्धरितवान् अस्मि । एषां योद्धुणां बाहू उद्वर्चः उद्धरितवान्वर्चः । अथो अपिच बलम् । क्षिणोमि च विनाशयामि ब्रह्मणा पुरोहितसंज्ञेन अमित्रान् । उन्नयामि उद्गमयामि च स्वान् पुत्रपौत्रान् अहम् ॥ ८२ ॥

म० पूर्वं चोरभेदा दर्शिताः इदानीं शत्रुमेदा उच्यन्ते । ते चतुर्विधाः अरातयो द्वेषिणो निन्दका जिघांसवश्चेति । तत्र दातव्यत्वेन प्राप्तं धनं यो न ददाति सोऽरातिः । कार्यविघातं यः करोति स द्वेषी । वाग्दौर्जन्यमात्रं यः करोति स निन्दकः । हन्तुकामश्चतुर्थः । तान् अग्नये समर्पयति । यो नरः अस्मभ्य- मस्मदर्थे अरातीयात् अरातिरिवाचरति अरातीयति अराति - त्वमिच्छति । आचारे इच्छायां वा क्यच्प्रत्ययः । यश्च जनो नोऽस्मान्द्वेषते कार्यनाशेनाप्रीतिमुत्पादयति 'द्विष अप्रीतौ' 'बहुलं छन्दसि' (पा० २।४ । ७३ ) इति शपो लुगभावः । योऽप्यन्योऽस्मान्निन्दात् निन्दति वाचा दुःखं ददाति । यश्चा- एवं त्रयोदश समिन्मन्त्रा उक्ताः ॥ ८२ ॥ परोऽस्मान् धिप्सात् धिप्सति । दम्भितुमिच्छति जिघांसति । दम्मेः सनन्तस्य ' दम्भ इच्च' ( पा० ७ । ४ । ५६ ) इत्य- भ्यासलोप इकारश्च । 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७) इतीकारलोपः 'लेटोऽडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडागमोऽरातीयादित्यादिषु त्रिष्वपि । हे अग्ने, तं सर्वं जनं चतुर्विधं मस्सा कुरु चूर्णीकुरु चर्वित्वा भक्षयेत्यर्थः ।

म० एषां स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्ये एकैकस्य लौकिकोक्तिरियम् । लोके हि योऽन्यस्मादुत्कृष्टो भवति जना बाहू भुजौ उदतिरमुत्कर्षेण वर्धितवानस्मि । तिरतिरृद्ध्यर्थः । एवं वदन्ति अयं स्वहस्तमुपरि कृतवानिति । वर्चः कान्तिः तामप्युदतिरम् । अथो अपि च वलं शरीरशक्तिमुदतिरम् । ब्रह्मणा मन्त्रसामर्थ्येन अमित्रान्शत्रून् क्षिणोमि क्षीणान्करोमि । स्वान्स्वकीयान्पुरुषान्पुत्रपौत्रादीनहमुन्नयामि उत्कर्षं प्रापयामि ।

व्यशीतितमी ।

1

अन्न॑प॒तेऽन्न॑स्य नो देह्यनम॒वस्य॑ शु॒ष्मिणः । प्र दा॒तारं तारिषि॒ ऊर्जं नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ॥ ८३ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

1

उवटभाष्य - महीघरमाष्यसंवलिता ।

उ० समिधमादधाति अन्नपते अग्ने, अन्नस्य स्वमंशं नः अस्मभ्यं देहि । अनमीवस्य अमीवा व्याधिः तद्रहितस्य । शुष्मिणः । शुष्ममिति बलनाम । बलवतः । किंच । प्रप्रदा- तारं तारिषः अतिशयार्थ उपसर्गाभ्यासः । महता प्रकर्षेणा - अस्य दातारं प्रदातारं प्रतारिषः प्रवर्धय । किंच । ऊर्जमन्नं । नः अस्मभ्यं धेहि देहि । द्विपदे चतुष्पदे द्विपाद्भ्यश्च तुष्पाद्भ्यश्च ॥ ८३ ॥

२०९

उ० यजमानः कण्ठे रुक्मं प्रतिमुञ्चति । दृशानो रुक्मः त्रिष्टुप् । आदित्याभ्यासेन रुक्मस्तुतिः । यो दृशानः दृश्य- मानः प्रत्यक्षत उपलभ्यमानः । रुक्मः रोचनः । उर्व्या महत्या दीस्या व्यद्योत् विद्योतते यस्य च दुर्मर्षमायुः दुर्म- र्षमनवखण्डितम् आयुर्जीवनम् । श्रिये रुचानः यश्च जनेभ्यः श्रियं दातुं रोचते सोऽयमग्निः अमृतः अमरणधर्मा चाभवत् । वयोभिरन्नैः पशुपुरोडाशप्रभृतिभिः यदेनं द्यौरजनयत् । यच्च एनमग्निं द्यौः अजनयत् जनितवती । सुरेताः शोभनरेताः । रेतः पुत्रः । 'सुरेता ह्येषा यस्यायमग्निः' इति द्वितीयममृतत्वकारणमग्नेः ॥ १ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्य एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ म० 'न्यज्य समिधं व्रते प्रत्ते प्रत्तेऽन्नपत इत्याधानम्' (का० १६ । ६ । ८ ) । अध्वर्युणा व्रतपयसि दत्ते तत्र समिधम- भ्यज्य दीक्षित उख्येऽग्नावादध्यात् । प्रत्ते इति वीप्सा प्रतिव्रतं म० एकादशाध्याये उखासंभरणादिमन्त्रा उक्ताः द्वादशे- समिदाधानप्राप्त्यर्था इति सूत्रार्थः । आग्नेयी उपरिष्टादृहती ऽध्याये उखाधारणादिमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र ' यजमानः कण्ठे अष्टात्रिपादा चतुर्थो द्वादशार्णः । हे अन्नपते अन्नस्य पालक । रुक्मं प्रतिमुञ्चते परिमण्डलमेकविंशतिपिण्डं कृष्णाजिननि- अग्ने, नोऽस्मभ्यमन्नस्य देहि । कर्मणि षष्ठी । अन्नं प्रयच्छ । यूतं लोमसु शुक्लकृष्णेषु शणसूत्रे त्रिवृत्योतमुपरिनाभि बहि- यद्वान्नस्य स्वमंशं देहि । कीदृशस्यान्नस्य । अनमीवस्य नास्ति । ष्पिण्डं दृशानो रुक्म इति' ( १६ । ५ । १ ) । समिदाधानान्ते अमीवा व्याधिर्येन तदनमीवं तस्य । शुष्मिणः शुष्ममिति । ऐशान्यां तिष्ठन्यजमानो ग्रीवायां रुक्मं स्वर्णनिर्मितं फलका- बलनाम । शुष्मं बलं विद्यते यस्मात्तत् शुष्मि तस्य । रोगना - कारमाभरणविशेषं बध्नाति । कीदृशम् । वर्तुलम् एकविंशतिः शकं बलहेत्वन्नं प्रयच्छेत्यर्थः । किंच दातारं प्रतारिषः अन्नस्य । पिण्डा यत्र । शणकदलतुल्याः स्वरूपाद्बहिर्भूता उन्नतबिन्दषः दातारं प्रकर्षेण वर्धय । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' ( पा० ८ । १ । । पिण्डा उच्यन्ते । कृष्णाजिनखण्डे श्वेतकृष्णरोमस्थाने स्यूतम् ६ ) इति पादपूर्यै प्रोपसर्गस्य द्वित्वम् । अतिशयार्थं वोपसर्गा- । त्रिगुणशणसूत्रे प्रोतं नामेरूर्ध्वं वर्तमानं पिण्डा बहिर्भवन्ति भ्यासः 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' (नि० १० । ४२ ) तथा धार्यमिति सूत्रार्थः । रुक्मदेवत्या त्रिष्टुप् वत्सीदृष्टा । इति यास्कोक्तेः 'तॄ प्लवनतरणयोः' लेटो मध्यमैकवचनं 'सिब्ब आदित्याभ्यासेन रुक्मः स्तूयते । रुक्म आभरणविशेषः हुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्ययः । ' आर्ध - उर्व्या महत्या दीप्या व्यद्यौत् विद्योतते । 'धुत द्योतने' व्यत्य- धातुकस्य' ( पा० ७ । २ । ३५ ) इतीट् छन्दसि धातो - । येन शपि लुप्ते वृद्धौ लङि रूपम् । कीदृशो रुक्मः । दृशानो र्वृद्धिः 'लेटोऽडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इति अडागमः । दृश्यमानः । शानचि शपो लुक् । प्रत्यक्षमुपलभ्यमानः । श्रिये 'इतश्च लोपः' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति लेट इकारलोपे । जनेभ्यः श्रियं दातुम् । दुर्मर्षं दुर्मर्षमनवखण्डितं केनाप्यतिर - रुत्वविसर्गौ । तारिष इति रूपम् । किंच नोऽस्माकं द्विपदे । स्कार्यं वा आयुः जीवनं रुचानः रोचत इति रुचानो वाञ्छन् । मनुष्ये पुत्रादौ चतुष्पदे गवादौ च ऊर्जमन्नं धेहि धारय । रोचतेः शानचि 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति यद्वा द्वौ पादौ यस्य स द्विपात्तस्मै द्विपदे । चत्वारः पादा । शपो लुक् सोऽयमनिर्वयोभिरन्नैः पशुपुरोडाशप्रभृतिभिरमृतो- यस्य स चतुष्पात् तस्मै 'पादः पत्' ( पा० ६ । ४ । १३० ) ऽमरणधर्मा अभवत् यद्यस्मात्कारणात् द्यौर्द्युलोकवासी 'पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः' ( पा० ५ । ४ । १३८ ) इति देवगण एनमभिमजनयत् जनितवती । कीदृशी द्यौः । सुरेताः अन्तलोपे पदादेशः । द्विपदे मनुष्याय चतुष्पदे गवादये अन्नं शोभनं रेतोऽग्निरूपं यस्याः सा तस्मादमृतत्वं युक्तम् ॥ १ ॥ घेहि देहि जातावेकवचनम् । सर्वेभ्यो नरपशुभ्योऽन्नं देही- द्वितीया । त्यर्थः ॥ ८३ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

-

1

नक्त॒षासा॒ सम॑नसा विरू॑पे धा॒ापये॑ते॒ शिशु॒मेक॑थ॒

उखादिसमिदाभ्यन्तोऽध्याय एकादशोऽगमत् ॥ ११ ॥ समीची । द्यावा॒क्षमा॑ रु॒क्मो अ॒न्तरि॑र्भाति दे॒वा
अग्निं धारयन्द्रविणोदाः ॥ २ ॥

द्वादशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

दृशानो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑हु॒र्म॑ष॒मायु॑ः श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृते॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्य॑दे॑न॒ द्यौरज॑न- यत्सु॒रेता॑ः ॥ १ ॥

२७ य० उ०

उ० द्वाभ्यां परिगृह्णाति । नक्तोषासा । आग्नेयी त्रिष्टुप् नक्ता रात्रिः उषाशब्देनाहरुच्यते रात्र्यहनी । समनसा ए॒कमनस्के । विरूपे नानारूपे । कृष्णा रात्रिः शुक्लमहः । धाप- मातापितरौ एक अग्निलक्षणम्। समीची सम्यगञ्चिते संश्लिष्टे येते पाययेते सायंप्रातरग्निहोत्रादिभिः कर्मभिः । शिशुं बालमिव वा । ये इत्थंभूते ताभ्यां गृह्णामीति शेषः । हरन् जपति

२१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

द्यावाक्षामा । द्यावापृथिव्यौ यो रुक्मः रोचनः अन्तर्विभाति
अन्तरादीप्यते तं हरामीति शेषः । निदधाति । देवा अग्निं
धारयन्द्रविणोदाः यमग्निं देवा द्रविणोदाः धनदातारो
धारितवन्तः तमहं धारयामीति शेषः ॥ २ ॥

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

उ० शिक्यपाशं प्रतिमुखति । विश्वा रूपाणि जगती सा- वित्री । यः विश्वानि सर्वाणि रूपाणि प्रतिमुञ्चते प्रतिबध्नाति । द्रव्येष्वपहत्य शार्वरं तमः प्रकाशयतीत्यर्थः । कविः क्रान्त- दर्शनः । यश्च प्रासावीत्प्रसौति । भद्रं भन्दनीयम् । द्विपदे

विराजति । स सविता उषसः प्रयाणं प्रगमनम् अनु पश्चात्
विराजति दीप्यते । 'उषाः सवितुः पुरोगामिनी' इति सवितुः
स्तुतिः । य इत्थंभूतः सविता स शिक्यं प्रतिमुञ्चत्वि-
त्यर्थः ॥ ३ ॥

म० 'परिमण्डलाभ्यामिवाभ्यामुखां परिगृह्णाति नतोषा । चतुष्पदे द्विपाच्यश्चतुष्पात्यश्च । विनाकमख्यत्सविता वरेण्यः । सेति' (का० १६ । ५ । ३ ) । वर्तुलाभ्यामुखाधारणसाधन - यश्च व्यख्यत् विख्यापयति प्रकाशयति । नाकं द्युलोकम् । रूपाभ्यामिण्ड्वाभ्यामुखां गृह्णातीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या सविता सर्वस्य प्रसविता । वरेण्यः वरणीयः । अनु प्रयाणमुषसो त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । अर्धमुखाग्रहणे विभियुक्तम् । नक्तोषासा । नक्तं च उषाश्च नक्तोषसौ । विभक्तेराकारः संहितायां दीर्घः । नक्तं रात्रिः उषा अहः । नक्तोष सौ रात्रिदिवसौ एकमग्निं धापयेते पाययेते सायंप्रातरग्निहोत्रादिकर्मभिः तर्पयेते इत्यर्थः । तत्र लुप्तोपमानम् । शिशुं बालं मातापितराविव । 'धेट् पाने' म० 'शिक्यपाशं प्रतिमुञ्चते षडुद्यामं विश्वा रूपाणीति' 'हेतुमति च' ( पा० ३ । १ । २६ ) इति णिच् ' आदेच (का० १६ । ५ । ६ ) । उत् ऊर्ध्वं यम्यते नियम्यते यैस्ते उपदेशेऽशिति' (पा० ६ । १ । ४५ ) इति आकारे 'अर्तिही' उद्यामा रज्जवः षडुयामा रज्जव ऊर्ध्वाकर्षणहेतवो यस्येदृश- ( पा० ७ । ३ । ३६ ) इत्यादिना पुक् । कीदृश्यौ नक्तोषसौ । मासन्दीस्थं शिक्यपाशं यजमानः कण्ठे बनातीति सूत्रार्थः । समनसा समनसौ समानं मनो ययोस्ते एकमनस्के परमैक- सवितृदेवत्या जगती श्यावाश्वदृष्टा । कविः विद्वान् क्रान्त- मत्ययुक्ते इत्यर्थः । विरूपे विलक्षणं रूपं ययोस्ते विरूपे । दर्शनः । वरेण्यः श्रेष्ठः सविता सर्वस्य प्रसविता सूर्यः विश्वा कृष्णा रात्रिः शुक्लमहः । समीची सम्यगञ्चतस्ते समीच्यः । विश्वानि सर्वाणि रूपाणि प्रतिमुञ्चते द्रव्येषु प्रतिबध्नाति सम्यगञ्चने समन्विते संश्लिष्टे वा । पूर्वसवर्णो विभक्तेः । ये रात्रितमोऽपहत्य रूपाणि प्रकाशयतीत्यर्थः । यश्च द्विपदे इत्थंभूते रात्र्यहनी ताभ्यामिण्ड्वारूपाभ्यामुखां गृह्णामीति शेषः । चतुष्पदे द्विपाद्भ्यश्चतुष्पाद्यो मनुष्यपश्वादिभ्यो भद्रं कल्याणं 'हरति द्यावाक्षामेति' ( का० १६ । ५ । ४ ) । आहवनीयो- । स्वस्वव्यवहारप्रकाशनरूपं श्रेयः प्रासावीत् प्रसौति प्रेरयति । परिस्थामुखामेवमिण्ड्वाभ्यामादाय द्यावेति पादेनासन्दीं प्रति । यश्च नाकं स्वर्गं व्यख्यत् विख्याति प्रकाशयति । 'अस्यतिवक्ति- तां हरतीति सूत्रार्थः । द्यावाक्षामा योश्च क्षामा पृथिवी च द्यावाक्षामा । दिवो द्यावादेशः विभक्तेर्लोपः । द्यावापृथिव्यो- रन्तर्मध्ये अन्तरिक्षे च यो रुक्मः रोचमानोऽग्निर्विभाति प्रका- शते तं हरामीति शेषः । ' आहवनीयस्य पुरस्तादुद्गात्रासन्दी - वदासन्द्यां चतुरस्रात्यां शिक्यवत्यामादधाति देवा अग्निमिति' (का० १६ ।५ ।५ ) । आहवनीयात्पूर्वदिशि भूमौ स्थापिता- यामासन्द्यामुखां निदधाति देवा इति पादेन । उद्गात्रासन्दी- बदिति प्रादेशमात्रपाद्यामौदुम्बर्यामरत्निमात्रात्यां मुञ्जरज्वा व्युतायामिति लभ्यते । तथा चतुरस्राङ्गयां चतुरस्राणि चतुष्को- णानि अङ्गानीयोपलपादरूपाणि यस्यास्तस्यां सशिक्यायां चेति सूत्रार्थः । देवाः दीव्यन्ति व्यवहरन्तीति देवाः प्राणा यज- मानस्य एतमग्निं धारयन् अधारयन् । अभाव आषः । कीदृशा देवाः । द्रविणोदाः यागद्वारेण द्रविणं धनरूपं फलं ददति प्रयच्छन्ति ते । तमहं धारयामीति शेषः । 'अग्निं धारयन् द्रविणोदा इत्याह प्राणा वै देवा द्रविणोदाः' इति तैत्तिरीयश्रुतेर्देवशब्देन प्राणा उच्यन्ते ॥ २ ॥

तृतीया ।

विश्वा॑ रू॒पाणि॒ प्रति॑मुञ्चते क॒विः प्रासवीन्द्रं द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे । विनाक॑मख्यत्सवि॒ता वरु॑ण्योऽनु॑ प्र॒याश॑मु॒षसो॒ विरा॑जति ॥ ३ ॥

ख्यातिभ्योऽङ्' ( पा० ३ । १ । ५२ ) इति च्लेरङ् । यश्च उषसः उषःकालस्य प्रयाणं गमनमनु पश्चात् उषःकाले व्यतीते सति विराजति विशेषेण दीप्यते । 'उषाः सवितुः पुरोगा- मिनी' इति सवितुः स्तुतिः । ईदृशः सविता शिक्यं प्रतिमुञ्च- त्विति शेषः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

सुप॒र्णोऽसि म॒रुत्मा॑त्रि॒वृत्ते॒ शिरो॑ गाय॒त्रं चक्षु॑- बृहद्रथन्त॒रे प॒क्षौ । स्तोम॑ आ॒त्मा छन्द॒स्यङ्गा॑नि॒ यज॑प॒ नाम॑ । साम॑ ते त॒नूर्व॑मदे॒व्यं य॑ज्ञाय॒ज्ञियं॒ पुच्छ्रं धिष्ण्या॑ः श॒फाः । सुप॒र्णोसि म॒रुत्मान्दवं॑ गच्छ स्वः पत ॥ ४ ॥

उ० विकृत्याऽभिमन्त्रयते । विकृतिश्चतुरवसाना गारुरुमती विषघ्नी । सुपर्णोऽसि सुपतनस्त्वमसि । गरुत्मान् गणवान् अशनवान् । त्रिवृत्स्तोमः ते तव शिरः । गायत्रं चक्षुः । बृह- arन्तरे सामनी पक्षौ । पञ्चविंशः स्तोमः आत्मा । छन्दांस्ये- कविंशतिरङ्गानि यजूंषि नाम । साम ते तनूः । वामदेव्यं त्वं सुपर्णोऽसि गुरुरुमान् अतो ब्रवीमि त्वाम् । दिवं गच्छ स्वः यज्ञायज्ञियं पुच्छम् । धिष्ण्याः अग्नयः शफाः खुराः । यतश्व

स्वर्लोकं पत ॥ ४ ॥

उवटभाष्य - महीवर भाष्यसंवलिता ।

२११

म० 'सशिक्यं प्राञ्चं प्रगृह्णाति सुपर्णोऽसीति पिण्डवत्' । गायत्रं छन्दः आरोह अनुग्राहकत्वेन स्वीकुरु । ततः पृथिवी - (का० १६ । ५ । ७ ) । शिक्यसहित मुख्यानिं प्राच्यामूर्ध्वं मनु विक्रमख भूदेवतारूपमिमं प्रदेशं विशेषेण प्राप्नुहि । एव- धारयति पिण्डवदित्यूर्ध्वबाहुः । अनेनोख्याग्नेरभिमन्त्रणमप्युक्तं मुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु योज्यम् । हे द्वितीय पादन्यास, लं विष्णोः कैश्चिदिति सूत्रार्थः । गरुत्मद्देवत्या विषहन्त्री चतुरखसाना । क्रमोऽसि अभिमातिहा अभिमातिर्घातकः पाप्मा वा तं कृतिः । हे अग्ने, त्वं सुपर्णः शोभनं पर्णं पतनं यस्य स पक्षि- हन्तीति । त्रैष्टुभं छन्दः । स्वीकुरु अन्तरिक्षप्रदेशं व्याप्नुहि । हे रूपोऽसि पक्ष्याकारेण चितत्वात् । तत्र दृष्टान्तः । गरुत्मान् । तृतीय पादन्यास, विष्णोः क्रमोऽसि अरातीयतो हन्ता राति- गरुडो यथा पक्षिराजस्तद्वत् । तस्यावयवाः कथ्यन्ते । त्रिवृत् दनं न रातिररातिर्दानाभावस्तमात्मन इच्छतीत्यरातीयन् तस्य ते तव शिरः त्रिवृत्स्तोमस्तव शिरः स्थानीयः । गायत्रं हन्ता विनाशकः । जामतं छन्दः । आरोह दिवं द्युलोकमनु चक्षुः यद्गायत्राख्यं साम तत्तव चक्षुः नेत्रस्थानीयम् । बृहद्र - । विक्रमव द्युलोकं व्याप्नुहि । हे चतुर्थ पादन्यास, त्वं विष्णोः थन्तरे पक्षौ बृहद्रथन्तराख्ये सामनी तव पक्षस्थानीये । क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्ता शत्रुलं हन्तृत्वमिच्छति शत्रूयति स्तोम आत्मा पञ्चदशस्तोमस्तवात्मा अन्तःकरणस्थानीयः । शत्रूयतीति शत्रूयन् । क्यजन्ताच्छतृप्रत्यय उभयत्र । तस्य हन्ता छन्दांसि अङ्गानि गायत्र्यादीनि एकविंशतिच्छन्दांसि तव । आनुष्टुभं छन्द आरोह । अत्र चतुर्ष्वपि पादन्यासेषु यजमान हृदयाद्यङ्गस्थानीयानि । यजूंषि नाम इषे त्वेत्यादीनि यजूंषि । आत्मानं विष्णुत्वेन भावयेत् चतुर्णां प्रक्रमाणां प्रदेशान्पृथि- तव नामस्थानीयानि । वामदेव्यं साम ते तव तनूः शरीरस्थानी- व्यादिलोकरूपत्वेन भावयेत् । 'दिशो वीक्षते दिशोऽनु विक्र- यम् । यज्ञायज्ञियाख्यं साम तव पुच्छं पुच्छस्थानीयम् । मखेति' ( का० १६।५।१३ ) । सर्वा दिशः पश्यती- धिष्ण्याः शफाः होत्रादिधिष्ण्यस्थिता अग्नयस्तव शफाः खुर- त्यर्थः । यजुरुष्णिक् । हे अग्ने, त्वं दिशोऽनु विक्रमख प्राच्या- स्थानीयाः । हे अग्ने, एवंभूतस्त्वं यतो गरुत्मान् गरुड इव । दिदिशो व्याप्नुहि ॥ ५ ॥ सुपर्णः पक्षिरूपोऽसि अतो दिवमाकाशं प्रति गच्छ । तत्रापि स्वः पत खः स्वर्गलोकं प्राप्नुहि ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

विष्णोः क्रर्मोऽसि सपत्न॒हा गा॑य॒त्रं छन्द॒ आ रो॑ह पृथि॒वीमनु॒ विक्र॑मस्व॒ विष्णोः क्रर्मोऽस्यभिमा- ति॒हा त्रैष्टु॑भं छन्द् आरो॑ह॒न्तरि॑क्ष॒मनु॒ विक्र॑मस्व॒ विष्णो॒ः क्रमो॑ऽस्यरातीय॒तो ह॒न्ता जग॑तं॒ छन्द॒ आ - रो॑ह॒ दिव॒मनु॒ विक्र॑मस्व॒ विष्णो॒ोः क्रमॊऽसि शत्रूय॒तो ह॒न्तानु॑ष्टुभं छन्द॒ आरो॑ह॒ दिशोऽनु विक्रमस्व ॥ ५ ॥

:

उ० विष्णुक्रमान्क्रमते । विष्णोः क्रमोऽसि । विष्णोः यज्ञ- स्याग्नेः यतः क्रमोऽसि सपत्नहा च शत्रुघातकश्च अतः गायनं छन्द आरोह पृथिवीमनु विक्रमस्व । अभिमातिहा अभिमाति- रपि केनचिद्गुणविशेषेण शत्रुरेवोच्यते । ऋज्वन्यत् । अराती यतो हन्ता अरातिरिवाचरति अरातीयति अरातिः शत्रुः । तस्य अरातीयतः शत्रूयतो हन्ता । अधस्तनेन व्याख्यातम् ५ म० 'विष्णुक्रमान्क्रमते विष्णोरिति प्रतिमन्त्रमन्युग्रहणं च तस्मिंस्तस्मिन्' (का० १६ । ५ । ११ ) । विष्णुक्रमसंज्ञान्पा- दन्यासान्करोति तस्मिंस्तस्मिन्कमणे उख्यस्याभेरूर्ध्वं ग्रहणं कार्यमिति सूत्रार्थः । चत्वारि यजूंष्युख्याग्निदेवत्यानि ऋग्- हतीच्छन्दस्कानि त्रीणि । चतुर्थ प्राजापत्या बृहती । विष्णु- शब्देनाग्निरुच्यते । ' स यः स विष्णुर्यज्ञः स यः स यज्ञो ऽयमेव स योऽयमग्निरुखायाम्' ( ६ । ७ । २ । ११ ) इति श्रुतेः । हे प्रथमपादविन्यास, त्वं विष्णोः यज्ञस्यान्नेः क्रमोऽसि । सपत्नहा सपना शत्रून्हन्तीति शत्रुघातकश्च । अतो

।

।

षष्ठी ।

अक्र॑न्द॒द॒ग्निः स्त॒नय॑न्नव॒ द्यौः क्षामा रेरिहद्दीरुधैः सम॒श्ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदारो- द॑सी भानुना॑ भात्य॒न्तः ॥ ६ ॥

उ० उर्ध्वबाहुः प्रदक्षिणं गृह्णात्यभिम् । अक्रन्ददभिः त्रिष्टुप् । अस्यामृच्यग्निपर्जन्यौ कथ्ये । दद विस्फूर्जति अग्निः । स्तनयन्निव द्यौः । द्यौः शब्देनात्र पर्जन्य उक्तः । यथा स्तनयन्पर्जन्यः शब्दं करोति एवमग्निः पर्जन्यवत् शब्दं करोति । अथान्यान्यपि पार्जन्यानि रूपाण्यग्नेः प्रदर्श्यन्ते । क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन् । क्षामाशब्देन पृथिव्युच्यते । द्वितीयार्थे च प्रथमा । 'लिह आस्वादने' यथा पर्जन्य उदक- भावमुपगच्छनत्यर्थं पृथिवीं लेढि आस्वादयति वीरुधः सम- अन् व्याप्नुवन् एवमयमग्निः पृथिवीमत्यर्थमास्वादयति स्व- कीयज्वालासमूहेनौषधीः समञ्जन्व्याप्नुवन् । अन्यदप्युच्यते । सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यत् । यथा पर्जन्यः सद्य एवा- भ्ररूपेण जायमानो व्यख्यत् । विरुपसर्गः ख्यातिना संबध्यते । तेन विख्यापयति हि ईं इद्धो धाराशतसहस्रैः । हि है इमौ निपातौ पादपूरणौ । एवमयमभिः सद्य एव जायमानः इदः सन् इदं सर्व विख्यापयति । अन्यच्च । भरोदसी भानुना भात्यन्तः । यथा पर्जन्य आभाति भानुना विद्युद्रूपेण । रोदसी द्यावापृथिव्योरन्तर्व्यवस्थितः । एवमयमग्निराभाति भानुना दीहया द्यावापृथिव्योरन्तर्व्यवस्थितः । एवमभिः पर्जन्यवत्स्तूयते ऋषिणा ॥ ६ ॥

म० 'पिण्डवत् प्रागुदञ्चं प्रगृह्णात्यकन्ददग्निरिति (का० १६ । ५ । १४ ) । ऊर्ध्वबाहुः प्रागूर्ध्वममिं गृह्णातीति सूत्रार्थः ।

२१२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

सन्तु । अथ अध समानार्थौ । अथैवं भूयोभूयः करणे-
नावर्तमानः । पोषस्य पोषेण अनवच्छिन्नधनागमेन सह पुनः
नोऽस्माकं नष्टम् न आकृधि आगमय । रयिं धनं पुनरागमय ।
करोतिर्गतिकर्मा ॥ ८ ॥

अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् वत्सीदृष्टा । अग्निरक्रन्दत् 'छन्दसि । अङ्गानां रसभूत, शतं तव सन्तु आवृतः आवर्तनानि । लुङ्लङ्लटः' ( पा० ३ । ४ । ६ ) क्रन्दति विस्फूर्जति । शतशब्दोऽसंख्यातविषयः । सहस्रं बहूनि च उपावर्तनानि कीदृशः । द्यौरिव स्तनयन् । धौशब्देनात्र पर्जन्य उक्तः । द्यौर्मेघ इव स्तनयन् गर्जन् शब्दं कुर्वाणः 'स्तन गदी देव- शब्दे' चुरादिरदन्तः । मेघसाधर्म्यमाह । क्षामा रेरिहत् 'सुपां सुलु' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तिलोपः । क्षामेति पृथिवीनामसु पठितम् । क्षामां पृथिवीं रेरिहत् 'लिह आखादने' म० आग्नेयी महाबृहती एकः पादो द्वादशार्णश्चत्वारोऽष्टा- यङ्लुगन्ताच्छतृप्रत्ययः रेफरछान्दसः । अत्यन्तं लेढीति लेलि - र्णाः । हे अङ्गिरः अङ्गिनां रसभूत अङ्गसौष्ठवयुक्त हे अग्ने, ते तव हत् 'नाभ्यस्ताच्छतुः' ( पा० ७ । १ । ७८ ) इति नुमभावः । शतमावृतः सन्तु शतसंख्याका आवृत्तिशक्तयः सन्तु । तथा भूमिमति आखादयन्व्याप्नुवन् यथा मेघो जलभावं गच्छन्न- ते तव सहस्रमुपावृतः सन्तु सहस्रसंख्याका उपावृत्तिशक्तयः त्यर्थं भूमिं लेढि । वीरुधः समञ्जन् स्वकीयज्वालासमू - सन्तु स्वस्यैवावर्तनमावृत् । त्वत्समीपवर्तिनां पुरुषाणां द्रव्यवि- न ओषधीर्व्याप्नुवन् । अन्यदप्युच्यते । हि यस्मात् शेषाणां चावर्तनमुपावृत्तिः । अस्मासु स्नेहातिशयेन त्वमपि जज्ञानः उत्पद्यमानः सन् सद्यः तदानीमेव इद्धः दीप्तश्च पुनः पुनरावर्तस्व । त्वदीयाः पुरुषास्त्वदीयानि च द्रव्याणि सन् व्यख्यत् विख्याति । अन्तर्भूतणिजन्तो ज्ञेयः । श्रुत्या पुनःपुनरावर्तन्तामित्यर्थः । अधेत्यव्ययमथार्थम् । 'निपातस्य च' तथा व्याख्यातत्वात् । विख्यापयति इदं सर्वं विविधं प्रकाश- । ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घः । अथापि यति । अन्यच्च योऽग्निः रोदसी द्यावापृथिव्योः अन्तर्मध्ये शतसहस्रसंख्यानामावृत्त्युपावृत्तिशकीनां यः पोषः समृद्धि - भानुना रश्मिना स्वयमाभाति समन्तात्प्रकाशते । यथा पर्जन्यो स्तस्यापि पोषस्यान्यः पोषोऽयुतलक्षादिसंख्याकाभिवृद्धिस्ता- भानुना विद्युद्रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तर्भाति एवमग्निः पर्जन्यवत् । दृशेन पोषेण नोऽस्मदीयं नष्टं धनं पुनर्भूयोऽपि आकृधि स्तूयते । ईम् निपातः पादपूरणे ॥ ६ ॥

सप्तमी । अग्ने॑ऽभ्यावर्तन्न॒भि मा निव॑त॒स्वायु॑षा॒ वर्च॑सा प्र॒जया॒ धने॑न स॒न्या मे॒धया॑ र॒य्या पोषॆण ॥७॥

1

उ० अवहरति अग्ने अभ्यावर्तिन्निति । इतः प्रभृति पञ्चा- ग्नेय्यः । अग्ने अभ्यावर्तिन् ऊर्ध्वबृहती । हे अग्ने अभ्यावर्तन- शील, अभिनिवर्तस्व मांप्रति । आयुषा । वर्चसा । अनेन । प्रजया । धनेन । सन्या लाभेन । मेधया । रय्या सुवर्णोत्क-

र्षेण । पोषेण धनपुष्ट्या ॥ ७ ॥

1

म० 'अवहरत्यग्नेऽभ्यावर्तिन्निति' ( १६ । ५ । १५ ) । ऋक्चतुष्टयेन चतुर्वारमुख्यान्निमात्मसमीपमानयतीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्योर्ध्वबृहती द्वादशार्णत्रिपादा । अभि आभिमुख्येना- वर्तितुं शीलमस्यास्तीत्यभ्यावर्ती तत्संबोधनम् अस्मदभिमु- खागमनशील । आयुरादिभिः सह मा मामभि मांप्रति निव- र्तस्व शीघ्रमागच्छ । आयुषा जीवनेन । वर्चसा ब्रह्मवर्चसेन । प्रजया पुत्रादिकया । धनेन वसुना । सन्या इष्टलामेन । मेधया धारणावत्या बुद्ध्या । रय्या सुवर्णालंकारैः । पोषेण आयुरादीनां पुष्ट्या ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

अ अङ्गिरः शतं ते॑ सन्त्वावृतः सहस्रं त उपा- वृत॑ः । अधा॒ पोष॑स्य॒ पोषि॑ण॒ पुन॑नो॑ न॒ष्टमाकृ॑धि॒ पुन॑नो॑ र॒यिमाकृ॑धि ॥ ८ ॥

आवृत्तं कुरु आगमय । पुनः भूयोऽपि नोऽस्मदीयं पूर्वम-
संपादितं धनमाकृधि सर्वतः संपादितं कुरु । करोतिर्गतिकर्मा
'श्रुशृणुपृकृवृभ्यश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । १०२ ) हेर्धिः
व्यत्यये न शपो लुक् ॥ ८ ॥

नवमी ।

पुन॑रू॒र्जा निव॑र्तस्व॒ पुन॑र॒न इ॒षायुषा । पुन॑र्नः
पाह्य हंसः ॥ ९ ॥

उ० पुनरूर्जा गायत्र्यौ । पुनः पुनरभ्यासोऽनवच्छेदार्थः ।
पुनरपि ऊर्जा दध्याद्युपसेचनेन निवर्तस्व । पुनश्च हे अने
इषा अन्नेन सह आयुषा च सह । किंच पुनरेव नोऽस्मान्
पाहि अंहसः पापात्सकाशात् यथा पूर्वं रक्षिताः ॥ ९ ॥

म० आग्नेय्यौ द्वे गायत्र्यौ । हे अमे, त्वमूर्जा क्षीरादिरसेन
सह निवर्तख पुनरत्रागच्छ । इषा अन्नेन आयुषा जीवेन च
सह पुनरागच्छ । आगतस्त्वं नोऽस्मान्पुनः कृतादंहसः पापा-
त्पाहि रक्ष ॥ ९ ॥

दशमी ।

स॒ह र॒य्या निव॑त॒स्वाग्ने॒ पिन्व॑स्व॒ धार॑या ।
विश्वख्या॑ वि॒श्वत॒स्परि॑ ॥ १० ॥

उ० सह रय्या सह धनेन निवर्तस्व । किंच । हे अग्ने, पिन्वस्व । पिन्वतिः सेचनार्थः । तां च रयिं सिच । वसो- र्धारया अनवच्छिन्नधनदानेन निवर्तस्व । पुनः पुनराप्याय-

1

उ० अझे अङ्गिरः । महाबृहती । हे भने, अङ्गिरः स्वेत्यभिप्रायः । कथंभूतया रय्यां । विश्वप्न्या विश्वत-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स्परि । 'सा भक्षणे' सर्वजनोपभोग्यया । विश्वतस्परि
सर्वतोऽधिगतैरर्थैः पूर्यमाणया रय्या ॥ १० ॥

म० हे अमे, रय्या धनेन सह निवर्तस्व । किंच धारया जलधारया वृष्टिरूपया विश्वतः परि सर्वेषां तृणधान्यलतापा- दपानामुपरि पिन्वख सिञ्च । पिन्वतिः सेचनार्थः । कीदृश्या धारया । विश्वप्न्या 'प्सा भक्षणे' विश्वैः प्सायते भक्ष्यते पीयत इति विश्वप्स्त्री तया । यद्वा विश्वप्स्न्या सर्वजनोपभो- ग्यया धारया धनधारया सर्वतः परि सर्वतोऽधिगतैरर्थैः पूर्य - माणया पिन्वस्त्र सिञ्च । अनवच्छिन्नधनदानेन पुनः पुनरा- प्यायखेत्यर्थः ॥ १० ॥

उ०

एकादशी ।

।

।

आ त्वा॑हार्षम॒न्तर॑भूर्ध्नुवस्ति॒िष्ठावि॑चाचलिः । वि- श॑स्त्वा॒ सर्वा॑ वाञ्छन्तु॒ मा त्वद्राष्ट्रमधिभ्रशत् ॥ ११ ॥ उपरितनानि धारयन्नभिमन्त्रयते । आ त्वाहार्षम् । अनुष्टुब् आहार्षं त्वां यतः द्युलोकात् । 'हृञ् हरणे' । हृतवान् । त्वं च अन्तरभूः अन्तः नाभ्या उपरि शरीरमध्ये अभूः । अतो ब्रवीमि । ध्रुवः स्थिरः तिष्ठ । अविचाचलिः अवि- चलनशीलः । किंच विशः त्वां सर्वाः वान्छन्तु अन्नं तवो- । पतिष्ठतु सर्वम्। 'अन्नं वै विड्' इति श्रुतिः । मा त्वत् त्वत्तो राष्ट्रं जनपदसमूहः अधिभ्रशत् अधिभ्रश्यतु ॥ ११ ॥

।

२१३

पाशम् उच्छ्रथय । श्रथ शैथिल्ये' । श्रथीकृत्योर्ध्व नय । अस्मत् अस्मत्तः अवाधमम् अधमं च पाशम् अवाचीनं लय । विमध्यमं स्थानस्थितमेव विश्लथय मध्यमम् । अथैवं कृते सति वयं हे आदित्य अदितेः पुत्र, व्रते तव कर्मणि वर्तमानाः अनागसः अनपराधाः अदितये अदी- नतायै स्याम भवेम ॥ १२ ॥

म० 'पाश उन्मुच्योदुत्तममिति' (का० १६ । ५ । १७ ) । रुक्मपाशशिक्यपाशौ गलादूर्ध्वमार्गेण निष्कासयतीति सूत्रार्थः । वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् शुनःशेपदृष्टा । उदित्युपसर्गोऽव वि एता- वपि श्रथयेत्यनेन संबध्यते । हे वरुण, उत्तममुत्तमाङ्गे शिरसि स्थापितं त्वदीयं पाशमस्मत् अस्मत्तः सकाशात् उत् श्रथय उत्कृष्य विनाशय । अधममधमाशे पादप्रदेशे स्थापितं त्वत्पाशमवश्रथय अवकृष्यास्मत्तो विनाशय । मध्यमं मध्यम- प्रदेशे स्थितं पाशं विश्रथय विच्छेदय । ' ' - णिचि हखः लोटि मध्य मैकवचने रूपम् । श्रथायेति संहि- तायां दीर्घश्छान्दसः । यद्वा श्रथ क्यादिः लोटि मध्यमैकव- चने 'छन्दसि शायजपि ' ( पा० ३ । १ । ८४ ) इति श्नाप्र- त्ययस्य शायजादेशे श्रथायेति रूपम् । अथ पाशत्रयविनाशा - नन्तरं हे आदित्य अदितिपुत्र, वरुण अनागसः अनपराधा निष्पापास्तव व्रते कर्मणि वर्तमानाः सन्तो वयमदितये अदी- तायै स्याम अखण्डितत्वाय योग्या भवेम । अथा इत्यत्र 'निपातस्य च' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति दीर्घः ॥ १२ ॥ त्रयोदशी ।

अ बृद्दन्नुषसामू॒र्ध्वो अ॑स्थान्निर्जग॒न्वान्तम॑स॒ ।

म० 'उपरिनाभि धारयन्ना त्वाहार्षमित्यभिमन्त्रयते' (का० १६ । ५ । १६ ) । नाभेरुपर्युख्याग्निं धारयंस्तमभिमन्त्रयत इति सूत्रार्थः । आग्नेय्यनुष्टुब् ध्रुवदृष्टा । हे अमे, अहं त्वामाहार्ष- माहृतवानस्मि । आङ्पूर्वस्य हरतेर्लङि उत्तमैकवचनम् । त्वं च अन्तरभूतः उखामध्येऽवस्थितोऽसि । अविचाचरत्यन्तं॒ ज्योति॒षागा॑त् । अ॒ग्निर्भानुना॒ रुश॑ता॒ स्वम आ चलनरहितो ध्रुवः स्थिरः सन् तिष्ठ । विचलतीति विचाचलिः जा॒तो विश्वा॒ समा॑न्यप्राः ॥ १३ ॥ यङन्तादिन् । किंच सर्वा विशः प्रजाः त्वा त्वां वाञ्छन्तु । यद्वा सर्वा विशः सर्वाण्यन्नानि त्वां वाञ्छन्तु अन्नानि तवोपति - । ष्ठन्तु । 'अन्नं वै विशः' ( १६ । ७ । ३ । ७ ) इति श्रुतेः । इदं राष्ट्रं त्वत् त्वत्तः सकाशान्मा अधि भ्रशत् अयं जनपदस्त्वत्तो माप्रभ्रश्यतु शून्यो मा भूत् । अस्मिन् राज्ये स्थित्वा सर्वाः प्रजाः पाहीत्यर्थः । यद्वा श्रीर्वै राष्ट्रम् ' मा त्वद्राष्ट्रमधिभ्रशत्' ( ६ । ७ । ३ । ७ ) इति श्रुतेः । श्रीः त्वत्तो मा भ्रश्यतु 'भ्रंशु । पूरणे' । आ अप्राः आपूरिवान् जातः संजातरश्मिः विश्वा अधःपतने' पुषादित्वाच्लेरङ् 'न माध्योगे' ( पा० ६ । ४ । । सद्मानि । 'इमे वै लोका विश्वासद्मानि ' इति श्रुतिः । ७४) इति अडभावः ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

उदु॑त्त॒मं व॑रुण॒ पाश॑म॒स्मदवधमं वि मध्यमं श्र॑थाय । अथा॑ व॒यमा॑दित्य ऋ॒ते तवाना॑गसो॒ अदि॑

1

तये स्याम ॥ १२ ॥

उ० प्रदक्षिणान् गृह्णाति । अग्रे बृहन् । त्रिष्टुप् । आदित्यात्मनोऽनेः स्तुतिः । यः अग्रे उषसां बृहन् महान् प्रभावतः ऊर्ध्वः अस्थात् स्थितः । यश्च निर्जगन्वान् तमसः निर्गतो रात्रिलक्षणात्तमसः अहर्लक्षणेन ज्योतिषा सह आगात् आगतः सोऽग्निः । भानुना रुशता रोचिष्णुना । स्वङ्गः शोभनाङ्गः । आ जातो विश्वा सद्मान्यप्राः । 'प्रा

सर्वाणि सदनानि प्रत्यक्षवृत्तिता ॥ १३ ॥

म० 'पिण्डवत्प्राग्दक्षिणा प्रगृह्णात्यये बृहन्निति' (का० १६ । ५।१७ ) । पूर्वमन्त्रेण पाशावुन्मुच्योर्ध्वबाहुराग्नेय दिशं प्र॒त्यख्यानमूर्ध्वं धारयतीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् त्रितदृष्टा । आदित्यात्मनाः स्तुतिः क्रियते । बृहन् प्रभा- वान्महानयमभिरुषसामग्रे प्रातः कालानां मुखे ऊर्ध्वो अस्थात् ऊर्ध्वः स्थितः । यद्वाग्निहोत्रादौ बोध्यमान उत्तिष्ठति ।

उ० पाशान्विमुञ्चति । उदुत्तमम् वारुणी त्रिष्टुप् । उदि स्वयमुपसर्गः श्रथायेत्यनेन संबध्यते । हे वरुण, उत्तमं । अस्थादित्यत्र 'प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे ' ( पा० ६ । १ । ११५ )

२१४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

इति 'एङः पदान्तादति' ( ६ । १ । १०९ ) इति सूत्रप्राप्त - विश्वानि वयुनानि सर्वाज्ञानोपायान् विद्वाञ्जानन् । सर्वपदार्थ - सन्ध्यभावः । यश्च तमसो रात्रिलक्षणान्निर्जगन्वान्निर्गतः तत्त्ववेदी सन्नित्यर्थः । किंच एनामुखां तपसा संतापेन सन् ज्योतिषाऽहर्लक्षणेन सह आ अगात् इहागतः सोऽग्नि- । माभिशोचीः मा संतापय । अर्चिषा ज्वालया च माभि- र्जात उत्पन्नमात्र एव विश्वा विश्वानि सर्वाणि सद्मानि स्थानानि । शोचीर्मा दीपय । तपः कार्यमर्चिः कारणं । कार्येण भूयांस्तापो सर्वान् लोकान् आ अप्राः खतेजसा सर्वत्र पूरितवान् 'प्रा भवति कारणेन त्वीषत् तदुभयं मा कुर्वित्यर्थः । अस्यामुखा- पूरणे" लङ् पुरुषव्यत्ययः । ' इमे वै लोका विश्वा सद्मानि ' यामन्तर्मध्ये शुक्रज्योतिः निर्मलप्रकाशः सन् विभाहि विशेषेण ( ६ । ७ । ३ । १७ ) इति श्रुतिः । कीदृशः । रुशता 'रुश । दीप्यस्व ॥ १५ ॥ हिंसायाम्' रुशतीति रुशन् तेन रुशता तमो हिंसता भानुना षोडशी । रश्मिना स्वङ्गः शोभनान्यङ्गानि यस्य शोभनशरीरः ॥ १३ ॥ चतुर्दशी ।

ह॒ ँसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धो वेदि॒षद- थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सह॑त॒सद्व्यो॑म॒सव्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत् ॥ १४ ॥

उ० अवहरति हंसः शुचिपदिति । जगती यजु
रन्ता बृहदिति यजुः । जगत्या 'जगती हेमाल्लोकान्'
इति श्रुतिः । तथा बृहदिति निदधातीति राजसूये
अतिच्छन्दसमित्युक्तम् । व्याख्यातो मन्त्रार्थः ॥ १४॥

म० 'अवहरति हंसः शुचिषदिति' (का० १६ ।५ । १८ ) । उख्याग्निमवतारयति । जगती अग्निप्रोक्षणे इयमुक्ता यजुरन्ता । राजसूयप्रकरणे इयमतिजगत्युक्ता इह तु जगती अन्ते बृहदिति यजुः । तद्विनियोगमाह 'आसन्द्यां करोति बृहदिति' (का० १६ । ५ । १९ ) । बृहदिति यजुषा उख्या- निमासन्द्यां स्थापयतीति सूत्रार्थः । हंस इति मन्त्रस्तु व्याख्यातः ( अ० १०। क० २४ ) ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

सीद् त्वं मातुर॒स्या उपस्थे विश्वा॑न्यग्ने॑ व॒युना॑नि वि॒िद्वान् । मैनां॒ तप॑सा॒ मार्चपा॒भिशचीर॒न्तर॑स्या ँ शु॒क्रज्यो॑ति॒र्विभा॑हि ॥ १५ ॥

।

अ॒न्तरि॑ग्ने रु॒चा त्वमु॒खाया॒ सद॑ने॒ स्वे । तस्य॒ -
स्त्वनं॒ हर॑सा॒ तप॒न्जात॑वेदः शि॒वो भ॑व ॥ १६ ॥

उ० अन्तरग्ने । व्यवहितपदसंबन्धप्रायोऽयं मन्त्रः । हे अग्ने, यस्या उखायास्त्वमन्तर्मध्यतः रुचा दीया सहितः सदने स्वे स्वकीये स्थाने वर्तसे । तस्या एव उखायाः त्वं हरसा ज्योतिषा तपन् । 'तप संतापे' । अग्ने, जात- वेदः जातं जातं वेत्तीति जातवेदास्तत्संबोधने हे जातवेदः जातप्रज्ञान, शिवो भव शान्तो भव ॥ १६ ॥

म० अग्निदेवत्ये द्वे अनुष्टुभौ । हे अग्ने, वमुखाया अन्तः मध्ये वे सदने स्वकीये स्थाने रुचा दीप्त्या युक्तः सन् सीदेति शेषः । किंच जातं जातं विन्दतीति जातवेदाः तस्य संवोधनम् । हे जातवेदः सर्वज्ञ, जातं वेदो ज्ञानं यस्येति वा जातविज्ञानः तस्या उखायाः शिवः कल्याणकारी शान्तो भव । किं कुर्वन् । हरसा ज्योतिषा तपन्प्रतपन्सन् ॥ १६ ॥ सप्तदशी ।

शि॒वो भू॒त्वा मह्य॑मग्ने॒ अथो॑ सीद शिवस्त्वम् । शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनि॑मि॒हास॑दः १७ शिवो भूत्वा शान्तो भूत्वा मह्यं हे अग्ने, अथो । अपि च । सीद उपविश उखायाम् । शिवस्त्वं शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनिं स्थानम् इहासदः इह आ असदः

उ०

म० हे अग्ने, मह्यं मदर्थं शिवः शान्तो भूला अथो अन- न्तरं शिवः सीद सर्वात्मना शान्तः सन्नुपविश । सर्वा दिशः शिवाः शान्ताः कृत्वा इहास्यामुखायां स्वं योनिं स्वकीयं स्थानमासदः आसीद आगत्योपविश । 'छन्दसि लुङ्लङ्लट : ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लोड लुङ् ॥ १७ ॥

उ० उपतिष्ठते सीद त्वमिति तिसृभिराग्नेयीभिः । एका । आसीद ॥ १७ ॥ त्रिष्टुप् द्वे अनुष्टुभौ । सीद त्वम् अवस्थानं कुरु त्वम् । अस्या उखाया मातुः उपस्थे उत्सङ्गे । विश्वानि सर्वाणि हे अग्ने, वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वान् प्रजानन् पदार्थसातत्य- वेदीसन् । किंच उखायामवस्थानं कुर्वन् । मैनां तपसा मार्चिषाभिशोचीः मा अभिशोचीः मा अभितापयेः एना- मुखां तपसा तापेन मा चार्चिषा ज्वालया । किंच । अन्तः अस्यां मध्ये अस्यामुखायामवस्थितं शुक्रज्योतिः शुक्लकर्म- साधनं ज्योतिः विभाहि विविधं दीप्यस्व ॥ १५ ॥ म० 'उपतिष्ठते सीद त्वमिति' (का० १६ । ५ । २० २० ) । आसन्दीनिधानानन्तरमुख्याग्निमुपतिष्ठते ऋचां येति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् । हे अग्ने, त्व मातुः मातृसमाया अस्या उखाया उपस्थे उत्सङ्गे सीद उपविश । कीदृशस्त्वम् ।

अष्टादशी ।

दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे अ॒ग्निर॒स्मद्वतीयं परि॑जात- वे॑दाः । तृ॒तीय॑म॒प्सु नृ॒मण॒ अज॑स॒मिन्धा॑न॒ एन॑ ते स्वाधीः ॥ १८ ॥

उ० वात्सप्रेणोपतिष्ठते । दिवस्परि । द्वादशाभेय्यः त्रिष्टुभः । दिवस्परि दिवः सकाशात् प्रथमं यज्ञे जातः अभिः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२१५

विभृ॑ता पु॒रु॒त्रा । वि॒द्मा ते॒ नाम॑ पर॒मं गुहा य-
द्वि॒िद्मा तमुत्सं॒ यत॑ आज॒न्य॑ ॥ १९ ॥

'प्राणो वै दिवः प्राणादु वा एष प्रथममजायत' इति श्रुतिः । तं जातमभिप्राणिति 'प्राणो वा अग्निर्जातमेचैनमेतत्सन्तं जनयति' इत्येतदभिप्रायम् । अस्मद्वितीयं परि जातवेदाः अस्मत् अस्मत्तः पुरुषविधात् द्वितीयं जातवेदः 'जातः यदेनमदो उ० विद्माते । विद्म जानीमः विद्मा 'द्व्यचोऽतस्तिङः' इति द्वितीयं पुरुषविधोऽजनयत्' इति श्रुतिः । स्वमुखाच्च योने- दीर्घत्वम् । ते तव हे अग्ने, त्रेधा त्रयाणि त्रिधा प्रवि- ईस्ताभ्यां वाग्भिमसृजतेत्ययं पुरुषविधिः । तृतीयमप्सु । । भक्तानि त्रीणि रूपाणि अग्निवायुसूर्याख्यानि । विद्मा ते तृतीयं तम् अप्सु व्यवस्थितं जनयति । 'यदेनमदस्तृतीय- । धाम । 'धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जम्मा- मोऽधिजनयत्' इति श्रुतिः । अथ यो गर्भोऽन्तरासीत्सो- नीति च' । जन्मान्यत्राभिप्रेतानि । धामानि जन्मानि झिरसृज्यतेत्येतच्छ्रुत्यभिप्रायम् । नृमणा अजस्रम् । नृषु आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाम्यतिप्रणीत धिष्ण्यप्रभृतीनि मनो यस्येति नृमणाः प्रजापतिः अजस्त्रमनुपक्षीणम् । विभृता विहृता पुरुत्रा बहुरूपाणि । विजानीमश्च तव नाम 'प्रजापतिर्वै नृमणा अग्निरजस्र:' इति श्रुतिः । तृतीयम- परममुत्कृष्टम् । गुहायामिव यद्व्यवस्थितम् । यविष्य इति स्वन्तर्व्यवस्थितं जनयति नृमणा अजस्त्रमग्निमिति वाक्यार्थः । वा । अस्य तवाम विद्मा तमुत्सं विजानीमश्च तमुत्सन्दन- य एवं बहुजन्माग्निः तं इन्धानः आदीपयन् यजमानः एन- मधूपं प्रथममवस्थानं यतस्त्वम् आजगन्थ आगतवानसि हे मर्ध्नि जरते जनयतीति धातोरर्थान्तरे वृत्तिः । स्वाधीः । अने ॥ १९ ॥ शोभना आहिता धीर्बुद्धिर्यस्य स स्वाधीः ॥ १८ ॥

म० हे अग्ने, यानि पूर्वस्मिन्मन्त्रे दिवस्परीत्यादिना त्रेधा स्वरूपाण्युक्तानि आदित्याग्निवडवानलरूपाणि तानि त्रयाणि त्रिसंख्याकानि ते तव संबन्धीनि रूपाणि वयं विद्म जानीमः । दीर्घः । 'विदो लटो वा' ( पा० ३ । ४ । ८३ ) इति मसो 'यचोऽतस्तिङः ' ( पा० । ३ । १३५ ) इति संहितायां

1

मादेशः । यद्वा त्रेधा विभक्तानि त्रयाणि त्रीणि ते तव रूपाणि अग्निवायुसूर्याख्यानि वयं विद्म । किंच ते तव संबन्धीनि पुरुत्रा बहुषु प्रदेशेषु गार्हपत्याहवनीयान्वाहार्यपचनाम्निध्रीय- रूपेषु विभृता विहृतानि धाम धामानि स्थानानि अपि वयं किंच ते तव परममुत्कृष्टं गुहा । सप्तमीलोपः । गुहायां यद्व्य- विद्म । विभृतेति विभक्तेराकारः । धामेत्यत्र विभक्तिलोपः । वस्थितं गोप्यं यविष्ठ इत्यादिमन्त्रप्रसिद्धं नाम यदस्ति तदपि विद्म । किंच यत उत्सात् अब्रूपात् स्थानात्त्वमाजगन्थ वैद्यु- तरूपेणागतोऽि तमुत्समुत्स्यन्दनं जलरूपं स्थानं वयं विद्म । गमेर्लिट् ॥ १९ ॥

म० ' वात्सप्रेण च दिवस्परीत्येकादशभिरनुवाकेनैके' (का० १६ । ५ । ३१–३२)। दिवस्परीत्येकादशर्चेन वात्सप्रेणोख्य- मग्निमुपतिष्ठते । एके आचार्या अनुवाकेन द्वादशर्चेन वदन्तीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या द्वादश त्रिष्टुभो भलन्दनपुत्रवत्सप्री- दृष्टाः । अग्निः प्रथमं दिवः परि दिवः सकाशात् जज्ञे जातः 'प्राणो वै दिवः प्राणादु वा एषं प्रथममजायत' ( ६ । ७ । ४ । ३ ) इति श्रुतिः । जातवेदाः अभिः द्वितीयं द्वितीयवार - मस्मत्परि अस्मत्तः सकाशात् ब्रह्मणो जज्ञे जातः । ' यदेनमदो द्वितीयं पुरुषविधोऽजनयत्' ( ६ । ७ । ४ । ३) इति श्रुतेः 'समुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत' इति च श्रुतेः स पुरुषविध इत्यर्थः । नूषु मनो यस्य स नृमणाः 'पूर्वपदाच्च' ( पा० ८ । १ । ३ ) इति णत्वम् । नृमणाः प्रजापतिः अज- त्रमनुपक्षीणमग्निमप्सु जलेष्वन्तर्व्यवस्थितं तृतीयं तृतीयवार - मजनयन् यदेनमदस्तृतीयमयोऽजनयत् । अथ यो गर्भोऽन्त- रात्रीत्सोऽग्निरसृज्यत । 'प्रजापतिर्वै नृमणा अजस्रोऽग्निः ' ( ६ । ७ । ४ । ३ ) इत्यादिश्रुतयः । एवं बहुजन्माग्निः स्वाधीः शोभना आहिता धीर्बुद्धिर्यस्य स यजमान एनं बहुजन्मान- मग्निमिन्धानो दीपयन् जरते जनयति । धातोरर्थान्तरे वृत्तिः । यद्वायमर्थः। अग्निः प्रथमं दिषःपरि द्युलोकस्योपरि जज्ञे सूर्यरूपे- णोत्पन्नः । अस्मत्परि अस्मदीयमनुष्यलोकस्योपरि जातवेदाः उ० समुद्रे त्वा । हे अग्ने, समुद्रे त्वा त्वां पूर्वं वर्तमानं द्वितीयंजज्ञे प्रसिद्धवह्निरूपेण द्वितीयं जन्म प्राप्तवान् । अप्सु समुद्रे । नृमणाः प्रजापतिः ईधे दीपयांचकार । 'सोऽपोऽसृजत' इत्यु- तृतीयं जज्ञे वडवानलरूपेण तृतीयवारमुत्पन्नः । अजस्रं त्रि- ।पक्रम्य 'तस्मादग्निर्ह वै तमभिरित्याचक्षते' इत्येतदभिप्रायम् । ष्वपि जन्मसु नृमणा नृषु मनो यस्य यजमानेष्वनुग्रहबुद्धियुक्तः ।अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे अप्स्वन्तर्वर्तमानं मृचक्षा प्रजापति- एनमीदृशमभिमिन्धानः पुरोडाशादिना दीपयन्स्वाधीः स्वायत्त । रेव ईधे आदीपितवान् । 'तमच्य उपोदासृतं पुष्करपणें चित्तो यजमानो जरते जीर्यते जरापर्यन्तं परिचरतीत्यर्थः ॥ १८ ॥

1

एकोनविंशी ।

विंशी ।

समु॒द्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्स्व॒न्तर्नृच ईधे दि॒वो अ॑न॒ ऊर्धन् । तृ॒तीये॑ त्वा॒ रज॑सि॒ तस्य॒वास॑म॒पा- मुपस्थे॑ महि॒षा अ॑वर्धन् ॥ २० ॥

विवेद' इत्यादिश्रुतिरुद्धाटिता । दिवो अग्न ऊधन् द्युलोकस्य ऊधसि महोद के प्रदेशे आदित्यात्मना नृचक्षा एव ईधे । तृतीये त्वा रजसि च त्वां द्युलोके आदित्यात्मना स्थितव- वि॒द्मा ते॑ अग्ने त्रे॒धा त्र॒याणि॑ वि॒द्मा ते॒ धाम स्तम् अपां उपस्थे उत्सङ्गे नाव्यानामपां मध्ये व्यवस्थि-

२१६

वै महिषाः' इत्यादिश्रुतिः ॥ २० ॥

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

तम् महिषाः महान्तः प्राणाः अवर्धन वर्धयांचक्रुः । ' प्राणो मनीषाणां मनसा इषितानामभिलषितानां प्रार्पणः प्रकर्षेणा- र्पयिता । सोमगोपाः सोमं गोपायतीति यजमानकर्तृकसोम- म० हे अग्ने, नृषु मनो यस्यासौ नृमणाः प्रजापतिः स यागस्य रक्षिता । वसुः सर्वस्य निवासहेतुः । वासयतीति वसुः । मुद्रे वडवानलरूपेण तस्थिवांसं वर्तमानं त्वा त्वामी दीपयांच । यद्वा वसुः धनरूपः यथान्यानि शयनासनरथादिधनान्युपकु- कार । 'इन्धिभवतिभ्यां च' ( पा० १ । २ । ६ ) इति कित्त्वा - । वैन्ति तथायमपि तापपाकप्रकाशैर्जनानामुपकर्ता अतः । न्नलोपः । नृचक्षाः नृषु पठत्सु पुरुषेषु चष्टे मन्त्रान् विस्पष्टं । सहसः सूनुः बलस्य मन्थन वेगरूपस्य पुत्रः । यतो मथ्यमानो वक्तीति नृचक्षाः प्रजापतिः अप्सु वृष्टिरूपासु अन्तर्मध्ये विद्यु- जायतेऽत एवमुच्यते । अप्सु राजा जलेऽवस्थितो वरुणात्मना द्रूपेण स्थितं त्वामीधे दीपितवान् । तथा दिवः द्युलोकस्य राजा । यद्वा अप्सु वृष्टिरूपासु राजा विद्युद्रूपेण दीप्यमानः । ऊधन् ऊधस्थानीये तृतीये समुद्रॠष्ट्यपेक्षया तृतीयस्थाने उषसामग्रे प्रातःकाले इथानः आदित्यात्मना दीप्यमानः । रजसि रञ्जनात्मके तेजोमण्डले आदित्यात्मना तस्थिवांसं त्वां । उषःकालेऽग्निहोत्रहोमायाग्नयः प्रादुष्क्रियन्ते तदभिप्रायेणो- नृचक्षा एव ईधे । किंच महिषाः महान्तः प्राणा अपामुपस्थे । च्यते प्रातदीप्यमान इति ॥ २२ ॥ उत्सङ्गे नाव्यानामपां मध्ये स्थितं त्वामवर्धन् 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शप् आर्धधातुकत्वाणिलोपः । 'प्राणा वै महिषाः ' ( ६ । ७ । ४ । ५ ) इति श्रुतिः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

अक्र॑न्द॒ग्निः स्त॒नय॑न्नव॒ द्यौः क्षमा॒ रेरैहद्वी- रुधः॑ सम॒ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि हीम॒द्धो अख्य- दारोद॑सी भानुन भात्य॒न्तः ॥ २१ ॥ उ० अक्रन्ददभिरिति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥ म० अक्रन्ददिति व्याख्याता ( क० ६ ) ॥ २१ ॥

द्वाविंशी । श्रीणामु॑दा॒रो ध॒रुण रयीणां म॑नी॒षाणां प्रार्पण: सोम॑गोपाः 1 वर्सुः सू॒नुः सह॑सो अ॒प्सु राजा । विभि॒त्यम॑ उ॒षसः॑मिधा॒नः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒ गर्भ॒ आ रोद॑सी अपृणा- ज्जाय॑मान॒ः । वी॒ चि॒द॒द्र॑मभिनत्परा॒यन्जना॒ यद्- ग्निमय॑जन्त॒ पच॑ ॥ २३ ॥

यच्छदयोगात् । जना यदग्निमयजन्त पञ्च । यदित्यविभ- उ० विश्वस्य केतुः । चतुर्थः पादोऽत्र प्रथमं व्याख्यायते

।

क्तिको निर्देशः । यमग्निं पञ्चजनाः । चत्वारो वर्णा निषा- दपञ्चमाः पञ्चजना उच्यन्ते । अयजन्त इष्टवन्तः स विश्वस्य केतुः सर्वस्य प्राणिजातस्य केतुः प्रजानन् अध्यात्मना । भुवनस्य गर्भः भूतजातस्य वाय्वात्मना गर्भः । स हि प्राण- भावेन भूतानामन्तः संचरति । आरोदसी अपृणात् जाय- मानः । स एव आपूरयति द्यावापृथिव्यौ जायमान आदि- त्यात्मना । स एव मध्यस्थानमारुह्य इन्द्रात्मना वीडुंचित् । दृढमप्यद्विमदारयितव्यं मेघं वा अभिनत् विदारयति । परायन् परा परतो गच्छन्ं ॥ २३ ॥

उ० श्रीणामुदारः । श्रीणां लक्ष्मीणामुदारोऽत्यर्थ दाता । धरुणो रयीणां च धनानाम् । मनीषाणां प्रार्पणः कश्चिद्धन- म० सोऽग्निर्जायमानः उत्पद्यमानः सूर्यात्मना प्रकटी- घानपि भवति नतु दाता । अयं तु मनसा एषितानां भवन् रोदसी द्यावापृथिव्यौ आ अपृणात् सर्वतस्तेजसा पूर - कामानां प्रापयिता । सोमगोपाः धिष्णा अग्नयः सोमं गोप- यति । कीदृशः । विश्वस्य केतुः प्राणिजातस्य विज्ञानभूतोऽम्या- यन्ति तदभिप्रायमेतत् । सोमिनो वा गोपायति । वसुः । त्मना । भुवनस्य गर्भः भूतजातस्य गर्भवदन्तरवस्थितो वावा- वासयिता । यद्वा वसुः धनं एवाभिः । यथा यानि धना- त्मना । स हि प्राणभावेन भूतानामन्तः संचरति । किंच यः न्युपकारं कुर्वन्ति शयनासनगवादीनि एवमयमप्युपकरोति परायन् इन्दुरूपेण परा परतो गच्छन् वीडुं चित् । विडुशब्दो भूतानां तापवाकप्रकाशैः अतो वसुः सूनुः सहसः । दृढार्थः चिदप्यर्थः । दृढमपि अद्विमदारयितव्यं मेघमभिनत् पुत्रो बलस्य । मध्यमानो जायते तस्मादेवमुच्यते । अप्सु भिनत्ति विदारयति । यत् विभक्तिलोपः । यमग्निं पञ्च जना राजा अस्ववस्थितो वरुणात्मना राजा । तथा चोक्तम् । अयजन्त यजन्ते विप्राद्याश्चत्वारो निषादश्चेति पञ्च । यद्वा 'वमने वरुणो जायते यत्' इति । विभात्यग्र उषसाम् चत्वारो महर्लिजो यजमानश्च ॥ २३ ॥ भादित्यात्मना इधानः 'इन्धी दीप्तौ' दीप्यमानः । यद्वा उपःकालेऽनीनां प्रादुष्करणं क्रियते तदभिप्रायमेतत् ॥२२॥

म० एवंविधोऽभिर्विभाति विशेषेण भासते । कीदृशः । श्रीणां गवाश्वादिसंपदामुदारः अत्यर्थ दाता । 'उदारो दातृम- हृतोः' इति कोशः । रयीणां धनानां वरुणो धारयिता

।

।

चतुर्विंशी ।

उ॒शिकू पाव॒को अ॑र॒तिः सु॑मे॒धा मये॑ष्व॒ग्निर॒मृतो निर्धायि । इय॑ति॑ धूमम॑रु॒षं भरि॑ ब्र॒दुच्छुक्रेण॑ शो- चिप द्यामिन॑क्षन् ॥ २४ ॥

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

।

२१७

उ० उशिक्पावकः । 'वश कान्तौ' अस्य कृतसंप्रसार - याथोपरिष्टादाज्यस्यावधारयति' इत्येतच्छ्रुत्यभिप्रायम् । प्र तं णस्यैतद्रूपम् । उशिक् कान्तः मेधावी वा । पावकः पाव- नय । नयसीति प्राप्ते छान्दसो लोट् । प्रणयसि तं यजमानम् । यिता । अरतिः अलंमतिः पर्याप्तमतिः । सुमेधाः कल्याणप्रज्ञः प्रतरम् अतितराम् वस्यो अच्छ । 'अच्छाभेरातुमिति शाक- साधुयज्ञो वा । मर्तेषु मरणधर्मेषु मनुष्येषु । अग्निः कथंभूतः । पूणिः' । वसीयः स्थानमच्छा वस्तृतमस्थानमभि । 'वस अमृतः अमरणधर्मा । निधायि निहितः देवैः त्वं नो अस्य । निवासे' तृन् 'तुश्छन्दसि' इति ईयसुन् 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इति लोकस्याध्यक्ष एधीति । स इयर्ति उदियर्ति उद्गमयति धूमम् । तृचो लोपे वसीय इति सिध्यति । 'स लोकमागच्छत्यशोक- अरुषम् अरोचनम् । भरिभ्रत् धारयन्निदं जगत् । ' इतो वा महिमं तस्मिन्वसति शाश्वतीः समाः' इति श्रुत्युक्तं तं प्राप्नु- अयमूर्ध्वरेतः सिञ्चति धूम सामुत्र वृष्टिर्भवति' इत्ये- । यात् अयं वसीयान् लोकः । अभिनयसि च सुम्नं देव- तच्छ्रुत्यभिप्रायोऽयं मनः । शुक्रेण शोचिषा । द्यां भक्तं देवसेवितम् । हे यविष्ठ युवतम, अथवा मिश्र - लोकम् इनक्षन् व्याप्नुवन् । नक्षत्रग्रहचन्द्रतारकसंब- यितृतम ॥ २६ ॥ न्धिना तेजसा धूममियर्तीति संबध्यते । ' इतः प्रदानाद्धि म० भद्रा कल्याणकारिणी शोचिदप्तिर्यस्य तत्संबोधने देवा उपजीवन्ति' इत्येतच्छ्रुत्यभिप्रायोऽयं मन्त्रः ॥ २४ ॥ हे भद्रशोचे, हे देव अग्ने, अद्य प्रतिपदि यः पुमान् ते तव म० योऽग्निर्मर्येषु मरणधर्मेषु मनुष्येषु निधायि निहितः अपूपं पुरोडाशं घृतवन्तं घृतयुक्तमुपस्तरणाभिघारणोपेतं कृण- देवैरिति शेषः । 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ' ( पा० ६ । ४ । वत् कृणोति करोति । 'कृञ् करणे' खादिः 'इतश्च लोपः परस्मै- ७५ ) इत्यडभावः । स अरुषमरोषं चक्षुराद्युपद्रवरहितमरोचनं पदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति तिप इकारलोपे 'लेटो- वा धूममुदियर्ति उद्गमयति । 'व्यवहिताश्च' (पा० १ । ४ । ८२ ) ऽडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमे ओर्गुणे कृण- उपसर्गक्रिययोर्व्यवधानम् 'इतो वा अयमूर्ध्वं रेतः सिञ्चति वदिति रूपम् । 'स आज्यस्योपस्तीर्य द्विर्हविषोऽवदायाथोपरि- धूमं सामुत्र त्रृष्टिर्भवति' इति श्रुतेः । कीदृशोऽग्निः । उशिक् ष्टादाज्यस्याभिघारयति' ( १ । ७ । २ । १० ) । इत्येतच्छ्रुत्य - उश्यते काम्यते लोकैरित्युशिक् कान्तः । वशेरौणादिक भिप्रायम् । हे यविष्ट युवतम, यद्वा मिश्रयितृतम, तं यजमानं इक् प्रत्ययः । पावकः पावयिता पुनातीति । अरतिः अलंमतिः प्रतरमतिशयेन प्रकृष्टं प्रतरम् ' अमु च छन्दसि' ( पा० ५ । पर्याप्तमतिः । यद्वा दुष्टेष्वरतिः प्रीतिरहितः । सुमेधाः ४ । १२ ) इत्यव्ययात्परात् घादमुप्रत्ययः । प्रकृष्टतरं वस्यः शोभना सेवकाभिप्रायधारणसमर्था मेधा बुद्धिर्यस्य, शोभनो स्थानमुत्तमलोकं प्रनय प्रापय । अच्छाभिमुख्येन सुम्नं सुखं मेध यज्ञो यस्येति वा । अमृतोऽमरणधर्मा । भरिभ्रत् बिभ्रत् । चाभिनय सर्वतः प्रापय । कीदृशं सुम्नम् । देवभक्तं देवैः जगद्धारयन् 'दाधर्ति - ' ( पा० ७ । ४ । ६५ ) इत्यादिना निपातः । शुक्रेण शोचिषा निर्मलेन तेजसा प्रभारूपेण यामा- काशमिनक्षन्व्याप्नुवन् । नक्षत्रग्रहतारासंबन्धितेजसा द्युलोकं व्याप्नुवन्नित्यर्थः । ' इतः प्रदानाद्धि देवा उपजीवन्ति' इति श्रुतेः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

ह॒शानो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद्दुमष॒मायु॑ः श्रिये रु॑चानः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्य॑दे॑न॒ द्यौरज॑न- यत्सु॒रेः ॥ २५ ॥

उ०

शानो रुक्म इति व्याख्यातम् ॥ २५ ॥ म० दृशानो व्याख्याता ( क० १ ) ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

यस्ते॑ अ॒द्य कृ॒णव॑द्भद्रशोचेऽपू॒प॑ देव घृ॒तव॑न्त मग्ने । प्र तं न॑य प्रत॒रं वस्यो॒ अच्छा॒भि सु॒म्नं दे॒वम॑क्तं॒ यविष्ठ ॥ २६ ॥

भक्तं सेवितं देवयोग्यं सुखं प्रापयेत्यर्थः । वसति यत्र तद्वस्त्र तन्प्रत्ययः । अतिशयेन वस्तृ वसीयः 'तुश्छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । ५९ ) इतीयसुन् 'तुरिष्ठेमेयः सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः । छान्दसे ईलोपे वस्य इति सिध्यति । 'स लोकमागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः' ( बृह० मा० ४ । १५ ) इति श्रुतेः । 'प्रकृ त्यान्तःपादमव्यपरे ( पा० ६ । १ । ११५ ) इति वस्यो

अच्छेत्यत्र सन्ध्यभावः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

आ तं भ॑ज सौश्रव॒सेष्व॑ग्न उ॒क्थ उ॑क्थ आभ॑ज श॒स्यमा॑ने । प्रि॒यः सूर्ये॑ प्रि॒यो अ॒ना भ॑वा॒त्युज्जातेन॑ भि॒नद॒दु॒ज्जनि॑त्वैः ॥ २७ ॥

लोटः

र अर्थसंबन्धात् । हे अग्ने, आभजसि तं यजमानम् । उ० आ तं भज । यदःस्थाने तदो वृत्तिः लटः स्थाने सौश्रवसेषु साधुश्रवणीयेषु यशऋतुषु । उक्य उक्य आमज ततस्तेष्वेव यज्ञक्रतुषु उक्थे उक्थे शस्यमाने आभजसि उ० यस्ते अद्य । यस्तव अद्य प्रतिपदि । कृणवत् करोति । आसेवसे । यजमानः प्रियः सूर्यस्य भवति प्रियश्चाग्नेर्भवति । हे भद्रशोचे भन्दनीयदीप्ते, अपूपं पुरोडाशम् । हे देव, किंच उज्जातेन भिनदत् । उद्भिनत्ति धर्मार्थकामान् जाते- घृतवन्तम् । हे भने 'स आज्यस्योपस्तीर्य द्विर्हविषोऽवदा- । नौरसपुत्रसंघातेन । उद्भिनत्ति च जनित्वैः जनिष्यमाणैः

२८ य० उ०

२१८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

पौत्रप्रपुत्रसंघैः वेदार्थान् । प्रजाप्यस्य स्वर्गयायिनी भवती- सोम॑गोपाः । अ॒द्वेषे द्यावा॑पृथि॒वी हु॑वेम॒ देव

त्यभिप्रायः ॥ २७ ॥

म०

शोभनं श्रवः कीर्तिः सुश्रवः सुश्रवसः संबन्धीनि कीर्तिहेतुभूतानि कर्माणि सौश्रवसानि तेषु यज्ञकर्मसु हे अग्ने, त्वं तं यजमानमाभज सेवख । निरन्तरं कर्मानुष्ठायिनं कुर्वि - त्यर्थः । उक्थे उक्थे निष्केवल्यप्रगाथादिरूपे च शस्यमाने

तत्तच्छत्रे सति तमाभज सर्वतः सेवस्व । कर्मणि शस्त्रे च

प्रेरयेत्यर्थः । एवं त्वया सेवितोऽयं यजमानः सूर्ये सूर्यस्य प्रियो भवाति भवतु । लिङथें लेट् 'लेटोsडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) । अग्ना अग्नेश्च प्रियोऽस्तु । ङसो डादेशः । तथा जातेनोत्पन्नेन पुत्रेण उद्भिनत् उद्भेदमुदयं वृद्धिमाप्नोतु । इलोपेऽडागमे चोद्भिनददिति रूपम् । तथा जनिलैः जनिष्य- माणैश्च पौत्रादिभिरुद्भिनदत् । जनिष्यन्ते ते जनित्वाः तैः । भविष्यदर्थे औणादिक इत्वप्रत्ययः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

त्वाम॑ग्ने॒ यज॑माना॒ अनु॒ द्यून्वश्वा वसु॑ दधिरे वार्याणि । त्वया सह द्रवि॑णमि॒च्छमा॑ना व्र॒जं गोम॑- न्तमु॒शिजो॒ विव॑व्रुः ॥ २८ ॥

।

र॒यिम॒स्मे सु॒वीर॑म् ॥ २९॥

धुत्त

उ० अस्ताव्यग्निः स्तुतोऽग्निवैश्वानरः नरां सुशेवः मनुष्याणां शोभनं सुखयिता । ऋषिभिः ऋत्विग्यजमानैः । सोमस्य गोपायिता अद्वेषे । पादौ लिङ्गोक्तदेवताकौ । यतोऽग्निः स्तुतः अतः अद्वेषे द्वेषरहिते द्यावापृथिव्यौ हुवेम आह्वयामः तदाश्रयकर्मप्राप्यर्थम् । हे देवाः, यूयमपि धत्त दत्त । रयिं धनम् । अस्मे अस्मभ्यम् । सुवीरं शोभनपुन्नम् ॥ २९ ॥

म० ऋषिभिः यजमानर्लिग्भिः अनिरस्तावि स्तुतः । कर्मणि चिण् । कीदृशोऽग्निः । नरां नराणां सुशेवः शोभनं सुखयिता । नुडागमाभावे गुणे च नरामिति रूपम् । शोभनं शेवः सुखं यस्मात् । वैश्वानरः विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो नरेभ्यो हितः जठराग्निरूपेण सोमं गोपायतीति सोमगोपाः सोमस्य रक्षिता । अद्वेषे । पादौ लिङ्गोक्तदेवौ । यतोऽग्निः स्तुतः अतो- द्वेषे द्वेषरहिते द्यावापृथिवी रोदसी वयं हुवेम आह्वयामः तदाश्रितकर्माप्त्यै । हे देवा अग्न्यादयः, अस्मै अस्मासु सुवीरं शोभनपुत्रयुतं रथं धनं यूयं धत्त स्थापयत ॥ २९ ॥ त्रिंशी ।

स॒मिधा॒ाग्नि॑ दे॒वस्यत घृ॒तैर्बोधय॒ताति॑थम् । अस्मि॑-
न्ह॒व्या जु॑होतन ॥ ३० ॥

उ० वनीवाहनम् । आग्नेय्यः पञ्च कण्डिकाः । समिधाि
व्याख्यातम् ॥ ३० ॥

म० 'अथ वनीवाहनं प्रागनः कृत्वोख्यस्योत्तरतः समिदाधानं समिधाग्निमिति' ( का० १६ । ६ । १५ ) । उख्याग्नेरुत्तरदिशि प्रागीषं शकटं संस्थाप्य यजमान उख्येऽग्नौ

उ० त्वामने । हे अग्ने, त्वां यजमानाः । अनुद्यून् अन्वहं अहन्यहनि विश्वानि वसूनि धनानि । दधिरे धारयन्ति भूमिगोहिरण्यादीनि । वार्याणि वरणीयानि । किंच । त्वया च सह द्रविणं यज्ञफलमिच्छमानाः कामयमानाः । व्रजम् व्रजन्त्यनेन सुकृतिन इति व्रजो देवयानमार्गः । गोमन्तम् गावो रश्मय आदित्य संबन्धिनः तैः संयुक्तम् । उशिजो मेधाविनः ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः । विवव्रुः बिभिदुः । आदित्यमण्डलस्य मध्येन मार्ग कृतवन्त इत्यर्थः । तदुक्तम् 'ते य एवं विदुः' इत्युपक्रम्य 'देवलोकादादित्य- ।वनीवाहने समिधमाधत्त इति सूत्रार्थः । विरूपाक्ष दृष्टान्नेयी गायत्री व्याख्याताप्युच्यते ( अध्या० ३ ० १ ) । हे ऋत्वि- मण्डलम्' इत्यादि ॥ २८ ॥ ग्यजमानाः समिधा कृत्वाग्निं दुवस्यत परिचरत अतिथि- मेनमग्निं बोधयत । अस्मिन्ननौ हव्या हवींषि आजुहोतन साकल्येन जुहुत ॥ ३० ॥

म० हे अग्ने, यजमानास्त्वामनु वर्तमानाः त्वां सेवमानाः सन्तः द्यून् । द्युशब्दो दिनवाची । 'कालाध्वनोः -' ( पा० २ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । दिनेषु सर्वदा वार्याणि वरणीयानि प्रार्थ्यानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि वसु वसूनि धनानि गोभू- हिरण्यादीनि दधिरे धारयन्ति । यथेष्टं धनं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । वसु अत्र सुब्लोपः । किंच त्वया सह स्थिताः त्वां भजन्तस्ते यजमाना द्रविणं यज्ञफलमिच्छमाना इच्छन्तः उशिजः मेधा- विनो ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः सन्तो गोमन्तं गावो रश्मयोऽत्र । सन्तीति गोमान् तं रविमण्डलमध्यगं व्रजं व्रजन्त्यनेन सुकृ- तिन इति व्रजस्तं देवयानमार्ग विवत्रुः बिभिदुः । रविमण्डले । मार्ग कृतवन्त इत्यर्थः । तदुक्तम् 'ते य एवमेतद्विदुः' इत्युपक्रम्य 'देवलोकादादित्यम्' इति ॥ २८ ॥

एकत्रिंशी ।

उदु॑ त्वा॒ विश्वे॑दे॒वा अग्ने॒ भर॑न्तु॒ चित्ति॑भिः ।
स नो भव शिवस्त्वं सुप्रतीको वि॒भाव॑सुः ॥ ३१ ॥

उ० उद्यच्छति । उदु त्वा अनुष्टुप् । हे भग्ने, उद्भरन्तु त्वां
विश्वेदेवाः । चित्तिभिः यैरग्निरुद्रियते । स त्वं विश्वैर्देवैरुधि-
यमाणः नः अस्माकं शिवो भव । शिवः शान्तः । सुप्र-
तीकः शोभनमुखः विभावसुः विभूतधनश्च ॥ ३१ ॥

म० 'सासन्दीकमुद्यम्योदुत्वेति दक्षिणतोऽनसि करोति' ( का० १६ । ६ । १६ ) । समिदाधानानन्तरमुदुत्वेति मन्त्रे- णासन्दीसहितमुख्याग्निमूर्ध्वं कृत्वा दक्षिणे स्थितो यजमानः अस्ता॑व्य॒ग्निन॒राध॑सु॒शेवो॑ वैश्वान॒र ऋषि॑भिः शकटे तं स्थापयतीति सूत्रार्थः । तापसदृष्टामेय्यनुष्टुप् । हे अमे, । । ।

एकोनत्रिंशी ।

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२१९

विश्वे सर्वे देवाः प्राणरूपाः चित्तिभिः उद्यमनप्रवीणाभिर्धी । शिवः शान्तः नः अस्माकं भवति । तस्मात्प्रजापतेर्वचनं वृत्तिभिः त्वा त्वामुद्भरन्तु ऊर्ध्वं धारयन्तु । भृञः शप् उ पाद- शृणोति ॥ ३४ ॥ पूरणः । हे अग्ने, स उद्धार्यमाणस्त्वं नोऽस्माकं शिवः कल्या- कृद्भव । किंभूतः । सुप्रतीकः शोभनं प्रतीकं मुखं यस्य । विभा दीप्तिरेव वसु धनं यस्य सः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

प्रेद॑ग्ने॒ ज्योति॑ष्मान्याहि शि॒वेभि॑र॒र्चिभिवम् । बृहद्भि॑र्भानुभि॒र्भास॒न्मा हि॑ ्सीस्त॒न्वा प्र॒जाः ॥ ३२ ॥ उ० प्रयाति । प्रेदने अनुष्टुप् । प्रयाहि हे अग्ने, ज्योति- ष्मान्भूत्वा । शिवेभिरर्चिभिः शिवैः शान्तैः सुखकरैः अर्चिभिः गच्छस्व । त्वं बृहद्भिः भानुभिः रश्मिभिः भासन् दीप्यमानः मा हिंसीः तन्वा शरीरेण प्रजाः ॥ ३२ ॥

म० 'वासेऽवहरत्युद्धृतावोक्षित उत्तरतः समिदाधानं प्रप्रेति' ( का० १६ । ६ । २१ ) । वासे स्थितौ क्रियमाणे उत्तरदिशि उद्धृतावोक्षिते प्रदेशेऽग्निमवहरत्युत्तारयति ततोऽमौ समिदाधानम् । वसिष्ठदृष्टाभेयी त्रिष्टुप् । 'प्रसमुपोदः पाद- पूरणे' ( पा० ८ । १ । ६ ) इति प्रोपसर्गस्य द्विलम् । अय- शृणुते आह्वानमिति शेषः । यजमानकृतमाह्वानं शृणोतीत्यर्थः । निः बिभर्ति हवींषि भरतस्तस्य भरतस्य यजमानस्य शृण्वे पुरुषव्यत्ययः । यत् योऽग्निः सूर्यो न सूर्य इव भाः भासत इति भाः सूर्यवद्भासमानः सन् बृहद्यथा तथा रोचते अत्यन्तं दीप्यते । योऽग्निः पृतनासु संग्रामेषु पूरुं राक्षसमभितस्थौ संमुखं तिष्ठति । दैव्यो देवसंबन्धी अतिथिः नोऽस्माकं शिवः म० 'अनड्डाहौ युक्त्वा प्रेदन इति प्राड् यात्वा यथार्थम्' मङ्गलरूपः सोऽभिदादाय दीप्यते । 'दीङ् क्षये' धातूनामने- (का० १६ । ६ । १८ ) । शकटे तूष्णीं वृषौ संयोज्य कार्थत्वादत्र दीप्त्यर्थः लिटि रूपम् । 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्या- प्रेदिति मन्त्रेण प्राचीं गत्वा यथार्थ प्रयोजनवन्तं देशं गच्छेदि - । सस्य' ( पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । 'छन्दसि लुब्- त्यर्थः । अग्निदेवत्यानुष्टुप् । हे अमे, शिवेभिरर्चिभिः शान्ताभि- । लङ्लिट : ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति वर्तमाने लिट् ॥ ३४ ॥ र्ज्वालाभिर्ज्योतिष्मान्प्रकाशयुक्तस्त्वं प्रयाहि गच्छ । इत्पाद- पूरणः । किंच बृहद्भिर्भानुभिः प्रौढैः रश्मिभिः भासन्भास- यन् जगदवभासयन् तन्वा स्वकीयेन दाहकेन शरीरेण प्रजाः पुत्रादिका मा हिंसी: मा नाशय ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

अक्र॑न्द॒ग्निः स्त॒नय॑न्नव॒ द्यौः क्षामा रेरिहद्दी रुधः॑ सम॒ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञानो वि हीमिद्धो भख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः ॥ ३३ ॥ उ० अक्रन्ददग्निरिति व्याख्यातम् ॥ ३३ ॥ म० 'अक्षे खर्जत्यक्रन्ददग्निरिति जपति' ( का० १६ । ६ । २० ) । अक्षे शब्दं कुर्वति जपेत् । व्याख्याता ( क० ६ ) ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

प्र प्रायम॒ग्निभि॑र॒तस्य॑ शृण्वे॒ वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्भाः । अभि यः पूरुं पृत॑नासु त॒स्थौ दी॒दाय॒ दैव्यो॒ अति॑थः शि॒वो नैः ॥ ३४ ॥

-

पञ्चत्रिंशी ।

आपो॑ देव॒ प्रति॑गृभ्णीत॒ भस्मै॒तत्स्योने कृ॑णुध्वं सु॒र॒भा उ॑ लो॒के । तस्मै॑ नमन्तो॒ जन॑यः सु॒पनी॑र्मा॒ तेव॑ पु॒त्रं ब॑भू॒ता॒प्स्वे॒नत् ॥ ३५ ॥

उ०

1

आपो देवीः । दश कण्डिका भस्माभ्यवहरणम् । आपो देवीः । अब्देवत्या त्रिष्टुप् । हे आपः देव्यः, प्रतिगृ- भणीत प्रतिगृह्णीत भस्मैतत्स्वागतादिभिः । तत्र भयं शिष्टव्यवहारः । ततः खातादिभिः परिगृह्य । स्योने कृणुध्वं सुरभा उ लोके स्योने सुखावहे कृणुध्वं स्थापयत । उकारः समुच्चयार्थः । सुरभौ शोभनगन्धे धूपपुष्पोपकारैः । लोके स्थाने शय्यायाम् तस्मै नमन्ताम् । तदःस्थाने एतदः प्रयोगः प्रकृतत्वात् । तस्मै भस्मरूपायामये नमन्तां जनयः उपति- ष्ठन्तु जायाः । सुपलीः शोभनपढ्यः । रूपलावण्ययौवनालं- कारवैदग्ध्यसंपन्नाः । यूयं च मातेव पुत्रं विश्वत धारयत । पानभोजनवासोभिः गोपयत । किंच अप्सु स्वात्मनि एनत् भस्म ॥ ३५ ॥

।

म० 'पलाशपुटेनापो देवीरित्येकया' ( का० १६ । ६ । २६ ) । वनीवाहनानन्तरं तडागादिजलस्थानं गत्वा वटादि- पत्रपुटेन सायंप्रातरुखायाः सकाशादुद्धृतं यद्भस्मास्ति तदे- कया ऋचा जले क्षिपेदिति सूत्रार्थः । अब्देवत्या त्रिष्टुप् ।

उ० समिधमादधाति । प्र प्रायम् त्रिष्टुप् । प्र प्रायम् प्रकर्षेण महता अयमभिः । भरतस्य प्रजापतेः शृण्वे शृणोति बचनम् । कथमेतदध्यवसीयते यथा प्रजापतेः शृणोति वच- नमिति । वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्भाः । यत्समिदाधानस - । हे आपो देबी: देव्यः दीप्यमानाः, भस्म यूयं प्रतिगृभ्णीत मनन्तरमेव विरोचते । सूर्यो न सूर्यइव बृहताः महादीप्ति: । यच अभितस्थौ पूरुम् असुरराक्षसम् प्रतनासु संग्रामेषु एतया समिधा आप्यायितः । यस्माच दीदाय दीप्यते । दैव्यः देवसंबन्धी । अतिथिः अतिथिधर्मां जनानाम् ।

स्वागतादिभिः प्रतिगृहीत । किंच स्योने सुखावहे सुरभी पुष्पधूपादिभिः शोभनगन्धयुते लोके स्थाने एतद्भस्म कृणुध्वं कुरुध्वम् 'कृम् कृतौ' खादिः उ पादपूरणः । किंच शोभनः पतिर्वरुणो यासां ताः सुपत्न्यः 'आपः वरुणस्य पत्नय आसन्

२२०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

इति श्रुत्यन्तरात् । जनयन्त्यग्निमुत्पादयन्ति वृक्षोत्पत्त्यादि । मातृभिः अद्भिः त्वम् ज्योतिष्मान् भूत्वा पुनरस्यामुखाया-
द्वारेति जनयः सुपत्नीर्जनयो भवत्यस्तस्मै भस्मरूपायाग्नये । मासदः आसीद ॥ ३८ ॥

नमन्तां

भवन्तु । किंच हे आपः, एनद्भस्म अप्सु स्वात्मनि ति धारयत । माता पुत्रमिव यथा माता पुत्रं स्वात्मनि धारयति तद्वत्पालयत ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

म० 'अनामिकया प्रास्तादादत्ते प्रसद्येति' ( का० १६ । ६ । २९ ) । अप्सु क्षिप्ताद्भस्मनः सकाशादनामिकया भस्म गृह्णाति प्रसति चतुर्ऋग्भिः । हे अग्ने, त्वं भस्मना कृत्वा योनिं कारणभूतां पृथिवीं योनिभूता अपश्च प्रसद्य प्राप्य

अ॒प्स्व॒ग्ने॒ सर्वा॑धि॒ष्ठव॒ सौष॑ध॒रनु॑ रुध्यसे । गर्भे सन् मातृभिरद्भिः संसृज्यैकीभूय ज्योतिष्मान् तेजखी संपन्नः सन् जा॑यसे॒ पुन॑ः ॥ ३६ ॥ पुनरासदः स्वस्थानमुखमासीद ॥ ३८ ॥

उ० अस्वने । अधस्तनेन मन्त्रेण भस्मातिथित्वेनास्वव- स्थाप्य अथेदानीं गायत्र्यनुष्टुब्भ्यामग्नेः सर्वगतत्वं प्रकाशयन् भस्माभ्यवहरणमेवापन्हुते । अप्सु हे अग्ने, सधिष्टव सधिः समानस्थानम् । सौषधीरनुरुध्यसे स त्वं बीजमवस्थाय ओषधीः अनुरुध्यसे । ओषधिपरिणाममनु विपरिणमसे । ततो गर्भे सन् विद्यमानः जायसे पुनरपि ॥ ३६॥

म०'ततो द्वाभ्याम्' ( का० १६ । ६ । २७ ) । ततो- ऽनन्तरं पठिताभ्यां द्वाभ्यामप्स्वग्ने गर्भोऽसीत्येताभ्यामृग्भ्यां पत्रपुटेन द्वितीयवार मुख्याग्निभस्मासु प्रास्यति । विरूपदृष्टा- नैयी गायत्री । पूर्वमन्त्रेण भस्मातिथित्वेन संस्तुल द्वाभ्यामग्नेः सर्वव्यापकत्वं वदन्भस्माभ्यवहरणमपह्नुते । हे अग्ने, अप्सु जलेषु तव सधिः स्थानं स त्वमोषधीः यवाद्या अनुरुध्यसे ओषधिपरिणाममनु विपरिणमसे 'सोऽचि लोपे चेत्पादपूर- णम्' ( पा० ६ १ । १३४ ) इति स इत्यस्य विसर्गलोपे सन्धिः । यद्वा ओषधीः स्वीकरोषि जठराग्निरूपेण । किंच गर्भे अरण्योर्मध्ये स्थितः सन्पुनःपुनर्जायसे ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

गर्भो अ॒स्योष॑धीनां॒ गर्भो वन॒स्पती॑नाम् । गर्भो
विश्व॑स्य भू॒तस्याग्ने॒ गर्भो अ॒पाम॑सि ॥ ३७ ॥

उ० किंच । गर्भः असि भवसि ओषधीनां गर्भश्च वन- स्पतीनाम् गर्भश्च विश्वस्य भूतस्य भूतग्रामस्य । हे अने गर्भः अपाम् असि ॥ ३७ ॥

म० तिस्रोऽनुष्टुभोऽग्निदेवत्याः । हे अत्रे, त्वमोषधीनां गर्भोऽसि भेषजरूपैरोषधिविशेषैरुत्पद्यमानलात् । हे अग्ने, त्वं वनस्पतीनां तरूणां गर्भोऽसि अरणिभ्यो जायमानत्वात् । विश्वस्य भूतस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य गर्भोऽसि जठराग्निरूपेण विद्यमा- नत्वात्, अपां गर्भोऽसि वाडववैद्युतादिरूपत्वात् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

।

एकोनचत्वारिंशी ।

पुन॑रा॒सय॒ सद॑नम॒पश्च॑ पृथि॒वीम॑ग्ने । शेषे॑ मा॒तु-
य॑था॒पस्थे॑ ऽन्तर॑स्य शि॒वत॑मः ॥ ३९ ॥

उ० पुनरासद्य पुनरप्यास्थाय सदनं स्थानम् अपश्च
पृथिवीं च हे अग्ने, ततोऽनन्तरं शेषे । 'शीङ् स्वप्ने' इत्यस्यै-
तद्रूपम् । स्वपिषि । मातुः यथा उपस्थे उत्सङ्गे । अन्तर्मध्ये
अस्यामुखायाम् । शिवतमः शान्ततमः ॥ ३९॥

म० हे अग्ने, अपश्च पृथिवीं च सदनमासद्य जलभूमिरूपं स्थानं प्राप्य पुनरपि अस्यामुखायामन्तर्मध्ये त्वं शेषे स्वपिषि मातुरुपस्थे उत्सङ्गे यथा शिशुः शेते । किंभूतस्त्वम् । शिवतमः

कल्याणतमः ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

पुन॑रू॒र्जा निव॑र्तस्व॒ पुन॑रग्न इषार्युषा । पुन॑र्नः
पाह्यं हंसः ॥ ४० ॥

उ० पुनरूर्जा । द्वे व्याख्याते ॥ ४० ॥ म० द्वे व्याख्याते (क० ९ ) ॥४०॥ (क० १०) ॥४१॥ एकचत्वारिंशी ।

स॒ह र॒य्या निव॑र्च॒स्वाग्ने॒ पिन्व॑स्व॒ धार॑या । वि॒श्व-
प्या॑ वि॒श्वत॒स्परि॑ ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

बोधा॑ मे अ॒स्य वच॑सो यविष्ठ॒ महि॑ष्ठस्य॒ प्र - तस्य स्वधावः । पय॑ति त्वो॒ अनु॑ त्वो गृणाति वृन्दा- रु॑ष्टे त॒न्वं॑ वन्दे अ॒ग्ने ॥ ४२ ॥

उ० प्रास्योखायामुपतिष्ठते बोधा म इति द्वाभ्यां त्रिष्टुप्- गायत्रीभ्याम् । गायत्री यजुरन्ता । विश्वकर्मणे स्वाहेति यजुः । बोधा मे बुध्यस्व मम अस्य वचसः । किमभिप्रा- प्र॒सय॒ भस्मि॑ना॒ योनि॑म॒पश्च॑ पृथि॒वीम॑ने । यहं ब्रवीमि । हे यविष्ट मिश्रयितृतम, अथवा युव- । स॒√सृज्य॑ म॒तृभि॒ष्ट्वं ज्योति॑ष्मा॒न्पुन॒रास॑दः ॥ ३८ ॥ तम । मंहिष्ठस्य भूयिष्ठस्य प्रभृतस्य श्रोत्रपथं प्रापितस्य । उ० अप आदत्ते प्रसद्य चतसृभिरायीभिः । द्वे अनु- हे स्वधावः अन्नवन् । किंच पीयति त्वः पीयतिराक्रोशकर्मा भौ द्वे गायत्र्यौ । प्रस अवस्थाप्य भस्मना भस्मरूपेण आक्रोशति त्वः । एकः पुरुषः त्वां हे अग्ने, अनु त्वो गृणाति । योनिं स्थानं अपश्च पृथिवीं च हे अग्ने, संसृज्य संगत्य च । अनुगृणाति स्तौति । त्वः एकपुरुषः । एष लोकस्य स्वधावः

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२२१

कश्चिदाक्रोशति कश्चित्स्तौतीति । एवंच सति वन्दारुः बन्द- ह्माणो वसुनीथ य॒ज्ञैः । घृ॒तेन॒ त्वं त॒न्वं॑ वर्धयस्व

नशीलः सन् ते तव तन्वं शरीरं वन्दे ॥ ४२ ॥

म० 'प्रास्योखायामुपतिष्ठते बोधा म इति' ( का० १६ । ६। ३० )। तडागादागत्यानामिकया गृहीतं भस्म तूष्णी- मुखायां प्रास्य बोधा म इति द्वयृचेनोख्याग्निमुपतिष्ठते । दीर्घतमोदृष्टाग्नेयी त्रिष्टुप् । खधान्नमस्यास्तीति स्वधावान् तत्सं- बोधने स्वधावः । 'मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम् । हे अन्नवन्, हे यविष्ठ युवतम अग्ने, मम वचसो बोध बुध्यस्व अभिप्रायमिति शेषः । यद्वा कर्मणि षष्ठी । मद्वचनं जानीहीत्यर्थः । किंभूतस्य । भूयिष्ठस्य वचसः मंहिष्ठस्य भूयिष्ठस्य अतिशयेन बहु मंहिष्ठं तस्य । तथा प्रभृतस्य प्रहृतस्य श्रोत्रपथं प्रापितस्य आदरोक्तस्येत्यर्थः । किंच त्वशब्द एकशब्दार्थः सर्वादिः । पीयतिराक्रोशतिकर्मा । हे अग्ने, त्वः एकः पुरुषः पीयति आक्रोशति निन्दति त्वः एकः त्वामनुगृणाति त्वां स्तौति । कश्चित्स्तौति कश्चिन्निन्दतीति लोकस्वभावः । एवं सति हे अग्ने, अहं तु ते तव तन्वं तनुं शरीरं वन्दे स्तौमि नमामि च । ' वदि अभिवादनस्तुत्योः' । कीदृशोऽहम् । वन्दारुः वन्दनशीलः 'शृवन्द्योरारुः' ( पा० ३ २ । १७३ ) इति आरुप्रत्ययः शीलार्थः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

स बॊधि सूरिम॒घवा॒ वसु॑पते॒ वसु॑दावन् । यु॒यो-
घ्यु॒स्मद्वेषा॑सि वि॒श्वक॑र्मणे॒ स्वाहा॑ ॥ ४३ ॥

।

।

स॒त्याः स॑न्तु॒ यज॑मानस्य॒ कार्माः ॥ ४४ ॥

उ० आदधाति समिधम् । पुनस्त्वा । आग्नेयी त्रिष्टुप् । निर्वाणं त्वां पुनः समिन्धतां संदीपयन्तु । आदित्या रुद्राः वसवः पुनश्च ब्रह्माणः ब्राह्मणाः ऋत्विग्यजमानाः । वसुनीथ नीथा स्तुतिरुच्यते । वसुलाभनिमित्ता यस्य स्तुतिः स वसु- नीथः । यज्ञैः यागैः घृतेन च त्वं तन्वं शरीरं वर्धयस्व । सत्याश्च सन्तु यजमानस्य कामाः । ये भस्माभ्यवहरणव्यव- । च्छिन्नाः ॥ ४४ ॥

।

म० 'उत्थायादधाति समिधं पुनस्त्वेति' ( का० १६ । ७। २ ) । घृतहोमानन्तरमुत्थाय तामेव समिध मुख्येऽग्ना- वादधाति । आग्नेयी त्रिष्टुप् । आद्यपादश्चतुर्दशार्णस्तृतीयो दश- कस्तेन यधिका । हे अग्ने, आदित्याः रुद्राः वसवश्च त्वा त्वां पुनः समिन्धतामुपशान्तं दीपयन्तु । हे वसुनीथ, वसु धर्न तन्निमित्ता नीथा स्तुतिर्यस्य । यद्वा वसूनि नयतीति वसुनीथः तत्संबुद्धौ हे धननेतः, ब्रह्माणः ब्राह्मणा ऋत्विग्यजमाना यज्ञैः क्रूला त्वां पुनः समिन्धतां लं च तन्वं खशरीरं घृतेनास्म- दत्तेन वर्धयस्व । त्वयि वृद्धे सति यजमानस्य कामाः सत्याः स्रन्तु ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

अपि॑त॒ वीत॒ वि च॑ सप॒तो येऽत्र स्थ पुराणा ये च॒ नूत॑नाः । अदा॑य॒मोऽवसानं पृथिव्या अक्रे- न्निम॑ पि॒तरो॑ लो॒कम॑स्मै ॥ ४५ ॥

जु'० स बोधि । यस्त्वं सूरिः पण्डितः मघवा धनवांश्च सः बोधि बुध्यस्व । हे वसुपते धनस्य पातः, बुध्वा च उ० पलाशशाखया गार्हपत्यं व्यूहति । अपेत त्रिष्टुप् । युयोधि पृथक् कुरु । अस्मत्तः द्वेषांसि दौर्भाग्यानि सुप्रीतः सन् । समिधा उपहत्याज्यं जुहोति । विश्वकर्मणेस्वाहा ॥४३॥ अर्धर्चेनोदरसर्पिण उच्यन्ते । पादेन यमः पादेन पितरः । म० सोमाहुतिदृष्टाग्नेयी यजुरन्ता गायत्री । विश्वकर्मणे अप इत अपगच्छत । वि इत विगच्छत । वि च सर्पतातः । च अतः स्थानात् । येऽत्रस्थ ये यूयमत्रस्थ भवथ । पुराणा- स्वाहेति यजुः । हे वसुपते धनपते, हे वसुदावन्, वसु श्चिरन्तनाः । ये च नूतनाः इदानीन्तनाः कस्माद्वयमपसर्पाम ददातीति वसुदावा । 'आतो मनिन्-' ( पा० ३ । २ । ७४ ) इतिचेन्मति: अदात् दत्तवान् यमः अवसानं स्थानम् । इति क्वनिप् तत्संबुद्धौ हे वसुदावन् धनस्य दातः, स त्वं बोधि अस्मदभिप्रायं बुध्यस्व । बुध्यतेः शपि प्ते 'हुझदभ्यो भवस्यन्त्यस्मिन्निति अवसानम् । पृथिव्याः अस्मै यजमानाय । हेर्धिः' ( पा० ६ । ४ । १०१ ) इति धिः गुणान्त्यलोपौ । अक्रन्दन् अकृतवन्तश्च पितरः इमं लोकं स्थानम् अस्मै यज- छान्दसौ । कीदृशस्त्वम् । सूरिः विद्वान् मघवा धनवान् मधं मानाय । अतोऽपगच्छतेति ॥ ४५ ॥ म० 'अथ गार्हपत्यचयनमुच्यते । पलाशशाखया गार्हपत्य धनमस्यास्तीति । संतुष्टः सन् द्वेषांसि दौर्भाग्यानि अस्मद्यु- योधि अस्मत्तः पृथक्कुरु । ' प्रायश्चित्तिं समिधोऽपहत्याज्यं व्युहत्यपेत बीतेति पुच्छः प्रतिदिशं पुरस्तात् प्रथमम् विश्वकर्मण इति जुहोति' ( का० १६ । ७ । १ ) । स्रुवस्था - ( का० १७ । १ । ३ ) । अत्र भाविन्यावृत्त्या शालाद्वार्यो नीयया समिधा घृतमादायोख्येऽमौ जुहोति तत्कर्मणः प्राय- । गार्हपत्यशब्देनोच्यते तदर्था चितिश्चितेः स्थानमपि गार्हपत्य वित्तिरिति संज्ञेति सूत्रार्थः । यजुः । जगत्सृष्टिस्थित्यादिकर्म एव । पलाशशाखया गार्हपत्यचितेः स्थानं व्युहति । ऊहिरत्र प्रेरणे । तत्र पतितं तृणादिकं स्थानाद्बहिः क्षिपतीत्यर्थः । कर्त्रे तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ४३ ॥ अपेत वीति ऋचः पुच्छः पदैः प्रतिदिशमादौ प्राच्यामपेत वीति येऽत्र स्थेति दक्षिणे अदादिति पश्चादन्नित्युत्तरे इति पुन॑स्त्वादि॒त्या रु॒द्रा वस॑व॒ समि॑न्धता॒ पुन॑त्र॒ - सूत्रार्थः । लिङ्गो बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । अर्धर्चेन तत्स्थानसर्पिण

चतुश्चत्वारिंशी ।

२२२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

उच्यन्ते पादेन यमः पादेन पितरः । यमस्य सर्वभूम्यधिपति - मुल्बस्योषोत्पन्नत्वात् । 'सिकताश्चाग्नेर्भस्मेत्यूषवत्' ( का०

त्वात्तद्भृत्याः सर्वत्र चरन्ति तान्प्रत्युच्यते । हे यमभृत्याः, १७ । १ । ६ ) । ऊषवत्सिकता निवपति । सिकतादेवत्यं ये पुराणाः चिरन्तना ये च नूतनाः इदानीन्तनाः यूयमत्र यजुः । हे सिकतास्वरूप, त्वमग्नेर्भस्म भासकमसि सिकतास्थो - स्थाने स्थ भवथ ते सर्वे यूयमतः स्थानादपेत अपगच्छत ऽग्निरत्युग्रो भवति । अग्नेश्च पुरीषं पूरणमसि पूरयतीति पुरीषम् । वीत विगच्छत अतिदूरं गच्छत विसर्पत च । अतः स्थाना- पिपर्तेरीषक्प्रत्यये औणादिके 'उदोष्ठयपूर्वस्य' ( पा० ७ । १। दपेत्य सङ्घातं विहाय विविधं गच्छत । कस्माद्वयमपसर्पमेत्यत । १०२ ) इत्युदादेशः । भस्माभिप्रायमेकवचनम् । न वा अग्निः आह । अवस्यति स्थापयत्यस्मिन्निति अवसानं पृथिव्या अव- स्वं भस्मातिदहति । 'अग्नेरेतद्वैश्वानरस्य रेतो यत्सिकता ः ' सानं स्थानमिदं यमो देवोऽस्मै यजमानायादाद्दत्तवान् । पित- ( ७ । १ । १ । ९ - १० ) इति च श्रुतिः । 'परिश्रिद्भिः परि- रश्चेमं लोकं स्थानमस्मै यजमानायान्कृतवन्तः । करोतेः श्रयति पूर्ववदेकविंशत्या चितः स्थेति' (का० १७ । १ । ७ ) शपि लुप्ते. लङि रूपम् । यमेन पितृभिश्च तचयनस्थानस्य एकविंशतिपरिश्रिद्भिर्गार्हपत्यस्थानं वेष्टयति पूर्ववदिति प्रदक्षि- यजमानाय दत्तत्वाद्यूयमपसर्पतेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ णमूर्ध्वास्ताः खननीया इति । परिश्रिद्देवत्यं यजुः । हे परिश्रितः शर्कराः । यूयं चितः स्थ चीयन्ते भूमौ प्रक्षिप्यन्ते इति चितः भूमौ क्षिप्ता भवथ । परिचितः स्थ परितः सर्वतः स्थापिता भवथ । ऊर्ध्वं चीयन्त इति ऊर्ध्वचितः ऊर्ध्वं स्थापिताः सत्यो यूयं श्रयध्वमिदं गार्हपत्यायतनं सेवध्वम् ॥ ४६ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

सं॒ज्ञान॑म॒सि काम॒घर॑ण॒ मयि॑ ते काम॒धर॑णं भूयात् । अ॒ग्नेर्भस्मा॑स्य॒ग्नेः पुरी॑षमसि॒ चित॑ः स्थ परि॒- चित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वम् ॥ ४६ ॥

।

।

।

सप्तचत्वारिंशी ।

अ॒यध॑सो अ॒ग्निर्य॑स्मि॒न्सोम॒मिन्द्र॑ः सु॒तं द॒धे जठरै वावशा॒नः । सह॒स्रियं॒ वाज॒मत्यं न सप्ति॑ सस॒वान्सन्स्तू॑यसे जातवेदः ॥ ४७ ॥

उ० उखां निवपति उल्बसंस्तवः पशुसंस्तवश्च तेषामत- स्तथैव व्याख्यायते । संज्ञानमसि । त्रीणि यजूंषि । समिति एकीभावमाचष्टे । यत एकं ज्ञानमसि उल्बसंस्तवात् । ' तस्मादु समानोल्बाः समेव जानीते' इति श्रुतिः । कामधरणं च कामान्धारयति संपादयति कामधरणम् ' पशवो वा उखाः उ० गार्हपत्य इष्टकाभिश्चीयते । अयं सो अग्निः षड- पशवः कामधरणं' इति श्रुतिः । अतो मयि ते तव कामध- र्चमाग्नेयं त्रैष्टुभम् । चतुर्थीषष्ट्यौ अनुष्टुभौ । इष्टकोपधानं रणं भूयात् । 'मयि ते पशवो भूयासुः' इति श्रुतिः कुर्वन्नभिनयेन दर्शयति । अयं सः गार्हपत्योऽग्निश्चीयते । उल्बाभिप्रायमेकवचनम् । सिकता निवपति । अग्नेर्भस्मासि । । यस्मिंश्चिते सति अभिषुतं सोमम् इन्दुः दधे धारयति । जठरे 'भस भर्त्सनदीयो:' । भसितं भस्म भस्मसादृश्यात्सिकता उदरे वावशानः कामयमानः । कथंभूतं सोमं दधे । सह- भस्मेत्युक्ताः 'न वा अग्निः स्वं भस्मातिदहति' इति श्रुतिः । । स्त्रियं सहस्रार्हम् । वाजम् अनभूतं सर्वस्य जगतः । अत्यं अनेश्च पुरीषं पूरणम् असि । भस्माभिप्रायमेकवचनम् । 'अग्ने । न सप्तिम् । नकारः संप्रत्यर्थे । अनन्तरं भक्षणादेव मुद- रेतद्वैश्वानरस्य रेतो यत्सिकताः' इति श्रुतिः । परिसृत करम् । सप्तिं शरणं तृप्तिकरम् । न केवलं यस्मिंश्चिते इन्द्रः उपदधाति चितःस्थ । 'चिञ् चयने' अस्य क्विपि बहुवचनम्। सोमं जठरे धारयति । किंतर्हि । स्वमपि ससवान्सन्स्तूयसे या यूयं चितो भवथ । परि सर्वतश्च चितस्थ ता उच्यन्ते जातवेदः । ससवान्सन् हवींषि संभजमानः सन् स्तूयसे ऊर्ध्वचितो भूत्वा एनमभिमाश्रयध्वम् ॥ ४६ ॥ ऋत्विग्यजमानैः । हे जातवेदः, अयं तावदस्य मन्त्रस्य प्रगु- णोऽर्थश्रुतिस्तु आहुतिपरिणामाभिप्रायेण व्याचष्टे । भयं वो लोको गार्हपत्य आपः सोमः सुतोऽस्मिंल्लोके य इन्द्रो धत्ते जठरे वावशान इति । मध्यं वै जठरमित्यादि भयं स लोको गार्हपत्याभिर्यस्मिल्लोके अभियुजः सोमपरिणामभूता अपः इन्द्रस्य जठरे मध्ये दधे स्थापयति । सहस्त्रियं वाजमत्यन- सप्तिमिति । आपो वै सहस्रियो वाजः अपां विशेषणानि । ससवान्सन्स्तूयसे जातवेद इति व्याचष्टे । चितः संचीयसे जातवेद इति गार्हपत्यरूपेण चितः सन् चीयसे । आहव- नीयरूपेणेति वा अर्थान्तरनिवृत्तित्वम् ॥ ४७ ॥

।

म० 'उदीचीं शाखामुदस्योखां निवपति संज्ञानमिति' ( का० १७ । १ । ४ ) । यया व्युदूहनं कृतं तां शाखामुदक् क्षिप्ता गार्हपत्यचितिस्थाने क्षारमृदो निदधाति । ऊषदेवत्यं यजुः । हे ऊषस्वरूप, वं संज्ञानमसि पशूनां सम्यक् ज्ञानसाध - । नमसि । पशवो हि ऊषदेशं घ्रात्वा लिहन्ति । तथा कामध- रणं कामान्मनोरथान्धरति संपादयतीति कामधरणं यज्ञ- द्वारा कामसंपादकत्वात् । अतस्ते तव कामरणं काम- संपादनसामर्थ्यं मयि भूयात् अस्तु । यद्वा श्रुत्यनुसारेण व्याख्यानम् । ते तव कामधरणं पशवः मयि भुयात् भूयासुः । यतस्त्वं कामधरणं पशुरूपं संज्ञानं सम्यक् ज्ञापकमसि उल्ब - म० ' मध्येssर्धबृहतीश्चतस्रो दक्षिणोत्तराः प्राचीरुपदधाति संभवात् । 'पशवो वा ऊषाः पशवः कामधरणं मयि ते पशवो । दक्षिणत उदयं सो अग्निरिति प्रत्यृचम्' (का० १७ । १ । भूयासुः' ( ७ । १ । १ । ८ ) इति श्रुतेः उल्बाभिप्रायमेकवचन- ८ ) । ततोऽध्वर्युर्मण्डलादक्षिणे उदमुख उपविश्य मध्ये

।

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

चतस्रोऽर्धबृहतीसंज्ञा इष्टकाः प्राचीः प्राग्लक्षणा दक्षिणोत्तरपं- त्योत्तरमारभ्योपदधाति अभ्यात्मं चयनमित्युक्तेः । ऋक्चतुष्के- णैकैकाम् । हस्तदीर्घास्तदर्धायामाः पद्या लोकद्वयव्यापिन्य इष्टका अर्धबृहत्य उच्यन्त इति सूत्रार्थः । पञ्च ऋचो विश्वामि- दृष्टा आग्नेय्यस्त्रिष्टुभश्चतुर्थ्यनुष्टुप् । इष्टकोपघातं कुर्वन्नभि- नयेन दर्शयति । अयं गाईपत्यः सः अमिरिष्टकाभिश्वीयत इति शेषः । यस्मिन्ननौ चिते सति इन्द्रः सुतमभिषुतं सोमं जठरे खोदरे दधे धारयति । वर्तमाने लिट् । किंभूत इन्द्रः । वावशानः वष्टीति वावशानः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः श्लौ सति द्वित्वेऽभ्यासदीर्घे शानचि रूपम् । कामयमानः । कीदृशं सोमम् । सहस्रियं सहस्रार्हम् । वाजमन्नं । बहूनां तृप्तिकरमित्यर्थः । अत्यं न । नकारः संप्रत्यर्थः । भक्षणादेव मदकरम् । सप्तिं शरणं तृप्तिकरम् । अग्नौ चितेन केवल मिन्द्र एव सोमं जठरे धते किंतु हे जातवेदः, जातं वेदो धनं यस्मात् हे अग्ने, त्वमपि ससवान् हवींषि संभजमानः सन् ऋत्विग्यजमानैः स्तूयसे 'षण संभक्तौ' क्वसुप्रत्ययः । उत्तरार्धस्यायं वार्थः । हे जातवेदः, सप्तिं शरणं गमनकुशल- मत्यं न अश्वमिव सहस्रियं सहस्रसंख्याकेन धनेन संमितं वाजमन्नं ससवान्दत्तवान्सन् यजमानैस्त्वं स्तूयसे 'सहस्रेण संमितौ घः' ( पा० ४ । ४ । १३५ ) इति घप्रत्ययः । ' षणु दाने' कसुः ससवान् ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

अग्ने॒ यत्ते॑ दि॒वि वर्च॑ः पृथि॒व्या॑ य॒दोष॑धीष्व॒ स्वा य॑जत्र । येना॒न्तरि॑क्ष॒मु॒र्वात॒तन्य॑ त्वे॒षः स भा॒नु- र॑र्ण॒वो नृ॒चक्ष॑ः ॥। ४८ ॥

उ० अग्ने यत्ते । हे अग्ने, यत्ते तव दिवि चुलोकआदि- लक्षणं वर्चः । यच्च पृथिव्यामग्निलक्षणं वर्चः । यच ओष. धीषु अन्तर्व्यवस्थितम् । यच्च अप्खन्तर्व्यवस्थितम् आयजत्र । भायष्टव्यं मर्यादया यष्टव्यम् । एतान्यधस्तादुक्तानि वर्चासि तव लघीयांसि । येन तु वर्चसा अन्तरिक्षम् उरु विस्ती - र्णम् आततन्थ आतनोषि । त्वेषः स भानुः महत्तद्वचः । अर्णवः अर्णस्वान् उदकवान् अथवा ' अरणवान्गमनवान् वायुः सः' इति श्रुतिः । नृचक्षाः नृणां शुभाशुभकर्मद्रष्टा । त्रिस्थानोऽत्राभिः स्तुतः ॥ ४८ ॥

।

२२३-

अरणवान् गमनवान् प्रसरणशीलः । नृचक्षाः नॄन् चष्ट इति नृणां शुभाशुभकर्मद्रष्टा । ईदृशो यस्ते भानुस्तमेवैष्टकारूपमु- पदधामीति शेषः । अनेन त्रिस्थानोऽग्निः स्तुतः ॥ ४८ ॥ एकोनपञ्चाशी ।

अग्ने॑ दिवो अर्णमच्छ। जिगास्यच्छ दे॒वाँ २ ऊंचिषे धिष्ण्या ये । या रो॑च॒ने पु॒रस्ता॒त्सूर्य॑स्य॒ यथा॒वस्ता॑दु॒प॒तिष्ठ॑न्त॒ आप॑ः ॥ ४९ ॥

॥

उ० अग्ने दिवः । हे अग्ने, दिवः धुलोकस्य संबन्धि अर्णमुदकम् अच्छा जिगासि । 'अच्छाभेरातुमिति शाकपूणिः' । अभिजिगासि । 'आपो वा अस्य दिवोर्णवस्ता एष धूमेना- च्छैति' इति श्रुतिः । अच्छा देवान् अभिजिगासि च देवान् । कतमान्देवानित्यत आह । ऊचिषे विष्ण्या ये। 'प्राणा वै देवा धिष्ण्यास्ते हि सर्वा धिष इष्णन्ति' इष्णन्ति उच्यन्त इति लिङ्गवचनयोर्व्यत्ययः । उच्यन्ते ये धिष्ण्या अग्नयः । किंच रोचने लोके स्थितस्य सूर्यस्य परस्तादाप उपतिष्ठन्ते याश्च अधस्तादुपतिष्ठन्ते आपः ताश्च त्वमभिजिगासि । त्वमेवैतै रूपैः परिणमसीत्यभिप्रायः ॥ ४९ ॥ म० हे अमे, दिवो द्युलोकस्य संबन्धि अर्णमुदकं त्वम- च्छाजिगासि आभिमुख्येन गच्छसि 'गा स्तुतिगत्योः' ह्वादिः । अभ्यासेत्वं छान्दसम् । 'अच्छामेराप्तुमिति शाकपूणि:' (निरु० ५ । ३१ ) ' निपातस्य च' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इत्य- च्छेत्यस्य॒ संहितायां दीर्घः । 'आपो वा अस्य दिव एष धूमेनाच्छेति' ( ७ । १ । १ । २४ ) इति श्रुतिः । किंच ये देवा धिष्ण्या ऊचिषे ऊचिरे उच्यन्ते थियो बुद्धीरिन्द्रियाणि इष्णन्ति प्रेरयन्ति धिष्ण्याः प्राणरूपा देवाः तान् देवांश्च त्वमच्छा जिगासि अभिगच्छसि । ऊचिषे ब्रूञः कर्मणि लिट् पुरुषवचनयोर्व्यत्ययः । 'प्राणा वै देवा धिष्ण्यास्ते हि सर्वा रोचने दीप्तिरूपे मण्डले वर्तमानस्य सूर्यस्य परस्तादुपरिष्टाद्या धिय॒ इष्णन्ति' ( ७ । १ । १ । २४ ) इति श्रुतेः । किंच आप उप उपतिष्ठन्ते अवस्ताद्रवेरधस्ताच्च या आप उपतिष्ठन्ते ता आपश्च त्वमभिजिगासीत्यन्वयः । लमेवैतै रूपैः परिणम- सीति भावः ॥ ४९ ॥

1

पञ्चाशी ।

पुरी॑ष्यासो अ॒ग्नय॑ः प्राव॒णेभिः॑ स॒जोष॑सः ।
जुषन्तौ य॒ज्ञम॒दुर्होऽनमीवा इषो॑ म॒हीः ॥ ५० ॥

म० हे आयजत्र मर्यादया यजनीय हे अग्ने, ते तव यत् दिवि द्युलोके वर्चो दीप्तिरर्करूपं वर्तते यच्च पृथिव्यामग्निरूपं उ० पुरीष्यासः । बहुवचनमिष्टकापेक्षम् । ये पुरीष्याः यच्च ओषधीष्वन्तः स्थितं यश्चाप्सु जलेषु अन्तः स्थितं यच्च पशव्याः पशुभ्यो हिताः अभय इष्टकाः । प्रावणेभिः । 'शुरु वर्चसा उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षमाततन्य आतनोषि विस्तार - गतौ' । प्रावणैः गमनैः लोकव्याप्तिभिः । सजोषसः समा- यसि । 'बभूथाततन्थ - ' ( पा० ७ । २ । ६४ ) इतीडभावः । नप्रीतयः समानसेविनो वा । समानं हि ते कोकं सेवन्ते । स भानुः दीप्तिः त्वेषः त्वेषयति प्रकाशयति सकलं विश्वमिति । अर्धबृहत्यो हि ताश्चतस्रः । ते जुषन्तां सेवन्तां यशम् । त्वेषः 'विष दीप्तौ' पचादित्वादच् । अर्णवः अणसि उद- । अद्रुहः अहिंसितारः । अनमीवाश्च अशनायाबुभुक्षानिवृत्ति- कानि सन्ति यत्रेत्यर्थः । 'अर्णसो वः सलोपश्च । यद्वा करा इत्यर्थः । इषः अन्नभक्तीः महीः महतीः प्रभूताः ॥५०॥

२२४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

राकारः । हे अग्ने, ते तव सान्नगोपुत्रदानविषया सुमतिः
शोभना बुद्धिरनुग्रहेणास्मे अस्मासु भूतु भवतु । यजमानेभ्य-
स्तयान्नादि देयमिति भावः । व्यत्ययेन शपो लुक् । अस्मे
विभक्तेः शेआदेशे त्यदाद्यत्वम् ॥ ५१ ॥

म० अनुष्टुप् बहुवचनमिष्टकापेक्षम् । अग्नयः एते तनयः औरसः पुत्रस्य सूनुशब्देनोक्तत्वाद्दत्तपुत्रादिव्यावृत्त्यै इष्टकारूपा यज्ञमस्मदीयमिमं यागं जुषन्तां सेवन्ताम् । तनयशब्दः । यद्वा तनोत्यग्निहोत्रादिकर्माणीति तनयः । तथा अनमीवा नास्ति अमीवा व्याधिरशनायाबुभुक्षारूपो याभिस्ता विजावा विविधं जायते, पुत्रादिद्वारेति विजावा प्रजावान् अनमीवाः क्षुधातृष्णानिवर्तिकाः महीः महतीः बहुला इषः । 'विड्वनोरनुनासिकस्यात् ' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इति धातो- अन्नभक्तीश्चाग्नयो जुषन्ताम् । कीदृशा अग्नयः । पुरीष्यासः पुरीषेभ्यः पशुभ्यो हिताः पुरीष्याः । आज्जसेरसुक् । तथा प्रावणेभिः प्रवणैः प्रकर्षेण वनन्ति संभजन्ति विषयानिति श्रावणानि मनांसि तैः सजोषसः समानप्रीतयः । मनसा प्रीतियुक्ता इत्यर्थः । ' अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां प्रावणेति दीर्घः । ' बहुलं छन्दसि' इत्येत्वम् । तथा अद्रुहः न द्रुह्यन्तीत्यद्वहः अहिंसितारः परस्परं प्रीतियुताः ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

इमने पुरु॒दध॑स॑स॒नं गोः श॑श्वत्त॒मं हव॑- मानाय साध । स्यान्न॑ः सू॒नुस्तन॑यो वि॒जावाग्ने॒ सा ते॑ सुम॒तिर्भूत्व॒स्मे ॥ ५१ ॥

उ० पश्चिमे उपदधाति इडामग्ने । इ॒डामन्नं हे अग्ने, पुरुदंसं बहुकर्मसाधनभूतम् । यत्तु श्रुत्योक्तम् ' पशवो वा इडा' इति तद्बलीवर्दैरुत्पाद्यत इत्यनेन हेतुना । सनिं गोः गोः संबधिनीं च सनिं दानं पयोदधिघृतादिकम् । शश्वत्तमं शाश्वतिकतमं शाश्वतिककर्म अनपायि हवमानाय यज- मानाय । स हि देवानाह्वयति । साध प्रसाधय । एतदुक्तं भवति । अनं सोपसेचनं शाश्वतिकतमं यजमानाय देहि । किंच । स्यान्नः सूनुस्तनयः भवेच्चास्माकं पुत्र औरसः । विजावा प्रज्ञातिमान् । यद्वा विजयशीलः । पितरं वा योज- यति वीर्येण यया सुमत्या त्वमेतत्करोषि सा ते भूतु अस्मे अस्मासु ॥ ५१ ॥

I

।

।

द्विपञ्चाशी ।

अ॒यं ते॒ योनि॑ऋ॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथाः । तं जा॒नन्न॑म्न आरो॒हार्था नो वर्धया र॒यिम् ॥ ५२ ॥ उ० द्वितीयमुपदधाति अयं ते । व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥ म० व्याख्याता [ अध्या० ३ क० १४ ] ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्वद्ध्रुवा सद पर- चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्वद्ध्रुवा सी॑द् ॥ ५३ ॥

उ० पुरस्तादुपदधाति चिदसि । ( चिञ् चयने' । चितासि । सादयति । तया देवतया सादिता सती अङ्गिरस्व- त्प्राणवत् । यथाहि प्राणः सर्वमङ्गं व्याप्य स्थितः एवं स्वमपि । ध्रुवा सीद निविशस्व । तया देवतयेति 'वाग्वै सा देवताङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिराः' इति श्रुतिः । द्वितीयामुपदधाति । परि चिदसि । परि सर्वतश्चितासि तया देवतयेति व्याख्यातम् ॥ ५३ ॥

म० 'चिदसीति पूर्वे दक्षिणतः प्रतिमन्त्रम्' । (का० १७ । १ । १२) तदुत्तरतोऽपरमार्गेण दक्षिणां मला चिदसीति प्रतिमन्त्रं पूर्वे तिरश्चौ उदग्लक्षणे दक्षिणे स्थित उदङ्मुख उप- दधाति चिदसीत्युत्तरां परिचिदसीति दक्षिणाम् । इष्टकादैवत्ये द्वे यजुषी । चीयत इति चित् । इष्टके, त्वं चिता स्थापि- तासि । यद्वा चिनोति भोगान्संपादयतीति चित् त्वं भोगसंपा- दिकासि । तया प्रसिद्धया देवतया वाग्रूपया सादिता सती अङ्गिरस्वत्प्राणवत् प्राणा यथा सर्वाङ्गेषु स्थितास्तथा ध्रुवा स्थिरा सती त्वं सीद निविशस्ख । तया देवतयेति 'वाग्वै सा देवताङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिरा' इति श्रुतेः । द्वितीयामुप- दधाति । परिचित्परितः सर्वतः चीयते परितो भोगांश्चिनो- तीति वा त्वं परिचिदसि । तया देवतयेति व्याख्यातम् ॥ ५३ ॥ चतुःपञ्चाशी ।

म० 'इडामग्न इति पश्चिमे प्रतिमन्त्रमुत्तरतः' (का० १७ १। ११) इडामग्न इति ऋग्द्वयेन प्रतिमन्त्रं पश्चिमे द्वे पाद- मात्र्यौ पद्ये तिरश्यौ उदग्लक्षणे उपदध्यात् उत्तरतोऽवस्थितो दक्षिणामुखः इडामिति दक्षिणाम् अयं त इत्युत्तरामिति सूत्रार्थः आयौ त्रिष्टुबनुष्टुभौ । हे अमे, हवमानाय यजमानाय साध साधय संपादय 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इडामन्नम् । शप आर्धधातुकष्टिलोपः । ह्वयति आह्वयति देवान् जुहोति वा हवमानः तस्मै । यत्तु श्रुत्योक्तं ' पशवो वा इडा' । ( ७ । १ । १ । २७ ) इति तद्बलीवर्दैरन्नस्योत्पाद्यमानत्वात् । किंभूतामिडाम् । पुरुदंसं दंस इति कर्मनामसु पठितम् । पुरूणि बहूनि दंसांसि कर्माणि यया सा पुरुदंसाः तां पुरुदंससमिति प्राप्ते टिलोपश्छान्दसः । बहुकर्मसाधनभूतमन्नं देहीत्यर्थः । तथा शश्वत्तममत्यन्तमविच्छेदेन वर्तमानमनपायिनं गोः सनिं धेनु संबन्धि दानं पयोदधिघृतादिकं सर्वदा देहीत्यर्थः । किंच उ० लोकंपूणामुपदधाति । लोकं पृण । पचादिलोकं (?) नोऽस्माकं यजमानानां सूनुः पुत्रः स्यादस्तु । कीदृशः सूनुः । ! स्थानं पृण पूरय । छिद्रं पृण पूरय अझेरवयवभूता भव ।

लोकं पृ॑ण छिद्रं पृणाथ सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी
त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन्योना॑वसीषदन् ॥ ५४ ॥

:

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अथो अपिच सीद निविशस्व ध्रुवा निश्चला त्वम् । इन्द्राग्नी च त्वां बृहस्पतिश्च अस्मिन्योनौ स्थाने असीषदन् आसाद- यन्तु । नहि मानुषोऽध्वर्युः त्वां सादयितुं समर्थ इत्यभिप्रायः म० 'तिसृषु लोकंपृणासु मन्त्रो दशसु च द्वयोर्वा दशस्खे - कस्यां च' (का० १७।१।१७ ) । आदौ तिसृषु लोकंपृणेष्ट- कासु तूष्णीमुपहितासु लोकंपृणेत्यभिमन्त्रणम् ततो दशसु मन्त्रः यद्वादौ द्वयोर्लोकंपृणयोर्मन्त्रस्ततो दशसु तत एकस्याम् एवमे- कविंशतीष्टका गार्हपत्ये स्युरिति सूत्रार्थः । लोकंपृणादे- वत्यानुष्टुप् । हे लोकंपृणेष्टके, त्वं लोकं पृण गार्हपत्यचयन- । देशे पूर्वेष्टकाभिराक्रान्तं स्थानं पूरय । तथा छिद्रं पृण किंचि - दपि छिद्रं यथा न दृश्यते तथा संश्लिष्टा भवेत्यर्थः । पृण तृप्तौ' तुदादिः । अथो अपिच ध्रुवा दृढा सती त्वं सीद तिष्ठ । किंच इन्द्राग्नी बृहस्पतिश्चैते देवा अस्मिन् योनौ स्थाने वा त्वां असीषदन् सादितवन्तः सदेवङ् । नहि मानुषोऽध्वर्युस्तां सादयितुं शक्य इति भावः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

२२५

सूददोहसः पृश्नयः नानाविधाः । यद्वा 'अन्नं वै पृश्नी' ( ८ । ७ । ३ । २१ ) इति श्रुतेरन्नरूपाः अत्रागत्य व्रीह्यादिधान्य- निष्पादका इत्यर्थः । कदा श्रीणन्ति देवानां जन्मन् जन्मनि संवत्सरे 'संवत्सरो वै देवानां जन्म' ( ८ । ७ । ३ । २१ ) इति श्रुतेः । संवत्सरे संवत्सरे सोमयागस्तदभिप्रायमेतत् । 'सव- नानि वै त्रीणि रोचनानि' ( ८ । ७ । ३ । २१ ) इति श्रुतिः । यज्ञपरिणामभूता अन्नोत्पादिका आपो दिवः सकाशादस्मिँ- ल्लोके पतिलौषधिवनस्पत्यन्नभूताः सत्यः सोमस्योपस्कुर्वन्तीति भावः ॥ ५५ ॥ षट्पञ्चाशी ।

1

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृधन्समु॒द्रव्य॑सं॒ गिर॑ः । र॒थीत॑र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ सत्प॑ति॒ पति॑म् ॥ ५६ ॥ विश्वाः सर्वाः गिरः स्तुतयः ऋग्यजुःसामलक्षणाः । अवी- उ० पुरीषं निवपति । इन्द्रं विश्वाः । ऐन्द्यनुष्टुप् । इन्द्रं वृधन् वर्धयन्ति । समुद्रव्यचसम् समुद्रमिव विविधायनं नानागतिम् अक्षोभ्यबलं वा । रथीतमं रथीनाम् । सर्वेषां । रथिनां मध्ये रथं युद्धलब्धातिशयम् । वाजानां सत्पतिं पतिं वाजानामन्नानां पतिं सतां च पतिम् । श्रुतिस्मृतिकर्मा- नुष्ठातारः सन्त उक्ताः ॥ ५६ ॥

ता अ॑स्य॒ सूद॑दसि॒ सोम॑√ श्रीगन्ति॒ पृश्न॑यः जन्म॑न्दे॒वानां॒ विश॑षि॒ध्वारो॑च॒ने दि॒वः ॥ ५५ ॥ उ० सूददोहसाधिवदति । ता अस्य अनुष्टुप् । यज्ञा- हुतिपरिणामभूता आप उच्यन्ते । व्यवहितपदप्रायो मन्त्रः । ता यज्ञपरिणामभूता दिव इत्यन्तं पदमिह संबध्यते । दिवः द्युलोकात् च्युताः सूददोहसः । ' आपो वै सूदोऽन्नं दोह: ' इति श्रुतिः । अन्नसहिता आपः । अस्येत्यस्य पदस्य विश इत्यनेन संबन्धः । 'यज्ञो वै विशः' इति श्रुतिः । अस्य विशः अस्य संबन्धिनं सोमं श्रीणन्ति मिश्रयन्ति । पृश्नयः 'अन्नं वै पृश्निः' इति श्रुतिः । एतदुक्तं भवति । अस्मिन् लोके पतित्वा आप ओषधिवनस्पत्यन्नभूताः सोमस्योपकु- र्वन्ति । कस्मिन्काले श्रीणन्ति । जन्मन्देवानाम् । 'संवत्सरो 'वै देवानां जन्म' इति श्रुतिः । संवत्सरभृतिनः संवत्सरे सोमयागः तदभिप्रायमेतत् । त्रिष्वारोचने । 'सवनानि वै श्रीणि रोचनानि' इति श्रुतिः । त्रिष्वारोचनेष्विति वचन- व्यत्ययः । त्रिषु सवनेषु । एवं श्रुतितोऽयं मन्त्रो व्याख्यातः ५५ म० 'नित्ये सादनसूददोहसा उपधानादुत्तरे तया देव- तया ता अस्येति' (का० १६ । ७ । १४ ) तया देवत- येति सादनम् । ता अस्येति सूदोहसाधिवदनम् । एते नित्ये सर्वत्रेति सूत्रार्थः । इन्द्रपुत्रप्रियमेधदृष्टाब्देवत्यानुष्टुप् । दिवो द्युलोकंसंबन्धिनो दिवच्युता वा सूददोहसः सूदाश्च दोहसश्च ते सूददोहसः सूदेन जलेन सहिता दोहसोऽन्नानि अन्नयुक्ता आपः ताः प्रसिद्धा अस्य विशो यज्ञस्य संबन्धिनं सोममाश्री - । णन्ति सम्यग्मिश्रयन्ति पक्कं कुर्वन्ति वा 'श्री पाके' क्यादिः । 'आपो वै सूदोऽन्नं दोहः' ( ८ । ७ । ३ । २१ ) 'यज्ञो वै विशः' ( ८ । ७ । ३ । २१ ) इति च श्रुतिः । कीदृशाः ।

२९ य० उ०

म० 'चावालदेशात्पुरीषं निवपतीन्द्रं विश्वा इति' (का० १७ । १ । १८ ) । चात्वालस्थानात् मृदमानीय गार्हपत्यचि - तेरुपरि क्षिपति । इन्द्रदेवत्या मधुच्छन्दसुतजेतृदृष्टानुष्टुप् । विश्वाः सर्वा गिरः स्तुतयः ऋग्यजुः सामरूपा इन्द्रमवीवृधन् वर्धयन्ति । कीदृशमिन्द्रम् । समुद्रव्यचसं समुद्रवद् व्यचो व्याप्ति- र्यस्य तं समुद्रवव्यापकं विविधाश्ञ्चनं नानागतिमित्यर्थः । अक्षोभ्यगतिं वा । रथीनां रथयुक्तानां सर्वेषां मध्ये रथीतम- मत्यन्तं रथयुतं रथयुद्धे लब्धातिशयमित्यर्थः । ' ईद्रथिनः' वाजानामन्नानां पतिं स्वामिनं सत्पतिं स्वधर्मवर्तिनां च प्रति- ( पा० ८ । २ । १७ ) इति घे परे रथिन ईदादेशः । तथा पालकम् ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

समि॑त॒ ँ संक॑स्पेथा॒√ संमि॑यौ रोच॒ष्णू सु॑मन॒- स्यमा॑नौ । इष॒मूर्ज॑म॒भि सं॒वनौ ॥ ५७ ॥

उ० चित्येनोख्यं निवपति समितमिति चतसृभिरुष्ण- गुपरिष्टादृहत्युष्णिक्पङ्क्तिभिर्द्यग्निदेवत्याभिः । तृतीया वाग्नि- देवत्या । समितम् । द्वितीयपादप्रभृति व्याख्यायते । यौ युवां संप्रियौ संगतिप्रियौ रोचिष्णू रोचनशीलौ च । तौ सुमनस्यमानौ परस्परं शोभनं चिन्तयन्तौ । इषमन्नमूर्जं तदुपसेचनं सर्पिरादि अभिसंवसानौ अभ्यवहरन्तौ । वस्ते- रर्थान्तरे वृत्तिः । एतत्कुर्वाणौ समितम् । 'इण् गतौ' । संगतिं कुरुतम् । संकल्पेथां च एकसंकल्पौ च भवतमित्येत- दाशास्महे ॥ ५७ ॥

२२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ०

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

अने त्वम् । हे अग्ने, त्वं पुरीष्यः रयिमांश्च धनवान् पुष्टिमांश्च असि यतः अतः शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनिमिहासदः इति व्याख्यातम् ॥ ५९ ॥

म उख्याग्निदेवत्योष्णिक् आकाधिका अनियताक्षरपा- दत्वात् । हे अग्ने, त्वं पुरीष्यः पशव्योऽसि । रयिमान् धनवान् पुष्टिमान् पोषयुक्तश्चासि । अतः सर्वा दिशः शिवाः शान्ताः कृत्वा इहास्मिंश्चयने स्वं योनिं स्वकीयं स्थानमासदः प्राप्नुहि ॥ ५९ ॥ षष्टी ।

'समंबिलां कृत्वोख्यं निवपति समितमिति' (का० म० १७ । १ । १९ ) । समं बिलं यस्याः सा समंबिला । विभक्त्य लुक् छान्दसः । गार्हपत्यचितिं मृत्पूरणेन परिश्रित्समां कृत्वा तन्मध्ये नीचैरुख्याग्निं स्थापयति चतुर्मन्त्रैः । चतस्रो यग्नि- देवत्याः । समितम् उष्णिगेकाधिका अनियताक्षरपादत्वेऽप्यष्टा- विंशत्यक्षरत्वात् । हे चित्याख्यानी, युवां समितं संगच्छतम् । 'इण् गतौ' संगतौ भवतम् । संकल्पेथां च एकसंकल्पौ भवतम् । यद्वा संकल्पनं यज्ञनिष्पादनं कुरुतम् । कीदृशौ युवाम् । संप्रियौ संप्रीणीतस्तौ 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५) इति कः । सम्यक् परस्परं प्रीतियुक्तौ । रोचिष्णू दीप्यमानौ 'अलं- कृञ्–' ( पा० ३ । २ । १३६ ) इत्यादिना इष्णुच् । सुमनस्य- मानौ शोभनं मनः कुरुतस्तौ वा । सुमनस्येते तौ सुमनस्यमानौ । सुब्धातुः क्यङन्ताच्छानच् । परस्परं शोभन । नः ॥ ६० ॥ चित्तवन्तौ । इषमन्नमूर्जमुपसेचनं घृतादि चाभिसंवसानौ अभ्यवहरन्तौ भुञ्जानौ अभितः सम्यक् संपादयन्तौ वा । वस्ते- रर्थान्तरे वृत्तिः ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

संवा॒ मनः॑सि॒ सं व्र॒ता समु॑चि॒त्तान्याक॑रम् । अग्ने॑ पुरीष्याधि॒पा भ॑व॒ त्वं न॒ इष॒मूर्ज॒ यज॑मानाय धेहि ॥ ५८ ॥

भव॑तं नः॒ सम॑नस॒ सचे॑तसावरे॒पस । मा य॒ज्ञ ँ हिंसिषं॒ मा य॒ज्ञप॑ति॑ जातवेदसौ शि॒वो भ॑व॒तम॒द्य

उ० भवतं न इति व्याख्यातम् ॥ ६० ॥

म० आष पङ्क्तिः अनियताक्षरपादत्वात् द्व्यग्निदेवत्या ( अध्या० ५ ० ३ ) पुनर्व्याख्यायते । हे जातवेदसौं अग्नी, यज्ञमस्मदीयं कर्म युवां मा हिंसिष्टं मा विनाशयतम् । यज्ञ- पतिं यजमानं च माहिंसिष्टम् ।

कोपाभावो निष्पापत्वम् ईदृशावस्मभ्यं भवतमित्यर्थः ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

नोऽस्मभ्यं शिव शान्तौ युवां भवतम् । किंच युवां नोऽस्मदर्थं समनसौ सचेतसौ अरेपसौ च भवतम् । मनसा सहितौ समानचित्तौ । अन्यविषयं मनो हित्वास्मदनुग्रहाभिमुखत्वं उ० सं वाम् आ समाकरम् आभिमुख्येन स्थित्वा समनस्त्वम् । अस्मदनुग्रहेऽन्योन्यविप्रतिपत्तिराहित्यं सचेत- संस्कृतवान् वां युवयोर्मनांसि । बुद्ध्यहंकारमनांसीति बहु-स्त्वम् । अरेपसौ निष्पाप अस्माकं प्रामादिकापराधसत्त्वे वचनम् । संव्रता । व्रतमिति कर्मनाम । संस्कृतवांश्च युवयोः कर्माणि समुचितानि । चिनशब्देन संस्कारा मनो- गता उच्यन्ते । संस्कृतवांश्चास्मि मनोगतान्संस्कारान् । उकारः समुञ्चयार्थीयः । एवं मनः कर्मसंस्काररेकीभूतं त्वामेकं देवताभिमानिनं प्रार्थये । हे अग्ने, पुरीष्य पशव्य, अधिपतिर्भव । त्वं नः अस्मभ्यम् इषं चोर्जं च यजमानाय धेहि देहि । इषमन्नमूर्जं च तदुपसेचनं दध्यादि ॥ ५८ ॥ म० उपरिष्टाद्बृहती अष्टसप्तनवत्रयोदशाक्षरपादत्वादेका- धिका । हे पूर्वोक्तावग्नी, वां युवयोर्मनांसि बहुवचनत्वान्मनो- बुद्ध्यहंकारानहं समाकरं सर्वतः सङ्गतान्करोमि । करोतेर्लङयुत्त- मबहुवचने शपि अकरमिति । तथा

,

कर्माणि समाकरम् । व्रतमिति कर्मनाम ( निघ० २ । १ । ७ ) तथा चित्तानि च मनोगतसंस्कारान्समाकरम् । उकारः समु- ञ्चयार्थः । एवं मनःकर्म संस्काररेकी कृतै रेकीभूतमनिं प्रार्थये हे पुरीष्य, पशव्य हे अग्ने, लं नोऽस्माकम् अधिपातीति अधिपाः पालको भव । इषमन्नमूर्ज तदुपसेचनं दध्यादि च यजमानाय धेहि देहि ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

अग्ने॒ त्वं पु॑रो॒ध्यो॒ रथ॒मान्पु॑ष्टि॒माँ २ ।
शि॒वाः कृ॒त्वा दिश॒ः सर्वा॒ः स्वं योनि॑मि॒हास॑द॒ः॥५९॥

मा॒तेव॑ पु॒त्रं पृ॑थि॒वी पु॑रो॒ण्य॑म॒ग्निस्वे योनविभा- रुपा । तां विश्वे॑र्दे॒वैऋतुभः संविदा॒नः प्र॒जाप॑ति- विश्वकर्मा विमुञ्चतु ॥ ६१ ॥

उ० उखां शिक्याद्विमुञ्चति मातेव पुत्रम् । अनुष्टुप् । उखास्तुतिः । येयमुखा माता इव पुत्रं पृथिवीरूपमवस्थाय पुरीष्यं पराव्यं अग्निम् स्वे स्वकीये उत्सङ्गे कृत्वा अभाः । प्रथमपुरुषस्यतद्रूपम् । उखाशब्दसामानाधिकरण्यात् अभा- रुपा अभाषत् धारितवती । तामिदानीं कृतसत्यां सतीं विश्वर्देवैः ऋतुभिः संविदानः । अहो महत्कर्म कृतमित्येवं संवादं कुर्वन् प्रजापतिर्विश्वकर्मा च विमुञ्चतु शिक्यात् ॥ ६१॥

म० 'सिकताभिः समंबिलां कृला मातेव पुत्रमिति शिक्याद्विमुच्याविन्निधायासिञ्चति पयोमध्ये तूष्णीम्' (का० १७ । १ । ३१ ) । शून्या मुखां सिकताभिः संपूर्य मातेवेति मन्त्रेण शिक्या थकुलाभिवदिति स्थापिताग्नेरुत्तरेऽरनिमात्रे गार्हपत्यचिते रुपयेवोखां निधाय तन्मध्ये तूष्णीं दुग्धं सिञ्चे- दिति सूत्रार्थः । उखादेवत्या त्रिष्टुप् । तृतीयो नवकः । चतुर्थो द्वादशकः । पृथिवी भूरूपा मृण्मयी या उखा पुरीष्यं

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

पशव्यमग्निं स्वे योनौ स्वकीयगर्भस्थाने अभाः अभाषत् धृतवती । भृञो लुङि 'बहुलं छन्दसि' ( पा० ७ । ३ । ९७ ) इतीडागमाभावे सिचो विसर्गे तिपि लुप्ते रूपम् । माता पुत्र- मिव यथा माता पुत्रमुत्सङ्गै बिभर्ति । प्रजापतिः कृतकृत्यां तामुखां विमुञ्चतु शिक्यपाशाद्विमुक्तां करोतु । कीदृशः प्रजा- पतिः । विश्वैर्देवैर्ऋतुभिश्च संविदानः संवित्त इति ऐकमत्यं गतः अहो महत्कर्मोखया कृतमिति संवादं कुर्वन् । विश्वकर्मा विश्वं सृष्टिरूपं कर्म यस्यासौ विश्वकर्मा ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी । असु॑न्वन्त॒मय॑जमानमिच्छ स्ते॒नस्येत्यामन्विहि तस्क॑रस्य । अ॒न्यम॒स्मदि॑च्छ॒ सा त॑ इ॒त्या नमो॑ देवि d

निर्व॑ते॒ तुभ्य॑मस्तु ॥ ६२ ॥

उ० नैर्ऋतीनामिष्टकानामुपधानं तिसृभिरनुष्टुभिः । असुन्वन्तम् सोमाभिषवमकुर्वाणम् यजमानं चाम्यैः यज्ञक्र- तुभिः इच्छ परिगृह्णीष्व । किंच स्तेनस्येत्यामन्विहि । स्तेनस्य चौरस्य इत्यां गतिम् अनुकुर्वन् इहि प्रपलाय्य याहि । तस्करस्य तदेवायं चौरकर्म करोति नान्यत् स तत्करः सन् तस्कर इत्युच्यते । पुनरप्याह । अन्यमस्मदिच्छ अन्यं पुरु- । षमस्मत्तः इच्छ गृहीतुम् सा ते तव इत्या गतिः । एवं दण्डगर्भमुक्त्वा अथेदानीं साम्नाह । नमो देवि निर्ऋते तुभ्य- मस्तु हे देवि निर्ऋते तुभ्यं नमः अस्तु ॥ ६२ ॥

म०

२२७

उ० नमः सु ते नमस्कारः शोभनः ते तव हे निर्ऋते, अस्तु । निर्ऋतिः कृच्छ्रापतिः भूमिर्वा । तिग्ममुत्साहतेजो यस्याः सा तिग्मतेजाः तस्याः संबोधनं हे तिग्मतेजः, अयस्मयं विचृत अयोमयं विच्छिन्धि बन्धमेतम् । येनाहं बद्धः अजस्य जीवभावलक्षणेन जनित्वा म्रियते मृत्वा जायत इति । किंच । यमेनाग्निना त्वं यम्या च पृथिव्या संविदाना एकम- तीभूय । उत्तमे नाके उत्कृष्टे स्वर्गे अधिरोहय एनं यज-

मानम् ॥ ६३ ॥

म० 'निर्ऋतिः कृच्छ्रापतिः । ' स्यादलक्ष्मीस्तु निर्ऋतिः' इत्यभिधानात् भूमिर्वा, निर्ऋतिदिगभिमानिनी देवता वा । 'अलक्ष्म्यां दिक्पतौ चापि निर्ऋतिर्निरुपद्रवे' इति शात् । तिग्मं तीक्ष्णं दुःसहं तेजो यस्याः सा तिग्मतेजाः तस्याः संबोधने हे तिग्मतेजः, हे निर्ऋते, तुभ्यं सु सुतरां नमोऽस्तु । अयस्मयमयोमयम् ' अयस्मयादीनि छन्दसि' ( पा० १/४/२० ) इति सत्वम् । लोहपाशवदृढमेतं बन्धं जीवत्वेन जन्ममृतिरूपम- ज्ञानं त्वं विचृत विच्छिन्धि नाशय । ' चृती ग्रन्थे' तुदादिः । 'द्व्यचोऽतस्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । किंच यमेन अग्निना यम्या पृथिव्या च संविदाना ऐकमत्यं गता सती उत्तमे उत्कृष्टे नाके सर्वसुखोपेते दुःखमात्रहीने स्वर्गे एनं यजमानमधिरोहय स्थापय ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

यस्या॑स्ते॒ घोर आ॒सन्जु॒होम्ये॒षां ब॒न्धाना॑मन॒स- जैनाय । यां त्वा जनो भूम॒रिति॑ प्र॒मन्द॑ते॒ निर्ऋति॑ि त्वा॒हं परि॑वेद वि॒श्वत॑ः ॥ ६४ ॥

उ० यस्यास्ते यस्याः तव हे धोरे विषमशीले। आसन आस्ये मुखे जुहोमि हविः एषां बन्धानाम् अवसर्जनाय विमोच- नाय । सा त्वमेतान्बन्धानस्मत्तो विसृज । किंच । यां च त्वां जनो लोकः भूमिरिति कृत्वा प्रमन्दते स्तौति तां त्वा- महमपि स्तौमि । तथैव प्रतिष्ठा भूतानां जनयित्री मातेव

'नैरृतीः कृष्णास्तुषपक्कास्तिस्रोऽलक्षणाः पादमात्री- र्हविष्यासन्नहोमवद्देशे दक्षिणोत्तराः कृत्वा दक्षिणामुखोऽनुपस्पृ- शन्नसुन्वन्तमिति प्रत्यृचं पराचीः' ( का० १७ । १ । २३ ) । ततोऽध्वर्युः राजसूये हविष्यासन्न होमे यादृशो देशस्तादृशे स्वयं प्रदीर्णे इरिणे वा असुन्वन्तमिति प्रत्यृचं तिस्रो नैर्ऋति- संज्ञा इष्टका दक्षिणोत्तराः कृत्वा ततस्ता अस्पृशत्रुपदधाति । कीदृशीः । पाकेन कृष्णवर्णाः तुषैरेव पक्काः लक्षणहीनाः पद्याः पराचीः अनात्ममुखीः । स्वयं दक्षिणामुखः पूर्वमुत्तरां निधाय ततो दक्षिणे द्वे इति सूत्रार्थः । तिस्रो निर्ऋतिदेवत्या - स्त्रिष्टुभः । हे निर्ऋते, असुन्वन्तं सोमयागमकुर्वाणम् अय- । बिभर्तीत्यादिभिर्गुणैः । किंच । निरृतिं त्वाम् अहं परिवेद जमानमन्यैर्हविर्यज्ञैर्यजनमकुर्वाणं च त्वमिच्छ प्रतिगच्छ तं गृहाणेत्यर्थः । किंच स्तेनो गुप्तचोरः तस्करः प्रकटचोरः तयोरित्यां गतिमन्विहि अनुगच्छ । पृष्ठतो गत्वा तावपि गृहा- णेत्यर्थः । सर्वथा सोमं सुन्वद्भ्यो हविर्यज्ञैश्च यजद्भ्योऽस्मदन्य- मिच्छ न त्वस्मानिच्छ । सा दुष्टशिक्षा ते तवेत्या गतिश्चर्या हे देवि निर्ऋते, एवंभूतायै तुभ्यं नमोऽस्तु ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

नम॒ः सु ते॑ निर्ऋते तिग्मतेजोऽय॒स्मा॑यं॒ विच॑ता ब॒न्धमे॒तम् । य॒मेन॒ त्वं य॒म्या संविदा॒नोत्त॒मे नाके । अधिरोहयैनम् ॥ ६३ ॥

जानामि विश्वतः सर्वतः । नितरां हि विदित आमन्त्रितो
हिनस्तीत्यत एतान् बन्धानवसृज अस्मत्तः ॥ ६४ ॥

म० हे घोरे विषमशीले क्रूररूपे निर्ऋतिदेवि, यस्याः ते तव आसन आस्ये मुखे अहं जुहोमि आहुतिवदिष्टकामुपद- धामि । किमर्थम् । एषां बन्धानां यजमानस्य स्वर्गाप्तिप्रति - बन्धकानां पापानामवसर्जनाय । किंच जनो जन्तुमात्रो यां त्वा त्वां भूमिरिति प्रमन्दते स्तौति शास्त्रानभिज्ञत्वात् । 'मदिङ् खपने जाये मदे॒ म त गौ' इति धातुः । त्वं तु निर्ऋतिः । अहं तु शास्त्रज्ञतया तादृशीं त्वा त्वां विश्वतः सर्व- थापि निर्ऋतिमेव परिवेद सम्यग्जानामि । नितिशब्दस्याय- मर्थः सर्वदेवसाधारणाद्देवयजनान्निष्कृष्य खतन्त्रदेशे विदीर्णादी

1

२२८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२ ]

ऋतिः प्राप्तिर्यस्याः सा निर्ऋतिरिति । इदं प्रकारद्वयं वेदेति शची॑भिः । दे॒व इ॑व सवि॒ता स॒त्यध॒र्मेन्द्रो न त॑स्थौ
विश्वत इत्युक्तम् ॥ ६४ ॥

पञ्चषष्टी ।

समरे पंथीनाम् ॥ ६६ ॥

उ० शालाद्वार्योपस्थानम् । निवेशनः त्रिष्टुप् । पृथि-

न्निति निवेशनः । संगच्छन्तेऽस्मिन्निति संगमनः । केषाम् । वसूनां धनानाम् । यश्चायं विश्वारूपा सर्वाणि रूपाणि आहवनीयदक्षिणाम्यतिप्रणीताम्नीघ्रधिष्ण्यप्रभृतीनि । अभि- चष्टे अभिपश्यति । शचीभिः स्वैः स्वर्युक्तानि । कथं पश्यति । देव इव सविता सत्यधर्मा अवितथकर्मकारी । यश्च इन्द्रो न इन्द्र इव तस्थौ तस्थिवान् । समरे संग्रामे । पथीनां परिपन्थिभिः सह । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ ६६ ॥

यं ते॑ दे॒वी निर्ऋतिराव॒बन्ध॒ पाश॑ य॒वास्व॑वि - वीलोकसंस्तुतोऽयमग्निर्योयमग्निर्निवेशनः । निविशन्तेऽस्मि- घृ॒त्यम् । तं ते॒ विष्या॒म्यायु॑षो॒ न मध्या॒दथे॑ पि॒तु म॑सि॒ प्रसू॑तः ॥ नमो॒ो भूत्यै॒ यद॑ च॒कार॑ ॥ ६५ ॥ उ० शिक्यरुक्मपाशेण्ड्वासंदीः परेणास्यति । यं ते देवी त्रिष्टुप् । यजमान उच्यते । यं ते देवी निर्ऋतिः आबबन्ध आबद्धवती शिक्यपाशं रुक्मपाशं च । ग्रीवासु कण्ठे । अविचृत्यम् । 'चृती च्छेदने' । अविच्छेद्यम् अनवखण्डनीयम् अनेनैव यजुषा तं पाशं ते तव विष्यामि । स्यतिरुपसृष्टो विमोचने । विमुञ्चामि । आयुषो न मध्यात् । अनिर्वा आयुस्तस्यैतन्मध्यं यश्चितो गार्हपत्यो भवत्यचित आहव- नीयः । नकारः संप्रत्यर्थे । अग्नेर्मध्यात् अथोन्मुक्तपाशः सन् अग्निरूपमवस्थाय यजमान एतं पितुमन्नम् अद्धि भक्षय । प्रसूतोभ्यनुज्ञातो निर्ऋत्या । उदपात्रं निषिच्य अन्तरात्मेष्ट- कमुपतिष्ठन्ति । नमो भूत्यै । विराडेकपदा भूतिदेवत्या नमो भूत्यै श्रिये या इदमग्निलक्षणं कर्म चकार कृत- वती ॥ ६५ ॥

(

म० 'अनपेक्षमेत्य शालाद्वार्योपस्थानं निवेशन इति का० १७ । २ । ६ ) । ब्रह्मयजमानाध्वर्यवो नैर्ऋत्युपधानदे- भवं गार्हपत्याचितिरूपमग्निमुपतिष्ठते । विश्वावसुगन्धर्वदृष्टेन्द्र- शात् पश्चादपश्यन्तः शालां गच्छन्ति । अध्वर्युरेत्य शालाद्वारि देवत्या त्रिष्टुप् । अयमभिः विश्वा विश्वानि रूपा रूपाणि अभिचष्टे पश्यति आहवनीयातिप्रणीताग्नीप्रधिष्ण्यादीनि सर्वाणि । : ।ीदृशानि रूपाणि । शचीभिः स्खैः खैः कर्मभिर्युक्तानीति शेषः । कीदृशोऽभिः । निवेशनः निवेशयति यजमानं स्वगृहे स्थापयतीति निवेशनः । तथा वसूनां धनानां संगमनः संगमयति प्रापयतीति संगमनः प्रजापशुपधनप्रापकः । सत्यधर्मा सत्योऽवश्यंभाविफलोपेतो धर्मोऽग्निहोत्रादिलक्षणो यस्यासौं सत्यधर्मा । क इव । सविता देव इव । यथा सविता सूर्यो देवः सर्वाणि रूपाणि अभिचष्टे । यश्चाग्निः पश्रीनां । विभक्तिव्यत्ययः । पथिभिः परिपन्थिभिः सह समरे संग्रामे इन्द्रो न इन्द्र इव तस्थौ स्थितवान् यथेन्द्रो युद्धे तिष्ठति तद्वत् तं वयं स्तुम इति शेषः । पथिशब्दस्य परिपन्थिवाचकत्वाद्भस्य टेरिति ( पा० ७ । १ । ८८ ) टिलो - पाभावे छान्दसे दीर्घ पथीनामिति रूपम् ॥ ६६ ॥ सप्तषष्टी ।

म० 'शिक्यरुक्मपाशेण्ड्वासन्दीः परेणास्यति यं त इति ' ( का० १७ । २ । ४ ) । शिक्यं रुक्मपाशं इण्डे आसन्दी च नैर्ऋतीष्टकातः पश्चात्क्षिपति । यजमानदेवया त्रिष्टुप् । यज- मानं प्रत्युच्यते । हे यजमान, निरृतिर्देवी ते तव ग्रीवासु कण्ठावयवेषु यं पाशं शिक्यरूपमावबन्ध आसमन्ताद्वद्धवती । कीदृशं पाशम् । अविचृत्यं ''चृती छेदने' अच्छेयं दृढं तं ग्री- वास्थं ते तव पाशमनेन मन्त्रेणाहं विध्यामि विमुच्चामि । स्यति रुपस्पृष्टो विमोचनार्थः । कस्मात् स्थानाद्विमुञ्चामि आयुपोऽने- र्मध्याद्गार्हपत्यचितिस्थानात् न संप्रति इदानीमेव पाशं दूरीकरो- मीत्यर्थः । नकारः संप्रत्यर्थः । ' अग्निर्वा आयुस्तस्यैतन्मध्यं तचितो गार्हपत्यो भवत्यचित आहवनीय' ( ७ । २ । १ । १५ ) इति श्रुतेरायुः शब्देनात्रान्निरुच्यते । अथ पाशविमोका- नन्तरं प्रसूतः निरृत्यानुज्ञातः सन् अग्निरूपमाश्रित्य हे यजमान, एतं पितुमन्नमद्धि भक्षय । 'उदपात्रं निषिच्यान्त- रात्मेष्टकमुत्तिष्ठन्ति नमो भूत्या इति' (का० १७ । २ । ४ ) । शिक्यादिनिरसनानन्तरमात्मनो नैर्ऋतीष्टकानां च मध्ये जल- पूर्ण चमसं तूष्णीं निनीय ब्रह्मयजमानाध्वर्यवो नम इति मन्त्रे- णोत्तिष्ठन्ति नैर्ऋतीसमीपादिति सूत्रार्थः । भूतिदेवत्यैकपदा विराट् । या देवी इदमग्निलक्षणं कर्म चकार कृतवती तस्यै भूत्यें श्रीरूपिण्यै देव्यै नमो नमस्कारोऽस्तु ॥ ६५ ॥

पट्षष्टी ।

सी युञ्जन्ति क॒वयो॑ युगा वित॑न्वते॒ पृथ॑क् ।
धीरा॑ दे॒वेषु॑ सुम्न॒या ॥ ६७ ॥

उ० सीरं युज्यमानमभिमन्त्रयते गायत्रीत्रिष्टुभ्याम् । सीरा युञ्जन्ति सीराणि लाङ्गलानि युञ्जन्ति कवयो मेधा- विनः । युग वितन्वते युगानि च वितन्वन्ति । पृथक् नाना । कथंभूताः । कवयः युञ्जन्ति । धीराः धीमन्तः अग्निक्षेत्रविदः । किमर्थं युञ्जन्ति । देवेषु सुम्नया । सुन्न- मिति सुखनाम । द्वितीयार्थे तृतीया । देवेषु सुम्नं सुखं कर्तु- मिति शेषः । सीरकविशब्दयोर्बहुवचनं पूजार्थम् । युगानि बहून्यपि यज्ञे भवन्ति ॥ ६७ ॥

।

नि॒वेश॑नः स॒ङ्गम॑नो॒ वसू॑नां॒ विश्वा॑ रू॒पाभिच॑ष्टे । म० 'दक्षिणामग्निश्रोणिमपरेण तिष्ठन् युज्यमानमभि-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२२९

दात्रार्थः । सृण्या लवनसाधनेन दात्रेण लूनमिति शेषः । दात्रेण छिन्नं सत् नः अस्मान्प्रति आ इयात् आगच्छतु अल्प- कालेन पक्कमस्मद्गृहमागच्छत्वित्यर्थः ॥ ६८ ॥ एकोनसप्ततितमी ।

तोश-

मन्त्रयते सीरा युञ्जन्तीति' (का० १७ । २ । ११ ) । चिते- दक्षिणश्रोणेः पश्चिमे तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रोत्तरांसपूर्वे षड्- । भिर्वा दशभिश्चतुर्विंशत्या वा वृषैर्युज्यमानमौदुम्बरं हलं द्वाभ्या- मभिमन्त्रयते । सीरदेवत्ये सोमपुत्रबुधदृष्टे द्वे गायत्रीत्रिष्टुभौ । धीराः धीमन्तोऽग्निक्षेत्रविदः कवयः कृषिकर्माभिज्ञाः सीरा सीराणि हलानि युञ्जन्ति वृषैर्योजयन्ति । युगा युगानि पृथक् नाशाँ अ॒भिय॑न्तु ब॒हैः । शु॒नासीरा ह॒विषा॒ तो - शुन सुफाला विकृ॑षन्तु॒ भूमि॑ शुनं की - नाना वितन्वते विस्तारयन्ति । किं कर्तुम् । देवेषु सुना । सुम्नमिति सुखनाम । ततो द्वितीयैकवचनस्य 'सुपां सुलु' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति यादेशः । सुम्नं सुखं कर्तुमिति शेषः । देवानां सुम्नं कर्तुं युञ्जन्तीत्यर्थः । चतुर्थ्या यादेशो वा । देवानां सुम्नया युञ्जन्ति । सीरकविपदयोर्बहुत्वं पूजार्थम् । तयोरेकत्वाद्युगानि बहूनि सन्ति ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टी ।

सुम्नया

यु॒नक्त॒ सीरा॒ वियु॒गा त॑नुध्वं कृते योनौ वप- ते॒ह बीज॑म् । ति॒रा च॑ श्रु॒ष्टिः सभ॑रा॒ अस॑न्न॒ नेदी॑य॒ इत्स॒ण्य॒ः प॒कमेया॑त् ॥ ६८ ॥

उ० युनक्त सीरा सीराणि युनक्त । वियुगा तनुध्वं वित- नुध्वम् युगानि सम्यग्योक्तप्रभृतिभिः । ततः कृते योनौ वाहनादिभिः वपत इह क्षेत्रे बीजं व्रीह्यादि । गिरा च वाचा च या ओषधीरित्यादिकया । चशब्दाच्चमसेन च वपत । तथाच वपत यथा श्रुष्टिः अन्नजातिः व्रीह्मादिका सभराः सह । भरसा फलवातेन वर्तत इति सभराः । सान्तोयं स्त्रीलिङ्गः शब्दः । आनामितफलेत्यर्थः । असत् भवेत् । नोऽस्माकं यथा नेदीयः अन्तिकतमम् । इच्छन्दोऽनर्थकः । सृण्यः दात्रान् पक्वम् औषधम् आ इयात् आगच्छेत् । एतदुक्तं भवति अतिघनत्वादोषधीनां निकटतमं दात्रं भूमेश्च दात्रपूरं पक्क- मोषधमागच्छेत् यथा तथा वपतेति ॥ ६८ ॥

म० हे कर्षकाः, सीरा: सीराणि हलानि युनक्त युक्त योजयत । 'तप्तनप्तनथनाश्च' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति थस्य तबादेशे नसोरल्लोपाभावे युनक्केति रूपम् । युगा युगानि वितनुध्वं शम्यायोत्रादिभिर्विस्तारयत । ततः कृते कर्ष- णेन संस्कृते इह अस्मिन्योनौ स्थाने बीजं व्रीह्यादिकं यूयं वपत । कया । गिरा या ओषधीरित्यादिकया ( क० ७५ ) वेदमन्त्रवाचा चकाराच्चमसेन च। किंच 'वाग्वै गीरन्नं श्रुष्टिः' ( ७ । २ । २ । ५ ) इति श्रुतेः श्रुष्टिः अन्नजातिर्ब्रह्यादिका सभरा असत् भरणं भरः पुष्टिः । भृञोऽसुन्प्रत्ययः । भरसा फलपुष्ट्या सह वर्तमाना सभराः पुष्टा अस्तु । ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० । ४ । ९७ 2) इतीकारलोपेऽडागमेsस- दिति रूपम् । पकं धान्यं नेदीय इत् अतिशयेनान्तिकं नेदीयः 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ' (पा० ५। ३ । ६३ ) इत्यन्तिकस्ये- यसुनि प्रत्यये नेदादेशः । इत् एवार्थे । नेदीय इत् अन्तिक- तममेवात्यल्पकालमेव पक्कं धान्यं सृण्यः । सृणिशब्दोऽत्र

माना सुपिप्प॒ला ओष॑धीः कर्तन॒स्मे ॥ ६९ ॥ उ० चतस्रः सीताः कृषति चतसृभिर्ऋग्भिः । तत्र द्वे त्रिष्टुभौ तृतीया पङ्किः चतुर्थ्यनुष्टुप् । शुनं सुफालाः । शुन- मिति सुखनाम । सुखेन शोभनफालाः लाङ्गलाप्रस्थिताः विकृषन्तु विविधं कृषन्तु विलिखन्तु भूमिम् । सुखेन च कीनाशाः हलिनः अभिगच्छन्तु वाहैः अनडुद्भिः सहिताः । अथैवं कृष्टे सति शुनासीरा । शुनो वायुः । नु इत्यव्यक्ता- नुकरणम् । 'शु एत्यन्तरिक्षे सीर भादित्यः सरणात्' । वाय्वा- दियौ हविषा उदकेन । तोशतिर्वधकर्मा । निघ्नन्तौ भूमिम् सुपिप्पलाः । पिप्पलमिह फलमुच्यते । ओषधीः कर्तन कुरुतम् । द्वयोर्बहुवचनं छान्दसम् । अस्मे अस्माकम् ॥६९॥

म० 'आत्मनि कृषत्यनुपरिचिच्छुनंं सुफाला इति प्रत्यृचम्' (का० १७ । २ । १२ ) । चितिस्थाने परिश्रित्स- मीपे चतुर्ऋग्भिर्दक्षिणपश्चिमोत्तरपूर्वेषु चतस्रः सीताः कृषति । कुमारहारितदृष्टाः सीतादेवत्याश्चतस्रः । द्वे त्रिष्टुभौ तृतीया पङ्किः चतुर्थ्यनुष्टुप् । सुशोभनाः फालाः सीराग्रस्था लोह- विशेषाः शुनं सुखं यथा तथा भूमिं विकृषन्तु विलिखन्तु । शुनमिति सुखनाम । 'फालः सीरोपकरणोत्प्लवयोः फालमंशुके' इति कोशः । कीनाशा हलिनः शुनं सुखेन वाहैः वृषभैः सह अभियन्तु अभिगच्छन्तु । हे शुनासीरा शुनासीरौ हे वाय्वादित्यौ, अस्मे अस्माकमोषधीः व्रीह्यादिकाः सुपिप्पलाः शोभनफलाः युवां कर्तन कुरुत । कुरुतमिति वचनव्यत्ययः । थस्य तनवादेशे शपि लुप्ते गुणे कृते कर्तनेति रूपम् । सीरश्च शुनासीरौ 'देवताद्वन्द्वे च' ( पा० ६ । ३ । २६ ) 'कीनाशः कर्षके क्षुद्रे कृतान्तोपांशुघातिनोः' इति कोशः । शुनश्च इति पूर्वपददीर्घः । शुनो वायुः सीर आदित्यः । 'शुनो वायुः शु इत्यन्तरिक्षे सीर आदित्यः सरणात्' ( निरु० ९ । ४० ) इति तोशतिर्वधकर्मा । भूमिं घ्नन्तौ जलेन भूमिं सिञ्चन्तौ सन्ता- यास्कोक्तेः । कीदृशौ शुनासीरौ । हविषा जलेन तोशमाना । वोषधीः सफलाः कुरुतमिति भावः । पिप्पलं फलम् ॥ ६९ ॥ सप्ततितमी ।

घृ॒तेन॒ सीता॒ मधु॑ना॒ सम॑ज्यतां॒ विश्वे॑र्दे॒वैरनु॑मता मरुद्भिः । ऊर्ज॑स्वती॒ पय॑सा॒ पिन्व॑माना॒स्मान्सी॑ते॒ पयसा॒भ्याव॑कृ॒त्स्व ॥ ७० ॥

उ० घृतेन सीता । सीता समज्यताम् अनुमता इति

२३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

परोक्षाभिधायीनि त्रीणि पदानि । सीते अभ्याववृत्स्वेति ।पकम् । कीदृशं लाङ्गलम् । पवीरवत् । पविर्धारास्यास्तीति पवीरं

फालः । रो मत्वर्थः । पवीरमस्यास्तीति पवीरवत् फालसंयुक्तम् । तथा सुशेवम् । शेवमिति सुखनाम शोभनसुखकरं शोभनं शेवं यस्मात् । तथा सोमपित्सरु सोमं पिबतीति सोमपाः यज-

प्रत्यक्षाभिधायिनी द्वे पदे एकस्मिन्मत्रवाक्ये । तत्र 'विरोधि समवाये तु भूयसां स्याद्धर्मित्वम्' इति न्यायात् । 'प्रथमं वा नियम्येत कारणाव्यतिक्रमः स्यात्' इति च न्यायात् । तस्मादु- पक्रमप्रभृति व्याख्यायते । घृतेनोदकेन मधुना मधूदकेन ।मानः तस्मिन् सोमपि यजमाननिमित्तं त्सरति भूमिं खनतीि

सोमपित्सरु । यद्वा सोमपि यजमाने त्सरति नाशयति पाप- मिति सोमपित्सरु । 'त्सर छद्मगतौ' इति धातोरुप्रत्ययः शीलार्थः । ' हलदन्तात्सप्तम्या' ( पा० ६ । ३ । ९ ) इति

समज्यतां संसिच्यताम् । विश्वैः सर्वैर्देवैः अनुमता अभ्य - नुज्ञाता मरुद्भिश्च । मरुतो ह वै वर्षास्वीशते । एवमक्षारोद - केन सिक्ता अभ्यनुज्ञाता च मरुदादिभिः । ऊर्जस्वती अन्नवती । पयसा पयोदधिघृतादिभिः पिन्वमना पूरयन्ती । विभक्तेरलुक् 'आतो धातो:' ( पा० ६ । ४ । १४० ) इति सर्वा दिशः । अस्मान्सीते । सीता इति विभक्तिव्यत्ययः परो - आलोपे हलन्तत्वात् । यद्वा सोमः पीयतेऽनेनेति सोमपि- क्षत्वात् । अस्मान्प्रति सीता अभ्याववृत्स्व स्वयमभ्या- श्चमसः तस्य त्सरु निष्पादकम् । नहि लाङ्गलकर्मविना सोमच- वर्ततामिति पुरुषव्यत्ययः ॥ ७० ॥ मसाः स्युः । ईदृशं लाङ्गलं गवादि गमयतीत्यर्थः । कीदृशीं गामविं च । प्रफ फर्वतिर्गतिकर्मा । प्रकर्षेण फर्वति गच्छति प्रफर्वी तां प्रफर्व्य ' वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इत्यमि पूर्वरूपभावे यणादेशः । युवतित्वादतिवेगवतीमित्यर्थः । तथा पीवरीं स्थूलां पुष्टाङ्गीम् । कीदृशं रथवाहनम् । प्रस्थावत् प्रस्था प्रस्थानं गतिरस्यास्तीति प्रस्थावत्प्रयाणसमर्थमुत्कृष्टजवो- पेतमित्यर्थः ॥ ७१ ॥

म० सीता लाङ्गलपद्धतिर्मधुना मधुरेण वृतेनोदकेन सम- ज्यतां संसिच्यतां सिक्ता भवतु । कीदृशी सीता । विश्वदेवै र्मरुद्भिश्चानुमता अनुज्ञाता अङ्गीकृता वा । एवं परोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्षमाह हे सीते, ऊर्जखती अन्नवती सा त्वं पयसा पयोदधिघृतादिभिः पिन्वमाना दिशः पूरयन्ती सती पयसा दुग्धादिभिः सह अभ्यावत्ख अस्मदभिमुखमावृत्ता भव । अस्माकमनुकूला भवेत्यर्थः । वृतेः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः नौ सति लोटि वनृत्स्वेति रूपम् ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

लाङ्गेल॒ पवी॑रवत्सु॒शेव॑तं॒ सोम॒पित्स॑रु । तदुद्वे- पति गामवं प्रक॒र्य॑ च॒ पव॑रीं प्र॒स्थाव॑द्रय॒वाह॑णं ७१ उ० लाङ्गलं पवीरवत् । पविर्धारोच्यते सोऽस्यास्तीति पवीरं फालः रो मत्वर्थे । तदस्य लाङ्गलस्यास्तीति पवीर वल्लाङ्गलं फालसंयुक्तमित्यर्थः । श्रुतिस्तु लक्षणया व्याचष्टे लाङ्गलं रयिमदिति । सुशेवं शेवमिति सुखनाम । शोभनं सुखकरम् । सोमपित्सरु सोमं पिबतीति सोमपाः यजमानः तस्मिन् सोमपि यजमाने त्सरणशीलः त्सरुरुच्यते । भूमेः खननशीलम् । यद्वा त्सरुर्वृतं सोमपि यजमाने पापं त्सरयति नाशयतीति सोमपित्सरु । यद्वा । सोमः पीयते येन चमसेन स सोमपिः तस्य सोमपेः त्सरु वृतं लाङ्गलम् । नहि लाङ्गलस्य कर्मान्तरेण सोमचमसाः स्युः । यदित्थंभूतं लाङ्गलं तदुद्वपति उद्गमयति । गाम् अविं प्रफव्यं च पीवरीम् । फर्वतिर्गतिकर्मा । प्रकर्षेण फर्व्या गम्या प्रफ प्रथमयुवतिः पीवरी उच्छून स्तन कपोलानामुद्वपति प्रस्थाना- द्र्थवाहणम् । प्रस्थानसंयुक्तमुत्कृष्टजवोपेतं च रथवाहनम- श्वम् उद्वपतीत्यनुषज्यते ॥ ७१ ॥

म० तत् पूर्वोक्तं लाङ्गलं हलं गां धेनुमविं छागविशेषं रथवाहनं रथवाहकमश्वादिकं च उद्वपति उद्गमयति प्रापयति । रथं वाहयति प्रापयतीति रथवाहनम् । कृषिसमृद्धावेव गवादिकं यजमानस्य सुलभमिति भावः । अतएव लागलं गवादिप्रा- ।

द्विसप्ततितमी ।

कामं कामदुधे धुव मित्राय वरुणाय च ।
इन्द्रा॑या॒श्विभ्यां॑ पू॒ष्णे प्र॒जाभ्य॒ ओष॑धीभ्यः ॥ ७२ ॥

प्रपूरणि, कामं व पूरय । केपामित्यत
उ० कामं कामदुघे । सीतोच्यते । हे कामदुघे कामानां
वरुणाय च । इन्द्राय अश्विभ्याम् । पूष्णे प्रजाभ्यः ओष-
। धीभ्यः । चकारः समुच्चयार्थः सर्वत्रानुषज्यते ॥ ७२ ॥

म० कामान्मनोरथान्दुग्धे पूरयति कामदुधा । 'दुहः कब् घश्च' ( पा० ३ । २ । ७० ) इति कप्प्रत्ययो धान्तादेशश्च तस्याः संबुद्धी हे कामदुघे लाङ्गलपद्धते, मित्रादिपूषान्तदेवा- नामर्थे प्रजार्थमोषधिनिष्पत्त्यर्थं च काममपेक्षितं भोगं धुव संपादय ॥ ७२ ॥

त्रिसप्ततितमी ।

विमु॑च्यध्वमन्या देवयाना॒ अग॑न्म॒ तम॑सस्पा॒र- म॒स्य ज्योति॑रापाम ॥ ७३ ॥

उ० अनडुहो विमुञ्चति । विमुच्यध्वम् । गायत्री । एवं जगतः स्थितिनिमित्तभूतां कृषिमभिनिर्वर्त्य कृतकृत्याः सन्तो विमुच्यध्वं युगात् । हे अन्याः अहन्तव्याः । देव- यानाः देवकर्मकारिणः । यद्वा देवयान मार्गनिमित्तभूता अगन्म गतवन्तः अशनायोद्भवा तमसः पारमस्य । तदुक्तम् ' योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति' इति । तदेव स्पष्टयति । ज्योतिः आपाम प्राप्तवन्तः । परमात्मलक्षणं यज्ञलक्षणं वा देवलक्षणं वा ॥ ७३॥

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० 'अनडुहो विमुच्य विमुच्यध्वमिति पशुवदुत्सृज्य दक्षि- णाकालेऽध्वर्यवे ददाति' (का० १७ । २ । २०-२१) । वृषान्हलाद्वियोज्य पशुवदित्यैशानीं दिशं प्रति विसृजत्यध्वर्युः यजमानश्च सुत्यायां ससीरांस्तानध्वर्यवे ददातीति सूत्रार्थः । विमोचने मन्त्रः वृषदेवत्यार्षी गायत्री पादानियमात् । हे देवयानाः, देवतार्थकर्मकारिणः, देवार्थं यानं कृष्याद्युद्यमो येषां ते । यद्वा देवयानमार्गहेतुभूताः कर्मद्वारा तत्प्रापकाः । . हे अया अहन्तव्या गावो बलीवर्दाः, यूयं विमुच्यध्वम् । मुचेः कर्मकर्तरि यक् लोटि । जगत्स्थितिहेतुं कृषिमेवं निष्पाद्य कृतकृत्याः सन्तो युगात्पृथग्भवतेत्यर्थः । अस्य तमसः क्षुत्पि- पासाद्युद्भूतस्य दुःखस्य पारं समाप्तिं वयमगन्म प्राप्ताः । गच्छतेर्लङि शपि लुप्ते रूपम् । तदुक्तं ' योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतीति' ( बृह० ३ । २ । १ । ) । दुःखपारमेव स्पष्टयति । वयं ज्योतिरापाम परमात्मलक्षणं यज्ञरूपं वा तेजः प्राप्ताः । आनोतेर्लुङि 'पुषादि - ' ( पा० ३ । १ । ५५ ) इत्यादिना अप्रत्ययः ॥ ७३ ॥

चतुःसप्ततितमी । स॒जूरब्द॒ अय॑वोभिः सजूरुषा अरु॑णीभिः । स॒जोष॑साव॒श्विना॒ दध॑सो॑भिः स॒जूः सूर् एत॑शेन स॒ज्वै॑श्वान॒र इड॑या घृ॒तेन॒ स्वाहा॑ ॥ ७४ ॥

उ० कुशस्तम्बे जुहोति । सजूरब्दः यजुरेतत् । समानजो- षणः । अब्दः संवत्सरः । स हि अपो ददाति । अयवोभिः । यवाश्च अयवाश्च अर्धमासा मासाश्वोच्यन्ते । सजूः उषा अरुणीभिः । अरुणवर्णाभिर्गोभिः किरणैः । सजोषसौ अश्विना अश्विनौ । दंसोभिः कर्मभिः सजूः सूरः एतशेन । अश्वेन । सजूर्वैश्वानर इडया । आग्नेयी पृथिवी इडा पृथिवी- स्थाना या स्त्री तस्या अत्र ग्रहणं युक्तम् । गौर्वागन्नं च इडा- शब्देनोच्यते । घृतेन हविषा स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ७४ ॥

२३१

सूरः । एतशेनाश्वेन सः तुष्टः । कीदृशोऽग्निः । इडया पृथिव्या सजूः प्रीतः तदधिष्ठातृत्वात् । आग्नेयी हि पृथिवी इडाशब्देन गौर्वागन्नं चोच्यते ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

या ओष॑ध॒ पूर्वी जा॒ता दे॒वेभ्य॑स्त्रियुगं पुरा ।

मनै॒नु ब॒भ्रुणा॑म॒हश॒तं धामा॑नि स॒प्तच॑ ॥ ७५ ॥

उ० क्षेत्रे सर्वोषधं वपति । सप्तविंशतिरनुष्टुभः । ओषधी- स्तुतिः पञ्चदश तु वपने नियुक्ताः । या ओषधीः । या ओष- धयः । पूर्वा जाताः प्रथमजाताः । अन्याभ्य ओषधीभ्यः भविष्यत्कालसंबन्धिनीभ्यः देवेभ्यः ऋतुभ्यः । 'ऋतवो वै देवाः' इति श्रुतिः । ऋतुभ्योऽर्थाय । ऋतव ओषधिसंबद्धाः कर्तव्या इति । त्रियुगं पुरा त्रीणि युगानि समाहृतानि त्रियुगं त्रिकालमित्यर्थः । वसन्ते प्रावृषि शरदि पुरा पूर्वेषु वस- न्तादिषु । पूर्वस्मिन्हि संवत्सरे ओषधयः अग्निक्षेत्रे उप्यन्ते । किंनिमित्तमित्यत आह । मनै नु मन्ये जानामि । तासां बभ्रूणां बभ्रुवर्णानाम् । बभ्रु रासभः । अहं शतं धामानि । धामशब्दः स्थानपर्यायः । संवत्सरोपलक्षितमेकैकं स्थानं यदिदं शतायुः शतार्थः शतवीर्यः पुरुषः एतानि शतं धामानि सप्तच 'य एवेमे शीर्षन् प्राणास्तानेतदाह' इति ॥ ७५ ॥

३

म० 'या ओषधीरिति तृचैर्वपत्युदपात्रवत्' (का० १७। । ८ ) । पञ्चभिस्तृचैश्चमसेन सर्वौषधं वपति उदपात्रवदिति चतुश्चतुः सीतासु यथाकृष्टम् । अथर्वपुत्रभिषग्दृष्टा ओषधि - देवत्या यो अस्मानभिदासतीत्यन्ताः ( १०१ ) सप्तविंशति- ) द्वादश बन्धुदृष्टाः कुत्रापि रनुष्टुभः मुञ्चन्तु मेत्याद्या ( ९० कर्मण्यनियुक्ताः । पादानां न्यूनाधिक्ये व्यूहाधिक्ये कार्ये । युगशब्दः कालवाची । त्रयाणां युगानां समाहारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदि च । पुरा सृष्ट्यादौ या ओषधीः ओषधयः पूर्वाः प्रथमा भाविनीभ्यः ओषधीभ्यः आद्याः म० 'पञ्चगृहीतेनोद्गृह्णन्नभिजुहोति सजूरब्द इति' (का० १७ । जाता उत्पन्नाः । किमर्थं । देवेभ्यः ऋतुभ्यः । 'ऋतवो वै देवाः ' ३ । ३ ) । तदानीं संस्कृतेन जुह्वा पञ्चगृहीतेनाज्येन कृष्टात्म- ( ७ । २ । ४ । २६ ) इति श्रुतेः । ऋतव ओषधियुताः कर्तव्या मध्य स्थापित कुशस्तम्बे सुचमूर्ध्वा कुर्वजहोति लिङ्गोक्तदेवतं एतदर्थम् । बभ्रूणां जगज्जनभरणसमर्थानां पाकेन पिङ्गलव- यजुर्ब्राह्वयनुष्टुप्छन्दस्कम् । अब्दः अपो जलानि ददातीत्यब्दः र्णानां वा तासामोषधीनां शतं सप्त च धामानि अहं मनै नु संवत्सरः उषाः प्रातरधिष्ठात्री देवता अश्विना अश्विनौ देव- मन्य एव जाने । मन्यतेर्लिटि आत्मनेपदे उत्तमैकवचने शपि भिषजौ सूरः सूर्यः वैश्वानरः अग्निश्च एभ्योऽब्दादिदेवेभ्यो 'एत ऐ' ( पा० ३ । ४ । ९३ ) इति रूपम् । संवत्सरोप- घृतेन स्वाहा इदं घृतं तेभ्यः सुहुतमस्तु । तेषां प्रत्येकं विशे- लक्षितमेकैकं स्थानं 'शतायुर्वे पुरुषः' इति श्रुतेः शतं धामानि षणानि । कीदृशोऽब्दः । अयवोभिः सजूः यवाश्चायवाश्चार्ध- वर्षात्मकानि शिरः स्थानि मुखदृङ्नासाख्यानि सप्त स्थानानि मासा मासाश्वोच्यन्ते जोषणं जुद् प्रीतिः सह जुषा वर्तते च य एवेमे सप्त शीर्षन् प्राणास्तानेतदाह' ( ७ । २ । ४। समाना जुट् वा यस्य सजूः । जुषतेः संपदादित्वाद्भावे क्विप् । २६ ) इति श्रुतेः । नराणां शतवर्षपर्यन्तमिन्द्रियाणामोषधि- मासार्धमासैः प्रीतियुक्त इत्यर्थः । कीदृश्युषाः । अरुणीभिः भिस्तर्प्यमाणत्वादोषधीनां तत्स्थानत्वम् । यद्वा शतं धामानि अरुणवर्णाभिः गोभिः सजूः प्रीतियुता । कीदृशावश्विनौ । स्थानभेदान् जातिभेदानसंख्यान् विशेषतश्च सप्त भेदान्ग्राम्या- दंसोभिः कर्मभिश्चिकित्सादिभिः सजोषसौ प्रीतौ । कीदृशः । नारण्यांश्च व्रीह्यादीन्नीवारादींश्चाहं जाने ॥ ७५ ॥

२३२

षट्सप्ततितमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

श॒तं वो॑ अम्य॒ धामा॑नि स॒हस्र॑मु॒त वो॒ रुहेः अधा॑ शतक्रत्वो यु॒यमि॒मं मे॑ अ॒ग॒दं कृ॑त ॥ ७६ ॥ मै उ० शतं वः हे ओषधयः अश्वमातरः, शतं वः युष्माकं धामानि जन्मानि । सहस्रमुत वो रुहः अपिच सहस्रं युष्माकं विरोहणानि सन्ति । अधा शतक्रत्वः । अथैवं सति हे शतक्रत्वः बहुकर्माणः, यूयं प्रजापतिं इमं वा यजमानं मे मम संबन्धिनम् अगदम् गदो व्याधिः अव्याधिं कृत कुरुतं ॥ ७६ ॥

।

।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

तीर कर्मसमाप्तौ' चुरादिरदन्तो धातुः । पारयन्ति फलपा- 'छन्दसि' (पा० ३ । २ । १३७) इतीष्णुच्प्रत्ययः ॥ ७७ ॥ कान्तत्वं परित्यज्य बहुकालं कर्मपरायणशीलाः पारयिष्णवः अष्टसप्ततितमी ।

ओष॑धीरति॑ मातर॒स्तद्वा॑ दे॒वी॒रुप॑त्र॒वे । स॒नेय॒ -
पूरुष ॥ ७८ ॥

मधु॑ गा॒वास॑ आ॒त्मानं॒

उ० ओषधीरिति । हे ओषधयः, या यूयम् इति इत्थ- मशनदानव्याध्यपगमादिकुर्वन्त्यो मातरः जगन्निर्माध्यः ततो देवीः वः युष्मान् हे देव्यः, उपब्रुवे उपसङ्गम्य ब्रुवे ब्रवीमि प्रार्थयामि । सनेयं संभजेयम् अश्वं गां वासः आत्मानं च सनेयं तव यज्ञपुरुष प्रजापतिरूपिणम् ॥ ७८ ॥ म० हे ओषधीः ओषधयः, हे मातरः जगन्निर्माञ्यः,

वो

म० हे अम्ब, मातृस्थाना ओषधयः वो युष्माकं धामानि जातिमेदाः क्षेत्राणि वा जन्मानि वा शतं सन्ति । उत अपिच वो युष्माकं रुहः रोहन्तीति रुहः प्ररोहा अङ्कुराः सहस्रं सन्ति । शतसहस्रपदाभ्यामपरिमितत्वमुच्यते । अथ अथ भोजनदानव्याध्यपगमादिभिरुपकर्यः हे देवीः देव्यः, 'निपातस्य च' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घः । युष्मान् प्रति इति अमुना वक्ष्यमाणविधिना तत् प्रसिद्धं मद- शतं क्रत्वः कर्माणि याभिस्ताः शतक्रतवः 'जसि च' ( पा० भीष्टमुपब्रुवे वच्मि प्रार्थयामि । इति किम् तदाह । हे पुरुष ७ । ३ । १०९ ) प्राप्तगुणस्याभावे छान्दसो यणादेशः । यज्ञपुरुष, तव प्रसादादश्वं हयं गां धेनुं वासो वस्त्रमात्मानं अथैवं सति हे शतक्रत्व, यूयं मे मम इमं यजमानमगदं शरीरमहं सनेयं संभजेयम् । 'वन पण संभक्त' लिङ् । क्षुत्पिपासादिषडूर्मिंरोगरहितं कृत कुरुत । करोतेः शपो । यज्ञपुरुषं प्रति मया यदश्वादिकं प्रार्थ्यते तदोषधिभिरनुमन्त - व्यमित्योषधिप्रार्थनमिति भावः ॥ ७८ ॥

लुक् ॥ ७६ ॥

सप्तसप्ततितमी ।

ओष॑ध॒ प्रति॑मोदध्वं॒ पुष्प॑वतः प्र॒सूव॑रीः । अश्वा॑ इव स॒जित्व॑रीवी॒रुधः॑ः पारयि॒ष्णवः॑ ॥ ७७ ॥ ओषधीः प्रति । हे ओषधयः, प्रतिमोदध्वं उ० हृप्यत । पुष्पवतीः प्रसूवरी: पुष्पवत्यः प्रसववत्यश्च सत्यः ततोऽनन्तरं अश्वा इव संग्राम्याः सजित्वरीः सह जय- नशीला भूत्वा वीरुधः विविधं व्याधिं रुन्धन्तीति वीरुधः । पारयिष्णवः पारणशीलाश्च भवत अस्माकमिति शेषः ॥७७॥ म० हे ओषधीः हे ओषधयः, यूयं प्रतिमोदध्वं हृष्टा भवत । कीदृश्यो यूयम् । पुष्पवतीः पुष्पैरुपेताः । प्रसूवरीः फलप्रसववत्यः प्रसुवते जनयन्ति फलानीति प्रसूवरीः 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति सूतेर्वनिपि प्रत्यये 'वनो र च' ( पा० ४ । १ । ७ ) इति ङीप् रान्ता- देश । अश्वा इव सजिलरीः सह जयन्ति तच्छीलाः 'इण्- नशजि-' ( पा० ३ । २ । १६३ ) इति करम् 'टिड्ढाणञ्- ' ( पा० ४ । १ । १५ ) इति ङीप् । यथाश्वाः संग्रामे जय- शीलाः तद्वत्फलपर्यन्तवाजयशीलाः । ' वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति सर्वत्र पूर्वसवर्णदीर्घः । वीरुधः विविधं रुन्धन्ति निवारयन्ति व्याधिमिति वीरुधः 'नहिवृतिवृधि - ' ( पा० ६ । ३ । ११६ ) इत्यादिना उपसर्गदीर्घः । यद्वा विविधं रोहन्ति प्ररोहन्तीति वीरुधः । विरुहः कौ धान्तादेशो वेर्दीर्घः इति धान्तादेश उपसर्गदीर्घश्च । पारयिष्णवः 'पार

।

!

एकोनाशीतितमी ।

अवत्थे वो निषद॑नं पर्णे व वस॒तिष्कृता ।
गोभाज॒ इत्किलसथ॒ यत्स॒नव॑थ॒ पूरु॑षम् ॥ ७९ ॥

उ० अश्वत्थे वः । चतुर्थः पादोऽत्र प्रथमं व्याख्यायते । यत्सनवथ पूरुषम् । यदा यूयं सनवथ संसेवध्वम् पुरुषं यजमानम् । अथ अश्वत्थे वः युष्माकं निषदनमवस्थानम् । पर्णे वः पलाशपर्णमय्यां जुह्वाम् वः युष्माकं वसतिः स्थितिः होमार्थमध्वर्युणा कृता । अश्वत्थपर्णयोस्तद्वितलोपश्छान्दसः । अथापि तद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्तीति । गोभाज इत्किलासथ । इच्छब्दः पादपूरणः । किलेति विद्याप्रकर्षे । ततो नौ हुताः सत्यः । गोभाजः गोशब्देनादित्योऽभिधीयते । आदित्यभाजः यूयं किल भवथ । तदुक्तम् । 'अग्नौ प्रास्ता- हुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरनं ततः प्रजाः' इति । यद्वा अश्वत्थे फलिते सर्वा ओषधयः फलवत्यो भवन्ति । पर्णे फलिते कोद्रवादयः फलिता भवन्ति । गोभाजः पृथिवीभाजश्च उप्ताः सत्यः किल भवथ । तदु- क्तम् । यदा पूरुषः संसेवध्वं भाजनादिभिरुपकारैः एवं दुरवधार्य गतयो यूयमित्यभिप्रायः ॥ ७९ ॥

म० हे ओषधयः, वो युष्माकमश्वत्थे आवथ्यामुपभृति सुचि निषदनं स्थानं भवति हविषां तत्र स्थापनात् । किंच वो युष्माकं पर्णे पलाशे पर्णमय्यां जुह्वां वसतिः स्थितिः कृता । अध्वर्युणा होमार्थ जुह्वां स्थापनात् अश्वत्थपर्णशब्दाभ्यां द्वि-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२३३

तप्रत्ययलोपश्छान्दसः । ' अथापि तद्धितेन कृत्स्नवन्निगमो दिहापि बहुवचनं भवति । या ओषधयश्च अश्ववत्यः अश्व-

पादिन्यः सोमवत्यः सोमयागसंपादिन्यः ऊर्जयन्त्यः 'ऊर्ज बलप्राणनयोः' बलसंपादिन्यः । उदोजसः उद्गतमोजो यासां उदोजसः । ताः सर्वा भोषधीः अहम् आ अवित्सि जानामि । विदित्वा च अस्मै अरिष्टतातये । रिषतिर्विना - शार्थः । न रिष्टमरिष्टमविनाशः तस्य तननमरिष्टतातिः अस्मै अरिष्टविनाशतननाय भैषज्यं करोमीति शेषः ॥ ८१ ॥

भवन्ति' (नि० २ । ५ ) इति यास्कोक्तेः । हविर्भूता ओषधयः प्रार्थ्यन्ते । किलेति विद्याप्रकर्षे । इत् एवार्थे । हे हविर्भूता ओषधयः, यूयमभौ हुताः सत्यो गोभाजः असथ भवथ । गामादित्यं भजन्तीति गोभाजः । ' अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्य - गादित्यमुपतिष्ठते' इति श्रुतेः । यद्वा अश्वत्थे वो निषदन- मश्वत्थे फलिते सर्वोषधीनां फलवत्त्वात् पर्णे वो वसतिः कृता पलाशे च फलिते व्रीह्यादीनां फलितत्वात् । अतएव म० अस्मै अस्य यजमानस्य अरिष्टतातये । रिषतिर्विना - यूयमुप्ताः सत्यो गोभाजो भूमिभाज एव किलासथ भवथ । शार्थः । रेषणं रिष्टम् भावे क्तः । न रिष्टमरिष्टमनाशो मङ्गलमि- 'गौर्नादित्ये बलीवर्दे मखभेदर्षिभेदयोः । स्त्रियां स्याद्दिशि त्यर्थः । तस्य कारणमरिष्टतातिः । 'शिवशमरिष्टस्य करे' ( पा० भारत्यां भूमौ च सुरभावपि' इति कोशात् । किमर्थमिदमित्यत ४ । ४ । १४३ । ) इति तातिप्रत्ययः । यद्वा तननं तातिर्वि- आह । यत् यस्मात्कारणात् पुरुषं यजमानं यूयं सनवथ सेव- स्तारः तस्मै यजमानस्य शुभकरणाय सर्वा ओषधीरहमा ध्वमन्नदानेन पोषयथ तस्मादश्वत्थादिस्थानमित्यर्थः । अश्वत्थे । अवित्सि समन्ताद्वेद्मि जानामि । वेत्तेर्लुङि आत्मनेपदे उत्तमै - पलाशे च वः स्थानम् । देवाधिष्ठानादश्वत्थो लोके नतिप्रद - । कवचने इडभावे अवित्सीति रूपम् । अस्मै यजमानार्थ क्षिणादिना पूज्यते पलाशश्चेध्मादिरूपेण । एवमश्वत्थादिरूपेण । वेद्मीति वा । तद्विशेषणम् । अरिष्टं शुभं करोति तनोति वारि- यूयं भूभाजः स्थ । शेषं पूर्ववत् । अस्तः शपि असथेति रूपं लटि । सनवतिः परिचर्यार्थः ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

यत्रौष॑धीः स॒मम॑त॒ राजा॑न॒ः समि॑ताविव ।
विप्र॒ः स उ॑च्यते भि॒षप्र॑क्षि॒ह मा॑व॒चात॑नः ॥ ८० ॥

उ०

यत्रौषधीः । यत्र यस्मिन्पुरुषे भैषज्यकर्तरि हे ओषधयः, यूयं समग्मत समागच्छत व्याधिं जेतुम् । कथमिव । राजानः समिताविव यथा राजानः समितौ संग्रामे शत्रुं जेतुं समागच्छन्ति । किं तत्रेत्यत आह । विप्रः ब्राह्मणः स उच्यते भिषक् वैद्यः । रक्षोहा च अमीवचात- नश्च । अमीवा व्याधिः । चातयतिर्नाशने । व्याधिनाशनः ८०

म० हे ओषधीः ओषधयः, यत्र विप्रे भैषज्यकर्तरि ब्राह्मणे यूयं समग्मत संगच्छत रोगं जेतुम् । के इव राजान इव । यथा राजानः समितौ युद्धे शत्रून् जेतुं समागच्छन्ति । गमेर्लुङि मध्यमबहुवचने 'पुषादि - ' ( पा० ३ । १ । ५५) इत्यङि 'गमहन-' ( पा० ६ । ४ । ९८ ) इत्युपधालोपे छान्दसेऽग्मतेति रूपम् । स भवदाश्रितो विप्रः भिषग्वैद्य उच्यते कथ्यते । कीदृशो विप्रः । रक्षोहा रक्षांसि हन्तीति रक्षोघ्नं पुरोडाशं कृत्वा रक्षसां हन्ता रक्षः कृतोपद्रवनाशकः । तथा अमीवचातनः अमीवान् रोगान् चातयति नाशयतीति अमीवचातनः ओषधदानै रोगनाशकः । चातयतिर्नाशनार्थः धातूनामनेकार्थत्वात् ॥ ८० ॥

एकाशीतितमी ।

अ॒श्वाव॒तं समाव॒तीमूर्जय॑न्ती॒मुर्दोजसम् । आ- • वि॑त्य॒ सर्वा॒ ओष॑धीर॒स्मा अ॑रि॒ष्टतये ॥ ८१ ॥ क्षु० अश्वावतीम् । सर्वां लोषधीरिति बहुवचनोपदेशा-

३० य० उ०

ष्टतातिस्तस्मै । सर्वाः का इत्यत आह । अश्वावतीमश्वा अस्यां सन्तीत्यश्ववती ताम् अश्वसंपादिनीं कांचित् ओषधिसमृद्धी सत्यां धनद्वारेणाश्वलाभात् । अन्यां सोमवर्ती सोमयागोऽस्या- मस्तीति सोमवती तां सोमसंपादिनीं 'मन्त्रे सोमाश्व - ' ( पा० ६ । ३ । १३१ ) इत्यादिनाश्व सोमयोर्दीर्घः । ऊर्जयन्तीम् 'ऊर्ज बलप्राणनयो:' बलसंपादिनीं जीवयन्तीं वा ऊर्जयन्तीति । उदोजसमुद्रतमोजो यस्याः सा उदोजास्तां तेजः संपादिनीम् । एवं नानाकार्यकारिणीः सर्वा ओषधीः जानामीत्यर्थः । यद्वा अश्वावतीमित्यादीनि बहुवचनान्तानि कार्याणि ओषधीरित्यस्य विशेषणत्वात् ॥ ८१ ॥

यशीतितमी ।

उच्छुष्मा॒ ओष॑धीनां गाव गोष्ठार्दवे ।
धर्म॑ सनि॒ष्यन्ती॑नामा॒त्मानं॒ तव॑ पु॒रुष ॥ ८२ ॥

उ० उच्छुष्माः। उच्छब्द ईरत इत्यनेन संबध्यते । उदी- रते उद्गच्छन्ति प्रकाशीभवन्ति । शुष्माः वीर्याणि ओषधीनां संबन्धीनि । कथमिव । गावः गोष्ठादिव निष्क्रान्ताः । किं कुर्वतीनाम् । धनं सनिष्यन्तीनां संभजमानानां यजमानार्थ आत्मानं च संभजमानानाम् तव यज्ञ पूरुष ॥ ८२ ॥

म० हे पुरुष यज्ञपुरुष, तवात्मानं त्वदीयं शरीरं प्रति धनं सनिष्यन्तीनाम् ' षणु दाने' हवीरूपं धनं दातुमिच्छन्ती- नामोषधीनां शुष्मा बलानि सामर्थ्यानि उदीरतें उद्गच्छन्ति प्रकाशीभवन्ति । गावो गोष्टादिव यथा गोष्टात् स्वस्था- नाद गावोऽरण्यदेशं प्रति उद्गच्छन्ति तद्वत् । 'ईर कम्पे' अदादिः ॥ ८२ ॥

यशीतितमी ।

इष्कृ॑ति॒र्नाम॑ वो मा॒तार्थो यूय स्थ॒ निष्कृ॑तीः ।
सीराः प॑त॒त्रिणी॑ स्थन॒ यदा॒मय॑ति॒ निष्कृ॑थ ॥ ८३ ॥

२३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

उ० इष्कृतिर्नाम । उपसर्गैकदेशलोपश्छान्दसः । निष्क्र- । यन्ति नाशयन्ति 'च्यु गतौ' लुङि 'णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि मणं विनाशनं व्याध्यादेः करोतीति निष्कृतिः । निष्कृ- ! चङ्' ( पा० ३ । १ । ४८ ) इति चङ्प्रत्यये रूपम् । 'रपो तिस्तावद्युष्मदीयाया मातुर्नाम व्युत्पत्यभिप्रायम् । अथो रिप्रमिति पापनामनी भवतः ' ( नि० ४ । २१ ) इति अपिच यूयं स्थ भवथ निष्कृती: व्याधिनिष्क्रमणाः । किंच यास्कः ॥ ८४ ॥ सीराः सह इरया अनेन वर्तन्त इति सीराः पतत्रिणीः पतनशीलाः स्थन भवथ । 'कुरुतनेत्यनर्थका उपजना भवन्ति' इति नकार उपजनः । कस्मिन्काले यूयमित्थंभूता भवथेत्यत आह । यदामयति निष्कृथ । 'अम रोगे' यदा आमया विनि स्थितं तस्य व्याधिं निष्कृथ निर्नाशयत ॥ ८३ ॥

पञ्चाशीतितमी ।

यदि॒मा वा॒जय॑न्न॒मोष॑ध॒र्हस्त॑ आद॒धे । आ॒त्मा यक्ष्म॑स्य नश्यति जीव यथा ॥ ८५ ॥ पुरा

उ० यदिमाः । यदैव इमा वाजयन् पूजयन् अहम् ओषधीः हस्ते आदधे आस्थापयामि । अथानन्तरमेव । आत्मा यक्ष्मस्य व्याधेः नश्यति । कथमिव । पुरा जीवगृभो यथा । जीवन्नेव हिंसार्थं यो गृह्यते पशुर्वान्यो वा मनुष्यादिः स जीवगृप् तस्य जीवगृभः प्रागेव वध्यासं इति विपादान्मृ- तोऽहमिति मन्यमानस्य यथात्मा नश्येत् एवं व्याधेरात्मा नश्यति यदाहमोषधीर्हस्त आदध इति संबन्धः ॥ ८५ ॥

म० हे ओषधयः, वो युष्माकमिष्कृतिर्नाम निष्कृतिनाम्नी माता जननी । निष्करोति व्याधिं नाशयतीति निष्कृतिः । 'निशब्दो बहुलम् ' ( ३ । १ । १७ ) इति प्रातिशाख्यसूत्रेणो- पसर्गैकदेशनकारलोपः । अथो अपि च यूयमपि निष्कृतीः निष्कृतयः स्थ व्याधिनिष्क्रमणकारिण्यो भवथ निष्कृतिमातृ- रूपत्वात् । किंच सीराः सह इरया अन्नेन वर्तन्त इति सीराः । सहस्य सादेशे टिलोप इकारदीर्घव छान्दसः । यद्वा सीराः म० यत् यदा इमा ओषधीः वाजयन्पूजयन्मानयन्सन् क्षुधादीनामपसारयित्र्यः । यद्वा सीरं हलं निष्पादकत्वेन यासु अहं हस्ते स्वकरे आदधे स्थापयामि तदैव यक्ष्मस्य व्याधे- ताः सीराः । पतत्रिणीः पतत्रं पतनं गमनं विद्यते यासां ताः रात्मा स्वरूपं पुरा भक्षणात्प्रागेव नश्यति किं पुनर्भक्षणेनेति पतत्रिण्यः प्रसरणशीलाश्च स्थन भवथ । 'वा छन्दसि' ( पा० भावः । तत्र दृष्टान्तः । जीवगृभो यथा जीवन्सन्नेव यो हिंसार्थं ६ । १। १०६ ) इति दीर्घः ' तप्तनप्त - ' ( पा० ७ । १ । ४५) गृह्यते आघातस्थानं नीयते स जीवगृप् तस्य जीवभो वधा- इत्यादिना थस्य थनादेशः । यत् यस्मात् आमयति 'अम त्प्रागेवातिविषदान्मृतोऽहमिति मन्यमानस्य मनुष्यस्यात्मा यथा रोगे' चुरादिः शत्रन्तः । रुजति आमयाविनि नरे स्थितं रोगं नश्यति नष्टप्रायो भवति तथौषधौ हस्ते धृतायां व्याधेरात्मा निष्कृथ नाशयथ । यद्वा यत् क्षुधादिकं रोगवद् बाधते नश्यतीत्यर्थः ॥ ८५ ॥ तद्यूयं निष्कृथ । करोतेः शपि लुप्ते लटि रूपम् ॥ ८३ ॥

चतुरशीतितमी ।

।

षडशीतमी ।

यस्यैषधीः प्र॒सप॒थाङ्ग॑मशं॒ पर॑ष्परुः । ततो॒

अति॒ि विश्वा॑ परि॒ष्ठाः स्ते॒न इ॑व व्र॒जम॑क्रमुः । यक्ष्मं विवधध्व उग्रो मध्यमशीवि ॥ ८६ ॥

ओष॑धीः प्राच॑च्यवुर्यत्किंच॑ त॒न्वोरप॑ः ॥ ८४ ॥

उ० यस्योपधीः । यस्य रोगिणः हे ओषधयः, प्रसर्पथ अङ्गमङ्गं परुम्परः सर्वाण्यङ्गानि सर्वाणि च पर्वाणीत्युक्तं भवति । परुशब्दः पर्ववचनः । तस्य रोगिणः ततो यक्ष्मं विबा- धध्वे । ततस्तस्मादङ्गपर्व समुदायात् व्याध्यपगमं कुरुध्वे । कथमिव । उग्रो मध्यमशीरिव । उग्रः क्षत्रियो बदूगोधाङ्गु- लित्राणः स एव विशिष्यते मध्यमशीः मध्यमं भागं शृणातीति मध्यमशीः । स यथा शत्रून्बाधते एवं यूयमपि रोगिणो रोगं बाधध्त्रे इत्युपमार्थः । यद्वा उग्रो रुद्रः स एव त्रिशूलम-

उ० अति विश्वाः । यदा अत्यक्रमुः आक्रामन्ते तनूः विश्वाः सर्वाः परिष्ठाः परि सर्वतो व्याधीनधिष्ठाय तिष्ठ न्तीति परिष्ठा ओषधयः । कथमिव । स्तेन इव व्रजम् । यथा स्तेनः तस्करः व्रजमत्यक्रामत् परिमुमोषिषया एवमत्य- क्रमुः । अथानन्तरमेव ओषधयः प्राचुच्यवुः प्रच्यावयन्ति । यत्किचित्तम्वः शरीरस्य रपः । 'रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः ' । पापजनितं व्याधिमित्यर्थः ॥ ८४ ॥ म० परि सर्वतो रोगानधिष्ठाय तिष्ठन्तीति परिष्ठाः रोग-ध्यमेन शृणातीति मध्यमशीः स यथा युगान्ते सर्वं जग- नाशिका विश्वाः सर्वाः ओषधीः ओषधयो यदा अत्यक्रमुः द्भस्मसात्करोति एवं यूयमपि व्याधिं कुरुध्वे ॥ ८६ ॥ आक्रमन्ते भक्षिताः सत्यो देहं व्याप्नुवन्ति । क्रमतेर्लङि अन उश् छान्दसः । तत्र दृष्टान्तः स्तेन इत्र व्रजम् । यथा रात्रौ स्तेनश्वोरो गोष्ठमाक्रमते गोशालायां गामपहर्तु सर्वत्र गच्छति तद्वत् यदौषधयो रोगमपहर्तुं देहमाक्रमन्ते तदा तन्वः शरी - रस्य यत् किंच यत्किमपि रपः पापं शिरोव्यथागुल्मातिसारा- दिरूपं पापफलं यत्, किंचिदस्ति तत्सर्वं प्राचुच्यवुः प्रच्याव- । भवं मध्यमं मर्मभागं शृणाति हिनस्ति मध्यमशी : 'शू हिंसा-

म० हे ओषधीः ओषधयः, यस्य रोगिणः अङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं सर्वाण्यङ्गानि परुष्परुः । परुः शब्दः पर्ववचनः । प्रतिपरुः सर्वाणि पर्वाणि ग्रन्थीन् यूयं प्रसर्पथ प्रगच्छथ व्याप्नुथ ततोऽङ्ग- पर्वममुदायात् यक्ष्मं रोगं यूयं विबाधध्ये निवर्तयथ व्याधि- नाशं कुरुध्वे । तत्र दृष्टान्तः । उग्रो मध्यमशीरिव मध्ये देहमध्ये

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२३५

म० हे ओषधयः, वो युष्माकं मध्ये - अन्या काचिदोषधि-

याम्' क्विप् । 'ऋत इद्धातो:' ( पा० ७ । १ । १०० ) इति । सर्वाः संविदानाः संगच्छमानाः इदं मे मम प्रावत प्रपा- इदादेशः 'उरण् रपरः' ( पा० १ । १ । ५१ ) इति रेफः । लयत । वचः वचनमार्षम् ॥ ८८ ॥ मर्मघातकः उग्र उत्कृष्टो बद्धगोधाङ्गुलित्राण उद्भूर्णशस्त्रः क्षत्रियो यथा शत्रुं बाधते । यद्वा उग्रो रुद्रो मध्यमेन त्रिशूल- । व्यक्तिरन्यामोषधिव्यक्तिमवतु । तथा रक्षिता अन्यापि अन्यस्या मध्यभागेन शृणातीति मध्यमशीः यथा युगान्ते जगद्वा- ते तद्वद् यूयमपि रोगिणो देहं प्रविष्टा व्याधिं विबाधध्व इत्यर्थः ॥ ८६ ॥

सप्ताशीतितमी ।

सा॒कं य॑क्ष्म॒ प्रप॑त॒ चात्रे॑ण किकिदीविन । साकं
वात॑स्य॒ भ्राज्या॑ सा॒कं न॑श्य नि॒िहाया ॥ ८७ ॥

उ०

साकं यक्ष्म साकं सहेत्यर्थः । हे यक्ष्म, सह प्रपत प्रणश्य । चाषेण पक्षिणा किकिदीविना । शब्दानुकरण- तत् । किकि एवं यो दीव्यति तेन सह प्रपत । स हि तव सार्थ उचितः । साकं वातस्य धाज्या गत्या प्रपत । साकं नइ प्रपलाहि । निहाकया निहन्ति कायमिति निहाका निर्ऋतिः कृच्छ्रापत्तिः तया कृच्छ्रापत्या सह नश्य हे यक्ष्म, यद्वा शब्दानुकरणमेतत् । हा कष्टं निर्गतोऽहं कया ओषध्या एवंरूपया शब्दानुकरणभक्त्या सह नश्य हे यक्ष्म, अपुन-

रागमनाय ॥ ८७ ॥

म० हे यक्ष्मरोग, त्वं चाषेण पक्षिणा साकं सह प्रपत प्रकर्षेण गच्छ । किंभूतेन चाषेण । किकिदीविना । किकीति शब्दानुकरणम् । किकीति शब्देन दीव्यति क्रीडतीति किकीदी - विस्तेन । चाषस्तवोचितः सार्थः । वातस्य भाज्या गत्या साकं प्रपत वातगतिवत्पलायस्खेत्यर्थः । किंच निहाकया साकं नश्य नष्टो भव । निहन्ति कायमिति निहाका निर्ऋतिः कृच्छ्रापत्तिस्तया सह नश्य । यद्वा शब्दानुकरणमिदं । हा कष्टं कया ओषध्या निहतोऽहमिति शब्दं कुर्वन् हे यक्ष्म, त्वं नश्य । अर्थान्तरं वा। कफावरुद्धकण्ठोत्यध्वनेरनुकरणार्थ ः किकि शब्दः । किकिना कण्ठध्वनिना दीव्यतीति किकीदिविः श्लेष्म- रोगः । 'चत्र वधे' चषति व्याकुलं कृला हन्ति चाषः पित्त- रोगः । वातस्य भ्राजिर्वातरोगः । हे यक्ष्म रोगराज, त्वं कफ- पित्तवातरोगैः सह प्रप्त गच्छ । यया पीडया कया रुजा निहतोऽस्मि हा कष्टमिति शब्दं करोति सा निहाका सर्वाङ्ग- वेदना तया साकं हे यक्ष्म, त्वं नश्य ॥ ८७ ॥

ताः

अष्टाशीतितमी ।

अ॒न्या वो॑ अ॒न्याम॑वत्व॒न्यान्यस्या॒ उपा॑वत ।

रक्षिकाया उपावत उपावतु उप समीपमागत्य पालयतु ।

पुरुषवचनव्यत्ययः । अन्यान्यस्याः प्रभावमवतु वा । तांः सर्वास्तथाविधा ओषधयो यूयं संविदानाः परस्परैकमत्यं गताः सत्यो मे ममेदं वचो वाक्यं प्रार्थनारूपं प्रावत प्रकर्षेण रक्षत ॥ ८८ ॥

एकोननवतितमी ।

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याचं पुष्पिणीः ।
बृह॒स्पति॑प्रसूता॒स्ता नो॑ मुञ्चन्वत्वह॑सः ॥ ८९ ॥

उ० याः फलिनीः या ओषधयः फलवत्यः याश्च अफलाः
फलरहिताः । या अपुष्पाः पुष्परहिताः । याश्च पुष्पिणीः पुष्प-
वत्यः । बृहस्पतिना अभ्यज्ञाताः ताः नः अस्मान् मुञ्चन्तु
अंहसः पापात् ॥ ८९ ॥

म० या ओषधयः फलिनीः फलिन्यः फलयुक्ताः याश्चा- फलाः फलरहिताः याश्चापुष्पाः पुष्परहिताः याश्च पुष्पिणीः पुष्पिण्यः पुष्पयुक्ताः ताः सर्वा ओषधयो बृहस्पतिप्रसूतां बृहस्पतिप्रेरिताः सत्यो नोऽस्मानंहसः पापाद्रोगरूपान्मुञ्चन्तु पृथक् कुर्वन्तु ॥ ८९ ॥

एवमोषधिवापार्थानि पञ्च तृचानि समाप्तानि नवतितमी ।

1

मुञ्चन्तु॑ मा शप॒थ्या॒दथो॑ वरु॒ण्या॒दु॒त । अथो॑
य॒मस्य॒ पश॒त्सव॑स्माद्देव किल्षि॒षात् ॥ ९० ॥

उ० इत उत्तरमनारभ्यवादमन्त्राः तेषां लिङ्गतो विनि- योगः । मुञ्चन्तु मा शपथ्यात् शपथनिमित्तात्किल्बिषात् । अथो अपिच वरुण्यात् वरुणनिबन्धनात् । उत अथो भ- पिच । यमस्य संबन्धिनः पड्डीशात् बन्धनात् । पड्डीश- शब्दो बन्धनवचनः । संदानर्मवन्तं पङ्खीशमिति दृश्यते । किंच । सर्वस्मात् च देवनिमित्तात्किल्बिषात् मुञ्चन्तु । यत्किंचिद्धिनस्ति पापं कर्तुः संबन्धि तत्किल्बिषमित्युच्यते ब्रह्महत्यादि ॥ ९० ॥

म० अथानारभ्याधीता मन्त्राः । शपथनिमित्तात्किल्बिषात्पा- पादोषधयो मा मां मुञ्चन्तु पृथक्कुर्वन्तु । अथो अपिच वरुण्यात वरुणे भवं वरुण्यं तस्माद्वरुणापराधनिमित्तात्पापान्मां मुञ्चन्तु । उतापिच यमस्य संबन्धिनः पड्डीशात् । पड्डीशशब्दो बन्धन- वाची । यमबन्धननिमित्तात्पापान्मां मुञ्चन्तु । अथ अप

सर्वा॑ संविदा॒न इ॒दं मे॒ प्राव॑ता॒ वच॑ः ॥ ८८ ॥ उ० शतम् ६०० ॥ अन्या वः । हे ओषधयः, अन्या ओषधिः वः युष्माकम् अन्यामोपधिम् अवतु पालयतु । अभ्या च ओषधिः अन्यस्याः ओषध्याः प्रभावम् उपावत पुरुषवचनव्यत्ययः । उपावतु उपगम्य पालयतु । ता यूयमेव सर्वस्माद्देवकिल्बिषाद्देवापराधनिमित्तात्पापान्मां मुञ्चन्तु ॥ ९० ॥

२३६

एकनवतितमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

अ॒व॒पव॑न्तीरवदन्द॒व ओष॑धय॒स्परि॑ । यं जीव-
म॒नवा॑मह॒ न स रि॑ष्याति॒ पूरु॑षः ॥ ९१ ॥

उ० अवपतन्तीः अवाचीनं पतन्त्यः अवदन् उक्तवत्यः । यं जीवमनुत्क्रान्तप्राणम् अश्नवाम है व्याप्नुमः न स रिष्याति दिवः परि दिवो द्युलोकात् ओषधयः । किमवदन्नित्यत आह । मेविनश्यति पूरुषः । छान्दसं दीर्घत्वम् ॥ ९१ ॥

म० दिवः परि द्युलोकात्सकाशादवपतन्तीखपतन्त्योऽध- स्तांद्भूमौ गच्छन्त्यः ओषधयः अवदन् परस्परं वचनमुक्तवत्यः । किं तदाह । जीषंतीति जीवस्तै यं जीवमनुत्कान्तप्राणं पुरुषं मयमश्नवाम है 'अशुङ् व्याप्तौ' लोट् व्याप्नुमः स पुरुषो न रिष्यति न नश्यति । रिष्यतीत्यत्र 'लेटोsडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडागमः । पूरुष इति छान्दसो दीर्घः सर्वत्र ॥ ९१ ॥

द्विनवतितमी ।

या ओष॑धीः सोम॑राज्ञीर्बह्वीः श॒तर्व॑चक्षणाः ।
तासा॑मसि॒ त्वमु॑त्त॒मार्ं कामा॑य॒ शहृ॒दे ॥ ९२ ॥

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

चतुर्नवतितमी ।

याश्चि॒दमु॑पशृ॒ण्वन्ति॒ याच॑ दू॒रं परांगताः । सर्वाः
स॒ङ्गत्य॑ वीरुधा॒ऽस्यै संद॑त्त वी॒र्य॑म् ॥ ९४ ॥

उ० याश्व ओषधयः इदं वच उपशृण्वन्ति समीप -
स्थिताः । याश्च अतिदूरं परागताः दूरदेशव्यवहिताः ताः
सन्निधानीकृत्याहं ब्रवीमि । सर्वाः सङ्गत्य संभूय । हे
वीरुधः, विरोहणाः अस्यै संदत्त वीर्य प्रभावम् ॥ ९४ ॥

म० या ओषधय इदं मद्वचनं प्रार्थनारूपमुप समीपस्थाः शृण्वन्ति याश्चान्याः दूरं परागताः दूरे व्यवस्थिता व्यवहिताः सत्यः ईषत् शृण्वन्ति हे वीरुधः, विविधरोहणा ओषधयः, ताः सर्वाः समीपदूरस्थाः सङ्गत्य सङ्गता भूत्वा अस्यै ओषध्यै यूयं वीर्यं संदत्त प्रयच्छत ॥ ९४ ॥

पञ्चनवतितमी ।

मा वरिषखनि॒ता यस्मै॑ च॒हं खना॑मि वः ।
द्वि॒पाच्चतु॑ष्पाद॒स्माक॒ ँ सर्व॑मस्त्वनातुरम् ॥ ९५ ॥

उ० मा वो रिषत् मा रिषतु मा विनश्यतु वो युष्माकं खनिता । यस्मै च पुरुषाय अहं खनामि वः युष्मान् । किंच द्विपात् स्त्रीपुंसम् चतुष्पात् गवादि । 'संख्या सुपूर्वस्य' इति पादशब्दान्त्यलोपः । अस्माकं सर्वमस्तु अनातुरमनाकुलम् । युष्मत्प्रसादादिति शेषः ॥ ९५ ॥

उ० या ओषधीः या ओषधयः सोमराश्यः सोमो राजा यासामिति सोमराज्ञ्यः । बह्वयः अनन्ताः । शतविच- क्षणाः बहुवीर्याः । बहवो वा स्तोतारो विचक्षणा यासां म० हे ओषधयः, वो युष्माकं खनिता चिकित्साये युष्म- बहुविचक्षणाः । तासामोषधीनां मध्ये त्वं भवसि उत्तमा यतः न्मूलं ग्रहीतुं खननकर्ता मा रिषत् मा विनश्यतु । यस्मै च अंतः अलंकामाय भव । शं च सुखं च हृदयाय भव ॥९२॥ रुग्णाय चिकित्सार्थं वो युष्मानहं खनामि युष्मन्मूलमादातुं सोमो 'राजा यासां ताः सोमराज्ञ्यः बह्वयः बह्वयोऽनन्ताः खननं करोमि स च मा रिषत् । किंबहुनास्माकं संबन्धि द्विपात् शंतेविचक्षणाः शतमसंख्यं विचक्षणाश्चतुराः बहुवीर्या वा शतं स्त्रीपुंसं चतुष्पाद्गवादि प्राणिजातं सर्वमनातुरं रोगरहितमस्तु । विचक्षणाः स्तौतारो यासामिति वा एवंभूता या ओषधीः । द्वौ पादौ यस्य चत्वारः पादा यस्य 'संख्यासुपूर्वस्य' ( पा० ओषधयः सन्ति तासामोषधीनां मध्ये हे ओषधे, त्वमुत्तमा ५ । ४ । १४० ) इति पादशब्दस्यान्तलोपः ॥ ९५ ॥ उत्कृष्टा यतोऽसि भवसि अतः कामायेप्सिताय अरमलं षटूनवतितमी । पर्याप्ता भव । हृदे हृदयाय शं सुखकारिणी भव ॥ ९२ ॥

मं०

त्रिनवतितमी ।

या ओष॑धि॒ सोम॑राज्ञीवि॑ष्ठताः पृथि॒वीमनु॑ ।
बृहस्पति॑िप्रसूता अ॒स्यै संदत्त वी॒र्य॑म् ॥ ९३ ॥

उ० या ओषधीः या यूयं हे भोषधयः सोमराज्ञ्यः विष्ठिताः विविधं स्थिताः पृथिवीम् अनु । ताः बृहस्पतिप्रसूता भस्यै भोषध्यै संदत्त वीर्यम् । येनेयं बहुवीर्या भवतीत्यभि-

प्रायः ॥ ९३ ॥

म० सोमराज्ञ्यो या ओषधयः पृथिवीमनु विष्ठिताः विविधं स्थिताः बृहस्पतिप्रसूताः बृहस्पतिना प्रेरिताः ता ओषधयोऽस्यै ओषध्यै मद्गृहीतायै वीर्य संदत्त सामर्थ्यं प्रयच्छत । इयं बहु- वीर्या भवत्विति भावः ॥ ९३ ॥

ओष॑धयः॒ सम॑वदन्त॒ सोमे॑न स॒ह राज्ञ । यस्मै॑
कृ॒णोति॑ ब्राह्मणस्तं रा॑जन्पारयामसि ॥ ९६ ॥

उ० ओषधयः सम् । ओषधयः समवदन्त संवादं कृ- तवत्यः । सोमेन सह राज्ञा । सोमो हि ओषधीनां राजा । किं समवदन्त । यस्मै भैषज्यं कृणोति करोति ब्राह्मणः पुरुषाय तमातुरं हे सोमराजन्, पारयामसि पारयामः उत्तारयामो व्याधेः । सोमेन सह संवादो व्याध्यपगमदृढीकरणार्थः ॥९६॥

म० राज्ञा खखामिना सोमेन सह ओषधयः देवताः समवदन्त संवादं कृतवत्यः । कथं संवादस्तमाह । ब्राह्मणो यस्मै रुग्णाय कृणोति अस्मन्मूलादिना चिकित्सां करोति 'कृ कृतौ ' स्वादिः । हे राजन् स्वामिन् सोम, तं रुग्णं नरं वयं पारया- मसि पारयामः । ' इदन्तो मसि' ( पा० ७ । १ । ४६ ) । सोम संवादो व्याधिनाशदार्ढ्यर्थः ॥ ९६ ॥

!

सप्तनवतितमी ।

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

1

नाश॒यि॒त्री ब॒लास॒स्याश॑स उप॒चिता॑मसि । अथो॑ श॒तस्य॒ यक्ष्मा॑णां पाक॒का॒रोर॑सि॒ नाश॑नी ॥ ९७ ॥ उ० नाशयित्री । नाशयित्री बलासस्य बलमस्यति निक्षिपतीति बलासः क्षयः अर्शसः मूलव्याधेः । उपचितां शरीरे ये उपचीयन्ते श्वयथुगदश्लीपदप्रभृतयः तेषां च त्वं नाशनी भवसि । अथो शतस्य यक्ष्माणामपि बहूनां व्याधीनां नाशयित्री त्वमसि । पाकारोः अरुः क्षतमुच्यते । मुखपाकक्षतादेर्नाशिनी त्वमसि । यद्वा 'रुच दीप्तौ' । अम्न- पाकस्य अरुः अदीप्तिर्मन्दाग्भित्वं तस्य च त्वं नाशनी भवसि ॥ ९७ ॥

२३७

इति चेत् । यतः सहमाना अभिभवनशीलासि त्वं हे
भोषधे ॥ ९९ ॥

म० हे ओषधे, यतः त्वं सहमानासि शत्रूनभिभवन्ती भवसि भतो मे अरातीः अदानशीलाः शत्रुसेनाः सहख अ- भिभव । नास्ति रातिर्दानं यासां ता अरातयस्ताः । पृतना- यतः संग्रामकामांश्च सहस्व पृतनां संग्रामं कामयन्ते ते पृत- नायन्तस्तान् । 'सुप आत्मनः क्यच्' (पा० ३ । १ । ८) इति क्यजन्ताच्छतृप्रत्ययः । किंच सर्व पाप्मानमशुभं सहख । सहतिरभिभवार्थः ॥ ९९ ॥

शततमी ।

दीर्घायु॑स्त ओषधे खनि॒ता यस्मै॑ च त्वा खन-

।

म्य॒हम् । अथो॒ त्वं दीर्घायु॑र्भूत्वा श॒तव॑ल्शा विरौ-
हृतात् ॥ १०० ॥

म० हे ओषधे, त्वं बलासस्य क्षयव्याघेर्नाशयित्री नाश- कर्त्री असि भवसि । बलमस्यति क्षिपतीति बलासः क्षयः । अर्शसो गुदव्याधेश्च नाशिकासि । उपचिताम् उपचिन्वन्ति उ० दीर्घायुस्ते । पुनरपि त्वां प्रार्थयामः । हे ओषधे, शरीरं वर्धयन्तीत्युपचितः क्विप् । श्वयथुगडु श्लीपदादयः तेषां । खनिता अहं भूयासम् । यस्मै च भातुराय त्वां खनामि स च च नाशिकासि । अथो अपिच शतस्य यक्ष्माणां बहूनां व्या- दीर्घायुर्भूयात् । अथो अपिच त्वं दीर्घायुर्भूत्वा भनवखण्डिता- धीनां पाकारोः मुखपाकक्षतादेश्च नाशनी नाशकर्त्री त्वं भ- । युर्भूत्वा शतवल्शा । वल्शशब्दोऽङ्कुरवचनः । बहुहुरा विरो- बसि । पाको मुखपाकः अरुः क्षतमुच्यते । पाकेनारुः पाकारु हतात् विरोह । 'तुझोस्तातङ्काशिषि - ' इत्यादिना तातङादेशः । स्तस्य । यद्वा पाकोऽन्नपाकस्तस्यारुर्व्यथा मन्दाग्भित्वं तस्य ना- । अनवखण्डितमूला स्वमनेकैरङ्कुरैः संतिष्ठस्वेत्याशीः ॥१००॥ शनी त्वमसि ॥ ९७ ॥

अष्टनवतितमी ।

।

त्वां ग॑न्ध॒र्वा अ॑खन॑स्त्वामिन्द्र॒स्त्वां बृह॒स्पति॑ः । त्वामो॑षते॒ सोम॒ राजा॑ वि॒द्वान्यक्ष्मा॑दमुच्यत ॥९८॥ उ० त्वां गन्धर्वाः यतश्च त्वमित्थंभूता असि अतः त्वां गन्धर्वाः अखनन् अभिलषितकामप्रात्यर्थम् । त्वां च इन्द्रः त्वां च बृहस्पतिः त्वां च हे ओषधे, सोमराजा विद्वान् जानानः उपयोगं यक्ष्मान्महान्व्याधेः अमुच्यत मुक्तः ॥ ९८ ॥

म० हे ओषधे, गन्धर्वाः देवविशेषाः त्वामखनन स्वेष्टकार्यसिद्ध्यर्थं खननमकुर्वन् । इन्द्रश्च त्वामखनत् । बृहस्प- तिश्च त्वामखनत् । हे ओषधे, सोमो राजा त्वां च विद्वान् त्वत्सामर्थ्यं जानन्सन् त्वामुपयुज्य मस्मात् महाव्याधेरमुच्यत मुक्तोऽभवत् ॥ ९८ ॥

एकोनशततमी ।

सह॑स्व मे॒ अरा॑तीः सह॑स्व॒ पृत॑नाय॒तः । सह॑स्व
सबै पाप्मान॒ सह॑मानास्योषधे ॥ ९९ ॥

म० हे ओषधे, ते तव खनिता खननकर्ता दीर्घायुर्भू- यादिति शेषः । यस्मै चातुराय नरायाहं त्वां खनामि सोऽपि दीर्घायुरस्तु । अथो अपि त्वं दीर्घायुरखण्डितजीवना ' ह्योस्तातङ्' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति तातङ् । वल्शशब्दो- भूत्वा शतवल्शा बहङ्कुरा सती विरोहताद्विरोह बहङ्करोत्पद्यस्व । ऽङ्कुरवाची । शतं वल्शाः यस्याः सा शतवल्शा ॥ १०० ॥ एकोत्तरशततमी ।

I

त्वमु॑त्त॒मास्यो॑षते॒ तव॑ वृक्षा उप॑स्तयः । उप॑स्तिर-
स्तु सोऽस्माकं॒ यो अ॒स्माँ २ऽअ॑भि॒दास॑ति ॥ १०१ ॥

उ० त्वमुत्तमा असि हे ओषधे, तव च वृक्षाः शालत- मीलादयः उपस्तयः । उपकाराय ओषधीनां तिष्ठन्तीत्युपस्तयः तंत्र हिताः प्रसर्पन्ति । नच वृक्षाणां भोग्या भवन्ति अय- थातथेमे वृक्षा उपस्तयः यथा त्वत्प्रसादात् उपस्तिः अस्तु स पुरुषः अस्माकम् यः अस्मान् । अभिदासति 'दसु उपक्षये' । अभिहन्ति ॥ १०१ ॥

म० हे ओषधे, लमुत्तमा उत्कृष्टासि भवसि । वृक्षाः शा- लतालतमालादयस्तवोपस्तयः सन्तु । ' स्त्यैष्टयै शब्दसङ्घातयोः ' उपस्त्यायन्ति उपकारायोपद्रवनिराकरणाय च समीपे संहता - स्तिष्ठन्तीत्युपस्तयः वृक्षाः त्वां सेवन्तामित्यर्थः । किंच यो

उ० सहस्व मे । यतस्त्वमित्थंभूता च अतोऽहं याचे । सहस्व अभिभव मे मम अरातीः अदानशीलाः शत्रुसेनाः । सहस्व च अभिभवस्य व पृतनायतः पुतनाः संग्रामाः । नरोऽस्मानभिदासति अभिहन्ति स नरोऽस्माकमुपस्तिः समी- संग्रामकामाम् शत्रून् सहस्व च अभिभवस्व च सर्व पाप्मानं पस्थ उपासकोऽस्तु । दासतिहिंसाकर्मा ॥ १०१ ॥ सर्वमशुभम् । कस्मादभिभवनकर्मणि त्वमस्माभिर्नियुज्यसे

इत्यारभ्याीताः ाः समाप्ताः ।

२३८

ह्युत्तरशततमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मा मा॑ हिसज्जनि॒ता यः पृ॑थि॒व्या यो वा दिव॑ स॒त्यध॑र्मा॒ व्यान॑द् । यश्च॒पश्च॒न्द्राः प्र॑थ॒मो ज॒जान॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ १०२ ॥

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

छान्दसः । हविषा इति विभक्तिव्यत्ययः । विधतिर्धातुर्दा-
नार्थः ॥ १०२ ॥

व्युत्तरशततमी ।

अ॒भ्याव॑र्तस्व पृथिवि य॒ज्ञेन॒ पय॑सा स॒ह । व॒पां
अग्निरेषितो रोहत् ॥ १०३ ॥

उ० दक्षिणत उपदधाति । अभ्यावर्तस्व अभिमुखीभव । अग्निं प्रत्याहता भव हे पृथिवि, यज्ञेन यज्ञसाधनभूतेन हविषा । पयसा सह । कस्मात्कारणादित्यत आह । वपान्ते वां पृष्ठे ते तव अग्निः इषितः प्रजापतिप्रेषितः अरोहत् आरूढवान् ॥ १०३ ॥

उ० चतस्रो लोगेष्टकाश्चतसृभिर्ऋग्भिरुपदधाति । मामा कायी त्रिष्टुप् । मा माहिंसीत् पूर्वः प्रतिषेधार्थीयः उत्तरो- sस्मदादेशः । माहिंसीन्मा जनिता य: 'जनिता मन्त्रे' इति णिचो लोपः । जनयिता यः पृथिव्याः प्रजापतिः । यो वा दिवं सत्यधर्मा व्यानद । वाशब्दः समुच्चयार्थीयः । व्यान- डिति व्याप्तिकर्मा । श्रुत्या तु सृजतेरर्थे व्याख्यातः । यश्च म० अभिदेवत्या उष्णिक् । हे पृथिवि, यज्ञेनास्मचि की- दिवं सत्यधर्मा सत्यधारणः व्यानट् असृजत् । यश्च आप र्षितेन पयसा तत्फलभूतेन दुग्धादिभोगेन च सह अभ्यावर्तस्व श्चन्द्राः प्रथमो जजान । 'मनुष्या वा आपश्चन्द्राः' इति आभिमुख्येनागच्छ । कथमागन्तव्यमत आह । इषितः प्रजा- श्रुतिः । मनुष्या एव हि यज्ञेनाप्नुवन्ति चन्द्रलोकं पितृमार्गा-: पतिप्रेषितोऽभिः ते तव वषां वचं पृष्टं वपासदृशमिमं नुसारिणः । यद्वा । यश्चापः चायनीयाः प्रथमः शरीरी । प्रदेशमरोहत् आरोहतु । अनयच दक्षिणे लोगेष्ट कोपधा- जनितवान् । अपां चायनीयानां कारणभूतानां जननेन यो नम् ॥ १०३ ॥

अग्ने॒ यत्ते॑

मनुष्यान् जनितवान् इति कारणे कार्योपचारः । कस्मै देवाय चतुरुत्तरशततमी । हविषा विधेम । य इत्थंभूतः कः प्रजापतिः तस्मै कस्मै । शु॒क्रं यच्च॒न्द्रं यत्पू॒तं यच्च॑ य॒ज्ञिय॑म् । काय इति प्राप्ते स्मै देशश्छान्दसः । 'सर्वनाम्नः स्मै' इति हि पाणिनिः । नचैतत्सर्वनाम देवतात्वात् प्रजापतये हविषा । तद्दे॒वेभ्यो॑ भरामसि ॥ १०४ ॥ हविरिति विभक्तिव्यत्ययः । विदधातिर्दानकर्मा । तस्मै प्रजापतये हविर्दद्म इति संबन्धः ॥ १०२ ॥

i

1

म०

।

उ० पश्चादुपदधाति । अग्ने यत्ते । आग्नेयी गायत्री । हे अग्ने, यत्ते तव शुक्रं सारं शुक्लं वा । यच्च चन्द्रमाह्लादनी- यम् । यच्च पूतं पवित्रम् यच्च यज्ञियं यज्ञार्हम् तद्देवेभ्यो- म० 'लोगेष्टकाः स्फ्येनाहृत्य बहिर्वेदेरनूत्क्रान्तेषूपदधाति र्था । देवेभ्यो वा सकाशात् भरामसि संभरामः ॥ १०४ ॥ तिष्टन्मा मा हिं सीदिति प्रत्यृचं प्रतिदिशं पुरस्तात्प्रथमम्' अग्निदेवत्या गायत्री पश्चाहोगेष्ट कोपधाने विनियुक्ता । ( १७ । ३ । ११ ) । ततोऽध्वर्युः स्फ्येन वेदिबहिः प्रदेशाल्लो- गेष्टकाश्चतुरो मृत्खण्डान्पद्याप्रमाणानानीयात्मनो दक्षिणोत्तरपू- हे अग्ने, यत्ते तवानं शुकं शुक्लं शुद्धं दीप्तिमत् यच्चान्यदङ्गं परमध्यसूत्रप्रान्तेषु पूर्वादिषु तिष्ठन्मन्त्रचतुष्टयेनोपदध्यादिति चन्द्रमाहादकरं यदन्यत्पूतं पवित्रं यच्चान्यदङ्गं यज्ञियं यज्ञार्ह सूत्रार्थः । हिरण्यगर्भदृष्टा कदेवया त्रिष्टुप् । यः प्रजापतिः तत्सर्वं श्लाध्यरूपं देवेभ्यो देवानामर्थे भरामसि भरामः पृथिव्याः भूमेर्जनिता जनयिता उत्पादकः । ' जनिता मन्त्रे' संपादयामः ॥ १०४ ॥ ( पा० ६ । ४ । ५३ ) इति णिचो लोपः । वा चार्थे । यो वा यश्व दिवं व्यानट् द्युलोकमसृजत् । व्यानद इति व्याप्तिकर्मा । श्रुतौ तु सृजतेरर्थं व्याख्यातः । 'यो वा दिव√ सत्यधर्मा धारा॑म् । आमा गोषु॑ विश॒त्वा त॒नूषु जमि सृजते ' ( ७ । ३ । १ । २० ) इति श्रुतेः । यच चन्द्राः

।

पश्चोत्तरशततमी । इष॒मूर्ज॑म॒हमि॒त आद॑मृ॒तस्य॒ योनि॑

आह्लादिका जगत्कारणभूता आपो जलानि प्रथमः आदिभतः सेदिमनि॑रा॒ममी॑वान् ॥ १०५ ॥

महस्य

सन् जजानोत्पादितवान् तद्वारा मनुष्यानुत्पादितवानित्यर्थः । । उ० उत्तरत उपदधाति । इषमूर्जम् । त्रिष्टुप् । आशीः- यतः श्रुतौ आपश्चन्द्रा इति मनुष्या व्याख्याताः । मनुष्या प्रायो मन्त्रः । अस्मिन्मन्त्रे विशेषणविशेष्यभावात् यत्तत्र्यां एव हि यज्ञेनाप्नुवन्ति चन्द्रलोकं पितृमार्गानुसारिणः । 'मनुष्या वाक्यपरिपूर्तिः क्रियते । यत् इषमन्नं यच्च ऊर्जं तदुपसेचनं वा आपश्चन्द्राः' ( ७ । ३ । १ । २० ) इति श्रुतेः कारणे दधिपयोघृतादिकम् अहम् इतः उदीच्या दिशः । आदम् कार्योपचारात् । कीदृशः । प्रथमः शरीरी सत्यधर्मा सत्यं धर । आददे गृहीतवान् । यच्च ऋतस्य सत्यस्य योनिं स्थानं तीति सत्यस्य धारयिता स प्रजापतिर्मा मा हिंसीन्मा हन्तु । तिस्रो विद्या अहमाददे । यच्च महिषस्य महतः इच्छावत- यतः कस्मै काय प्रजापतये हविषा हविः वयं विधेम दद्मः । श्वानः धाराम् आहुतिमहमाददे । उदीच्या दिशः । एतत्स- हविर्दानान्मा हन्तु । कशब्दस्य सर्वनामत्वाभावात् स्मैआदेशः । र्वम् आमा गोषु विशत्वा तनूषु आविशतु मां गोषु तनूषु च

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंबलिता ।

२३९

पुत्रपौत्रादिकासु । सिकताः प्रध्वंसयति । जहामि परित्य- । श्रावयति' ( ७ । ३ । १ । २९ ) इति श्रुतेः । किंच बृहन्तो

जामि उदीच्यां दिशि स्थापयामि । सेदिम् अवसादम्
अनिरामनन्ताम् अमीवां व्याधिम् ॥ १०५ ॥

म० आशीर्देवी त्रिष्टुप् पादत्रयस्योत्तरतो लोगेष्टकोपधाने विनियोगः । इषमन्नमूर्जं तदुपसेचनं दधिपयोघृतादिक- मृतस्य सत्यस्य योनिं स्थानं विद्यात्रयं महिषस्य महत इच्छा- तो धारणामाहुतिं वा इतोऽस्मात्प्रदेशादुदीच्या दिशः सकाशादहमादमद्मि भक्षयामि स्वीकरोमीत्यर्थः । 'अद भक्षणे' लङ् । किंच एतत्सर्वमिडादिकं मामा

आ

महान्तो भानवो रश्मयो यस्य तत्संबुद्धौ हे बृहद्भानो, हे कवे क्रान्तदर्शिन् विद्वन् यजमानाभिप्रायज्ञ, दाशुषे हविर्द - त्तवते यजमानाय शवसा बलेन सह वाजमन्नं त्वं दधासि ददासि । कीदृशं वाजम् । उक्थ्यम् उक्थः शस्त्राद्युपेतो यज्ञस्त- द्योग्यं यज्ञपर्याप्तमन्नं ददासीत्यर्थः ॥ १०६ ॥

सप्तोत्तरशततमी ।

पा॒व॒कव॑र्चा: शुक्रव॑च॒ अनूनवर्चा उदयर्षि । पु॒त्रो मा॒तरा॑ वि॒चर॒न्नुपा॑वसि पृ॒ण

रोद॑सी उ॒भे ॥ १०७ ॥

शतु । तनूषु मदीयपुत्रादिशरीरेषु गोषु मदीयधेन्वादिपशुषु चाविशतु । 'उत्तरस्याः सिकताः प्रमार्ष्टि जहामि सेदिमिति, (का० १७ । ३ । १३ ) । उत्तरलोगेष्टकातः सिकताः पात- उ० पावकवर्चाः । हे अग्ने, यस्त्वं पावकवर्चाः । यति । नास्ति इरान्नं यस्यां तामनिरामन्नरहिताममीवां व्याधि- पावकशक्तिः शुक्रवर्चाः शुक्रशक्तिश्च अनूनं वर्चाश्च अपरि- युतां सेदिमवसादमहं जहामि त्यजामि । अन्नाभावरोगदुःखानि । हीणशक्तिः सन् अन्यूनशक्तिर्वा सन् । उदियर्षि उद्गच्छसि । मेमा सन्त्वित्यर्थः ॥ १०५ ॥

षडुत्तरशततमी ।

अग्ने॒ तव॒ श्रवो॒ वयो महि भ्राजन्ते अर्चयों विभावसो । बृह॑द्भानो॒ शव॑सा॒ वाज॑मु॒क्थ्यं॒ दधा॑सि दाशुषे कवे ॥ १०६ ॥

उ०

आग्नेयेन षडूचेन सिकता निवपति । अग्ने तव । प्रथमे विहारपङ्की । तिस्रः सतोबृहत्यः षष्ठी उपरिष्टाज्ज्योतिः । हे अग्ने, तत्र संबन्धी धूमः । श्रवोवयः अमुष्मिन् लोके नावयतीति श्रवः वयोऽन्नम् तस्याहुतिपरिणामद्वारेण निमि- भूतत्वात् धूमो वय इत्युच्यते । धूमो वा अस्य श्रवो वयः सह्येनममुष्मिन् लोके श्रावयतीति श्रुतिः । एवंप्रभाव - स्तव धूमः । अथ महि महत् भ्राजन्ते अर्चयः अचषीति लिङ्गव्यत्ययः । हे विभावसो विभूतधन । किंच । हे बृहद्भानो महादीप्त, शवसा बलेन सहितं वाजमन्नम् उक्थ्यम् उक्थ्या है यज्ञार्हम् । दधासि ददासि दाशुषे हवींषि दत्तत्रते यजमा- नाय । हे कवे क्रान्तदर्शन ॥ १०६ ॥

।

भानुना दीया । यश्च त्वं पुत्रइव मातरा मातापितरौ । उत्तमे वयसि विचरन् उपचरन् । उपावसि उपसङ्गम्य पालयसि । सदेवमनुष्यं जगत् । यश्च त्वं पृणक्षि पूरयसि रोदसी द्यावापृथिव्यौ । उभे अपि 'इमे वै द्यावापृथिवी रोदसी ते एष उभे पृणक्ति धूमेनामूं वृष्ट्येमाम्' इति श्रुतिः तं त्वां स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १०७ ॥

म० हे अमे, वं भानुना दीया उदियर्षि उगच्छसि । उत्कर्षं प्राप्नोषीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । पावकवर्चाः पावकं शोधकं वर्चो दीप्तिशक्तिर्यस्य सः । शुक्रवचः शुक्रं शुक्लं निर्मलं वर्चो यस्य । अनूनवर्चाः अनूनमहीनं वर्चो यस्य पूर्णशक्तिः । किंच हे अग्ने, त्वं विचरन्सर्वतः प्रचरन्सन् उपावसि उप सङ्गम्य पालयसि सदेवमनुष्यं जगद्रक्षसि । तत्र दृष्टान्तः । पुत्रो मातरा यथा पुत्रश्चरमे वयसि मातरा मातापितरौ उपावति तद्वत् 'पितरामातरा च छन्दसि' ( पा० ६ । ३ । ३३ ) इति निपातः । किंच उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ पृणक्षि पूरयसि । हविषा द्यां दृष्ट्या भूमिं पूरयसीत्यर्थः । 'इमे वै द्यावापृथिवी रोदसी ते एष उभे पृणक्ति धूमेनामूं वृष्ट्येमामिति' ( ७ । ३ । १ । ३० ) इति श्रुतेः । तं त्वां स्तुम इति वाक्यशेषः ॥१०७॥ अष्टोत्तरशततमी ।

ऊर्जा नपाज्जातवेद सुशस्तिभि॒र्मन्द॑स्व धीति- भिर्हितः । त्वे इषि॒ः संद॑धुर्भूरि॑वर्प॑सश्चि॒त्रोत॑यो वा॒म- जताः ॥ १०८ ॥

1

म० 'अग्ने तवेति सिकता न्युष्य छादयत्यात्मानम्' (का० १७ । ३ । १५ ) षडृचेनोत्तरवेदौ सिकताः प्रक्षिप्य ताभिः पुच्छपक्षं विनात्मानं छादयेत् । पावकाग्निदृष्टं षडृचमग्निदेव- त्यम् । आये द्वे विष्टारपञ्जी । यस्या द्वितीयतृतीयपादौ द्वाद- शार्णौ आद्यतुर्यावष्टको सा विष्टारपङ्किः । हे अग्ने, हे विभा- वसो, विभा दीप्तिरेव वसु धनं यस्य तत्संबोधनं हे कान्ति- ऊर्जो नपात् । ऊर्कशब्देनाप उच्यन्ते । नपाच्छब्देन धन, तव वयो धूमः अर्चयो दीप्तयश्च भ्राजन्ते दीप्यन्ते । उ० वीयते भक्ष्यते प्राणिभिरिति वयोऽन्नम् । 'वी कान्त्यसनखा- च पौत्रः । हे अपांपौत्र, अन्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते दनव्याप्तिषु' धूमस्याहुतिपरिणामद्वारेणान्नहेतुत्वादयोऽत्र धूम ओषधिवनस्पतिभ्योऽग्निर्जायते । एवमपांनपादग्निः । जात- उच्यते । कीदृशं वयः । श्रवः श्रावयति द्युलोके कृतं कर्मेति वेदः जातप्रज्ञानः । सुशस्तिभिः साधुशंसनैः स्तुत इति श्रवः धूमदर्शनाद्देवानां कर्मज्ञानम् । तथा महि महत् नभो- शेषः । मन्दस्व दीप्यस्व । धीतिभिः कर्मभिर्निमित्तभूतैः गामित्वात् 'धूमो वा अस्य श्रवो वयः स ह्येनममुष्मिलोके । हितः निहितः स्थापितः । तस्मात्त्वां वयमेवं ब्रूम इत्यवो-

२४०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वादशोऽध्यायः १२]

चाम । त्वे इषः संदधुर्भूरिवर्पसः । स्वयि इषः अन्नानि । विभक्तिव्यत्ययो वा । दर्शतेन वपुषा ज्वालालक्षणेन शरीरेण हविर्लक्षणानि संदधुः जुहुवुः । भूरिवर्पसः । वर्ष इति रूप- विराजसि । सानसिं चिरन्तनं क्रतुं संकल्पं पृणक्षि पूरयसि नाम । बहुरूपा यजमानाः जगदात्मत्वेनोपगताः । चित्रो । सर्वेष्टं ददासीत्यर्थः ॥ १०९ ॥

तयः चायनीयानि अवनानि तर्पणानि येषां ते चित्रोतयः । वामजाताः वननीयजन्मानः विशिष्टदेशजातिकुलोत्पन्नाः । अतस्त्वं मन्दस्वेति संबन्धः ॥ १०८ ॥

म० तिस्रः सतोषृहत्यः । यस्या आयतृतीयो द्वादशकौ द्वितीयतुर्यावष्टकौ सा सतोबृहती । ऊं जलं नपात्पौत्रः हे ऊर्जोनपादपां पौत्र, अन्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते तेभ्यो- ऽग्निर्जायत इत्यपां पौत्रत्वमग्नेः । यद्वा ऊर्जोऽन्नस्य नपात् न पातयति नाशयति नपात् । पतेर्णिजन्तात् क्विप् । हे अन्न- स्याविनाशक, हे जातवेदः जातप्रज्ञान, धीतिभिः कर्मभि निंमित्तभूतैर्हितः स्थापितः सन् सुशस्तिभिः शोभनाभिः शस्तिभिः स्तुतिभिः कृत्वा त्वं मन्दख मोदख हृष्टो भव । 'मदिङ् खपने जाड्ये मदे मोदे स्तुतौ गतौ' इति धातुः । किमतिहर्षः कार्यस्तत्राह । यजमानाः त्वे त्वयि इषो हविर्लक्षणान्यन्नानि संदधुः जुहुवुः । हविःप्राप्त्या हर्षः कार्य इत्यर्थः । कीदृशा यजमानाः । भूरिवर्पसः । वर्प इति रूपनाम । भूरीणि वर्षांसि येषां ते नानारूपाः । चित्रोतयः चित्रा विचित्रा नानाविधा ऊतयो रक्षा अवनानि अन्नानि तर्पणानि वा त्वत्कृतानि येषां ते । त्वया तर्पिता इत्यर्थः । वामजाताः वामं वननीयं संभ- जनीयं जातं जन्म येषां ते । विशिष्टदेशजातिकुलोत्पन्ना इत्यर्थः ॥ १०८ ॥

नवोतरशततमी ।

इ॒र॒ज्यन्न॑ग्ने प्रथयस्व जन्तुभि॑र॒स्मे राय स द॑श॒तस्य॒ वपु॑षो विरा॑जसि पृणक्षि क्रतु॑म् ॥ १०९ ॥

1

अमर्त्य ।

सान॒सिं

।

राध॑सो

दशोत्तरशततमी । इ॒ष्क॒र्तार॑मध्व॒रस्य॒ प्रचे॑तसं॒ क्षय॑न्त॒ रा॒ति॑ वा॒मस्य॑ सु॒भगा॑ म॒हीमिषं॒ दधा॑सि रयिम् ॥ ११० ॥

महः ।

सानसि

1

उ० इष्कर्तारम् यं तमिष्कर्तारम् निरुपसर्गस्यादिलोपः । निश्चयेन कर्तारम् अध्वरस्य यज्ञस्य । प्रचेतसं प्रकृष्टप्रज्ञानम् । क्षयन्तम् 'क्षि निवासगत्योः' । क्षयन्तं निवसन्तम् राध- सो महः । राध इति धननाम । सप्तम्यर्थे पछ्यौ । राधसि महति स्तुमः । स त्वं रातिं दानं दधासि । कस्य संबन्धि- नीम् । वामस्य वननीयस्य दातुः संबन्धिनीम् । कथंभूताम् । सुभगाम् । भगशब्दो धनवचनः । किंच । महीमिषम् मह- तीं च इषं वृष्टिमन्नं वा दधासि । सानासे पुराणं रयिं धनम् स्मर्यमाणविषयं निधानलक्षणं दधासि ॥ ११० ॥

म० हे अग्ने, अध्वरस्य यज्ञस्य इष्कर्तारम् निस उपसर्गस्य नलोपः पूर्वमुक्तः ( ८३) निष्कर्तारं निश्चयेन कर्तारं यज्ञनि- ष्पादकं प्रचेतसं प्रकृष्टचित्तयुक्तं क्षयन्तम् 'क्षि निवासगत्योः' विशिष्टस्थाने निवसन्तमीदृशं यजमानं प्रति वामस्य वननी - यस्य महो महतो राधसो धनस्य रातिं दानं त्वं दधासि ददासि । किंच सुभगां सुष्ठु भजनीयां महीं महतीमि- षमन्नं च ददासि । सानसिं पुराणं रयिं धनमस्मर्यमाण- विषयं निधानलक्षणं च दधासि निधिं दर्शयसीत्यर्थः ॥ ११० ॥ एकादशोत्तरशततमी ।

ऋ॒तावा॑नं महि॒षं वि॒श्वद॑र्शतम॒ग्निं सु॒नाय॑ दधिरे पुरो जनः । श्रुत्क॑र्ण॑ स॒प्रथ॑स्त॒मं त्वा ग॒रा दैव्यं । मानुषा युगा ॥ १११ ॥

1

उ० इरज्यन् अन्नोपरितनोऽधचः प्रथम व्याख्यायते स इत्यस्य च पदस्य स्थाने यदोवृत्तिः । सर्वनामसामान्या- लाक्यवशाञ्च विभक्तिव्यत्ययोऽत्र कर्तव्यः । स दर्शतस्य व- पुषो विराजसि । यरत्वं दर्शनीयेन वपुषा शरीरेण ज्वाला- उ० ऋतावानम् । यत्त्वामृतवानं सत्यवन्तं महिषं महा- लक्षणेन विराजसि देदीप्यसे पृणक्षि पुरयसि । सानासं चि न्तम् । विश्वदर्शतम् सर्वस्य दर्शनीयम् अग्निम् । अन्यदेव- रम्तनम् ऋतुं संकल्पम् तं त्वां ब्रवीमि । इरज्यन्दीप्यमान । तानिवृत्यर्थोऽग्निशब्दः । सुम्नाय यज्ञाय दधिरे स्थापितवन्तः । हे अग्ने, प्रथयस्व पृथुर्भव । स्वार्थे णिच् । जन्तुभिः मनुष्यै- पुरोऽग्रतः आहवनीयात्मना जनाः यजमानाः तं त्वाम् श्रु- रध्वर्युप्रभृतिभिः चीयमान इति शेषः । अस्मे अस्मासु च । स्कर्णम् शृणोत्याह्वानं श्रुत्वा चानुतिष्ठति यः स श्रुत्कर्णः । रायो धनानि धारयन् स्थापयन् प्रथयस्वेत्यनुषज्यते । हे सप्रथस्तमं सर्वतः पृथुतमं ऊर्ध्वमधोऽनवच्छिन्नगतिविज्ञानम् अमर्त्य अमरणधर्मन् ॥ १०९ ॥ गिरा वाचा स्तुत्या । दैव्यं देवम् । स्वार्थे यत्प्रत्ययः । मानुषा मनुष्याः । युगा । युगशब्दः कालवचनः । कालै- र्निमित्तभूतैः पूर्णमास्यमावस्यादिभिराह्वयन्ति ॥ १११ ॥

म० हे अमरणधर्मन् हे अभे, रायो धनानि अस्मे अस्मासु त्वं प्रथयस्व विस्तारय । कीदृशस्त्वम् । जन्तुभिः प्राणि- भिर्हविःप्रदैरध्वर्युप्रभृतिभिः इरज्यन् दीप्यमानः । किंच यस्त्व- मीदृशो धनप्रथयिता स त्वं दर्शतस्य दर्शनीयस्य वपुषः चित्या- भिरूपस्य शरीरस्य मध्ये विराजसि विशेषेण दीप्यसे ॥

।

म०

उपरिष्टाज्ज्योतिः । यस्यास्त्रयः पादा द्वादशाक्षराश्च- तुर्थोऽष्टाक्षरः सोपरिष्टाज्ज्योतिः । मानुषा विभक्तेराकारः । मनुष्या जना मनुष्यजातियुक्ता जन्तव ऋलिग्यजमानाः । युगा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२४१

विभक्तेराकारः । युगशब्दः कालवाची । युगैः कालैः पौर्णमा- । तिरमृता' इति श्रुतिः । हे सोम, ततो दिवि द्युलोके स्यमावास्यादिभिर्निमित्तैः गिरा वेदवाचा कृत्वा सुम्नाय यज्ञाय । श्रवांसि चन्द्ररूपाणि उत्तमानि आहुतिपरिणामजनितानि । धिष्व धारयस्व ॥ ११३ ॥

त्वा त्वामग्निं पुरोऽग्रतः पूर्वभागे आहवनीयरूपेण दधिरे स्थापितवन्तः । किंभूतं त्वामृतवानमृतमस्यास्तीति ऋतवा तं सत्यवन्तम् । छान्दसो दीर्घः । 'छन्दसीवनिपौ वाच्यौ वंश्च मतुप् च' ( पा० ५ । २ । १०९ ) इत्यस्त्यर्थे वन्प्रत्ययः । महिषं महान्तं विश्वदर्शतं सर्वस्य दर्शनीयं श्रुत्कर्णं शृणुत सहतेऽभिभवतीत्यभिमातिसाद् तस्याभिमातिसाहः । षलं छान्द-

इति श्रुतौ क्विप् । श्रुतौ कर्णौ यस्य तम् । यद्विज्ञाप्यते तत्सत्य - मेव कर्णाभ्यां श्रुत्वा संपादयतीत्यर्थः । सप्रथस्तमं प्रथनं प्रथः कीर्तिः । ' प्रथ प्रख्याने' अस्मादसुन्प्रत्ययः । प्रथसा सह वर्तमानः सप्रथाः अतिशयेन सप्रथाः सप्रथस्तमस्तमति की - र्तिमन्तम् । दैव्यं देव एव दैव्यस्तं स्वार्थे यत् । यद्वा देवेभ्यो हितम् ॥ १११ ॥

म० हे सोम, पयांसि पातव्या रसाः ते तव संयन्तु सङ्ग- च्छन्ताम् । उत अपिच वाजा अन्नानि संयन्तु वृष्ण्यानि रेतांसि ते संयन्तु । कीदृशस्य ते । अभिमातिषाहः अभिमातिं पाप्मानं

सम् । हे सोम, पयोऽन्नवृष्ण्यैराप्यायमानः वर्धमानः सन् अमृताय अमरणधर्मिण्यै प्रजात्यै पुत्रादिवृद्ध्यै यजमानस्य भवेति शेषः । अमृतशब्देन श्रुत्या प्रजातिर्व्याख्याता । तथाच श्रुतिः 'प्रजात्यां तदमृतं दधाति तस्मात्प्रजातिरमृतेति' ( ७ । ३ । १ । ४६ ) । किंच दिवि द्युलोके उत्तमानि उत्कृष्टानि श्रवांसि अन्नानि आहुतिपरिणामजनितानि धिष्व धारय संपादय । लोक- द्वयभोगं संपादयेत्यर्थः । 'धि धारणे' तुदादिः विकरणव्यत्यय आत्मनेपदं च छान्दसम् 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३) आप्या॑यस्व॒ समे॑तु॒ ते वि॒श्वत॑ः सोम॒ वृष्ण्य॑म् । इत्युक्ते 'सुधितवसुधित' ( पा० ७ । ४ । ४५ ) इति सूत्रेण भवा॒ वाज॑स्य सं॒ग॒थे ॥ ११२ ॥ दधातेर्निपातो वा धत्स्वेत्यर्थे ॥ ११३ ॥

द्वादशोत्तरशततमी ।

उ० सिकता अभिमृशति । आप्यायस्व । तिस्रः सौम्याः गायत्री त्रिष्टुपूउष्णिहः वा गायत्र्यः द्वाभ्यां विनियोगः । आप्यायस्व आत्मानमभिवर्धय । कथं कृत्वा । समेतु ते । सामगच्छतु तव विश्वतः सर्वतः हे सोम, वृष्ण्यं सर्वभू- तबीजम् । ततस्त्वं सर्वभूतोत्पत्तिना वृष्ण्येन भव । वाज- स्यान्नस्य सङ्गथे सङ्गमने । अन्नभावं प्राप्नुहि अन्नं वा प्राप्नुहि ॥ ११२ ॥

।

म० 'आप्यायस्खेति सिकतालम्भनमृग्भ्याम्' (का० १७ ३ । १६ ) । आत्मनि विस्तारिताः सिकताः स्पृशति ऋग्द्वयेन । गोतमदृष्टाः सोमदेवत्यास्तिस्रो गायत्रीत्रिष्टुबुष्णिक्छन्दस्काः 'आप्यायस्व मदिन्तम' ( ११४ ) इति तृतीयस्या विनियोगः सूत्रे नास्ति । हे सोम, विश्वतः सर्वस्मात् वृष्ण्यं वीर्यं सर्व- भूतोत्पत्तिकृद्वीजं ते तव समेतु समागच्छतु । तेन च वीर्येण त्वमाप्यायस्व सर्वतो वर्धस्व । किंच वाजस्यान्नस्य संगथे सङ्ग - मननिमित्तं भव । अन्नमस्मासु सङ्गमयेत्यर्थः ॥ ११२ ॥

: त्रयोदशोत्तरशततमी ।

सं॑ ते॒ पया॑सि॒ सम॑ यन्तु॒ वाजाः संवृष्ण्या॑ - न्यभिमाति॒षाहः॑ । आ॒प्याय॑मानो अ॒मृता॑य सोम दि॒वि श्रवा॑स्युत्त॒मानि॑ धिष्व ॥ ११३ ॥

उ०

सं ते पयांसि । संयन्तु ते तव पयांसि रसाः सार-

भूताः । संयन्तु च वाजाः अन्नानि । संयन्तु च वृष्ण्यानि रेतांसि । अभिमातिषाहः पाप्मनोऽभिभवतु सोमस्य ततः तैः पयोन्नवृष्ण्यैः आप्यायमानः अमृताय भव । प्रजात्यै

चतुर्दशोत्तरशततमी ।

आया॑यस्व मदन्तम॒ सोम॒ विश्वे॑भिर् शुभैः ।
भवा॑ नः स॒प्रय॑स्तम॒ सखा॑ वृ॒धे ॥ ११४॥

उ० आध्यायस्व । हे सोम, त्वमात्मानमाप्यायस्व । मदिन्तम मदयितृतम । यद्वा मदोऽस्यास्तीति मदी अतिश येन मदी मदिन्तमः । 'नाद्वस्य' इति नुट् । विश्वेभिः सर्वैरंशुभिः । ततः समर्थः सन् भव नः अस्माकम् सप्रथ- स्तमः सखा । सर्वतः प्रथयितृतमः सखा । वृधे वर्ध- नाय ॥ ११४ ॥

म० हे मदिन्तम, मदयति तर्पयतीति मदी । गहादित्वाण्णि- निप्रत्ययः ( पा० ३ । १ । १३४ ) । यद्वा मदस्तृप्तिरस्यास्तीति मदी 'अत इनिठनौ' ( पा० ५। २ । ११५ ) इतीन् अति- शयेन मदी मदिन्तमः ( पा० ८ । २ । १७ ) इति नान्ता- त्परस्य तमपो नुडागमः । ईदृश हे सोम, विश्वेभिर्विश्वैः सर्वैरं- शुभिः सूक्ष्मांशैः आप्यायस्व प्रवृद्धो भव । वृद्धः सन्नोऽस्माकं वृधे वर्धनाय सखा सहायो भव । 'व्यचोऽतस्तिङ : ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । कीदृशस्त्वम् । सप्रथस्तमः अत्यन्तं सप्रथाः सकीर्तिः सप्रथस्तमः ॥ ११४ ॥

पञ्चदशोत्तरशततमी ।

आ ते॑ व॒त्स मनो॑ यमलर॒माव॑त्स॒धस्था॑त् ।
अग्ने त्वां का॑मया शि॒रा ॥ ११५ ॥

उ० हौत्रम् । आ ते वत्सः । आग्नेय्यस्तिस्रो गायत्र्यः ।

अमरणधर्मिण्यै भव । 'प्रजात्यां तदमृतं दधाति तस्मात्प्रजा- हे अग्ने, आयमत् गृहीतवान् ते तव वत्सः पयोजीवन-

३१ य० उ०

२४२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

सामान्याद्यजमानो वत्स उक्तः । स हि पयोव्रतो भवति । मनः अन्तःकरणम् परमाच्चित्सधस्थात् । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । परमादपि सहस्थानात् आहत्येति शेषः । सहस्थानं देवैः समानं स्थानं द्युलोकोऽग्नेः केन वत्सो मन आयमदि त्यत आह । त्वांकामया । त्वां स्तोतुं कामयमानया गिरा

वाचा ॥ ११५ ॥

म० 'श्वेतेऽश्वे पुरस्तात्तिष्ठति श्वेताभावेऽश्वेतेऽश्वाभावे- ऽनडुह्यग्निभ्यः प्रह्रियमाणेभ्योऽनुवाचयति' ( का० १७ । ३ । २०—२१ ) । श्वेतवर्णेऽश्वेऽन्यवर्णे तदभावे वृषे वा तिष्ठति सति अग्निभ्यः प्रह्रियमाणेभ्योऽनुब्रूहीति प्रेषितो होता आ ते वत्स इति तृचमनुवक्तीति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्यास्तिस्रो गायत्र्यः आद्यावत्सारदृष्टा द्वितीया विरूपदृष्टा तृतीया प्रजापतिदृष्टैव । हे अमे, ते तव वत्सः पयोव्रतत्वाद्वत्ससमस्त्वत्प्रियो यज- मानः परमाच्चित् । चिदप्यर्थे । उत्कृष्टादपि सधस्थात्सहस्थानात् द्युलोकात् मन आहृत्यैति शेषः । आयमत् आयच्छति गृह्णाति मनोनिग्रहं करोतीत्यर्थः । 'इतश्च लोपः ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति इकारलोपे यमदिति रूपम् । 'इषुगमियमां छः ' ( पा० ७ । ३ । ४७ ) इति छत्वाभावश्छान्दसः । कया गिरा वेदवाचा मन आहृत्येत्यर्थः । कीदृश्या गिरा । त्वां कामया त्वां कामयते स्तोतुमिच्छतीति त्वांकामा तया अलुक् । देवैः सह तिष्ठति यस्मिन्नग्निः तत्सधस्थं द्युलोकः 'सधमाद - ' ( पा० ६ । ३ । ९६ ) इति सहस्य सधादेशः ॥ ११५ ॥

षोडशोत्तरशततमी ।

तुभ्यं॒ ता अ॑ङ्गिरस्तम॒ विश्वा॑ सु॒क्षि॒तय॒ पृथ॑क् ।
अने काम येमिरे ॥ ११६ ॥

उ० तुभ्यं ताः । तुभ्यं हवींषि दत्वा यजमानैः ततोऽन- न्तरम् ताः स्तुतयः हे अङ्गिरस्तम । अन्नं गिरतीत्यङ्गिरस्त- मस्तस्य संबोधनं हे अङ्गिरस्तम । विश्वाः सर्वाः सुक्षितयः शोभननिवसनाः । स्थानकरणानुप्रदानवत्यो देवताः याथा त्म्यसंतानचिन्तनगर्भाः पृथक् नानाभूताः हे अग्ने, कामय कामपरिपूरणार्थम् त्वय्येव येमिरे । कर्मणि लकारः । नियम्यन्ते स्तुतयः ॥ ११६ ॥

सप्तदशोत्तरशततमी ।

अ॒ग्निः प्रि॒येषु॒ धाम॑सु॒ कामे॑ भू॒तस्य॒ व्य॑स्य ।
सम्राडेको विराजति ॥ ११७ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

उ० अग्निः प्रियेषु । योऽग्निः प्रियेष्वभिरुचितेषु धामसु स्थानेष्ववस्थितानाम् कामः कामपूरकः सः भूतस्योत्पन्नस्य प्राणिजातस्य भव्यस्य भविष्यतश्च । सम्राट् सङ्गतराज्य- भावः सन् एक एवासहायः विराजति इष्टे अधिपतिः विविधं दीप्यते ॥ ११७ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अग्निः प्रियेषु अभिरुचितेषु धामसु स्थानेषु म० धिष्ण्येषु एकोऽसहायभूतः सन् विराजति विशेषेण दीप्यते । कीदृशोऽग्निः । भूतस्योत्पन्नस्य भव्यस्य भविष्यतश्च जनस्य कामः कामपूरकः । सम्राट् सम्यक् राजमानः शोभमानः । भूतस्य भव्यस्य सम्राडीश्वर इति वा । काम्यते सर्वैर्यष्टुमिष्यत इति काम इति वा ॥ ११७ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
रुक्मादिवाचनान्तोऽयं द्वादशोऽध्याय ईरितः ॥ १२ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः । तत्र प्रथमा ।

मयि॑ गृह्णाम्यमे॑ अ॒ग्निं रा॒यस्पोषा॑य सुप्रजा- स्त्वाय॑ सु॒वीर्या॑य । मामु॑ दे॒वता॑ सचन्ताम् ॥ १ ॥

उ० मयि गृह्णामीति यजमानो जपति । मयि गृह्णामि आग्नेयी ककुप् । मयि आत्मनि गृह्णाम् । अनिं दर्शनेन । ततोऽग्निं चिनोमीति शेषः । किमर्थम् । रायस्पोषाय धनपोषाय । सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । वीर्यं शक्तिः । किंच मामु देवताः सचन्ताम् । मामेव देवताः सेवन्ताम् अग्निमिव ॥ १ ॥

1

म० द्वादशेऽध्याये उखाधारणगार्हपत्यचयन क्षेत्रकर्षणौष- धवपनादिमन्त्रा उक्ताः । त्रयोदशे पुष्करपणीद्युपधानमन्त्रा हे अङ्गिरस्तम, अन्यते जीव्यते येनेत्यन् अन्नम् उच्यन्ते । 'उत्तरवेदिमपरेण तिष्ठन्यजमानो मयि गृह्णामति म० 'अन् प्राणने' क्विप् । अन् अन्नं गिरति अत्तीत्यङ्गिराः अति- । जपति' ( का० १७ । ३ । २७ ) उत्तरवेदेः पश्चात्तिष्ठन्यज- शयेनाङ्गिरा अङ्गिरस्तमः हे अग्ने, पृथक् नानाभूताः विश्वाः सर्वाः ताः प्रसिद्धाः स्तुतयः कामायाभिलापपूरणाय तुभ्यं त्वयि येमिरे नियम्यन्ते । यजमानैरिति शेषः । कर्मणि लिट् । कीदृश्यः । सुक्षितयः शोभनाः क्षितयो निवासा याभ्यस्ताः । स्वर्गादिशुभस्थानप्रदा इत्यर्थः । यजमाना इह कामपूर्त्यै धुलो- कायै च मन्त्रैस्त्वामेव स्तुवन्तीति भावः ॥ ११६ ॥

मानो जुहोति । अग्निदेवत्या ककुप् । यस्या मध्यपादो द्वादशक आद्यतृतीयावष्टको सा ककुप् । अत्र मध्यश्चतुर्दशकस्तेन द्व्यधिका । अहं यजमानोऽग्रे प्रथमं मयि आत्मनि अग्निं गृह्णामि धारयामि ततोऽग्निं चिनोमीति शेषः । किमर्थम् । रायो धनस्य पोषाय पुष्ट्यर्थम् । सुप्रजास्त्वाय शोभना प्रजा यस्य स सुप्रजाः सुप्रजसो भावः सुप्रजस्त्वं तस्मै । दीर्घश्छान्दसः । शोभन पुत्रादि-

1

उवटभाष्य-महीधरंभाष्यसंवलिता ।

२४३

निष्पत्त्यै । सुवीर्याय शोभनसामर्थ्याय वीर्यं शक्तिः । किंच शपः लौ सति जज्ञानमिति रूपम् । किंच वेनः कामनीयो उकारोऽप्यर्थे । देवता अपि मां सचन्तां सेवन्तां सङ्गच्छन्ताम् । । मेधावी वा स आदित्यः बुध्या बुधमन्तरिक्षं तत्र भवा बुध्या उ एवार्थे वा । देवता मामेव सचन्ताम् ॥ १ ॥

द्वितीया ।

अ॒पा॑ पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः समु॒द्रम॒भितः पिन्व॑- मानम् । वर्ध॑मानो महाँ आ च पुष्करे दिवो माया वरणा स्व ॥ २ ॥

उ० पुष्करपर्णमुपदधाति । अपां पृष्ठमसि । व्याख्या-
तम् ॥ २ ॥

म० 'पुष्करपर्णमुपदधाति स्तम्बे पूर्ववत्' (का० १७ । ४ । १ ) । ततोऽध्वर्युः कुशस्तम्बोपरि कमलिनीपत्रमुपदधाति पूर्ववदित्युखासंभरणवत् तेनापां पृष्ठमिति मन्त्रेण पुष्कर इत्यन्ते- नोपधानं दिवो मात्रयेति तस्य मार्जनमिति सूत्रार्थः व्याख्यातः ( ११ । २९ ) ॥ २ ॥

तृतीया ।

ब्रह्म॑ ज॒ज्ञानं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्वि सो॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स बु॒ध्न्या॒ उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विवः॑ ॥ ३ ॥

1

उ० रुक्ममुपदधाति । ब्रह्मजज्ञानम् त्रिष्टुप् आदित्यदे- वत्या । ब्रह्मलक्षण आदित्यः जज्ञानं यजमानः प्रथमं पुर- स्तात् प्राच्यां दिशि जायते । ततोऽनन्तरं वि सीमतः सुरुचो वेन आवः व्यावः व्यावृणोत् विवृतानकरोत् स्वप्रकाशेन । सीमतः मध्यतो मर्यादातः । सुरुचः सुरो- चनानिमान् लोकान् । वेनः कान्तो मेधावी वा आदित्यः । सएव च । बुनयाः बुध्नमन्तरिक्षं तत्र भवा दिशो बुझ्याः । उपमाः उपमीयन्ते आसु स्थितानि भूतानीत्युपमा दिशः । अस्य विष्ठाः । अस्य जगतः विविधं स्थानमिति विष्ठा दिशः । सतश्च योनिः विद्यमानस्य च मूर्तस्य स्थानम् अस- तश्च अमूर्तस्य वाय्वादेः योनिम् । विवः विवृणोति । आदित्य एव लोकान्दिशो भूतानि चाभिव्यनक्ति नान्य इति स्तूयते स्वकीयेन कर्मणा ॥ ३॥

म० 'तस्मिन्रुक्ममधः पिण्डं ब्रह्म जज्ञानमिति' (का० १७ । ३ । २९ ) । तस्मिन्पुष्करपर्णे पूर्व कण्ठधृतं रुक्ममधः- पिण्डमुपदधाति । आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । वीत्युपसर्ग आव इति क्रियापदेन संबध्यते ' व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति पाणिनिस्मरणात् । ब्रह्म बृहत् रुक्मरूपोऽयमादित्यः सीमतः सीमानं मर्यादां भूगोलमध्यभागमारभ्य सुरुचः सुष्ठु रोचन्ते शोभन्ते तान् सुरोचनानिमान् लोकान् वि आवः विनृतानकरोत्स्वप्रकाशेन । कीदृशं ब्रह्म । प्रथममादौ पुरस्ता- त्पूर्वस्यां दिशि जज्ञानं जायमानं दृश्यमानम् । जनेः शानचि

।

दिशः विवः विवृणोति । सतो विद्यमानस्य मूर्तस्य घटपटा- देर्योनिं स्थानमसतोऽमूर्तस्य वाय्वादेश्व योनिं प्रभवं विवः प्रकाशयति । वृणोतेः शपि लुप्ते लङि गुणे च व इति रूपम् । अडभाव आर्षः । 'बहुलं छन्दस्यमाङथोगेऽपि' (पा० ६ १४ । ७५ ) इति वचनात् । कीदृशीर्बुध्याः । उपमाः उप समीपे मान्ति भूतानि यासु ता उपमाः । सावकाशा इत्यर्थः । अत एवास्य जगतो विष्ठाः विविधस्थानभूताः विविधं तिष्ठन्ति यासु ताः । 'अम्बाम्बगोभूमि - ' ( पा० ८ । ३ । ९७ ) इत्यादिना षत्वम् । आदित्य एव लोकान् दिशो भूतानि चाभि- व्यनक्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताये॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒ - रेक आसीत् । स दोधार पृथि॒वीं द्यामुतेमां कस्म दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ ४ ॥

॥

उ० पुरुषमुपदधाति द्वाभ्यां त्रिष्टुब्भ्याम् । स प्रजा- पतिः सः अग्निः अधियज्ञं स यजमानः । हिरण्यगर्भः यो हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः । समवर्तताग्रे समभवदप्रे प्रथमम् शरीरी यश्च भूतस्योत्पन्नस्य प्राणिजातस्य जातः जातमात्रः सन् पतिरीश्वर एक एवासीत् अभूत् । स दाधार । तदः स्थाने यदो वृत्तिरर्थसंभवात् । यश्च दाधार धारयति । रन्तरिक्षनामसु पठितत्वात् । द्यां द्युलोकं च । पृथिवीमन्तरिक्षमप्युच्यते । पृथिवी भूः येयं भूरित्यादे-

इमां पृथिवीम् । तस्मै कस्मै । काय इति प्राप्ते स्मैआदेश- छान्दसः । प्रजापतये देवाय । हविषा विधेम हविर्दद्म इति विभक्तिव्यत्ययः ॥ ४ ॥

म० 'उत्तानं प्राञ्चं हिरण्यपुरुषं तस्मिन् हिरण्यगर्भ' इति ( का० १७ । ४ । ३ ) । तस्मिन्रुमे प्राञ्चमुत्तानं हिरण्यं पुरुषाकारमृग्द्वयेनोपदधाति । हिरण्यगर्भदृष्टा प्रजापतिदेवत्या त्रिष्टुप् । हिरण्ये हिरण्यपुरुषरूपे ब्रह्माण्डे गर्भरूपेणावस्थितः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः भूतस्य प्राणिजातस्याग्रे समवर्तत प्राणि- जातोत्पत्तेः पुरा स्वयं शरीरधारी बभूव । स च जातः उत्पन्न- मात्र एक एवोत्पत्स्यमानस्य सर्वस्य जगतः पतिरीश्वर आसीत् । स एव पृथिवीमन्तरिक्षं द्यां द्युलोकमुतापि चेमां भूमिं लोकत्रयं दाधार धारयति । 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य' ( पा० ६ । १३ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्ध: । पृथिवी भूः स्वयंभू- रित्यन्तरिक्षनामसु पठितत्वात्पृथिवीशब्देनान्तरिक्षलोकोऽत्रो- च्यते । कस्मै काय प्रजापतये देवाय वयं हविषा विधेम हविर्दद्मः । विभक्तिव्यत्ययः ॥ ४ ॥

२४४

पञ्चमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

द्र॒प्सच॑स्कन्द पृथि॒वीमनु॒ द्यामि॒मं च॒ योनि॒मनु॒ यश्च॒ पूर्वैः । स॒मा॒नं योनि॒मनु॑ सं॒चर॑न्तं द्र॒प्सं जु॑होम्यनु॑ स॒प्त होः ॥ ५ ॥

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

वर्तमानाः सर्पास्तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु । ' इमे वैं लोकाः सर्पाः ' ( ७ । ४ । १ । २५ ) इति श्रुतेः सर्पशब्देन लोका

उच्यन्ते ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

या इष॑वो यातु॒धाना॑नो॒ ये वा वन॒स्पति॒रनु॑ ।

उ० द्रप्सश्चस्कन्द । अस्यामृच्यादित्यो यथा सर्व बि-
भर्तिपालयति च स तथोच्यते । य आहुतिपरिणामरस- ये वा॑व॒टेषु॒ शेर॑ते॒ तेभ्य॑ स॒र्वे॑भ्यो॒ नम॑ः ॥ ७ ॥

म०

निधानभूतो द्रप्स आदित्यः चस्कन्द पृथिवीम् उदकरूपेण पृथिवीं स्कन्दति मनुष्यादिधारणाय । यश्च द्युलोकम- नुस्कन्दति आहुतिपरिणामभूतेन रसेन दिवादिधारणाय । इमं च योनिमनु यश्च पूर्वः यश्च इमं लोकं स्कन्दति आहुतिग्रहणाय । यश्च अनुस्कन्दति पूर्वयोनिममुं लोकं सुकृतिनां तर्पणाय । तमेवं समानं योनिं स्थानम् अनुसं- चरन्तं समादित्यं जुहोमि स्थापयामि । अनु सप्तहोत्राः सप्तस्वपि दिक्षु । 'असौ वा आदित्यो द्रप्सो दिशः सप्तहोत्रा अमुमादित्यं दिक्षु प्रतिष्ठापयन्ति' इति श्रुतिः । तिर्यक् चतस्रो दिशः अध एका उपर्येका मध्य एका एताः सप्तदिशः ॥५॥ देवश्रवोदृष्टादित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । यः पूर्वः प्रथमो मुख्यो द्रप्स आदित्यः पृथिवीमन्तरिक्षमनुत्रस्कन्द अनुस्कन्दति गच्छति सिञ्चतीत्यर्थः । मनुष्यादिवारणाय । द्यां द्युलोकं चानुसिञ्चति आहुतिपरिणामभूतेन रसेन देवादिधारणाय । य इमं योनिं स्थानं भूलोकमनुस्कन्दति आगच्छति आहुति - ग्रहणाय । एवं समानं योनिं सर्वेषां तुल्यं स्थानं लोकत्रयमनु संचरन्तं द्रप्समादित्यं सप्त होत्रा अनु जुहोमि । विभक्ति - व्यत्ययः । सप्तसु होत्रासु दिक्षु स्थापयामि हिरण्य पुरुषरूपेण सर्वदिक्षु सूर्यमेव स्थापयामीत्यर्थः । ' असो वा आदित्यो द्रप्सो दिशः सप्तहोत्रा अमुमादित्यं दिक्षु प्रतिष्ठापयति' ( ७ । ४ । १ । २० ) इति श्रुतेः । पूर्वादिचतस्रो दिशः अध एका उपर्येका मध्ये चेकेति सप्त दिशो ज्ञेयाः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

नमो॑ऽस्तु सर्पेभ्यो॒ ये के च॑ पृथि॒वीमनु॑ । ये
अ॒न्तरि॑क्षि॒ ये दि॒वि तेभ्यः॑ स॒र्पेभ्यो॒ नम॑ः ॥ ६ ॥

।

उ० या इषवः यानि काण्डानि । यातुधानानां यातनां दुःखं ये दधति ते यातुधाना रक्षःप्रभृतयः ये च वन- स्पतीन् अनु व्यवस्थिताः ये च अवटेषु बिलेषु शेर आसते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ ७ ॥

म० यातुं यातनां दुःखं दधति ते यातुधाना रक्षः प्रभृत- यस्तेषां याः सर्पजातय इषवो बाणरूपेण वर्तन्ते ये वान्ये वन- स्पतीन् चन्दनादिवृक्षाननुवेष्ट्य स्थिताः ये वा ये चान्ये अवटेषु बिलेषु शेरते खपन्ति तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

ये वामी रो॑च॒ने दि॒वो ये वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑ ।
येषा॑म॒प्सु सद॑स्कृ॒तं तेभ्यः॑ स॒र्वेभ्यो नमः ॥ ८ ॥

उ० ये वा ये च अमी । प्रत्यक्षान्दूरतो निर्दिशति सर्पान् । रोचने दिवः । 'रोचनो ह नामैप लोको यत्रैष एतत्तपति' इति श्रुतिः । ये च सूर्यस्य रश्मिषु स्थिताः । येषां च अप्सु सदः कृतं उदके स्थानं कृतम् तेभ्यः सर्पेभ्यः नमः ॥ ८ ॥

म० दिवो द्युलोकस्य रोचने दीप्तस्थाने ये वामी सर्पा अस्माभिरदृश्यमानाः सन्ति 'रोचनो ह नामैष लोको यष एतत्तपति' इति श्रुतिः । तथा सूर्यस्य रश्मिषु किरणेषु ये च सर्पा वसन्ति येषां सर्पाणामप्सु जलेषु सदः स्थानं कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु ॥ ८ ॥

नवमी ।

कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजे- वाम॑वा॒ऽइमे॑न । तृ॒थ्वीमनु॒ प्रसि॑तं द्रृणा॒नोऽस्ता॑सि॒ विध्य॑ र॒ह्म॒स॒स्तपि॑ष्ठैः ॥ ९ ॥

1

उ० सर्पान् नामभिरुपतिष्ठते । नमोस्तु । तिस्रोऽनु- टुभः सर्पदेवत्याः । लोका वा सर्पाः । नमस्कारोस्तु उ० जुहोति । कृणुष्व पाजः । पञ्च त्रिष्टुभ आग्नेय्यो सर्पेभ्यः ये के च पृथिवीमनु व्यवस्थिताः ये चान्तरिक्षे । रक्षोभ्यः । हे अने, कृणुष्व पाजः । पाज इति बलना- ये च दिवि व्यवस्थिताः तेभ्यः सर्पेभ्यो नमस्का- मसु पठितम् । कुरुष्व बलम् प्रसितिं न पृथ्वीम् 'प्रसितिः रोस्तु ॥ ६ ॥

प्रसयनात्तन्तुर्वा जालं वा' । नकार उपमार्थीयः । उपरि- म० 'उपतिष्ठते यजमानो नमोऽस्विति' (का० १७ । ष्टादुपचारः । अथ कोर्थः । कुरुण्व बलं वागुरामिव पृथिवीं । ४। ६।) यजमानो हिरण्य पुरुषं पश्यन्नृक्त्रयं पठेत् । सर्पदेव - । यद्वा जलमिव पृथु । ततो याहि राजेव । अमवान् अमा- त्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः । ये के च ये केचित् सर्पन्ति सर्पा लोकाः । त्यवान्भूत्वा अभ्यवनवान् वा । अभ्यमनं शत्रूणां भया- पृथिवीमनुगताः तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु नमस्कारो भवतु । दप्रतिपक्षकरणम् । गृहवान्वा भूत्वा । शत्रून्प्रति याहि । अन्तरिक्षे लोके ये वर्तमानाः सर्पाः ये च दिवि द्युलोके ये । इभेन इभभवेन बलेन । यद्वा । इभेन हस्तिना । गत्वा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२४५

च । तृष्वीमनु प्रसितिं दूणानः । तृष्ट्या प्रसित्येति विभ- । वचनः । अञ्चतिर्गत्यर्थः । नानागमनाः तिर्यगूर्ध्वमधश्चे- क्तिव्यत्ययः । द्रूणान इति हिंसाकर्मा । यतश्च त्वं तृष्ट्या त्यर्थः । उल्काः रक्षोविघाताय ॥ १० ॥ क्षिप्रया प्रसित्या तन्तुना जालेन वा दूणानो हिंसन् अस्ता असि क्षेता असि विकटः कृतास्त्रोसि अतो ब्रवीमि । विध्य ताडय । हिंद्धि रक्षसः । तपिष्ठैः तप्ततमैः प्रहारैः । यद्वा । अतीव तप्ततमैः अतिशयेन क्लेशकरैः ॥ ९ ॥

म० उपविश्य पञ्चगृहीतं जुहोति पुरुषे कृणुष्व पाज इति प्रत्यृचं प्रतिदिशं परिसर्पम् (का० १७ । ४ । ७ ) । आज्यं संस्कृत्य पञ्चगृहीतमादायात्मानमारुह्य पुरुषान्तिके उपविश्य प्रतिदिशं परिसृप्य परिसृप्य पुरुषोपरि पञ्चभिर्जुहोतीति सूत्रार्थः । वामदेवदृष्टां राक्षोघ्नाः प्रतिसराः अग्निदेवत्याः पञ्च त्रिष्टुभः । हे अग्ने, पाजः बलं कृणुष्व कुरुष्व । पाज इति बलनामसु पठितम् । तत्र दृष्टान्तः । पृथ्वीं विशालां प्रसितिं न । प्रसितिमिव । प्रसितिर्जालम् ' प्रसितिः प्रसयनात्तन्तुर्वा जालं वा' ( निरु० ६ । १२ ) इति यास्कोक्तेः । ' षिञ् बन्धने' प्रकर्षेण सीयन्ते बध्यन्ते पक्षिणो यया सा प्रसितिः ताम् । नकार इवार्थः । पक्षिग्रहणाय प्रसारितं जालमिव शत्रुग्रहणाय बलं प्रसारयेत्यर्थः । ततो राजेव नृप इवाभवान् सहायवानि - मेन गजेन याहि शत्रून्प्रति गच्छ । 'अम् गतौ भजने शब्दे ' अमन्ति भजन्ति स्वामिन इत्यमाः सेवकास्तेऽस्य सन्तीत्यम- वान् । पचाद्यजन्तादमशब्दान्मतुप्प्रत्ययः । हे अग्ने, अस्ता शत्रूणां क्षेप्तासि अतो रक्षसः राक्षसान् विध्य ताडय । व्यध ताडने' दिवादित्वाच्छ्यन् गहादित्वात्संप्रसारणम् । कैः । तपिष्ठैः तापकतमैरायुधैः । तपन्ति संतापयन्तीति तप्तॄणि अतितप्तॄणि तपिष्ठानि तैः। 'तुरिष्ठेमेयःसु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इती - ष्ठनि परे तृचो लोपः। कीदृशस्त्वम् । तृष्वीं प्रसितिम् । विभक्ति - व्यत्ययः । तृष्व्या क्षिप्रया प्रसित्या जालेन अनु द्रूणानः शत्रू- न्मारयन् 'द्रु हिंसायां' त्र्यादिः शानच् प्रत्ययः । द्रूणीतेऽसौ द्रूणानः ॥ ९ ॥

दशमी ।

तव॑ अ॒मास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः । तर्पूण्यग्ने जुह्वा पत॒ङ्गानस॑न्दितो विसृ॑ज॒ विष्व॑गुल्काः ॥ १० ॥

।

म० हे अग्ने, तव ये भ्रमासः भ्रमा वातोद्धूता ज्वालासमूहाः पतन्ति इतस्ततो गच्छन्ति । कीदृशा भ्रमासः । आशुया आशवः शीघ्रगमनाः । आशुशब्दात्परस्य जसः 'सुपां मुलुग्- ' इत्यादिना यादेशः । तैर्भ्रमैः तपुंषि तपन्ति संतापयन्ति तानि तपूंषि तापयितृणि रक्षांसि पतङ्गान् पतन्तः सन्तो गच्छ- न्तीति पतङ्गाः पिशाचास्तांश्चानुस्पृश । ज्वालाभिस्तान्दहेत्यर्थः। कीदृशस्त्वम् । वृषता धृष्णोतीति धृषन् तेन वृषता प्रगल्भेन - धृष्टेन ज्वालौघेन शोशुचानः देदीप्यमानः अत्यन्तं शोचते शोशुच्यत इति शोशुचानः 'शुच दीप्तौ' इत्यस्माद्यङन्ताच्छान- चप्रत्ययः । तथा जुह्वा स्रुचा हूयमान इति शेषः । असन्दितः अखण्डितः । ईदृशः सन् विष्वक् सर्वत्र तिर्यगूर्ध्वमधश्च उल्काः ज्वाला विसृज रक्षोघाताय मुञ्चेत्यर्थः ॥ १० ॥

एकादशी ।

प्रति॒ स्पर्शो विसृ॑ज॒ तूर्णतमो भवा॑ पा॒युर्वशो अस्या अव्धः । यो न दूरे अ॒घव॑स॒ यो अन्त्यग्ने॒ मा वि॑ष्ट॒ व्यथि॒राद॑धर्षीत् ॥ ११ ॥

उ० प्रतिस्पशः । अत्र तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते । यच्छब्दयोगात् । यो नो दूरे अघशंसः योऽस्माकं दूरे वसति अघशंसः पापस्योत्कीर्तको दुर्जनः । यो अन्तिके यश्व अन्तिके वसत्यघशंसः तंप्रति स्पशः विसृज । 'स्पश बन्धने' स्पाशयतीति स्पशः प्रणिधीन् अध्यक्षान् विसृज प्रेरय । तूर्णितमः अतिशयेन त्वरन् । किंत्र भवा पायुः पालयिता । विशः जनपदजातेः । अस्या मदीयाया अदब्धः अनुपर्हिस्यः । एवंच तवास्मदनुग्रहप्रवृत्तस्य सतः हे अग्ने, माकि: मा कश्चित् ते तव व्यथिः व्यथयिता शत्रुः आदधर्षात् प्रत्यनीकोऽभूत् ११

म० नोऽस्माकं दूरे योऽघरांसः अघं पापं शंसतीच्छतीति अघशंसः अस्मद्रोही यो दूरे वसति यश्चान्ति समीपे अघशंसः हे अ, तं प्रति स्पशः 'स्पश बन्धने' स्पशयन्ति बधन्तीति स्पशो बन्धनकृतः प्रणिधीन्विसृज प्रेरय । अस्या अस्मदीयायाः विशः प्रजायाः पायुः पातीति पायुः पालको भव । कीदृशस्त्वम् । तूर्णितमः तूर्णं वेगोऽस्यास्तीति तूणीं अत्यन्तं तूर्णी तूर्णितमः वेगवत्तरः । अदब्धः अनुपहिंसितः । हे अग्ने, एवमनुग्रहं उ० तव भ्रमासः । हे अग्ने, य एते तव भ्रमासः प्रवृत्तस्य ते तव मा किः मा कश्चित् व्यथिः व्यथयतीति व्यथिः भ्रमणा वातोद्धूता ज्वालासमूहाः आशुयाः आशवः स्थाने व्यथकः शत्रुरादधर्षीत् धार्यं मा करोतु । दूरसमीपस्थानस्थ- याः पतन्ति इतश्चेतश्च गच्छन्ति । तै: अनुस्पृश अभि- शत्रून्प्रति त्वरतो बन्धकान्प्रेरय केनाप्यहिंसितोऽस्मत्प्रजापालको मृश । धृषता धृष्टेन ज्वालासमूहेन शोशुचानः देदीप्य । भव । राक्षसाश्च त्वां प्रति धृष्टा मा सन्त्वित्यर्थः । धृष धातोर्लुङि मानः । काम्यनुस्पृशेदित्यत आह । तपूंषि तापयितृणि द्वित्वमडभावश्च मायोगात् ॥ ११ ॥ रक्षांसि । जुह्वा स्रुचा हूयमान इति शेषः । पतङ्गान्पतन् गच्छन्तीति रक्षांसि । किंच असंदितः 'दो अवखण्डने ' अनवखण्डितश्च सन् विसृज विक्षिप विष्वक् विषु नाना-

द्वादशी ।

उग्मे तिष्ठ॒ प्रत्यत॑नु॒ष्व॒ न्यु॒मित्रा॑ऽओषतात्ति-

२४६

तं ध॑क्ष्यत॒सं न शुष्क॑म् ॥ १२ ॥

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

ग्महे॒ते । यो नो॒ अरा॑तिथं समिधान चक्रे नीचा जामिमजामि पुनरुक्तमपुनरुक्तं कृत्वा पुनः पुनस्ताडितमताडितं वा शत्रून् प्रमृणीहि । मृणातिर्मारणार्थः । रिपून् मारय । 'घृतपूर्णामनेष्वेति' ( का० १७ । ४ । १२ ) । कार्ष्मयमयी (?) पादमात्रदीर्घा षडङ्गुलविपुलां घृतपूर्णां प्रागग्रां स्रुचममेवेति यजुषाग्निर्मूर्धेति ऋचा चोपदधाति । आग्नेयं यजुः । हे स्रुक्, अग्नेः संबन्धिना तेजसा त्वा त्वां सादयामि ॥ १३ ॥

उ० उदग्ने उत्तिष्ठ हे अग्ने, किंच प्रत्यानुष्व प्रत्या- तनुहि विस्तारय ज्वालाप्राग्भारान् । किंच न्यमित्रान् ओषतात् न्योषतात् निर्दह अमित्रान् शत्रून् हे तिग्महेते । तिरायुधम् तिग्म तेजतेरुत्साहकर्मणः । उत्साहवदायुधं यस्य स तथोक्तः । किंच । यश्च नः अस्मभ्यम् अरातिम- दामं चक्रे न ददाति अश्रद्धालुः । हे समिधान नीचा tra तं हि । अतसं न । अतसो वृक्षः । नकार उपमार्थीयः । वृक्षमिव शुष्कम् ॥ १२ ॥

।

चतुर्दशी ।

अ॒ग्निमू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑ पृथि॒व्या अ॒यम् । अपा रेस जिन्वति । इ॒न्द्रस्य॒ त्वज॑सा सादयामि ॥ १४ ॥

उ० अग्निर्मूर्धा व्याख्यातम् । द्वितीयामुपदधाति ऐन्द्रेण यजुषा । आग्नेय्या च त्रिष्टुभा । इन्द्रस्य वाम् ओजसा बलेन सादयामि ॥ १४ ॥

म० हे अग्ने, लमुत्तिष्ठ ततः प्रत्यातनुष्व ज्वाला विस्तारय । तिग्मा तयो यस्य स तिग्महेतिः । तिग्मं तेजते रुत्साहकर्मणः । तत्संबोधनं हे तिग्महेते उत्साहवदायुध, अमित्राञ्छत्रून् त्वं म्योषतान्नितरां दह । 'उष दाहे' 'तुह्योस्तातङ् - ' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति तातङादेशः । हे समिधान, समिन्द्धे म० अग्निर्मूर्धति व्याख्याता ( ३ । १२ ) । ( का० दीप्यतेऽसौ समिधानः तत्संबुद्धौं हे समिधान दीप्यमान, । १७ । ४ । १३ ) एवमौदुम्बरीमुत्तरतो दधिपूर्णामिन्द्रस्य वेति । नोऽस्माकं योऽरातिं चक्रे करोति दानं प्रतिषेधति तं नीचा एवंविधमेवौदुम्बरीं दधिपूर्णां सचमुत्तरे उपदधाति । इन्द्रस्य नीचैः कृत्वा धक्षि दह । 'दह भस्मीकरणे' 'बहुलं छन्दसि' - वेति यजुषा भुव इति ऋचा च । इन्द्रदेवत्यं यजुः । हे स्रुक्, ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपि लुप्ते लटि मध्यमैकवचने इन्द्रस्यौजसा तेजसा त्वां सादयामि स्थापयामि ॥ १४ ॥ धक्षीति रूपम् । तत्र दृष्टान्तः । शुष्कमतसं न । न इवार्थः । अतसो वृक्षः शुष्कं वृक्षमिवादातारं निर्दहेत्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

ऊ॒र्ध्वो भ॑व॒ प्रति॑वि॒ध्याध्य॒स्मदा॒ाविष्कृ॑णुध्य॒ दै-
व्या॑न्यग्ने । अव॑ स्थ॒रा त॑नु॒हि यातु॒जून जामि-
जा॑सि॒ प्रमृ॑णीहि॒ शत्रून् । अ॒ग्नेट्वा तेज॑सा साद -
यामि ॥ १३ ॥

उ० ऊर्ध्वो भव ऊर्ध्वस्तिष्ठ । स्थित्वा च प्रतिविध्य प्रतिताडय । अध्यस्मत् अस्मत्त उपरि व्यवस्थितान् । किंच भाविष्कृणुष्व प्रकाशीकुरुपत्र दैव्यानि कर्माणि हे अग्ने । किंच अवस्थिरा तनुहि अवतनुहि अवतारय स्थिराणि धनूंषि । धातुजूनां यातुधानानां जवनप्रधानानाम् । किंच यज्ञस्य । जामिमजामिम् । जामिशब्दः पुनरुक्तवचनः । पुनरुक्त- मपुनरुक्तं कृत्वा प्रमृणीहि । मृणतिर्मरणार्थः । प्रमारय शत्रून् । प्रथमां स्रुचमुपदधाति । आग्नेयेन यजुषा ऋचा बा अनेष्ट्वा । अग्नेः संबन्धिना तेजसा त्वां सादयामि हे

स्रुक् ॥ १३ ॥

म० हे अग्ने, ऊर्ध्वो भव उद्युक्तो भव । अस्मदधि अस्मा- कमुपरि वर्तमानाञ्शत्रून्प्रतिविध्य प्रतिनाय । दैव्यानि देवसंबन्धीनि कर्माणि आविष्कृणुष्व प्रकटय । किंच यातु- जूमां यातुधानानां स्थिरा स्थिराणि धनूंषि अवतनुहि अव- तारय । किंच जाम्यजामिशब्दौ पुनरुक्तापुनरुक्तवचनौं ।

पञ्चदशी ।

भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भः सच॑से शि॒वाभि॑ः । दि॒वि मू॒र्धान॑ दधिषे स्व॒र्षी जि॒ह्वाम॑ग्ने चकृषे हव्य॒वाह॑म् ॥ १५ ॥

॥

उ० भुवो यज्ञस्य । चतुर्थः पादः प्रथमं व्याख्यायते अर्थसंबन्धात् । यदा जिह्वां ज्वाला लक्षणां हे अग्ने, चकृषे करोषि । हव्यवाहं हविषो वोढीम् अथानन्तरमेव भुवः भवसि । यज्ञस्य द्रव्यदेवतात्यागात्मनो नेता देवयान- पितृयाणमार्गानुसारिणः । रजसश्वोदकस्य च यज्ञपरिणाम - भूतस्य नेता भवति जगदुत्पत्यर्थम् । कुत्र नेता भवसीत्यत आह । यत्र यस्मिन् स्थाने नियुद्भिः नियुद्गुणविशिष्टाभि- रश्वाभिः शिवाभिः सहितं वायुं सचसे सेवसे । नियुतो वायोरित्यादिष्टोपयोजनानीति नियुद्भिर्वायुर्लक्ष्यते बायुना- न्तरिक्षम् । यत्रच दिवि द्युलोके मूर्धानमादित्यं दधिषे धारयसि । स्वर्ण स्वः द्युलोकं सनोतीति स्वर्ण तां स्वर्णम् तत्र भवसि । यज्ञस्य रजसश्च नेतेति । यस्य तवै- तत्कर्म तं त्वां सादयाम इति शेषः ॥ १५ ॥

म० त्रिशिरोहामिदेवत्या त्रिष्टुप् । हे अभे, त्वं यदा हव्यवाहं हव्यं वहतीति हव्यवाट् तां हविषो वोढ़ीं जिह्वां ज्वालां चकृषे करोषि । लडर्थे लिट् । तदा यज्ञस्य द्रव्यदेवता- त्यागात्मनो नेता भुवः भवसि । रजसः यज्ञपरिणामरूपोदकस्य च नेता भवसि जगद्रक्षार्थम् । भवतेर्लटि मध्य मैकवचने सिपि

उबटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

'इतश्च लोपः -' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति इकारलोपे 'लेटो- Sडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमे 'अचि श्रुधातु - ' ( पा० । ४ । ७७ ) इत्युवङादेशे च कृते भुव इति रूपम् । कुत्र नेता भवसीत्यत आह । यत्र यस्मिन्स्थाने शिवाभिर्मङ्गल- रूपाभिर्नियुद्भिरश्वाभिः त्वं सचसे संबन्धं प्राप्नोषि । नियुतो वायोरित्युक्तेर्नियुतो नाम वायोरश्वाः ताभिर्वायुर्लक्ष्यते वायुना चान्तरिक्षं लक्ष्यते । यत्र च दिवि मूर्धानमादित्यं दधिषे धार- यसि । लिङ् लडर्थे । किंभूतं मूर्धानम् । स्वर्षी स्वः स्वर्गं सनोति ददातीति स्वर्षाः। 'षणु दाने' विट्प्रत्ययः । 'विड्वनोरनुनासिक- स्यात्' (पा० ६।४।४१ ) इति नकारस्याकारः । यद्वा खः स्वर्गे स्यति तिष्ठतीति स्वर्षाः तम् षोऽन्तकर्मणि क्विप् । अन्त- रिक्षे लोके च यज्ञस्य रजसश्च नेता भवसीत्यर्थः । यत्रेत्यस्य संहितायां 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति दीर्घः । यस्य तवैतत्कर्म तं त्वां स्रुग्रूपेण सादयामीति शेषः ॥ १५ ॥ ।

षोडशी ।

ध्रुवासि॑ च॒रुणास्तृ॑ता वि॒श्वक॑र्मणा । मा त्वां समुद्र उद्व॑ध॒न्मा सु॑प॒र्णोऽव्य॑थमाना पृथि॒वीं हेह ॥ १६ ॥

उ० स्वयमातृणां पृथिवीसंस्तुतामिष्टकामुपदधाति । ध्रुवासीति तिसृभिर्ऋग्भिरूध्वं बृहत्यनुष्टुप्प्रस्तारपङ्किभिः विश्वस्मै प्राणायेत्यादिना यजुषा च । ध्रुवासि स्थिरासि ।

सप्तदशी ।

२४७

प्र॒जाप॑तिष्ट्वा सादयत्व॒पां पृष्ठे समु॒द्रस्येम॑न् ।
व्यच॑स्वती॒ प्रय॑स्वती॒ प्रय॑स्व पृथि॒व्य॒सि ॥ १७ ॥

उ० प्रजापतिष्ट्वा प्रजापतिः त्वां सादयतु । स हि त्वामासादयितुं समर्थः । अपां पृष्ठे अपामुपरि । समुद्रस्य समुन्दनस्य उदकसंघातस्य एमन् एमनि । इणः मनिन् सप्तम्येकवचनम् अवस्थाने । कथंभूतामासादयतु । व्यच- स्वर्ती व्यञ्चनवतीम् प्रथस्वतीं पृथुत्वयुक्ताम् । त्वं चासा- दिता प्रजापतिना । प्रथस्व पृथ्वीभव । यतश्च पृथिव्यसि अतो ब्रवीमि ॥ १७ ॥

म० अनुष्टुप् । हे वयमातृष्णे, प्रजापतिः त्वा त्वां सादयतु स्थापयतु । क्व । अपां जलानां पृष्ठे उपरि । समुद्रस्य जलसङ्घा- तस्य एमन् एमनि अवस्थाने सादयतु । इणो धातोर्मनिन्प्रत्यये एमन्निति रूपम् 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति । व्यचस्त- सप्तम्या लुक् । किंभूतां खाम् । व्यचखर्ती व्यचनं व्य- दस्या अस्तीति व्यचखती तामभिव्यक्तियुताम् । प्रथस्वतीं प्रथनं प्रथः पृथुत्वं तदस्या अस्तीति प्रथस्वती तां विस्तारयुक्ताम् । त्वमपि प्रजापतिसादिता सती प्रथस्व अस्याश्चितेः प्रथनं कुरु । यतस्त्वं पृथिव्यसि पृथिव्युत्पन्नत्वात् ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

भूर॑सि॒ भूमि॑र॒स्यदि॑तिरसि वि॒श्वधा॑या॒ विश्व॑स्य॒

स्वतएव धरुणा च अन्येषां च धारयत्री । स्तृता भुव॑नस्य ध॒र्त्री । पृथि॒व य॑च्छ पृथि॒वीं द॑√ह पृ-

विश्वकर्मणा उपहिता चासि विश्वकर्मणा प्रजापतिना

सर्वस्य कर्त्रा । एवंचेदतो ब्रवीमि । मा त्वा समुद्र उद्बधीत् थि॒वीं मा हिंसीः ॥ १८ ॥

उद्वध्यात् । ' रुक्मो वै समुद्रः पुरुः सुपर्णः' इति श्रुतिः । उ० भूरसि भूमिरसि । अदितिरसि विश्वधायाः त्वंच अव्यथमाना अचलन्तीं पृथिवीं ढंह दृढीकुरु । आत्म- । विश्वस्यां निहितमिति विश्वधायाः । विश्वस्य च भुवनस्य सात्कुर्वित्यभिप्राय: ॥ १६॥

भूतग्रामस्य च धर्त्री धारयित्री । यतश्च त्वमियमेव अत
इदमुक्तं भवति । पृथिवीं यच्छ आत्मानं निगृह्णीष्व ।
पृथिवीं ढंह आत्मानं दृढीकुरु । पृथिवीं माहिंसीः आत्मानं
माहिंसीः ॥ १८ ॥

म० 'स्वयमातृष्णां पुरुषे शर्करां छिद्रां ध्रुवासीति' (का० १७ । ४ । १५ ) । पुरुषोपरि श्रुवेत्यादिकण्डिकाचतुष्टयेन स्वयमातृण्णामुपदधाति । कीदृशीम् । शर्करां पाषाणमयीं छिद्रां स्वाभाविकच्छिद्रयुताम् । सच्छिद्राश्ममयीष्टकैव स्वयमा- म० प्रस्तारपङ्क्तिः आयौ चेत्प्रस्तारपतिरित्युक्तेर्यत्राद्यौ तृण्णोच्यत इति सूत्रार्थः । ऊर्ध्वबृहती । द्वादशाक्षरत्रिपादोर्ध्व - द्वादशकावन्त्यावष्टको सा प्रस्तारपङ्किः । अत्र वाय एकादशको बृहती । अत्र प्रथमत्रयोदशार्णस्तृतीयो दशार्णः । हे स्वयमा- द्वितीयस्त्रयोदशकस्तृतीयतुर्थी पञ्चकौ पञ्चमः षडक्षरः एवं तृण्णे, त्वं ध्रुवा स्थिरासि । कीदृशी त्वम् । धरुणा भूमिरूपेण पञ्च पादाः । हे स्वयमातृष्णे, त्वं भूः सुखानां भावयित्र्यसि । विश्वस्य धारयित्री । विश्वं करोतीति विश्वकर्मा । तेन सर्वस्य भूमिः पृथिव्यसि । भूम्यभिमानिनी देवतासीत्यर्थः । अदिति- कर्त्रा प्रजापतिना आस्तृता उपहिता । समुद्रो रुक्मः त्वा त्वां देवमातासि । विश्वधायाः विश्वं दधाति पुष्णातीति विश्वधायाः मा उद्वधीत् मा हन्तु । सुपर्णः पुरुषश्च त्वां मोद्वधीत् । ' रुक्मो विश्वं निहितमस्यामिति वा । विश्वस्य भुवनस्य सर्वस्य भूत- वै समुद्रः पुरुषः सुपर्णः' (७ । ४ । २ । ५) इति श्रुतेः । समुद्र- ग्रामस्य धर्त्री धारयित्री तादृशी त्वं पृथिवीं यच्छ नियतां कुरु । सुपर्णशब्दाभ्यां रुक्मपुरुषावुच्येते । त्वं चाव्यथमाना अच- पृथिवीं ढंह दृढीकुरु । पृथिवीं मा हिंसीः पृथिव्या हिंसां मा लन्ती सती पृथिवीं द्वंह भूमिं दृढीकुरु ॥ १६ ॥ कुरु ॥ १८ ॥

।

२४८

एकोनविंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

एकविंशी ।

स्या॑स्ते॒ देवी के वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम् ॥ २१ ॥

विश्वस्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नायो॑दा॒नाय॑ या श॒तेन॑ प्रत॒नोति॑ स॒हस्रेण वि॒रोह॑सि । त-
प्रति॒ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य । अ॒ग्निट्वाभिपा॑तु॒ म॒ह्या स्व॒स्त्या
छर्दिषा॒ शन्त॑मेन॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवा
सीद ॥ १९ ॥

उ० विश्वस्मै प्राणाय सर्वस्मै प्राणार्थं । अपानाय व्यानाय उदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय चरणाय त्वां सादयामीति शेषः । अग्निः त्वाम् अभिपातु पालयतु । मह्या महत्या स्वस्त्या अविनाशेन । छर्दिपा शन्तमेन । गृहेण सुखत- मेन हेतुभूतेन सादयति । तया देवतया । व्याख्या- तम् ॥ १९ ॥

म० यजुः एकाधिकार्ष्यनुष्टुन् । हे स्वयमातृष्णे, विश्वस्मै सर्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्राणापानव्यानोदाना- ख्यवायुत्रत्तिलाभाय प्रतिष्ठायै कीलें चरित्राय शास्त्रीयाचरणाय च । प्राणिनामेतत्सर्व सिद्ध्यर्थं त्वां सादयामीति शेषः । किंच मह्या महत्या स्वस्त्या योगक्षेम संपत्त्या शन्तमेनात्यन्तं सुख- कारिणा छर्दिषा गृहेण चाग्निस्त्वा त्वामभिपातु सर्वतो रक्षतु । तया देवतयानुगृहीता त्वं ध्रुवा स्थिरा सती सीदोपविश । अङ्गिरस्वदङ्गिरसां चयनानुष्टाने यथा लं स्थिरस्थित तद्व- दिहोपविश ॥ १९ ॥

विंशी ।

काण्डत्काण्डात्प्ररोहन्ती पुरुषः परुष॒स्परि॑ ।
ए॒वा नो॑ दू॒र्वे प्रत॑नु॒ स॒हस्रेण श॒तेन॑ च ॥ २० ॥

उ० अग्निना दूर्वेष्टकामुपदधाति द्वाभ्यामनुष्टु- ढभ्याम् । काण्डात्काण्डात् । भूमौ संबद्धं जटाभिः पर्व काण्डमित्युच्यते । असंबद्धं परः । काण्डाकाण्डात्प्ररो- हन्ती परुषः परुषस्परि । पर्वणः पर्वणश्च परि प्ररोहन्ती यथा शताङ्कुलभसि एवं नः अस्मान् हे दुर्वे, प्रतनु विस्तारय । पुत्रपौत्रनप्तृभिः शतसहस्रसंख्यैः ॥ २० ॥

म० 'मूलाग्रवतीं दूर्वा तस्यां पुरस्ताद्भूमिप्राप्तां काण्डात्का- ण्डादिति' (का० १७ । ४ । १८ ) तस्यां स्वयमातृष्णायां काण्डा- दिति ऋग्द्वयेन पुरस्ताद्भुमिगतायं मूलाग्रयुतां दूर्वामुपदधाति । अग्निदृष्टे दूर्वेष्टकादेव द्वे अनुष्टुभौ । मूलैर्भूसंबद्धं पर्व काण्डं भूम्य संबद्धं परुः । हे दुर्वे दुर्वेष्टके, काण्डात्काण्डान्प्रति काण्ड परुषः परुषः प्रतिपरुः भूमिसंबद्धासंबद्धेभ्यः सर्ववर्वभ्यः सका शाद्यथा त्वं परि समन्तात्प्ररोहन्ती अङ्कुरवती वर्तसे । 'नित्यवी- प्सयो:' ( पा० ८ । १ । ४ ) इति वीप्सार्थे काण्डपरुषोर्द्वित्वम् एवेत्यव्ययमेवमित्यर्थे 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घः । हे दुर्वे, एवं स्वाङ्कुर विस्तारवत्सहस्रेण शतेन च । सहस्रशतशब्दावसंख्यार्थी । असंख्यैः पुत्रपौत्रन- त्रादिभिर्नोऽस्मान् प्रतनु विस्तारय ॥ २० ॥

।

उ० या शतेन । या त्वं शतेन काण्डानां प्रतनोषि पृथिवीं सहस्रेण चाङ्कुराणां विरोहसि । तस्यास्तव हे इष्टके, विधेम स्थानं हविषा सह वयम् ॥ २१ ॥

म० हे देवि दीप्यमाने हे इष्टके, या त्वं शतेन काण्डानां प्रतनोषि विस्तारयसि, सहस्रेण चाङ्कुराणां विरोहसि विविधं प्ररूढा भवसि । वयं हविषा सह ते स्थानं विधेम परिचरेम ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्यो॒ रुच॒ दिव॑मान॒न्वन्त ्र- श्मिभिः । ताभि॑िर्नो अ॒द्य सर्वोभी रुचे जनय नस्क्रुधि ॥ २२ ॥

उ० द्वियजुषमुपदधाति इन्द्राग्निभ्यां दृष्टाभ्यां द्वाभ्या- मनुष्टुब्भ्यामग्निलिङ्गोक्तदेवताभ्याम् । यास्ते अग्ने । हे अग्ने, आतन्वन्ति प्रकाशयन्ति रश्मिभिः । ताभी रुग्भिः सर्वाभिः याते तव सूर्येऽवस्थिता रुचो दीप्तयः दिवं द्युलोकम् नोऽस्मान् अस्मिन्द्यवि रुचे रोचनाय कृधि कुरु । जनाय नस्कृधि । जनानां च भोक्तृन् अस्मान् कृधि ॥ २२ ॥

म० 'यास्त इति द्वियजुषं द्वितीये' (का० १७ । ४ । २० ) । दूर्वेष्टकापुरस्ताद्वितीये पद्यालोके यास्त इति ऋग्न द्वियजुः संज्ञां पयेष्टकामुपदधाति इति सूत्रार्थः । इन्द्राग्निदृष्टे अनिदेव द्वे अनुष्टुभौ । हे अग्ने, याः ते तव रुचः दीप्तयः सूर्य सूर्यमण्डले वर्तमानाः सत्यः दिवं द्युलोकमातन्वन्ति प्रका- शयन्ति रश्मिभिः सरूपभूतैः किरणैः ताभिः सर्वाभिः रुग्भिः नोऽस्मान् रुचे रोचनाय शोभायै अद्यास्मिन्द्यवि कृधि कुरु । जनाय पुत्रपौत्रादिकाय च कुरु । द्युलोकप्रकाशिकाः सर्वाः कान्तीः पुत्रांश्चास्मभ्यं देहीत्यर्थः । यद्वा विभक्तिव्यत्ययः । नोऽस्माकं जनाय जनं पुत्रादिकं ताभिः रुग्भिः रुचे शोभायै कुरु । जगत्प्रसिद्धं पुत्रादिकं देहीत्यर्थः ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

1

या वो॑ दे॒वाः सूर्ये रुच॒ गोष्ववे॑षु॒ या रुच॑ः । इन्द्रा॑ग्नी ताभिः॒ सर्वा॑भी रुचं॑ नो धत्त बृह- स्पते ॥ २३ ॥

उ० या वो देवाः या वः युष्माकं हे देवाः, सूर्ये रुचः दीप्तयः गोषु अश्वेषु या रुचः । हे इन्द्रानी, हे बृहस्पते, ताभिः सर्वाभिः रुग्भिः रुचम् नः अस्मभ्यं

धत्त ॥ २३ ॥

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

म० हे देवाः, हे इन्द्राग्नी, हे बृहस्पते, वो युष्माकं संबन्धिन्यो या रुचः दीप्तयः सूर्ये सूर्यमण्डले सन्ति गोषु धेनुषु अश्वेषु तुरगेषु च या युष्माकं रुचः सन्ति ताभिः सर्वाभिः रुग्भिः कृत्वा नोऽस्मभ्यं रुचं धत्त दत्त । तत्समप्रभानस्मान्कुरुते

त्यर्थः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

पञ्चविंशी ।

२४९

मधु॑श्च॒ माध॑वश्च॒ वास॑न्तिकावृतू अ॒ग्नेर॑न्तःश्ले- षोऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माष॒ ओष॑- धय॒ः कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒ः पृथाम॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ सन॑ताः । ये अ॒ग्नय॒ सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे ।

वि॒राड् ज्योति॑रधारयत्स्व॒राड् ज्योति॑रधारयत् ॥ वास॑न्तिकावृतू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा प्र॒जाप॑तिष्ट्वा सादयतु पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्या ज्योति॑ष्मतीम् । अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्व॒द्ध्रुवे सी॑द-

विश्व॑स्मै॑ प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॑ ज्योति॑ य॑च्छ । अ॒ग्निष्ठेऽधि॑षति॒स्तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्वद्ध्रुवा

सीद ॥ २४ ॥

उ० रेतः सिचावुपदधाति । विराद ज्योतिरधारयत् । विराडयं लोकः स इममग्निं ज्योतिर्धारयति । द्वितीया - मुपदधाति । स्वराट् ज्योतिः अधारयत् । असौ वै लोकः स्वराद सोऽमुमादित्यं ज्योतिर्धारयति । विश्वज्योतिष- मुपदधाति । प्रजापतिः त्वां सादयतु । पृष्ठे पृथिव्याः उपरि पृथिव्याः । ज्योतिष्मतीं ज्योतिषा संयुक्ताम् । किमर्थम् । विश्वस्मै सर्वस्मै प्राणाय अपानाय व्यानाय । किंच । विश्वं ज्योतिर्यच्छ निगृह्णीष्व । अभिश्च तवाधि- पतिः । सादयति । तया देवतयाङ्गिरस्वगुवासीद ।

व्याख्यातम् ॥ २४ ॥

तम् ॥ २५ ॥

उ० ऋतव्ये उपदधाति मधुश्च । वसन्तऋतुरुच्यते । यस्त्वं मधुश्च माधवश्च चैत्रश्च वैशाखश्च वसन्तऋतुः । स्वार्थे तद्धितः । ऋतू इति द्विवचनमेकवचनस्य स्थाने अर्थसंबन्धात् । यस्त्वामग्नेः संवत्सराख्यस्य अन्तः श्लेषोऽसि अन्तर्मध्ये व्यवस्थितः श्लेषकोऽसि तस्य । तव कल्पेतां द्यावापृथिव्यौ । ज्यैष्टयाय ज्येष्ठभावायेत्यनुषङ्गः । कल्पन्तां च आपः ओषधयः ज्यैष्ट्याय । कल्पन्तां च अग्नयः पृथङ् मम ज्यैष्ठयाय । 'अग्नयो हैते पृथग्ये देवता इष्टका : ' इति श्रुतिः । मम तवेति प्राप्ते ममेति व्यत्ययश्छा- न्दसः । अथ कोऽर्थः । कल्पन्ताम् इष्टका याः स्वयमातृ- ण्णादयः नानाभूतास्तव ज्यैष्ठयाय सव्रताः समानकर्माणः । समानं हि कर्म इष्टकानामनिचयनं नाम । किंच । ये अग्नयः अन्यैरपि चिताः समनसः समानमनस्काः । अन्तरा म० 'विराट् खराडिति रेतः सिचौ प्रतिमन्त्रम्' (का० मध्ये द्यावापृथिव्यौ इमे वर्तन्ते तेपि वसन्तमृतुमभिक- १७ । ४ । २२ ) । द्वियजुषः पूर्वे अव्यवहिते रेतः सिचौ द्वे ।ल्पमानाः । वासन्तिकाविति स्वार्थे तद्धितः । ऋतू इति पद्येष्टके प्राग्लक्षणे अनूकमभितो विराट् स्वराडिति प्रतिमन्त्र- द्विवचनमेकवचनस्यार्थे । अभिकल्पमानाः संविशन्त्विति मुपदधाति विराडित्युत्तरां स्वराडिति दक्षिणामिति सूत्रार्थः । संबन्धः । कथमिव । इन्द्रमिव देवाः । यथा इन्द्रं देवानां द्वे यजुषी इदंलोकादोलोकदेवत्ये क्रमाद्यजुरनुष्टुभौ । विशेषेण । राजानं परिचरणाय देवा अभिविशन्ति एवं वसन्त- राजत इति विराट् अयं लोको ज्योतिरग्निलक्षणमधारयत् तुमन्या इष्टकाः परिचरणायाभिविशन्तु । सादयति । तया धारयति । स्वेनैव राजत इति स्वराट् असौ लोको ज्योतिरादि- देवतयेति व्याख्यातम् ॥ २५ ॥ त्यलक्षणमधारयद्धारयति । 'विराडयं लोकः स इममग्निं ज्योतिर्धारयत्यसौ वै लोकः खराट् सोऽमुमादित्यं ज्योति- र्धारयति' ( ७ । ४ । २ । २३ ) इति श्रुतेः । ( का० १७ । ४ । २३ ) इति प्रजापतिरिति विश्वज्योतिषम् । रेतः सिग्भ्यां पुरो यजमानकृतां प्रथमां विश्वज्योतिः संज्ञामिष्टकां पद्यां प्राग्लक्षणामुदङ्मुखोऽनू के उपदधाति । विश्वज्योतिर्देवतं यजुः शक्करीच्छन्दस्कम् । पृथिव्याः पृष्ठे उपरि ज्योतिष्मतीं ज्योति - षोपेतां त्वा त्वामिष्टकां प्रजापतिः सादयतु स्थापयतु । किमर्थं । विश्वस्मै सर्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय प्राणादिसंपत्त्यर्थम् । किंच हे इष्टके, त्वं विश्वं सर्वं ज्योतिर्यच्छ निगृह्णीष्व देहि वा । अग्निश्च ते तवाधिपतिः स्वामी तया देवतयाग्निलक्षणया ध्रुवा स्थिरा सती सीद उपविश । अङ्गिरस्खदङ्गिरसां चयने यथा स्थिरा सीदः तद्वदत्रापीत्यर्थः ॥ २४ ॥ ३२ य० उ०

।

म० 'ऋतव्ये मधुश्च माधवश्चेति' ( का० १७ । ४ । २४ ) विश्वज्योतिषः पुरो द्वे पये प्राग्लक्षणे ऋतव्येष्टके अनूकमभित उदङ्मुख उपदधाति । ऋतुदेवतं यजुः अष्टोत्तरशताक्षरत्वा- च्छन्दो नास्ति । मधुश्चैत्रो मासः माधवो वैशाखः तावुभौ वासन्तिको वसन्तसंबन्धिनौ ऋतू अवयवौ । यद्वा मधुमाधवी वसन्त एव वासन्तिक ऋतुः । द्विवचनमेकवचनार्थम् । हे तादृश वसन्ताख्य ऋतो, त्वं चीयमानस्याग्नेरन्तः श्लेषोऽसि अन्तर्मध्ये व्यवस्थितः सन् श्लेषकोऽसि । यथा कुड्यस्यान्तर्दार्थ्याय काष्ठपा- षाणादयः लिष्यन्ते तद्वत् । ममाग्निं चिन्वतो यजमानस्य ज्यैष्ठ्याय ज्येष्ठत्वायोत्कर्षाय इमे द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ कल्पन्तां स्वोचितमुपकारं संपादयताम् । यद्वा ममेति तवस्थाने व्यत्ययः । द्यावाभूमी तवोत्कर्षाय कल्पन्ताम् । आपश्वौषध- यश्च तव ज्येष्ठत्वाय कल्पन्ताम् । समानं व्रतं कर्म येषां ते

२५०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सव्रताः एकस्मिन् चयनाख्यकर्मण्यवस्थिताः पृथक् नानाभूताः अग्नयः खयमातृण्णाद्या इष्टकाः तव ज्यैष्ठ्याय कल्पन्ताम् । 'अमयो हैते पृथग्यदेता इटका : ' इति श्रुतेरग्निशब्देनेष्टका उच्यन्ते । किंच इमे द्यावापृथिवी अन्तरा अनयोर्द्यावापृथिव्यो- र्मध्ये वर्तमानाः समनसः एकमनस्का ये अग्नयः अन्यैरपि चिताः तेऽपि वासन्तिकावृतू वसन्तमृतुमभिकल्पमानाः संपा- दयन्तः सन्तः अभिसंविशन्तु एतत्कर्माश्रयन्तु । तत्र दृष्टान्तः । इन्द्रमिव देवाः यथा देवा इन्द्रं परिचरणायाभिसंविशन्ति एव- मन्येष्टका वसन्तं परिचरणायाभिसंविशन्तु । सादयति तया देवतया सादिते हे ऋतव्येष्टके, युवामङ्गिरसां कर्मणीव ध्रुवे स्थिरे सत्य सीदतमुपविशतम् ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

अषा॑ढासि॒ सह॑माना॒ सह॒स्वारा॑तीः सह॑स्व पृ॑तनाय॒तः । स॒हस्र॑वीर्या॑सि॒ सामा॑ जिन्व ॥

२६ ॥

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

नद्यः । माध्वीर्नः । मधुमत्योऽस्माकं सन्तु भवन्तु भोष-
धयः ॥ २७ ॥

म० 'कूर्म दधिमधुघृतैरनक्ति मधु वाता इति' ( का ० १७।४।२७) । मिश्रितैर्दधिमधुघृतैर्ऋक्त्रयेण कच्छपमनक्ति गोतमदृष्टा विश्वदेवदेवत्यास्तिस्रो गायत्र्य ऋतं यज्ञमिच्छतीति ऋतयन् तस्मै ऋनयते यजमानाय वाता वायवो मधु मधु- मन्तो रसवन्तो वान्विति शेषः । ऋतयतीत्यत्र 'क्यचि च' ( पा० ७ । ४ । ३३ ) इति प्राप्तस्येत्वस्य 'न छन्दस्य पुत्रस्य' ( पा० ७ । ४ । ३५ ) इत्यभावः । 'अश्वाघस्यात् ' ( पा० ७ । ४ । ३७ ) इत्यश्वाघयोरेव क्यच्यात्वविधानात् 'अकृत्सार्वधा- तुकयोः ' ( पा० ७ १४ । २५ ) इत्यात्वमपि न । संहितायां तु छान्दसो दीर्घः । मधु मधुमानित्यग्रे [ २८ ] मतुप् प्रत्ययद- र्शनात्सर्वत्र मधुशब्दाग्रे मनुब्ज्ञेयः । सिन्धवः स्यन्दमाना नयः समुद्रा वा मधु मधुमत् रसवत् उदकं क्षरन्ति स्रवन्त्वित्यर्थः । 'तिङां तिङः' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति लोटो लडादेशः ।

अष्टाविंशी ।

उ० अषाढामुपदधाति । अषाढासि । सविता अपश्य- । ओषधीः ओषधयः नोऽस्माकं माध्वीः मधुररसोपेताः देवा वा अपश्यन् अनुष्टुप् । अपाढासि नाम्ना । यदसहन्त । सन्तु ॥ २७ ॥ तस्मादषाढे येतच्छ्रुत्यभिप्रायं नामकथनम् । सहमाना च अभिभवनशीलासि च स्वभावतो यतः अतस्त्वां ब्रवीमि । सहस्वारातीः अभिभव अदानशीलान् । अभिभव च नः पृतनायतः पृतानां संग्राममिच्छतः । किंच । या च त्वं सहस्रवीर्यासि सा मा जिन्व । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । प्रीणीहि ॥ २६ ॥

।

मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसो॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑व॒√ज॑ः । मधु
द्यौर॑स्तु नः पि॒ता ॥ २८ ॥

उ० मधु नक्तम् । मधुमत् नक्तं रात्रिरस्तु । उत अपि च उषसः मधुमत्यः सन्तु । मधुमद्रसवत्पार्थिवं रजो लोकः अस्तु मातृभूतः । मधुमदित्ययं मतुप् सर्वेषां मधुशब्दा- नामनुषङ्गो द्रष्टव्यः साकाङ्क्षत्वात् । मधुद्यौरस्तु नः पिता । मधुमती द्यौरस्तु अस्माकं पितृभूता ॥ २८ ॥

म० नक्तं रात्रिर्नोऽस्माकं मधु मधुमत् मधुररसोपेतमा- नन्दकरमस्तु । उतापि च उषसो दिवसा अपि मधुमन्तः सन्तु । पार्थिवं रजः पृथिवीलोको मातृभूतो मधुमन्मधुररसो- पेतमस्तु । पिता पितृभूतो द्यौः द्युलोको मधु मधुमान्मधुररसो-

म० 'अषाढासीत्यषाढाम्' (का० १७ । ४ । २५ ) अषा- ढासंज्ञकामिष्टकां पत्नीकृतां पद्यां प्राग्लक्षणामृतव्याभ्यां पूर्वा- संलग्नामनूके उपदधाति । सवितृदृष्टेष्टकादेवत्या विराडनुष्टुप् । हे इष्टके, त्वमषाढासि । शत्रून्न सहते इत्यषाढा । तथाच श्रुतिः 'ते देवा एतामिष्टकामपश्यन्नषाढामिमामेव तामुपादधत तामु- पधायासुरान्सपत्नान्भ्रातृव्यानस्मात्सर्वस्मादसहन्त तस्माद - षाढेति' ( ७ । ४ । २ । ३३ ) । कीदृशी त्वम् । सहमाना सहत इति सहमाना अभिभवन शीला स्वभावतः । अतोऽरातीः अदा- । पेतोऽस्तु ॥ २८ ॥ नशीलाः प्रजाः सहस्वाभिभव । पृतनां संग्राममिच्छन्ति ते पृतनायन्ति पृतनायन्तीति पृतनायन्तः क्यजन्ताश्छतृप्रत्ययः । तान्पृतनायतः संग्रामेच्छून् शत्रून्सहख । किंच त्वं सहस्रवीर्या बहुसामर्थ्य यासि सा मा मां जिन्व प्रीणीहि ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

मधु वाता॑ ऋ॒ताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः माध्वीर्नः सन्त्वोष॑धीः ॥ २७ ॥

उ० कूर्मं दधिमधुघृतैरभ्यनक्ति । मधुवाताः । गाय विचो वैश्वदेव्यः । मधुमन्तो वा रसवन्तो वाता वान्विति शेषः । कस्मै । ऋतायते यज्ञमिच्छते । मधु

1

र्गाव

एकोनत्रिंशी ।

मधु॑मानो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑मऽअस्तु सूर्यैः । माध्वी-
भवन्तु नः ॥ २९॥

1

उ० मधुमान् रसवान् नः अस्माकं वनस्पतिर्यज्ञस्य साधनभूतोऽस्तु । सोमो वा वनस्पतिः । मधुमान् अस्तु सूर्यः यज्ञसाधनभूतः । माध्वीः मधुमत्यो रसवत्यः गावः यज्ञसाधनभूताः पशवो रश्मयो वा भवन्तु नोऽस्माकम् । 'रसो वै मधु' इति श्रुतिः । वाय्वादीनि रसवन्त्यस्माकं भोग्यानि सन्त्विति समस्तार्थः ॥ २९ ॥

म० वनस्पतिरश्वत्थादिर्नोऽस्माकं मधुमान्रसवान्यज्ञसाधन- क्षरन्ति सिन्धवः मधु उदकं क्षरन्तु सिन्धवः स्यन्दमाना । भूतोऽस्तु । सूर्यो मधुमान् संताप राहित्यलक्षण माधुर्य रसोपेतो-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ऽस्तु । गावः यज्ञसाधनभूता रश्मयः नोऽस्माकं माध्वीः मधु-
मत्यो रसवत्यो भवन्तु । 'रसो वै मधु' (७ । ५ । १ । ४)
इति श्रुतेः । वातादीनि रसवन्त्यस्माकं भोग्यानि भवन्तीति
सर्वोऽर्थः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

अ॒पा॑ गम्भ॑न्सीद॒ मा त्वा॒ सूर्योऽभिता॑प्सीन्मा- निर्वैश्वान॒रः । अच्छिन्नपत्राः प्र॒जा अ॑नु॒वीक्ष॒स्वानुं त्वा दि॒व्या वृ॒ष्टि॑ः सचताम् ॥ ३० ॥

कानाम् । पुरी॑षं॒ वसा॑नः सु॒कृ॒तस्य॑
गच्छ यत्र॒ पूर्वे परे॑ताः ॥ ३१ ॥

२५१

लोके तत्र

उ० एजयति । त्रीन्समुद्रान् । यस्त्रीन्समुद्रान् लोकान् समसृपत् । समसृप इति पुरुषव्यत्ययः । संसृप्तोसि । स्वर्गान् स्वर्गहेतून् । यश्व त्वम् अपांपतिः वृषभश्च वर्षिता भर्ता इष्टकानां तं त्वां ब्रवीमि । पुरीषं वसानः पशूनाच्छा- गच्छ यत्र पूर्वे कूर्मा अन्येष्वग्निषूपहिताः सन्तः परेताः दयन् । सुकृतस्य शोभनकृतस्याग्नेर्लोके स्थाने स्थित्वा तत्र

परागताः ॥ ३१ ॥

उ० उपदधाति । अपां गम्भन् । त्रिभिः पङ्कित्रिष्टुब्गाय- म० 'घट्टयति मध्यमयेति' (का० १७ । ५ । २ ) तिसृणां श्रीभिः । द्वे कूर्मदेवत्ये । कूर्मश्च प्रजापतिरादित्यो वा । मध्यमया त्रीन् समुद्रानिति ऋचा हस्तस्थमेव कूर्म कम्पयतीति उत्तरा द्यावापृथिवीया । अपां गम्भन् अपां गम्भीरे प्रदेशे सूत्रार्थः । कूर्मदेवत्या त्रिष्टुप् । हे कूर्म, यो भवान् त्रीन्समु- सीद उपविश । 'एष वा अपांगम्भन् यत्रैष एतत्तपति' इति द्वान् लोकान्समसृपत्सम्यक्प्राप्तो भवति । 'सृप्ॣ गतौ' 'पुषादि -' श्रुतिः । तत्र चोपतिष्ठन्तं सन्तं मा त्वां सूर्यः अभिता- । ( पा० ३ । १ । ५९ ) इत्यादिना च्लेरङ् । समुद्रवन्ति खकार- सीत् अभितापयेत् । मा च अग्निर्वैश्वानरः । त्वं च णात्समुद्भवन्तीति समुद्रा लोकास्तान् । कीदृशान् । स्वर्गान् अच्छिन्नपत्राः प्रजाः अनुवीक्षस्व । प्रजा इष्टका उच्यन्ते । भोगसाधनभूतान् । कीदृशो भवान् । अपां पतिः जलेशः इष्ट- अच्छिन्नपत्रा इति व्याख्यातं श्रुत्या । अरिष्टा अनार्ता कानां वृषभः वर्षिता । किंच यत्र यस्मिन्स्थाने पूर्वे पुरातनाः अस्माकमिति । अनवखण्डिता योगक्षेमा इष्टका दर्शनेन कूर्माः अन्येष्वग्निषूपहिताः परेताः परागताः सुकृतस्य शोभन- कुर्वित्यर्थः । अनु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् । अनुसेवतां कृतस्यास्तत्र तस्मिन् लोके स्थाने त्वं गच्छ । किं कुर्वन् । स्वां दिव्या दिविभवा वृष्टिः । दिव्या वृष्टिरिति प्रिय- पुरीषं हुतान्पशून् वसानः आच्छादयन् ॥ ३१ ॥

वचनम् ॥ ३० ॥

.

म० 'अरत्निमात्रेऽषाढां दक्षिणेगायकासूपरिष्टाच्च पुरुष - मभिमुखमपां गम्भन्निति तिसृभिः ' । (का० १७ । ४ । २८ । ५) अषाढादक्षिणदेशे हस्तमात्रे पद्यालोकद्वयमन्तराले मुक्त्वा तृतीये पद्यालोके पूर्वमेव स्थापिताखवकासु शेवालेषु पुरुष- संमुखऋक्त्रयेण कूर्ममुपदधातीति सूत्रार्थः । स्वराट्पडिः दशा- क्षरचतुष्पादा कूर्मदेवत्या तृतीयो द्वादशाक्षरः । कूर्मः प्रजाप- तिरादित्यो वा । तृतीया द्यावापृथ्वीया । हे कूर्म, अपां जलानां गम्भन् गम्भनि गम्भीरे स्थाने रविमण्डले त्वं सीद उपविश । 'एतद्धापां गम्भिष्ठं यत्रैष एतत्तपति' ( ७ । ५ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । तत्रोपविष्टं त्वा त्वां सूर्यो माभिताप्सीत् अभितो मा संतापयतु । वैश्वानरः सर्वत्रहितोऽग्निश्च मा संतापयतु । त्वं चात्र स्थितः सन् प्रजा इष्टकांरूपा अनुवीक्षस्व निरन्तरं पश्य । कीदृशीः प्रजाः । अच्छिन्नपत्राः अच्छिन्नान्यनवखण्डितानि पत्राणि अवयवा यासां ताः । अखण्डिता इष्टकाः कुर्वित्यर्थः । 'इमा वै सर्वाः प्रजा या इमा इष्टकास्था अरिष्टा अनार्ता अनुवीक्षख' ( ७ । ५ । ८) इति श्रुतेः । किंच दिव्या दिव भवा दृष्टिः त्वा त्वामनु सचतां सेवतामुदकेन नित्यं सिक्तो

भवेत्यर्थः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

श्रीन्स॑मु॒द्रान्सम॑सृपत्स्व॒र्गान॒पां पति॑र्वृष॒भ इष्टे-

द्वात्रिंशी ।

म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑ न इमं यज्ञं मिमिक्ष- ताम् । पि॒पृ॒त नो॒ भरी॑मभिः ॥ ३२ ॥ उ० मही द्यौरिति व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥ म० महीति व्याख्याता ( ८ । ३२ ) ॥ ३२ ॥ त्रयस्त्रिंशी ।

विष्णोः कर्माणि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे ।
इन्द्र॑स्य॒ युज्यः सखा॑ ॥ ३३॥

उ० उलूखलमुसले उपदधाति । विष्णोः कर्माणि ।
व्याख्यातम् ॥ ३३ ॥

म० 'उलूखलमुसले खयमातृष्णामुत्तरेणारनिमात्रे औदु- म्बरं प्रादेशमात्रे चतुरस्रमुलूखलं मध्यसंगृहीतमूर्ध्वं वृत्तं दक्षिणमुलूखलाद्विष्णोः कर्माणीति' (का० १७।५।३ ) चतुष्कोणं संकुचितं खातहीन मुदुम्बरत रुजमूर्ध्वमुलूखलम् वृत्तं मुसलम् ते उभे स्वयमातृष्णोत्तरे वेशे तन्मध्याद्धस्तमान्ने तृतीये लोके विष्णोरिति मन्त्रेण सहैवोपदधातीति सूत्रार्थः । व्याख्याता ( ६ । ४ ) ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

ध्रुवासि॑ च॒रुणे॒तो ज॑ज्ञे प्रथ॒ममे॒भ्यो योनि॑भ्यो॒

२५२

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

अधि॑ जा॒तवे॑दाः । स गा॑य॒त्रया त्रि॒ष्टुभा॑नु॒ष्टुभा॑ च कूपौ प्रवाह वा त्वा त्वां प्रावतां प्रकर्षेण पालयताम् । तौ

।

दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑ह॒तु प्रजा॒नन् ॥ ३४ ॥

उ० उखामुपदधाति । ध्रुवासीति द्वाभ्याम् त्रिष्टुब्छ । हतीभ्याम् । ध्रुवासि स्थिरासि धरुणा धारिणी च । इदा- नीमन्न्यपत्यद्वारेण उखा स्तूयते । य इत उखातो जज्ञे । जातः प्रथमं ततोऽनन्तरम् एभ्यो लोकेभ्यो अधि एभ्यो लोकेभ्यः सकाशात् । जातवेदाः जातप्रज्ञानः । स इदानीं गायत्र्या त्रिष्टुभानुष्टुभा च सहितः देवेभ्योऽर्थाय हव्यं इविः वहतु प्रापयतु । प्रजानन्स्वमधिकारं जानानः ॥ ३४ ॥ म० 'उलूखल उखां कृत्वोपशयां पिष्ट्वा न्युप्य पुरस्ताद् ध्रुवासीत्युखाम्' (का० १७ । ५ । ४ ) । पूर्वमुलूखलोपर्युखां तूष्णीं कृत्वा तत उपशयां मृदं पिट्ोखापुरस्ताद्भूमौ प्रक्षिप्य तत्रोखां मन्त्रद्वयेनोपदध्यादिति सूत्रार्थः । उखादेवत्या त्रिष्टुप् । हे उखे, धरुणा जगतो धारयित्री त्वं ध्रुवा स्थिराति । अथा- । मिजनकत्वेनोखा स्तूयते । योऽग्निरितोऽस्या उखायाः सका- शात् प्रथममादौ जातवेदाः जातप्रज्ञानोऽग्निरधिजज्ञे तत एभ्यो योनिभ्यः स्वकारणेभ्योऽरण्यादिभ्योऽधिजज्ञे जायते । सोऽग्निः प्रजानन् स्वाधिकारं प्रकर्षेण जानानः सन् गायत्र्या त्रिष्टुभानुष्टुभेति छन्दस्त्रयेण देवेभ्यो देवार्थं हव्यमस्म - द्धविर्वहतु ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

इ॒षे रा॒ये र॑मस्व॒ सह॑से द्यु॒म्न ऊ॒र्जे अप॑त्याय । स॒म्राड॑सि स्व॒राड॑सि सारस्वतौ त्वोत्सौ प्रार्व- ताम् ॥ ३५ ॥

उ० इषे राये । उखोच्यते । इषे अन्नाय राये धनाय रमस्व रतिं बनीहि । सहसे बलाय । घुम्ने 'घुम्नं द्योतते र्यशो वा अन्नं वा' । ऊर्जे उपसेचनाय पयोदधिघृतादये । अपत्याय पुत्रपौत्रादये । रमस्वेति सर्वत्र संबध्यते । किंच सम्राडसि संगतराज्यभावासि । स्वराडलि स्वराज्ययुक्तासि । सारस्वतौ च सरस्वतीसंबन्धिनौ च त्वामुत्सौ उत्स्यन्दनौ कूपौ । मनश्च वाक् च । मनस्तावत् सर्वशास्त्रपरिज्ञानं कूप इवोत्स्यन्दति । वागपि तत्प्रतिपादनं कुर्वती । 'मनो वै सरस्वान्वाक्सरस्वत्येतौ सारस्वतावुत्सौ' इति श्रुतिः प्रावताम् । भवतिः पालनार्थः ॥ ३५ ॥

म० उखादेवत्या बृहती । हे उखे, त्वं रमख अत्र क्रीडां कुरु । किमर्थम् । इषे अन्नार्थ राये धनार्थं सहसे बलाय घुम्ने धुम्राय यशोऽर्थम् । 'द्युम्नं द्योततेर्यशो वान्नं वा' ( निरु० ५। ५ ) इति यास्कः । ऊर्जे उपसेचनाय पयोदधिघृतादिकाय अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय । रमस्वेति सर्वत्र संबन्धः । किंच सम्यग्राजत इति सम्राडसि । स्वेनैव राजत इति स्वराडसि । एवंभूतां सारखतौ सरखतीसंबन्धिनौ उत्सौ उत्स्यन्दनी

।

चौत्सौ मनोवाच । सामज्ञानाय कूप इवोत्स्यन्दतीति मनः कूपः तत्प्रतिपादनं कुर्वन्ती वागपि कूपः । 'मनो वै सरखा- न्वाक् सरखत्येतौ सारखतावुत्सौ' ( ७ । ५ । १ । ३१ ) इति श्रुतेः । यद्वा सारस्वतौ उत्सो ऋग्वेद सामवेदौ त्वां रक्षताम् । तथाच तित्तिरिश्रुतिः 'ऋक्साम वै सारखतावुत्सौ' इति ॥३५॥ पत्रिंशी ।

अप्रै युवा हि ये तवावसो दे॒व साधवः॑ । अर॒ वह॑न्ति म॒न्यवे॑ ॥ ३६॥

उ० द्वाभ्यामाग्नेयीभ्यां गायत्रीभ्यां जुहोति । अने युव । हिशब्दः पादपूरणः । ये तव स्वभूताः अश्वासः अश्वा एव अश्वासः आज्जसेरसुक् । हे देव दानादिगुणयुक्त, साधवः जातिगुणसमन्विताः प्रशस्ताः 1 अलं पर्याप्तं वहन्ति । मन्यवे दीप्तये क्रोधाय वा ॥ ३६ ॥

I

।

म० 'अग्ने युवा हीति प्रत्यृच सुवाहुती जुहोत्यु- खायाम् ' (का० १४ । ५ । ५ ) ऋग्द्वयेनोखामध्ये द्वे आहुती जुहोति । अग्निदेवत्ये द्वे गायत्र्यौ आया भरद्वाजदृष्टा द्वितीया विरूपदृष्टा । हे देव दीप्यमान, हे अग्ने, ये साधवः दान्तास्ते तवाश्वासः हया अरमलमत्यर्थं मन्यवे यज्ञाय वहन्ति प्रापयन्ति देवानिति शेषः । तानश्वान् युव हि योजय । हि पादपूरणः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

यु॒क्ष्वा हि दे॑व॒हूत॑मा॒ २॥ ऽअश्वा॑ अग्ने॑ र॒थी- वि । नि होता पूर्यः सदः ॥ ३७ ॥

उ० युवा हि देवहूतमान् अतिशयेन देवानाह्न- यन्ति तान् युक्ष्व अश्वान् हे अग्ने, रथीः इव । इवकारो मत्वर्थीयः । कस्मात्पुनस्त्वमेवमुच्यसे । यतः । निहोता पूर्व्यः सदः । निषदः निषीदसि होतृपदने होता सन् पूर्व्यः मानुषाद्धोतुः प्रथमः अग्र्यः । तदुक्तम् । अव्याद्यज्ञं जात- वेदा अन्तरः पूर्वोऽस्मिन्निषद्येति ॥ ३७ ॥

म० अमे, त्वमश्वान्युक्ष्व योजय । हिशब्दः प्रसिद्धौ । कीदृशान् । देवहूतमान् देवानाह्वयन्तीति देवहुवः अतिशयेन देवहुवो देवहूतमाः तान् देवानामतिशयेनाह्वातॄन् । 'काचोऽत- स्ति:' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां युक्ष्वेत्यस्य दीर्घः । दृष्टान्तमाह । रथीरिव रथीः रथस्वामी यथाश्वान्योजयति तद्वत् । रथोऽस्यास्तीति रथी: ईर् मत्वर्थ । किंच त्वं पूर्व्यः पूर्वभवः पुरातनो होता मानुषाद्धोतुः प्रथमोऽम्यो भूत्वा निसदः अस्मिन् यागे होतृषदने निषीद । 'छन्दसि' ( पा० ३। ४ । ६ ) इति लोड लुङ् । देवहूतमानश्वानित्यत्र 'आतोsढि नित्यम्' ( पा०८ ३ । ३ ) इत्याकारस्यानुनासिकत्वम् 'दीर्घादटि' ( पा० ८ । ३ । ९ ) इति नस्य रुः ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स॒म्यक् प्र॑वन्ति स॒रितो॒ न धेना॑ अ॒न्तर्हृदा मन॑सा पू॒यमा॑नाः । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भिर्चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये अ॒ग्नेः ॥ ३८ ॥

।

1

२५३

शेषः । श्रोत्रयोः अभूत् । इदं श्रोत्रं विश्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य वाजिनम् वाग्ज्ञं वाचोज्ञातारम् । श्रोत्रेण fe शब्दा ज्ञायन्ते । अग्नेर्वैश्वानरस्य च । चशब्दात् वाजिनं वाग्ज्ञमभूत् । अयमनिर्वैश्वानर इत्युपक्रम्य 'तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति' इत्येतदभि- प्रायम् ॥ ३९॥

ऋचे

उ० मुखप्रभृति सप्तसु प्राणायतनेषु सप्त हिरण्यश- लाकान्प्रत्यस्यति । सम्यक् स्रवन्ति । त्रिष्टुप् । हिरण्मय- म० हिरण्यशकलदेवत्यार्थी बृहती पादार्णनियमाभावात् । पुरुषाध्या सेनायं मन्त्रो व्याख्यायते । सम्यक् संगताः स्रवन्ति । 'नासिकयोर्कचे वेति' ( का० १७ । ५ । ९ ) मन्त्राभ्यां क्षरन्ति । कथमिव । सरितो न यथा सरितो नद्यः समुद्र- । पशूनां नसोः शकलप्रासनमित्यर्थः । हे हिरण्यशकल, मभिस्रवन्ति । काः स्रवन्ति । घेना अन्नानि । 'अन्नं वै ऋग्वेदाय तदुक्तहौत्रादिसिद्धये त्वा त्वां वा मनसि प्रास्यामि । धेना' इति श्रुतेः । अन्तर्हदा मनसा पूयमानाः यजमा - रुचे दीप्तये शोभाप्राप्त्यै त्वां दक्षिणनसि प्रास्यामि । 'शिरांसि नसंबन्धिना अन्तर्व्यवस्थितेन हृदा मनसा हृदयप्रतिष्ठितेन प्रत्यञ्चीति' (का० १७ । ५ । १३ ) आदौ वामनसि ततो मनसा पूयमानाः पवित्रीक्रियमाणाः । अन्तर्वै हृदयेन दक्षिणे । ' अक्ष्योर्भासे लेति' ( का० १७ । ५ । १० ) भासे मनसा सतान्नं पूतं यद्यजुः । यजमानो मनोवाक्कायकर्म - वेति मन्त्राभ्यां नेत्रयोस्तद्वद्धिरण्यशकलप्रासनम् । भासे भिरेकवृत्तिः । न केवलं धेनाः स्रवन्ति । किंतर्हि । कान्त्यै त्वां वामनेत्रे प्रास्यामि । ज्योतिषे तेजसे तत्प्रायै वां दक्षनेत्रे प्रास्यामि । 'श्रोत्रयोरभूदिदमिति' ( का० १७ । ५ । घृतस्य धाराः स्रवत्यः अहम् अभिचाकशीमि पश्यामि । योयं हिरण्मयः वेतसः पुरुषः मध्ये अग्नेः निहितः । ११ ) कर्णयोः प्रास्यति अभूदिदमग्निर्ज्योतिषेति मन्त्रा- तत्र स्रवत्यो घृतधाराः । अभिचाकशीमिीति संबन्धः ॥ ३८ ॥ भ्याम् । इदं श्रोत्रं विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य वैश्वा- नरस्य विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो नरेभ्यो हितस्याग्नेश्च वाजिनं वाचो म० 'मुखे करोति सम्यक्सवन्तीति' ( का० १७ । ५ । ७) । सम्यगिति मन्त्रेण पञ्चपशूनां मुखे एकैकं हिरण्यशकलं ज्ञातृ अभूत् सर्वप्राशब्दा वह्नेश्च शब्दोऽपि श्रोत्रेणैव ज्ञायते- Sतः श्रोत्रे हिरण्यं प्रास्यामीति शेषः । वाचमेति जानाति क्षिपतीति सूत्रार्थः । लिङ्गोक्तदेवता त्रिष्टुप् । हिरण्मय पुरुषो- वाजिनम् । वाच्पूर्वादेतेरौणादिको नक्प्रत्ययः । छान्दसः द्देशेनायं मन्त्रः । अग्नेर्मध्ये चितिमध्ये हिरण्मयो वेतसः पुरुषो कुत्वाभावः । 'झलां जशोऽन्ते' ( पा० ८ । २ । ३९ ) इति यो निहितोति तं प्रति धेना अन्नानि सम्यक् स्रवन्ति क्षरन्ति । हूयमानानि हवींषि तं प्रति गच्छन्तीत्यर्थः । 'अन्नं वै धेना' जश्त्वम् । अयममिवैश्वानर इत्युपक्रम्य 'तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति' इति श्रुत्यनुवादकोऽयं मन्त्रः । ( ७ । ५ । २ । ११ ) इति श्रुतेः । कीदृश्यो धेनाः । मनसा यद्वायमर्थः । इदं श्रोत्रेऽस्यमानं हिरण्यं विश्वस्य भुवनस्य पूयमानाः पवित्रीक्रियमाणाः । कीदृशेन मनसा । अन्तर्हृदा वैश्वानरस्याम्नेश्च वाजिनं वीर्यं तेजोजनकमभूत् भवति अतो- हृदयान्तर्वर्तमानेन हृत्प्रतिष्ठितेन विषयव्यावृत्तेन अव्याकुले- नेत्यर्थः । श्रद्धायुक्तेन मनसा दत्ता इत्यर्थः । 'अन्त हृदयेन मनसा सतान्नं पूतं य ऋजुः' ( ७ । ५ । २ । ११ ) इति श्रुतेः । तत्र दृष्टान्तः । सरितो न । नकार इवार्थः । सरित इव यथा नयः समुद्रं प्रति स्रवन्ति गच्छन्ति तद्वत् । न केवलं धेनाः स्रवन्ति घृतस्य धारा अपि स्रवन्ति । ताश्च धेना घृतधाराश्च हिरण्मयं पुरुषं प्रति स्रवन्तीरहमभिचाकशीमि पश्यामि । चाकशीतिः पश्यतिकर्मा यङ्लुगन्तः ॥ ३८ ॥

७

एकोनचत्वारिंशी ।

ऋचे त्वा॑ रु॒चे त्वा॑ मा॒से त्वा॒ ज्योति॑षे त्वा । अभू॑दि॒दं विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ वाज॑नम॒ग्नेर्वैश्वान॒रस्य॑ च ॥ ३९ ॥

उ० चे त्वा बृहती । नासिकयोः प्रास्यति । ऋचे ऋग्वेदाय त्वां प्रास्यामीति शेषः । रुचे दीह्यै त्वां प्रास्या मीति शेषः । चक्षुषोः भासे त्वा ज्योतिषे त्वाम् । तुल्यः

Sस्यामीति ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

अ॒ग्निर्ज्योति॑षा॒ ज्योति॑ष्मान्रुक्मो वर्च॑सा वचै- स्वान् । स॒हस्रा॒दा अ॑सि स॒हस्रय त्वा ॥ ४० ॥

उ० अग्निर्ज्योतिषा उष्णिक् । द्वितीयश्रोत्रप्रासन- मन्त्रः । अग्निरिव ज्योतिषा ज्योतिष्मान् अस्तु । रुक्मइव वर्चसा वर्चस्वानस्तु । श्रोत्रं पुरुषशिर उद्गृह्णाति । सह- त्वामुद्गृह्णामि ॥ ४० ॥ त्रदा असि बहूनां दातासि । एवंचेत् अतः सहस्राय

म० हिरण्यशकलदेवत्योष्णिक् । द्वौ पादावष्टार्णौ तृतीयो द्वादशको व्यूहेन । दक्षिणश्रोत्रे शकलं प्रास्यति । अयमग्निः ज्योतिषा पशुश्रोत्रस्थितहिरण्यतेजसा ज्योतिष्मान् तेजस्वी अस्तु । रुक्मो रोचमानोऽभिर्वर्चसा हिरण्यकान्त्या वर्चस्वान् कान्तिमानस्तु । बाह्यप्रभा ज्योतिः शरीरगत कान्तिर्वर्च इति

२५४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३]

द्विचत्वारिंशी ।

ज्योतिर्वर्च सोर्भेदः । यद्वा श्रोत्रमेव हिरण्यज्योतिषाग्निरिव ज्योतिष्मदस्तु हिरण्यवर्चसा च वर्चखदस्तु । रुक्म इव सुवर्ण- पुरुष इव । उभयत्रेवाध्याहारेण लिङ्गव्यत्ययेन च योजनेत्यर्थः ।

।

वात॑स्य॒ ज॒ति॑ वरु॑णस्य॒ नाभि॒मश्वं॑ ज॒ज्ञानं सैर-

'सहस्रदा इति पुरुषशिर उद्गृह्य मध्ये' (का० १७५।१४ ) रस्य॒ मध्ये॑ । शिशुं नदीनां हर॒मद्रबुभ्रम मे पुरुषशिर आदायोखामध्ये वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपदधातीति सूत्रार्थः । मा हिंसीः पर॒मे व्योमन् ॥ ४२ ॥ हे पुरुष, त्वं सहस्रदाः सहस्रसंख्यस्य दातासि अतः सहस्राय सहस्रधनलाभाय त्वा त्वामुद्गृहामीति शेषः । आदौ पुरुषाश- रसि शकलप्रासनं ततोऽश्वगोऽव्यजानां क्रमेण । एकपशुपक्षे मुखादिषु प्रत्येकं सप्त सप्त पञ्चकृत्व एकैकमित्यन्ये (का० १७ । ५ । ११ ) ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

आ॒दि॒त्यं गर्भ॒ पय॑सा॒ सम॑हूग्धि स॒हस्र॑स्य प्रति॒मां वि॒श्वरू॑पम् । परि॑वृध॒ि हर॑सा माभि- म॑स्थाः श॒तायु॑षं कृणुहि ची॒यमा॑नः ॥ ४१ ॥

उ० पुरुषशिर उपदधाति । आदित्यं गर्भम् इतउत्तरं पत्रिष्टुभः । आदत्ते पशूनिति आदित्यः । आदित्यइव । वा ईष्टेस सर्वेषां पशूनामिति आदित्यः । गृह्णाति पशूनिति गर्भः चित्योऽग्निरुच्यते । आदित्यं गर्भ पयसा दुग्धेन समधि समञ्जयसि । पुरुषमपि दधातीत्येतदभिप्रा- यम् । सहस्रस्य प्रतिमाम् बहुनः प्रतिमाभूतं विश्वरूपं सर्वरूपम् । सर्वाणि हि रूपाण्यादित्यस्य आदित्यवच्चायं स्तूयते । परिवृधि हरसा परित्यज एनं हरसा। वीर्या पहारकं ज्योतिरमे हर इत्युच्यते । माभिमंस्थाः अभिपूर्वो मनिहिंसार्थः माहिंसीः । सर्वथा शतायुषं कृणुहि चीय-

मानः ॥ ४१ ॥

म० 'आदित्यं गर्भमिति प्रतिमन्त्रं क्रमेण' ( का० १७ । ५। १७) । पुरुषादीनां शिरसि पञ्चमन्त्रक्रमेणैकैकमुपदधा- तीत्यर्थः । पञ्च ऋचोऽग्निदेवत्यास्त्रिष्टुभः आदौ पुरुषशिर उप- दधाति मध्ये । हे पुरुषशिरः, त्वमादित्यं चियानिं पयसा समङ्ग्धि संरचय । अञ्जेर्लोटि मध्यमैकवचने रूपम् । पयसि । स्थाप्य इत्येवमुच्यते । आदते पशूनादित्यवदीष्टे वा सर्वपशूनामि । त्यादित्यश्चित्योऽभिः । कीदृशमादित्यं । गर्भ गृह्णाति पशूनिति गर्भः पचाद्यच् 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' तम् । सहस्रस्य प्रतिमां बहुधनस्य प्रतिमाभूतं । बहुधनप्रदमित्यर्थः । विश्वरूपं सर्वरूप मादित्यत्वात् सर्वरूपप्रकाशकमित्यर्थः । सर्वाणि रूपाणि यस्मात् । किंच हरसा सर्ववीर्यापहारकमभेज्र्ज्योतिर्हरस्तेनाग्नितेजसा यजमानं परिवृधि परिवर्जय । 'बृजी वर्जने' रुधादिः लोट् । मा अभिमंस्थाः यजमानं मा हिंसीः । मन्यतेर्लुङ् अभिपूर्वो मन्यतिर्हिसार्थः । किंच चीयमानः उपधीयमानः सन्यजमानं । शतायुषं शताब्दजीविनं कृणुहि कुरु ॥ ४१ ॥

उ० अश्वमुपदधाति । वातस्य जूतिम् । जूतिर्गतिः प्रीतिर्वा । वातस्य गतिभूतं प्रीतिजनकं वा । वरुणस्य नाभिम् वरुणस्य नाभिमिवान्तरम् । अयं जज्ञानं सरिरस्य मध्ये । अश्वं जज्ञानं यजमानं सरिरस्योदकस्य मध्ये । शिशुं पुत्रम् नदीनां हरितवर्णम् । अद्रिबुध्नम् अद्रिः पर्वतः तस्य बुनमादिः तत्र भवा आपः अद्विबुनाः । इह तु अयो जातोऽश्वोऽपत्यप्रत्ययलोपाइद्विबुघ्नशब्देनोच्यते । प्रकरणात् हे अने चित्य, मा हिंसीः मावधीः । परमेब्योमन् निषीदन्तम् । इमे वै लोकाः परमं ब्योमेत्यधिलोकं

व्याख्यातम् ॥ ४२ ॥

त्वम-

म० अश्वशिर ईशाने उपदधाति । हे अग्ने चित्याग्ने, श्वमिमं मा हिंसी: ज्वालया मा दह । कीदृशम् । वातस्य जूर्ति जूतिर्गतिः प्रीतिर्वा । वायोर्गतिखरूपं वायुवच्छीघ्रग तिमित्यर्थः । वायोः प्रीतिं प्रेमपात्रं वरुणस्य नाभिं जलेशस्य नाभिमिव नाभिः अन्तरं यथा नरेण स्वनाभिर्वस्त्रावरणादिना पाल्यते तद्वद्वरुणेनाति प्रियत्वात्पाल्यम् । यतः सरिरस्य सलिलस्य जलस्य मध्ये समुद्रे जज्ञानं जायमानम् । 'जन् जनने' ह्वादिः शानच् 'गमहन - ' ( पा० ६ । ४ । ९८ ) इत्युपधालोपः । अप्सुयो निर्वा । अवः' इति श्रुत्यन्तरात् । अतएव नदीनां शिशुं बालं नदीपतिः समुद्रः पिता अतएव नदीनां मातृत्वात्तच्छिशुम् । हरिं हरित- वर्ण यद्वारूढं नरं हरतीति हरिस्तम् । अद्विबुधमद्रिर्गिरिः बुधं मूलं कारणं यासां ता अद्रिवुना आपस्तज्जातमद्रिबुनम् अपत्य- प्रत्ययलोपः । यद्वा बुनपदे नकार उपजनरछान्दसः । अद्रि- बुध्नमद्रिभिर्बुद्धं ज्ञातम् पथि तत्खुरैः क्षुण्णानदीन्पाषाणान्दृष्ट्वा नरैर्ज्ञातिं यदत्राश्वो गत इति उत्कृष्टमित्यर्थः । परमे व्योमन् एषु लोकेषु निषीदन्तमिति शेषः । ' इमे वै लोकाः परमं व्योम' ( ७ । ५ । २ । १८ ) इति श्रुतेः । यद्वा विविधमोम अवनं रक्षणं परममुत्कृष्टं यद्वधोम नानोपद्रवेभ्यः पालनं तत्र स्थापि तमिति शेषः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

अज॑स॒मिन्द्र॑मरु॒षं मु॑र॒ण्युम॒ग्निमी॑डे पूर्वचि॑ति॒ नमोभिः । स पर्वैभिरृतुशः कल्प॑मानो॒ गां मा हि॑सी॒रदि॑ति॑ वि॒राज॑म् ॥ ४३ ॥

उ० गामुपदधाति । भजस्रम् । यस्य तव संस्कारार्थम् अजस्रमनुपक्षीणम् इन्दुं सोमं चन्द्रमसम् अरुषम् भरो- चनम् भुरण्युम् भेत्तारं वाहदोहादिभिः अभिम् भाग्नेयम् ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तद्वितलोपः । ईडे याचामि उपधानाय । पूर्वचितिं प्राकू- चयनम् । प्राञ्चं ह्यग्निमुद्धरन्तीति अभ्यध्यासेन गोस्तुतिः । नमोभिरन्नैरभ्युद्यतैः स त्वमेताभिः पर्वेष्टकाभिः पर्वभिः पश्वष्टकाभिः ऋतावृतौ कल्पमानः गां माहिंसीः । अदिति- मदीनां विराजम् ' तस्यै शृतं तस्यै सर' इत्यादि दशवी - र्याभिप्रायम् ॥ ४३ ॥

म० गोशिर आग्नेय्यामुपदधाति । अहमग्निमीडे स्तौमि 'ईड स्तुतौ' । कीदृशम् । अजस्रमनुपक्षीणम् । इन्दुं 'इदि परमैश्वर्ये' इन्द- तीतीन्दुः ऐश्वर्योपेतम् । यद्वा 'उन्दी क्लेदे' उनत्ति क्लेदयति जनम- नांसीतीन्दुः 'उन्देरिञ्च्चादेः' ( उण० १ । १२ ) इति कुप्रत्यया- । दीकारौ । अरुषं रोषरहितम् । यद्वा अरुर्मर्म मर्मस्थानीयं रहस्यम् । आराध्यमित्यर्थः । पूर्वचित्तिं पूर्वैर्महर्षिभिः चित्तिं चेतव्यम् । नमोभिरन्नैर्भरण्यं भर्तारं सर्वेषां पोष्टरम् । हेने एवं स्तूयमानः स त्वं गामुपधीयमानां मा हिंसीः मा जहि । कीदृ- शीमदितिम् । अखण्डितामदीनां वा विराजं निविदं राजमानाम् दुग्धदानाद् गौर्विराट् 'तस्यै शृतं तस्यै शरः' (३ । ३ । ३ । २) इति दशवीर्याभिप्रायं विराट्वम् । कीदृशः त्वम् । पर्वभिः पश्विष्टकाभिरमावास्यादिपर्वभिर्वा ऋतुशः ऋतौ ऋतौ कल्प मानः कर्माणि संपादयन् ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

वरू॑त्र॒ त्वष्टुर्वरु॑णस्य॒ नाभि॒मति॑ जज्ञाना√ रज॑स॒ः पर॑स्मात् । म॒हीसा॑ह॒स्रीमसु॑रस्य मायामग्ने मा.हि॑सीः पर॒मे व्यो॑मन् ॥ ४४ ॥

२५५

रः । प्राणवतो मायां प्रज्ञां मीयते ज्ञायतेऽनया माया प्रज्ञा
प्राणिनां प्रज्ञाप्रदामित्यर्थः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

यो अ॒ग्निर॒ग्नेरध्यजा॑यत॒ शोका॑त्पृथि॒व्या उ॒त al दिवस्परि॑ । येन॑ प्र॒जा वि॒श्वक॑र्मा ज॒जान॒ तम॑ग्ने॒ हेडः परि ते वृणक्तु ॥ ४५ ॥

उ० अजमुपदधाति । यो अग्निः । यः अजः अग्निः अधि अजायत । उतवा दिवस्परि अपिच दिवोधि अजा- अग्नेः अधि सकाशात् अजायत उत्पन्नः । शोकात्पृथिव्या यत । "यद्वै प्रजापतिः शोकादजायत तद्वै दिवश्च पृथिव्यै च शोकादजायत' इति श्रुतिः । येनाजेन प्रजाः विकर्मा प्रजापतिः जजान जनितवान् 'वाग्वा अजो वाचो वै प्रजा विश्वकर्मा जजान' इति श्रुतिः । तमजं हे अग्ने, हेडः क्रोधः परिवृणक्तु परिवर्जयतु ते तब संबन्धी ॥ ४५ ॥

म० नैर्ऋत्येऽजमुपदधाति । योऽग्निरग्निरूपोऽजोऽग्नेः प्रजा- पतेः शोकादध्यजायत अग्निसंतापादुत्पन्नः । अत्राग्निः प्रजा- पतिः । उत वा अपिच दिवः शोकात् पृथिव्याश्च शोकाद्योऽजः पर्यजायत उत्पन्नः । अग्निपृथिवीदिवां शोकादजोत्पत्तिः श्रुत्योक्ता । 'यद्वै प्रजापतेः शोकादजायत तद्दिवश्च पृथिव्यै च शोकाद॒जायत' ( ७ । ५ । २ । २१ ) इति । विश्वकर्मा एव प्रजापतिः येनाजेन वाग्रूपेण प्रजा जजान उत्पादितवान् । अजस्य वाग्रूपत्वं ततः प्रजोत्पत्तिः श्रुत्युक्ता । 'वाग्वा अजो वाचो वै प्रजा विश्वकर्मा जजानेति' ( ७ । ५ । २ । २१ )

स

उ० अविमुपदधाति । वरूत्रीम् । वरान्वृणोतीति वा । हे अग्ने चित्य, ते तव हेडः क्रोधः तमजः परिवृणक्तु परि- कम्बलादिना आच्छादयति । त्वष्टुः वरुणस्य च नाभिं नहनम् । 'वारुणी च हि त्वाष्ट्री चाविः' इति श्रुतिः । अविं जज्ञानां यजमानानां रजसः परस्मात् । 'श्रोत्रं वै परं रजो दिशो वै श्रोत्रं दिशः परं रजः' इति श्रुतिः । महीं महतीम् साहस्रीं सहस्रोपकारक्षमाम् । असुरस्य असुवतः प्राणवतः प्रज्ञानवतो वा वरुणस्य मायां प्रज्ञाम् हे अग्ने, मा हिंसीः । परमे व्योमन्निति व्याख्यातम् ॥ ४४ ॥

त्यजतु । त्वयाजे कोपो न कार्य इत्यर्थः । माधवस्तु पृथिव्या उपरि स्थितादुत वा यद्वा दिवः परि द्युलोकोपरि स्थितात् शोकात् 'शुच दीप्तौ ' घञन्तः । दीप्तियुक्तादग्नेः प्रजापतेः सकाशाद्योऽग्निरूपोऽजोऽध्यजायत विश्वकर्मा येनाजेन प्रजाः पशून् जजान । अजस्य पशुसाधनत्वं तैत्तिरीयश्रुत्योक्तम् । 'ततोऽजस्तूपरः समभवत्तं खायै देवताया आलभत ततो वै प्रजाः पशूनसृजतेति' । शेषं पूर्ववत् ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒ादनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑ण- स्याग्नेः । आमा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षं सूर्यं आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च ॥ ४६ ॥

म० वायव्येऽविशिर उपदधाति । हे अग्ने, परमे व्योमन् उत्कृष्ट रक्षणस्थाने स्थापितामविं मा हिंसीः । कीदृशीम् । त्वष्टुः रूपाणां निर्मातुर्देवस्यानुग्रहाद्वरूत्रीं वृणोति कम्बलादिना छादयति लोकानिति वरूत्री ताम् । वरुणस्य नाभिं नाभिस्था- नीयां नाभिवद्रक्षणीयाम् वारुणी वाष्ट्री चाविः । परस्माद्रजसः दिग्रूपाल्लोकाज्जज्ञानं जायमानम् । 'श्रोत्रं वै परमं जो दिशो वै श्रोत्रं दिशः परमं जः' ( ७ । ५ । २ । २० ) इति श्रुतेः । म० 'चित्रं देवानामित्यर्धर्चशः सुवाहुती मध्यमे' (का० यद्वा परस्माद्रजसः प्रजापते रजोगुणाज्जायमानाम् । महीं महतीम् । साहस्रीं सहस्रमूल्याही सहस्रोपकारक्षमां वा । १७ । ५ । १८ ) । अर्धर्चद्वयेन पुरुषशिरस्याहुतिद्वयं जुहोती- असुरस्य मायामसवः प्राणा विद्यन्ते यस्य सोऽसुरः मत्वर्थे । त्यर्थः । व्याख्याता ( अ० ७ क० ४२) ॥ ४६ ॥

उ०

चित्रं देवानाम् । होमे व्याख्यातम् ॥ ४६ ॥

२५.६

सप्तचत्वारिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इ॒मं मा हि॑ सीद्वि॒पाद॑ प॒शु√ स॑हस्रा॒क्षो मेधा॑य॒
चि॒यमा॑नः । म॒युं प॒शुं मेध॑मग्ने जु॒षस्य॒ तेन॑
चिन्वा॒नस्त॒न्वो॒ निषी॑द् ॥ म॒युं ते॒ शुर्गृच्छतु यं
द्वि॒िष्मस्तं ते शुग॑च्छतु ॥ ४७ ॥

।

उ० अथ पञ्चपशूनां शुचोत्सर्गः । इमं मा हिंसीः । पञ्च त्रिष्टुमो द्वयवसाना उत्तराणि यजूंषि । पुरुषस्योत्स- जति । इमं पुरुषं माहिंसीः शुचा । द्विपादं पशुम् 'द्विपाद्वा एष पशुर्यत्पुरुषः ' । सहस्राक्षः सन् हिरण्यशकलव एष सहस्राक्षः मेधाय यज्ञाय अन्नाय वा चीयमानः चयनेन संस्क्रियमाणः । मयुं पशुं मेधम् हे अग्ने, जुपस्व । किंपुरुषो वै मयुः । तेन किंपुरुषेण चिन्वानः । तन्वो निषीद आत्मानं संस्कुरुष्व । इत उत्तरं यजुः । मयु ते तव शुक् सम्तापः ऋच्छतु । किंच । यं पुरुषं वयं द्विष्मः तंच तव शुक् ऋच्छतु हिनस्तु ॥ ४७ ॥

म० 'बहिर्वेद्युदतिष्ठनुपतिष्ठत उत्सर्गैरिमं मा हिसी - रिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । ५ । १९ ) । अतीर्य वेदेर्बहिर्दक्षिणे उदङ्मुखस्तिष्ठन्निमं मेत्युत्सर्गसंज्ञैः पञ्चमन्त्रैः पुरुषादिशिरांस्युपतिष्ठतेऽध्वर्युः एकपशुपक्षे तमेव पञ्चभिरि- त्यर्थः । अग्निदेवत्याः पञ्च त्रिष्टुभः आद्ययोरन्ते द्वे यजुषी तिसृणामन्ते त्रीणि त्रीणि यजूंषि । हे अग्ने, सहस्राक्षः सह- स्रमक्षीणि यस्य सः हिरण्यशकलरूपसहस्रनेत्रो मेधाय यज्ञाय चीयमानः चयनेन संस्क्रियमाणः सन् त्वमिमं द्विपादं पशुं पुरुषरूपं मा हिंसीः मा दह । 'हिरण्यशकलैर्वा एष सहस्राक्षः द्विपाद्वा एष पशुर्यत्पुरुषः' ( ७ । ५ । २ । ३९ ) इति च श्रुतेः । यदि वादनेच्छा तर्हि मेधं शुद्धं मयुं पशुं तुरङ्गवदनं किंपुरुषं पशुं जुषस्व सेवख भचयेत्यर्थः । ' किंपुरुषो वै मयुः ' ( ७ । ५ । २ । ३२ ) इति श्रुतेः । मयुं कृष्णमृगं वा जुषस्व 'मयुर्मृगेऽश्ववदने' इति कोशोक्तेः । तेन मयुभक्षणेन तन्वः ज्वालारूपास्तनूः चिन्वानः पोषयन्निह निषीद । द्वितीयार्थे तन्व इति प्रथमा । इतो यजुः ते तव शुक् शोकः संतापो मयुं किन्नरं मृगं वा ऋच्छतु प्राप्नोतु । किंच यं पुरुषं प्रति वयं द्विष्मः द्वेषं कुर्मः ते तव शुक् तमृच्छतु ॥ ४७ ॥

अष्टाचत्वारिंशी ।

इ॒मं मा हिसरेक॑शकं पशुं कनिक्रदं वाजिनंं
वाजि॑नेषु । गी॒रमा॑र॒ण्यमनु॑ ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा
नस्त॒न्वो॒ निषी॑द ॥ गौरं ते॒ शुर्गृच्छत॒
द्विष्मस्तं ते शुच्छतु ॥ ४८ ॥

उ० अथाश्वस्य । इमं मा हिंसी: एकशर्फ पशुम् 'एक शफो वा एष पशुर्यदश्वः' । कनिक्रदम् अत्यर्थं क्रन्दितारम्

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

वाजिनं वेगवन्तम् वेगवत्सु मध्ये व्यवस्थितम् । गौरं गौरमृगम् अनुदिशामि ते तव । तेन चिन्वान इति

व्याख्यातम् ॥ ४८ ॥

"

म० अथाश्वस्य । हे अग्ने, इममेकशफमेकखुरं पशुमवं मा हिंसीः । 'एकशफो वा एष पशुर्यदश्वः' ( ७।५।२ । (३३ ) इति श्रुतेः । कीदृशम् । कनिक्रदमत्यन्तं क्रन्दितारं हेषमाणम् । क्रन्देः 'दाधर्ति' ( पा० ७ । ४ । ६५ ) इत्यादिना यङ्लुकि निपातः । वाजो वेगो विद्यते येषां ते वाजिनो वेगवन्तः मत्वर्थे इन्प्रत्ययः । तेषु मध्ये वाजिनं वेगवन्तम् । ते तुभ्यमारण्यं वनस्थं गौरवर्ण मृगं दिशामि ददामि । तेन तन्वः चिन्वानो निविदेति पूर्ववत् । ते तव शुग्गौरं

गच्छतु ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

इ॒म ् सा॑ह॒स्रधि॑ श॒तशा॑र॒मुत्सँ व्य॒च्यमा॑न सरि॒रस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तं दुहा॑न॒मदि॑तिं॒ जना॒यान्ने॒ मा हिंसीः पर॒मे व्यो॑मन् ॥ ग॒व॒यमा॑र॒मनु॑ ते॒ दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो॒ निषी॑द् । ग॒व॒यं ते॒ शुर्गृच्छत॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुर्गृच्छतु ॥ ४९ ॥

उ० अथ गोः । इमं साहस्रम् । इमं गां साहस्रम् सहस्रार्हम् शतधारमुत्सम् । उत्सः कूपः । बहुस्रोतसमिव कूपम् उपकारकम् वाहदोहादिभिः व्यच्यमानं सरिरस्य मध्ये विविधमच्यमानमुपजीव्यमानम् सरिरस्य मध्ये । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' इत्यादिश्रुतिः । घृतं दुहानाम् अदिति- मदीनाम् जनाय मनुष्येभ्योऽर्थाय । पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गाभ्यां मन्त्रे गौः स्तूयते । अग्ने माहिंसीरित्यादि व्याख्यातम् ॥४९॥

।

म० अथ गोः । अत्र विशेषणद्वयं स्त्रीलिङ्गं शेषाणि पुंलि- ङ्गानि व्यत्ययेन उभाभ्यां गौरेव स्तूयते । हे अग्ने, परमे व्योमन् उत्कृष्टे स्थाने स्थितमिमं गोरूपं पशुं त्वं मा हिंसीः । कीदृशम् । साहस्रं सहस्रमूल्यार्हं सहस्रोपकारक्षमं वा । शतधारं शतसंख्याकक्षीरधारायुतमत एवोत्सम् उत्सः कूपः तत्सदृशम् उत्स इवोत्सस्तं । बहुस्रोतसमित्यर्थः । सरिरस्य मध्ये एषु लोके - ध्वन्तः व्यच्यमानं जनैर्विविधमच्यमानमुपजीव्यमानम् । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' (७ । ५ । २ । ३४ ) इति श्रुतेः । जनाय सर्वलोकाय घृतं दुहानां घृतकारणं क्षीरं क्षरन्तीम् । अदिति- मखण्डिताम् । ते तवारण्यं गवयं गोसदृशं पशुविशेषमनुदि- शामि । शिष्टमुक्तम् ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

इ॒ममृ॑णा॒युं वरु॑णस्य॒ नाभि॑ त्वच॑ प॒शूनां द्विपदा॒ चतु॑ष्पदाम् । त्वनु॑ प्र॒जानां॑ प्रथ॒मं ज॒नित्र- मने मा हिंसीः पर॒मे व्यो॑मन् ॥ उष्मारण्यमनु॑

उ०

उवभाष्य - महीधरभाप्यसंवलिता ।

२५७

ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो निषद । उष्टु॑ ते॒ स्वोत्पादकं प्रजापतिमपश्यदृष्टवान् । किंच एवं प्रशस्तोऽजस्ततो देवा इदानींतना अग्रे पूर्वजन्मनि तेनाजेन कर्म कृत्वेति शेषः । शुर्गृच्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुग॑च्छतु ॥ ५० ॥ देवतां देवभावमायन् प्राप्ताः । ' तस्य भावस्त्वतलौ' । किंच मेध्यासः मेध्या यज्ञयोग्या यजमाना रोहं रोहणीयं स्वर्गं तेनाजेनोपायन्नुपगच्छन्ति । 'छन्दसि परेऽपि' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इति । शरभोऽष्टापदो मृगविशेषः सिंहघाती । शेषमुक्तम् ॥ ५१ ॥

अथावेः । इममूर्णायुम् । इमम् ऊर्णायुं ऊर्णा- वन्तम् । वरुणस्य नाभिं वरुणस्य नहनम् अपत्यम् त्वचं पशूनां द्विपदां चतुष्पदां च । उभयरूपाणां पशूनां त्वग्र- क्षणं करोति कम्बलादिनेत्याशयः । किंच । त्वष्टुः प्रजानां प्रथमं जनित्रम् । 'एतच्च त्वष्टा प्रथमं रूपं चकार' इति श्रुतिः । जनित्रं जननम् । व्याख्यातमन्यत् ॥ ५० ॥

म० अथावेः । हे अग्ने, परमे व्योमन् स्थाने स्थितमि- ममविं मा हिंसीः । कीदृशमुर्णायुम् । ऊर्णावन्तं । ऊर्णाया युस् । वरुणस्य नाभिं नाभिस्थानीयं प्रियमपत्यमित्यर्थः । द्विपदां नराणां चतुष्पदां गवादीनामुभयरूपाणां पशूनां त्वचम् त्वच- मिव त्वचम् त्वग्रक्षकं कम्बलैः छादकत्वात् । मनुष्याः शीतनि- वृत्त्यै कम्बलं दधते । अश्वगोखराद्या अपि मार्दवाय पृष्ठे कम्ब- लैराच्छाद्यन्ते । तथा त्वष्टुः प्रजापतेः प्रजानां मध्ये प्रथमं जनित्रं प्रथमोत्पन्नम् । 'एतद्ध त्वष्टा प्रथमं रूपं विचकार' । ( ७ । ५ । २ । ३५ ) इति श्रुतेः । उष्ट्रं प्रसिद्धं ते ददामि ।

स्पष्टमन्यत् ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

अ॒जो हा॒ग्नेरज॑निष्ट॒ शोक॒त्सो अ॑पश्यज्जनि॒ता- र॒मये॑ । तेन॑ दे॒वा दे॒वता॒मय॑माय॑स्तेन॒ रोह॑माय॒न्नृप मेध्या॑सः ॥ श॒र॒भमा॑र॒ण्यमनुं ते दिशामि तेन चिन्वा॒नस्त॒न्वो विषी॑द् । शरभं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुर्गृच्छतु ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषे॒ नॄः पा॑हि शृणुधी गिरः ।
रक्ष तोकमुत त्मना॑ ॥ ५२ ॥

उ० चित्योपस्थानम् । त्वं यविष्ठ । गायत्र्यानेयनि- रुक्ता । त्वं हे यविष्ठ युवतम । यद्वा 'यु मिश्रणे' । अति- शयेन मिश्रयितृतम । दाशुषः दत्तवतो हवींषि यजमानस्य नृन्मनुष्यान् पाहि पालय । शृणुधि च गिरः स्तुतिलक्षणा वाचः । किंच रक्षा रक्ष तोकं अपत्यम् । उत त्मना । अपिच आत्मानं रक्षेति । श्रुत्युक्तो व्यत्ययः ॥ ५२ ॥

म० 'एत्य च त्वं यविष्ठेति चित्योपस्थानम्' (का० १७ ॥ ६ । १) बहिर्वेदेरागत्याभिसमीपेऽर्धचित्यमुपतिष्ठते । उशनोदृष्टा, निरुक्ताग्नेयी गायत्री । हे यविष्ठ युवतम, यद्वा मिश्रयितृतम, गिरोऽस्मदीयाः स्तुतिवाचः शृणुधि शृणु 'श्रुशृणु-' ( पा० ६।४ । १०२ ) इत्यादिनः हेर्धिः 'अन्येषामपि दृश्यते ' पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां दीर्घः । गिरः श्रुखा दाशुषो हविर्दत्तवतो यजमानान् नृन्मनुष्यान् पाहि रक्ष । दाशुष इति षष्ठी वा । यजमानस्य नृन् पाहीति । 'दाश्वान्साह्वा- न्मीद्वांश्च' ( पा० ६ । १ । १२ ) इति निपातः । किंच

(

वा ॥ ५२ ॥

उ० अथाजस्य । अजो हि । यः अजः अग्नेः अजनिष्ट । उतापि च त्मना आत्मना लोकं यजमानापत्यं रक्ष 'यचोत- जातः । शोकात्संतापात् । 'यद्वै प्रजापतेः शोकादजायत स्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति संहितायां दीर्घः । 'मन्त्रेष्वाज्यादेरात्मानः' ( पा० । ४ । १४१ ) इति आका- तदभेः शोकादजायत' इति श्रुतिः । हिशब्दः पादपूरणः । रलोपः । लोकमपत्यमुतात्मानं च रक्षेति विभक्तिव्यत्ययो सः अपश्यत् जनितारं जनयितारं प्रजापतिम् । अग्रे प्रथ- मम् । यथासौ द्रष्टव्यः । तेन च देवा इन्द्रादयः । देवतामग्रमायन् । नायं 'देवात्तल्' इतिस्वार्थिकः किंतर्हि 'तस्य भावस्त्वतलौ' इति भावप्रत्ययः । षष्ठ्यर्थे चेयं द्वितीया । देवत्वस्याप्रमायन्नितिशब्दप्रकरणात् । तेनैवाजेन रोहं स्वर्गम् आयन् उपागच्छन्तु । मेध्यासः यज्ञे ये देवाः । त्वा भस्मि॑न्सादयाम्य॒पा॑ त्वा॒ ज्योतिषि सादया-

लोकप्रसिद्धाः शरभादयो व्याख्येयाः ॥ ५१ ॥

म्य॒पा॑

त्रिपञ्चाशी ।

अ॒पा॑ त्म॑न्साद॒याम्य॒षां त्वोद्य॑न्सादयाम्य॒पां

त्वाय॑ने साद॒याम्यर्ण॒वे त्वा॒ सद॑ने साद- म० अथाजस्य । हि पादपूरणः । योऽजोऽग्नेः प्रजापतेः यामि समु॒द्रे त्वा॒ सद॑ने सादयामि सरि॒रे त्वा शोकात्संतापादजनिष्ट उत्पन्नः शोकाद्दीप्यमानादग्नः प्रजापते- संदने सादयाम्यपां त्वा क्षये॑ सादयाम्य॒पां त्वा रजनिष्टेति वा । 'यद्वै प्रजापतेः शोकादजायत तदग्नेः शोका- सधि॑िषि सादयाम्य॒पां त्वा॒ सद॑ने सादयाम्य॒पां दजायत' ( ७ । ५ । २ । ३६ ) इति श्रुतेः । 'आत्मनो वपा -

मुदखिदत्तामग्नौ प्रगृह्णात्ततोऽजस्तूपरः समभवत्' इति तैत्ति त्वा॑ स॒धस्थे सादयाम्य॒पां त्वा॒ योनौ सादया- रीयेऽपि । स उत्पन्नोऽजोऽग्रे प्रथममुत्पन्नं नरमेव जनितारं म्य॒पा॑ त्वा॒ पुरी॑षे सादयाम्य॒पां त्वा॒ पार्थसि

३३ य० उ०

}

२५८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सादयामि । गा॒य॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि॒ त्रैष्टुभेन वा छन्द॑सा सादयामि॒ जग॑तेन त्वा॒ छन्द॑सा सादयाम्यानु॑ष्टुमेन त्वा॒ छन्द॑सा साद- यामि॒ पाङ्केन त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि ॥ ५३ ॥

उ० पञ्चदशच्छन्दस्याः पञ्चदशभिर्यजुर्भिरुपदधाति । अपां त्वमन्सादयामि । श्रुत्युक्तान्यभिधेयानि । अपां एमन् । सप्तम्या लुक् । एमनि । 'इण् गतौ' । अस्य मनि- न्प्रत्ययान्तस्यैतद्रूपम् । वायुर्वा अपामेमन् । वायौ तां सादयति । अपां त्वा ओझन् । 'उन्दी क्केदने' । ओषधयो वा अपामोद्म । तुल्यव्याख्यानमन्यत् । स्मन् ।'

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

धस्थम्' । अपां योनौ समुद्रे वां सा० । 'समुद्रो वा अपां योनिः ' । अपां पुरीषे सिकतासु वां सा० । 'सिकता वा अपां पुरीषम्' अपां पाथसि अन्ने त्वां सा० । 'अन्नं वा अपां पाथः। पञ्च छन्दस्या उपदधाति पञ्च यजुर्भिः । गाय- त्रेण गायत्र्येव गायत्रं तेन छन्दसा त्वामुपदधामि । त्रैष्टुभेन छन्दसा त्वां सा० । जागतेन छन्दसा त्वां सा० । आनुष्टुभेन छन्दसा वां सा० । पालेन छन्दसा त्वां सा० ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

अ॒यं पुरो भुव॒स्तस्य॑ प्रा॒णो भवाय॒नो व॑स॒न्तः प्रणय॒नो गा॑य॒त्री वा॑स॒ती गा॑य॒ज्य॑ य॒त्रम् भर्त्सनदीयोः' । अभ्रं वा अपां भस्मन् । ज्योतिषि । गा॑य॒त्रादु॑पा॒शुरुपा॒शोस्त्रि॒वृ॒त्रि॒वृतो रथन्त॒रं वसि॑ष्ठ॒ विद्युद्वा अषां ज्योतिः । अग्रने । इयं पृथिवी अपामयनम् । ऋषि॑ः प्र॒जाप॑तिगृहीतय॒ त्वया॑ प्रा॒णं गृह्णामि अर्णवे । प्राणो वा अपामर्णवः । समुद्रे । मनो वै समुद्रः ।

सरिरे । वाग्वै सरिरम् । क्षये । चक्षुर्वा अप क्षयो प्र॒जाभ्य॑ः ॥ ५४ ॥ निवासः । सधिषि । श्रोत्रं वा अपां सधिः । सदने द्यौर्वा अपां सदनम् । सधस्थे । अन्तरिक्षं वा अपांसघ- स्थम् । योनौ । समुद्रो वा अपां योनिः । पुरीषे । सिकता । वा अपां पुरीषम् । पाथसि । अन्नं वा अपां पाथः । भन्ने त्वां सादयति । पञ्चच्छन्दस्याः पञ्चभिर्यजुर्भिरुपदधाति गायत्रेण त्वा च्छन्दसा सादयामीत्यादि ॥ ५३ ॥

उ० प्राणभूताः पञ्चाशदिष्टका उपदधाति । पञ्चाशद्भि- र्यजुर्भिः । अयं पुरो भुवः । अग्निर्वै पुरः तद्यत्तदाह पुर इत्यादिनिर्वचनम् । तस्य प्राणः अपत्यम् भौवायनः वसन्त ऋतुः । प्राणायनः प्राणस्यापत्यम् । नडादित्वात्फक् । गायत्री वासन्ती गायत्री च वसन्तस्यापत्यम् । गायत्री गायत्रम् । गायत्र्याः सकाशाद्गायत्रम् साम निरमिमीत । गायत्रादुपांशुः । गायत्रात्साम्न उपांशुं ग्रहं निरमिमीत । उपांशोः त्रिवृत् । उपांशोर्महात्रिवृत्स्तोमं निरमिमीत । त्रिवृतो रथन्तरम् । त्रिवृत्स्तोमाद्रथन्तरं पृष्ठं निरमि- मीत । वसिष्टऋषिः । प्राणो वै वसिष्ठ ऋषिः । प्रजा- पतिगृहीतया त्वया । गृह्णातिः सृजतिवचनः । प्रजापति- सृष्टया त्वया । प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्यः । अयं पुरोभुव इत्यादिभिर्दशभिर्भेदः प्राणमेवैकमविशेषेण गृह्णामि

म० 'अपरेण स्वयमातृष्णामेत्यापस्याः पञ्चपञ्चानूकान्तेष्वपां मन्निति प्रतिमन्त्रम् ' ( १७ । ६ । २ ) तीर्थेनाग्निमारुह्य स्वयमातृष्णामपरेण पूर्वानूकान्तमेय चतुर्ध्वप्यनूकान्तेष्वपां त्वेमन्निति प्रतिमन्त्रं पञ्चपञ्चापस्यासंज्ञा इष्टका उपदधातीति सूत्रार्थः । विंशतिरिष्टकादेवत्यानि यजूंषि पञ्चदशापस्यादेव - त्यानि पञ्च छन्दस्यादेवत्यानि । हे इष्टके अपस्ये, अपामेमन् एमनि वायौ त्वा त्वां सादयामि स्थापयामि । 'इण् गतौ' मनि- नृप्रत्ययः सप्तम्या लुक् त्वा इत्यस्य पररूपम् । अत्रापामेम- । प्रजाभ्यो विशेषेणावस्थितम् ॥ ५४ ॥

नित्यादीनां श्रुत्योक्तोऽर्थो ग्राह्यः । ' वायुर्वा अपामेम वाय म० 'व्याघारणवत्प्राणभृतः कर्णसहिता दशदशायं पुर त्वांंसादयामि' ( ७ । ५ । २ । ४६ ) इति श्रुतेः । अपा- । इति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । ६ । ३ ) । प्राणभृत्संज्ञका

E

।

मोद्मन् ओद्मनि ओषधिषु वां सादयामि । 'उन्दी क्लेदे' इष्टका व्याघारणवद्दक्षिणे असे उत्तर श्रोण्यां दक्षिणश्रोण्यामुत्तरे मन्नलोपश्च गुणः सप्तम्या लुक् । 'ओषधयो वा अपामोद्म' अंसे कर्णसहिता अक्ष्णया संलग्नाः स्वयमातृष्णापर्यन्तं दश ७ । ५ । २ । ४७–६० ] एवमग्रेऽपि तुल्यम् । भस्मन् । दशोपदधातीति सूत्रार्थः । पञ्चाशद्यजूंषि प्राणभृदिष्टका देव- भस्मनि । 'भस भर्त्सनदीत्योः' मन् । अत्रे 'अभ्रं वा अपां त्यानि प्रतिकण्डिकं दश दश । प्रथमं दशकं दक्षिणे अंसे । भस्म' अपां ज्योतिषि विद्युति । 'विद्युद्वा अपां ज्योतिः' । कदाचिद्व्यग्रात्प्रजापतेः प्राणा देवा भूलोकान्ताः तदा तान्य- अपामयने भूमौ । 'इयं पृथिव्यपामयनम्' । अर्णवे सदने स्थाने जापतिरूचे किमित्युत्क्रम्यते मामुपगच्छतेति । ततः प्राणास्त- प्राणरूपे सा० । 'प्राणो वा अर्णवः' । समुद्रे सदने सा० । मूचुर्वयमन्नं विना स्थातुं न शक्नुमस्तदन्नं त्वया सृज्यते चेत्ति- 'मनो वें समुद्रः' । सरिरे सदने वाचि सा० । 'वाग्वै सरिरम्' । ष्ठामः । तनः प्रजापतिनोक्तं वयमुभयेऽन्नं सृजामेति तथेत्युक्त्वा अपां क्षये चक्षुषि लां सा० । 'चक्षुर्वा अपां क्षयः' । क्षयो । प्राणाः प्रजापतिथैतदन्नमसृजंस्तेन प्राणान्पुष्णन्तीति इष्टकानां निवासः । अपां सधिषि श्रोत्रे लां सा० । 'श्रोत्रं वा अपार्थ- प्राणभृत्संज्ञेत्युक्तं श्रुत्या 'प्रजापतेर्विस्रस्तात् प्राणा उदक्रामन् ' सधिः' । अपां सदने दिवि लां सा० ॥ द्यौर्वा अपां सदनम् ( ८ । १ । १ । ३ इत्यादिकया । अथ मन्त्रव्याख्या । योऽयं अपां सधस्थे अन्तरिक्षे लां सा० । 'अन्तरिक्षं वा अपांस- पुरो भुवश्चानिर्वर्तते हे इष्टके, लं तद्रूपासि । प्राण एवाभि-

उवटभाध्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

र्भूत्वा पुरस्तिष्ठति अतोऽग्निरूपां त्वामुपदधामीति शेषः । एवमग्रेऽपि । पुरस्तादुपधीयते प्रागुद्धियते प्राडुपचर्यत इति पुरोऽग्निः । भवति सर्वरूपेणेति भवत्यस्मात्सर्वमिति वा भुवो - ऽग्निः तद्रूपेष्टका ध्येयेति भावः । तदुक्तं श्रुत्या 'अयं पुरो भुव इत्यग्निर्वै पुरस्ताद्यत्तमाह पुर इति प्राञ्चं त्यग्निमुद्धरन्ति प्राञ्च मुपचरन्त्यथ यद्भुव इत्याहाग्निर्वै भुवोऽग्नेहादं सर्वं भवति प्राणो हार्भूित्वा पुरस्तात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधातीति' ( ८ । १ । १ । ४ )। प्राणस्तस्याग्नेरपत्यमिति शेषः । अतएव भौवा - यनः भुवस्याग्नेरपत्यं भौवायनः । नडादित्वात्फक् । इटके, प्राणरूपां त्वां सा० । 'प्राणं तस्माद्रूपादग्नेर्निरमिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । प्राणस्यापत्यं प्राणायनः फक् । यो वसन्त ऋतुस्तद्रूपां सा० । 'वसन्तमृतुं प्राणान्निरमिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । वसन्तस्यापत्यं वासन्ती 'तस्या- पत्यम्' ( पा० ४ । १ । ९२ ) इत्यण् 'टिड्ढाणञ्' ( पा० ४ । १ । १५ ) इत्यादिना ङीप् । या गायत्री छन्दस्तद्रूपां सा० । 'गा॒यत्रीं छन्दो॒ वसन्तादृतोर्निरमिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । गायत्र्यैव गायत्रं चतुर्थी पञ्चम्यर्थे । गायत्र्याः सकाशाद्गा- यत्रं सामोत्पन्नं तद्रूपां सा० । 'गायत्र्यै छन्दसो गायत्रं साम निरमिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । गायत्रात्साम्नो य उपांशुग्रहो निर्मितस्तद्रूपां सा० । 'गायत्रात्साम्न उपाशुं ग्रहं निरमिमीत' (८ । १ । १ । ५) इति श्रुतेः । उपांशुग्रहान्निमितो यस्त्रिवृत्स्तोमस्तद्रूपां सा॰ । 'उपां शोर्महात्रित्रतं स्तोमं निर- । मिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । त्रिवृतः स्तोमान्नि- र्मितं यद्रथन्तरं पृष्ठं तद्रूषां सा० । 'त्रिवृतः स्तोमाद्रथन्तरं पृष्ठं निरमिमीत' ( ८ । १ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । वसत्यधितिष्ठति सर्वजन्तूनिति वस्ता अतिशयेन वस्ता वसिष्ठः 'तुरिष्ठेमेयस्सु' ( ६ । ४ । १५४ ) इतीष्ठनि तृचो लोपः । सर्वाधार ऋषिः ज्ञाता प्राणस्तद्रूपां सा० । 'प्राणो वै वसिष्ठ ऋषिर्यद्वैनु श्रेष्ठ- स्तेन वसिष्ठोऽथो यद्वस्तृतमो वसति तेनो एव वसिष्ठः' ( ८ । १ । १ । ६ ) इति श्रुतेः । प्रजापतिगृहीतया । गृह्णातिः सृष्ट्यर्थः । प्रजापतिना सृष्टया त्वयेष्टकया स्थापितया प्रजाभ्यः सर्व प्रजार्थं प्राणं गृह्णामि । प्रजानां प्राणसिद्धये त्वामुपदधामीत्यर्थः । अयं पुर इत्यादिदशमन्त्रैः प्राणमेवैकं प्रजाभ्यः गृह्णामि । 'ये नाना- कामाः प्राणे तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तत्प्राणं करोति' ( ८ । १ । १ । ६ ) इति श्रुतेः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

२५९

उ० अथ दक्षिणतः । अयं दक्षिणा विश्वकर्मा । अयं वै वायुर्विश्वकर्मा योयं पवते । एष हीदं सर्वं करोति तद्यत्तमाह दक्षिणेति तस्मादेष दक्षिणैव भूयिष्ठं वात्या- र्यावर्तात् । तस्य मनो वैश्वकर्मण इत्यादि तुल्यव्याख्यानं चतसृष्वपि कण्डिका ॥ ५५ ॥

म० एभिर्मन्त्रैस्तृतीयं दशकं दक्षिणश्रोणेरारभ्योपधेयम् । विश्वं करोति सर्वं सृजतीति विश्वकर्मा वायुरयं दक्षिणा दक्षि- णस्यां दिशि आर्यावर्ताद्भूयो वाति तद्रूपां त्वां सा० । 'अयं वै वायुर्विश्वकर्मा योऽयं पवते एष हीदं सर्व करोति तद्यत्तमाह दक्षिणेति तस्मादेष दक्षिणैव भूयिष्ठं वापि । ( ८ । १1१1७ ) इति श्रुतेः । तस्य विश्वकर्मणो- ऽपत्यं मनोऽत एव वैश्वकर्मणं विश्वकर्मण इदम् । 'तस्ये- दम्' (पा० ४ । ३ । १२० ) इत्यण् 'इनण्यनपत्ये ( पा० ६ । ४ । १६४ ) इति प्रकृत्या । मनोरूपां सा० । 'मनस्त- स्माद्रूपाद्वायोर्निरमिमीत' ( ८1१1१1८ ) इति श्रुतेः । मिमीत' इति श्रुतेः । ग्रीष्मस्येयं ग्रैष्मी ग्रीष्मोत्पन्ना त्रिष्टुप् छन्द- मनसोऽपत्यं ग्रीष्म ऋतुस्तद्रूपां सा० । 'ग्रीष्ममृतुं मनसो निर- स्तद्रूपां सा० । 'त्रिष्टुभं छन्दो ग्रीष्मादृतोर्निरमिमीत' इति श्रुतेः । त्रिष्टुभ उत्पन्नं यत्स्वारं साम तद्रूपां सा० । 'त्रिष्टुभश्छन्दसः स्वारं साम निरमिमीत' इति श्रुतेः । स्वारात्साम्न उत्पन्नो योऽन्तर्यामो ग्रहस्तद्रूपां सा० । 'खारात्साम्नोऽन्तर्यामं ग्रहं निर- मिमीत' इति श्रुतेः । अन्तर्यामादुत्पन्नो यः पञ्चदशस्तोमस्तद्रूपां सा० । 'अन्तर्यामाग्रहात्पञ्चदशं स्तोमं निरमिमीत' इति श्रुतेः। पञ्चदशात्स्तोमादुत्पन्नं यद्बृहत्पृष्ठं तद्रूपां सा० । 'पञ्चदशात्स्तो- माहृहत्पृष्टं निर० ' । भरद्वाज ऋषिः विभर्तीति भरन् वाजमन्नं यः स भरद्वाजोऽन्नधर्ता मनः मनसि स्वस्थे अन्नादनेच्छोत्पत्तेः ऋषिः सचेतनो मनोरूपस्तद्रूपां सा० । 'मनो वै भरद्वाज ऋषिः अन्नं वाजो यो वै मनो बिभर्ति सोऽन्नं वाजं भरति तस्मान्मनो भरद्वाज ऋषिः ' ( ८ । १ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । प्रजापतिगृहीतया धातृसृष्ट्या त्वयेष्टकया कृत्वा प्रजाभ्यो मनो गृह्णामि एभिर्दशमन्त्रैर्मन एव गृह्णामी -

त्यर्थः ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

अ॒यं प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ चक्षु॑र्वैश्वव्यच॒ सं व॒र्षा- श्रक्षुध्यो जग॑ती वार्षी जग॑त्या॒ ऋक्सम॒मृ- क्स॑माच्छुक्रः शु॒क्रास॑प्तद॒शः स॑प्तद॒शाद्वैरू॒प॑ ज॒म- द॑ग्मि॒ऋषि॑ः प्र॒जाप॑तिगृहीतय॒ त्वया॒ चक्षु॑र्गृहमि प्र॒जाभ्य॑ः ॥ ५६ ॥

॥

अ॒यं द॑क्षि॑णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॒ मनो॑ वैश्वकर्मणं ग्री॒ष्मो मा॑न॒सत्रि॒ष्टुव॒शैर्मौ त्रि॒ष्टुभ॑ः स्वारस्वा॒ राद॑न्तयो॒म॒न्तयो॒मात्प॑श्वद॒शः प॑श्वद॒शाद्गृ॒हद्व॒रद्वाज॒ ऋषि॑ः प्र॒जाप॑तिगृहीतय॒ त्वया उ० मनौ गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑ः ॥ ५५ ॥

अयं पश्चात् । अयं पश्वाद्विश्वव्यचा । 'असौ वा आदित्यो विश्वव्यचा यदा ह्येवैष उदेति अथेदं सर्वं व्यचा भवति तद्यत्तमाह' । पश्चादिति क्रियानिर्देशः ॥ ५६ ॥

२६०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोदशोऽध्यायः १३ ]

म० अयं पश्चादित्यादिमन्त्रैर्द्वितीयं दशकमुत्तरश्रोणेरारभ्यो- त्तरं तस्थौ तदेतद्रूपमुपदधाति' ( ८ । १ । २ । ४ ) इति पदधाति । पश्चात्प्रतीचीं दिशमञ्चति गच्छतीति पश्चात् प्रतीची- श्रुतेः । तस्य स्वर्गस्य संबन्धि श्रोत्रं कीदृशम् । सौयम् स्वः इदं गमनशीलो विश्वं विचति उदितः सन्प्रकाशयतीति विश्वव्यचा । सौवं 'तस्येदम्' ( पा० ४ । ३ । १२० ) इत्यण् । द्वारादि- आदित्योऽयं प्रसिद्धस्तद्रूपां सा० । 'असौ वा आदित्यो विश्वव्यचा । त्वादैजागमः ( पा० ७ । ३ । ४ ) अव्ययानां भमात्रे टिलोपः । यदा ह्येवैष उदेत्यथेदं सर्वं व्यचो भवति तद्यत्तमाह पश्चादिति श्रोत्ररूपां वां सा० । 'श्रोत्रं तस्माद्रूपाद्दिग्भ्यो निरमिमीत' तस्मादेतं प्रत्यञ्चमेव यन्तं पश्यन्ति' ( ८ । १ । २ । १ ) इति ( ८ । १ । २ । ५ ) इति श्रुतेः । श्रोत्रादुत्पन्ना या शरत्तद्रूपां श्रुतेः । तस्यादित्यस्य संबन्धि चक्षुरतएव वैश्वव्यचसं विश्व - सा० । 'शरदमृतुं श्रोत्रान्निरमिमीत' ( ८ । १ । २ । ५ ) इति व्यचसो रवेरुत्पन्नं तद्रूपां सा० । 'चक्षुस्तस्माद्रूपादादित्यान्निर- श्रुतेः । शरद उत्पन्नं यदनुष्टुप्छन्दस्तद्रूपां सा० । अनुष्टुभं मिमीत' ( ८ । १ । २ । २ ) इति श्रुतेः । चाक्षुष्यः चक्षुष छन्दः शरद ऋतोर्निरमि० । अनुष्टुभ उत्पन्नं यदैडं साम उत्पन्ना वर्षा ऋतुस्तद्रूपां सा० । गर्गादित्वाद्यञ् 'वर्षा ऋतुं तद्रूपां सा० । अनुष्टुभरछन्दस ऐडं साम निरमि० । ऐडात्साम्न चक्षुषो निरमिमीत' ( ८ । १ । २ । २ ) इति श्रुतेः । वर्षाभ्य उत्पन्नो यो मन्थी ग्रहस्तद्रूपां सा० । ऐडात्साम्नो मन्थिनं उत्पन्नं जगतीछन्दस्तद्रूपां सा० । जगतीछन्दो वर्षाभ्य ऋतो ग्रहं निरमि० । मन्थिग्रहादुत्पन्नो य एकविंशस्तोमस्तद्रूपां र्निरमि० सा० । मन्थिनो ग्रहादेकविंश / स्तोमं निरमि० । एकविंशस्तो- मादुत्पन्नं यद्वैराजं पृष्टं तद्रूपां सा० । एकविंशात्स्तोमाद्वैराजं पृष्ठं निरमि० । विश्वामित्र ऋषिः विश्वं सर्वं मित्रं येन 'मित्रे चर्षो' ( पा० ६ । ३ । १३० ) इति दीर्घः । तादृश ऋषिः श्रोत्रं श्रद्धयान्यवाक्यश्रवणात्सर्वमित्रं भवति विश्वामित्रर्षिरूपं यत् श्रोत्रं तद्रूपां सा० । 'श्रोत्रं वै विश्वामित्र ऋषिदेनेन सर्वतः शृणोत्यथो यदस्मै सर्वतो मित्रं भवति तस्माच्छ्रोत्रं विश्वामित्र ऋषिः ' ( ८ । १ । २ । ६ ) इति श्रुतेः । प्रजापतिसृष्टया त्वयेष्टकया प्रजाभ्यः श्रोत्रं गृह्णामीति दशमन्त्रैः श्रोत्रमेव सादयति 'ये नानाकामाः श्रोत्रे तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तच्छ्रोत्रं करोति' ( ८ । १ । २ । ६ ) इति श्रुतेः ॥ ५७ ॥

[० । जगतीच्छन्दस उत्पन्नमृक्समसंज्ञं यत्साम तद्रूपां । सा० । जगलै छन्दस ऋक्समं साम निरमि० । ऋक्समा दुत्पन्नो यः शुक्रग्रहस्तद्रूपां सा० । ऋक्समात्साम्नः शुक्रं ग्रहं निरमि० ० । शुक्रादुत्पन्नो यः सप्तदशस्तोमस्तद्रूपां वां सा० । शुक्राद्ब्रहात्सप्तदशं स्तोमं निरमि० । सप्तदशात्स्तोमादुत्पन्नं यद्वै रूपं पृष्टं तद्रूपां सा० । सप्तदशात्स्तोमाद्वैरूपं पृष्टं निरमि० । जमदग्निर्ऋषिः जमति जगत्पश्यतीति जमन् । अङ्गति सर्वत्र गच्छतीत्यग्निः । ऋषति जानाति ऋषिः ईदृशं यच्चक्षुस्तद्रूपां सा० । 'चक्षुर्वै जमदग्निर्कषिर्य देनेन जगत् पश्यत्यथो मनुते तस्मा- चक्षुर्जमदग्निर्ऋषि:' ( ८ । १ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । प्रजा पतिसृष्टया त्वयेष्टकया प्रजार्थं चक्षुर्गृह्णामि दशमन्त्रैश्चक्षुरेव गृह्णामि । 'सकृत्सादयत्येतचक्षुः करोति' ( ८ । १ । २ । ३ ) इति श्रुतेः ॥ ५६ ॥

1 1

सप्तपञ्चाशी ।

इ॒दमु॑त्त॒रात्स्व॒स्तस्य॒ श्रोत्र॑स॒ौवारच्छ्रौत्र्यनु-

टुप् शा॑र॒द्यनुष्टुभ॑ ऐडमै॒डान्म॒न्थी

एक-

वि॒श ए॑कवि॒शद्वैरा॒जं एकवि॒शां द्वैरा॒जं वि॒श्वामि॑त्र॒ ऋषि॑

अष्टपञ्चाशी ।

इ॒यमु॒परि॑ म॒तिस्तस्यै॒ वाङ्य॒त्या ई॑म॒न्तो- वाच्यः प॒ङ्क्ति॑म॒न्ती प॒ङ्कये॑ नि॒धन॑वन्नि॒धन॑वत आग्र्य॒णऽआ॑य॒णात्रे॑ण॒वत्रयस्त्रिंशौ त्रिणवत्रय- त्रि॒शाभ्यां॑√शाकररे॑व॒ते वि॒श्वक॑र्म॒ ऋषिः प्र॒जा-

प्र॒जाप॑तिगृहीतय॒ त्वय॒ श्रोत्र गृह्णामि प्र- पतिगृहीतथा स्वया वाचै गृह्णामि प्र॒जाभ्यो॑ लो॒कं

जाभ्यः ॥ ५७ ॥

उ० अथोत्तरतः । इदमुत्तरात्स्वः । 'दिशो वा उत्तरा तद्यत्तमाहोत्तरादित्युत्तरात्तर्ह्यस्मात्सर्वस्माद्दिशः । अथ यत्स्व- रित्याह स्वर्गे हि लोको दिशः' इति ॥ ५७ ॥

म० दशमन्त्रैश्चतुर्थ दशकमुत्तरांसादारभ्योपदधाति । उत्तरस्यामुत्तरात् 'उत्तराधरदक्षिणादातिः' । ( पा० ५ । ३ । ३४) इति आतिप्रत्ययः । सर्वस्मादुत्तरभागस्था दिशः यदिदं स्वः स्वर्गो लोकः तां दिक्स्वर्गरूपां त्वां सा० । क्रियाव्ययविशेष- णानां नपुंसकत्वमेकत्वं चेति वचनादिदमुत्तरादित्युक्तम् । दिशो वा उत्तरात्तद्यत्ता आहोत्तरादित्युत्तरा ह्यस्मात्सर्वस्माद्दिशो - ऽथ ग्रत्स्वरित्याह 'स्वर्गे हि लोको दिशः श्रोत्र ६ दिशो भूत्वो-

ता इन्द्र॑म् ॥ ५८ ॥

उ० अथ मध्ये । इयमुपरि मतिः । ' चन्द्रमा वा उपरि तद्यत्तमाहोपरीति उपरि हि चन्द्रमा । अथ यन्मति- रित्याह वाग्वै मतिः' । समानं व्याख्यानम् । लोकं तामि- न्द्रमिति तिस्रः प्रतीकगृहीताः । लोकं पृण च्छिद्रं पृण । ता अस्य सूददोहसः । इन्द्रं विश्वा अवीवृतत् ॥ ५८ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ म० दशमन्त्रैः पञ्चमं दशकं रेतः सिग्भ्यामुत्तरां प्रथमां कृत्वा प्रादक्षिण्येनोपधेयम् । 'उपर्युपरिष्टात् ' ( पा० ५। ३ । ३१ ) इति निपातः । उपरि ऊर्ध्व देशस्थश्चन्द्र इयं मतिः वाक्

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

चतुर्दशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

ध्रुवक्षि॑ितिर्ध्रुवयोनिर्ध्रुवा

२६१

ध्रुवं योनि॒मासी॑द

साधुया उख्य॑स्य के॒तुं प्र॑थ॒मं जु॑षा॒णाश्विना॑ध्व॒र्यू

I

सा॑यामि॒ह त्वा॑ ॥ १ ॥

मन्यते ज्ञायते यया सा मतिः वागेव चन्द्रो भूत्वोपरि यस्ति- ष्ठति तद्रूपां सा० । चन्द्रमा वा उपरि तद्यत्तमाहोपरीत्युपरि हि चन्द्रमा अथ यन्मतिरित्याह वाग्वै मतिर्वाचा हीदं सर्वं मनुते 'वाग्घ चन्द्रमा भूत्वोपरिष्टात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति' ( ८ । १ । ९ । ७ ) इति श्रुतेः । तस्यै चन्द्ररूपायास्तस्या मते रुत्पन्नात एव मात्या मतेरियं मात्या या वाक् तद्रूपां सा० । 'वाचं तस्माद्रूपाच्चन्द्रमसो निरमिमीत' ( ८ । १ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । वाचोऽपत्यं वाच्यः वाच उत्पन्नो यो हेमन्तस्तद्रूपां उ० द्वितीयां चितिं देवा अपश्यन् तस्यां चितौ पञ्चाश्विन्यो सा० । हेमन्तमृतुं वाचो निरमि० । हेमन्तस्येयं हैमन्ती या । यजुरन्ताः । अश्विनाध्वर्यू इत्यादियजुः । प्रथमा विराट् । पङ्क्तिश्छन्दस्तद्रूपां सा० । पक्ति छन्दो हेमन्तादृतोर्निरमि० । द्वितीयाद्याश्चतस्त्रस्त्रिष्टुभः । ध्रुवक्षितिः । या त्वं ध्रुवक्षितिः पङ्क्तेरुत्पन्नं यन्निधनवत्संज्ञं साम तद्रूपां सा० । पयै चतुर्थी स्थिरनिवासा ध्रुवयोनिश्च अनश्वरस्थानाच ध्रुवा चासि पञ्चम्यर्थे । पङ्क्यै छन्दसो निधनवत्साम निरमि० । निधनवतः । स्वत एव तां त्वां ब्रवीमि । ध्रुवं स्थिरं योनिं स्थानम् । साम्न उत्पन्नो य आग्रयणो ग्रहस्तद्रूपां सा० । निधनवतः आसीद अधितिष्ठ । साधुया साधुम् । द्वितीयैकवचनस्य साम्न आग्रयणं ग्रहं निरमि० । आग्रयणादुत्पन्नौ यौ त्रिणवत्र - । स्थाने या । उख्यस्याग्नेः केतुं प्रज्ञानं प्रथममाद्यं जुषाणा यस्त्रिंशौ द्वौ स्तोमौ तद्रूपां सा० । आग्रयणाग्रहात्रिणवत्रय- सेवमाना । उख्यस्याग्नेः प्रथमं प्रज्ञानम् । 'इयमेव प्रथमा स्त्रिंशौ स्तोमौ निरमि॰ । त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यामुत्पन्ने ये द्वे चितिस्तस्याश्चोपरिष्टान्निधीयते तस्मादेवमुच्यते' । उत्तरं शाक्कररैवते पृष्ठे लां तद्रूषां सा॰ । त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यां- यजुः । किंच अश्विनौ चाध्वर्यू सादयताम् इह रेतःसि- स्तोमाभ्यां शाक्वररैवते पृष्ठे निरमि० । विश्वकर्मा विश्व सर्व ग्वेलायां त्वा त्वाम् । केचिच्चतुर्थमेतं पादं वर्णयन्ति करोतीति विश्वकर्मा ऋषिः वागेव वाचा हि सर्वं कुरुते त्रिष्टुभं च ॥ १ ॥ वाग्रूपां त्वां सा० । 'वाग्वै विश्वकर्मऋषिर्वाचा हीदं सर्वं कृतं म० त्रयोदशेऽध्याये प्रथमा चितिरुक्ता सा भूलोकरूपा । तस्माद्वाग्विश्वकर्मऋषिः' ( १ ।२ ।९ ) इति श्रुतेः । 'अयं वै लोकः प्रथमा चितिः' ( ८ । २ । १ । १ ) इति प्रजापतिसृष्टया त्वयेष्टकया प्रजाभ्यः वाचं गृह्णामि एभिर्दशम- । श्रुतेः । चतुर्दशेऽध्याये द्वितीयादिचितित्रयं वक्ष्यते । भूमेरू- न्त्रैर्वाचमेव गृह्णाति । ' सकृत्सादयत्येकां तद्वाचं करोति' । र्ध्वमन्तरिक्षादर्वाग्भागो द्वितीया चितिः । ' एतां द्वितीयां ( ८ । १ । २ । ९ ) इति श्रुतेः । अथ पञ्चकण्डिका प्राणमनश्चक्षुः श्रोत्रवात्वां प्रजाभ्यो ग्रहणमित्यस्यार्थद्वयम् । प्रजाभ्य इति चतुर्थीपक्षे प्रजार्थ प्राणादीनां ग्रहणम् पञ्चाशदि-

!

चितिमपश्यन् यदूर्ध्वं पृथिव्या अर्वाचीनमन्तरिक्षात्तेषामेष लोकः' ( ८ । २ । १ । २ ) इति श्रुतेः । देवैरश्विनौ प्रार्थितौ यद्युवां भिषजौ ततो द्वितीयां चितिमुपधत्तमिति ताभ्यामुक्तं चित्युपधाने किमावयोः फलमिति देवैरुक्तं युवां चित्युपधाने ष्टकास्थापने प्रजानां यजमानापत्यपश्वादीनां प्राणादयः पुष्टा ! देवानामध्वर्यवो भविष्यथ इति ततस्ताभ्यां द्वितीया चितिरुप- भवन्त्वित्यर्थः । प्रजाभ्य इति पञ्चमीपक्षे प्रजाभ्यो नाना- हितेति श्रुत्या ' तेऽश्विनावब्रुवन्' ( ८ । २ । १ । ३ ) इत्या- लोकेभ्यः सकाशात्प्राणादीन्गृह्णामि मद्वशगान्करोमीति प्राण- दिकयोक्तम् । तत्रादौ पञ्चाश्विन्य इष्टकाः । द्वितीयचितिमन्त्रा भृतामुपधानेन सर्वाः प्रजा मद्वशगा भवन्त्वित्यर्थः । ( का० देवदेवत्याः । 'आश्विनीर्ध्रुवक्षितिरिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । १७ । ६ । ५ ) लोकंपूणा दक्षिणां सादध्यामध्यात् । ८ । १५ ) । पञ्चकण्डिकाभिराश्विनीसंज्ञा इष्टका रेतः सिग्वे- आत्मनो दक्षिणकोणादारभ्यामध्यात् अधि स्वयमातृष्णा- । लायामुपदधाति प्रतीष्टकं नित्ये इति सूत्रार्थः । पञ्चाश्विनी - पर्यन्तं लोकंपृणा उपदधाति तासां लोकंपृणेत्यभिमन्त्रणम् । देवत्याः प्रथमा विराट् चतस्रत्रिष्टुभो यजुरन्ताः । अश्विनाध्वर्यू ता अस्येति सूददोहःसंज्ञमन्त्रेणाधिवदनम् स्पृष्ट्वा पठनमिति । इत्यादि यजुः । अदित्यास्त्वार्षी त्रिष्टुबेकाधिका पादानियमात् । सूत्रार्थः । ' मध्ये पुरीषं निवपति पूर्ववत् ' ( का० १७ । ६ । ९ ) । स्वयमातृगोपरीन्द्रं विश्वेति मन्त्रेण मृत्क्षेपः । तिस्र ऋचः प्रतीकोक्ताः पूर्वमुक्तत्वात् ( अ० १२ क० ५४ । ५५ । ५६ ) ॥ ५८ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
पुष्कराद्यादि चियन्तो रामेन्द्रध्याय ईरितः ॥ १३ ॥

हे इष्टके, यतस्त्वं ध्रुवा स्थिरासि अतो ध्रुवं स्थिरं योनिं स्थानं रेतः सिग्वेलालक्षणमासीद अधितिष्ठ । कीदृशम् । साधुया साधुं श्रेष्ठं 'सुपां सुलुक्' इत्यमो यादेशः । कीदृशी त्वम् । ध्रुवक्षितिः ध्रुवा स्थिरा क्षितिर्निवासो यस्याः सा । ध्रुवा अचला योनिः कारणं यस्याः सा । तथा उख्यस्याः प्रथममाद्यं केतुं स्थानं प्रथमचितिरूपं जुषाणा सेवमाना । अथवा 'अग्निरुख्य स्तस्यैष प्रथमः केतुर्यत्प्रथमा चितिस्तां जुषाणा' ( ८ । २ । १ । ४ ) इति श्रुतेः । इतः परं यजुः । किंच अश्विना देवानामध्वर्यू

२६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इह रेतःसिग्वेलायां हे इष्टके, त्वा त्वां सादयतामुपध- ताम् । केचिदिदं यजुश्चतुर्थपादेन परिकल्प्य त्रिष्टुभं वदन्ति ॥ १ ॥

द्वितीया ।

कुलायिनी॑ घृ॒तव॑ती॒ पुर॑न्धिः स्यो॒ने सी॑द॒ सद॑ने
पृथि॒व्याः । अ॒भि त्वा॑ रु॒द्रा वस॑वो गृ॒णन्त्व॒मा
ब्रह्म॑ पीपहि॒ सौभ॑गाया॒श्विना॑ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह
व ॥ २ ॥

उ० कुलायिनी । कुलायं गृहं तदाकारा कुलायिनी । सा हि रेतः सिग्वेलायामिष्टकाभिरुपहिताभिर्गृहाकारा भवति घृतवती भविष्यता योगेन । इह हि वसोर्धाराद्या आहु- तयो होष्यन्ते । पुरंधिः । बहु हि इष्टकाजातमियं धारयति चितिसंबद्धम् । या त्वमित्थंभूता तां त्वां ब्रूमः । स्योने सीद सदने पृथिव्याः सुखरूपे उपविश स्थाने पृथिव्याः । किंच अभि त्वा अभिगृणन्तु त्वां रुद्रादयः । किंच । इमां इमानि ब्रह्माणि पीपिहि आप्यायस्व । सौभगाय महते ऐश्वर्याय । अश्विनेति व्याख्यातम् ॥ २ ॥ म० हे इष्टके, पृथिव्याः सदने प्रथमचितिरूपे स्थाने स्योने सुखरूपे त्वं सीद तिष्ठ । ''पृथिवी वै प्रथमा चितिस्तस्यै शिवे स्योने सीद सदने' ( ८ । २ । १ । ५ ) इति श्रुतेः त्वम् । कुलायिनी 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' कुलायो नीडं गृह- मस्या अस्तीति गृहाकारा । रेतः सिग्वेलायामिष्टको पचिता सा गृहाकारा भवति । 'कुलायमिव वै द्वितीया चितिः' ( ८ २ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । अत्र सादृश्यार्थ इनिः । तथा घृत- वती होष्यमाणाज्ययुता वसोर्धारा ह्यत्र होष्यन्ते । पुरन्धिः पुरं बहु इष्टकाजातं दधातीति पुरु बहुधा धीयते स्थाप्यत इति वा । किंच रुद्रा वसवश्चोपलक्षणम् । सर्वे देवाः वा लाम-

।

भिगृणन्तु स्तुवन्तु । किंच सौभगाय ऐश्वर्याय इमा इमानि ब्रह्म ब्रह्माणि मन्त्रान् पीपिहि आप्यायस्व मन्त्रान् प्राप्नुहि । अस्मन्मन्त्रोपहिता सौभाग्याय भवेति भावः । इति आकारः । ब्रह्मेति सुपो लोपः । 'पि गतौ ' तुदादिः । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः 'लुः ''लो' ( पा० ६ । १ । १० ) इति द्विलं 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य' ( पा० ६ । १ । ७ ) इति अभ्यासदीर्घः । अश्विनेत्यादि पूर्ववत् ॥ २ ॥

तृतीया ।

स्वैद॑क्ष॒र्दक्ष॑पिवे॒ह सी॑द् दे॒वाना॑सु॒म्ने दे॒वाना॑ सु॒म्ने बृ॑ह॒ते रणा॑य । पि॒तेवै॑धि सू॒नव॒ आ सु॒शेवः॑ स्वावे॒शा त॒न्वा॒ संवि॑शस्व॒श्विना॑ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा॑ ॥ ३ ॥ ॥३॥ उ० स्वैर्दक्षैः स्वैर्वीर्यैः । दक्षपिता वीर्यस्य पालयित्री

।

।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

सती इह द्वितीयायां चितौ सीद अवस्थानं कुरु । दक्ष- शब्द इह वीर्यवचनः । प्रयोजनमाह । देवानां सुम्ने सुखाय । कथं नाम देवाः सुखं प्रामुयुरिति । बृह रणाय महते च रमणीयाय यज्ञक्रतवे । किंच । पितेवैधि सूनवे पिता इव भव पुत्राय । आसुशेवा मर्यादया साधु सुखयित्री । किंच स्वावेशाः स्वावेशेति विभक्तिव्यत्ययः । स्वावेशया तन्त्रा आत्मना संविशस्व अवस्थानं कुरु । अश्वि- नावध्वर्यू । उक्तार्थः ॥ ३ ॥

म० हे इष्टके, मिह द्वितीयायां चितौ सीद तिष्ठ स्वैर्दक्षैः वीर्यैः सामथ्यैः ः सह । दक्षशब्दोऽत्र वीर्यार्थः । 'स्वेन वीर्येणेह सीद' ( ८ । २ । १ । ६ ) इति श्रुतेः । कीदृशी । दक्षपिता दक्षं वीर्यं पातीति वीर्यस्य पालयित्री । किमर्थं स्थातव्यं तत्राह । रणाय रमणीयाय बृहते सुने सुम्नाय सुखाय । सप्तमी चतु- र्थ्यर्थे । 'देवानां सुम्नाय महते रणाय' ( ८ । २ । १ । ६ ) इति श्रुतेः । देवाः सुखिनो भवन्त्विति तिष्ठेत्यर्थः । किंच आसमन्ताद्भावेन सुशेवा शोभनं शेवं सुखं यस्यास्तादृशी सर्वदा सुखयित्री एधि भव 'ध्वसोरेद्धौ -' ( पा० ६ । ४ । ११९ ) इत्येकारः । तत्र दृष्टान्तः । पिता सूनव इव यथा पिता जनकः सूनवे पुत्राय सुशेवः सुखयिता भवति तद्वत् । किंच स्त्रावेशा सुखेनाविशति स्वावेशा । प्रथमा तृतीयार्थे ! स्वावेशया सुखप्रवेशवत्या तन्वा शरीरेण संविशस्त्र अवस्थानं कुरु । 'स्वावेशेनात्मना संविशस्व' ( ८ । २ । १ । ६ ) इति श्रुतेः । अश्विनेत्युक्तम् ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

पृथि॒व्याः पुरी॑षम॒स्यप्स॒ो नाम॒ तां त्वा॒ विश्वे॑ अभिगृणन्तु दे॒वाः । स्तोम॑पृ॒ष्ठा घृ॒तव॑ती॒ह सद प्र॒जाव॑द॒स्मे द्रवि॒णाय॑जस्व॒श्विना॑ध्व॒र्यू सदियता-

॥ ४ ॥

उ० पृथिव्याः पुरीषम् । या त्वं पृथिव्याः प्रथमायाश्वितेः पुरीषमिवासि । 'पृथिवी वै प्रथमा चितिः तस्या एतत्पुरी- पमिव यद्वितीया' इति श्रुतिः । अप्सो नाम रसो नाम । अप्स इति रसपर्यायं दर्शयति । अपः सनोतीत्यप्सः । अपां हि रसो गुणः । ' तस्य वा एतस्य यजुषो रस एवो- पनिपत्' इत्येतच्छ्रुतिर्दर्शयति । तां त्वामुपधीयमानां विश्वेदेवा अभिगृणन्तु अभिष्टुवन्तु । त्वमपि च स्तोमपृष्ठा घृतवती च इ॒ह सीद द्वितीयस्यां चितौ । यां स्तोमस्यान्त ंस्य (?) मानो भवति तैरेषा स्तोमपृष्ठा घृतवती च वसोर्धारा- दिभिर्होमैः । ततः प्रजावदस्मे द्रविणा यजस्व प्र॒जासंयुक्तानि अस्मभ्यं द्रविणानि देहि । यजतिर्दानार्थः । शेषमुदक ॥ ४ ॥

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२६३

वृ॒तू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒सं वि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गिरख वे सीदतम् ॥ ६ ॥

उ० ऋतव्य उपदधाति । शुक्रश्च शुचिश्च व्याख्या-

म० हे इष्टके, त्वं पृथिव्याः प्रथमचितेः पुरीषं पूरकं वस्त्वसि । 'पृथिवी वै प्रथमा चितिस्तस्या एतत्पुरीषमिव यद्वि- तीया' ( ८ । २ । १ । ७ ) इति श्रुतेः । पृणाति पूरयति पुरीषम् । 'शृपृभ्यां कित्' ( उणा० ४ । २७ ) पृणातेरीषन्प्र- त्ययः । किंच कित्त्वात् 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' ( पा० ७ । १ । १०२ ) । तम् ॥ ६ ॥ इत्युदादेशो रपरत्वं च । नित्त्वादाद्युदात्तः । अपः सनोति ददा- तीत्यप्सो नामापां कारणीभूतो रसश्च त्वमसि । तां तादृशीं प्रथमचितिपूरिकां जलदरसभूतां त्वां त्वा विश्वे सर्वे देवा अभि- गृणन्तु सर्वतः स्तुवन्तु । किंच स्तोमपृष्टाः स्तोमास्त्रिवृदादयः पृष्टानि रथन्तरादीनि पठिष्यमाणानि यस्यां सा तादृशी स्तोम- पृष्टवती । घृतवती होयमाणाज्ययुता सतीह द्वितीयश्चितौ । सीद तिष्ठ । ततः प्रजावत् पुत्रपौत्रादिप्रजायुक्तं द्रविणा द्रविणं धनमस्मे अस्मभ्यमायजस्व समन्ताद्दहि । यजतिरिह दानार्थः । अस्मे इति सुपां सुलुगिति विभक्तेः शेआदेशः । व्याख्यातमन्यत् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

म० 'शुक्रश्च शुचिश्चेत्यृतव्ये पूर्वयोरुपरि' ( का० १७ । ८ । १६ ) । प्रथमचित्युपहितयोर्ऋतव्ययोरुपरि द्वे ऋतव्ये । पद्ये प्राग्लक्षणे अनूकमभित उदङ्मुख उपदधाति शुक्रश्च शुचि- श्वेति प्रत्येकमुपधाय । ग्रैष्मावृतू इति मन्त्रशेषो द्वे अप्यालभ्य पठ्य इति सूत्रार्थः । उत्कृतिच्छन्दः । शुको ज्येष्ठमासः शुचि- राषाढः तौ प्रैष्मावृतू ग्रीष्मसंबन्धिनौ ऋत्ववयवौ । अन्यथा -

ख्यातम् ॥ ॥

सप्तमी ।

स॒जूत्र॒तुभिः॑ स॒जूर्व॒धाभि॑ः स॒र्दे॒वैः स॒दे॑ - वैर्व॑योना॒ाधैर॒ग्नये॑ त्वा वैश्वान॒राय॒श्विना॑ध्व॒र्यू सा॑दय- अदि॑त्या॒स्त्वा पृष्ठे सा॑द॒याम्य॒न्तरि॑क्षस्य धर्त्री तामि॒ह॒ त्वा॑ स॒त्र॒तुभिः॑ स॒जूर्व॒धाभि॑ः स॒र्वसु॑भिः वि॒ष्टम्भ॑नीं दि॒शामधि॑पत्त्र॒ भुव॑नानाम् । अ॒मि॑र्दे॒प्स स॒र्दे॒वैर्व॑योना॒धैर॒मये॑ त्वा वैश्वान॒राय॒श्विना॑ध्व॒र्यू अ॒पाम॑सि वि॒श्वक॑र्मा त॒ ऋषि॑र॒श्विना॑ध्व॒र्यू सद- यतामि॒ह त्वा॑ ॥ ५ ॥

उ० अदित्यास्वा । या त्वम् ऊर्मिः कल्लोलराशिः

सदयतामि॒ह त्वा॑ स॒न॒तुभि॑ः स॒जूर्व॒धाभि॑ः स॒जू रु॒द्रैः स॒र्दे॒वैर्व॑योनाधैर॒ग्नये॑ त्वा वैश्वान॒राय॒श्विना॑ - ध्व॒र्यू सा॑क्ष्यतामि॒ह॒ त्वा॑ स॒ज॑क्र॒तुर्भिः स॒व॒धाभि॑ः स॒जूरा॑दि॒त्यैः स॒जूर्दे॒वैर्व॑योना॒ाधैर॒मये॑ त्वा वैश्वान॒राया-

:

द्वप्सः रसः अपामसि । यस्याश्च ते तव विश्वकर्मा प्रजा- पतिर्ऋषिर्द्रष्टा । तां त्वाम् अदि॒त्याः पृथिव्याः पृष्ठे विना॑ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा॑ स॒जऋ॒तुर्भः स॒जू - प्रथमायाश्चितेरुपरि सादयामि । कथंभूतामित्यत आह । धाभि॑ स॒र्वश्वे॑र्दे॒वैः स॒जुर्दे॒वेव॑योना॒धैर॒मये॑ त्वा अन्तरिक्षलोकस्य धर्त्री धारयित्रीम् विष्टम्भनीं संस्तम्भनीम् । वैश्वान॒राय॒श्विना॑ध्व॒र्यू सा॑दयामि॒ह त्वा॑ ॥ ७ ॥ अन्तरिक्षस्यैव । दिशामधिपत्त्रीं दिशामीशिनीं भूतजातानां च । शेषं समानोदर्कम् ॥ ५ ॥

म० हे इष्टके, अदित्याः प्रथम चितिरूपायाः पृथिव्याः पृष्ठे उपरि त्वा त्वां सादयामि स्थापयामि । किंभूतां त्वाम् । अन्तरिक्षस्य भुवर्लोकस्य धर्त्री धारयित्रीम् । दिशां पूर्वादीनां विष्टम्भनीं संस्तम्भनकत्री भुवनानां भूतजातानामधिपत्नीं स्वामिनीम् । किंच त्वमपां द्रप्सो रस ऊर्मिरसि रसरूपः कल्हो- स्वमसि । विश्वकर्मा प्रजापतिस्ते तव ऋषिः द्रष्टा । तं त्वामश्विनौ सादयतामित्युक्तम् ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

शुक्रच॒ शुचि॑त्र॒ ष्मा॑वृ॒त् अ॒ग्नेर॑न्तः षोऽसि॒ कल्पे॑ता॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्त॒माप॒ ओष॑धयः कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒ः पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठया॑य॒ सन॑ताः । ये अ॒ग्नय॒ सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे ।

I

ष्मा॑

सु० वैश्वदेवीरूपदधाति । विश्वेषांदेवानामार्थम् । सजू- ऋतुभिः । यथा समानजोषणः ऋतुभिः प्रजापतिर्भूत्वा इष्टका उपहितवान् । यथाच समानजोषणः विधाभिः । 'आपो वै विधा' । अद्भिदं सर्व विहितम्' । यथाच समा- नजोपणो देवैः । च समानजोषमाणः देवैर्वयोनाधैः । 'प्राणा वै देवा वयोनाधाः । प्राणैर्हीींदं सर्वं वयुनं नद्धुं अथो छन्दांसि वै देवा वयोनाधाः । छन्दोभिहृदं सर्वं प्रज्ञानं नद्धम्' । एवमहमपि एताभिर्देवताभिः समानप्रीतिर्भूत्वा उपदधामि । अग्नये वैश्वानराय त्वाम् । संवत्सरो वा अग्नि- वैश्वानरः । अश्विनौ च अध्वर्यू सादयतामिह त्वाम् । एवमुत्त- रष्वपि मन्त्रेषु वसुरुद्रादित्यविश्वेदेवा योज्याः ॥ ७ ॥

म०

'वैश्वदेवीः सजूरृतुभिरिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । ८ । १७ ) पञ्च मन्त्रैः पश्च वैश्वदेवी संज्ञा इष्टकाः पूर्वादिपूपद- धातीत्यर्थः । विश्वदेवदृष्टानि विश्वदेवदेवत्यानि पञ्च यजूंषि । हे इष्टके, देवानामध्वर्यू अश्विना अश्विनौ तां त्वा त्वामिह स्थाने

२६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

नवमी ।

द्वितीयचितौ सादयताम्। किमर्थम् । वैश्वानराय विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो । कर्णेन्द्रियं श्लोकय सङ्घाते शक्तं कुरु । ' श्लोक सङ्घाते' बहु- नरेभ्यो हितायाग्नयेऽग्नितृप्तये । अग्नये त्वेति त्वाशब्दो या इति शब्दश्रवणसमर्थं कुर्वित्यर्थः । ' अपः पिन्वेत्यपस्याः' (का० प्रथमार्थे । प्रातिपदिकसुपोर्व्यत्ययः । तां काम्, या त्वमृतुभिः १७ । ८ । २१ ) । पञ्चमन्त्रैरपस्यासंज्ञा इष्टका उपदधाति । सजूः जोषण जुट् प्रीतिः 'जुषी प्रीतिसेवनयोः ' संपदादित्वा- । अब्देवत्यानि पञ्च यजूंषि । हे इष्टके, त्वमपो जलानि पिन्व द्भावे क्विप् । समाना जूः प्रीतिर्यस्याः सा सजू : 'समानस्य । सिच । पिन्वतिः सेचनार्थः । ओषधीर्जिन्व प्रीणय । जिन्वतिः छन्दस्यमूर्ध-' ( पा० ६ । ३ । ८४ ) इति समानस्य सादेशः । प्रीतिकर्मा । द्विपान्मनुष्यशरीरमव रक्ष । चतुष्पात्पशुशरीरं वसन्तादिभिर्या त्वं प्रीतिमती । तथाविधाभिः या त्वम् सजूः पाहि पालय । दिवो धुलोका दृष्टिमेरय आ समन्तात्प्र- असि विदधति सृजन्ति जगदिति विधा आपस्ताभिः । ' आपो वै । वर्तय ॥ ८ ॥ विधा अद्भिदं सर्वं विहितम् ' ( ८ । २ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । 'अप एव ससर्जादाँ ' ( मनुः १ । ८ ) इति स्मृतेश्च । तथा देवैरिन्द्रादिभिश्च सजूः तथा वयो बाल्यादि नह्यन्ति बध्नन्ति ते वयोनाधाः प्राणा देवा दीप्यमानास्तैश्च सजूः । 'प्राणा वै वयो- नाधाः प्राणैर्हीदंसर्वं वयुनं नद्धम्' ( ८ । २ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । यद्वा वयोनाधैर्देवैश्छन्दोभिः सजूः । 'अथो छन्दांसि वैं देवा वयोनाधाश्छन्दोभिहादं सर्वं वयुनं नद्धम् ( ८ । २ । ) इति श्रुतेः । एवमुत्तरमन्त्रेष्वपि । यद्वा ऋतुदेवप्राणान् जनयित्वा तैः सजूः सयुग्भूत्वा प्रजापतिर्यथा त्वामुपहितवाने- वमहमप्यग्नये त्वामुपदधामीति शेषः । अश्विनौ चेह त्वां साद- यताम् 'तदृतून् प्राजनयदृतुभिर्वे सयुग्भूत्वा' ( ८ । २ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । उत्तरचतुर्मन्त्रेषु वसुभिः रुद्रैः आदियै- विश्वैर्देवैः सजूरिति विशेषः । शेषं पूर्व तुल्यम् ॥ ७ ॥

२ । ८

अष्टमी । प्राणं मै पाह्यपानं मे॑ पाहि व्यानं मै पाहि चक्षु॑र्म ऊ॒र्व्या विभा॑हि॒ श्रोत्रं मे श्लोक । अ॒पः पि॒न्वोष॑धीर्जन्व द्वि॒पाद॑व॒ चतु॑ष्पात्पाहि दि॒वो वृ॒ष्टि॒मेर॑य ॥ ८ ॥

मू॒र्धा वय॑ प्र॒जाप॑ति॒श्छन्द॑ः क्ष॒त्रं वयो॒ मय॑न्तं॒ छन्द विष्ठ॒म्भो व॒योऽधि॑पति॒श्छन्दो॑ वि॒श्वक॑र्मा॒ वय॑ः परमेष्ठी छन्दो॑ व॒स्तो वयो॑ विव॒लं छन्दो॒ वृष्ण॒र्वयो॑ विशालं छन्दः पुरु॑षो वय॑स्त॒न्द्रं छन्द व्याघ्रो वयो॒ऽना॑धृष्ट॒ छन्द॑ः स॒द्ध्हो वय॑श्च॒दिश्छन्द॑ः पृ॒ष्ठ॒वा- डुयो॑ बृह॒ती छन्द॑ उ॒क्षा वर्यः क॒कुप्छन्द॑s ऋभो वय॑ स॒तो वृ॑ह॒ती छन्द॑ः ॥ ९॥

उ० पयस्या उपदधाति । अत्र श्रुत्युक्तं निदानम् । प्रजा- पतेर्विश्रस्तात्पशव उदक्रामन् छन्दांसि भूत्वा तान् गायत्री भूत्वा वयसानोत्प्रजापतिः । मूर्धावयः प्रजापतिश्छन्दः चतु- र्भिर्मन्त्रैर्गायत्रीरूपः प्रजापतिः कल्प्यते । मूर्धा प्रजापतिप्राधा- न्यात् । वयः शरीरावस्था । प्रजापतिः स्वयमेव छन्दः । क्षत्र वयः प्रजापति । यद- च्छन्दः अनिरुक्तत्वात्प्रजापतिः । मयं सुखं ददातीति मयन्दः । विष्टम्भो वयः । प्रजापतिर्विष्टम्भः । सहीदं सर्वं विष्टनोति । अधिपतिश्छन्दः । प्रजापतिर्वा अधिपतिः । विश्वकर्मा नयः प्रजापतिर्वै विश्वकर्मा परमेष्ठीछन्दः । आपो वै प्रजापतिः परमेष्ठी । भयमष्टावयवो गायत्रीरूपः प्रजापतिः पञ्चदशवक्ष्यमाणान्पशून्गृह्णाति । वयसा वयोवस्थया जरया । 'अस्माजीणं पशुं वयसाप्त' इति श्रुतिः । वस्तो वयो विवलं छन्दः । वस्तः पशुः विवलं छन्दो रूपमाश्रित्यो दक्रामत् तं प्रजाप- तिर्गायत्रीरूपो वयसानोत् एकपदा वै विवलं छन्दः तद्विविधं वरमुत्कृष्टं पुरुषसंबन्धि हि तच्छन्दः । एवमुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु योज्यम् । वृष्णिर्वयो विशालंछन्दः । वृष्णि मेषं वयसा विवलं विशालं द्विपदाछन्द आप्नोति । पुरुषो वयस्तन्द्वं म० 'प्राणभृतः प्राणं म इति' ( का० १७ । ८ । २० ) छन्दः । तन्द्र छन्दः पतिः । व्याघ्रो वयोनाष्टष्टंछन्दः पञ्चयजुर्भिः प्राणभृत्संज्ञका इष्टकाः पूर्वादिपदधाति । पञ्च विराङ्का अनाष्टष्टं छन्दः । सिंहो वयः छदिश छन्दः । अति- वायुदेवत्यानि यजूंषि । 'प्राणो वै वायुर्वायुमेवास्मिन्नेतद्दधाति छन्दा वै छदिश्छन्दः । अथातो निरुक्तानिव पञ्चन्निरुक्तानि ( 2 । २ । ३ । २ ) इति श्रुतेः । हे इष्टके, वं मे मम प्राणं । छन्दांस्यभिदधाति पृष्टवाड् वय इत्यादिश निगदव्या- प्राणरूपं वायुं पाहि पालय । एवमपानं मम पाहि । व्यानं । ख्याताः ॥ ९ ॥

उ० प्राणभृत उपदधाति । प्राणं मे पाहि गोपाय । अपानं मे पाहि । व्यानं मे पाहि । चक्षुर्म उर्व्या विभाहि विभावय । श्रोत्रं मे मम श्लोकय । श्लोक इति वानामसु पठितम् श्लोकं पाहि श्रोत्रं कुरु । अपस्या उपदधाति । अपः पिन्व । पिन्वतिः सेचनार्थः । ओषधी जिन्व । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । द्वि- पादवद्विपादमिति विभक्तिव्यत्ययः । अव गोपाय । चतु पात्पाहि चतुष्पादं गोपाय । दिवो वृष्टिमेरय धुलोका - दृष्टि आईरय आगमय ॥ ८ ॥

वायुं च मे मम पाहि । उयी विस्तीर्णया दृष्ट्या मे चक्षुर्विभाहि

।

म० 'वयस्याः पञ्च पञ्चानूकान्तेषु मूधी वय इति प्रति- विशेषेण प्रकाशय । दर्शनसमर्थ कुर्वित्यर्थः । मम श्रोत्रं मन्त्रं चतस्रः पुरस्तात् ' ( का० १७ । ८ । २२ ) । दक्षिणो-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२६५

त्तरपश्चिमेष्वनूकान्तेषु पञ्च-पञ्च पूर्वे तु चतस्रो वयस्यासंज्ञका । विशालं द्विपदागायत्रीरूपं छन्दो भूत्वा वृष्णि सेचनसमर्थं मेषं इष्टका उपदधात्येकोनविंशतिमन्त्रैरित्यर्थः । एकोनविंशतिर्यजूंषि वयसा जग्राह । ' वृष्णि वयसाप्नोद्विशालं छन्दः इति द्विपदा वै लिङ्गोक्तदेवतानि । वयः शब्दोपेतमन्त्रैरुपधेया इष्टकाः । अत्र । विशालं छन्दो द्विपदा ह भूत्वा वय उच्चक्रमुः' ( ८ । २ । ४ । श्रुत्युक्तं निदानम् । पुरा सृष्टवतः प्रजापतेर्व्याकुलात्सकाशात् २ ) इति श्रुतेः । तन्द्रं परिछन्दो भूलोत्कान्तं पुरुषं पशुं सृष्टाः पशवश्छन्दोरूपमास्थाय निरगच्छन् । ततः प्रजापतिरपि वयसाप्नोत् । 'पुरुषं वयसाप्नोत्तन्द्रं छन्द इति पङ्क्तिर्वै तन्द्रं गायत्र्यादिच्छन्दोरूपं स्वीकृत्य पशुसंबन्धिन्या तत्तद्वयोव - छन्दः पर्हि भूत्वा पुरुषा उच्चक्रमुः' ( ८ । २ । ४ । ३ ) स्थया तान्पशूनाप्नोत्तदभिधायका मन्त्राः । ' प्रजापतेर्वित्रस्ता - इति श्रुतेः । अनाधृष्टं विराट्छन्दो भूवोत्क्रान्तं व्याघ्रं पशुं त्पशव उदक्रामंश्छन्दांसि भूत्वा तान्गायत्री छन्दो भूत्वा वय- वयसाऽग्रहीत् 'व्याघ्रं वयसाप्नोदनाधृष्टं छन्द इति विरावा माप्नोत्' (८ । २ । ३ । ९) इति श्रुतेः । तत्रादौ चतुर्भिर्मन्त्रैः । छन्दोऽन्नं वै विराडन्नमनाधृष्टं विराड्भूला व्याघ्रा उच्च ० ' प्रजापतेरष्टावयवात्मकं गायत्रीरूपं परिकल्प्यते । मूर्धाप्रधानः । ( ८ । २ । ४ । ४ । ८ ) । छादयतीति छदिरतिच्छन्दा- प्रजापतिश्छन्दो गायत्रीरूपो भूत्वा वयः । विभक्तिव्यत्ययः । । छन्दो भूवोत्क्रान्तं सिंहं पशुं वयसाग्रहीत् । 'सिंहं वयसा- वयसा कृत्वा पशूनाप्नोदिति शेषः । तद्रूपां त्वामिष्टके उपदधा- प्रोच्छदिश्छन्द इत्यतिच्छन्दा वै छदिश्छन्दः सा हि सर्वाणि मीति सर्वत्र शेषः । अनेन मन्त्रेण प्रजापतेर्द्वाववयवौ कल्पितौ । छन्दांसि छादयत्यतिच्छन्दा ह भूत्वा सिंहा उच्च ०' इति 'प्रजापतिर्वै मूर्धा स वयोऽभवत्प्रजापतिरछन्द इति प्रजाप - । 'अथातो निरुक्तानेव पशुन्निरुक्तानि छन्दां स्युपदधाति' इति तिरेव छन्दोऽभवत्' ( ८ । २ । ३ । १० ) इति श्रुतेः । श्रुतेः स्पष्टानि छन्दांसि दशोच्यन्ते । पष्ठे पृष्ठभागे वहतीति क्षतात्रायत इति क्षत्रं तादृशं वयः शरीरावस्था प्रजापतिरभवत् । पष्ठवाट् पञ्चवर्षः पशुः बृहती छन्दो भूलोकान्तं पष्ठवाहं पशुं मयं सुखं ददातीति मयन्दमनिरुक्तं छन्दोऽभवत् । क्षत्रं वय वयसाग्रहीत् । ' पष्ठवाहं वयसाप्नोद्बृहतीच्छन्द इति बृहती ह इति प्रजापतिर्वै क्षत्रंस वयोऽभवन्मयन्दं छन्द इति । यद्वा भूत्वा पष्ठवाह उच्च ०' इति । उक्षा सेचनसमर्थः पशुः । आद्यन्ताव- 'अनिरुक्तं तन्मयन्दमनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतिरेव ष्टाक्षरौ पादौ मध्यमो द्वादशाक्षरः सा ककुप् ककुप् छन्दो भूखो- छन्दोऽभवत्' ( ८ । २ । ३ । ११ ) इति श्रुतेः । अधिपतिः । त्कान्तमुक्षाणं पशुं वयसाग्रहीत् । 'उक्षाणं वयसाप्नोत्ककुप्छन्द अधिकं पालकः विष्टनोति जगत्स्तम्भयतीति विष्टम्भः ईदृशः इति ककुब्भूत्वोक्षाण उच्च ०' इति । वृषभः सेचनसमर्थो - प्रजापतिः वयस्तत्पशुवयोऽवस्थावान् छन्दश्चाभवत् । 'प्रजा ऽनड्वान् । द्वादशाक्षरत्रिपादा सतोबृहती सा भूलोकान्तमृषभं पतिर्वै विष्टम्भः स वयोऽभवदधिपतिरछन्द इति प्रजापतिर्वा वयसाग्रहीत् । ऋषभं वयसानोत्सतोबृहतीछन्द इति सतो- अधिपतिः प्रजापतिरेव छन्दोऽभवत् ' ( ८ । २ । ३ । १२ ) बृहती भूवर्षभा उच्च ०' इति ॥ ९ ॥ इति श्रुतेः । परमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी विश्वकर्मा सर्वस्रष्टा प्रजापतिर्वयश्छन्दश्चाभवत् । ' प्रजापतिर्वै विश्वकर्मा स वयो- ऽभवत्परमेष्ठी छन्द इत्यापो वै प्रजापतिः परमेष्ठी ता हि परमे स्थाने तिष्ठन्ति प्रजापतिरेव परमेष्ठी छन्दोऽभवत्' ( ८ । २ । ३ । १३ ) इति श्रुतेः । एवं प्रतिमन्त्रं द्वौ द्वाववयवावित्यष्टाव- छन्द॒ः पञ्चवि॒र्वयो॑ गाय॒त्री छन्द॑स्त्रव॒त्सो वय॑ यवः प्रजापतिर्गीयत्रीरूपः परिकल्पितः । तथा चाष्टसंख्यो- उष्णिक् छन्द॑स्तु॒र्य॒वाड्यो॑ऽनुष्टुप् छन्दौ लो॒कं ता पैतत्वात्सर्वच्छन्दः प्रकृतिभूतं गायत्रीछन्दो भूत्वा वयसा । इन्द्र॑म् ॥ १० ॥ तृतीयाया लुक् । वयोवस्थया वक्ष्यमाणान् पञ्चदश पशून् प्रजापतिरगृह्णात् । 'तानि वा एतानि चत्वारि वयांसि म० अनः शकटं वहतीत्यनङ्कान्बलीवर्दः पङ्किश्छन्दो भूलो- चत्वारि छन्दांसि तदष्टावष्ठाक्षरा गायत्र्येषा वै सा गायत्री । त्क्रान्तमनङ्ग्राहं पशुं वयसाग्रहीत् । अनङ्ग्राहं पशुं वयसाग्रहीत् । या तद्भूला प्रजापतिरेतान्पशून्वय साप्नोत् ' ( ८ । २ । ३ । १४) अनाहं वयसानोत्पतिश्छन्द इति पर्हि भूत्वानवाह उच्च • ' इति श्रुतेः। बस्तः अजः । द्वितीयैकवचनस्य सुपां स्थिति सु- ८ । २ । ४ । ९-१५ ) धेनुः नवप्रसूता सवत्सा गौः आदेशः । वय इति तृतीयालुक् । विबलं वरमुत्कृष्टं जगती छन्दो भूवोत्कान्ता धेनुं वयसाग्रहीत् । 'धेनुं वयसानो- छन्दः एकपदाख्यं छन्दो भूलोत्क्रान्तं बस्तं पशुं वयसा तत्त । ज्जगती छन्द इति जगती ह भूत्वा धेनव उच्च ०' इति । षण्मा- द्वयोवस्था जग्राह । एवमुत्तरमन्त्रेष्वपि विभक्तिविपरिणामं । कुला तत्तच्छन्दोरुपमास्थाय प्रजापतिस्तत्तद्वयसा तं तं पशुं गृहीतवानिति योज्यम् । विशेषस्तु वक्ष्यते । 'वस्तो वय इति वस्तं वयसाप्नोद्विवलं छन्द इत्येकपदा विवलं छन्द एकपदा ह भूवाजा उच्चक्रमुः' ( ८।२।४।१ ) इति श्रुतेः ।

३४ य० उ०

(

दशमी ।

अ॒न॒ड्डान्वय॑ः प॒श्छिन्दो॑ धे॒नुर्वयो॒ जग॑ती- छन्द॒ख्यवि॒र्वय॑षि॒ष्टुप्छन्दो॑ दित्य॒वाड्यो॑ वि॒राट्

सात्मकः कालोऽविः तिस्रोऽवयोऽस्य त्र्यविः अष्टादशमासः पशुः त्रिष्टुप्छन्दो भूखोत्कान्तं त्र्यविं पशुं वयसाग्रहीत् त्र्यविं पशुं वय- साग्रहीत् । 'त्र्यविं वयसाप्नोत्रिष्टुप् छन्द इति त्रिष्टुब् ह भूला त्र्ययव उच्च ०' इति । 'दोऽवखण्डने ' क्तिन्प्रत्ययः । दितिं खण्डनमर्हति दित्यं धान्यं वहति दित्यवाट् । यद्वा द्विवर्षः

२६६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पशुर्दित्यवाट् विराट्छन्दो भूत्वोत्कान्तं दिलवाहं पशुं वयसा - ग्रहीत् । 'दिल्यवाहं वयसाप्नोद्विराद् छन्द इति बिराड् भू॒त्वा दित्यवाह उच्च ०' इति । पञ्चाविः पञ्चावयो यस्य सः सार्धद्वि- वर्षः पशुः गायत्री भूवोत्कान्तं पञ्चाविं पशुमग्रहीत् । 'पञ्चाविं वयसानोद्गायत्री छन्द इति गायत्री ह भूला पञ्चावय उच्च ० ' । इति । त्रिवत्सः त्रयो वत्साः वत्सराः यस्य सः त्रिवत्सः पशुः उष्णिक् छन्दो भूत्वोत्क्रान्तं त्रिवत्सं जग्राह । 'त्रिवत्सं वयसा - प्रोदुष्णिक् छन्द इत्युष्णिग्घ भूला त्रिवत्सा उच्च ०' इति । तुर्यवाट् तुर्यं चतुर्थं वर्षं वहतीति चतुर्वर्षः पशुः अनुष्टुप् छन्दो भूलोकान्तं तुर्यवाहं पशुं प्रजापतिर्वयसाग्रहीत् । 'तुर्यवाहं वयसाप्नोदनुष्टुप् छन्द इत्यनुष्टुव् ह भूत्वा तुर्यवाह उच्चक्रमुः' (८ । । २।४।१५) इति श्रुतेः । एवं श्रुत्यनुसारेण मन्त्रा व्याख्याताः । 'दक्षिणश्रोणेरधि लोकंपूणाः पूर्ववत्' (का० १७ । ८ । २४ ) । दक्षिणश्रोणिमारभ्य लोकंपूणा उपदधाति ( १२, ५४ । ५५ । ५६) पुरीषनिर्वापः सप्तर्वोपस्थानं चेति सूत्रार्थः ॥ १० ॥

इति द्वितीया चितिः संपूर्णा ॥

एकादशी ।

इन्द्रा॑ग्ने॒ अन्य॑थमाना॒मिष्ट॑कां हतं युवम् ।
पृ॒ष्ठेन॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षं च॒ विधसे ॥ ११ ॥

उ० तृतीयां चितिमिन्द्राग्नी विश्वकर्मा नापश्यत् । तत्र स्वयमातृष्णा प्रथमा । इन्द्राग्नी अव्यथमानाम् । अनुष्टुप् ।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

भिपा॑तु॒ म॒ह्या स्व॒स्त्या छ॒र्दिषा॒ शन्त॑मे॒न॒ तया॑ दे॒व- त॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवा सीद ॥ १२ ॥

७

उ० विश्वकर्मा त्वा प्रजापतिः सादयतु इत्यादि पूर्व- वद्व्याख्येयम् । अन्तरिक्षस्य पृष्ठेनायुष्ट्वा इति विशेषः ॥ १२ ॥ म० वायुदेवत्यं विकृतिच्छन्दस्कं यजुः स्वयमातृष्णोपधाने एव विनियुक्तम् । हे स्वयमातृष्णे, विश्वकर्मा प्रजापतिरन्तरिक्षस्य पृष्ठे उपरि त्वा त्वां सादयतु स्थापयतु । किंभूतां त्वाम् । व्यचख- तीमभिव्यक्तियुक्ताम् । प्रथस्वतीं प्रथनं प्रथो विस्तारस्तद्युक्ताम् । हे इष्टके, वमन्तरिक्षं यच्छ गन्धर्वाप्सरोगणादिधारकतया नियमय । अन्तरिक्षं दृह परोपद्रवाभावेन दृढीकुरु । तदन्तरिक्षं मा हिंसीः । किमर्थम् । विश्वस्मै सर्वस्मै प्राणापानव्यानोदानाख्य- वायुवृत्तिलाभाय प्रतिष्ठायै स्वगृहस्थित्यै चरित्राय शास्त्रीयाचर - णाय । प्राणिनामेतत्सर्वं लोकदा सति भवतीति नभोनिय- मनादि प्रार्थ्यत इति भावः । किंच मह्या महत्या स्वस्त्या योगक्षेमसंपत्त्या शन्तमेनातिशुभकारिणा छर्दिषा तेजोविशेषेण च कृत्वा वायुः त्वा त्वामभिपातु सर्वतो रक्षतु । तवाधिष्ठात्री या देवता तया देवतयानुगृहीता ध्रुवा स्थिरा सती सीदो- पविश । अङ्गिरस्वत् अङ्गिरसां चयनानुष्ठाने यथा त्वं ध्रुवा स्थिता तद्वत् ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

राज्ञ्य॑सि॒ प्राची दिग्वि॒राड॑सि॒ दक्षि॑णा दिक्स- पूर्वोऽर्धर्च ऐन्द्राग्नः उत्तरः स्वयमातृष्णायाः । तत्रोत्तरोऽर्धर्चः म्रार्डसि प्रतीची दिक्स्वराडस्युर्दीची दिगर्धिपत्य सि पूर्वं व्याख्यायते । तत्र विबाधत इति पुरुषव्यत्ययः । येयं पृष्ठेन द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च विबाधते अभिभवति । तामिन्द्रानी अव्यथमानां अचलन्तीमिष्टकां हतं दृढी- कुरुतम् । युवं युवाम् ॥ ११ ॥

म० अथ तृतीया चितिः । इन्द्रानी विश्वकर्मा च तन्मन्त्रा- - णामृषिः । ' तृतीयाया स्वयमातृष्णामिन्द्राग्नी इति मध्ये ' (का० १७ । ८ । २५ ) । तृतीयायां चितावात्मनो मध्ये स्वयमातृष्णामुपदधाति । अनुष्टुप् पूर्वोऽर्धर्च इन्द्राग्निदेवत्यः उत्तरः स्वयमातृण्णादेवतः । हे इन्द्राग्नी, युवं युवामव्यथमानाम- चलन्तीं भङ्गरहितामिष्टकां स्वयमातृष्णाख्यां दृढीकुरुतम् । एव- मिन्द्राग्नी प्रत्युक्त्वा इष्टकामाह । हे स्वयमातृष्णे, पृष्ठेन खोपरि - भागेन द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च त्वं विबाधसे अभिभवसि लोकत्रयमत्येषि ॥ ११॥

द्वादशी ।

-

वि॒श्वक॑र्मा॒त्वा सादयत्व॒न्तरि॑क्षस्य पृष्ठे व्यच॑ स्वत॒ प्रय॑स्वतीम॒न्तरि॑क्षं यच्छ॒न्तरि॑क्षं दृं- न्तरि॑क्षं मा हिंसीः ॥ विश्व॑स्मै॑ प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॑दा॒नाय॑ प्रति॒ष्ठायै च॒रित्र्य ॥ वा॒युष्ट्व-

बृह॒ती दिक् ॥ १३ ॥

उ० शतम् ७०० पञ्च दिश्या उपदधाति । वायुरप-
श्यत् राज्ञ्यसीति प्रतिमन्त्रम् ॥ १३ ॥

म० 'अनूकेषु पञ्च दिश्या वैश्वदेवीवद्राश्यसीति प्रति- मन्त्रम्' (का० १७ । ८ । २६ ) । वैश्वदेवीवदिति प्रतिदिशं रेतः सिग्वेलायामनूकेषु पञ्च दिश्यासंज्ञका इष्टका उपदधाति पञ्चमीं दक्षिणामुत्तरेणेति सूत्रार्थः । दिक्शब्दोपेतवान्मन्त्राणां दिश्या इष्टकाः । दिग्देवत्यानि पञ्च यजूंषि । हे इष्टके, त्वं राज्ञी राजमाना सती प्राची दिक् पूर्वा दिग्भवसि गायत्रीरूपासि । विराट् विविधं राजमाना दक्षिणा दिक् असि । त्रिष्टुब्रूपासि । सम्राट् सम्यग्राजमाना प्रतीची दिक् जगत्यसि । खराट् परं - निरपेक्षं स्वयमेव राजमाना सती उदीची दिगनुष्टुबसि । अधिकं पातीत्यधिपत्नी बृहती प्रौढोर्ध्वा दिक् पङ्क्तिरसि । दिक्छन्दोरूपां तां त्वां सादयामीति सर्वत्र शेषः । 'छन्दां - सि वै दिशो गायत्री वै प्राची दिक् त्रिष्टुब्दक्षिणा जगती प्रतीच्यनुष्टुवुदीची पतिरूर्ध्वति' (८ । ३ । १ । १४) श्रुतेः ॥१३॥ चतुर्दशी ।

वि॒श्वक॑र्मा त्वा सादयत्व॒न्तरि॑क्षस्य पृष्ठे ज्योति -

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२६७

ष्मतीम् ॥ विश्व॑स्मै॑ प्रा॒णाय॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं में पाहि चक्षुर्मे पाहि ? श्रोत्रं मे पाहि वाचं मे ज्योति॑र्य॒च्छ ॥ वा॒युष्टेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्व- पिन्व॒ मनो॑ मे जिन्वा॒त्मानं मे पाहि ज्योर्तिर्मे छुवा स ॥ १४ ॥

उ० विश्वज्योतिषमुपदधाति । विश्वकर्मा त्वा । वायु-
देवा ॥ १४ ॥

म० 'विश्वकर्मेति विश्वज्योतिषमुपरि पूर्वस्याः ' ( का० १७ । ९ । ३ ) प्रथमोपहिताया विश्वज्योतिष उपरि विश्वज्यो- तिषमिष्टकामुपदधाति । वायुदेवत्यं शक्करीच्छन्दस्कं यजुः । हे इष्टके, ज्योतिष्मतीं वायुरूपां त्वां विश्वकर्मान्तरिक्षस्य पृष्ठे त्वां सादयतु । 'अन्तरिक्षस्य पृष्ठे ह्ययं ज्योतिष्मान् वायुः' ( ८ ३ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । किंच सर्वप्राणादिलाभाय त्वं सर्व ज्योतिर्थच्छ प्रयच्छ । वायुः तवाधिपतिः तया देवतया ध्रुवा सती सीद अङ्गिरसां चिताविव ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

।

नभ॑श्च नम॒स्य॒श्च॒ वार्षंकावृ॒त् अ॒ग्नेर॑न्तः षो- ऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑- धय॒ः कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒ पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठया॑य॒ सत्र॑ताः । ये अ॒ग्नय॒ सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे । वाषि॑कावृतू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒ संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवे सी॑द॒तम् ॥१५॥

म० 'ऋतव्ये नभश्च नभस्यश्चेति' ( का० १७ । ९ । ४ )
पूर्वर्त व्ययोरुपरि द्वे ऋतव्ये उपदधाति । ऋतुदैवत्यमुत्कृतिच्छ-
न्दस्कं यजुः । नभः श्रावणः । नभस्यो भाद्रपदः । शेषं
व्याख्यातम् ( अ० १३ क० २५ ) ॥ १५ ॥

षोडशी ।

1

।

इ॒षश्च॒र्जश्च॑ शर॒दा॒वृ॒त् अ॒ग्नेर॑न्त आ॒षोऽसि॒ क । स्पे॑ता॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑धय॒ः कल्प॑- न्ताम॒ग्नय॒ः पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठया॑य॒ सव॑ताः । ये अ॒ग्नयः । सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे । शारदावृतू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्वद्ध्रुवे सी॑दतम् ॥ १६ ॥ उ० ऋतव्या नभस्वद्देवत्या ॥ १६ ॥ म्० 'इषश्चोर्जश्चेत्यपरे' ( का० १७ । ९ । ५ ) । अपरे ऋतव्ये पूर्वयोरुपरि दधाति । ऋतव्यमुत्कृतियजुः । इषः आश्विनः ऊर्जः कार्तिकः शरदवयवौ । शिष्टं प्रोक्तम् ( अ० १३ क० २५ ) ॥ १६ ॥

यच्छ ॥ १७ ॥

उ० दश प्राणभृतः । आयुर्मे पाहि गोपाय । वाचं मे
पिन्व त्रयीलक्षणां वाचं मे मम पिन्व सिंच कामैः पूरय ।
मनो मे जिन्व । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । ज्योतिर्मे यच्छ
देहि । सुखबोध्यमन्यत् ॥ १७ ॥

म० 'पूर्वार्धे प्राणभृतो दशायुर्म इति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० १७ । ९ । ६ ) आत्मनः पूर्वभागे प्राणभृत्संज्ञा दशेष्टका उप- दधातीति सूत्रार्थः । दश यजूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । हे इष्टके, मे ममायुः त्वं पाहि रक्ष । एवं प्राणमपानं व्यानं चक्षुः श्रोत्रं मे रक्ष । मे वाचं पिन्व सिञ्च कामैः पूरय । मे मनो जिन्व प्रीणय । ममात्मानं जीवं पाहि मह्यं ज्योतिस्तेजो यच्छ ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

मा छन्द॑ः प्रमा॒ छन्द॑ः प्रति॒मा छन्दौ अस्त्रीव- यश्छन्द॑ः पङ्क्तिच्छन्द॑ उ॒ष्णछन्दो॑ बृह॒ती छन्द- नुष्टुप् छन्दो॒ जग॑ती॒ छन्द॑ः ॥ १८ ॥ छन्दो॑ वि॒राट् छन्द गायत्री छन्दत्रिष्टुप्

॥

उ० पत्रिंशच्छन्दस्य उपदधाति । मा छन्दः । अयं लोकोमित इव मा छन्दः छादनात् । प्रमा छन्दः । अन्त- रिक्षलोको वै प्रमा । अन्तरिक्षलोकः अस्माल्लोकात्प्रमित इव दृश्यते । प्रतिमा छन्दः द्यौः प्रतिमा सा हि अन्तरि- क्षलोके प्रतिमिता । अस्रीवयः छन्दः अन्नमत्रीवयः । यदभ्यो लोकेभ्य आहुतिपरिणामभूतमन्नं स्रवति तदस्त्री- वयः । परतो निरुक्तानि छन्दांसि पक्किप्रभृतीनि ॥ १८ ॥

।८

म० 'छन्दस्या द्वादश द्वादशाप्ययेषु मा छन्द' (का० १७ ॥ ९ । ८ ) इति । अप्ययेषु पक्षपुच्छात्मसन्धिषु त्रिषु द्वादश जूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । मीयत इति मा मितश्छादनाच्छन्दोऽयं द्वादश छन्दस्यासंज्ञा इष्टका उपदधातीति सूत्रार्थः । षट्त्रिंशद्य- लोकः । हे इष्टके, वं तद्रूपासि । 'अयं वै लोको मायं लोको मित इव' (८ । ३ । ३ । ५) इति श्रुतेः । अस्माल्लोकात्प्रमीयत इति प्रमान्तरिक्षलोकरूपासि । 'अन्तरिक्षलोको वै प्रमान्तरि- क्षलोको ह्यस्माल्लोकात्प्रमित इव' (८ । ३ । ३ । ५) इति श्रुतेः। मैष ह्यन्तरिक्षलोके प्रतिमित इवेति' ( प्रतिमा द्यौः सा ह्यन्तरिक्षे प्रतिमिता । 'असौ वै लोकः प्रति- ८ । ३ । ३ । ५ ) श्रुतेः । अस्रीवयः अस्यते क्षिप्यत इत्यस्त्रि अस्रि पतनशीलं वयोऽन्नं यस्मात्तदस्त्रिवयः । दीर्घश्छान्दसः । अस्त्रीवयः लोक- त्रयरूपं छादनाच्छन्दस्तद्रूपासि । 'यदेषु लोकेष्वन्नं तदस्रीवयोथो आयु॑ पाहि प्राणं में पापानं में पाहि व्यानं यदेभ्यो लोकेभ्योऽन्नं सवति तदस्रीवय' (८ । ३ । ३ । ५)

सप्तदशी ।

।

२६८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

इति श्रुतेः । इतः स्पष्टान्येव छन्दांसि पयादीन्यष्टौ ' अथो वालखिल्यासंज्ञा इष्टका उपदधाति मूर्धासीत्यादिसप्तमन्त्रैः ।
निरुक्तान्येव छन्दां स्युपदधाति' ( ८ । ३ । ३ । ५ ) इति । तुर्विशेषे । अपराः सप्त वालखिल्यास्तु द्वादशच्छन्दस्याभ्यो-
श्रुतेः । इष्टके, वं पङ्क्युष्णिग्वृहत्यनुष्टुप् विराड्गायत्रीत्रिष्टुब्ज- । sपरा एवोपधेयाः यन्त्रीति सप्तमन्त्रैः । वालमात्रेणापि खिला
गतीच्छन्दोरुपासीत्यर्थः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

पृथि॒वी छन्दोऽन्तरिक्षं छन्दो यौश्छन्दः समा श्छन्दो॒ नक्ष॑त्राणि॒ छन्दो॒ वाक्छन्दो॒ मन॒श्छन्द॑ः कृषिश्छन्दो॒ हिर॑ण्य॒ छन्दो॒ गौश्छन्दोऽजा छन्दौ - श्व॒श्छन्द॑ः ॥ १९ ॥

अभिन्ना इति वालखिल्याः प्राणाः । ते च चतुर्दश सप्त पुरो हस्तौ बाहू शिरो ग्रीवा नाभेरूर्ध्वभागश्चेति, ऊरू जानुनी पादौ नामेरधोभागश्चेति सप्त पश्चादधोभागे एतेष्वङ्गेषु प्राणानां विद्यमानत्वासानेवोपदधाति । तथाच श्रुतिः 'प्राणा वै वाल- खिल्याः प्राणानेवैतदुपदधाति ता यद्वालखिल्या नाम' ( ८। ३ । ४ । १ । ४ – ५ ) यद्वा 'उर्वरयोरसंभिन्नं भवति खिल इति वै तदाचक्षते वालमात्रादुहेमे प्राणा असंभिन्नास्ते यद्वालमात्रादसंभिन्नास्तस्माद्वालखिल्याः ॥ १ ॥ सप्त वा इमे

उ० पृथिवी छन्द इति । यान्येतद्देवत्यानि छन्दांसि । पुरस्तात्प्राणाश्चत्वारि दोर्बाहवाणि शिरो ग्रीवा यदूर्ध्वं नाभे-
तान्युपदधाति । छादयन्तीति छन्दांस्युच्यन्ते ॥ १९ ॥

म० पृथिव्यादिदेवत्यानि यानि छन्दांसि तद्रूपासि । समाः संवत्सराः स्पष्टमन्यत्। 'यान्येतद्देवत्यानि छन्दांसि तान्येवैतदु- पदधातीति' ( ८ । ३ । ३ । ६ ) श्रुतेः ॥ १९ ॥

विंशी ।

अ॒ग्निर्दे॒वता वातो॑ दे॒वता॒ सूर्यो॑ दे॒वता॑ च॒न्द्रमा॑ देवता वस॑वो दे॒वता॑ रु॒द्रा दे॒वता॑दि॒त्या दे॒वता॑ म॒रुतो॑ दे॒वता॒ विश्वे॑दे॒वा दे॒वता॒ बृह॒स्पति॑र्दे॒वतेन्द्र दे॒वता॒ वरु॑णो दे॒वता॑ ॥ २० ॥

छादयन्ति ॥ २० ॥

स्तत्सप्तममङ्गेऽङ्गे हि प्राणाः ॥ ४ ॥ सप्त वा इमे पश्चात्प्राणा- श्ववायूर्वष्ठीवानि द्वे प्रतिष्ठे यदवाङ्नामेस्तत्सप्तममङ्गेऽङ्गे हि प्राणा एते वै सप्त पश्चात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधातीति ॥ ५ ॥ इति सूत्रार्थः । मूर्धासि अनुष्टुप् गायत्री परोष्णिक् । ऋग्द्वये चतुर्दश यजूंषि वालखिल्यादेवत्यानि । हे इष्टके, वं मू॒र्धा मूर्धवदुत्तमा राद् राजमाना चासि । हे इष्टके, स्थिरा धरुणा धारणहेतुश्चासि । हे इष्टके, त्वं धत्र धारणं कुवैती धरणी भूमिरूपा चासि । एवमष्टकान्त्रयस्य त्रिलोकरू- पलम् । तदुक्तं श्रुत्या 'मूर्धासि राडितीमं लोकमरोहन् ध्रुवासि धरुणेत्यन्तरिक्षलोकं धर्म्यसि धरणीत्यमुं लोकमिति'

°

वा

उ० अग्निर्देवता वातो देवतेत्येता वै छन्दांसि ता अपि । ( ८ । ३ । ४ । ८ ) । आयुषे वा आयुर्वृद्ध्यर्थं त्वामुपदधामि । वर्चसे कान्त्यर्थं त्वामुपदधामि । कृष्यै सस्यनिष्पत्तये वामु० । क्षेमाय संपादितधनरक्षणाय त्वामु० । इष्टकाचतुष्टयस्य पशु- संस्तवः 'आयुषे त्वा वर्चसे ला कृष्यै वा क्षेमाय वेति चत्वार- चतुष्पादाः पशवः' ( ८ । ३ । ४ । ८ ) इति श्रुतेः ॥ २१ ॥ द्वाविंशी ।

म० इष्टके, त्वमम्यादिदेवतारूपासि । तामुपदधामीति सर्वत्र
शेषः । अग्न्यादीनां देवतात्वं प्रसिद्धम् । 'अग्निर्देवता वातो ।
देवतेत्येता वै देवताश्छन्दांसि तान्येवैतदुपदधातीति' ( ८ ।
३ । ३ । ६ ) श्रुतेः ॥ २० ॥

एकविंशी । मू॒र्धासि॒ राध्रु॒वाति॑ च॒रुणा॑ ध॒र्य॒सि॒ धर॑णी । आयु॑षे त्वा॒ वर्च॑से त्वा कृ॒ष्यै त्वा॒ क्षेमा॑य॒ त्वा ॥२१॥ उ० चतुर्दश वालखिल्या उपदधाति द्वाभ्यामनुष्टुप - रोष्णिग्भ्याम् । मूर्धांसि राद मूर्धासि शिरोभूतासि राट् । 'राजू दीप्तौ ' दीप्ता चासि । ध्रुवा स्थिरासि । धरुणा च धारयित्री च धसि धारयित्री असि । धरणी च विवरणी च । मर्यादाभूता च । एवं त्रिलोकसंस्तवः । तिसृणामिष्टकानाम् । आयुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा उपदधामिति शेषः । एतासां चतसृणां वालखिल्यानां मन्त्रस्तवः ॥ २१ ॥

यत्र॒ राड्य॒त्र्य॒सि॒ यम॑नी ध्रुवासि॒ घरि॑त्री । इन्द्र॑म् ॥ २२ ॥ इ॒षे त्वोर्जे त्वय्यै त्वा पोषय त्वा लोकं ता

उ० परतोऽपि तिसृणां द्युलोकप्रभृतिलोकसंस्तवः । यत्री राह । यमनी दीप्ता चासि । यत्री असि । यमनी ध्रुवा असि धरित्री । पशुसंस्तवः पूर्ववत् । इषे त्वो- र्जेत्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा । लोकं ता इन्द्रमिति व्याख्या- तम् ॥ २२ ॥

म० हे इष्टके, लं यन्त्री नियमोपेता राट् राजमाना चासि । तथा यन्त्री स्वयमपि सती यमनी सर्वेषां नियमका- म० 'वालखिल्याः सप्त पुरस्तात्प्राणभृयो वापरा द्वादश- रिण्यसि । ध्रुवा स्थिरा सती धरित्री भूमिरूपा चासि । तिसृणां भ्योऽपरास्तु मूर्धासि राडिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । ९ । । त्रिलोकसंस्तवः 'यन्त्री राडित्यमुं लोकमरोहन् यत्र्यसि यमनी- १०-१३ ) । प्रागुक्तः दशप्राणमुत्यः पूर्वा अपरा वा सप्त । त्यन्तरिक्षलोकं ध्रुवासि धरित्रीतीमं लोकमिति' ( ८ । ३ । ४ ।

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

२६९

१० ) श्रुतेः । हे इष्टके, इषेऽन्नाय त्वामुपदधामि । ऊर्जे स चान्द्र ऋतुर्भवति । आदित्यस्त्वेकषण्मासदिवसैः राशि- बलाय त्वामु० । रग्र्यै धनाय त्वामु० । पोषाय धनपुष्टयै । द्वयमतिक्रामति स सौरऋतुर्भवति । तैश्च सौरैर्ऋतुभिः त्वामु॰ । 'इषे त्वोर्जे त्वा रय्यै वा पोषाय वेति चतस्रश्चतु - । संवत्सरो भवति । ततश्चैकस्मिन्नृतौ सौरचान्द्रौ ऋतुर्भवतः ष्पादाः पशवः' ( ८ । ३ । ४ । १० ) इति श्रुतेश्चतसृणां पशु । तिथिद्वयं च । एवं पदऋतुषु द्वादशतिथयः प्रविशन्ति संस्तवः । 'उत्तरश्रोणेरधिलोकंपूणाः पूर्ववत्' ( का० १७ । । अपरेषु षट्स्वपरा द्वादश अपरेषु षट्तिथयः । स एषोऽर्ध- ९ । १५ ) उत्तरश्रोणेरारभ्य प्रथमचितिवदेव लोकंपृणा उपदधाति । ततः पुरीषनिर्वापोपस्थाने ॥ २२ ॥

इति तृतीया चितिः ॥

त्रयोविंशी ।

आशु॒त्रि॒वृद्धान्तः प॑ञ्चद॒शो व्यो॑मा सप्तदृशो ध॒रुण॑ ए॒कवि॒शः प्रत॑ति॑रष्टाद॒शस्तपो॑ नवद॒शो - भीव॒र्तः स॑वि॒√शो वर्चो द्वावि॒शः सं॒भर॑णस्त्र-

तृतीयेषु संवत्सरेषु चान्द्रो मासः प्रविशति । स एवा- धिमासः स एव त्रयोदशो मासः सौरानृतून्द्वाभ्यां तिथिभ्यां प्रविशति । ओजः । अत्रापि मतुब्लोपः । भोजस्वी संवत्सर ऋतुः । ' संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि करोति' इति श्रुतिः । प्रतिष्ठाधिष्ठानम् । ब्रघ्नस्य विष्टपम् । स्वाराज्यं वै नस्य विष्टपम् । स्वाराज्यं स्वतन्त्रता । नाकः काम्यत

इति के सुखम् तद्विपरीतमकं दुःखम् नास्त्यकमसुखम- स्मिन्निति नाकः । विवर्तः । विविधं वर्तन्ते तत्र गतान भूतानीति विवर्तः पितृयाणः । वर्त्र धारणम् । चतुष्टोमः

योवि॒शो योनि॑श्चतुर्व॒शो गर्भाः पथ्यविश । चतुरुत्तरः स्तोमः चतुष्टोमः । उत्तरपदलोपी समासः ॥२३॥

ओज॑स्त्रिण॒वः क्रतु॑रेकत्रि॒क्षूंशः प्र॑ति॒ष्ठा त्र॑यस्त्रि॒शो ब्रध्नस्य॑ वि॒ष्टप॑ चतुषि॒शो नाकः षट्त्रि॒शो वि॑िवर्तोऽष्टाचत्वारि॒शो ध॒त्रं च॑तुष्टो॒मः ॥ २३ ॥

म० 'उत्तरां पूर्वयोराशुस्त्रिवृदिति' (का० १७ । १० । ७ ) । पूर्वानूकान्तविहितयोर्दक्षिणोत्तरयोर्मध्ये उत्तरां जङ्घा- मात्रीमुदङ्मुख उपदधातीति सूत्रार्थः । अस्यां कण्डिकायामष्टा- दश यजूंषि चतुर्णां मृत्युमोहिन्युपधाने विनियोगः । प्रतूर्तिरि - उ० चतुर्थी चितिमृषयोऽपश्यन् । आशुखिवृदित्यष्टा- त्यादीनां चतुर्दशार्धपद्योपधाने विनियोगः । हे इष्टके, त्वं त्रिवृत् दशेष्टकाः प्रतिमन्त्रमुपदधाति । स्तोमसंख्योपलक्षितैर्मन्त्रैः स्तोमरूपासि । साम्नामावृत्तिविशेषाः स्तोमाः तेषां विशेषणा- स्तोमानुपदधातीति श्रुतिः । प्रकटार्था मन्त्राः श्रुत्या च / न्याशुरित्यादीनि । कीदृशस्त्रिवृत् । आशुः । 'अशू व्याप्तौ ' अश्नुते व्याख्याताः तथापि किंचित्किंचिदुच्यते । आशुः त्रिवृत् । व्याप्नोति सर्वान् स्तोमानित्याशुः । तद्रूपां त्वामुपदधामीति यएव त्रिवृत् स्तोमः सोऽनेन मन्त्रेणोक्तः इत्येकं व्याख्या - सर्वत्र शेषः । ' स्तोमानुपदधाति प्राणा वै स्तोमाः प्राणा उवै नम् । अथो वायुर्वा आशुः शीघ्रः त्रिवृत् त्रिलोकसंचारी । ब्रह्म ब्रह्मेवैतदुपदधातीति' ( ८ । ४ । १ । ३ ) श्रुतेः । यद्वा एवमुपरितनान्यपि व्याख्येयानि । भान्तः पञ्चदशः । चन्द्रमा आशुः वायुः त्रिवृत् त्रिषु लोकेषु वर्तत इति त्रिवृत् क्विप् उच्यते । स हि भाति च पञ्चदशाहान्यापूर्यते च अपक्षी - सर्वभूतव्यापकत्वादाशुर्वायुस्तद्रूपासि । एवं श्रुत्यनुसारेण सर्वत्र यते च । व्योमा सप्तदशः । संवत्सर उक्तः । स हि विविध- व्याख्यायते । तथाच श्रुतिः स पुरस्तादुपदधात्याशुस्त्रिदिति य मवति प्राणिनः सप्तदशावयवश्व । धरुण एकविंशः । एव त्रिवृत्स्तोमस्तमुपदधाति तद्यत्तमाहाशुरित्येष हि स्तोमाना- आदित्यः स्तोमो वोच्यते । 'प्रतिष्ठा वै धरुणः प्रतिष्ठैक । माशिष्ठोऽर्थो वायुर्वा आशुस्त्रिवृत् स एषु त्रिषु लोकेषु वर्तते विंशः स्तोमः । आदित्या वा प्रतिष्ठा । मासादिभिः एकवि- तयत्तमाहाशुरित्येष हि सर्वेषां भूतानामाशिष्टो वायुर्ह भूत्वा शावयवं च । परतः संवत्सररूपाणि व्याख्यातानि । प्रतूर्तिः । पुरस्तात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधातीति' ( ८ । ४ । १ । ९ ) । संवत्सरः । स हि सर्वाणि भूतानि प्रतिरति प्रवर्धयति । । 'दक्षिणां दक्षिणयोर्भान्तः पञ्चदश' (का० १७ । १० । ९ ) इति तपः । संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि तपति शीतोष्णवर्षैः । दक्षिणानूकान्तविहितयोर्दक्षिणोत्तरपद्ययोर्मध्ये भान्त इवि अभीवर्तः । संवत्सरो हि सर्वाणि भूतान्यभिवर्तते । तेन मन्त्रेण दक्षिणां पद्यां प्रत्यङ्मुख उपदधातीति सूत्रार्थः । हि अभिवृत्तेन ऋतुलिङ्गानि भूतेषु दृश्यन्ते । वर्चः । भान्तः वज्ररूपो यः पञ्चदशः स्तोमः । यद्वा भान्तश्चन्द्रः पञ्च- 'संवत्सरो हि सर्वेषां भूतानां वर्चस्वितमः' इति श्रुतिर्बु- दशाहानि पूर्यमाणत्वात्पञ्चदशाहं क्षीयमाणत्वात् पञ्चदशः । वन्ती मतुब्लोपं दर्शयति । वर्चस्वी महाभाग्यवान् । भा कान्तिरेवान्तः स्वरूपं यस्य तद्रूपासि । 'य एव पञ्चदशः संभरणः। संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि संभरति उत्पाद - । स्तोमस्तं तदुपदधाति तद्यत्तमाह भान्त इति वज्रो वै भान्तो यति संहरति वा विनाशयति । योनिः स्थानम् । गर्भः । वज्रः पञ्चदशोऽथो चन्द्रमा वै भान्तः पञ्चदशः स पञ्चदशा- संवत्सरः त्रयोदशमास इहोच्यते । स च गर्भो भूत्वा ऋतू । हान्यापूर्यते पञ्चदशापक्षीयते तद्यत्तमाह भान्त इति भाति हि न्प्रविशति । कथं पुनस्त्रयोदशो मासः ऋतून्प्रविशति । चन्द्रमाश्चन्द्रमा ह भूला दक्षिणतस्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधा- उच्यते । एकोनषण्मासाहोरात्रैश्चन्द्रो द्वादशराशीन् विभ्रमति । तीति' ( ८ । ४ । १० । १० ) श्रुतेः । 'दक्षिणामुत्तरयोर्व्यामा

२७०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

सप्तदश इति' ( का० १७ । १० । १० ) । उत्तरानुकान्त- इति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतान्यभिवर्तते तदेतद्रूप ० ' ( ८ । ४ विहितयोर्दक्षिणोत्तरपद्ययोर्मध्ये दक्षिणां पद्यां व्योमेति प्रत्य- । १ । १५)। वर्चः बलविशेषप्रदो द्वाविंशः स्तोमः । यद्वा sa उपदधातीति सूत्रार्थः । विविधमवतीति व्योमा प्रजापतिः । वर्चः संवत्सरः वर्चखितमः द्वादश मासाः सप्तर्तवः द्वे अहोरात्रे सप्तदशः स्तोमः । संवत्सरो वा व्योमा सप्तदश: द्वादशमास - संवत्सरश्चेति द्वाविंशतिसंख्योपेतत्वाद् द्वाविंशः तद्रूपासि । 'य पञ्चर्तुरूपसप्तदशावयवत्वात्तद्रूपासि । य एव सप्तदशः स्तोमस्तं एव द्वाविंशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव वर्चो तदुपदधाति तद्यत्तमाह व्योमेति प्रजापतिर्वै व्योमा प्रजापतिः । द्वाविंशस्तस्य द्वादश मासाः सप्तर्तवो द्वे अहोरात्रे संवत्सर सप्तदशोऽथ संवत्सरो वा व्योमा सप्तदशस्तस्य द्वादश मासाः एव वर्चो द्वाविंशस्तद्यत्तमाह वर्च इति संवत्सरो हि सर्वेषां पञ्चर्तवस्तद्यत्तमाह व्योमेति व्योमा हि संवत्सरः संवत्सरो ह भूतानां वर्चखितमस्तदेतद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । १६ ) इति । भूवोत्तरतस्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधातीति' ( ८ । ४ । १ । संबिभर्ति संभरणः सम्यक् पोषकत्रयोविंशः स्तोमस्त्वमसि । ११ ) श्रुतेः 'दक्षिणामपरयोर्धरुण एकविंश इति' ( का० यद्वा संभरत्युत्पादयति संहरति विनाशयति वा संभरणः १७।१०।८ ) । अपरानूकान्तविहितयोर्दक्षिणोत्तरयोर्मध्ये । संवत्सरः त्रयोदशमासाः सप्तर्तवो द्वे अहोरात्रे एकः संवत्सर दक्षिणां जङ्घामात्रीं धरुण इति दक्षिणामुख उपदधातीति इति त्रयोविंशावयवः तद्रूपासि । 'य एव त्रयोविंशः स्तोमस्तं सूत्रार्थः । धरुणो धारकः प्रतिष्टाभूत एकविंशः स्तोमः । यद्वा । तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव संभरणस्त्रयोविंशस्तस्य त्रयो- धरुण आदित्यः स एकविंशावयवत्वादेकविंशः । द्वादश मासाः दश मासाः सप्तर्तवो द्वे अहोरात्रे संवत्सर एव संभरणस्त्रयो- पञ्चर्तवः त्रयो लोका आदित्य इत्यवयवास्तद्रूपासि । 'य एवैक- विंशस्तद्यत्तमाह संभरण इति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि विंशः स्तोमस्तं तदुपदधाति तद्यत्तमाह वरुण इति प्रतिष्ठा वै संभृतस्तदेव तद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । १७ ) । योनिः प्रजो- धरुणः प्रतिष्ठैकविंशोऽथोऽसौ वा आदित्यो धरुण एकविं- त्पादकश्चतुर्विंशः स्तोमोऽसि । यद्वा योनिः सर्वस्थानभूतः शस्तस्य द्वादश मासाः पञ्चर्तव इमे लोका असावेवादित्यो संवत्सरश्चतुर्विंशतिपक्षात्मकस्तद्रूपासि । 'य एव चतुर्विंशः धरुण एकविंशस्तद्यत्तमाह धरुण इति यदा ह्येवैषोऽस्तमेत्य- । स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव योनिश्चतुर्विंशस्तस्य थेदंसर्वं ध्रियत आदित्यो ह भूला पश्चात्तस्थौ तदेव रूपमुप । चतुर्विंशतिरर्धमासास्तद्यत्तमाह योनिरिति संवत्सरो दधातीति' ( ८ । १ । १ । १२ ) श्रुतेः 'चतुर्दश प्रतिमन्त्रं प्रतूर्तिरष्टादश इति' ( का० १७ । १० । ११ ) । चतस्र उप- धाय चतुर्दशार्धपद्या उदङ्मुख उपदधाति चतुर्दशमन्त्रैरिति सूत्रार्थः । अतः परं संवत्सररूपाण्युपदधाति । प्रकृष्टा तूर्ति । स्त्वरा यस्य स प्रतूर्तिः अष्टादशः स्तोमः । यद्वा संवत्सरः प्रतू - र्तिरष्टादशावयवः द्वादशमासाः पञ्चर्तवः संवत्सरश्चेत्यवयवाः । 'य एवाष्टादशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव प्रतू - र्तिरष्टादशस्तस्य द्वादश मासाः पञ्चर्तवः संवत्सर एव प्रतूर्ति- रष्टादशस्तद्यत्तमाह प्रतूर्तिरिति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि प्रतिरति तदेव तद्रूपमुपदधातीति' ( ८ । ४ । १ । १३ ) श्रुतेः । तपोरूपो नवदशः स्तोमः । यद्वा संवत्सरस्तपः शीतो - ष्णवर्षैस्तपतीति स नवदशः । द्वादशमासाः षडृतवः संवत्सर इति तद्रूपासि । य एव नवदशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव तपो नवदशस्तस्य द्वादश मासाः षडृतवः संवत्सर एव तपो नवदशस्तद्यत्तमाह तप इति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि तपति तदेव तद्रूपमुपद० ' ( ८ । ४ । १ । १४) । अभिवर्त्यते आवर्त्यत इत्यभीवर्तः समावृत्तिरूपः स विंशः स्तोमः । यद्वा अभिवर्तयत्यावर्तयति सर्वाणि भूतानी- त्यभीवर्तः संवत्सरः । 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलं' ( पा० ६ । ३ । १२२ ) इति दीर्घः । द्वादशमाससप्तर्तुसंवत्सररूप- विंशतिसंख्यया सहितः सविंशः । ' य एव सविंशस्तोमस्तं तदुपदधातीत्ययो संवत्सरो वा अभीवर्तः सविंशस्तस्य द्वादश- मासाः सप्तर्तवः संवत्सर एवाभीवर्तः सविंशस्तद्यत्तमाहाभीवर्त

सर्वेषां भूतानां योनिस्तदेव तद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । १८ ) । गर्भाः व्यत्ययेन बहुत्वम् । सामगर्भः पञ्चविंशस्तोमोऽसि । यद्वा गर्भः संवत्सरो भूतोत्पादकत्वाच्चतुर्विंशतिः पक्षा एकः संवत्सर इति अधिकमासो भूत्वा ऋतुपु गर्भो भवतीति वा गर्भः । 'य एव पञ्चविंशस्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव गर्भाः पञ्चविंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः संवत्सर एव गर्भाः पञ्च- विं शस्तद्यत्तमाह गर्भा इति संवत्सरो ह त्रयोदशो मासो गर्भो भूवर्तन् प्रविशति तदेव तद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । १९ ) । ओजः मतुब्लोपः ओजस्वी तेजस्वी वज्रो वा ओजः तद्रूपस्त्रि- णवः स्तोमोऽसि । यद्वा ओजः संवत्सरश्चतुर्विंशतिपक्षाहोरात्र- संवत्सरात्मकत्वात् त्रिणवः त्रिगुणा नव यत्र । य एव त्रिणवः स्तोमस्तं तदुपदधाति तयत्तमाहौज इति वज्रो वा ओजो वज्रस्त्रिणवः संवत्सरो वा ओजस्त्रिणवस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासा द्वे अहोरात्रे संवत्सर एवौजस्त्रिणवस्तद्यत्तमाहौज इति संवत्स हि सर्वेषां भूतानामोज खितमस्तदेव तद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । २० ) । ऋतुर्यज्ञोपयोगी एकत्रिंशः स्तोमोसि । यद्वा संवत्सर एव करोतीति क्रतुः पक्षर्तुसंवत्सरात्मकत्वादेकत्रिंशः । य एक- त्रिंशस्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव क्रतुरेकत्रिं- शस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः षडृतवः संवत्सर एव क्रतुरेक- विंशस्तद्यत्तमाह ऋतुरिति संवत्सरो हि सर्वाणि भूतानि करो - तीति' [ ८ । ४ । १ । २१ । ] श्रुतेः । प्रतिष्ठा स्थितिहेतुस्त्रय- स्त्रिंशः स्तोमोऽसि । यद्वा संवत्सरः प्रतिष्ठा संवत्सरे सर्वस्य प्रतिष्ठितत्वात् पक्षहोरात्रसंवत्सरात्मकत्वात्रयस्त्रिंशः । य एव

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२७१

भागोऽसि वरु॑ण॒स्याधि॑पत्य॑ दि॒वो वृ॒ष्टि॒र्वात॑ः स्पृ॒त ए॑कवि॒शः स्तोम॑ः ॥ २४ ॥

गोसीत्यादिभिः । तत्रार्थवादः । प्रजापतिर्गर्भमेकेभ्यो देवेभ्य उ० स्पृतं दश इष्टका उपदधाति दशभिर्मन्त्रैः अग्नेर्भा- आधिपत्यमेकेभ्यः कल्पयित्वा ब्रह्मप्रभृतीनि भूतानि पा- मनो व्यवृधत् त्रिवृदादिभिः स्तोमैः । इष्टकोच्यते । या त्वम् अग्नेः भागोसि । यस्यां च त्वयि दीक्षाया आधिपत्यं जातम् । यया च त्वया ब्रह्म ब्राह्मण्यं स्पृतं पाप्मनो मृत्यै- रपनीतम् । त्रिवृत्सोमः । त्रिवृत्स्तोमेनेति विभक्तिव्यत्ययः । तां त्वामुपदधामीति शेषः । यद्वा । या त्वमग्नेर्भागोऽसि यस्याश्च तव त्रिवृत्स्तोमः यस्यां च त्वयि दीक्षाया आधि- पत्यम् यया च त्वया ब्रह्म मृत्योर्मोचितम् । तां त्वामु- आश्चर्येण जायत इति जनित्रम् ॥ २४ ॥ पदधामीति शेषः । एवमन्यदपि व्याख्येयम् । जनित्रम्

त्रयस्त्रिंशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव प्रतिष्ठा स्पृतं वद॒शः स्तोमो॑ नृ॒चक्ष॑सां भागोऽसि धातु- त्रयस्त्रिंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः षडृतवो द्वे अहोरात्रे राधिपत्य॑ ज॒नित्र॑छ॒स्पृत्स॑प्तद॒शः स्तोमो॑ मि॒त्रस्य॑ संवत्सर एव प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिं शस्तद्यत्तमाह प्रतिष्ठेति संवत्सरो हि सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा तदेतद्रूप०'(८ ।४ । १ । २२ ) । ब्रघ्नः सूर्यः । 'असौ वा आदित्यो ब्रध्नः' इति श्रुतेः । विष्टपं निवास- स्थानं 'भुवनं विष्टपं लोकः' इति कोशात् ब्रध्नस्य विष्टपं स्वाराज्यं स्वतन्त्रत्वं तद्रूपस्तत्तत्प्रदो यश्चतुस्त्रिंशः स्तोमस्तद्रूपासि । यद्वा संवत्सरो ब्रध्नस्य विष्टपं रविणैव कालनिर्माणत्वात् चतुर्विंशतिपक्ष- सप्तर्त्वहोरात्रसंवत्सरात्मकत्वाच्चतुस्त्रिंशः । य एव चतुस्त्रिंशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः सप्तर्तवो द्वे अहोरात्रे । संवत्सर एव ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिंशस्तद्यत्तमाह ब्रनस्य विष्टपमिति स्वाराज्यं वै ब्रघ्नस्य विष्टपं तदेतद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । २३ ) । नाकः खर्गप्रदः षट्त्रिंशः स्तोमोऽसि संवत्सरो वा नाकः काम्यत इति कं सुखं न कमकं दुःखं तन्नास्ति यत्र स नाकः षट्त्रिंशः पक्षमासात्मकत्वात् । य एव षट्त्रिंशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो संवत्सरो वाव नाकः षट्त्रिंशस्तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासा द्वादश मासास्तद्यत्तमाह नाक इति । नहि तत्र गताय कस्मै च नाकं भवत्यथो संवत्सरः संवत्सरो वाव नाकः म० 'दक्षिणां पूर्वयोरग्नेर्भाग इति' ( का० १७ । १० । स्वर्गो लोकस्तदेव तद्रूप ० ' ( ८ । ४ । १ । २४) । विवर्त्यन्ते आव- १२ ) पूर्वानुकान्ते विहितयोर्जङ्घामात्र्योर्मध्ये दक्षिणामुपदधा- र्त्यन्ते सामानि यत्रेति विवर्तः अष्टाचत्वारिंशः स्तोमस्तद्रूपासि । त्युदङ्मुखः उत्तरा पूर्वमुपहिता । दश यजूंषि चतुर्भिर्मृत्युमो- यद्वा विविधं वर्तन्ते भूतानि यत्रेति विवर्तः संवत्सरः अधिमा - हिन्युपधानं षड्भिः षट्पद्येोपधानं दशेष्टकाः स्पृत्संज्ञाश्च । सत्वेन षड्विंशतिः पक्षाः सप्तर्तवः त्रयोदश मासाः द्वे अहोरात्रे । तत्रार्थवादः श्रुत्युक्तः । उत्पन्नेन सृष्ट्यादौ प्रजापतिना सर्वाणि इत्यष्टाचत्वारिंशः य एवाष्टाचत्वारिंशः स्तोमस्तं तदुपदधात्यथो । भूतानि स्रष्टुं गर्भे कृतानि गर्भस्थान्येव भूतानि पाप्मा मृत्युर- संवत्सरो वाव विवर्तोऽष्टाचत्वारिंशस्तस्य षड्विंशतिरहो - गृह्णात् । ततः प्रजापतिर्देवानुवाच युष्माभिः सहाहमिमानि रात्राणि त्रयोदश मासाः सप्तर्तवो द्वे अहोरात्रे तद्यत्तमाह भूतानि पापरूपान्मृत्योर्मोचयामीति देवैरुक्तं तत्रास्माकं को विवर्त इति संवत्सराद्धि सर्वाणि भूतानि विवर्तन्ते तदेतद्रूप ० ' लाभः । प्रजापतिनोक्तं वृणुत । तैः कैश्चिदुक्तमस्माकं भागोऽस्तु । ( ८ । ४ । १ । २५ ) । धर्त्र धारकश्चतुरुत्तरः स्तोमश्चतुष्टोमः । अन्यैरुक्तमस्माकमाधिपत्यमस्त्विति तथेत्युक्त्वैकेभ्यो भागमप- मध्यमपदलोपी समासः । त्रिवृत्पञ्चदश सप्तदशैकविंशानां समूह - । रेभ्य आधिपत्यं दत्त्वा तैः सह भूतानि मृत्योरस्पृणोत्ततः स्तद्रूपासि । वायुर्वा धर्त्र जगदाधारत्वाच्चतुर्दिग्भिः स्तूयमान- स्पृत इष्टका इति । तथाच श्रुतिः 'अथ स्पृत उपदधात्येतद्वै त्वाच्च तुष्टोमः । य एव चतुष्टोमस्तं तदुपदधाति तद्यत्तमाह । प्रजापतिरेतस्मिन्नात्मनः प्रतिहि ते सर्वाणि भूतानि गर्न्यभव- धर्त्रमिति प्रतिष्ठा वै धर्त्र प्रतिष्ठा चतुष्टोमोऽथो वायुर्वाव धर्म तान्यस्य गर्भ एव सन्ति पाप्मा मृत्युरगृह्णात् ॥ १ ॥ स देवान- चतुष्टोमः स आभिश्चतसृभिर्दिग्भिः स्तुते वायुर्वै सर्वेषां ब्रवीद्युष्माभिः सहेमानि सर्वाणि भूतानि पाप्मनो मृत्योः भूतानां प्रतिष्ठा तदेतद्रूपमुपदधातीति' ( ८ । ४ । १ । २६ ) स्पृणवानीति किं नस्ततो भविष्यतीति वृणीध्वमित्यब्रवीत्तं श्रुतेः । आदावन्ते च वायूपधानेन वायुना सर्वभूतानि वशी- भागो नोऽस्त्वित्येकेऽब्रुवन्नाधिपत्यं नोऽस्त्वित्येके स भागमेकेभ्यः करोतीति भावः । तदुक्तं श्रुत्या 'सवै वायुमेव प्रथममुपद - कृत्वाधिपत्यमेकेभ्यः सर्वाणि भूतानि पाप्मनो मृत्योरस्पृणो- धाति वायुमुत्तमं वायुनैव तदेतानि सर्वाणि भूतान्युभयतः द्यदस्पृणोत्तस्मात्स्पृतस्तथैवैतद्यजमानो भागमेकेभ्यः कृत्वाधिप- परिगृह्णातीति' (८ । ४ । १ । २७) एतैरष्टादशमन्त्रैः स्तोमवा- त्यमेकेभ्यः सर्वाणि भूतानि पाप्मनो मृत्योः स्पृणोतीति' ( ८ । दिभिः स्तोमरूपत्वं नीता अष्टादशेष्टका उपधेया इत्यर्थः ॥२३॥ ४ । २ । १ । २ ) । अथ मन्त्रार्थः । हे इष्टके, या त्वमग्नेर्भागो विभागोऽसि यस्यां च त्वयि दीक्षाया वाच आधिपत्यं खामित्वं । यया च त्वया त्रिवृत्स्तोमः । विभक्तिव्यत्ययः । त्रिवृता स्तोमेन त्रिवृत्स्तोम इति वा । तां त्वामुपधामीति शेषः । एवं सर्वत्र ब्रह्म ब्राह्मण्यं स्मृतं पाप्मनो मृत्योरपनीतम् रक्षितम् । यस्यां त्वयि व्याख्येयम् । 'स्पृ प्रीतिरक्षा प्राणनेषु' स्वादिः । 'वाग्वै दीक्षा

चतुर्विंशी ।

अ॒ग्नेर्भागोऽसि दी॒क्षाय॒ आधि॑पत्य॒ ब्रह्म॑ स्पृ॒तं त्रि॒वृत्स्तोम॒ऽइन्द्र॑स्य भा॒ग॒ऽसि॒ विष्णो॒राधि॑पत्य॑ क्ष॒त्र

२७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्दशोऽध्यायः १४ ]

( ८ । ४ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । ' उत्तरामुत्तरयोरिन्द्रस्य भाग त्वया चतुष्टोमेन स्तोमेन समीचीः समीच्यः सम्यगञ्चन्ति इति' (का० १७ । १० । १५ ) । उदगनूकान्तविहितयो । जना यासु ता दिशः स्पृताः । 'देवाय सवित्रे भागं कृत्वा र्दक्षिणोत्तरयोः पययोर्मध्ये उत्तरामुपदधाति दक्षिणा तूपहितेति बृहस्पतय आधिप०' ( ८ । ४ । २ । १० ) इति ॥ २५ ॥ सूत्रार्थः । हे इष्टके, त्वमिन्द्रस्य भागोऽसि । यस्यां त्वयि विष्णो- राधिपत्यं पञ्चदशेन क्षत्रं क्षत्रजातिः स्पृतं मृत्योर्मोचितम् 'इन्द्राय भागं कृत्वा विष्णव आधिपत्यमकरोत्' ( ८ । ४ ।

पड़िशी ।

यवा॑ना॑ भा॒ग॒ोऽस्यय॑वाना॒माधि॑पत्य॑ प्र॒जाः स्पृ॒ता-

उ० यवाः पूर्वपक्षाः । अथवा अपरपक्षाः ॥ २६ ॥

२। ४ ) इति श्रुतेः । 'उत्तरां दक्षिणयोर्नृचक्षसां भाग इति चतुश्चत्वारि॒ज्ञः स्तोम॑ ऋभ्रूणां भागोऽसि ( का० १७ । १० । १४ ) । दक्षिणानूकान्तविहितयोर्दक्षिणो- विश्वे॑षां दे॒वाना॒माधि॑पत्य॑ भू॒तस्तं त्र॑यषि॒श त्तरयोः पद्ययोरुत्तरां निदधाति दक्षिणोपहिता । नृन् शुभाशु । स्तोमः ॥ २६ ॥ भकर्तृन् चक्षते जानन्ति ते नृचक्षसो देवास्तेषां भागोऽसि । afi धातुराधिपत्यं या सप्तदशस्तोमेन जनित्रं वैश्यजातिः स्मृतम् । 'देवा वै नृचचसो देवेभ्यो भागं कृत्वा धात्र आधि- पत्यमकरोद्विजै जनित्रम्' ( ८ । ४ । २ । ५ ) इति श्रुतेः । 'उत्तरामपरयोर्मित्रस्य भाग इति' ( का० १७ । १० । १३ ) अपरानूकान्तविहितयोर्दक्षिणोत्तरयोर्जङ्घामाण्योर्मध्ये उत्तरां जङ्घामात्र दक्षिणामुख उपदधाति दक्षिणा तूपहितेति सूत्रार्थः । हे इष्टके,त्वं मित्रस्य प्राणस्य भागोऽसि त्वयि वरुणस्यापानस्याधि - पत्यं यया त्वयेकविंशेन स्तोमेन दिवः संबन्धिनी वृष्टिर्वातश्च स्मृतस्तां सादयामि । 'प्राणो वै मित्रोऽपानो वरुणः प्राणाय भागं कृत्वापानायाधिपत्यमकरोदिति' ( ८ । ४ ८ । ४ । २ । ६ ) श्रुतेः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

वसू॑ना॑ भा॒ग॒ऽसि रु॒द्राणा॒माधि॑पत्य॒ चतु॑ष्पा - स्पृ॒तं च॑तु॒र्व॒ध॒ज्ञः स्तोम॑ आ॒दि॒त्याना॑ भा॒ग॒ोऽसि म॒रुतामाधिपत्यं॒ गर्भोः स्पृताः प॑ञ्चवि॒शः स्तोमो- दि॒त्यै॑ भा॒ग॒ोऽसि पू॒ष्ण आधि॑पत्य॒मोज॑ः स्पृ॒तं त्रि॑ण॒वः स्तोमो॑ दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्भागोऽसि॒ बृह॒स्पति॒राधि॑पत्य॑ स॒मीची॒र्दश॑ स्व॒ताव॑तुष्टोमः स्तोम॑ः ॥ २५ ॥

म० यवानां पूर्वपक्षाणां त्वं भागोऽसि । अयवानामपरप- क्षाणां त्वय्याधिपत्यं चतुश्चत्वारिंशेन स्तोमेन त्वया प्रजाः स्पृताः रक्षिताः । 'पूर्वपक्षा वै यवा अपरपक्षा अयवास्ते हीदं सर्वं युवते चायुवते च पूर्वपक्षेभ्यो भागं कृत्वापरपक्षेभ्य आधिप० ' ( ८ । ४ । २ । ११ ) । ऋभूणां देवविशेषाणां त्वं भागोऽसि त्वयि विश्वेषां देवानामाधिपत्यं त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन त्वया भूतं प्राणिमात्रमनुक्तं स्मृतं पाप्मनो मृत्योः रक्षितम् । तथा यजमानोऽपि सर्वभूतानि मृत्योः स्पृणोति । 'ऋभुभ्यो भागं कृत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्य आधिपत्यमकरोत् ' ( ८ । ४ । २ । १२ ) इति श्रुतेः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

सह॑श्च सह॒स्यश्च॒ हैम॑न्तिकावृतू अ॒ग्नेर॑न्तः - यो॒ऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑- धय॒ः कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒ः पृथ॒मम॒ ज्यैष्ठया॑य॒ सन॑ताः ॥ ये

अग्नयः सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे । हैम- न्तिकावृतू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव॑ दे॒वा अ॑भि॒सं- वि॑शन्तु तथा॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्यद्धुवे सी॑दा॒तम् ॥ २७ ॥ उ० ऋतव्ये सहश्च सहस्यश्चेति ॥ २७ ॥

म० 'ऋतव्ये सहश्च सहस्यश्चेति' ( का० १७ । १० ।
१८ ) । अनूकमभितो द्वे पद्ये उपदधाति । ऋतुदेवत्यं यजुः ।
सहो मार्गशीर्षः सहस्यः पौषः एतौ हैमन्तिको हेमन्तावयव ।
शिष्टं पूर्वतुल्यम् [ अ० १३ क० २५ ] ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

म० 'षट् प्रतिमन्त्रं वसूनां भाग इति' (का० १७।१०। १६ ) । चतुर्दशभ्योऽपराः षण्मन्त्रैः षट् पद्या उपदध्यादिति सूत्रार्थः । हे इष्टके, त्वं वसूनां भागोऽसि । त्वयि रुद्राणामाधि- । पत्यं त्वया चतुर्विंशेन स्तोमेन प्रजानां चतुष्पात् गवाश्वादिकं स्पृतं पापान्मोचितम् । 'वसुभ्यो भागं कृत्वा रुद्रेभ्य आधि- पत्यमकरोत्' ( ८ । ४ । २ । ७ ) इति श्रुतेः । आदित्यानां या खं भागोऽसि । त्वयि मरुतामाधिपत्यं स्वया पञ्चविंशेन स्तोमेन प्रजानां गर्भाः मृत्योः रक्षिताः । ' आदित्येभ्यो भागं कृत्वा मरुद्भ्य आधिपत्यमकरोत्' ( ८ । ४ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । त्वमदित्यै अदिष्या भूमेर्भागोऽसि । पूष्ण आधिपत्यं त्वयि त्वया पति॒रधि॑पतिरासीत्स॒प्तभि॑रस्तुवत सप्त ऋषयो॑ ऽसृ- त्रिणवेन स्तोमेन प्रजानामोजः बलमष्टमो धातुर्षा स्मृतम् । 'इयं वा अदितिरस्यै भागं कृत्वा पूष्ण आधिपत्य ० ' ( ८ । ४ । २ । ९ ) । त्वं देवस्य सवितुर्भागोऽसि त्वयि बृहस्पतेराधिपत्यं

एक यास्तुवत प्र॒जा अ॑धीयन्त प्र॒जाप॑ति॒रधि॑पति- रासीत्ति॒सृभि॑रस्तुवत॒ ब्रह्मसृज्यत ब्रह्मणस्पतिरधि- पतिरासीत्प॒भ्वभि॑रस्तुवत भू॒तान्य॑सृज्यन्त भूतानां॒

अयन्त धाताधिपतिरासीत् ॥ २८ ॥

म० 'रेतः सिग्वेलायां च सप्तदश सर्वतो नव दक्षिणेना-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२७३

त्रयोदशभिः दश प्राणाः द्वौ पादौ एक आत्मेति तैरस्तौत् । ततो मासाः चैत्रादयः सृष्टाः । मासाभिमान्ययनद्वयात्मकः संवत्सरः तेषामधिपतिरासीत् । 'दश प्राणा द्वे प्रतिष्ठे आत्मा त्रयोदशः ' ( ८ । ४ । ३ । ९ ) इति श्रुतेः । पञ्चदशभिः दश हस्ताङ्गुलयः करौ बाहू नाभेरूर्ध्वभागश्च तैरस्तुवत । ततः क्षत्रं क्षत्रियजातिः सृष्टा । इन्द्रः ऐश्वर्यशाली तदभिमानी देवः स्वा- म्यभूत् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयश्चत्वारि दोर्बाहवाणि यदूर्ध्वं नामेस्तत्पञ्चदशम्' ( ८ । ४ । ३ । १० ) इति श्रुतेः । सप्तद- शभिः दश पादाङ्गुलयः ऊरू जानुनी पादौ नाभेरधोभाग- श्चेति तैरस्तौत् तदा ग्राम्याः पशवः गवादयः सृष्टाः बृहस्पति- स्तेषां स्वाम्यभूत् । 'दश पाया अङ्गुलयश्चत्वार्यर्वष्ठीवानि द्वे

नूकं सृष्टीरेकयास्तुवतेति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० १७ । १० । १८ ) । सर्वासु दिक्षु रेतस्सिग्वेलायां सृष्टिसंज्ञाः सप्तदशेष्टका उपदधाति तन्मध्ये प्रागनूकं दक्षिणेन नव अर्थादष्टावुत्तरेणेति सूत्रार्थः । सप्तदश यजूंषि सृष्टीष्टका देवत्यानि । अत्र निदानम् प्रजापतिर्भूतानि मृत्योरेव मुक्त्वा प्रजाः सृजेय प्रजायेयेति विचिन्त्य प्राणाधिष्ठातृदेवान् दिगादीनूचे युष्माभिः सह पर - मात्मानं स्तुत्वेमाः प्रजा जनयामीति । देवा ऊचुः केन स्तोष्यामः । स ऊचे मया युष्माभिश्चेति । तथेत्युक्त्वा प्राणैः प्रजापतिना वास्तुवतेति । तथाच श्रुतिः 'तद्वै प्रजापतिः सर्वाणि भूतानि पाप्मनो मृत्योर्मुक्त्वाकामयत प्रजाः सृजेय प्रजायेयेति ॥ १ ॥ स प्राणानब्रवीद्युष्माभिः सहेमाः प्रजाः प्रजनयानीति ते वै केन स्तोष्यामह इति मया चैव युष्माभिश्चेति तथेति ते प्राणै - । प्रतिष्ठे यदवाना मेस्तत्सप्तदशम् ' ( ८ । ९ । ३ । ११ ) इति श्रुतेः २९ श्चैव प्रजापतिना चास्तुवत' ( ८ । ४ । ३ । १ । २ ) इति ।

प्रजापतिरेकया वाचा सहात्मानमस्तुवत स्तुतवान् । वचनव्य- त्ययः । 'वाग्वा एका वाचैव तदस्तुवत' ( ८ । ४ । ३ । ३ ) इति श्रुतेः । प्रजा अधीयन्त उदपाद्यन्त, प्रजापत्यर्थमस्थाप्यन्तेति वा । सृष्टानां प्रजानां प्रजापतिरेवाधिपतिरासीत्खाम्यभूत् । एवं षोडश मन्त्रा व्याख्येयाः। 'तिसृभिः प्राणोदानव्यानैरस्तीत् ब्रह्म ब्राह्मणजातिः स्रष्टा ब्रह्मणस्पतिर्ब्राह्मणजातेः स्वाम्यभूत् । 'त्रयो वै प्राणाः प्राणोदानव्यानास्तैः' ( ८ । ४ । ३ । ४ ) इति श्रुतेः । पञ्चभिः प्राणैरस्तुवत पञ्च भूतानि सृष्टानि भूतानां पतिर्देवस्तेषां खाम्यभूत् । 'थ एवेमे मनःपञ्चमाः प्राणास्तेरेव तदस्तुवत' ( ८ । ४ । ३ । ५ ) इति श्रुतेः । सप्तभिः श्रोत्रच क्षुर्नासावाग्रूपैः सप्तशीर्षण्यप्राणैरस्तुवत । ततः सप्त ऋषयः सृष्टाः धाता जगत्स्रष्टायो देवः स्वाम्यभूत् । 'य एवेमे सप्त शीर्षन् प्राणास्तैरेव' ( ८ । ४ । ३ । ६ ) इति श्रुतेः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

न॒वभि॑रस्तुवत पि॒तरो॑ऽसृज्यन्तादि॑ति॒रधि॑पत्न्या- सीदेकाद॒शभि॑रस्तु॒वत ऋ॒तर्वोऽसृज्यन्तात॒वा अर्ध- पतय आस॑त्रयोद॒शभि॑रस्तुवत॒ मासा॑ असृज्यन्त सं॑वत्स॒रोऽधि॑पतिरासीत्पञ्चा॑द॒शभि॑रस्तुव॒त क्ष॒त्रम॑सृ- ज्य॒तेन्द्रोऽधि॑पतिरासीत्सप्तद॒शभि॑रस्तुवत प॒शवो॑ऽसृज्यन्त॒ बृह॒स्पति॒रधि॑पतिरासीत् ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

नवद॒शभि॑रस्तुवत शूद्रार्याव॑सृज्येतामहोरात्रे अ- धि॑पत्नी आस्ता॒मेक॑विशत्यास्तुव॒तैक॑शफाः प॒शवो॑ - ऽसृज्यन्त॒ वरु॒णोऽधि॑पतिरासीत्रयविशत्या स्तुवत शैत्यास्तुवतारण्याः प॒शवो॑ऽसृज्यन्त वा॒युरधि॑पति- क्षुद्राः प॒शवो॑ऽसृज्यन्त पू॒षाधि॑पतिरासी॒त्पश्य॑विधूं- रासीत्स॒प्तवि॑शत्यास्तु॒वत॒ द्यावा॑पृथि॒वी व्यैत वस॑वो रु॒द्रा आ॑दि॒त्या अ॑नु॒त्र्याय॒स्त ए॒वाभि॑पतय आसन् ॥ ३० ॥

म० नवदशभिः दश हस्ताङ्गुलयः ऊर्ध्वाधःस्थच्छिद्ररूपा नव प्राणास्तैरस्तौत् । ततः शूद्राय शूद्रवैश्यावसृज्येतां सृष्टौ । अर्यः स्वामिवैश्ययोः । अहोरात्रे तयोः स्वामित्वेनास्ताम् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो नव प्राणाः' ( ८ । ४ । ३ । १२ ) इति श्रुतेः । एकवंशल्या विंशतिः करपादाङ्गुलयः आत् शर्फ खुरः प्रतिपादं येषां ते एकशफाः । 'शर्फ क्लीत्रे खरः एकविंशत्यास्तौत् । ततः एकशफाः पशवोऽश्वादयः सृष्टाः । एकं पुमान्' इत्यमरः । वरुणस्तेषामधिपतिरासीत् । 'दश हस्त्या ग्राम्याः । अङ्गुलयो दश पाद्या आस्मैकविंशः' ( ८ । ४ । ३ । १३ ) इति श्रुतेः । त्रयोविंशत्या विंशतिः करपादाङ्गुलयः पादा- वात्मा चेति तैस्तु ते क्षुद्राः पशवोऽजादयः सृष्टाः तेषां प्रतिष्ठे आत्मा त्रयोविंशः' ( ८ । ४ । ३ । १४ ) इति श्रुतेः । पूषा स्वाम्यभूत् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वे पञ्चविंशत्या विंशतिः करपादाङ्गुलयः करौ पादावात्मेति तैरस्तुवत तदारण्या वनस्थाः पशवः कृष्णमृगादयः सृष्टास्तेषां । वायुः स्वाम्यभूत् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्याश्चत्वार्यज्ञा- न्यात्मा पञ्चविंश:' ( ८ । ४ । ३ । १५ ) इति श्रुतेः । सप्तविंशत्या करपादाङ्गुलयः द्वौ भुजावूरू चात्मेति तैरस्तुत ततो द्यावापृथिवी द्युभूलोको व्यैतां विशेषेणागच्छतामित्यर्थः ।

म० नवभिः सप्त शिरःप्राणा द्वावध इति नवप्राणैः प्रजा- पतिरस्तौत् । ततः पितरः अभिष्वात्तादयः सृष्टाः । अदितिः अखण्डिता प्रजापतिशक्तिः सृष्टानां पितॄणामधिपत्नी स्वामित्वेनाधिकं पालयित्र्यासीत् । 'नव वै प्राणाः सप्त शीर्षन्नवाश्वौ द्वौ तैः' ( ८ । ४ । ३ । ७ ) इति श्रुतेः । एकाद - शभिः दश प्राणा आत्मैकादशस्तैरस्तुवत । ऋतवः वसन्ताद्याः सृष्टाः आर्तवाः ऋतुपालका देवविशेषाः स्वामिनोऽभूवन् 1 'दश प्राणा आत्मैकादशः' ( ८ । ४ । ३ । ८ ) इति श्रुतेः ।

३५ य० उ०

२७४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

विपूर्वादिण् गताविति धातोर्लङि प्रथमाद्विवचनम् । वसवोऽष्टौ रुद्रा एकादश आदित्या द्वादशानुव्यायन् अन्वगच्छन् अनुगताः त एव स्वामिनोऽभूवन् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पायाश्च वार्यङ्गानि द्वे प्रतिष्ठे आत्मा सप्तविंशः' ( ८ । ४ । ३ । १६ ) इति श्रुतेः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

नव॑विशत्यास्तुवत॒ वन॒स्पत॑योऽसृज्यन्त॒ सोमो ऽ- धि॑पतिरासीदेक॑त्रिशतास्तु॒वत प्र॒जा अ॑सृज्यन्त॒ यथा॒ा- श्चाय॑वा॒श्चाधि॑पतय आसं॒स्त्रय॑स्त्रिशतास्तुवत भू॒ता- न्य॑शाम्यन्प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठयधि॑पतिरासील्लो॒कं त इन्द्र॑म् ॥ ३१ ॥

इति श्रीवाजसनेयसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः । उ० सृष्टीरुपदधाति सप्तदशेष्टकाः सप्तदशभिर्मन्त्रैः । एकया स्तुवतेत्यादिभिः तत्र निदानभूता श्रुतिः । एतद्वै । प्रजापतिः' इत्युपक्रम्य 'ते वै केन स्तोष्यामह' इति । मया चैव युष्माभिश्चेति तथेतरे प्राणैश्चैव प्रजापतिना । एकया- स्तुवतेति । एकया वाचा अस्तुवत स्तुतवान् । कः सामर्थ्यात्प्रजापतिः । इदानीं फलमाह । प्रजा अधीयन्त । याः गर्भीभूताः प्रजाः प्रजापतेरासन् ताः प्रजापत्यर्थम् अस्थाप्यन्त स्थिताः । प्रजापतिरधिपतिरासीत् अस्यां स्तुतौ । एवं षोडशानामिष्टकानां मन्त्रा एकव्याख्यानाः ॥ २८ ॥ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

धातीति सूत्रार्थः । ततः पुरीषनिर्वापः सप्तर्वोपस्थानं च
बोध्यम् । तन्मन्त्रप्रतीकानि लोकंपूण ता अस्य इन्द्रं विश्वा
इति तास्तिस्रोऽपि व्याख्याताः ( १२ । १४ - १६ ) ॥ ३१ ॥
इति चतुर्थी चितिः पूर्णा ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
वेदचन्द्रमितोऽध्यायो वर्ण्यद्वित्रिचतुश्चितिः ॥ १४ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अग्ने॑ जा॒न्तान्प्रर्ण॒दा नः स॒पत्नान्प्रत्यजा॑तान्नुद जातवेदः । अधि॑ नो ब्रूहि सु॒मना अड॒स्तव॑ स्याम् शर्मंस्त्रिवरूथ उद्धौ ॥ १ ॥

उ० अग्नेर्जातान् पञ्चमीं चितिं परमेष्ठ्यपश्यत् । तत्रादौ पञ्चासपत्ता उपधीयन्ते । तत्रादौ द्वे त्रिष्टुभावानेय्यौ पुर- स्तादुपदधाति । हे अग्ने, जातानुत्पन्नान् प्रणुद प्रेरय पतित्वात् समानपतित्वदर्शिनः शत्रून् । प्रत्यजातान् नुद् । नाशय अपुनरागमनाय । नः आस्माकं सपत्नान् समान- प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञाय अजातान् अनुत्पन्नान् जनिष्यमाणान् बुद् प्रेरय हे जातवेदः । किंच अधि नो ब्रूहि सुमना अहेडन् । एवं निर्धारितेषु सपशुगृहीतेषु च तद्वत्तेषु अधि- ब्रूहि अधिवद उपदिश यज्ञसंबन्धिनीमितिकर्तव्यतां नः अस्माकम् सुमनाः स्नेहानुबन्धमनाः अहेडन् अक्रुध्यन् । तव च स्याम भवेम । शर्मन् शरणे आश्रये त्रिवरूथे । वरूथं गृहम् त्रिगृहे त्रिपुरे । उौ द्विपदचतुष्पदधन-

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ म० नवविंशत्या करपादाङ्गुलयो नव छिद्ररूपाः प्राणा- । धान्योद्भूतशक्तौ । यद्वा त्रिवरूथे यज्ञगृहे स्याम । त्रीणि स्तैरस्तुवत ततो वनस्पतयोऽश्वत्थवटायाः सृष्टाः तेषां स्वामी हि यज्ञगृहाणि सदोहविर्धनानीधाणि । उौ उत्तरि ।

सोमोऽभूत् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाया नव प्राणाः' । अन्येषां यज्ञक्रतूनाम् ॥ १ ॥ ( ८ । ४ । ३ । १७ ) इति श्रुतेः । एकत्रिंशता करपादाङ्गुलयः म० चतुर्दशेऽध्याये द्वितीयतृतीयचतुर्थचितिमन्त्रानुक्त्वा दशेन्द्रियाणि आत्मेति तैरस्तौत् । ततः प्रजाः सृष्टाः यवाः पञ्चदशे पञ्चमचितिमन्त्रा वाच्याः । ' पञ्चम्यामन्तेष्वाश्विनीवद- पूर्वपक्षा अयवाः अपरपक्षास्तासां प्रजानां स्वामिनोऽभूवन् । सपत्ना अग्ने जातानिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । ११ । १- 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या दश प्राणा आत्मैकत्रिंशः ' ३ ) । पञ्चम्यां चितावाश्विनीवत् असपत्नासंज्ञा इष्टकाः ( ८ । ४ । ३ । १८ ) इति श्रुतेः । पूर्वपक्षापरपक्षा एवात्रा - अन्तेषूपदधाति अग्रे जातान् सहसा जातान् षोडशी चतुश्च- धिपतय आसन् ( १८ ) इति च । त्रयस्त्रिंशता अङ्गुलयः त्वारिंशः अग्नेः पुरीषम् इति पञ्चमन्त्रैः प्रत्येकमिति सूत्रार्थः । इन्द्रियाणि पादौ आत्मेति तैरस्तुवत स्तौतिस्म प्रजापतिर्देवैः । पञ्चमचितिमन्त्राणां परमेष्ठी ऋषिः । तत्र द्वे अग्निदेवत्ये सह । ततो भूतानि अशाम्यन् सर्वे प्राणिनः शान्ताः सुखिनो । त्रिष्टुभौ । हे अमे, जातान् पूर्वमुत्पन्नान्नोऽस्माकं सपत्नान् Sभूवन् । परमे सत्यलोके तिष्ठतीति परमेष्टी प्रजापतिः प्रजापालकः सर्वेषां भूतानामधिपतिः स्वाम्यासीत् । 'दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या दश प्राणा द्वे प्रतिष्ठे आत्मा त्रय- स्त्रिंशः' ( ८ । ४ । ३ । १९ ) इति श्रुतेः । अत्र या येष्टका येन मन्त्रेणोपधेया सा सा तत्तन्मन्त्रोक्तदेवतारूपेण ध्यातव्ये- त्यर्थः । 'उत्तरां सादधि लोकंपूणाः पूर्ववत्' (का० १७ । १०।१९ ) उत्तरांसादारभ्य प्रथमचितिवल्लोकंपूणा उपद-

शत्रून् त्वं प्रणुद प्रकर्षेण नाशय । किंच हे जातवेदः जातप्र- ज्ञान, अजाताननुत्पन्नांश्च शत्रून् प्रतिनुद निवर्तय । उत्पत्ति- प्रतिबन्धं कुर्वित्यर्थः । उपसर्गव्यवधानमाम् । किंच नो- ऽस्माकमधिब्रूहि अधिवद उपदिश यज्ञसंबन्धिनीमितिकर्तव्यता- मिति शेषः । किं कुर्वन् । अहेडन् अक्रुध्यन् । सुमनाः शोभन- मनस्कः सन्नुपदिशेत्यर्थः । किंच अमे, तव त्वत्संबन्धिन त्रिवरूथे वरूथं गृहं त्रयाणां वरूथानां समाहारे यज्ञगृहेऽत्र

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

इत्यर्थः । कीदृशे । त्रिवरूथे शर्मन् शर्मणि सुखाश्रये । तथा उद्भौ द्विपदचतुष्पदधनधान्यादिभिरुद्भवति समृध्यत इत्युद्भिः त- स्मिन् भवतेर्डिप्रत्ययः । अनेन मन्त्रेण पुरस्तादिष्टकामुपदधाति १ द्वितीया ।

२७५

सदोहविर्धानानीध्ररूपे वयं स्याम भवेम । सदा यज्ञान्कुर्म ।पञ्चमी त्रिष्टुप् । 'प्सा भक्षणे' । न प्साति भक्षयति विनाश- यतीत्यप्सो रक्षको नाम योऽग्निस्तस्याश्चन्द्ररूपस्य पञ्चदश- कलस्य पुरीषमसि पूरयित्री भवसि । हे इष्टके, या त्वं तां त्वां विश्वेदेवा अभिगृणन्तु स्तुवन्तु । स्तोमैः पृष्ठैश्च युता होष्यमाणघृतयुता च सती सा त्वमिह चतुर्थ्यां चितौ सीद उपविश । अस्मे अस्मासु प्रजावत्पुत्रयुतं द्रविणं धनं यजख देहि ॥ ३ ॥

सह॑सा जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पाना॒न्प्रत्यजा॑तान् जातवेदो नुदस्व । अधि नो ब्रूहि सुमन॒स्यमा॑नो व॒य स्या॑म॒ प्रणे॒दा नः स॒पत्नान् ॥ २ ॥

उ० सहसा जातान् बलेनोद्भूतशक्तीन् । प्रणाशय अस्माकं सपवान् । यद्वा सहसा बन स्वशक्त्या उत्पन्नान् प्रेरय अस्मच्छत्रून् । प्रत्यजाताञ्जातवेदो नुदस्व । प्रतिनुदस्व अजाताननुत्पन्नान् हे जातवेदः । किंच । अधि नो ब्रूहि सुमनस्यमानः अधिब्रूहि अधिवद् नः अस्माकं सुमनस्यमानः शोभनचित्तः । यथाच वयमेव स्याम भवाम तथा कुरु । भूयोभूयश्च प्रणुद नः अस्माकं सपत्नान् ॥ २ ॥

म० अथ पश्चादुपदधाति । सहसा बलेन जातानुत्पन्नान्नो- ऽस्माकं सपत्नान् प्रणुद नाशय । हे जातवेदः, अजातान् उत्पत्स्यमानानपि प्रतिनुदख । आत्मनेपदमार्षम् । किंच सुमनस्यमानोऽस्मासु शुभचित्तः सन्नोऽस्मानधिब्रूहि शत्रुभ्यो- ऽधिकान् वद । वयमपि त्वत्प्रसादादधिकाः स्याम भवेम । नोऽस्माकं सपत्नान् प्रणुद । पुनरुक्तिरादरार्था । शोभनं मनो यस्य सुमनाः असुमनाः सुमना भवति सुमनस्यमानः 'भृशा- दिभ्यः' (पा० ३ । १ । १२ ) इति क्यङ् ततः शानच् ॥२॥ तृतीया ।

षोड॒शी स्तोम॒ ओजो॒ द्रवि॑णं चतुश्चत्वारिशः
स्तोम॒ो वच॒ द्रवि॑णम् । अ॒ग्नेः पुरी॑षम॒स्यप्सो नाम॒
ता॑ त्वा॒ विश्वे॑ अ॒भिर्गृ॒णन्तु दे॒वाः । स्तोम॑पृष्ठा
घृ॒तव॑ती॒ह सी॑द प्र॒जाव॑द॒स्मे द्रवि॒णाय॑जस्व ॥ ३ ॥

उ० दक्षिणतः षोडशीस्तोमः । यस्यास्तव षोडशी आदित्यः पञ्चदशकलस्य पक्षस्य भर्ता स्तोमभूतः ओजो बलं च द्रविणं धनं हे इष्टके, त्वं तदुभयरूपासि तां त्वामुपदधामि । उत्तरतः चतुश्चत्वारिंशः । यस्यास्तव चतुश्चत्वारिंशः त्रिष्टुपवज्राक्षर- संमितः स्तोमः वर्चश्च द्रविणं तां त्वामुपदधामि । पञ्चमी । अग्नेः पुरीषम् त्रिष्टुप् । या त्वामग्नेः पञ्चदशकरूपस्य पूरयित्री ।

व्याख्यतमन्यत् ॥ ३ ॥

म० अथ दक्षिणतः । इष्टकादेवत्यं यजुः । पञ्चदशकलस्य पक्षस्य भर्ता य आदित्यरूपः स्तोमः षोडशावृत्त्युपेतो वा यः स्तोमः यच्च ओजो बलरूपं द्रविणं धनम् हे इष्टके, त्वं तदुभ- यरूपासि तां त्वामुपदधामि । अथोत्तरतः । इष्टकादेवत्यं यजुः । चतुश्चत्वारिंशदात्रृत्त्या संपन्नो यः स्तोमस्त्रिष्टुब्रूपो वा यच्च ब्रलरूपं धनम् तदुभयरूपां त्वामुपदधामि । अथ मध्ये -

चतुर्थी ।

एव॒श्छन्दो वरि॑व॒श्छन्द॑ः शंभूश्छन्दः परि॒ भूश्छन्द आच्छच्छन्दो॒ मन॒श्छन्दो॒ व्यचश्छन्दः सिन्धुश्छन्द॑ः समु॒द्रश्छन्द॑ः सरि॒छन्द॑ क॒कुप् छन्द॑स्त्रक॒कुप् छन्द॑ः काव्यं छन्दो॑ अङ्कुपं छन्दो- क्षर॑पङ्कश्छन्द॑ः प॒द॒प॑ङ्कश्छन्द विष्टा॒रप॑तिश्छन्दः क्षु॒रोभ्रज॒श्छन्द॑ः ॥ ४ ॥

उ० चत्वारिंशद्विराजश्चत्वारिंशद्भिर्यजुर्भिरुपदधाति । एवश्छन्दः । अयं वै लोक एवछन्दः । वरिवश्छन्दः अन्तरिक्षं वै वरिवइछन्दः । शंभूरछन्दः द्यौर्वै शंभूश्छन्दः परिभूइछन्दः दिशो वै परिभूश्छन्दः । आच्छच्छन्दः । अन्नं वा आच्छच्छन्दः। मनश्छन्दः प्रजापतिर्वै मनश्छन्दः । व्यचश्छन्दः असौ वा आदिस्यो व्यचश्छन्दः । सिन्धुश्छन्दः प्राणो वै सिन्धु- इछन्दः । समुद्रश्छन्दः मनो वै समुद्रश्छन्दः । सरिरं छन्दः वाग्वै सरिरंछन्दः । ककुप्छन्दः प्राणो वै ककुप्छन्दः । त्रिक- कुप्छन्दः उदानो वै त्रिककुप्छन्दः । काव्यंछन्दः त्रयी वै काव्यंछन्दः । अनुपं छन्दः आपो वा अनुपंछन्दः । द्विश्छन्दः । अयं वै लोकः पदपङ्किश्छन्दः । विष्टारपङ्किश्छन्दः। अक्षरपङ्किश्छन्दः । असौ वै लोकोऽक्षरपश्छिन्दः । पदप- दिशो वै विष्टारपङ्किश्छन्दः । क्षुरोभ्रजश्छन्दः । असौ वा आदित्यः क्षुरोभ्रजश्छन्दः ॥ ४ ॥

म० 'विराजो दश दश प्रतिदिशं पुरस्तात्प्रथममेवश्छन्द इति प्रतिमन्त्रम् ' (का० १७ । ११ ।५ ) । प्रतिदिशं दश दश विरादसंज्ञा इष्टका उपदधाति ताश्चत्वारिंशत्पया एवेति सूत्रार्थः । चत्वारिंशयजूंषि इष्टकादेवत्यानि । एति गच्छति सर्वो जन्तुसमूहो यस्मिन्नित्येवः पृथिवीलोकः स एव छन्दो- रूपेण स्थितत्वात् छादकत्वाद्वा छन्दः । हे इटके, त्वं तद्रू- पासि तां त्वामुपदधामि । एवमुत्तरमन्त्रेषु व्याख्या श्रुत्युक्ता ज्ञेया । 'अयं वै लोक एवश्छन्दः' ( ८ । ५ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । वरिवः प्रभामण्डलेन त्रियत आम्रियत इति वरि- वोऽन्तरिक्षं तदेव छन्दः । ' अन्तरिक्षं वै वरिवरछन्दः ' ( ८ । ५ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । शंभूः शं सुखं भवत्य- स्मादिति शंभूः द्युलोकः । 'यौर्वै शम्भूच्छन्दः' ( ३ ) इति श्रुतेः । परितो भवति व्याप्य वर्तत इति परिभूर्दिग्वाचकः

२७६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५]

शब्दः । 'दिशो वै परिभूश्छन्दः' ( ३ ) इति श्रुतेः । उ० आच्छच्छन्दः प्रच्छच्छन्दः अन्नं वा आच्छच्छन्दोऽन्नं आच्छत् आच्छादयति खरसेन सर्वं शरीरमित्याच्छत् । प्रच्छच्छन्दः । संयच्छन्दः रात्रिर्वा संयच्छन्दः । वियच्छन्दः

अन्नम् । 'अन्नं वा आच्छच्छन्दः' ( ३ ) इति श्रुतेः । मनः प्रथमसृष्टं प्रजापत्यात्मकं यन्मनः तदेव छन्दः तद्रूपासि । 'प्रजापतिर्वै मनश्छन्दः' ( ३ ) इति श्रुतेः । व्यचः व्यचति - । र्व्याप्तिकर्मा । विचति व्याप्नोति सर्वं जगदिति व्यचः । आदित्यः 'असौ वा आदित्यो व्यचश्छन्दः' ( ३ ) इति श्रुतेः । सिन्धुः स्यन्दति नाडीभिः शरीरं व्याप्नोतीति सिन्धुः प्राणवायुः । 'प्राणो वै सिन्धुश्छन्दः' ( ८ । ५ । २ । ४ ) इति श्रुतेः । समुद्रम् समुद्रवन्त्यस्माद्विकल्पसमूहा इति समुद्रं मनः । यद्वा समुद्रसाम्याद्गाम्भीर्येण समुद्रं मनः । 'मनो वै समुद्रः ' ( ४ ) इति श्रुतेः । सरिरं सलिलं रलयोरैक्यं सरति वदन- गह्वरान्निर्गच्छतीति सरिरं वाक् । 'वाग्वै सरिरं छन्दः' (४) इति श्रुतेः । ककुप् कं सुखं शरीरे स्कुनाति धारयतीति ककुप्, कं सुखं कोपयति दीपयतीति वा 'कुप् दीप्तौ' चुरादिः क्विप् । पूर्वपक्षे सलोपश्छान्दसः । ककुप् प्राणः । 'प्राणो वै ककुप् छन्दः' (४) इति श्रुतेः । त्रिककुप् त्रेधा कं पीतमुदकं स्कुम्भ्रातीति त्रिककुप् उदानः । ' उदानो वै त्रिककुप्छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । काव्यम् कवेः परमा- त्मन इदं काव्यं वेदत्रयीरूपः छन्दः । 'त्रयी विद्या काव्यं छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । अङ्कुपम् 'अङ्क कुटिलगतौ' अङ्केन कुटिलगत्या आप्नोतीत्यपमुदकम् । 'आपो वा अङ्कुपं छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । अक्षरपङ्किः न क्षरतीत्यक्षरा नाशर- हिता पङ्क्तिरावलिर्यस्याः साक्षरपतिर्योः । 'असौ वै लोकोऽक्ष- रपङ्क्तिश्छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । पदपङ्किः पदानां चरण- न्यासानां पतयो यस्मिन् सा पदपतिर्भूलोकः । 'अयं वै लोकः पदपङ्क्तिश्छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । विष्टारपङ्क्तिः विस्तारा विस्तीर्यत इति विस्तारा विस्तारिता प्रसारिता वस्तूनां पङ्क्यो यत्रेति विष्टारपङ्क्तिर्दिक् । 'दिशो वै विष्टारपश्छिन्दः ' ( ४ ) इति श्रुतेः । क्षुरः 'क्षुर विलेखनखननयोः' क्षुरति विलिखति व्याप्नोति सर्वमिति क्षुरः तीव्रः । भ्राजते दीप्यत इति भ्रजः हस्वरछान्दसः । क्षुरोभ्रजः आदित्यः । 'असौ वा आदित्यः क्षुरोभ्रजश्छन्दः ' ( ८ । ५ । २ । ४ ) इति श्रुतेः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

आ॒च्छच्छन्द॑ः प्र॒च्छच्छन्द॑ः संयच्छन्द विय- च्छन्दो॑ बृह॒च्छन्दो॑ रथन्त॒रं छन्दौ निकायश्छन्दो विवधश्छन्दो गिरश्छन्दो भ्रजश्छन्दः स॒स्तुच्छ न्दो॑नु॒ष्टुप् छन्द॒ ए॒व॒श्छन्द॒ वरि॑व॒ छन्द वय॒श्छन्दो वय॒स्कृच्छन्दो॒ विप॑ध॒श्छन्द विशालं छन्द॑श्छदि- श्छन्दो॑ दू॒रोह॒णं छन्द॑स्त॒न्द्रं छन्दोऽङ्काङ्कं छन्दः ॥५॥

असौ वै लोको वियच्छन्दः । निकाय छन्दः वायुर्वै निका- यश्छन्दः । विवधश्छन्दः अन्तरिक्षं वै विवधरछन्दः । गिरइछन्दः अन्नं वै गिरइछन्दः । भ्रजश्छन्दः अग्निर्वै भ्रजश्छन्दः । संस्तुप्छन्दोनुष्टुप्छन्द इति । वाग्वै सं- स्तुप्छन्दो वागनुष्टुप्छन्दः । एवश्छन्दः वरिवश्छन्द इति तस्योक्तो बन्धुः । यथाश्रुति व्याख्यानम् । या त्वम् एवः अवनात्पृथिवीलोकः छन्दः छादनात् तां त्वामुपदधामीति व्याख्याधर्मप्रदर्शनम् ॥ ५ ॥

म० आच्छत् आच्छादयति शरीरमित्याच्छदन्नम् । प्रच्छत् प्रच्छादयतीति प्रच्छदन्नम् । 'अन्नं वा आच्छच्छन्दोऽन्नं प्रच्छच्छन्दः' ( ४ ) इति श्रुतेः । संयत् संयच्छति व्यापारा- न्निवर्तयति जन्तूनिति संयत् रात्रिः । रात्रिर्वै संयच्छन्दः' (८1 ५। २ । ५ ) इति श्रुतेः । वियत् विशेषेण यच्छन्ति गच्छन्ति व्यापारायेतस्ततो जना यत्रेति वियद्दिनम् । 'अहर्वै विय- च्छन्दः ' ( ५ ) इति श्रुतेः । बृहत् विस्तीर्णं स्वः । 'असौ वै लोको बृहच्छन्दः' ( ५ ) इति श्रुतेः । रथन्तरम् रथैः तीर्यते गम्यते यत्रेति रथन्तरं भूमण्डलम् । 'अयं वै लोको रथन्तरं छन्द:' ( ५ ) इति श्रुतेः । निकायः नितरां कायति शब्दं करोति वृक्षादीनुन्मूलयन्निति निकायो वायुः 'कै शब्दे' । 'वायुर्वै निकाय छन्दः' ( ५ ) इति श्रुतेः । विवधः विविधं वध्यन्ते हन्यन्ते पापफलानि भोक्ष्यन्ते भूतप्रेतादिरूपेण प्राणिनो यत्रेति विवधोऽन्तरिक्षम् । 'अन्तरिक्षं वै विवध - ।इछन्द:' ( ५ ) इति श्रुतेः । गिरः गीर्यते भक्ष्यत इति गिरो- ऽन्नम् । 'अन्नं वै गिरः' ( ६ ) इति श्रुतेः । भ्रजः भ्राजते दीप्यत इति भ्रजोऽग्निः । ' अनिर्वै भ्रजश्छन्दः' ( ८ ) इति श्रुतेः । संस्तुप् अनुष्टुप् सम्यक् स्तुभ्यते रुध्यते वशीक्रियते अनु निरन्तरं स्तुभ्यतेऽनया सा संस्तुप् अनुष्टुप् वाक् । 'वागेव संस्तुप् छन्दो वागनुष्टुप् छन्दः' ( ५ ) इति श्रुतेः । । एवः वरिवः इति पदद्वयं व्याख्यातम् । वयः बाल्यादिवयो- हेतुभूतमन्नम् । 'अन्नं वै वयश्छन्द:' ( ६ ) इति श्रुतेः । वयस्कृत् वयांसि बाल्यादीनि करोतीति वयस्कृत् जठराग्निः । 'अग्निर्वै वयस्कृच्छन्दः' ( ६ ) इति श्रुतेः । विष्पर्धाः विविधं स्पर्धन्ते ऐश्वर्याधिक्यदर्शनेन जना यत्रेति विष्पर्धाः स्वर्गः । 'स्पर्ध संघर्षे' असुन् । 'असौ वै लोको विष्पर्धाश्छन्दः ' ( ६ ) इति श्रुतेः । विशालं विविधं शान्ते शोभन्ते जना यत्रेति विशालं भूतलम् । 'अयं वै लोको विशालं छन्दः' ( ६ ) इति श्रुतेः । छदिः छाद्यतेऽर्करश्मिभिरिति छदि- रन्तरिक्षम् । 'अन्तरिक्षं वै छदिश्छन्दः' ( ६ ) इति श्रुतेः । दूरोहणम् दुःखेन रोमारोहणं कर्तुं शक्यं निष्कामज्योति- ष्टोमादियज्ञप्रयासजातज्ञानसाध्यत्वादिति दूरोहणं रविः । 'असो-

I

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२७७

वा आदित्यो दूरोहणं छन्दः' ( ६ ) इति श्रुतेः । तन्द्रम् । न्नम् तया दिवा दिवेऽर्थायोपहिता सती दिवं द्युलोकं जिन्व । 'तन्द्रि सादे मोहे' तन्द्रति सीदति स्थानसंकोचेनेति तन्द्रः । 'अन्वितिरन्नं' ( ३ ) इति श्रुतेः । सन्धिना सम्यग्बलादिकं श्रेणी । 'पङ्क्तिर्वै तन्द्रं छन्द:' ( ६ ) इति श्रुतेः । अङ्काङ्कम् । धीयतेऽस्मिन्निति सन्धिरन्नं तेन अन्तरिक्षेण अन्तरिक्षार्थमु- अङ्के स्थले अङ्कानि गर्तपाषाणादिचिह्नानि यत्रेत्यङ्काङ्कं जलम् । पहितान्तरिक्षं जिन्व । प्रतिधीयतेऽस्मिन्निति प्रतिधिरन्नं तेन 'आपो वा अङ्काङ्कं छन्दः' ( ६ ) इति श्रुतेः । अत्रेष्टकानां पृथिव्यै उपहिता सती पृथिवीं जिन्व । विष्टम्भेन देहं विष्ट - भूलोकादिरूपेण स्तुतिरिति भावः ॥ ५ ॥ म्भयतीति विष्टम्भोऽन्नं तेन वृष्टयै उपहिता वृष्टिं जिन्व । प्रवया प्रकर्षेण वाति देहं गच्छतीति प्रवान्नम् तेनाह्नाह्ने उप- षष्ठी । हिताहर्दिनं जिन्व । अनुया देहान्तर्गतद्वासप्तति नाडीभिरनु- र॒श्मिना॑ स॒त्याय॑ स॒त्यं जि॑न्व॒ प्रेति॑ना॒ धर्म॑णा॒ा यात आप्नोति देहमित्यनुयान्नं तया । तृतीयैकवचने 'आतो धर्म॑ जि॒न्वान्त्या दि॒वा दिवं जिन्व सन्धिना : धातो:' ( पा० ६ । ४ । १४० ) इत्यालोपः । रात्र्यै उपहिता । रत्रीं जिन्व । उशिजा 'वश कान्तौ' उश्यते सर्वैः काम्यत न्तरिक्षेणान्तरिक्षं जिन्व प्रति॒धना॑ पृथि॒व्या इत्युशिगन्नम् तेन वसुभ्योऽर्थायोपहिता वसून् जिन्व । प्रके- पृथिवीं जिन्व विष्टम्भेन वृष्टया वृष्टिं जिन्व तेन प्रकर्षेण कं सुखमीयतेऽनेनेति प्रकेतमन्नं तेनादित्येभ्यो- प्रव॒याह्नाह॑र्जिन्वानुया राज्या रात्रीं जिन्वोशिजा ऽर्थायोपहितादित्यान् जिन्व ॥ ६ ॥ वसु॑भ्यो॒ वसू॑ञ्जन्व प्रके॒तेना॑दि॒त्येभ्य॑ आ॒दि॒त्या- ञ्जिन्व ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

तन्तु॑ना रायस्पोषॆण रायस्पोषै जिन्व सस॒ र्पेण॑ श्रु॒ताय॑ श्रु॒तं ज॑न्वे॑दे॒नप॑धीभि॒रोष॑धीर्जन्वोत्त॒- मेन॑ त॒नूभि॑स्त॒नूर्जन्व वयोधसाधी॑तेनाधीतं जिन्वा- भि॒जिता॒ तेज॑सा॒ तेजो॑ जिन्व ॥ ७ ॥

उ० एकोनत्रिंशत्स्तोम भागानुपदधाति । रश्मिना सत्या- य सत्यं जिन्वेति । अत्र श्रुतिकृता व्याख्या । अमुनादो जिम्व । अदोस्यमुष्मै त्वा अधिपतिनोजॉर्ज जिन्वेति । त्रिधा विहिता मन्त्राः । तत्र प्रथमस्य मन्त्रगणस्य द्वि- ण्डिकावधिपरिपठितस्य व्याख्यानम् । अमुना रश्मिना अदः सत्यं जिन्व । जिन्वस्तिर्पणार्थः । रमन । सत्याय उपहितासती सत्यं तर्पय । प्रेतिना अन्नेन । धर्मणा । सम्यक् सर्पति प्रसरति देहे इति संसर्पोऽन्नम् तेन श्रुताय धर्मायेति विभक्तिव्यत्ययः । नदिवादिवेऽर्थायोपहितासती दिवं जिन्व ॥ ६ ॥ ७ ॥

म० तन्तुना तन्यते विस्तार्यत इति तन्तुरन्नं तेन । रायस्पोषेण धनपुष्ट्यै उपहिता रायस्पोषं जिन्व । संसर्पेण

"प्रायोपहिता श्रुतं जिन्व । इडान्नम् इडैवैडम् स्वार्थेऽण् नुषधीभिः ओषध्यर्थमुपहिता ओषधीर्जिन्व । उत्तमेन उद्गतं तमो यस्मात् यद्वोत्तमेनोत्कृष्टान्नेन तनूभिः शरीरार्थमुपहिता तनूः शरीराणि जिन्व । वयोधसा वयो दधाति पुष्णातीति वयोधा अन्नं तेनाधीतेनाध्ययनायोपहिताधीतं जिन्व । अभि सर्वतो जीयते येनेत्यभिजित्सर्वजय हेतुरनं तेन तेजसा तेजो- । ऽर्थमुपहिता तेजो जिन्व ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

प्र॒ति॒पद॑सि प्रति॒पदे॑ त्वानुपद॑स्यनु॒पदे॑ त्वा स॒म्प-

म० 'सर्वतोऽपाढावेलायां स्तोमभागा रश्मिना सत्या- येति प्रतिमन्त्रं पञ्चदश दक्षिणेनानूकम्' (का० १७ । ११ । ९-१० ) अषाढावेलायां सर्वदिक्षु स्तोमभागासंज्ञा इष्टका उपदधाति रश्मिनेत्याद्ये कोनत्रिंशन्मन्त्रैः । तन्मध्ये पञ्च- दश प्रागनूकं दक्षिणेन अर्थाच्चतुर्दश प्रागनूकमुत्तरेणोपधेया इति सूत्रार्थः । एकोनत्रिंशद्यजूंषीष्टका देवत्यानि । इमे मन्त्राः श्रुत्या त्रिधा व्याख्याताः । कण्डिकाद्वयपर्यन्तममुनोपहिता सत्यदो जिन्वेति प्रथमः । अदोऽस्यमुष्मै लामुपदधामीति द॑सि स॒म्पदे॑ त्वा॒ तेजऽसि॒ तेज॑से ॥ ८ ॥ द्वितीयः । अधिपतिनोर्जोर्जं जिन्वेति तृतीयः प्रकारः । तथाच श्रुतिः 'अमुनादो जिन्वादोऽस्यमुष्मै त्वाधिपतिनोजॉर्ज जि- न्वेति त्रेधा विहितास्त्रेधा विहितं ह्यन्नम् ' ( ८ । ५ । ३ । ३ ) इति । अथ वाक्यार्थः । हे इष्टके, त्वं रश्मिनान्नेन । सत्यायोपहिता सती सत्यं सत्यवचो जिन्व तर्पय तेजोवृ- म० अदोऽस्यमुष्मै त्वेति व्याख्यातमन्त्रानाह । प्रतिपद्यते द्धिप्रदत्वादन्नं रश्मिः 'रश्मि रन्नं' ( ८ । ५ । ३ । ३ ) इति श्रुतेः । जीवनमनेनेति प्रतिपदन्नम् । हे इष्टके, त्वं प्रतिपदन्नरूपासि प्रकर्षेण देहे इतिर्गतिर्यस्येति प्रेतिरन्नम् तेन । धर्मणा । प्रतिपदेऽन्नाय त्वामुपदधामीति शेषः । एवं सर्वत्र । प्रति- विभक्तिव्यत्ययः । धर्मणे धर्मायोपहिता सती धर्मं जिन्व दिनमनुपद्यतेऽनुपदन्नमसि अनुपदेऽन्नाय त्वामुपदधामि । हे प्रीणय 'प्रेतिरन्नम्' ( ६ ) इति श्रुतेः । सर्वमन्त्रेषु द्वितीयं इष्टके, त्वं संपदन्नमसि संपदेऽर्थाय त्वामुपदधामि । तेजसः पदं चतुर्थ्यन्तं कार्यम् । अन्वेति देहमनुगच्छतीत्यन्वितिर - कारणत्वात्तेजोन्नम् तेजसे त्वामुपदधामि ॥ ८॥

उ० द्वितीयस्य मन्त्रवर्गस्य व्याख्यानम् । अदो धर्मा-
योपहितासती धर्म जिन्व । एवं द्वितीयान्तं पदं चतु-
र्थ्यन्तं कर्तव्यं सर्वत्र मन्त्रेषु अन्त्रित्या अदोस्यमुष्मै त्वा ।
अदः असि ॥ ८ ॥

२७८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

त्वा

नवमी । त्रि॒वृद॑सि॒ त्रि॒वृते॑ त्वा प्र॒वृद॑सि प्र॒वृते॑ विवृद॑सि वि॒वृते॑ त्वा स॒वृद॑सि स॒वृते॑ त्वाऽक॒मोऽ- स्याक्रमाय॑ त्वा संक्र॒मोऽसि संक्र॒माय॑ त्त्रोत्क्रमोऽस्यु- त्क॒माय॒ त्वोत्ना॑न्ति॒र॒स्युत्का॑न्त्यै॒ त्वाधि॑पतिनो॒र्जोजै जिन्व ॥ ९ ॥

उ० त्रिवृदसि । अमुष्मै त्वा त्रिवृते त्वा वाक्यधर्मः । यतः त्रिवृदसि त्रिगुणासि । अन्नं हि त्रिगुणम् अन्नं च त्वम् अतः त्रिवृतेर्थाय स्वामुपदधामि प्रवृगोति भूतानीति प्रवृत् अन्नम् यतस्त्वं प्रवृदसि अतः प्रवृतेऽर्थाय त्वामुपदधा- मीति । तृतीयो व्याख्यायते । अधिपतिना ईश्वरेण । ऊर्जा अन्नरसेन ऊर्जमन्नरसं जिन्व तर्पय । अभिधेयगतां क्रियां पर्यालोच्या भिधान व्युत्पत्तिः कर्तव्या ॥ ९ ॥

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५]

अग्निर्हेतीनामस्त्राणां वधहेतुभूतानां धारयिता विधारयिता तां त्वां ब्रवीमि । त्रिवृत्स्तोमः पृथिव्यां श्रयतु स्थापयतु । राज्यं च उक्थम् । अव्यथायै अचलनाय स्तनातु स्थिरी- करोतु । रथन्तरं च साम प्रतिष्ठित्यै प्रतिष्ठानाय स्तनातु । अन्तरिक्षे लोके । ऋषयश्च त्वां प्रथमजाः। प्राणा वा ऋषयः प्रथमजाः । देवेषु मध्ये । दिवः द्युलोकस्य मात्रया वरिम्णा च उरुत्वेन च प्रथन्तु पृथ्वीं कुर्वन्तु । प्रथयन्त्विति प्राप्ते णिचो लोपः । विधर्ता चायमधिपतिश्च । विधर्ता वाकू । अधिपतिर्मनः । एते च प्रथयताम् । तव एते वस्वादयो यथोक्ताः सर्वे संविदानाः ऐकमत्येनावस्थिताः । नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं च त्वां च सादयन्तु ॥ १० ॥

म० ' नाकसदोऽनुकेषु पूर्ववर्जमृतव्या वेलायामाश्विनीवद्रा- श्यसीति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । १२ । १ ) । पूर्वानू के स्थानाभावात् पूर्वानूकवर्ज त्रिदिवनूकेषु ऋतव्यावेलायामनू- म० कृषिवृष्टिबीजरूपेण त्रिगुणत्वात्रिधा वर्तत इति त्रिवृ- कोपरि राज्ञीत्यादिपञ्चकण्डिकाभिराश्विनीवन्नाकसत्संज्ञेष्टका उप- दन्नं तद्रूपां त्वां त्रिवृते उपदधामि । प्रवृणोति भूतानीति प्रवृदन्नं । दधातीति सूत्रार्थः । पुरस्तादुपदधाति । राज्ञ्यसि । पञ्च यतस्त्वं प्रवृदसि अतः प्रवृतेऽर्थाय त्वामुपदधामि । विशेषेण यजूंषि लिङ्गोक्तदेवतानि । हे इष्टके, राज्ञी राजमाना प्राची वर्तते भूतेषु इति विव्रुदन्नं त्वं विवृदसि विवृतेऽर्थाय त्वामुपद - पूर्वा दिक् त्वमसि । वसवोऽष्टौ देवास्ते तवाधिपतयोऽधिकं धामि । सह वर्तते सदसि सवृतेऽन्नाय त्वामुपद० । आक्रा पालयितारः । अग्निर्हेतीनामुपद्रवकारिणीनां परायुधानां मति पराभवति क्षुधामित्याक्रमोऽन्नं त्वमाक्रमोऽसि आक्रमाय प्रतिधर्ता निराकर्ता । किंच त्रिवृत्स्तोमः त्वा त्वां पृथिव्यां त्वामुप० । देहे संक्रामतीति संक्रमोऽन्नं त्वं संक्रमोऽसि । श्रयतु उत्थापयतु । आज्यमाज्यनामकमुक्थं शस्त्रं 'प्र वो संक्रमाय त्वामुप० । सन्तानोत्पत्त्यै बीजरूपेण परिणम्यो- देवायाग्नये' ( ऐ० ब्रा० २ । ४० कामतीत्युत्क्रमोऽन्नं त्वं तद्रूपासि उत्क्रमाय उत्कृष्टा क्रान्तिर्गमनं यस्येत्युत्क्रान्तिरन्नम् हे इष्टके, व का- । न्तिरसि उत्कान्त्यै अर्थाय त्वामुपदधामि । अथ तृतीयो व्याख्याभेदः । अधिकं पातीत्यधिपतिः अधिकपाल केन ऊर्जा अन्नरसेन ऊर्जमन्नरसं जिन्व तर्पय । एवं मन्त्रेष्वभिधेयानु- सारेण व्युत्पत्तिः कार्यं ॥ ९ ॥

दशमी ।

त्वामुपच

राज्य॑सि॒ प्राची दिग्वस॑वस्ते देवा अधिपत- योऽग्निर्हेतीनां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॒वृत्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथि॒व्याछ् श्र॑य॒त्वाज्य॑मुक्थमन्य॑थायै स्तन्नातु रथन्तर साम प्रति॑ष्ठित्य। अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चाय॒मधि॑पतिश्च ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य॒ पृष्ठे स्व॒र्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १० ॥

'

उ० नाकसद उपदधाति । राज्ञ्यसि । या त्वं राज्ञी 'राजू दीप्तौ' । ईश्वरी असि प्राची च दिकू । यस्याश्च वसवः ते तव देवा अधिपतयः अधिष्ठातारः । यस्याश्च

) इत्यादिकम् । अव्यथाये न व्यथा अव्यथा तस्यै चलनाभावाय त्वां स्तनातु दृढीकरोतु । रथन्तरं साम अन्तरिक्षे लोके प्रतिष्ठित्यै प्रतिष्ठानाय व

स्तनातू । प्रथमजाः प्रथमोत्पन्ना ऋषयः प्राणा देवेषु द्युलोक- मध्ये दिवः आकाशस्य मात्रया परिमाणेन वरिम्णा उरुत्वेन त्वां प्रथन्तु प्रथयन्तु । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शप आर्धधातुकत्वाणिलोपः । ' प्राणा वा ऋषयः प्रथमजाः ' ( ८ । ६ । १।५ ) इति श्रुतेः । आकाशस्य यादृशं विशालवं तादृग्विशालां वां कुर्वन्वित्यर्थः । विधती इष्ट- कानिष्पादयिता च पुनरयमधिपतिरिष्टकापालकश्च त्वां प्रथ- यताम् । यद्वा विधर्ता विशेषेण धारयिता वागभिमानी देवः अयमधिपतिः प्रधानभूतो देवो मनोऽभिमानी चल प्रथयताम् । 'विधती चायमधिपतिश्चेति वाक् च मनश्च तो हीं सर्वं विधारयतः' ( ८ । ६ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । किंच ते सर्वे यथोक्ता वस्वादयः संविदानाः ऐकमत्येनाव- स्थिताः सन्तो नाकस्य पृष्ठे न अकं दुःखं नाकं सुखं तस्य पृष्ठे स्वरूपे सुखरूपे खर्गे लोके यजमानम् इष्टके चकारात्त्वां च सादयन्तु । स्तोमाः सामानि च राजसूयप्रकरणे दशमे - ऽध्याये प्राचीमारोहेत्यादिकण्डिकासु (अ० १० क० १०- १४ ) व्याख्यातानि ॥ १० ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

एकादशी । वि॒राड॑सि॒ दक्षि॑णा॒ा दिमु॒द्रास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतय॒ इन्द्रो॑ हे॒ती॒नां प्र॑तिध॒र्ता प॑ञ्चद॒शस्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथि॒व्या श्र॑यतु॒ प्रज॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तनातु बृह- त्साम॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथमजा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चाय- मधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृष्ठे स्व॒र्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ ११ ॥

उ० उत्तरासु कण्डिकासु देवाः हेतीनां प्रतिधर्तारः स्तोमाः । उक्थानि सामानि चान्यानि भविष्यन्ति । समानमन्यत् ॥ ११ ॥ १२ ॥ ६३ ॥ १४ ॥

म० अथ दक्षिणतः चतसृषु कण्डिकासु देवाः हेतीनां प्रतिधर्तारः स्तोमाः उक्थानि सामानि चान्यानि । समान- मन्यत् । 'वायुरग्रेगाः' (अध्या० २७ क० ३१ ) इति प्रउगं

शस्त्रम् ॥ ११ ॥

द्वादशी । स॒म्राड॑सि प्र॒तीची दिगा॑दि॒त्यास्ते॑ दे॒वा अर्ध- पतय॒ वरु॑णो हेतीनां प्रति॑ध॒र्ता स॑प्तद॒शस्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथि॒व्याधि॑ श्र॑यतु॒ मरुत्व॒तीय॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तनातु वैरू॒पछ॒ सम॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्षि॒ ऋष॑य॒स्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒तो॑ चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १२

॥

म० अथ पश्चात् । सम्यग्राजते सम्राट् । 'आ त्वा रथं यथोतये' (ऋक्सं० म० ८ । ७ । ९ । १ ) इति मरुत्वतीयं शस्त्रम् ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

स्व॒राड॒स्युदी॑च॒ दिङ्रुत॑स्ते दे॒वा अधि॑पतयः सोमो॑ हे॒ती॒नां प्र॑तिध॒र्तैक॑वि॒शस्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथि॒- व्या श्र॑यतु॒ निष्कैवल्यमुक्थमव्यथायै स्तनातु वैरा॒ज साम॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरिम्णा प्रथन्तु विधर्ता चाय॒मधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे संविदा॒ना नाक॑स्य॒ पृष्ठे स्व॒र्गे लोके यज॑मानं॒ च सादयन्तु ॥ १३॥ म० अथोत्तरतः । स्वेनैष राज स्वराट् । 'अभि वा शूर नोनुमः' (ऋक्स० म० ७ । २ । १५ । २२ ) इत्यादिकं । निष्केवल्यं शस्त्रम् ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

२७९

अर्धपत्यस बृहती दिग्विवे॑ ते देवा अधि- पतयो बृह॒स्पति॑र्हेतीनां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒शौ त्वा स्तोमो॑ पृथि॒व्या श्रयतां वैश्वदेवाग्निमारु॒ते उक्थे अव्यथायै स्तनीता शाकररैव॒ते साम॑नी॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑य॒स्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दिवो मात्र॑या वरिम्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चायमर्ध-

पतिश्च॒ ते॑ त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य॒ पृष्ठे स्व॒र्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १४ ॥

म० अथ मध्ये । हे इष्टके, अधिकं पालयित्री बृहती प्रौढोर्ध्वा दिगसि । त्रिणवत्रयस्त्रिंशौ स्तोमो त्वां पृथिव्यां श्रयताम् । वैश्वदेवाग्निमारुते शस्त्रे अचलनाय स्तनीताम् । शाकररैवते सामनी चान्तरिक्षे स्थित्यै त्वां स्तनीताम् । द्वि- चने विशेषः । ' तत्सवितुर्वृणीमहे' ( ऋक्स० म० ५ । ६ । १० । १ ) इत्यादि वैश्वदेवं शस्त्रम् । 'वैश्वानराय पृथुपाजसा ' (ऋक्० म० ३ । १ । १३ । १ ) इत्यादिकमाग्निमारुतं शस्त्रम् ।

उक्तमन्यत् ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

अ॒यं पु॒रो हरि॑केशः सूर्य॑रश्म॒िस्तस्य॑ रथगृ॒त्सश्च॒ रथौजाश्च सेनानी ॥ पुञ्जिकस्थ॒ला च॑ क्रतुस्थ॒ला चा॑प्स॒रसो॑ द॒क्ष्णवः॑ प॒शवो॑ हे॒तिः पौरुषेयो वधः प्रदे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नौ- वन्तु ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां जम्भे दध्मः ॥ १५ ॥

उ० पञ्चचूडा उपदधाति । अयं पुरः योयमनिः पुरः पुरस्तादुपधायाचर्यत इति पुर इत्युच्यते । हरिकेशश्च हरि- त॒ज्वालः सुवर्णवर्णार्चिरिति यावत् । सूर्यरश्मिश्च सूर्य- मेधावी । गृणतेः स्तुतिकर्मणः रथयुद्धकुशल इत्यर्थः । स्येवानेः रश्मयः तस्य रथगृत्सश्च रथेऽवस्थितो गृत्सः रयोजाश्च रथे भोजोऽस्यास्ति रथौजाः । चकारी समु वयार्थीयौ। सेनानीग्रामण्यौ । सेनां नयतीति सेनानीः। प्रामं नयतीति प्रामणीः । ' वासन्तिकौ तावृत्' इति श्रुतिः । सौभाग्यगुणस्थला । क्रतूनां संकल्पानां स्थलमिव । स्त्रीद्र- पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चाप्सरसौ पुञ्जीकृतरूपलावण्य- व्यस्वरूपादिज्ञानं संकल्पः तन्मूलकस्तु कामः । दिशश्र उपदिशश्चेति माहित्थिः । 'सेना च समितिश्च' इति श्रुतिः । दक्ष्णवः दशनशीलाः पशवो हेतिर्वज्रः आयुधम् । पौरुषजनितः वधः विनाशः । प्रहेतिः प्रकृष्टमायुधम् ।

।

२८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

षोडशी ।

तेभ्यो नमः अस्तु । तेभ्यो हेतिप्रहेतिभ्यः नमस्कारोस्तु ॥ मुखे वयं दध्मः प्रक्षिपामः । 'जभि नाशने' जम्भयति नाश- ते च नोsस्मानवन्तु गोपायन्तु । ते नो मृडयन्तु ते । यति जम्भा दंष्ट्रा यस्मिन्नस्तीति जम्भं मुखम् ॥ १५ ॥ अस्मान्सुखयन्तु । ते वयं हेतिप्रहेतिभिर्गुप्यमानाः यं पुरुषं द्विष्मः यस्यानिष्टं चिन्तयामः । यश्च पुरुषः नः अस्मान् द्वेष्ट अस्मान्प्रत्यप्रीतिं करोति तं पुरुषम् एषां हेतिप्रहेती- नाम् वयं जम्भे दंष्ट्राकराले मुखे दध्मः प्रक्षिपामः ॥ १५ ॥

अयं दक्षिणा विश्वक॑र्मा॒ तस्य॑ र॒थस्व॒नश्च॒ रथे॑

चित्रश्च सेनानीग्रामण्यौ ॥ मेन॒का च॑ सहज॒न्या- चा॑प्स॒रसो॑ यातु॒धाना॑ हे॒ती रक्ष॑सि॒ प्रति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नौऽवन्तु ते नौ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो

यश्च॑ नो द्वेष्टि॒ तमे॑षां जम्भे दध्मः ॥ १६ ॥

॥

म० अथ दक्षिणतः । दक्षिणस्यां दिशीति दक्षिणा 'दक्षिणादाच्' ( पा० ५ । ३ । ३६ ) इति सप्तम्यन्ताद्दक्षि- णशब्दादाच्प्रत्ययः । दक्षिणा दक्षिणतः अयं विश्वकर्मा विश्व सर्व कर्म यस्य । विश्वं करोतीति वा विश्वकर्मा वायुः । 'अयं वै वायुर्विश्वकर्मा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं करोति तद्यत्त- माह दक्षिणेति तस्मादेष दक्षिणैव भूयिष्ठं वाति' ( ८ । ६ । १ । १७ ) इति श्रुतेः । तस्य वायोः रथखनः सेनानीः रथे स्थितः स्वनति शुरशब्दं करोतीति रथखनः । रथे स्थितः चित्र आश्चर्यकारी रथे चित्रो ग्रामणीः 'हलदन्तात् -' ( पा० ६ । ३ । ९ ) इति सप्तम्या अलुक् । तौ ग्रैष्मातू 'प्रैष्मौ तातू' ( १७ ) इति श्रुतेः । मानयन्त्येनां मेनका । जनैः सर्वैः सह स्थिता सहजन्या । अप्सरसो हि सर्वसाधारणाः एते अप्सरसौ । यातुधाना रक्षसामवान्तरजातिभेदो बोध्यः । हेतिप्रहेती अप्यायुधविशेषौ । क्रूरा यातुधानास्तीक्ष्णहेतिरूपाः अतिक्रूराणि रक्षांस्यतितीक्ष्णप्रहेतिखरूपाणि । हे इष्टके, यस्य वायोरिदं सर्वं त्वं तद्रूपासि । व्याख्यातमन्यत् ॥ १६ ॥

म० 'पुरीषमोप्योपर्ययं पुर इति पञ्चचूडाः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गम्' (का० १७ । १२ । २-३) । नाक- सत्सु तूष्णीं चात्वालमृदं प्रक्षिप्य नाकसदामुपरि सर्वदिक्षु यथालिङ्गं लिङ्गानतिक्रमेण यलिङ्गको मन्त्रस्तद्दिशि तन्मन्त्रेण उ० उत्तरेषु । अयं दक्षिणा । दक्षिणतो विश्वकर्मा पञ्चचूडासंज्ञकाः पञ्चेष्टका उपदधातीति सूत्रार्थः । पञ्च सर्वस्य कर्ता वायुः तस्य वायो रथस्वनः रथेऽवस्थितो यजूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । योऽयं पुरोऽग्निः इष्टकारूपः महास्वनः । स्वनः शब्दः । रथे चित्रः रथेऽवस्थितो पुरस्तादुपधीयमानत्वात् पुरोऽभिः । ' अनिर्वै पुरस्तद्यत्तमाह विचित्रयोधी । मेनका च सहजन्या च । मेना मानयन्त्येनां पुर इति प्राञ्चं ह्यग्निमुद्धरन्ति प्राञ्चमुपचरन्ति' ( ८ । ६ ॥ मेनका समानैर्जनैः सहस्थिता जनानां सहजन्या । अप्सरसो १ । १६ ) इति श्रुतेः । कीदृशः । हरिकेशः हरयो हरितवर्णाः । हि सर्वसामान्याः । यातुधानाः रक्षांसि ॥ १६ ॥ कनकवर्णाः केशाः केशसमा ज्वाला यस्य । 'हरिः पिङ्गे हरिद्वर्णे' इत्यभिधानात् । सूर्यरश्मिः सूर्यस्येव रश्मयः किरणा यस्य 'सूर्यस्येव ने रश्मयः' ( ८ । ६ । १ । १६ ) इति श्रुतेः । तस्याग्ने रथगृत्सः रथौजाः च सेनानीग्रामण्यौ रथे गृत्सो मेधावी कुशलो रथगृत्सः 'गृत्सो मेधावी गृणातेः स्तुतिकर्मणः' ( निरु० ९ । ५) इति यास्त्रोक्तः । सेनां नयतीति सेनानीः । चौ समुच्चयार्थी । रथे ओजस्तेजो यस्य स रथौजाः । रथयुद्धकुशल इत्यर्थः । ग्रामं नयतीति ग्रामणीः । एतन्नामकौ सेनानीग्रामण्यौ परिचारकौ तौ च वासन्तिकावृतू इत्यर्थः । 'वासन्तिकौ तावृतू' ( १६ ) इति श्रुतेः । तथा पुञ्जिकस्थला ऋतुस्थला चेत्यप्सरसौ दिगुपदिग्रूपे यस्य परिचा- रिके । पुञ्जिकस्य पुञ्जीकृतस्य रूपलावण्य सौभाग्यादिगुणसमूहस्य स्थला आधारभूता पुञ्जिकस्थला । ऋतूनां संकल्पानां रूपादिज्ञा- नानां स्थला स्थानभूता ऋतुस्थला । पुञ्जिकस्य ऋतूनां च स्थलं यस्यामिति बहुव्रीहिर्वा । ' पुञ्जिकस्थला च ऋतुस्थला चाप्सरसाविति दिक् चोपदिशा चेति ह स्माह माहित्थिः ' ( १६ ) इति श्रुतेः । दक्ष्णवो दशनशीलाः पशवः व्या- प्रादयो हेतिरायुधं वज्रः । पौरुषेयः पुरुषसंबन्धी वधः हननं वधः प्रहेतिः प्रकृष्टमायुधं यस्मिन्नस्त्रे मुक्ते रावणसेनेव परस्परं रिपवो घ्नन्ति स पौरुषेयो वधः । 'यदन्योन्यं घ्नन्ति स पौरु- षेयो वधः प्रहेतिः' ( १६ ) इति श्रुतेः । यस्याग्नेरियं सामग्री हे इष्टके, त्वं तदग्निस्वरूपासीत्यर्थः । योऽयमग्निर्यौ च तस्य सेनानीग्रामण्यी ये चाप्सरसौ ये च हेतिही तेभ्यः हेतिप्रहेती सर्वेभ्यः सर्वदा नमो नमस्कIS INS मृडयन्तु सुखयन्तु । ते नोऽस्मानवन्तु रक्षन्तु यं नरं वयं उ० अयं पश्चात् विश्वव्यचाः आदित्यो विश्वव्यचाः । द्विष्मः यस्यानिष्टं चिन्तयामः । यश्च नरो नोऽस्मान् द्वेष्टि । स घुदयेन सर्व व्यञ्चनवत्करोति । तस्य रथप्रोतश्च अस्मास्वप्रीतिं करोति तं नरमेषां पूर्वोक्तानां जम्मे दंष्ट्राकराले । रथेऽवस्थितः प्रोत इव । असमरथः अन्यैः रथिभिरतुल्य-

।

सप्तदशी ।

अ॒यं प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ रथ॑प्रोत॒श्वास॑मरथश्च सेनानीप्राम॒ण्यौ ॥ प्र॒म्लोच॑न्ती चानुम्लोचन्ती चा- सरसों व्याघ्रा हेतिः सर्पाः प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नौऽवन्तु ते नो॑ मृडयन्तु ते यं द्वि॒ष्म यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षा॒ जम्भै दुमः ॥ १७ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२८१

रथः । प्रम्लोचम्ती चानुम्लोचन्ती च । तुल्यव्याख्यानम् । विश्वाची सर्वसाधारणत्वात् । घृतमञ्चति भुङ्क्ते घृताची । घृतं
व्याघ्राः सर्पाः ॥ १७ ॥

म० अथ पश्चात् । अवरस्मिन् प्रदेशे इत्यर्थे 'पश्चात् ' ( पा० ५ । ३ । ३२ ) इति सूत्रेण निपातः । पश्चात् पश्चिमदेशेऽयं विश्वव्यचाः आदित्यः विश्वं सर्वमुदयेन विचति प्रकाशयति व्याप्नोति वा विश्वव्यचाः असुन् । पश्चिमायां स्पष्टं दृश्यत इति पश्चात् । 'असौ वा आदित्यो विश्वव्यचा यदा ह्येवैष उदेत्यथेदं सर्वं व्यचो भवति तद्यत्तमाह पश्चादिति तस्मादेतं प्रत्यञ्चमेव यन्तं पश्यन्ति' ( ८ । ६ । १ । १८ )

असमोऽन्यै

ह्यप्सरसामन्नम् । 'घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नामी' त्युर्वशीवच-
नातू । आपोऽपां समूहो हेतिः । ' तस्य समूहः' ( पा० ४ ।
२ । ३७ ) इत्यण् । वातः वायुः प्रहेतिः । तेभ्य इत्या-
द्युक्तम् ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

अ॒यम॒पर्य॒र्वाग्व॑सु॒स्तस्य॑ सेन॒ जिश्च॑ सु॒पेश॑श्च सेना- नीग्राम॒ण्या॑व॒र्वश च पूर्वच॑ित्तिश्चाप्स॒रमा॑वव॒स्फूर्जेन्

इति श्रुतेः । तस्यादित्यस्य रथे स्थितः प्रोत इव स्थिरो रथे हे॒तिर्विद्युत्प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नो॑ऽवन्तु प्रोतः सेनानीः । थैतुल्यो रथो यस्य सोऽस- ते नौ मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ मरथो नाम ग्रामणीः तौ च वार्षिकावृतू । 'वार्षिकौ तावृतू' । तमेषां जम्भै दध्मः ॥ १९॥ ( १८ ) इति श्रुतेः । प्रम्लोचति नरं प्रत्यात्मानं दर्शयतीति । प्रम्लोचन्ती । अनु वारं वारं म्लोचन्तीत्यनुम्लोचन्तीत्यप्सरसौ व्याघ्राः प्रसिद्धाः यस्य हेतिः, सर्पाः प्रहेतिर्यस्य तद्रूपासि ।

उक्तमन्यत् ॥ १७ ॥

अष्टादशी । अ॒यम॑त्त॒रात्सं॒यद्व॑सु॒स्तस्य॒ ताक्ष्य॒श्चारि॑ष्ट॒मश्च सेनानीग्रामण्यौ विश्वाची च घृताच चाप्स॒र- सा॒वापो॑ हे॒तिर्वात॒ प्रति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नवन्तु ते नौ मृडयन्तु ते यं द्विष्मो द्वेष्टि॒ तमे॑षा॒ जम्मे॑ दध्मः ॥ १८ ॥

यश्च॑ नो

उ० अयमुत्तरात् । अयं यज्ञः उत्तरतः । संयद्वसुः संयन्ति वसुनो धनस्य लिप्सवो यंप्रति स संयद्वसुर्यज्ञः । दीयते हि तत्र प्रसृप्तेभ्यः । तार्क्ष्यः तीक्ष्णेऽन्तरिक्षे क्षिपति पक्षाविति तार्क्ष्यः । अरिष्टनेमिः अनुपहिंसिता युधः । विश्वाची च सर्वप्रति अञ्चनशीला । साधारणा हि सा । घृताची घृताञ्चना । घृतं हि अप्सरसामन्नम् । तथाचोर्वशीवाक्यम् 'घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नामि' इति

आपः वातः ॥ १८ ॥

म० अथोत्तरतः । उत्तरस्मिन्नित्युत्तरात् 'उत्तराधर - ' ( पा० ५ । ३ । ३४ ) इत्यादिना आतिप्रत्ययः । अयमुत्तरतः संयद्वसुः यज्ञः सम्यक् यन्ति गच्छन्ति वसुने धनाय यंप्रति जनाः स संयद्वसुः । यज्ञं गतेभ्यो हि दानमावश्यकम् । यज्ञस्योत्तरोपचारत्वादुत्तरात् । तथाच श्रुतिः 'यज्ञो वा

उत्तरात्तयत्तमाहोत्तरादित्युत्तरत उपचारो हि यज्ञोऽथ यत्संयद्व- सुरित्याह यज्ञं हि संयन्तीतीदं वसु' (८ । ६ । १ । १९ ) इति तीक्ष्णेऽन्तरिक्षे क्षिपति पक्षाविति तार्क्ष्यः अरिष्टाऽनुपहिंसिता नेमिरायुधं यस्य सोऽरिष्टनेमिः एतन्नामकौ सेनानीग्रामण्यौ तौ शारदावृतू । 'शारदौ तावृतू' (१९) इति श्रुतेः । विश्वाची घृताची चाप्सरसौ ते च दिशोपदिशे । विश्वं सर्वं प्रत्यञ्चतीति ३६ य० उ०

।

।

उ० मध्ये । अयमुपरि । अयं पर्जन्य उपरि । अर्वा- ग्वसुः अर्वागञ्चनं वसु धनमुदकलक्षणं प्रजाभ्यो ददा- तीत्यर्वाग्वसुः पर्जन्यः । तस्य सेनजिच्च सेनां जयतीति सेनजित् । सुषेणश्च शोभनसेनश्च । उर्वशी च उरुः पृथुः वशः कामो यस्या इति उर्वशी । पूर्वचित्तिश्च पूर्वं प्रथमं पुंसां चेतस्तामभ्युपैति सौभाग्यातिशयात् । अवस्फूर्जन्प- र्जन्यः हेतिः । स्फूर्जतिर्वज्रनिर्घोषार्थः विद्युत्प्रहेतिः ॥ १९ ॥

:

म० अथ मध्ये । उपरि ऊर्ध्वदेशेऽयमर्वाग्वसुः पर्जन्यः 'उप- र्युपरिष्टात्' (पा० ५ । ३ । ३१) इति निपात ऊर्ध्वप्रदेशे इत्यर्थे । अर्वागधोमुखं यद्वसु धनं जलरूपं यस्मात्सोऽर्वाग्वसुः । अधो- जलं प्रजाभ्यो ददातीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'पर्जन्यो वा उपरि तद्यत्तमाहोपरीत्युपरि हि पर्जन्योऽथ यदर्वाग्वसुरित्या- हातो ह्यर्वाग्वसु वृष्टिरन्नं प्रजाभ्यः प्रदीयते' ( ८ । ६ । १ । २० ) इति । तस्य पर्जन्यस्य सेनां जयतीति सेनजित् शोभना सेना यस्येति सुषेणः 'पूर्वपदात्' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति षत्वम् ततो णत्वम् । तौ सेनानीग्रामण्यौ तौ हैमन्तिकातू 'हैमन्तिकौ तावृतू' ( २० ) इति श्रुतेः । उरुः पृथुः कामो वशो यस्याः सोर्वशी । रूपातिशयात् पूर्वमेव पुंसां चित्तमुपै- तीति पूर्वचित्तिः । एते दिगुपदिग्रूपे अप्सरसौ । 'स्फूर्जा वज्र- निर्घोषे ' अवस्फूर्जती व्यवस्फूर्जन् भयहेतुशब्दं कुर्वन् हेतिः । विद्युच्चपला प्रहेतिः । शिष्टं व्याख्यातम् ॥ १९ ॥

विंशी ।

अ॒ग्निमू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑ पृथि॒व्या अ॒यम् ।
अपा॒ रेता॑अ॒सि जिन्वति ॥ २० ॥

उ० छन्दस्या उपदधाति । अग्निर्मूर्धा । भाभेयं प्राक् तपश्च तपस्यश्चेत्यतः । प्रथमस्तृचो गायत्रः व्याख्याता ॥ २० ॥

प्रथमा

म० 'छन्दस्यास्तिस्रोऽनूकान्तेषु पुरस्ताद्गायत्रीरग्निर्मूर्धेति प्रत्यृचम्' (का० १७ । १२ । ५ ) । वक्ष्यमाणा गायत्र्या - द्यारछन्दस्या एकैकस्मिन् स्थाने तिस्र उपदधाति तासां

२८२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मध्यमा पद्यानूके तामभितो द्वे अर्धपद्ये । अत्र पूर्वदिश्यनूकान्ते
तिस्रो गायत्रीरग्निर्मूर्धेति प्रत्यृचम् । एवं वक्ष्यमाणा अपीति
सूत्रार्थः । तिस्र ऋचोऽग्निदेवत्या गायत्र्यः । आद्या व्याख्याता
( अध्या० ३ क० १२ ) ॥ २० ॥

एकविंशी ।

1

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

मग्निहोत्रिणां सत्यातिथिज्ञानश्रद्धासंपन्नानाम् । कथमिव प्रतिबुध्यते । धेनुमिवायतीम् । यथा धेनुमागच्छन्तीं वत्सः प्रतिबुध्यते । यथाच उषसमागच्छन्तीं मनुष्याः प्रतिबु - ध्यन्ते तस्याहुतिभिर्दीप्तस्य । यह्वा इव प्रवयामुज्जिहानाः । य इति महतो नामधेयम् । यथा महान्तो जातपक्षाः

अ॒यम॒ग्निः स॑ह॒स्रिणो॒ वाज॑स्य श॒तिन॒स्पति॑ः । पक्षिणः वयां वृक्षशाखामुजिहानाः परित्यजन्त ऊर्ध्वं गच्छेयुः । एवम् प्रभानवः सिस्रते प्रसिस्रते प्रसर्पन्ति मू॒र्धा क॒वीर॑य॒णाम् ॥ २१॥ भानवः अपि महान्ति । नाकमच्छ । अच्छा भेराप्तुमिति शाकपूणिः । स्वर्गलोकमभि ॥ २४ ॥

उ० अयमग्निः । ऋषिरभिनयेन दर्शयति । अयमभिः सहस्रिणः सहस्राणि बहूनि यस्य विद्यन्ते तस्य । वाजस्यान्नस्य शतिनश्च पतिरधिपतिः । मूर्धा च रयीणाम् प्रधानभूतश्च धनानाम् । अग्निर्हि सर्वेषां धनानां प्रधानं दृष्टादृष्टसाधनं हि । कविः क्रान्तदर्शनश्च अतः स्तुमः ॥२१॥ म० अयमग्निरीदृशस्तं स्तुम इति शेषः । कीदृशः । सहस्रं संख्या अस्यास्तीति सहस्री तस्य । शतिनः शतसंख्यावतो वाजस्यान्नस्य पतिः स्वामी । अनेकान्नप्रद इत्यर्थः । तथा रयीणां धनानां मूर्धा शिरोवदुत्तमः । अग्निर्हि सर्वधनानां प्रधा- नधनं दृष्टादृष्टसाधनत्वात् । कविः क्रान्तदर्शनः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

म० जनानां ज्ञान श्रद्धाद्विजतर्पणसत्यादिसंपन्नानामग्निहो- त्रिणां समिधा समिन्धनेनाग्निः प्रत्यबोधि प्रतिबुध्यते । कर्मणि स्वमधिकारं जानातीत्यर्थः । ' दीपजन -' ( पा० ३ । १ । ६९) इत्यादिना लुङि कर्तरि चिण् । तत्र दृष्टान्तः । आयतीमाग- च्छन्तीं धेनुं यथा वत्सः प्रतिबुध्यते यथा चोष समागच्छन्तीं प्रति मनुष्याः प्रतिबुध्यन्ते । दीप्तस्य तस्याग्नेर्भानवो रश्मयो नाकमच्छ स्वर्गमभितः प्रसिस्रते प्रसरन्ति । 'अच्छाभेराप्तु- मिति शाकपूणिः' ( निरु० ५ । २८ ) । दृष्टान्तमाह । य इति महन्नाम । यह्वाः महान्तो जातपक्षाः पक्षिणो वयां वृक्ष- शाखां प्रोज्जिहानाः प्रोद्गच्छन्तो नाकमाकाशं प्रति प्रसरन्ति

त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यर्थनो॒ निर॑मन्त । मू॒र्ध्ना तद्वत् । ऋचोऽर्थान्तरं वा । जनानामृत्विजां संबन्धिन्या
विश्व॑स्य वा॒घत॑ः ॥ २२ ॥

उ० त्वामने पुष्करात् । व्याख्यातम् ॥ २२ ॥ म० व्याख्यातैकादशे द्वात्रिंशत्तमकण्डिकायाम् ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भः सच॑से शि॒वाभि॑ः । दि॒वि मू॒र्धान॑ दधिषे स्व॒र्षी

।

जि॒ह्वाम॑ग्ने॒ चकृषे हव्य॒वाह॑म् ॥ २३ ॥

उ० भुवो यज्ञस्य । त्रैष्टुभस्तृचः । प्रथमा व्या-

ख्याता ॥ २३ ॥

म० 'पुरस्तात्रिष्टुभो रेतःसिग्वेलायां भुवो यज्ञस्येति' (का० १७ । १२ । ७ ) । पूर्वदिशि रेतः सिग्वेलायां त्रिष्टुप्संज्ञा इष्टका उपदधाति तृचेन तिस्रः त्रिष्टुप्छन्दस्काभिर्ऋग्भिरुपधेया इष्टकास्तिस्रस्त्रिष्टुभः । एवमग्रेऽपि तिस्रस्त्रिष्टुभ आग्नेय्यः । प्रथमा व्याख्याता त्रयोदशेऽध्याये ( अ० १३ । क० १५ ) ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

अवो॑ध्य॒ग्निः स॒मिधा॒ जना॑नां॒ प्रति॑धे॒नुमि॑वाय॒ तमु॒षास॑म् । य॒ह्ना इ॑व॒ प्रव॒यामु॒ज्जिहा॑न॒ः प्रभा॒नव॑ः सिस्रते नाकमच्छे ॥ २४ ॥

उ०

।

1

अबोध्यग्निः योयमग्निः अबोधि प्रतिबुध्यते कर्माणि स्वमधिकारम् । समिधा समिन्धनेन । जनाना-

समिधाग्निरबोधि प्रतिबोधितः प्रज्वलितः आयतीमुषसं प्रातः- कालंप्रति धेनुं यथा प्रतिबोधयन्ति उत्थापयन्ति । तस्य भानवः प्रोज्जिहाना नाकमभि प्रसिस्रते । दृष्टान्तः । वयां पक्षिणां मध्ये यह्वाः महान्तः पक्षिणो यथा प्रोद्गच्छन्तः प्रसरन्ति । विः पक्षी तस्यामि छान्दसे गुणे वयामिति रूपम् । एकः प्रशब्दः उज्जिहाना इत्यत्र संबध्यते द्वितीयः सिस्रते इत्यत्र । 'सृ गतौ' ह्रादिः लट् । 'ओहाङ् गतौ' शानच् । जिहानाः । उषासमिति संहितायां दीर्घः ॥ २४ ॥

भार्य

पञ्चविंशी ।

अर्वोचाम कवये मेध्या॑य॒ वचो॑ व॒न्दारु॑ वृष॒- वृ॒ष्णे । गवि॑ष्ठरो॒ नम॑सा॒ स्तोम॑म॒ग्नौ दि॒वी॒व रु॒क्ममु॑रु॒व्यमश्रेत् ॥ २५ ॥

उ०

अवोचाम । उद्गातारो ब्रुवन्ति । अवोचाम उक्त- वन्तो वयम् । कवये क्रान्तदर्शनाय । मेध्याय यज्ञियाय । वचः स्तुतिलक्षणं वाक्यम् । वन्दारु वन्दनशीलम् । वृष- भाय वर्धित्रे । आहुतिपरिणामाभिप्रायमेतत् । वृष्णे सेक्रे । यूने परिणामरहिताय । इदानीम् गविष्ठिरः होता गवि वाचि स्थिरोऽप्रच्याव्यः । तस्य हि अग्निरधिष्ठात्री देवता । नमसानेन संयुक्तं स्तोमं स्तुतिः । अनौ आहवनीयाख्ये । अश्रेत् आसंजयिष्यति अग्निसं- बद्धं करिष्यते । कथमिव दिवीव रुक्मम् यथा द्युलोके

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२८३

रुक्मं रोचनमादित्यम् । उरुव्यञ्चम् बहुभिः स्तुतिभक्तिभि ऋषिभ्यः सकाशात् । ऋत्विग्यजमानेभ्यो वा । जागृविः
र्युक्तम् स्वरसौष्ठवादियुक्तम् । स्तोम आदित्येनोपमीयते ॥ २५॥ । अभिः सुदक्षः । सुप्रभूताय कर्मणे नवतराय । सोयं घृत-

म० उद्गातारो वदन्ति । वयं कवये कान्तदर्शिनेऽग्नये वचोऽवोचाम स्तुतिरूपं वाक्यमुक्तवन्तः । कीदृशाय कवये । मेध्याय मेधे यज्ञे योग्याय । वृषभाय श्रेष्ठाय कामानां वर्ष- यित्रे । वृष्णे सेक्रे । यूने परिणामरहिताय । कीदृशं वचः । वन्दारु वन्दनशीलं स्तुतितत्परम् । 'शृवन्योरारुः ' ( पा० ३ । २ । १७३ ) । इदानीं गविष्ठिरः गवि वाचि स्थिरोऽप्रच्याव्यो होता नमसाऽन्नेन युतं स्तोमं स्तुतिमग्नौ आहवनीये अत् । अन्तर्भूतण्यर्थः श्रयतिः लङ्कडर्थे । 'छन्दसि लुङ्ललिटः ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति वचनात् 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् गुणः । होतानौ स्तोममापयिष्यति आसंजयिष्यति याज्यानुवाक्याभिरन्नमग्निसंबद्धं करिष्यतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । दिवीव रुक्ममुत्प्रेक्षते । दिवि द्युलोके रुक्मं रोच- मानमादित्यं सन्ध्यावन्दनसूर्योपस्थानादिषु विप्रयुक्ताः उरवो बहवो व्यञ्चाः स्तुतयो गतयो वा यस्येति तमिवेत्युत्प्रेक्षा । स्तोमः सूर्येणोपमीयते । 'गवियुधिभ्यां स्थिरः ' ( पा० ८ । ३ । ९५ ) इति षत्वम् ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑य धातृभिर्होता यर्जिष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑ः । य॒मप्त॑त्रानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॑ वि॒शेव॑शे ॥ २६॥

उ० अयमिह । जागतस्तृचः । प्रथमा व्याख्याता ॥२६॥ म० 'जगतीश्च पश्चादयमिहेति' ( का० १७ । १२ । ८ ) तिसृभिः पश्चाद्रेतः सिग्वेलायां तिस्रो जगतीसंज्ञेष्टका दक्षिणा- मुख उपदधातीति सूत्रार्थः । तिस्रो जगत्य आग्नेय्यः । आद्या व्याख्याता ( अध्या० ३ क० १५ ) ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

जन॑स्य गो॒पा अ॑जनिष्ट॒ जागृ॑विर॒ग्निः सु॒दक्षि॑ः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से । घृ॒तप्र॑तीको बृह॒ता दि॑वि॒स्पृशां ।

द्यु॒मद्विभा॑ति भर॒तेभ्यः॒ शुचि॑ः ॥ २७ ॥

।

विजाय-

मुखो महता भानुना दिविस्पृशा । द्युतिमद्विभाति । शुचिः शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः यद्वा मनुष्येभ्यो मानो मनुष्य संबंद्वैर्दोषैर्न लिप्यते ॥ २७ ॥ म० योऽग्निर्भरतेभ्यः ऋत्विग्भ्यः सकाशादजनिष्ट जातः तैर्मथितत्वात्तेभ्यो जात इत्युच्यते । भरता इति ऋत्विना- मसु पठितम् । किमर्थ जातः । नव्यसे नवीयसे नवतराय । सुविताय सूताय प्रसूताय कर्मणे यागाय । सूतेरिडागम आर्षः । अभिनवं नवीयस्तस्मै । ईलोप आर्षः । सोऽग्निर्दिविस्पृशा- द्युलोकस्पर्शिना बृहता ज्वालासमूहेन द्युमत् कान्तिमद्यथा तथा विभाति विविधं दीप्यते । कीदृशोऽग्निः । जनस्य यज- मानस्य गोपाः । गोपायति रक्षतीति गोपाः क्विप् 'लोपो व्योर्वलि' (पा० ६ । १ । ६६ ) इति यलोपः । जागृविः जागर- णशीलः कर्मणि सावधानः । सुदक्षः शोभनो दक्ष उत्साहो यस्य अतिकुशलो वा । घृतप्रतीकः घृतं प्रतीके मुखे यस्य । शुचिः शुद्धः बहूनि हवींषि भक्षयन्नपि उच्छिष्टो न स्यात् शोधको वा ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

त्वाम॑ग्ने॒ अङ्गि॑रसो गुहां हितमन्वविन्दन्छि श्रियाणं वने॑वने । स जा॑यसे म॒ध्यमा॑न॒ः स मह॒त्रामा॑द्दुः सह॑सस्पु॒त्रम॑ङ्गिरः ॥ २८ ॥

1

उ० त्वाम । यं त्वाम् हे अग्ने, अङ्गिरसः ऋषयः । गुहा हितं निगूढे प्रदेशेऽवस्थितम् अप्सु अग्निर्देवेभ्य उदक्रामत्सोमः प्राविशदित्येवमादिनिदानमस्य मत्रस्य । अन्वविन्दन् लब्धवन्तः । पुनरपि नष्टं सन्तं शिश्रियाणं वनेवने अवस्थितम् ओषधिवनस्पतिषु । अन्वविन्दन्नङ्गिरस इति वर्तते । स त्वमिदानीमपि जायसे अरणिकाष्ठेभ्यो मध्यमानः । सहोमहत् सहसा बलेन महता इति विभ- क्तिव्यत्ययः । अतश्च कारणात् त्वाम् आहुः ऋषयः सहसः पुत्रम् बलस्य पुत्रम् । अङ्गिरः अङ्गिर इत्यनेः संबो- धनम् हे अङ्गिरः ॥ २८ ॥

म० हे अमे, अङ्गिरसः अङ्गिरोवंशोद्भवा ऋषयस्त्वामन्व- उ० जनस्य गोपाः । योयं जनस्य यजमानस्य गोपाः विन्दन् लेभिरे । अन्विष्य प्रापुरित्यर्थः । किंभूतं वां गुहा गुहायां गोपायिता अजनिष्ट जातः । जागृविः जागरणशीलः निगूढे प्रदेशे हितं स्थितम् । अप्सु प्रविष्टमित्यर्थः । 'अग्नि- अम्लिष्टज्ञानः अग्निः । सुदक्षः शोभनोत्साहः । सुविताय देवेभ्य उदक्रामत्सोऽप आविशत्' इत्यादिश्रुतेः । 'सुपां नव्यसे सुप्रभूताय कर्मणे नवतराय । सः घृतप्रतीकः सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति गुहाशब्दात्सप्तमीलोपः । घृतमुखः 1 बृहता महता भानुना दिविस्पृशा दिवं हे अग्ने, पुनर्नष्टं त्वां वने वने शिश्रियाणं नानावनस्पतिषु स्पृशतीति दिषिस्पृक् तेन दिविस्पृशा । घुमद्विभाति द्युति - श्रितमङ्गिरसोऽन्वविन्दन् । 'नित्यवीप्सयोः ' ( पा० ८ । १ । मद्विविधं दीष्यते । भरतेभ्यः ऋत्विग्भ्योऽर्थाय । शुचिः ४ ) इति वनेपदस्य द्वित्वम् । श्रयतेः शानचि 'बहुलं छन्दसि' बहून्यपि हवींषि भक्षयन्नुच्छिष्टो न भवति शोधको वा । ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः श्लुः द्वित्वं च । यं लामङ्गि- यद्वा । योऽसौ यजमानस्य गोपायिता अजनिष्ट भरतेभ्यः । रसोऽलभन्त स त्वं जायसेऽधुनाम्बरणिभ्य उत्पद्यसे । कीदृशः ।

२८४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

महत्सहः महता बहुना सहसा बलेन मथ्यमानः । महत्सह :-
शब्दाभ्यां तृतीयालोपः । मथ्यमानो जायस इत्यर्थः । हे
अङ्गिरः अग्ने, अतएव सहसो बलस्य पुत्रं त्वामाहुः वदन्ति मुनयः
बलेन मन्थनाज्जायमानत्वाद्बलपुत्रं वदन्तीत्यर्थः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

सखा॑य॒ सं वः॑ स॒म्यभ्च॒मिष॒ स्तोमं॑ चा॒ग्नये॑ ।
वर्षिष्ठाय क्षितीनामूर्जोनपत्रे॒ सह॑स्व॒ते ॥ २९ ॥

उ० सखायः सम् । आनुष्टुभस्तृचः 1 यजमान ऋत्विजः संबोधयति । हे सखायः, संगत्य शृणुत । वः युष्मान् ब्रवीमि । सम्यञ्चम् संगतम् एकीभूतम् । इषम् हविर्लक्षणमन्नम् । स्तोमं च त्रिवृत्पञ्चदशादि । अग्नये भरत । कथंभूतायाम्नये । वर्षिष्ठाय क्षितीनां पृथुतमाय मनुष्या- णाम् । ऊर्जोनप्त्रे अपां पौत्राय । अद्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते ताभ्योऽग्निः । सहस्वते बलवते ॥ २९ ॥

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

मानेन सङ्गमयसि । यौतेर्विकरणपदव्यत्ययः । ' अर्यः स्वामि- वैश्ययोः ' ( पा० ३ । १ । १०३ ) इति निपातः । इडः इडायाः गोः पृथिव्या वा पदे स्थाने उत्तरवेद्यां समिध्यसे कर्मार्थ दीप्यसे स ईदृशस्त्वं नोऽस्मभ्यं वसूनि धनानि आभर आहर देहीत्यर्थः । हरतेर्भकारः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

त्वा॑ चि॒त्रश्रवस्तम॒ हव॑न्ते वि॒क्षु ज॒न्तवः॑ः । शो -
चिष्कैशं पुरुप्रि॒याग्ने॑ ह॒व्याय॒ वद॑वे ॥ ३१ ॥

उ० त्वां चित्रश्रवस्तम । हे अग्ने । चित्रश्रवस्तम चित्रं नानारूपं श्रवो धनमतिशयेन यस्य स चित्रश्रवस्तमः तस्य संबोधनं हे चित्रश्रवस्तम । त्वां हवन्ते आह- यन्ति । विक्षु मनुष्येषु मध्ये व्यवस्थितम् जन्तवो मनुष्याः । कथंभूतम् । शोचिष्केशम् शोचन्ति दीप्यन्ते ज्वाला: केशसंस्थानीया अस्येति शोचिष्केशः । हे पुरुप्रिय बहवो यजमाना: प्रिया अस्य । बहूनां यजमानानां वा प्रियः । बहु वा हविः प्रियमस्येति समासविशेषाः । तस्य संबो- धनं हे पुरुप्रिय । किमर्थमाह्वयन्ति । हव्याय वोढवे । हवींषि वोढुं परियामः ॥ ३१ ॥

म०

म० 'अपरास्ताभ्योऽनुष्टुभः सखायः समिति' (का० १७ । १२। ९) । जगतीभ्योऽपरास्तिस्रोऽनुष्टुप्संज्ञेष्टकाः प्राङ्मुख उपदधाति सखाय इत्यृक्त्रयेणेति सूत्रार्थः । तिस्रोऽनुष्टुभः । ऋत्विजःप्रति यजमानो ब्रूते । हे सखायः ऋत्विजः, सम्यञ्चं चित्रं नानाविधं श्रवो धनं कीर्तिर्वा यस्य स चित्रश्रवाः समीचीनमिषं हविर्लक्षणमन्नं समीचीनं स्तोमं चाग्नये वः यूयं संपादयत अग्न्यर्थं हविः कुरुत । त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमं अतिशयेन चित्रश्रवाश्चित्रश्रवस्तमस्तत्संबुद्धिः । हे पुरुप्रिय, च वदतेत्यर्थः । व्यत्ययेन प्रथमास्थाने द्वितीयाबहुवचनं पुरूणां बहूनां यजमानानां प्रियः । यद्वा पुरवः प्रिया यस्य, कृत्वा वसादेशे व इति । समित्युपसर्गस्यापेक्षितः क्रियाशे- पुरु बहु हूविः प्रियं यस्येति वा हे पुरुप्रिय हे अग्ने विक्षु षोऽध्याहर्तव्यः । कीदृशायाग्नये । क्षितीनां मनुष्याणां । वर्षि- । प्रजासु ऋत्विग्यजमानाः त्वां हवन्ते आह्वयन्ति । 'ह्वेञ् आह्वाने' ष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धतमाय । 'प्रियस्थिर-' ( पा० ६ । ४ । १५७) 'ह्नः संप्रसारणम्' ( पा० ६ । १ । ३२ ) इति शपि संप्रसारणं गुणश्च । किं कर्तुम् । हव्याय वोढवे । विभक्तिव्यत्ययः । इत्यादिना वृद्धस्य वर्षादेश इष्ठनि । क्षियन्ति निवसन्ति भूमा- हव्यं वोढुं प्राप्तुम् 'तुमर्थे सेसेन् -' ( पा० ३ । ४ । ९ ) इति वितिक्षितयो नराः कर्तरि क्तिन् । सर्वपूज्यायेत्यर्थः । तथा तुमर्थे तवेप्रत्ययः ॥ ३१ ॥ ऊर्जो जलस्य नप्त्रे पौत्राय । यो वनस्पतयो जायन्ते तेभ्योऽग्निरित्यपां पौत्रोऽग्निः । तथा सहस्वते बलवते सहो बलमस्यास्तीति ॥ २९॥

त्रिंशी ।

स॒मिद्यु॒वसे वृष॒न्नग्ने॒ विश्वा॑न्य॒र्य आ । इ॒ड-
स्प॒दे समि॑ध्यसे॒ स नो॒ वसू॒न्याभ॑र ॥ ३० ॥

द्वात्रिंशी ।

ए॒ना वो॑ अ॒ग्निं नम॑सो॒र्जोनपा॑त॒माहु॑वे । प्रि॒यं
चेति॑ष्ठमर॒तिस्व॑ध्व॒रं विश्व॑स्य दु॒तम॒मृत॑म् ॥ ३२ ॥

उ० एना वः । प्रगाथोयम् । तत्र बृहती पूर्वा सतो- बृहत्युत्तरा । तत्र प्रगधनधर्मेण तिस्रो बृहत्यः संपादिताः विद्यत इति । तथाच आत्वा जिघमति श्रुतिव्यतिषिक्ताभ्यां द्वयोस्तु व्याख्यानम् । नहि शास्त्रे व्यूढानां मन्त्राणामर्थान्तरं व्याख्यायते । एना अनेन नमसा अन्नेन । व इति पाद- होममुक्त्वा प्रगुणाभ्यामेव व्याख्यानं करोति अतः प्रगुणो पूरणार्थः संभवात् । अग्निम् ऊर्जोनपातम् अपां पौत्रम् । आहुवे आह्वयामि । सर्वजीवप्रियम् । चेतिष्ठम् अतिश- येन चेतनायुक्तम् । अरतिम् अलंमतिं पर्याप्तमतिम् । स्वध्वरम् शोभना अध्वरा यज्ञा अस्य विद्यन्त इति स्वध्वरः । म० हे वृषन् वर्षितः सेक्तः हे अग्ने, अर्थः स्वामी त्वं विश्वस्य सर्वस्य यजमानजमस्य दूतम् । अमृतम् अमरण- विश्वानि सर्वाणि फलानि आ समन्तात्संयुवसे संयोषि यज- । धर्माणम् ॥ ३२ ॥

उ० संसमित् । 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' इत्युपसर्गा- भ्यासः । इदिति पादपूरणः । युवस इति विकरणव्य- त्ययः । यस्त्वं संयषि संगमयसि । हे वृषन् वर्षितः अने । विश्वानि वसूनि । अर्य ईश्वरः सन् आलोच्या- लोच्य । यजमानानाम् इडायाश्च पदे कर्मार्थं समिध्यसे । यद्वा इडायाः पृथिव्याः पदे उत्तरवेदौ संदीप्यसे । स नः अस्मभ्यम् वसूनि धनानि आभर आहर देहि ॥ ३० ॥

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० 'अषाढावेलायां पुरस्ताद्बृहतीरेना व इति' (का०

२८५

उ० क्व गच्छतीत्यत आह । यत्र सुब्रह्मा यज्ञः । सुब्र-

( १८ । १२ । १० ) । अषाढावेलायाः पुरस्तात्तस्रो वृह । ह्मग्रहणं सर्वर्त्विगुपलक्षणार्थम् । शोभनर्त्विग्यज्ञः । सुशमी

तीष्टका एना व इति तिसृभिरुपदधातीत्यर्थः । तिस्रो वृहत्यः प्रगाथः ऋग्वयग्रन्थनेन ऋक्त्रयसंपादनं प्रगाथः तत्र बृहती - सतोबृहतीभ्यां तिस्रो बृहत्यः कृताः । यस्यास्तृतीयो द्वादशा- क्षरोऽन्ये त्रयोऽष्टार्णाः सा बृहती । 'एना वोऽग्निं नमसोज- नपातमाहुवे । प्रियं चेतिष्टमरतिं स्वध्वरं विश्वस्य दूतम- मृतम्' इति । यस्याः प्रथमद्वितीयौ द्वादशार्णौ द्वितीयतुर्या - वष्टा सा सतोबृहती । 'स योजते अरुषा विश्वभोजसा स दुद्रवत् स्वाहुतः । सुब्रह्मा यज्ञः सुशमी वसूनां देवं राधो जनानाम्' इति। तत्र बृहत्यास्तुरीयं पादं द्विरावर्ल सतो बृहत्या: पूर्वार्धेन सह द्वितीया बृहती कृता । सतोबृहत्या द्वितीयपादं द्विरावर्त्य तस्या एवोत्तरार्धेन सह तृतीया बृहती कृता । एवं तिस्रो बृहत्यः संहितायां पठिताः । तत्रावर्तितपादाना - मर्थान्तराभावाद् द्वे ऋचौ व्याख्यायेते । एना वः । विभक्ते राकारः । हे ऋत्विग्यजमानाः, वो युष्माकं संबन्धिना एना एनेन नमसान्नेन हविर्लक्षणेनाग्निमहमाहुवे आह्वयामि । वो युष्माकमेनमग्निं नमसा हुव इति वा । कीदृशमग्निम् । ऊर्जो नपातमपां पौत्रं प्रियं यजमानानां प्रीतिहेतुम् चेतिष्ठम - तिशयेन चेतयितारम् । 'तुरिष्ठेमेयस्सु ' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इतीष्ठनि परे तृचो लोपः । अरतिमलमतिं पर्याप्तमतिम् । यद्वा रतिरुपरमस्तद्रहितम् । सदोद्यमयुतमित्यर्थः । स्वध्वरं शोभना अध्वरा यज्ञा यस्य तम् ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

विश्व॑स्य दु॒तम॒मृतं॒ विश्व॑स्य दु॒तम॒मृत॑म् । स
यो॑जते अरु॒षा वि॒श्वभो॑जसा॒ स दु॑द्रव॒त्स्व॒हुतः ॥ ३३॥

उ० स योजते । स एवाभिः योजते युनक्ति । अरुषा अक्रोधनावश्वौ रथे । विश्वभोजसा सर्वस्य भोक्तारौ । द्विती- याद्विवचनस्य स्थाने द्वयोः प्रातिपदिकयोराकारः । स एव च दुद्रवत् द्रवति गच्छति । स्वाहुतः शोभनप्रकारेण हुतः सन् ॥ ३३ ॥

म० विश्वस्य दूतं सर्वस्य यजमानजनस्य सर्वस्य जगतो वा दूतवत्कार्यकारिणम् । सर्वस्य हि गृहे दाहपाकादिकार्य - करत्वात् । अमृतं मरणरहितम् । अथ सतोबृहती व्याख्या - यते । स योजते । यमग्निमाह्वयामि सोऽग्निः अरुषा अरुषौ रोषरहितौ साधू विश्वभोजसा विश्वं भुञ्जते तौ विश्वभोजसौ सर्वस्य भोक्तारौ। द्वितीयाद्विवचनस्थाने आकारः भुजेरसुन् । एवं- विधाववौ रथे योजते युनक्ति । विशेषणाभ्यां विशेष्यमश्वपदं रथपदं चाध्याहार्यम् ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

स दु॑द्रव॒त्स्वा॒हुतः॒ः स दु॑द्रव॒त्स्व॒हुतः । सुब्रह्म
य॒ज्ञः सु॒शम॒ वसू॑नां दे॒व राध॒ जना॑नाम् ॥ ३४ ॥

च । शमीति कर्मनाम । शोभनानि कर्माणि यस्मिन्यज्ञे स सुशमी । वसूनां देवम् वसूनां रुद्राणामादित्यानां देवानां यस्मिन्यज्ञे क्लृप्तानि सवनानि । एवमध्याहारेण विभक्तिव्यत्ययेन च वाक्यसामञ्जस्यम् । राधो जनानाम् राधो धनं च यत्र जनानामुपक्लृप्तम् तत्र स योजत इति संबन्धः ॥ ३४ ॥

म० स एवाग्निः रथारूढः सन् स्वाहुतः शोभनप्रकारे- णाहुतः सन् दुद्रवत् द्रवति गच्छति 'द्रु गतौ' 'णिश्रिद्द्रुस्रुभ्यः-' ( पा० ३ । १ । ४८ ) इति लुङि चङ् द्वित्वम् अडभावगु- णाभावावार्षौ । कुत्र गच्छतीत्यत आह सुब्रह्मेति । वसूना- मिति । वसुशब्दो रुद्रादित्ययोरुपलक्षकः । वसूनां रुद्राणामा- दित्यानां सवनत्रयदेवानां यत्र यज्ञः यत्र च जनानां यजमानानां देवं दीप्यमानं राधो धनं हविर्लक्षणं चास्ति तत्राग्निर्गच्छतीत्यर्थः । सुब्रह्मा ब्रह्मपदं सर्वर्लिगुपलक्षणम् । शोभनो ब्रह्मा ऋविग्यत्र शुभर्लिग्युक्तः । सुशमी । शमीति कर्मनाम । शोभनानि कर्माणि यत्रेति सुशमी शोभनकर्मवान् । अग्निराहुतो रथेऽश्वान्नियुज्य यज्ञे हविर्भोक्तुमाश्वागच्छतीति सर्वार्थः ॥ ३४ ॥

अ॒स्मे

पञ्चत्रिंशी ।

अग्ने॒ वाज॑स्य॒ गोम॑त॒ ईशानः सहसो यहो हि जातवेदो महि॒ श्रवः॑ ॥ ३५ ॥

उ० अग्ने वाजस्य । औष्णिहस्तृचः । हे अग्ने, यस्त्वं हे सहसो यहो बलस्य पुत्र । सह इति बलनाम । यहुरिति वाजस्यान्नस्य । गोमतः गोभिः संयुक्तस्य । ईशानः ईश्वरः । पुत्रस्य नाम । मथ्यमानो जायते तस्मादेवमाह सहसपुत्र- मित्यादि । स त्वम् । अस्मे धेहि अस्मभ्यं देहि । हे जातवेदः महि महत् श्रवोऽन्नलक्षणं धनम् गोभिः संयु-

क्तम् ॥ ३५ ॥

म० 'अपरा गायत्रीभ्य उष्णिहोने वाजस्येति' (का० १७ । १२ । १३ ) । गायत्रीभ्योऽपरास्तिस्र उष्णिक्संज्ञा इष्टका अन इति ऋक्रयेणोपदधातीति सूत्रार्थः । तिस्र उष्णिहः । हे अग्ने, हे सहसो यहो बलस्य पुत्र, सहइति बलनाम यहुरिति पुत्रनाम । मन्थनाज्जायमानत्वाद्वलस्य पुत्र- त्वम् । सहसस्पुत्रमित्युक्तं च । हे जातवेदः उत्पन्नज्ञान, अस्मभ्यं महि महत् श्रवः धनं धेहि देहि । कीदृशस्त्वम् । गोमतः धेनुयुक्तस्य वाजस्यान्नस्येशानः ईश्वरः अतएव धनं गाव देहीत्यर्थः ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

अस्मे

स इ॑धा॒नो वसु॑ष्क॒विर॒ग्निरीडेन्यो॑ गिरा । दे॒व -
द॒स्मभ्यं॑ पुर्वणीक दीदिहिं ॥ ३६ ॥

२८६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

उ० स इधानः । स उक्तगुणः । इधानो दीप्यमानः । वसुः उपकारभूतः वासयिता वा । कविः मेधावी अग्निः । ईडेन्यः स्तुत्यः । गिरा वाचा त्रयीलक्षणया । तत्रार्थ- वादः प्रत्यक्षकृतः ततो भिन्नं वाक्यं नेयम् । रेवत् धन- वत् । अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् । हे पुर्वणीक बहुमुख । अनीकं मुखम् । पुरु बहुनाम । 'यतो ह्येव कुतश्वानावस्या - दधाति ततएव प्रदहति' इति श्रुतिः । दीदिहि दीप्यस्व । एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यायते यत्तदोर्व्यत्ययेन । वसु धनं तापपाकप्रकाशैरुपकारकः । कविः क्रान्तदर्शनः अग्निः । ईडेन्यः स्तुत्यः ऋषिभिः । गिरा वाचा । तं त्वां ब्रवीमि । रेवत् धनवत् अस्मदर्थं पुर्वणीक दीप्यस्व ॥ ३६॥

अष्टत्रिंशी ।

भ॒द्रो नौ अग्निराहु॑तो भद्रा रातिः सु॑भग भ॒द्रो अ॑ध्व॒रः । भ॒द्रा उ॒त प्रश॑स्तयः ॥ ३८ ॥

.

उ० भद्रो नः । द्वे ऋचौ । पूर्वा ककुप् सतोबृहत्युत्तरा । तिस्रः ककुभः संपादिताः । सुभग इति चित्यमग्निं संबोध्य प्रार्थयति । भद्रः भन्दनीयः नोऽस्माकम् अग्निः आहुतः अभिहुतः । भवत्विति शेषः । भद्रा रातिः । 'रा दाने' । रातिः दानम् भवतु । हे सुभग महदैश्वर्ययुक्त । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना' । भद्रश्चाध्वरो यज्ञो भवतु । किंच भद्रा उत अपि प्रशस्तयः प्रशंसनानि भवन्तु अस्माकम् ॥ ३८ ॥

म० हे पुर्वणीक, पुरु बहु अनीकं मुखं यस्य तत्संबुद्धिः सर्वदाहकत्वात् । 'यतो ह्येव कुतश्चाग्नावभ्यादधाति ततएव म० 'भद्रो न इति ककुभस्ताभ्यः' (का० १७ । १२ । प्रदहति' इति श्रुतेः । हे बहुमुखाने, अस्मभ्यमस्मदर्थे रेवत् ११ ) । इति बृहतीभ्यः पुरस्तात्तिस्रः ककुबिष्टका भद्रो न रयिमत् धनवत् यथा तथा स त्वं दीदिहि दीप्यस्व । दिवेः इत्यृक्रमेणोपदधातीति सूत्रार्थः । प्रगाथः ककुप्सतोबृहतीभ्यां शप ः द्वित्वम् 'तुजादीनां दीर्घाऽभ्यासस्य ' ( पा० ६ । १ । तिस्रः ककुभः पादावृत्त्या कृताः अनृतस्य नार्थान्तरम् । भद्रो ७) इत्यभ्यासदीर्घः 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) नोऽग्निराप्रशस्तय इति ककुप् । मध्यः पादो द्वादशक आय- इति वलोपः । रयिर्विद्यते यत्र कर्मणि रेवत् 'रयेर्मतौ ' ( पा० तृतीयावष्टकाविति तल्लक्षणम् । भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये ६ । १ । ३७ ) इति संप्रसारणम् । तथा त्वया हविर्ग्राह्यं येना समत्सु सासहोऽव स्थिरा तनुहि भूरि शर्धतां वनेमा ते यथास्माकं धनाप्तिर्भवतीत्यर्थः । स पूर्वोक्तः कीदृशस्त्वम् । अभिष्टिभिरिति सतोबृहती । आयतृतीयौ द्वादशकौ द्वितीयतु- इधानः दीप्यमानः । वसुः निवासहेतुः । कविः कान्तदर्शी । र्यावष्टकाविति तल्लक्षणम् । तत्र ककुब् व्याख्यायते । यजमा- अग्निः अग्रे नयतीत्यग्रणीः । प्रथमं यज्ञप्रवर्तक इत्यर्थः । । नश्चित्यमग्निं संबोध्य प्रार्थयते । हे सुभग शोभनभग शोभनं गिरा त्रयीलक्षणया वाचा ईडेन्यः ईडितुं योग्यः स्तुत्यः । भगमैश्वर्यं यस्य । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । औणादिक एन्यः ॥ ३६ ॥ ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा' इत्युक्तेः । हे षड्विधैश्व- र्ययुक्त, आहुतः ऋत्विग्भिराहुतोऽग्निर्नोऽस्माकं भद्रः भन्दनीयः कल्याणो भवत्विति शेषः । किंच रातिः त्वदीयं दानं भद्रास्तु

सप्तत्रिंशी ।

अ॒पो रा॑जन्नु॒त त्मना॑ग्ने॒ वस्तो॑रु॒तोषस॑ः । स कल्याणकार्यस्तु । अध्वरः यज्ञो भद्रः श्रेयस्कार्थस्तु ।
तिग्मजम्भ रक्षसो दह॒ प्रति॑ ॥ ३७ ॥

उ० क्षपो राजन् । यस्त्वं क्षपः क्षपयिता । हे राजन् । रक्षसाम् उत त्मना । अध्यात्मनैव स्वभावत एव । हे अग्ने, वस्तोः सहसंबन्धिनां रक्षसाम् उत उषसः अपि उषसः संबन्धिनाम् सः । हे तिग्मजम्भ वज्रदंष्ट्र । तिग्ममिति वज्रनाम । जम्भेति दंष्ट्रानाम । रक्षसो दह । प्रति प्रत्येकम् ॥ ३७ ॥

म० हे राजन् दीप्यमान, हे तिग्मजम्भ तिग्मा तीक्ष्णा जम्भा दंष्ट्रा यस्य । यद्वा तिग्ममिति वज्रनाम । हे वज्रदंष्ट्र अग्ने, वस्तोः अयःसंबन्धिनः उतापि उषसः उषःकालसंब- न्धिनो रक्षसो रक्षांसि राक्षसान् स त्वं प्रतिदह प्रत्येकं भस्मीकुरु । लिङ्गव्यत्ययेन रक्षः शब्दस्य पुंस्त्वम् । 'छन्दसि परेऽपि' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इति प्रत्युपसर्गस्य क्रियाप- दात्परत्वम् । कीदृशस्त्वम् । त्मना उप आत्मनापि स्वभाव- तोऽपि । क्षपः क्षपयतीति क्षपः 'क्षप क्षेपे' चुरादिः पचाद्यच् । स्वभावतो रक्षसां क्षपयिता । 'मन्त्रेष्वाय्यादेरात्मनः' (पा० ६ ।

उतापिच प्रशस्तयः कीर्तयो भद्राः सुखदायिन्यः सन्तु ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

भद्रा उत प्रश॑स्तयो भ॒द्रं मनः॑ कृणुष्व वृत्र॒ तूर्ये । येना॑ स॒मत्सु॑ सा॒सह॑ः ॥ ३९ ॥

उ० भद्रं मनः । भद्रं स्तुत्यं मनः । कुरुष्व वृत्रतूर्ये शत्रुवधाय । तूर्यतिर्वधकर्मा । येन मनसा समत्सु संग्रामेषु । सासहः । ' पह मर्षणे । छन्दस्यभिभवे । अभिभवसि ॥ ३९॥

1

म० अथ द्वितीया । हे अने, येन मनसा समत्सु संग्रा- मेषु त्वं सासहः अभिभवसि शत्रून् 'षह मर्पणे' छन्दस्यभिभवे च लङ् द्वित्वाभावो छान्दसौ संहितायामभ्यासदीर्घः । तन्मनः वृत्रतूर्ये पापनाशाय भद्रं कल्याणं कुरुष्व । तूर्यति- वैधकर्मा । वृत्रः पापम् 'पाप्मा वै वृत्रः' इति श्रुतेः ॥ ३९ ॥ चत्वारिंशी ।

येना॑ स॒मत्सु॑ स॒ासोऽव॑ स्थि॒रा त॑नुहि॒ भूरि॒

४। १४१ ) इति आत्मन आकारलोपस्तृतीयैकवचने ॥ ३७ ॥ शर्ध॑ताम् । व॒नेमा॑ ते अ॒भिष्टि॑भिः ॥ ४० ॥

I

उवटभाष्य - महीधर भाष्यसंवलिता ।

उ० किंच । अव स्थिरा तनुहि अवतारय स्थिराणि कठिनानि धनूंषि । भूरिशर्धताम् बहुप्रकारं बलमात्मनि कुर्वताम् । शर्ध इति बलनाम । अभिबलायमानानाम् । ततो वयं शत्रुभिरप्रतिबध्यमानाः । वनेम संभवेमहि । तानेव शत्रून् ते तव । अभिष्टिभिः अभीष्टयागैः ॥ ४० ॥ म० किंच भूरि बहु शर्धतां बलं कुर्वतां संबन्धीनि स्थिरा स्थिराणि धनूंषि अवतनुहि अवतारय ज्यारहितानि कुरु । शर्ध इति बलनाम । शर्धं बलं कुर्वन्ति शर्धन्ति । सुपः क्विप् । ततः शतृप्रत्ययः । शर्धन्तीति शर्धन्तस्तेषाम् । किंच ते तवाभिष्टिभिर्मार्गैर्वयं वनेम संभजेम भोग्यानि वसूनि सेवेमहि । वनेमा येनेति पदयोः संहितायां दीर्घः ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

अ॒ग्निं तं मि॑न्ये॒ यो वसु॒रस्तं॒ यं यन्ति धे॒नवः॑ः । अस्त॒मव॑न्त आ॒शवोऽस्तं॒ नित्यसो वा॒जिन॒ इष॑छ॒ स्तो॒तृभ्य॒ आभ॑र ॥ ४१ ॥

उ०

I

अग्निं तं मन्ये । पङ्क्तिस्तृचः । तमहमनिं मन्ये जाने । यो वसुः धनम् । तापपाकप्रकाशैरुपकुर्वन् धनमि- त्युच्यते । यद्वा वसुर्वासयिता । अस्तं यं यन्ति धेनवः । यं चाग्निमुद्धतं ज्ञात्वा प्राप्तोऽस्माकं दोहदकाल इति अस्तं गृहं यन्ति धेनवः । अस्तं गृहम् । अर्वन्तः भश्वाः । आशवः शीघ्राः यन्ति । स्वामी हि पशूनामग्निः । यत्तज्जातः पशू- नविन्दतेत्युपक्रम्य ' तस्मात्सर्वानृतून्पशवोऽग्निमभिसंयन्ति' इति श्रुतिः । अस्तं च नित्यासः शाश्वतिकाः । वाजिनः सुहयाः । सैन्धवाभिप्रायमेतत् । य उपास्यमान एतत्सर्वं यजमानस्योत्पादयति तमग्निं मन्ये । अधस्तनाश्चत्वारः पादाः परोक्षकृताः अयं तु प्रत्यक्षकृतः । अध्याहारेण परिपूर्तिः । यदि स त्वमग्निः इषमन्नं स्तोतृभ्य आभर देहि ॥ ४१ ॥

I

समतो

द्विचत्वारिंशी ।

२८७

सो अ॒ग्निर्यो वसु॑र्गृणे सं यमा॒यन्ति धे॒नवः॑ः । रघुद्रुव॒ः स सु॑जा॒तास॑ सू॒रय॒ इष॑ स्तो॒तृभ्य॒ आभ॑र ॥ ४२ ॥

उ० सोऽग्निः स एवाग्निः यो वसुरिति गीयते स्तोतृभिः संयमायन्ति धेनवः समायन्ति च यं धेनवः । समर्वन्तो रघुद्रुवः समायन्ति च अर्वन्तोऽश्वाः । लघुद्रुवः लघुद्रवणाः । समागच्छन्ति च सुजातासः कल्याणजन्मानः । सूरयः पण्डिताः । एतदुक्तं भवति । किं तेनाग्निना य एतत्सर्व- मात्मद्वारा यजमानस्य नोपनयति । सचेत्त्वम् । इषं स्तोतृभ्य आभर ॥ ४२ ॥

म० योऽग्निर्वसुर्वासयिता स अग्निः । विभक्तिव्यत्ययः । तमग्नि॑ गृणे स्तौमि 'गृ शब्दे' खादिः लटि तब्युत्तमैकवचनम् स्वादित्वाद्धखः ( पा० ७ । ३ । ८० ) । यद्वा सोऽग्निः शृणे स्तूयतेऽस्माभिः । कर्तृप्रत्ययस्य कर्मत्वं विधेयम् । धेनवो यमग्निं समायन्ति समागच्छन्ति । अर्वन्तोऽश्वा यं समायन्ति । कीदृशा अर्वन्तः । रघुद्रुवः रलयोरैक्यम् । 'लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्' लघु शीघ्रं ब्रुवन्ति गच्छति लघुद्रुवः 'दु वधगत्योः' स्वादिः त्र्यादिश्च क्विप् । सूरयः विद्वांसो योग्या ऋत्विजो यं समा- यन्ति यदुपासकं सर्वे भजन्ते इत्यर्थः । कीदृशाः सूरयः । सुजातासः शोभनं जातं जन्म येषां ते सुजातासः सुजाताः 'आजसे:-' ( पा० ७ । १ । ५० ) इत्यसुक् । तादृश है अग्ने, त्वं स्तोतृभ्य इषमन्नमाभर ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

उ॒भे सु॑श्चन्द्र स॒र्पिषो॒ दर्बी श्रीणीष आसन । उ॒तो न॒ उत्पु॑पू॒र्या॑ उ॒क्थेषु॑ शवसस्पत॒ इष॑ स्तो॒• तृभ्यु आर ॥ ४३ ॥

उ०

उभे सुश्चन्द्र । हे अने, सुचन्द्र शोभनचन्द्र इव म० 'अनूकान्ते दक्षिणे पङ्कीरग्निं तमिति' ( का ० धनानामुत्पादक । शोभने हि चन्द्रमसि धनान्युत्पद्यन्त १७। १२ । १४ ) । दक्षिणेऽनूकान्ते तिस्रः पङ्किसंज्ञा इष्टका इति ज्योतिःशास्त्रविदः प्रतिजानन्ति । यद्वा कल्याणा- अग्निं तमिति तिसृभिरुपदधातीति सूत्रार्थः । तिस्रः पङ्कयः ह्लादज । उभे दव उभौ हस्तौ दर्व्याकारौ कृत्वा श्रीणीषे श्र- यस्य द्वौ पादावष्टकौ सा पतिः । यो वसुः तापपाकप्रकाशै - । यसि आश्लेषसि । आसनि आस्ये मुखे । सर्पिषः पानाय । उतोन रुपकुर्वन् धनरूपो वसुरित्युच्यते । वसुर्वासयिता वा यः उत्पुपूर्या अपि च त्वं बूषे यदिनाम उत्क्षिप्य सर्पिषो तमग्निं मन्ये जानामि । धेनवो गावो यमग्निमुद्धृतं ज्ञात्वा अस्तं । भाण्डमत्यर्थमञ्जलिं पूरयेरस्माकं साधु कृतं स्यात् । उक्थेषु गृहं यन्ति गच्छन्ति दोहकालोऽस्माकं होमार्थं प्राप्त इति । यज्ञेषु हे शवसस्पते बलस्य पते, यद्येवम् इषं स्तोतृभ्य आशवः शीघ्रगामिनोऽर्वन्तोऽश्वा यं दृष्ट्वास्तं यजमानगृहं यन्ति आभर ॥ ४३ ॥ गच्छन्ति । नित्यासः नित्याः शाश्वताः सर्वकालभाविनो वाजिनो बलवन्तोऽश्वाः । सैन्धवाश्वाभिप्रायेण पुनर्वचनम् यं दृष्ट्वास्तं यन्ति । यमुपास्य गवाश्वादिकं लभ्यत इत्यर्थः । तादृश हे अग्ने, स्तोतृभ्यः स्तुतिकारिभ्यो यजमानेभ्य इष- मन्नमाभर आहर देहि ॥ ४१ ॥

।

म० चन्द्रे सु शकारेणेति संहितायां चन्द्रे परे सुशब्दस्य शागमः । हे सुश्चन्द्र, चन्द्रमिति हिरण्यनाम । शोभनं चन्द्रं हिरण्यं यस्मात् । यद्वा शोभनश्चन्द्र इव चन्द्रो धनदाता । शोभने चन्द्रे धनप्राप्तिर्भवतीति ज्योतिःशास्त्रे उक्तम् । यद्वा शोभनं चन्दत्याह्लादयति सुचन्द्रः हे सुचन्द्र, आसन आस्ये

२८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मुखे सर्पिषः पानायेति शेषः । घृतस्य पानाय उभे दव दर्व्याकारौ हस्तौ श्रीणीषे आश्रयसि सेवसे 'श्री पाके' त्र्यादिः अत्राश्रयार्थः । उतो अपिच हे शवसः पते, बल- स्याधिपते, उक्थेषु शस्त्रवत्सु यज्ञेषु नोऽस्मानुत्पुपूर्याः उत्कर्षेण पूरय धनैरिति शेषः । स्तोतृभ्य इषमन्नमाहर ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वरिंशी ।

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५ ]

यज्ञस्य च । बृहतो महतः बभूथ भव । अथवा यज्ञ
एवोच्यते । अथ अग्नेः क्रतोः यज्ञस्य भन्दनीयस्य । दक्षस्य
उत्साहयुक्तस्य दक्षिणाभिः समृद्धस्य । साधोः रथीरिव
ऋतस्य यज्ञस्य बृहतो भव ॥ ४५ ॥

म० अथेत्यर्थेऽधेत्यव्ययम् । 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायां दीर्घः । हि पादपूरणः । हे

अग्ने॒ तम॒द्यार्श्वं न स्तोमैः क्रतुं न भ॒द्रं हृद- अग्ने, अथ समनन्तरमेव क्रतोः अस्मयज्ञस्य रथीः सारथिरिव स्पृश॑म् । ऋ॒च्यमा॑ त॒ ओहैः ॥ ४४ ॥

उ० अग्ने तमद्य । पदपङ्किः तृचः । हे अग्ने, तं पावकं यज्ञम् अद्य । ऋद्ध्याम समर्धयेमहि । कथमिव । अश्वं न स्तोमैः । यथा अश्वमाश्वमेधिकं स्तुतिभिः समर्धयेयुः एवं समर्धयेमहि । क्रतुं न भद्रम् ऋतुं संकल्पमिव च भद्रं । हृदिस्पृशम् । हृदि आत्मना स्पृश्यते बहुकालाभिध्यातम् यथा समर्धयेयुः एवं समर्धयेमहि । ते तव संबन्धिभिः ओहैः । वहेरेतद्रूपम् । प्रापणैः । त्वं नामबन्धुकर्मरूप संयुक्ताभिः स्तुतिभिर्दक्षिणाभिश्च यज्ञं समर्धये महीति समस्तार्थः ॥ ४४ ॥

1

बभूथ भव । 'बभूथाततन्थ - ' ( पा० ७ । २ । ६४ ) इत्यादिना - डभावः । रथोऽस्यास्तीति रथीः सारथी । रथादीरन्नीरचावित्य- स्त्यर्थे ईरच्प्रत्ययः । सारथिर्यथा रथनिर्वाहं करोति तथा यज्ञनिर्वाहको भवेत्यर्थः । कीदृशस्य क्रतोः । भद्रस्य कल्याण- रूपस्य । दक्षस्य समृद्धस्य स्वफलदानसमर्थस्येति वा । साधोः साध्यते निष्पाद्यते इति साधुस्तस्थातिशययुक्तस्येत्यर्थः । ऋ- तस्य अमोघफलस्य । बृहतः महतः प्रौढस्य ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

ए॒भिनो॑ अ॒र्कैर्भवा॑ नो अ॒र्वाङ् स्व॒र्णज्योति॑ः ।
अग्ने॒ विश्वे॑भिः सु॒मना अन कैः ॥ ४६ ॥

उ० एभिर्नः एभिः अर्कैः मन्त्रैः नः अस्माकं संब- न्धिभिः स्तूयमान इति शेषः । भव नः अस्मान् भर्वाङ्

सन् ॥ ४६ ॥

म० 'उत्तरे पदपङ्क्ती अग्ने तमिति' (का० १७ । १२ । १५ ) । उत्तरानूकान्ते तिस्रः पदपङ्कीष्टकाः अग्मे तमिति तिसृ- भिरुपदधातीति सूत्रार्थः । तिस्रः पदपङ्कयः । यस्याः पञ्चाक्षरा- श्चत्वारः पादा एकः षडर्णः सा पदपङ्किः । यद्वा त्रयः पञ्चा- । अभिमुखाञ्चनः । कथमिव । स्वर्णज्योतिः यथा स्वराख्यं र्णाश्चतुर्थश्चतुरर्णः पञ्चमः षडर्ण इति । पञ्चकाश्चत्वारः षट्कश्चै- ज्योतिरुदयादारभ्यार्वागञ्चनम् सर्वप्राणिनोऽनुगृह्णाति । क्रश्चतुर्थश्चतुष्को वा पदपङ्क्तिरित्युक्तेः । तत्राद्यायां चतुर्थश्व एवं भवार्वागञ्चनोऽनुग्रहपरतया । हे अग्ने, विश्वेभिः अनीकैः तुष्कः । हे अग्ने, ते तव तं क्रतुं तावकं प्रसिद्धं यज्ञमद्यास्मिन् सर्वैर्मुखैः । अनीकम् मुखम् । सुमनाः शोभनमनस्कः दिने वयमृज्याम समर्धयाम । समृद्धं करवामेत्यर्थः । आशिषि लोट् । संहितायां दीर्घः । कैः । स्तोमैः स्तुतिभिः सामसमूहैः । कीदृशैः स्तोमैः । ओहैः। वहे रूपम् । वहन्ति फलं प्रापय- न्तीत्योहाः तैः, वहन्ति प्रतिपादयन्ति त्वत्कर्मरूपनामानीति वा । तत्रैको दृष्टान्तः । अश्वं न स्तोमैः । न इवार्थे । यथा स्तोमैः स्तुतिभिरश्वमाश्वमेधिकं विप्राः समर्धयन्ति । द्वितीयो दृष्टान्तः । ऋतुं न भद्रं हृदिस्पृशम् हृदि स्पृशतीति हृदिस्पृक् । 'हलदन्तात्–' ( पा० ६ । ३ । ९ ) इत्यलुक् अतिप्रियं चिरं मनसि स्थितं भद्रं कल्याणं ऋतुं संकल्पं यथा समर्धयन्ति । ऋतुर्यज्ञः संकल्पश्चेति दृष्टान्तदाष्टन्तिकयोरस्य संबन्धः । चिराभिलषितं यथा सन्तः संपादयन्तीत्यर्थः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

1

प्रसन्नः

नोऽस्मान् प्रति अर्वाङ् अभिमुखो भव । अवरं समीपदेश- म० हे अग्ने, विश्वेभिः विश्वैः सर्वैरनीकैः मुखैः कृत्वा मञ्चतीत्यर्वाङ् । अनुगृहाणेत्यर्थः । कीदृशः । एभिरस्मत्पठितै- रर्कैरर्चनीयैर्मन्त्रैः कृत्वा सुमनाः शोभनमनस्कः । सन्नस्मत्संमुखो भवेत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । खः न ज्योतिः स्वः शब्देन सूर्यः । न इवार्थे । यथा खरादित्यरूपं ज्योतिः अर्कैः स्तुतमुदयादारभ्य सर्वप्राणिसंमुखं भवति । ' द्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति भवेत्यस्य दीर्घः ॥ ४६ ॥ सप्तचत्वारिंशी ।

अ॒ग्निछ॒ होता॑रं मन्ये॒ दास्व॑न्तं॒ वसु॑ सू॒नु

:

अधा॒ ह्य॑ग्ने॒ क्रतो॑भ॒द्रस्य॒ दक्ष॑स्य सा॒धोः । र॒थी- सह॑सो जा॒तवे॑दसं॒ विषं॒ न जा॒तवे॑दसम् । य- ऋ॒तस्य॑ बृह॒तो ब॒भूथ॑ ॥ ४५ ॥ र्ध्वया॑ स्वध्व॒रो दे॒वो दे॒वाच्या कृ॒पा । घृ॒तस्य॒ विभ्रा- ष्टि॒मनु॑वष्ट शोचिषा॒जुह्वा॑नस्य सर्पिर्षः ॥ ४७ ॥ उ० अग्निं होतारम् । अतिच्छन्दाः अष्टिरत्यष्टिर्वा । तमहमग्निं होतारं मन्ये जानामि । दास्वन्तं दानवन्तम् वसुं वासयितारम् सूनुं सहसः बलस्य पुत्रम् । जातवेदसं जा-

उ० अधा ह्यग्ने । अधा समनन्तरमेव । हिः पादपूरणः । हे अग्ने, क्रतोः भद्रस्य संकल्पस्य भन्दनीयस्य । दक्षस्य तस्यैव समृद्धस्य । समृद्धः संकल्पो दक्ष उच्यते । साधो रतिशययुक्तस्य । रथीः इव बभूथ भव । ऋतस्य

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

२८९

तप्रज्ञानम् । विप्रं न जातवेदसं विप्रमिव जातप्रज्ञानम् । स्व॑रा॒भर॑न्तः । तस्मि॑न्न॒हं निद॑धे॒ नाके॑ अ॒ग्निं या•
यः देवो दानादिगुणयुक्तः । ऊर्ध्वया ज्वालया स्वध्वरः ।हुर्मन॑वस्तीर्णब॑र्हिषम् ॥ ४९ ॥

'साधुयज्ञः । देवाच्याकृपा देवान् प्रत्यञ्चत्या देवान्प्रति गतया । कृपा कल्पितया । घृतस्य विभ्राष्टिमनुवष्टि शो- चिषा । घृतस्य विभ्राष्ट्रिं विभ्रंशपातम् अनुकामयते दीया । आजुह्वानस्य आहूयमानस्य । सर्पिषो घृतस्य । तमहमग्निं होतारं मन्य इति संबन्धः ॥ ४७ ॥

।

उ० येन ऋषयः । अष्टाभिर्ऋग्भिः पुनश्चितिश्चीयते । तत्र षट् त्रिष्टुभः द्वे अनुष्टुभौ । येन तपसा ऋषयो वसिष्ठ - प्रभृतयः सन्नम् आयन् आगतवन्तः । इन्धानाः अग्निम् आदीपयन्तः अग्निम् उख्यम् । स्वराभरन्तः स्वर्लोकमा - भरन्तः स्वीकुर्वाणाः । तेनैवाहं तपसा सत्रमागत्याग्निं संदीप्य स्वर्लोकं च स्वीकृत्य । तस्मिन्नहं निदधे स्थापयामि । नाके अग्निम् न विद्यते अकं यत्र गतानां स नाकः स्वर्गे लोकः । यमाहुर्मनवः मननप्रधानाः । तीर्णबर्हिषम् सर्वैर्य- ज्ञसाधनैः संपादितसुखमित्यर्थः ॥ ४९ ॥

म० 'पुरीषवत्याः पूर्वामतिच्छन्दसं प्राच्यौ पुरीषहिते भद्रा रातिर्वृत्रतूर्येऽवस्थिराग्निं होतारमिति' ( का० १७ । १२ । १६ ) । अग्नेः पुरीषमसीति पुरीषशब्दवता मन्त्रेणोप- हिता पञ्चम्यसपत्ना पुरीषवती तस्याः पूर्वामतिच्छन्दसमिष्ट- कामुपदधाति । भद्रा रात्रिः वृत्रतूर्ये अवस्थिरेति ककुभां चतुश्चतुरक्षरसहितयाग्निं होतारमित्यृचा पुरीषवत्यतिच्छन्द म० 'पुनश्चितिं चोपरि तद्वद्येन ऋषय इति प्रत्यृचम्' इष्टके प्राग्लक्षणे पुरीषयुक्ते च भवतः । अनयोरन्तः पुरीषा- । ( का० १७ । १२ । १९ ) मध्योपहितस्यास्येष्टकस्य गार्हप- वापः कार्य इति सूत्रार्थः । अतिच्छन्दाः अवसानत्रिकोपेताः । । त्यस्योपरि गार्हपत्यवदेव पुनश्चितिमुपदधाति येनेत्यष्टर्चेन छन्दांसि गायत्र्यादीनि सप्तातिक्रान्तातिच्छन्दाः । चतुःष - प्रत्यृचमित्यर्थः । आग्नेय्योऽष्टौ षद् त्रिष्टुभः द्वे अनुष्टुभौ । ष्ट्यक्षरत्वादष्टिः । ककुभामक्षरैः सहातिधृतिः । यो देवः । ऋषयः मुनयो येन तपसा चित्तैकाय्येण सत्रं यज्ञमायन्नागताः । दानादिगुणयुक्तोऽग्निरूर्ध्वयोन्नतया देवाच्या देवान्प्रत्यञ्चति यज्ञं कर्तुमुद्यता इत्यर्थः । कीदृशाः । अग्निमिन्धानाः दीप- गच्छतीति देवाची तया देवान् प्रति गतया कृपा कृप्यत इति यन्तः । तथा स्वः स्वर्गलोकमाभरन्तः आहरन्तः स्वीकुर्वाणाः । कृप् तया क्लृप्तया समर्थया शोचिषा ज्वालया घृतस्य विभ्राष्टि । 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः' इत्युक्तेः । तस्मिन् विभ्रंशपातमनुवष्टि अन्विच्छति । शोचिः शब्दस्य स्त्रीत्वमा तपसि सति नाके स्वर्गलोकनिमित्तमग्निमहं निदधे स्थापयामि । र्षम् । किंभूतस्य घृतस्य । आजुह्वानस्य समन्ताद्धूयमानस्य मनवः मननप्रधाना विद्वांसो यमग्निं स्तीर्णबर्हिषमाहुर्वदन्ति सर्पिषः सर्पतीति सर्पिस्तस्य । अभ्यङ्गेषु प्रसरणशीलस्य । य स्तीर्णमाच्छादितं बर्हिर्यत्र तम् बर्हिर्यज्ञसाधनोपलक्षकम् । एतादृशः तमग्निं मन्ये जानामि । कीदृशम् । होतारं देवानामा- यज्ञसाधनसहितमित्यर्थः । ' ये विद्वांसस्ते मनवः' ( ८1 ह्वातारम् । दाखन्तं 'दासृ दाने' दातारम् । वसुं वासयितारम् । ६ । ३ । १८ ) इति श्रुतेः ॥ ४९ ॥ सहसो बलस्य सूनुं पुत्रं बलेन मथ्यमानत्वात् जातवेदसमु- त्पन्नप्रज्ञम् । न इवार्थे । जातवेदसं जातसर्वशास्त्रज्ञानं विप्रं ब्राह्मणमिव स्थितम् ॥ ४७ ॥

अष्टाचत्वारिंशी ।

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म् उ॒त व्र॒ता शि॒वो भ॑वा वरू॒थ्य॒ः ॥ वसु॑र॒ग्निर्वसु॑नवा॒ अच्छ नक्षि द्यु॒म- त॑म ं र॒थिं दा॑ः ॥ तं त्वां शोचिष्ठ दीदिवः सु॒नाय॑ नूनमी॑महे॒ सवि॑भ्यः ॥ ४८ ॥

उ० अमे त्वम् । द्विपदः तृचो व्याख्यातः ॥ ४८ ॥ म० 'अग्ने लमित्यनूकान्तेऽपरे द्विपदा : ' ( का० १७। १२ । १७ ) । अग्ने, त्वम् वसुरग्निः तं त्वा इति तिसृभिर- परेऽनूकान्ते द्विपदेष्टका उपदधातीत्यर्थः । तिस्रो द्विपदा आग्नेय्यः व्याख्याताः ( ३ । २५-२६ ) ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

पञ्चाशी ।

तं पत्नी॑भि॒रनु॑गच्छेम देवाः पुत्रैर्भ्रातृभिरु॒त वा हिर॑ण्यैः । नाकं॑ गृभ्णा॒नाः सु॑कृ॒तस्य॑ लो॒के तृतीयै पृष्ठे अधि॑ रोच॒ने दि॒वः ॥ ५० ॥

उ० तं पत्नीभिः । तदः श्रवणाद्यदोऽध्याहारः । द्विती- यादर्धचीव्याख्यायते । नाकं गृह्णानाः स्वीकुर्वन्तः ऋषयः । सुकृतस्य लोके साधुकृतस्य स्थाने । तृतीये पृष्ठे अधि- चनेऽवस्थिता दिव एकदेशीभूते यत्रादित्यस्तपतीति तं पत्नीभिः सह अनुगच्छेम । हे देवाः पुत्रैः भ्रातृभिः अपि च हिरण्यैः ॥ ५० ॥

म० हे देवाः दीप्यमाना ऋत्विजः, पत्नीभिः कलत्रैः सह पुत्रैरुत पुत्रैरपि सह भ्रातृभिर्वा भ्रातृभिश्च हिरण्यैः सुवर्णादिद्रव्यैश्च सह तमग्निमनुगच्छेम वयमनुसरेम । सेवे- मेत्यर्थः । वयम् । कीदृशे । तृतीये भूमिमारभ्य त्रिसंख्यापूरके दिवः पृष्ठे रविमण्डले नाकं दुःखहीनं स्थानमतिगृभ्णानाः अधिकं सुखस्थानं स्वीकुर्वन्तः । कीदृशे दिवः पृष्ठे । सुकृ-

येन॒ ऋष॑य॒स्तप॑सा स॒त्रमाय॒न्निन्धा॑ना अ॒भि । तस्य लोके शुभकर्मणः फलभूते रोचने दीप्यमाने । 'एतद्वै

३७ य० उ०

.२९०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५]

तृतीयं पृष्ठं रोचनं दिवो यत्रैष एतत्तपति' ( ८ १६ । ३ शोऽग्निः । वीरतमः अतिशयेन वीरः शूरः । वयोधाः वयोऽन्नं

१९ ) इति श्रुतेः ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

आ वा॒चो मध्य॑मरुहद्भुर॒ण्यु॒र॒र्य॑म॒ग्निः सत्प॑ति- श्वक॑तानः । पृष्ठे पृ॑थि॒व्य ं निहि॑तॊ दवि॑िद्युतध - स्प॒दं कृ॑णुता॒ ये पृ॑त॒न्व॑ः ॥ ५१ ॥

उ० आ वाचो मध्यमरुहत् । अरुहत् वाचोमध्यम् । 'एतद्ध वाचोमध्यं यत्रैष एतच्चीयते' । भुरण्युः भर्ता । अयमग्निः सत्पतिः शोभनानां पतिः । चेकितानः चेतय- मानः । किंच पृष्ठे पृथिव्याः निहितः स्थापितः । दवि- चुतम् देदीप्यमानः । अधस्पदम् पादयोरधः कृणुतां करोतु । ये पृतन्यवः पाप्मानस्तान्सर्वान् ॥ ५१ ॥

म० अयमग्निः वाचो मध्यं चयनस्थानमारुहत् चयनोप- र्यारूढः । 'एतद्ध वाचो मध्यं यत्रैष एतच्चीयते' ( ८ । ६ । ३ । २० ) इति श्रुतेः । सोऽयमग्निः ये पृतन्यवः युद्धेप्सवः प्राप्मानस्तानधस्पदं कृणुतां पादयोरधः करोतु । पादयोर- धोऽधस्पदम् । कस्कादित्वात्सः ( पा० ८ । ३ । ४८ ) । पृतनां सेनां युद्धं वा इच्छन्ति पृतन्यन्ति 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) 'कव्यध्वर - ' ( पा० ७ । ४ । ३९ ) इत्यादिना पृतनायाष्टिलोपः ततः 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्युप्रत्ययः । ' अधस्पदं कुरुतां सर्वान् पाप्मनः' इति श्रुतेः । कीदृशोऽग्निः । भुरण्युः जगद्भर्ता । 'भुरण्युरिति भर्तेत्येतत्' इति श्रुतेः । सत्पतिः सतां पालकः । चेकितानः चेतयमानः । पृथिव्याः पृष्ठे भूम्युपरि निहितः स्थापितः । दविद्युतदत्यन्तं द्योतमानः 'दाधर्ति - ' ( पा० ७ । ४ । ६५) इत्यादिना यङ्लुकि शत्रन्तो निपातः ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

अ॒यम॒ग्निर्वी॒रत॑मो वयो॒धाः स॑ह॒स्रय द्योतता- मप्र॑यु॒च्छन् । वि॒भ्राज॑मानः सरि॒रस्य॒ मध्य उप- प्रया॑हि दि॒व्यानि॒ धाम॑ ॥ ५२ ॥

उ० अयमग्निः वीरतमः अतिशयेन वीरः । वयोधाः वयोsनं हविर्लक्षणमस्मिन्धीयते । सहस्रियः सहस्रार्हः । द्योततां दीप्यताम् । अप्रयुच्छन् अप्रमत्तः विभ्राजमानः सरिरस्य मध्ये । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' । दीप्यमान एषु लोकेषु । उप प्रयाहि । यातु इति पुरुषव्यत्ययः परोक्ष- कृतत्वान्मन्त्रस्य । दिव्यानि धामानीति बहुवचनेन सन्नतिः । स्थानानीति पर्यायः ॥ ५२ ॥

हविर्लक्षणं दधातीति वयोधाः । सहस्रियः इष्टकानां सहस्रेण संमितः 'सहस्रेण संमितौ घः' ( पा० ४ । ४ । १३५ ) इति घप्रत्ययः । अप्रयुच्छन् कर्मण्यप्रमाद्यन् सरिरस्य मध्ये लोक- २१ ) इति श्रुतेः ॥ ५२ ॥ त्र्यान्तर्विभ्राजमानः दीप्यमानः । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' ॥ ॥

(

त्रिपञ्चाशी ।

सं॒ प्रय॑ध्व॒मुप॑ सं॒प्रया॒ताग्ने॑ प॒थो दे॑व॒याना॑न् कृणुध्वम् । पुन॑ः कृ॒ण्वा॒नाः पि॒तरा॒ युवा॑ना॒ऽन्वा- ता॑सीत्त्वय॒ तन्तु॑मे॒तम् ॥ ५३ ॥

उ० संप्रच्यवध्वम् । ऋषीनाह मन्त्रदृक् संप्रच्यवध्व- मेनमग्निम् उपसंप्रयात च । त्वम् हे अग्ने, पथः देवयाना- नृषीणां कुरु इति वचनव्यत्ययः । किंच पुनरपि कृण्वानाः कुर्वाणा ऋषयः । पितरा युवाना । 'वाक् च मनश्च पितरा युवाना' इति श्रुतिः । वाङ्मनसे युवाना तरुणे अयातयामे अन्योन्यं संगते वा । संगते हि वाकू च मनश्च यज्ञं साध- यतः । अन्वातांसीत् त्वयि तन्तुमेतम् अन्वातनोतु त्वयि तन्तुं यज्ञम् एतम् हे अग्ने ॥ ५३ ॥

म० मन्त्रदृषीनाह । हे ऋषयः, एतमग्निं यूयं संप्रच्य- वध्वमग्निं प्रत्यागच्छत । उप संप्रयात च आगत्य सम्यक् प्राप्नुत । संप्रच्यवध्वमुप संप्रयातेत्यमूनेतदृषीनाह । 'मेनं प्रच्यवध्वमुप चैनं संप्रयात' ( ८ । ६ । ३ । २२ ) इति श्रुतेः । एवमृषीनुक्त्वाग्निमाह हे अग्ने, देवयानान् पथः कृणुध्वं कुरु वचनव्यत्ययः । देवा यायन्ते प्राप्यन्ते यैस्ते देवयाना- स्तान् ' करणाधिकरणयोश्च' ( पा० ३ । ३ । ११७ ) इति ल्युट् । देवलोकप्राप्तिहेतून्मार्गान्कुर्वित्यर्थः । हे अग्ने, यत ऋषय एतं तन्तुं यज्ञं त्वयि अन्वातांसीत् अतानिषुः अनुक्रमेण विस्तारितवन्तः । वचनव्यत्ययः । कीदृशा ऋषयः । पुनः सङ्गतौ कृण्वानाः कुर्वाणाः । स्वादेः कृञः शानच् । विभक्ते- भूयः पितरा वाङ्मनसे युवाना तरुणौ अयातयामावन्योन्य- राकारः । संयताभ्यां वाङ्मनसाभ्यामेव यज्ञसाधनात् ते संयते कुर्वाणाः जितेन्द्रिया इत्यर्थः । पुनः कुर्वाणाः पितरा युवानेति 'वाक् चैव मनश्च पितरा युवाना' ( २२ ) इति श्रुतेः ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

उद्व॑ध्य॒स्वाग्ने॒ प्रति॑जागृहि॒ त्वष्टापूर्ते स- जेथाम॒यं च॑ । अ॒स्मिन्त्स॒धस्थ॒ अध्युत्त॑रस्म॒न्विश्वे॑- देवा॒ यज॑मानव सीदत ॥ ५४ ॥

म० अयमग्निर्द्योततां दीप्यतां दिव्यानि धाम धामानि स्थानानि उप प्रयाहि । उपप्रयातु च स्वर्ग लोकं गच्छतु । उ० उद्बुध्यस्व प्रतिबुद्धो भव । हे अग्ने, प्रतिजागृहि पुरुषव्यत्ययः । ' उपप्रयाहि दिव्यानि धामेत्युपप्रयाहि स्वर्गं च त्वम् । ततः इष्टापूर्ते च संसृजेथाम् त्वत्प्रसादाद्यज- लोकमित्येतत्' ( ८ । ६ । ३ । २१ ) इति श्रुतेः । कीदृ । मानेन सह । अयं च यजमानः इष्टापूर्ताभ्यां संसृष्टो

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

।

२९१

भवतु । ततः संसृष्टेष्टापूर्तो व्यपगतकल्मषः सन् । अस्मि - अ॒ग्नय॒ सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे । शैशरा-
म्सधस्थे सहस्थाने देवैः । पुनरपि विशिनष्टि । अभ्युत्तर- वृ॒तू अ॑भि॒कप॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒
स्मिन् सर्वोत्कृष्टे आदित्यलोके । विश्वेदेवा यजमानश्च तथा॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवे सी॑दतम् ॥ ५७ ॥
सीदतु । विश्वैर्देवैर्यजमानस्य समानलोकता प्रार्थ्यते ॥ ५४ ॥

म० हे अग्ने, त्वमुद्बुध्यस्व उद्बुद्धो भव सावधानो भव । एनं यजमानं प्रतिजागृहि प्रतिदिनं यजमानं जागरूकं साव- धानं कुरु । तत इष्टापूर्ते श्रौतस्मार्ते कर्मणी संसृजेथां यज- मानेन सह संसृष्टे भवताम् । त्वत्प्रसादात् अयं च यजमान इष्टापूर्ताभ्यां संसृज्यताम् । पुरुषव्यत्ययः । किंच हे विश्वे- देवाः, यूयं कृतेष्टपूर्तो निष्पापो यजमानश्च सधस्थे देवैः सह स्थितियोग्ये अस्मिन्नुत्तरस्मिन् सर्वोत्कृष्टे रविलो के द्युलोके सीदत तिष्ठत अधि अधिकम् । चिरं तिष्ठतेत्यर्थः । 'द्यौर्वा उत्तरं - सधस्थम्' ( ८ । ६ । ३ । २३ ) इति श्रुतेः । विश्वैर्देवैः सालोक्यं यजमानस्य प्रार्थ्यत इति भावः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

उ० ऋतव्ये । तपश्च तपस्यश्चेति व्याख्यातम् ॥ ५७ ॥ म० एवं पुनश्चित्युपस्थानमुक्त्वा पञ्चमचितिशेषभूतेष्टकोप- धाने मन्त्रा उच्यन्ते । 'ऋतव्ये तपश्च तपस्यश्चेति' ( का० १७। १२ । २२ ) । ऋतव्ये द्वे पद्येष्टके उपदधाति । ऋतुदेवत्यं यजुः उत्कृतिश्छन्दः । तपो माघः तपस्यः फाल्गुनः शैशिरौ ऋतू शिशिरर्तोरवयवौ । शिष्टं व्याख्यातम् (१३ । २५) ॥५७॥ अष्टपञ्चाशी ।

पर॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु॒ दि॒वस्पृष्ठे ज्योतिष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्राणाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॑ ज्योति॑- य॑च्छ ॥ सूर्य॑स्तेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवा

येन॒ वह॑सि स॒हस्रा॒ येना॑ग्ने सर्ववेद॒सम् । तेने॒मं सी॑द ॥ ५८ ॥
य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॒र्दे॒वेषु गन्त॑वे ॥ ५५ ॥

उ०

येन वहसि । येन हेतुना सामर्थ्येन वा वहसि प्रापयसि सहस्रम् । येन हे अग्ने, सर्ववेदसं सर्वधनम् । तेन इमं यज्ञम् नः अस्मत्संबन्धिनम् नय प्रापय । स्वर्देवेषु गन्तवे स्वर्लोकं देवेषु देवान्प्रति । गन्तवे गमनाय । यज्ञे हि स्वर्लोकं गते अस्माकमपि गमनं भवति । तदु- । तम् । 'सोऽस्य यज्ञो देवलोक मेवाभिप्रेति तदनूची दक्षि- णायां ददाति सेति दक्षिणामन्वारभ्य यजमानः' इति ॥ ५५ ॥

म० हे अग्ने, येन सामर्थ्येन सहस्रं सहस्रदक्षिणाकं यज्ञं त्वं बसि प्रापयसि । येन च सर्ववेदसं सर्व वेदो धनं दक्षिणा यत्र तं सर्वखदक्षिणाकं यज्ञं वहसि तेन सामर्थ्येन नोऽस्मा- कमिमं यज्ञं देवेषु गन्तवे देवान् प्रति गन्तुं स्वः स्वर्गं नय प्रापय । तुमर्थे गमेः तवेप्रत्ययः । यज्ञे स्वर्गं गतेऽस्माकमपि तत्र गमनं स्यात् । 'सोऽस्यैष यज्ञो देवलोकमेवाभिप्रैति तद - नूची दक्षिणा यां ददाति प्रति दक्षिणामन्वारभ्य यजमानः' ( १२ ) इति श्रुतेः । अतो यज्ञस्य खर्गगमनं प्रार्थ्यते ॥५५॥ षट्पञ्चाशी ।

अ॒यं ते॒ योनि॑त्र॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथाः । त॑ जा॒नन्न॑न॒ आरो॒हाथा॑ नो वर्धया र॒यिम् ॥ ५६ ॥ उ० अयं त इति व्याख्यातम् ॥ ५६ ॥ म० इयं व्याख्याता ( ३ । १४ । १२ । ५२ ) ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

तप॑श्च तप॒स्य॒श्च शैशि॒रावृ॒तू अ॒ग्नेर॑न्तः श्रु॒षोऽसि॒ कल्पे॑ता॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑धयः॒ क- ल्प॑न्ताम॒ग्नय॒ पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठया॑य॒ सव॑ताः । ये

उ० विश्वज्योतिषम् । परमेष्ठी त्वा इति व्याख्यातम् ॥५८॥

'विश्वज्योतिषं परमेष्ठी वेति' ( का० १७।१२।२३ ) म० ति उपर्युपधात सूत्रार्थः । सूर्यदेवत्यं यजुः शक्करी- यजमानकृतां पद्यां विश्वज्योतिषं तृतीयोपहिताया विश्वज्यो- च्छन्दः । परमेष्ठी वां दिवः पृष्ठे उपरि सादयतु । सूर्यस्ते तवा- धिपतिः पालक इति विशेषः । अन्यद्व्याख्यातम् (अध्या० १४ क० १४ ) ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

लोकंपृ॑ण छिद्रं पुणाथ सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन्योना॑व॒सीद॒न् ॥ ५९ ॥ उ० लोकंपूण व्याख्यातम् ॥ ५९ ॥

म० 'दक्षिणा ं सात्प्रत्यगरत्निमात्रादधि लोकंपूणाः पूर्व- वत्' ( का० १७ । १२ । २४ ) । आत्मनो दक्षिणादाग्नेय- कोणादपरस्यां दिश्यरत्निमात्रादधि पयालोकद्वयं परित्यज्य तृ- तीयलोकादारभ्य प्रथमचितिवल्लोकंपूणा उपदधातीति सूत्रार्थः । 'तिस्रोऽपि द्वादशे' ( १२ । ५४-५६ ) व्याख्याताः ॥

॥ ५९-६१ ॥

षष्टी ।

ता अ॑स्य॒ सद॑दोहस॒ः सोम॑ श्रीणन्ति॒ पृन॑यः । जन्म॑न् दे॒वानां॒ विश॑षि॒ष्वारो॑च॒ने दि॒वः ॥ ६० ॥ उ० ता अस्य ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृ॒धन्त्समु॒द्रव्य॑सं॒ गिर॑ः । र॒थी- त॑मधि॑ र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ सत्प॑ति॒ पति॑म् ॥ ६१ ॥ उ० इन्द्रं विश्वाः ॥ ६१ ॥

.२९२

द्विषष्टी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

प्रोथ॒दश्वो॒ न यव॑सेऽवि॒ष्यन्य॒दा म॒हः सं॒वर॑णा॒ व्यस्था॑त् । आद॑स्य॒ वातो॒ अनु॑वाति शोचिरध॑ स्म ते वर्जनं कृ॒ष्णम॑स्ति ॥ ६२ ॥ -

उ० व्याख्याताः । विकर्णीमुपदधाति । प्रोथदश्वः । आग्नेयीत्रिष्टुप् । मथ्यमानोऽग्निरत्रोच्यते । प्रोथतिः शब्दार्थः । शब्दायते अग्निः । अश्वोन यवसेऽविष्यन् अश्वइव अवसे घासे विषयभूते अविष्यन् प्रसिष्यन् । यदा यस्मिन्काले । महतः संवरणात् । संक्रियते अस्मिन्नग्निरिति संवरणमरणिकाष्ठमुच्यते । अरणिकाष्ठात् । व्यस्थात् व्युत्ति- g प्रकाशभवति । भात् अथानन्तरमेव । अस्याग्नेः वातः अनुवाति । शोचिः संदीपनः । अध अथ समानार्थी छन्दसि । स्मनिपातोऽनर्थकः । ते । अथैतस्येत्यर्थः । नह्यत्र युष्मदः प्रयोगः परोक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य । श्रुतिरप्व- मुमर्थं दर्शयति । अथैतस्य व्रजनं कृष्णं भवतीति ।

व्रजति गच्छत्यनेनेति व्रजनं कृष्णं भवति ॥ ६२ ॥

म० 'प्रच्छाय पुरीषेण विकर्णी स्वयमातृष्णे शर्करे सं- स्पृष्टे छिद्रे प्रोथदश्व इत्युत्तरां विकर्णीम् ' ( का० १७ । १२ । २५ ) । पञ्चमीं चितिं पुरीषेण पूर्ववत्प्रच्छाद्य शर्करामय्यौ परस्परसंलग्ने सच्छिद्रे विकर्णी स्वयमातृष्णासंज्ञे द्वे इष्टके उप । धेये । तयोर्मध्ये उत्तरदिश्यनूकरेखामध्ये प्रोथदश्व इति विक- र्णीष्टकामुपदधातीति सूत्रार्थः । वसिष्ठदृष्टाग्नेयी त्रिष्टुप् । मध्य- मानोऽग्निः कथ्यते । यदा यस्मिन् काले महः महतः संवर- णात्संव्रियतेऽस्मिन्नग्निरिति संवरणमरणिकाष्ठं तस्मात् व्यस्थात् वितिष्ठते प्रकाशो भवति तदा प्रोथत् प्रोथयति शब्दायते । प्रोथतिः शब्दार्थः 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७) इति तप इकारलोपः । तत्र दृष्टान्तः अश्वो न । न इवार्थे । अश्ववथा अविष्यन् यवसं घास यवसे भक्षयिष्यन्नश्वः प्रोथति । आत् अस्य अनन्तरं वह्निज्वलन - शब्दानन्तरं वातो वायुरस्याग्नेरनुवाति अग्निमनुलक्ष्य प्रसरति वाय्बभ्योः सख्यादिति भावः । कीदृशो वायुः । शोचिः शोच- यति ज्वलयति शोचिः अग्नेः संदीपनः । शोचिरिति ज्वल- नामसु पठितम् । यद्वास्य शोचिर्ज्यालामनुलक्ष्य वातो वाति । अधेति निपातोऽथार्थः । अथ वातेनाग्नौ ज्वलिते सति ते एत- स्याग्नेः व्रजनं व्रजत्यत्रेति व्रजनं गमनस्थानं कृष्णमस्ति श्यामं भवति 'कृष्णवर्त्मा हुताशनः' इत्युक्तेः । स्मेति निपातः पादपू- रणः । श्रुत्या ते इति पदमेतस्येति व्याख्यातं परोक्षत्वान्मन्त्रस्य । 'अथैतस्य व्रजनं कृष्णं भवति' ( ८ । ७ । ३ । १२ ) इति श्रुतेः । अविष्यन्नित्यत्तिकर्मसु पठितम् ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

।

आयोट्वा सद॑ने सादया॒म्यव॑तश्छा॒यया॑ समु॒-

[ पञ्चदशोऽध्यायः १५]

द्रस्य॒ हृद॑ये । र॒श्मवर्ती भास्व॑तीमा या द्यां भास्या
पृ॑थि॒वीमोर्व॒न्तरि॑क्षम् ॥ ६३ ॥

उ० स्वयमातृण्णामुपदधाति । आयोष्ट्वा । आयाद्यां भासीत्याद्यारम्भः यच्छब्दयोगात् । आयाद्यां भासि । धुलो- कसंस्तवोऽस्याः स्वयमातृष्णायाः । आभासि प्रकाशयसि या त्वं द्यां द्युलोकम् । आपृथिवीम् आभासि च पृथिवीम् । आभासि च उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षम् । तां त्वां रश्मीवर्ती रश्मिसंयुक्ताम् । आयोः अयनस्य आदित्यस्य । वां ने अवस्थाने सादयामि । अवतः अवनस्य पालयितुः दीप्यतो वा । छायायाम् आश्रये । समुद्रस्य समुन्दनस्यादित्यस्य । हृदये प्रधानप्रदेशे । आदित्यो हि सर्वमुन्दतीति समुद्र उच्यते ॥ ६३ ॥

० 'आयोष्टुति स्वयमातृष्णाम्' (का० १७।१२।२५ ) । आयोरिति कण्डिकाद्वयेन विकर्णीदक्षिणां स्वयमातृष्णामुपद्- धातीत्यर्थः । आयोः परमेष्ठीति द्वे यजुषी स्वयमातृष्णादेवत्ये आद्यं ब्राहृयुष्णिक् द्वितीयमाकृतिच्छन्दः। हे स्वयमातृष्णे, आयोः आदित्यस्य सदने स्थाने तां वा त्वां सादयामि । स्थापयति एति निरन्तरं गच्छतीत्यायुरादित्यः । कीदृशस्यायोः । अवतः जगत्पालयितुः दीप्यमानस्य वा । तथा समुद्रस्य समुत्तीति समुद्रस्तस्य । आदित्यो वृष्ट्या जगदाद्रीकुर्वन् समुद्र उच्यते । किंभूते सदने । छायायामाश्रयभूते हृदये प्रधानभूते । कीदृशीं त्वाम् । रश्मिवर्ती किरणयुतामतएव भास्वतीं शोभमा- नाम् । तां काम् । या त्वं द्यां द्युलोकमा भासि प्रकाशयि पृथिवीमा भासि उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षं चाभासि । रश्मिपदस्य संहितायां दीर्घः ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

प॒र॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु] दि॒वस्पृष्ठे व्यच॑स्वती॒ प्रर्थस्वतीं दिवै यच्छ॒ दिवं॑ दृछूह॒ दिव॒ मा हिंसीः । विश्वस्मै॑ प्रा॒णाय॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॑दा॒नाय॑ प्रति॒- ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य । सूर्य॑स्त्वा॒भिपा॑तु॒ म॒ह्या स्व॒स्त्या छर्दिषा॒ शन्त॑मे॒न॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्व॒द्भुवे सौद -

तम् ॥ ६४ ॥

उ० परमेष्ठी त्वासादयत्विति व्याख्यातम् ॥ ६४ ॥ म० व्याख्यातम् ( १४ । १२ । १५ । ५८ ) ॥ ६४ ॥ पञ्चषष्टी ।

स॒हस्र॑स्य प्र॒मासि॑ स॒हस्र॑स्य॒ प्रति॒मसि॑ स॒हस्र॑ - स्योन्मास साह॒स्रोऽसि स॒हस्रा॒यत्वा ॥ ६५ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ उ० अनिं प्रोक्षति । हिरण्यशकलसह स्रेण शते द्वे द्वे प्रकि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

रति सहस्रस्येति प्रतिमन्त्रम् । सहस्रस्य प्रमा प्रमाणं भवसि ।
सहस्रस्य प्रतिमा प्रतिमानं भवसि । सहस्रस्योन्मा उन्मानं
तुलामानं भवसि । साहस्रोऽसि सहस्रार्होऽसि यतः अतः
सहस्राय त्वां प्रोक्षामि ॥ ६५ ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ म० 'तिष्ठन्नग्निं प्रोक्षति हिरण्यशकलसहस्रेण शते द्वे द्वे प्रकिरति सहस्रस्येति प्रतिमन्त्रम्' (का० १७ । १२ । २७ ) इष्टकाचितं सपक्षपुच्छमग्निं पश्चादुत्तरपूर्वदक्षिणपश्चिमेषु शतद्वयं द्वयं सोदकस्तिष्ठन्प्रकिरतीत्यर्थः । पञ्चाग्नेयानि यजूंषि । हे अग्ने, सहस्रस्येष्टकानां प्रमा प्रमाणं त्वमसि । सहस्रस्य प्रतिमा प्रति- । निधिरसि । सहस्रस्योन्मोन्मानं तुलासि । साहस्रः सहस्रार्होऽसि । सहस्रायानन्तफलाप्त्यै त्वा त्वां प्रोक्षामि ॥ ६५ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोरमे ।
अस्मिन्पञ्चदशाध्याये कथिता पञ्चमी चितिः ॥ १५॥

षोडशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

हुभ्या॑मु॒त ते॒ नम॑ः ॥ १ ॥

२९३

होमः । तत्र विधिः । जर्तिलैरारण्यतिलैर्मिश्रान् गवेधुकासक्तू- नर्कपत्रेण जुहोति । किं कुर्वन् । अर्ककाष्ठेन संततं क्षारयन् परिश्रित्सु पातयन् अर्कपत्रं दक्षकरेणादायार्ककाष्ठं वामेनादाय तेन पातनीयम् । सक्तस्थाने अजादुग्धमिति केचित् । उदङ्मुखो नमस्त इत्यध्यायेन । तत्रानुवाकत्रयान्ते 'अर्भकेभ्यश्च वो नमः' । ( क० २६ ) इत्यत्र जानुमात्रे परिश्रिति स्वाहाकारो विधेयः । पञ्चानुवाकान्ते 'सुधन्वने च' ( क० ३६ ) इत्यत्र नाभिमात्रे परिश्रिति स्वाहाकारः । ' नमोऽस्तु रुद्रेभ्यः' ( क० ६३ ) इति प्रत्यवरोहमन्त्राः तेभ्यः प्राक् मुखमात्र परिश्रिति स्वाहा- कारः । नमोऽस्त्विति कण्डिकात्रयेण प्रतिलोमं होमः । 'ये दिवि' ( ० ६४ ) इति मुखमात्रे । 'येऽन्तरिक्षे' ( क० ६५ ) इति नाभिमात्रे । 'ये पृथिव्याम्' ( क० ६६ ) इति जानुमात्रे । इति सूत्रार्थः । नमस्ते । षोडशोऽनुवाकः एकरुद्रदैवत्यः आद्या गायत्री तिस्रोऽनुष्टुभः तिस्रः पङ्कयः सप्तानुष्टुभः द्वे जगत्यौ । अध्यायस्य परमेष्ठिदेवप्रजापतय ऋषयः । मा नः ( क० १५ - १६ ) इति द्वयोः कुत्सोऽपि ऋषिः । हे रुद्र, रुत् दुःखं द्रावयति रुद्रः । यद्वा 'रु गतौ' ये गत्यर्थास्त ज्ञानार्थाः । रवणं हत् ज्ञानं राति ददाति रुद्रः ज्ञानम् भावे क्ि तुगागमः । रुत् ज्ञानप्रदः । यद्वा पापिनो नरान् दुःखभोगेन

नम॑स्ते रुद्र मन्यव॑ उ॒तो त॒ इष॑वे॒ नम॑ः । - रौदयति रुद्रः । हे रुद्र, ते तव मन्यवे क्रोधाय नमः नम-
स्कारोऽस्तु । उतो अपिच ते तवेषवे वाणाय नमः । उतापि
च ते तव बाहुभ्यां नमः । तव क्रोधबाणहस्ता अस्मदरिष्वेव
प्रसरन्तु नास्मावित्यर्थः ॥ १ ॥

I

।

तया॑ नस्त॒न्वा॒ शीहि ॥ २ ॥

द्वितीया ।

शन्त॑मया॒

गिर॑श॒न्ता॒भिचा॑क-

उ० या ते तव हे रुद्र, शिवा शान्ता तनूः शरीरम् । अघोरा अविपमा । अपापकाशिनी पापमसुखं या प्रकाशयति सा पापकाशिनी पापप्रकाशिनी । न पापकाशिनी अपा- पकाशिनी । तया नः अस्मान् तन्वा शन्तमया सुखतमया सुखयितृतमया अतिशयेन सुखयित्र्या । गिरिशन्त गिरौ

उ० शतरुद्रियहोमः । 'अथातो यः शतरुद्रियं जुहोति' इत्युपक्रम्य ' स एषोऽत्रानिश्चितो बुभुक्षमाणो रुद्ररूपेणा- । वतिष्ठते । तस्य तर्पणं देवैः कृतम् । द्वितीयं दर्शनम् । यद्वै शतरुद्रियं जुहोतीत्युपक्रम्य प्रजापतेर्विखस्तादित्यभि- या ते॑ रुद्र शि॒िवा त॒नूरघोराऽपा॑पकाशिनी । धाय मन्त्रार्थानुगुण्येन श्रुतिर्भवति । स एव शतशीर्षो रुद्रः समभवदिति । नमस्ते रुद्रमन्यचे रौद्रोऽध्यायः परमेष्ठिन आर्ष देवानां वा प्रजापतेर्वा आद्योऽनुवाकः षोडशभि- ऋग्भिः । तत्र एको रुद्रो देवता एका गायत्री तिस्रोऽनु- ष्टुभस्तिस्रः पङ्कयः सप्तानुष्टुभौ द्वे जगत्यौ । नमोऽस्तु ते । हे रुद्र, ते तव संबन्धिने मन्यवे क्रोधाय । उत अपि च । ते तव संबन्धिने इवे काण्डाय नमोऽस्तु । बाहुभ्याम् उत अपि ते तव संबन्धिभ्यां बाहुभ्यां नमोऽस्तु ॥ १ ॥ म० पञ्चदशे अध्याये चयनमन्त्रान् समाप्य षोडशे शत- । पर्वते कैलासाख्ये अवस्थितः शं सुखं तनोतीति गिरि- रुद्रियाख्यहोममन्त्रा उच्यन्ते । 'शतरुद्रियहोम उत्तरपक्षस्या- परस्यां स्रक्त्यां परिश्रित्स्वर्कपर्णेनार्ककाष्ठेन शातयन्संततं जर्तिलमिश्रान् गवेधुकासक्तूनजाक्षीरमेके तिष्ठन्नुदङ्नमस्त इत्य- ध्यायेन त्र्यनुवाकान्ते स्वाहाकारो जानुमात्रे पञ्चान्ते च नाभि- मात्रे प्राक् च प्रत्यवरोहेभ्यो मुखमात्रे प्रतिलोमं प्रत्यवरो- म० हे रुद्र, या ते तवेदृशी तनूः शरीरं हे गिरिशन्त, हान् जुहोति प्रमाणेषु नमोऽस्त्विति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० १८ । तया तन्वा नोऽस्मानभिचाकशीहि अभिपश्य । चाकशीतिः १ । १–५ ) । अस्यार्थः । हिरण्यशकलैरभिप्रोक्षणानन्तरं शत- । पश्यतिकर्मा ( नि० ३ । ११ । ८ ) । कीदृशी तनूः । शिवा रुद्रियसंज्ञो होमः तस्याहवनीये प्राप्तावपवादमाह । उत्तरपक्षप- शान्ता मङ्गलरूपा । यतोऽघोरा अविषमा सौम्या अत- श्चिमकोणे याः परिश्रितो जङ्घामात्र्यादयः पूर्वं निखातास्तामु एवाऽपापकाशिनी पापमसुखं काशयति प्रकाशयति पापकाशिनी

शन्तः । यद्वा गिरि वाच्यवस्थितः सुखं तनोतीति । यद्वा
गिरौ मेघेऽवस्थितो वृष्टिद्वारेण सुखं तनोतीति । तस्य
संबोधनं हे गिरिशन्त । अभिचाकशीहि अभिपश्य । सुख-
यितुमिति शेषः । चाकशीतिः पश्यतिकर्मा ॥ २ ॥

२९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

न पापकाशिनी अपापकाशिनी । या पुण्यफलमेव ददाति न पापफलमित्यर्थः । गिरौ कैलासे स्थितः शं सुखं प्राणिनां तनोति विस्तारयतीति गिरिशन्तः, गिरि वाचि स्थितः शं तनोतीति वा, गिरौ मेघे स्थितो वृष्टिद्वारेण शं तनोतीति । ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यट् इलोपः ॥ ४ ॥ वा, गिरौ शेते गिरिशः । अमति गच्छति जानातीत्यन्तः सर्वज्ञः । 'अम गतौ भजने शब्दे' कर्तरि क्तः । गिरिश- श्वासावन्तश्च गिरिशन्तस्तत्संबुद्धिः । शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् ( पा० ६ । १ । ९४ ) कीदृश्या तन्वा । शन्तमया सुख-

जङ्गमं नराः पश्वादि यथा येन प्रकारेण अयक्ष्मं नीरोगं सुमनाः शोभनमनस्कं च असत् भवति यथा कुर्विति शेषः । सुमनः- शब्दे पुंस्त्वमार्ष जगद्विशेषणत्वात् । असदित्यत्र 'लेटोsडाटौ'

तमया ॥ २ ॥

तृतीया ।

पञ्चमी ।

अध्य॑वोचदधिव॒क्ता प्र॑थ॒मो दैव्यो॑ भि॒षक् । अहा॑श्च॒ सर्वा॑न् ज॒म्भय॒न् सर्वा॑श्च यातुधा॒न्योऽध॒- राच॒ परा॑सु॒व ॥ ५ ॥

उ० अध्यवोचत् । अधीत्युपरिभावमैश्वर्यं वा । अधि- यामिषु॑ गिरिशन्त॒ हस्तै विभ॒य॑स्त॑वे । शि॒वां वदतु ब्रवीतु कंचित्स्वकीयं पुरुषम् भगवान् रुद्रः । अधि- गैरित्र॒ तां कु॑रु॒ मा हि॑स॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् ॥ ३ ॥ वक्ता ऐश्वर्येणैव यो वदितुं जानाति । प्रथमो दैव्यो भिप मुख्यो देवसंबन्धी भिषक् वैद्यः । किमधिवद- उ० यामिषुम् । याम् इषुं काण्डम् । हे गिरिशन्त त्वित्यत आह । अहींश्च सर्वान् जम्भयन् । 'जभिजृभी गिरौ पर्वतेऽवस्थितः कैलासाख्ये सुखं तनोतीति गिरि- गात्रविनामे' । सर्वान् सर्वप्रकारान् नाशयन् । सर्वाश्च शन्तः तस्य संबोधनं हे गिरिशन्त । हस्ते बिभर्षि धार - । यातुधान्यः यातनाः दुःखं कष्टं तत्प्राणिषु धारयन्तीति यसि । अस्तवे असितुं क्षेप्तुमित्यर्थः । शिवां गिरित्र । यातुधान्यः राक्षसीः जम्भयन् । अधराचीः अधोञ्चनाः कृत्वा । गिरौ कैलासेऽवस्थितः त्रायते भक्तानिति गिरित्रः तस्य परासुव पराक्षिप । यद्वा रुद्र एवोच्यते । अध्यवोचद- संबोधनं हे गिरित्र । तां कुरु । किंच । माहिंसीः मावधीः ।धिवक्ता अधिवदतु ईश्वरो वक्ता । प्रथमो देवसंबन्धी पुरुषम् जगत् जङ्गमं च गवादि ॥ ३ ॥ भिषक् वैद्यः । अहींश्च सर्वान् । जम्भयन् सर्वाश्च यातुधान्यः अधराचीः कृत्वा परासुव क्षिप ॥ ५ ॥

म० हे गिरिशन्त, त्वं यामिषं बाणं हस्ते बिभर्पि धारयसि । किं कर्तुम् । अस्तवे 'असु क्षेपणे' तुमर्थे तवेप्रत्ययः । असितुं शत्रून् क्षेप्तुमित्यर्थः । गिरित्र, गिरौ कैलासे स्थितो भूतानि त्रायत इति गिरित्रः तामिषुं शिवां कल्याणकारिणीं कुरु । । किंच पुरुषं पुत्रपौत्रादिकं जगत् जङ्गममन्यदपि गवाश्वादिकं मा हिंसीः मा वधीः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

म० रुद्रो मामध्यवोचत् अधिवक्तु मां सर्वाधिकं वदतु, तेनोक्ते मम सर्वाधिक्यं भवत्यवेत्यर्थः । कीदृशः । अधिवक्ता अधिकवदनशीलः । प्रथमः सर्वेषां मुख्यः पूज्यत्वात् । दैव्यः देवेभ्यो हितः । भिषक् रोगनाशकः स्मरणेनैव रोगनाशा- द्भिषक्लम् । एवं परोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्षमाह । हे रुद्र, सर्वा यातुधान्यः यातुधानीः राक्षसीः त्वं परासुव पराक्षिप अस्मभ्यो दूरीकुरु । किं कुर्वन् । सर्वानहीन सर्पव्याघ्रादीन् जम्भयन् विनाशयन् । कीदृशीर्यातुधान्यः । अधराचीः अधरेऽधोदेशे- ऽञ्चन्ति ता अवराच्यः ताः अधोऽधोगमनशीलाः । चौ समु- चये । सर्पनाशराक्षसीक्षेप सदैव कुर्वित्यर्थः ॥ ५॥

षष्ठी ।

अ॒सौ यस्ता॒ाम्रो अ॑रु॒ण उ॒त ब॒भ्रुः सु॑म॒ङ्गलैः । ये चैन रु॒द्रा अ॒भितो॑ दि॒क्षु श्रताः स॑हस॒शोऽवै- हेड॑ ईमहे ॥ ६ ॥

शि॒वेन॒ वच॑सा त्वा॒ गिरिशाऽच्छ वदामसि । यथा॑ नः॒ सर्व॒मिज्जग॑दय॒क्ष्म अस॑त् ॥ ४ ॥ सुमना उ० शिवेन वचसा । शिवेन वचनेन त्वा त्वाम् गिरिश गिरौ पर्वते कैलासाख्ये शेते इति गिरिशः तस्य संबोधनम् हे गिरिश । अच्छावदामसि । 'अच्छा भेराप्तुमिति शाकपूणिः' । 'इदन्तो मसि' । तथा अभिवदाम । यथा येन प्रकारेण नः अस्माकं सर्वम् इत् । इच्छब्द एवार्थे । सर्व- मेव जगत् जङ्गमादि । अयक्ष्मम् । यक्ष्मा व्याधिः । व्याधि- रहितम् सुमनाश्च शोभनमनस्कं च असत् भूयात् ॥ ४ ॥ गिरौँ कैलासे शेते गिरिशः हे गिरिश, शिवेन वचसा । असौ यः । आदित्यरूपेणात्र रुद्रः स्तूयते । अभि- म० मङ्गलेन स्तुतिरूपेण वचनेन वा अच्छ वां प्राप्तुं वयं वदा - नयेन दर्शयन्नाह । असौ यस्ताम्रः ताम्रवर्णः । उदयकाले मसि वदामः प्रार्थयामहे । 'अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः' अस्तमनकाले च । अरुणः अरुणवर्णः रक्तवर्णः । उत बभ्रुः ( नि० ५ । २८ ) संहितायां 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । अपिच बभ्रुवर्णः कपिलवर्णः । सुमङ्गलः शोभनानि १३६ ) इति दीर्घः । 'इदन्तो मसि' ( पा० ७ । १ । ४६ ) । मङ्गलान्यस्येति सुमङ्गलः । अवास्य हेड ईमह इत्यनुषङ्गः । किं वदाम इत्यत आह । नोऽस्माकं सर्वमित् सर्वमेव जगत् । ये च एनं भगवन्तमादित्यं रुद्राः रश्मयः । अभितः इत-

पा॒

उ०

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

श्वेतश्च । दिक्षु सर्वासु च । श्रिताः स्थिताः सहस्रशः असंख्याताः अग्र एषां हेड ईमहे । अव ईमहे अवन- यामः । एषां संबन्धी हेडः क्रोधः । हेड इति क्रोधनामसु पठितम् । यद्वा रुद्र एवोच्यते । असौ यस्ताम्रवर्णः अरुण वर्णः अपिच बभ्रुवर्णः सुमङ्गलः । अनेकानि हि रूपाणि रुद्रः करोति कार्यवशात् । समञ्जसमन्यत् ॥ ६॥

म० आदित्यरूपेणात्र रुद्रः स्तूयते । योऽसौ प्रत्यक्षो रुद्रो रविरूपः । च पुनरर्थे । रुद्रा एनमभितोदिक्षु प्राच्यादिषु श्रिताः किरणरूपेण सहस्रशोऽसंख्याः एषां हेडः क्रोधमस्मदपराधजं वयमेव ईमहे निवारयामः भक्त्या निराकुर्मः । हेड इति को- धनाम । 'अभिसर्वतसोः' ( पा० २। ३ । २) द्वितीया । कीदृशो ऽसौ । ताम्रः उदयेऽत्यन्तं रक्तः । अरुणः रक्तोऽस्तकाले । उतापि च बभ्रुः पिङ्गलवर्णोऽन्यदा । सुमङ्गलः शोभनानि मङ्गलानि यस्य मङ्गलरूपः रव्युदये सर्वमङ्गलप्रवर्तनात् ॥ ६॥

सप्तमी ।

अ॒सौ यो॑ व॒सपै॑ति॒ नील॑ग्रीवो॒ विलैहितः । उ॒त्तैनं॑ गो॒पा अ॑दृश॒न्नह॑श्रन्नुदहार्युः स दृष्टो मृड- याति नः ॥ ७ ॥

उ० असौ यः आदित्यः अवसर्पति अवाचीनं सर्पति गच्छति अस्तमयकाले । नीलग्रीवः नीलग्रीव इवास्तं गच्छन् लक्ष्यते । विलोहितः धारणाधनु (?) मात्रेणाप्राप्तविलोहितम- ण्डलाभिप्रायम् । उतैनं गोपा अदृश्रन् अथैनं गोपालाः अभिपश्यन्ति गवां प्रवेशनकालं मन्यमानाः । अदृश्रनुदहा - र्यः । दृशेरुडागमश्छान्दसः । पश्यन्ति च उदकहार्यः कुम्भ । दास्यः । आगोपालाङ्गनादिप्रसिद्ध इत्यर्थः । स दृष्टो दृष्टमात्रो मृडयाति । 'मृड सुखने' सुखयति । नः अस्मान् । अत्यन्तं मृदुहृदयतम इत्यभिप्रायः । यद्वा रुद्र एवोच्यते । ऋषि- राह । असौ यः अवाचीनं सर्पति अभिमुखं गच्छति । नीलग्रीवो नीलकण्ठः विलोहितः विगतकलुषभावः । उतैनं गोपा अदृश्रन्नुदहार्य इति गोपालाङ्गनादिप्रसिद्धिं दर्शयति ।

समञ्जसमन्यत् ॥ ७ ॥

म० योऽसावादित्यरूपोऽवसर्पति उदयास्तमयौ कुर्वन्निरन्तरं गच्छति । एनं गोपा उत गोपाला अपि वेदोक्तसंस्कारहीनाः अदृश्रन् पश्यन्ति । उदहार्यः उदकं हरन्ति ता उदहार्यः 'म- न्थौदन-' ( पा० ६ । ३ । ६० ) इत्यादिना उदकस्योदादेशः । जलहारिण्यो योषितोऽप्येनमदृश्रन् पश्यन्ति । आगोपालाङ्गना- दिप्रसिद्ध इत्यर्थः। दृशेर्लुङि 'इरितो वा' ( पा० ३ । १ ।५७ ) इति च्लेरङ् रुगागमश्छान्दसः कीदृशः । नीलग्रीवः विष- धारणेन नीला ग्रीवा कण्ठो यस्य अस्तमये नीलकण्ठ इव लक्ष्यः । विलोहितः विशेषेण रक्तः । स रुद्रो दृष्टः सन्नो ऽस्मान्मृडयाति सुखयतु । असौ मण्डलवर्ती रुद्र एव तपतीति ज्ञातः सुखं करोत्वित्यर्थः ॥ ७ ॥

।

अष्टमी ।

नमो॑ऽस्तु नील॑ग्रीवाय सहस्रा॒क्षय॑

२९५

दुषे॑ ।

अथो॒ ये अ॑स्य॒ सत्वा॑नो॒ऽहं तेभ्यो॑ऽरं॒ नम॑ः ॥ ८ ॥ उ० नमोsस्तु नमस्कारोsस्तु । नीलग्रीवाय नीलकण्ठाय सहस्राक्षाय बह्वक्षाय । मीढुषे 'मिह सेचने' । सेक्रे तरु- णाय । अविपरिणामीति स्तूयते । अथो अपिच ये अस्य सत्वानः सत्वभूता रुद्राः अहं तेभ्यः अकरम् अकरवम् करोमि । नमस्कारम् ॥ ८ ॥

म० नीलग्रीवाय नीलकण्ठाय रुद्राय नमोऽस्तु नमस्कारो भवतु । कीदृशाय । सहस्राक्षाय सहस्रमक्षीणि यस्य इन्द्रव- रूपिणे । मीढुषे मिमेहेति मीवन् तस्मै 'मिह सेचने' 'दा- श्वान्साह्वान्मीद्वांश्च' ( पा० ६ । १ । १२ ) इति वसन्तो नि- पातः । सेक्रे दृष्टिकर्त्रे पर्जन्यरूपायेत्यर्थः । तरुणाय वा । अथ अपि अस्य रुद्रस्य ये सत्वानः प्राणिनो भृत्यास्तेभ्योऽहं नमो नमस्कारमकरं करोमि । 'कृञ् कृतौ' शप् लङि उत्तमै - कवचनम् ॥ ८ ॥ नवमी । प्रमु॑ञ्च॒ धन्व॑न॒स्त्वमु॒भयो॒ोरात्यो॒र्ज्याम् । य ते॒ हस्त॒ इष॑व॒ः परा॒ताभ॑गवो वप ॥ ९ ॥

उ० प्रमुञ्च धन्वनः धनुषः त्वमुभयोः आत्म्योर्धनुर-
न्तयोः ज्यां गुणम् । याश्च ते तव हस्ते इषवः । परा ता
भगवो वप परावप पराक्षिप ताः हे भगवन् महदैश्वर्य-
युक्त ॥ ९ ॥

म० हे भगवः भगं षड्विधमैश्वर्यमस्यास्तीति भगवान् । ' मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम् । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवै- राग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा' इत्युक्तेः । हे भगवन् ध- न्वनः धनुष उभयोरायः द्वयोः कोट्योः स्थितां ज्यां मौर्वी त्वं प्रमुञ्च दूरीकुरु । याश्च ते तव हस्ते इषवः बाणाः ता इषूः परावप पराक्षिप ॥ ९ ॥

दशमी ।

विज्यं धनुः कपर्दिनो विशेल्यो बार्णवाँ २ ॥ उ॒त ।
अनैशन्नस्य॒ या इप॑व आ॒भुर॑स्य निषधः ॥ १० ॥

॥

उ० विज्यं धनुः विगतगुणं धनुः । कपर्दोऽस्यास्तीति कपर्दी । कपर्दोऽस्य जटाबन्धः । विशल्यः शल्यरहितः । बाणवान् इषुधिः । उत अपिच । अनेशन् 'णशअद- शेने' । नष्टा । अस्य या इपवः आभुः रिक्तः अस्य निष- ङ्गधिः खड्गनिक्षेपः । निषज्यत इति निषङ्गः खड्ग उच्यते तद्यस्मिन्धीयते स निपङ्गधिः । न्यस्तसर्वशस्त्र इत्यभि- प्रायः ॥ १० ॥

२९६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

म० कपर्दो जटाजूटोsस्यास्तीति कपर्दी रुद्रस्तस्य धनुः विज्यं मौर्वीरहितमस्तु । विगता ज्या यस्य तत् । उतापि बाण- वान् बाणा अस्मिन् सन्तीति बाणवान् इषुधिः विशल्यो विफलोsस्तु । वाणाग्रगतो लोहभागः शल्य॒म् इ॒षुधिर्निर- aerose । अस्य रुद्रस्य या इषवः ता अनेशन् नश्यन्तु 'णश अदर्शने' नशेरत एवम् अङि वेत्येवम् पुषादित्वात् चलेरड् । अस्य रुद्रस्य निषङ्गधिः निषज्यत इति निषङ्गः खङ्गः स धीयतेऽस्मिन्निति निषङ्गधिः कोशः स आभुः रिक्तः खङ्गर- हितोsस्तु । रुद्र अस्मान् प्रति न्यस्तसर्वशस्त्रोऽस्त्वित्यर्थः ॥१०॥

एकादशी ।

या ते॑ हे॒तिदुष्टम॒ हस्ते॑ ब॒भूव॑ ते॒ धनु॑ः । त
या॒स्मान्वि॒श्वत॒स्त्वम॑य॒क्ष्मया॒ परि॑भुज ॥ ११ ॥

० या ते या ते तव हेतिरायुधम् हे मीदुष्टम 'मिह सेचने' । सेकृतम युवतम । परिणामनिषेधद्वारेण स्तुतिः । अस्मात्सर्वं भवति । हस्ते बभूव भूता । ते इति निरर्थकः । धनुरिति हेतिविशेषणम् । तया हेत्या अस्मान्विश्वतः सर्वतः त्वम् अयक्ष्मया । यक्ष्मा व्याधिः । व्याधिरहितया परिभुज परिपालय ॥ ११ ॥

म० अतिशयेन मीवान्मीढुष्टमः ' तसौ मत्वर्थे' ( पा० १। ४ । १९ ) इति भसंज्ञायां 'वसोः संप्रसारणम्' ( पा ०६ । ४ । १३१ ) इति संप्रसारणम् । षत्वष्टुले । हे मी दुष्टम सेक्तृ- तम वर्षुक, ते तव हस्ते या धनुः हेतिः धनुरूपमायुधं व- भूव अस्ति । एकं तेपदं पादपूरणाय । तया धनूरूपया हत्या विश्वतः सर्वतोऽस्मान् परिभुज परिपालय । भुजेर्विकरणव्य- । त्यये शप्रत्ययः । कीदृश्या तया । अयक्ष्मया नास्ति यक्ष्मा रोगो यस्यास्तया निरुपद्रवया दृढया अनुपद्रवकारिण्या

वा ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

परि॑ ते॒ धन्व॑नो हे॒तिर॒स्मान्वृ॑णक्तु वि॒श्वत॑ः । अथो॒
य इ॑यु॒धिस्तवा॒ारे अ॒स्मन्निधे॑हि॒ तम् ॥ १२ ॥

।

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

त्रयोदशी ।

अ॒व॒तत्य॒ धनु॒ष्व् सह॑स्राक्ष॒ शर्तेंषुधे । निशी श॒ल्यानो॒ मुखा॑ शि॒वो न॑ः सु॒मना॑ भव ॥ १३ ॥ उ० अवतत्य अवतार्य धनुः त्वम् हे सहस्राक्ष शतेषुधे शतशब्दो बहुपर्याय: । निशीर्य शल्यानां मुखा शातयित्वा फलानां मुखानि । शिवः शान्तः नः अस्माकं सुमनाः शोभनमनस्कश्च भव ॥ १३॥

म० सहस्रमक्षीणि यस्य शतमिषुधयो यस्य हे सहस्राक्ष, हे शतेषुधे, त्वं नोऽस्मान् प्रति शिवः शान्तः सुमनाः शोभनचित्तश्च भव । अनुगृहाणेत्यर्थः । किं कृत्वा । धनुर- वत॒त्य अपज्याकं कृत्वा शल्यानां मुखा मुखानि बाणफला- ग्राणि निशीर्य शीर्णानि कृत्वा 'शू हिंसायाम् ' 'समासे - Sनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्' 'ऋत इद्धातो:' ( पा० ७ । १ । १०० ) इति ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

नम॑स्त॒ आयु॑धा॒याना॑तताय धृष्ण॒वे॑ । उ॒भाभ्यां॑ -
मुत ते॒ नमो॑ वा॒हुभ्यां॒ तव॒ धन्व॑ने ॥ १४ ॥

उ० नमस्ते नमोऽस्तु ते तव आयुधाय अनातताय
अवतारिताय । धृष्णवे घर्षणशीलाय प्रगल्भाय । उभाभ्याम्
उत अपिच । ते तव नमोऽस्तु । बाहुभ्यां तव धन्वने ।
धनुषे नम इत्यनुवर्तते ॥ १४ ॥

म० हे रुद्र, ते तवायुधाय नमोऽस्तु बाणाय नतिरस्तु कीदृशाय । अनातताय धनुष्यनारोपिताय । वृष्णवे धर्षण- शीलाय । धृषेः क्नुप्रत्ययः । रिपून् हन्तुं प्रगल्भाय । उतापि च ते तवोभाभ्यां वाहुभ्यां नमः तव धन्वने धनुषेऽपि नमो- ऽस्तु । तस्यापि विशेषणम् अनातताय अवतारितमौर्वी-

काय ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

मा नो॑ म॒हान्त॑मु॒त मा नौ अर्भकं मा न उ- न्तमुतमा ने उक्षितम् । मा नौ वधीः पितरं मोत॑ मा॒तरं॒ मा नः॑ प्रि॒यास्त॒न्वो रुद्र रीरिषः ॥१५॥

उ० मा नः मावधीः नः अस्माकं महान्तं वृद्धं वय:- प्रभृतिभिः । उत मा नो अर्भकम् अपि च मावधीः नः अस्माकमर्भकमल्पम् । मा न उक्षन्तम् मावधीः नः अस्माक- मुक्षन्तम् । 'उक्ष सेचने' । सिञ्चन्तं तरुणमिति यावत् । उत मान उक्षितम् । अपिच मावधीः नः अस्माकमुक्षितं

उ० परि ते । परिवृणक्तु परिवर्जयतु । ते तव धन्वनः धनुषः संबन्धिनी हेतिः आयुधं काण्डलक्षणम् अस्मान् विश्वतः सर्वतः । अथो अपिच । य इषुधिर्बाणवान् तव आरे दूरे अस्मत् अस्मत्तः निधेहि स्थापय तम् इषु- धिम् ॥ १२ ॥ म० हे रुद्र, ते तव धन्वनो हेतिः । धनुः संबन्धि आयुधं । सिक्तं गर्भस्थमित्यर्थः । मा नो वधीः पितरम् मावधीः विश्वतः सर्वतोऽस्मान् परिवृणक्तु त्यजतु । मा हन्त्वित्यर्थः । नः अस्माकं पितरम् । आदरार्थ पुनर्वचनम् । महान्तमिति 'वृजी वर्जने' रुधादिलात् नम् । अथो अपिच यस्तव इषुधि । सिद्धत्वात् । मोत मातरम् मावधीः अपि च मातरम् । स्तमस्मत्सकाशात् आरे दूरे निधेहि अस्मत्तो दूरे स्थापय ॥१२॥ मा नः प्रियास्तन्वः रुद्र रीरिषः । रिषतिहिंसार्थः । मारी-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

रिषः माहिंसीः । नः अस्माकं प्रियास्तन्वः प्रियाणि शरीराणि
पुत्रपौत्रलक्षणानि । हे रुद्र ॥ १५ ॥

२९७

उ० नमो हिरण्यबाहवे । इतउत्तरं यजूंषि द्वापे अन्ध- सस्पते इति यावत् । द्वयोर्द्वयो रुद्रयोश्च स्तुतिः । म० हे रुद्र, नोऽस्माकं महान्तं वृद्धं गुरुपितृव्यादिकं मा तिस्रोशीतयो रुद्राणां कण्डिकायां कण्डिकायामष्टावष्टौ रुद्राः वधीः मा हिंसीः । उतापि नोऽस्माकमर्भकं बालं मा वधीः । तेषां चोभयतोनमस्काराः अन्ये अन्यतरतोनमस्कारा अन्ये नोऽस्माकमुक्षन्तं सिञ्चन्तं तरुणं मा वधीः । उतापि नोऽस्मा । रुद्रास्ते घोरतरा अशान्ततराः यत उभयतोनमस्करा इति । कमुक्षितं सिक्तं गर्भस्थं च मा वधीः । नः पितरं जनकं नमोस्तु हिरण्यालंकारभूषितबाहवे । सेनान्ये च सेनां न- मा वधीः । उतापि नो मातरं जननीं मा वधीः । यतीति सेनानीः । दिशां च पतये नमः । नमो वृक्षेभ्यो महान्तमित्यनेन सिद्धयोर्मातापित्रोः पुनरादानमादरार्थम् । हरिकेशेभ्यः वृक्षरूपेभ्यो रुद्रेभ्यो नमस्कार इति । हरि- नोऽस्माकं प्रिया वल्लभाः तन्वः तनूः शरीराणि पुत्रपौत्ररूपाणि । तानि पर्णानि केशा इव येषां लक्ष्यन्ते । पशूनां पतये मा रीरिषः मा हिंसीः । रिषतिर्हिसाकर्मा ॥ १५ ॥

षोडशी ।

नमः । नमः शपिञ्जराय नवप्ररूढानि तृणानि शष्पं तद्वर्णाय । त्विषीमते । त्विषिर्दीप्तिः । पथीनां पतये नमः । पथामिति प्राप्ते छान्दसम् । नमो हरिकेशाय लोहितके- शाय । उपवीतिने यज्ञोपवीतिने पुष्टानां समृद्धानां पतये नमः ॥ १७ ॥

किरिकेभ्य

मा न॑स्तोके तन॑ये॒ मा न॒ आयु॑षि॒ मा नो गोषु मा नो अश्वे॑षु रीरिषः । मा नौ वीरान् रुद्र भा मिनो॑ वधीह॒विष्म॑न्त॒ सद॒मित्त्व हवामहे ॥ १६ ॥ म० 'नमो हिरण्यबाहव इत्युत्तरं द्रापे इति' ( क० ४७ ) उ० मा नः । मा रीरिषः । रिषतिहिँसाकर्मा । मा ऋक्पर्यन्तं सर्वाणि यजूंषि । तत्र नमो हिरण्यबाहव इत्या- हिंसीः नः अस्माकम् । तोके पुत्रविषये । मा हिंसीः तनये दीनां धनुष्कृयश्च वो नम इत्यन्तानां ( क० ४६ ) चला- पौत्रविषये । मा हिंसीः नः अस्माकम् आयुषि विषय- ।रिंशदधिकद्विशतसंख्याकानां यजुषां तावन्तो रुद्रा देवताः भूते । मा नो गोषु मा हिंसीः नः अस्माकं गोषु विषय- नमो वः किरिकेभ्य इत्यादिचतुर्णां ( क० ४६ ) अग्निवायु- भूतासु । मा नो अश्वेषु मा हिंसीः नः अस्माकमश्वेषु सूर्या देवताः रुद्राणां प्रधानभूताः । छन्दांसि तु चतुरक्षरं विषयभूतेषु । यद्वा विभक्तिव्यत्ययेन व्याख्यानम् । मारी - दैवी बृहती पञ्चाक्षरं दैवी पङ्क्तिः षडक्षरं यजुर्गायत्री सप्ता- रिषः अस्माकं तोकं तनयमायुर्गा अश्वानिति । मा नो क्षरं यजुरुष्णिक् अष्टाक्षरं यजुरनुष्टुप् नवाक्षरं यजुर्बृहती वीरान् रुद्रभामिनो वधीः मावधीः नः अस्माकं वीरान् हे दशाक्षरं यजुः पङ्क्तिः एकादशाक्षरं यजुस्त्रिष्टुप् द्वादशाक्षरं रुद्र, भामिनः । 'भाम क्रोधे' । क्रोधसंयुक्तान् । कः प्रत्युप- यजुर्जगती चतुर्दशाक्षरं सामोष्णिगेकमेव कार इति चेत् । हविष्मन्तः हविषा संयुक्ताः सदं सदाका - इति । एतान्येवात्र छन्दांसि । तद्रुद्रमध्ये केचनोभयतोनम- लम् । इच्छब्द एवार्थे । त्वामेवाह्वयामहे आह्वयामो यागा- स्काराः । पदद्वयात्पूर्वमेव पदोच्चारणात्पश्चाच्च नमः पदं येषां र्थम् । अनन्यशरणा वयमित्यभिप्राय: ॥ १६ ॥ ते उभयतोनमस्काराः हिरण्यबाहवे इत्यादि श्वपतिभ्यश्च वो नम इत्यन्ताः । ( क० २८ ) ततोऽन्यतरतोनमस्काराः अन्यत- रत आदावेव यजुर्द्वयस्य नमस्कारो येषां ते नमो भवाये - त्यादि ( क० २८ ) प्रखिदते चेत्यन्ताः ( क० ४६ ) । इषु- म इत्यादि ( क० २२ ) श्वपतिभ्यश्च इत्यन्ताः ( क० २८ ) प्रत्यक्षाः व इति युष्मच्छब्दयोगात् । इषुकृद्भ्य इति । ( क० ४६ ) उभयतोनमस्काराः सभाभ्य इति ( क० २४ ) जात- संज्ञा रुद्राः । उभयतोनमस्काराः शान्ततमाः तोनमस्कारा घोरतराः । तेषां मन्त्राणामर्थ उच्यते । एकै- कस्यां कण्डिकायामष्टावष्टौ रुद्राः । हिरण्यमाभरणरूपं बाह्वो- र्यस्य स हिरण्यबाहुः । स च सेनां नयतीति सेनानीः तस्मै रुद्राय नमः । दिशां पतये पालकाय रुद्राय नमः । हरयो हरितवर्णाः केशाः पर्णरूपा येषां ते हरिकेशास्तेभ्यो वृक्षेभ्यो वृक्षरूपरुद्रेभ्यो नमः । पशूनां जीवानां पतये पालकाय रुद्राय नमः । शष्पिञ्जराय शष्पं बालतृणं तद्वत्पिञ्जराय पीतरक्तवर्णाय टिलोपश्छान्दसः । खिषिदप्तिरस्यास्तीति लिषिमान् । संहितायां । विषिशब्दस्य दीर्घः । ईदृशाय रुद्राय नमः । पथीनां मार्गाणां

म० हे रुद्र, नोऽस्माकं तोके पुत्रे तनये पौत्रे मा रीरिषः मा हिंसीः । नः आयुषि जीवने मा हिंसीः । नो गोषु धेनुषु मा रीरिषः । नोऽश्वेषु तुरगेषु । मा रीरिषः । विभक्ति - । व्यत्ययो वा । तोकं तनयमायुर्गा अश्वान्मा हिंसीः । 'भाम क्रोधे' । भामिनः क्रोधयुतानपि नोऽस्माकं वीरान् भृत्या- न्मा वधीः । क उपकार इति चेत् । हविष्मन्तः हविर्युक्ताः सदमित् सदैव त्वां वयं हवामहे यागायाह्वयामः । त्वदेकशरणा वयमिति भावः ॥ १६॥

सप्तदशी ।

नमो॒ हिर॑ण्यबाहवे सेना॒न्ये॒ दि॒शा॑ च॒ पत॑ये॒ नमो नमो॑ वृक्षेभ्यो॒ो हरिकेशेभ्यः पशूनां पत॑ये॒ नमो॒ नमः॑ श॒ष्पिज॑राय॒ त्विषमते पथीनां नमो नमो हरिकेशायोपवीतिने॑ पु॒ष्टानां॒

नमः

1: 11 2011

३८ य० उ०

पत॑ये

पत॑ये॒

अन्यतर•

२९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पालकाय नमः । पथिशब्दो मार्गवाची । उत्तरदक्षिणतृतीया-
मार्गाः श्रुतावुक्ताः । हरिकेशाय नीलवर्णकेशाय जरारहितायो -
पर्वातिने मङ्गलार्थयज्ञोपवीतधारिणे रुद्राय नमः । पुष्टानां
गुणपूर्णानां नराणां पतये खामिने नमः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

नमो॑ ब॒भ्ऴुशाय॑ व्या॒धिनेऽन्न । पत॑ये॒ नमो॒ो नमो॑ भ॒वस्य॑ ह॒यै॒ जग॑ता॒ पत॑य॒ नमो॒ नमो॑ रु॒द्रा या॑तत॒ायिने॒ क्षेत्रा॑णा॒ पत॑ये॒ नमो॒ नम॑ः सु॒तायाह॑न्त्यै॒ ना॑नां॒ पत॑ये॒ नम॑ः ॥ १८ ॥

उ० नमो बलुशाय बभ्रुवर्णाय । बभ्रुः कपिलः । व्याधिने विध्यतीति व्याधी । अन्नानां पतये नमः । नमो भवस्य हेत्यै । भवः संसारः । हेतिरायुधम् । संसारस्य छेत्रे । जगतां पतये नमः जगतां जङ्गमानाम् । नमो रुद्राय आततायिने । आततेन धनुषा एतीत्याततायी उद्यतायुधाय । क्षेत्राणां पतये नमः । नमः सूताय सूतोऽश्वसारथिः । अहन्त्यै अहन्त्रे । नहि सूतः कंचिदपि हन्ति । वनानां पतये

नमः ॥ ६८ ॥

म० वलुशः कपिलवर्णः । यद्वा विभर्ति रुद्रमिति बलुई- पभस्तस्मिन् शेते स वलुशः । विध्यति शत्रू निति व्याधी तस्मै रुद्राय नमः । अन्नानां पालकाय नमः । भवस्य संसा- रस्य हे आयुधाय संसारनिवर्तकाय रुद्राय नमः । जगतां पालकाय रुद्राय नमः । आततेन विस्तृतेन धनुषा सह एति गच्छतीति आततायी उद्यतायुधस्तस्मै रुद्राय नमः । क्षेत्राणां देहानां पालकाय नमः । न हन्तीत्यहन्तिस्तस्मै अहन्त्रे सूताय सारथये तद्रूपाय रुद्राय नमः । सारथिर्न हन्ति वनानां

पालकाय नमः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

नमो॒ रोहि॑ताय॒ स्व॒पत॑ये॒ वृ॒क्षाणा॒ पत॑ये॒ नम॒ो नमो॑ भुव॒न्तये॑ वरिवस्कृ॒ताय॒प॑धीनां॒ पत॑ये॒ नमो॒ो नमो वाणिजाय कण॒ पत॑ये॒ नमो नमः॑ उच्चैर्घौपायाक्रन्दय॑ते पत्तीनां पत॑ये॒ नम॑ः ॥ १९ ॥ उ० नमो रोहिताय । वर्णतो निर्देशः । स्थपतये स्थप- तिर्गृहादीनां चेता। चयनं करोति विश्वकर्मरूपेण । वृक्षाणां पतये नमः । नमो भुवन्तये भुवं पृथिवीं तनोति विस्ता रयतीति भुवन्तिः । वारिवस्कृताय वरिवो धनम् तत्कृतं येन स वारिवस्कृतः । दीर्घत्वं छान्दसम् । ओषधीनां पतये नमः । नमो मन्त्रिणे । प्रसिद्ध एव मन्त्री । वाणिजः वणि गेव वाणिज्ञः । कक्षाणां पतये नमः । नदीकक्षः पर्वतकक्षो वा । नम उच्चैर्वोपाय महाशब्दाय । आक्रन्दयते आक्रन्दः प्रसिद्धः । पत्तीनां पतये नमः । हस्त्यश्वरथपदातिसंख्या पत्तिः ॥ १९ ॥

1

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

म० रोहितो लोहितवर्णः स्थपतिर्गृहादिकर्ता विश्वकर्मरूपेण तस्मै नमः । वृक्षाणां पालकाय नमः । भुवं तनोतीति भुवन्ति- भूमण्डलविस्तारकः । वरिवो धनं करोतीति वरिवस्कृत् स एव वारिवस्कृतः स्वार्थेऽण् । स्थानभोग्यकराय नमः । ओष- धीनां ग्राम्यारण्यानां पालकाय नमः । आलोचनकुशलो मन्त्री । वणिगेव वाणिजः व्यापारकर्ता तद्रूपाय नमः । वन- गता गुल्मवीरुधादयः कक्षास्तेषां पालकाय नमः । उच्चै - घोषो ध्वनिर्यस्य स उच्चैर्घोषः । आक्रन्दयति रोदयतीत्याक्रन्द- यन् युद्धे महाशब्दाय रिपुरोदकाय नमः । पत्तीनां सेना- विशेषाणां पदातीनां वा पालकाय नमः । 'एको रथो गजश्चा- वास्त्रयः पञ्च पदातयः । एष सेनाविशेषोऽयं पत्तिरित्य- भिधीयते' इति व्यासोक्तेः ( भार० १ । २८९ ) ॥ १९॥ विंशी ।

नमः कृत्स्नाय॒तय॒ धाव॑ते॒ सत्व॑ना॒ पत॑ये॒ नमो नमः सह॑मानाय निव्याधिनं आव्याधिनी॑ना॒ पत॑ये नमो नमो॑ निप॒ङ्गिणै ककुभाय॑स्ते॒नानां॒ पत॑ये॒ नमो नमो॑ निचे॒वे॑ परिच॒रायार॑ण्यानां॒ पत॑ये॒ नर्मः ॥ २० ॥

उ० नमः कृत्स्नायतया । कृत्स्नायततायेति प्राप्ते तका- रलोपश्छान्दसः । कृत्स्नं चासावायतं च कृत्स्त्रायतः पूरि- तधनुः तस्य भावः कृत्स्नायतया तया हेतुभूतया धावते । आकर्णपूरितधनुषेत्यर्थः । सत्वनां सत्वानां पतये नमः । नमः सहमानाय अभिभवनशीलाय निव्याधिने नितरां विध्यतीति निव्याधी । आव्याधिनीनां पतये नमः आवि- ध्यन्ति याः सेनास्ता आव्याधिन्यः । नमो निपङ्गिणे निषङ्गः खड्गम् । ककुभाय ककुभ इति महन्नामसु पठितम् । स्तेनानां पतये नमः स्तेनश्वरः । नमो निचेरवे नितरां चेरतीति निचेरुः । परिचराय सर्वतोगत्रे । अरण्यानां पतये नमः ॥ २० ॥

म० कृत्स्नं समग्रमायतं विस्तृतम् अर्थाद्धनुः यस्य स कृत्स्नायतस्तस्य भावः कृत्स्नायतता तया आकर्णपूर्णधनुष्वेन धावते युद्धे शीघ्रं गच्छते रुद्राय नमः । शीघ्रगती सरतेर्धा - वादेशः तलोपश्छान्दसः । यद्वा कृत्स्नः । सर्व आयो लाभो यस्य स कृन्नायस्तस्य भावः कृत्स्नायतना तथा धावते सर्व- लाभप्रापकलेन धावते । यत्र गच्छति तत्र सर्वेष्टं लाभं प्राप्नो- तीत्यर्थः । सत्वन् शब्दः प्राणिवांची । सत्वानः सात्विकाः शरणागताः प्राणिनस्तेषां पालकाय नमः । सहतेऽरीनभि- भवतीति सहमान: । नितरां विध्यति हन्ति शत्रू निति निव्याधी तस्मै नमः । आ समन्ताद्विध्यन्तीत्याव्याविन्यः शूर- सेनास्तासां पालकाय नमः । निषङ्गः खङ्गः सोऽस्यास्तीति निपङ्गी ककुभो महान् तस्मै रुद्राय नमः । ककुभ इति मह-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

नामसु पठितम् । स्तेना गुप्तचोरास्तेषां पालकाय नमः । अपहारवुद्ध्या निरन्तरं चरतीति निचेरुः । परित आपणवादि- कादौ हरणेच्छया चरतीति परिचरः तस्मै नमः । अरण्यानां वनानां पतये नमः। रुद्रो लीलया चोरादिरूपं धत्ते । यद्वा रुद्रस्य जगदात्मकत्वाञ्च्चोरादयो रुद्रा एवं ध्येयाः । यद्वा स्तेना- दिशरीरे जीवेश्वररूपेण रुद्रो द्विधा तिष्ठति तत्र जीवरूपं स्तेनादिशब्दवाच्यं तदीश्वररुद्ररूपं लक्षयति यथा शाखानं चन्द्रस्य लक्षकम् । किं बहुना लक्ष्यार्थविवक्षया मन्त्रेषु लौकिकाः शब्दाः प्रयुक्ताः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

।

नमो॒ वञ्च॑ते॒ परि॒वर्च॑ते स्तायूनां पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑ निप॒ङ्गण॑ इषुधि॒मते॒ तस्क॑राण॒ पत॑ये॒ नमो॒ो नम॑ः सृायिभ्यो॒ जिर्घासयो मुष्ण॒तां पत॑ये॒ नमो॒ नमो॑ऽस॒मद्भ्यो॒नक्तं॒चर॑द्भ्यो विक॒न्तानां॒ पत॑ये॒ 74: 11 33 11

उ० नमो वञ्चते । वञ्चतिर्गत्यर्थः गन्ने । परिवञ्चते सर्वतोगत्रे स्तायूनां पतये नमः । स्तायुश्चौर एव । नमो निषङ्गणे खङ्गिणे इषुधिमते इपुधिरस्यास्तीति इषुधिमान् । तस्कराणां पतये नमः । तस्करचौर एव । नमः सृका यिभ्यः। सृक इति वज्रनामसु पठितम् । सुकेण गृहीतेन एवं शीलमेषामिति सृकायिणः । जिघांसयाः हन्तुमिच्छयः मुष्णतां पतये नमः । 'मुप स्तेये' नमोऽसिमच्यः । अभिः खङ्गं तत्संयुक्तेभ्यः नक्तंचरन्यः रात्रौ गच्छच्यः विकृन्तानां पतये नमः । विकर्तनशीला विकृन्ताः ॥ २१ ॥

म० वञ्चति प्रतारयतीति वञ्चन् परि सर्वतो वञ्चति परि- वञ्चन् तस्मै नमः । स्वामिन आप्तो भूला व्यवहारे कुत्रचित्त- दीयं धनमपह्नुते तद्वञ्चनम् सर्वव्यवहारे धनापह्नवः परिवञ्च । नम् । गुप्तचोरा द्विविधाः । रात्रौ गृहे खातादिना द्रव्यहर्तारः स्वीया एवाहर्निशमज्ञाता हर्तारश्च । पूर्व स्तेनाः उत्तरे स्तायवः तेषां पतये नमः । निषङ्गः खङ्गो वाणो वा सोऽस्यास्तीति इषुधिर्बाणाधारोस्यास्तीतीषुधिमान् तदुभयरूपाय नमः । तस्कराः प्रकटचोरास्तेषां पतये नमः । सृक इति वज्रनाम । सृकेन वज्रेण सह यन्ति गच्छन्तीत्येवंशीलाः सृकायिणः अतएव शत्रून् हन्तुमिच्छन्ति॒ि जिघांसन्तीति जिघांसन्तः । हन्तेः शत्रन्ताच्छतृप्रत्ययः तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । क्षेत्रादिषु धान्या- पहर्तारो मुष्णन्तस्तेषां पालकाय नमः । असयः खङ्गाः सन्ति येषां तेऽसिमन्तः नक्तं रात्रौ चरन्ति ते नक्तंचरन्तः खङ्गं धृत्वा रात्रौ वीथिनिर्गतप्राणिघातकास्तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । विकृन्तन्ति छिन्दन्ति ते विकृन्ताः द्वित्त्वापहरन्तस्तेषां पतये

नमः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

२९९

नम॑ उष्ण॒षिणै गिरिच॒राय॑ कुल॒वानां॒ पत॑ये॒ नमो॒ नम॑ इयु॒मद्भ्यो॑ धन्वा॒भ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नम॑ आतन्वा॒नेभ्य॑ प्रति॒दधा॑नेभ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॑ आयच्योऽस्य॑यश्च वो॒ नम॑ः ॥ २२ ॥

उ० नमः उष्णीषिणे उष्णीषोऽस्यास्तीत्युष्णीपी । उष्णीषः शिरोवेष्टनम् । गिरिवराय गिरी पर्वते चरतीति गिरिचरः । कुलुञ्चानां पतये नमः । कुत्सितं लुञ्चति कुलानि वा लुञ्चतीति कुलुञ्चः । नम इपुमद्भ्यः धन्वायिभ्यश्च वो नमः । व्या॒ख्यायां बहुवचनधर्मः प्रदृश्यते । नमोस्तु ये यूय मिपुमन्तस्तेभ्य इषुमद्भ्यः । धनुषा गृहीतेन एवं शीलमे- पामिति धन्वायिनः । ' वा संज्ञायाम्' इति धनुषो धन्वन् धन्वायिभ्यः । चकारः समुच्चयार्थीयः । वः युष्मभ्यं नमः । आत॑न्वा॒नेभ्यः उत्क्षिताकानि धनूंषि कुर्वाणेभ्यः । प्रति- दधानेभ्यश्च वो नमः । प्रतिदधानाः संधानं कुर्वाणाः । नम आयच्छद्भ्यः आकर्षच्यो धनूंषि । अस्ययश्च वो नमः । 'असु क्षेपणे' काण्डानि क्षिपन्यः ॥ २२ ॥

म० उष्णीषं शिरोवेष्टनमस्यास्तीत्युष्णीषी उष्णीषेण शिरः- प्राय ग्रामेऽपहर्तुं प्रवृत्तः गिरौं चरति गिरिचरः अध्व- । न्यानां वस्त्रापहर्तुं पर्वतादिविषमस्थानचारी तदुभयरूपाय रुद्राय नमः । ॐ भूमिं क्षेत्रगृहादिरूपां लुबन्ति हरन्ति कुलचा: कुत्सितं लुञ्चन्ति वा तेषां पालकाय नमः । इपको विद्यन्ते येषां ते इपुमन्तः जनान्भीषयितुं वाणधारिणस्तेभ्यो नमः । धन्वना धनुषा सह यन्ति गच्छन्ति धन्वायिनः हे रुद्राः, धनुर्धारिभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । चकारो मन्त्रभेदज्ञापनार्थः । एवमग्रेऽपि । आतन्वन्यारोपयन्ति ज्यां धनुपीयानन्वानास्त- द्रूपेभ्यो नमः । प्रतिदधते संदते वाणं धनुपीति संदधा- नास्तेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । आयच्छन्त्याकर्षन्ति धनूंषि आगच्छन्तः तेभ्यो नमः । अस्यन्ति क्षिपन्ति बाणानित्यस्य- न्तस्तेभ्यो नमः । 'असु क्षेपणे' दिवादिः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

नमो॑ विसृजद्भ्यो विध्य॑द्भ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॑ः स्व॒पद्भ्यो जाम॑द्भ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॒ः शयनेभ्य॒ आसीनेभ्यश्च वो नमो नम॒स्तिष्ठ॑द्भ्‌यो॒ धाव॑ङ्ग्यश्च वो नमः ॥ २३ ॥

नमो विसृजन्यः काण्डानि क्षिपच्चः योद्वारं प्रति । उ० विध्यद्यश्च वो नमः । विध्यन्ति ताडयन्ति ये शेरतेभ्यो विध्यद्भ्यः । नमः स्वपञ्चो जाग्रद्यश्च वो नमः । नमः शयानेभ्य आसीनेभ्यश्च वो नमः । नमः तिछचो

३००

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

धावद्भ्यश्च वो नमो नमः । शतृशानजन्तान्येतानि पदानि गृत्स॑पतिभ्यश्च वो नमो नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपे-
भ्यश्च वो नमः ॥ २५ ॥

ऋजून्येव ॥ २३ ॥

म० विसृजन्ति विमुञ्चन्ति बाणानरिष्विति विसृजन्तः तेभ्यो नमः । विध्यन्ति ताडयन्ति शत्रूनिति विध्य- न्तस्तेभ्यो वो नमः । मुक्तस्य बाणस्य लक्ष्ये प्रवेशो वेधः । स्वपन्ति ते स्वपन्तः स्वप्नावस्थामनुभवन्तस्तेभ्यो नमः । जाग्रति ते जाग्रतः जाग्रदवस्थावन्तस्तेभ्यो वो नमः । शेरते ते शयानाः सुषुप्त्यवस्थावन्तस्तेभ्यो नमः । आसते आसीना उपविशन्तस्तेभ्यश्च वो नमः । तिष्ठन्ति ते तिष्ठन्तो गतिनि- वृत्तास्तेभ्यो नमः । धावन्ति ते धावन्तो वेगवद्गतयस्तेभ्यो धो नमः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

नम॑ः स॒भाभ्य॑ स॒भाप॑तिभ्यश्च वो नमो नमो श्वे॑भ्योऽश्व॑पतिभ्यश्च वो॒ नमो॒ नम॑ आव्याधिनी॑भ्यो विविधय॑न्तीभ्यश्च वो नमो नम॒ उग॑णाभ्यस्तृह॒ती- भ्यश्च वो नमः ॥ २४ ॥

उ० नमो गणेभ्यः । गणः समूहः । गणपतिभ्यश्च वो नमः । नमो व्रातेभ्यः । व्रातमर्हन्ति ते व्राता गण- विशेषाः । व्रातपतिभ्यश्च वो नमः । नमो गृत्सेभ्यः गृत्सो मेघावी । गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः । नमो विरूपेभ्यः निकृ- ष्टरूपेभ्यः नानारूपेभ्यो वा । विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः । विश्वरूपाः सर्वरूपाः ॥ २५ ॥

म० देवानुचरा भूतविशेषा गणास्तेभ्यो नमः । गणानां पालका गणपतयस्तेभ्यो वो नमः । त्राता नानाजातीयानां सङ्घास्तेभ्यो नमः । व्रातपालका व्रातपतयस्तेभ्यो वो नमः । गृध्यन्ति वाञ्छन्ति गृत्सा विषयलम्पदाः गृत्सा मेधाविनो वा तेभ्यो नमः । गृत्सपतयस्तत्पालकास्तेभ्यो वो नमः । विकृतं रूपं येषां ते विरूपा नग्नमुण्डजटिलादयस्तेभ्यो वो नमः । विश्वं सर्वं नानाविधं रूपं येषां ते विश्वरूपास्तुरङ्गवदनहयग्री- वादयस्तेभ्यो वो नमः ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

नम॒सेना॑भ्यः सेना॒निभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो॑ रथिभ्यो अरथेभ्य॑श्च वो नमो नम॑ः अ॒न॒भ्य॑ः

:

संग्रहीतृभ्य॑श्च वो नमो नमो महद्भ्यौ अर्भकेभ्यश्च वो नमः ॥ २६ ॥

उ० इतउत्तरं जातेभ्यो जुहोति । जाता जातिविशेषाः त इहोच्यन्ते रुद्राद्वैतप्रतिपादनाय । रुद्रलोके किलेत्थंभूता रुद्राः सन्ति । तदुक्तम् । 'अथो एवं हैतानि रुद्राणां जाता- नि'इति । नमः सभाभ्यः । सभादिभ्यो रुद्रदृष्टिः कर्तव्येति तात्पर्यार्थः । सभापतिभ्यश्च वो नमः । नम अश्वेभ्यः अश्वपतिभ्यश्च वो नमः । नम आव्याधिनीभ्यः आविध्यन्ती- त्याव्याधिन्यः सेना: विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमः । विविधं विध्यन्तीति विग्रहे सेना एवाभिधेया । नम उगणाभ्यः उदुपसर्गस्यान्त्यलोपः । उद्भूर्णगणाः समूहा यासु सेनासु ता । एवमुच्यन्ते । तृंहतीभ्यश्च वो नमः । गृहतिहिंसाकर्मा । । संग्रहीतृभ्यश्च वो नमः । संग्रहीतारः सारथयः । नमो मह- हिंसन्तीभ्यः ॥ २४ ॥

सभायाः

म० अथ जातसंज्ञा रुद्रा रुद्रलोके सन्ति ते कथ्यन्ते रुद्रा- द्वैतप्रतिपादनाय । 'अथो एवं हैतानि रुद्राणां जातानि ' ( ९ । १ । १९ ) इति श्रुतेः । सभारूपेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । सभादिषु रुद्रदृष्टिः कर्तव्येति तात्पर्यम् । पतिभ्यो नमः । अश्वास्तुरगास्तेभ्यो वो नमः । अश्वानां पतिभ्यो वो नमः । आ समन्ताद्विध्यन्तीत्याव्याधिन्यो देव्यः सेना वा ताभ्यो नमः । विशेषेण विध्यन्ति विविध्यन्त्यस्ताभ्यो वो नमः। उत्कृष्टा गणा भृत्यसमूहा यासां ता उगणाः । उप- सर्गान्त्यलोपः पृषोदरादिलात् । ब्राहृयाद्या मातरस्ताभ्यो नमः । गृ॑हन्ति घ्नन्ति तृ॑हत्यः 'तृहि हिंसायां' हन्तुं समर्थी दुर्गादय- स्ताभ्यो वो नमः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

नमो॑ ग॒णेभ्यो॑ गृ॒णप॑तिभ्यश्च वो नमो नमो

।

।

उ० नमः सेनाभ्यः । सेना चमूः । सेनानिभ्यश्च वो नमः । सेनां नयतीति सेनानीः । नमो रथिभ्यः रथा येषां सम्ति ते रथिनः । अरथेभ्यश्च वो नमः । अरथा रथ- वर्जिता योद्धारः । नमः क्षत्तृभ्यः रथानामधिष्ठातारः क्षत्तारः

यः महान्तो जातिविद्यादिभिरुत्कृष्टाः । अर्भकेभ्यश्च वो
नमः । अर्भका अल्पकाः प्रमाणादिभिः ॥ २६ ॥

म० सेनारूपेभ्यो नमः । सेनां नयन्ति ते सेनान्यः सेना- पतयस्तद्रूपेभ्यो वो नमः । ह्रस्वरछान्दसः । रथाः सन्ति येषां ते रथिनः तेभ्यो नमः । नास्ति रथो येषां ते अरथास्तेभ्यो वो नमः । 'क्षि निवासगत्योः ' तुदादिः । क्षियन्ति निवसन्ति रथेष्विति क्षत्तारः । यद्वा ' क्षिप प्रेरणे' क्षिपन्ति प्रेरयन्ति सार- थीनिति क्षत्तारः स्थाधिष्ठातारः 'ननेष्टत्वष्टृक्ष होतृपोतृमा- तृजामातृपितृदुहितृ' इत्यौणादिकसूत्रेण तृच्प्रत्ययान्तो निपातः । तेभ्यो नमः । संगृह्णन्यश्वानिति संग्रहीतारः सारथयः 'ण्वुल्- सूची ' ( पा० ३ । १ । १३३ ) इति तृच् । भ्यो नमः । महान्ती जातिविद्यादिभिरुत्कृष्टान्तेभ्यो नमः । अर्भकाः प्रमा- णादिभिरल्याः तेभ्यो नमः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

नम॒स्तव॑भ्यो रथारेभ्य॑श्च वो नमो नमः कुर्ला-

व्राते॑भ्यो व्रात॑पतिभ्यश्च वो नमो नमो गृत्सैभ्यो॒ो लेभ्यः क॒मरैभ्यश्च वो नमो नमो॑ निपा॒देभ्यः

वो नमः ॥ २७ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाप्यसंवलिता ।

३०१

पु॒ञ्जष्ठ॑भ्यश्च वो॒ नमो॒ नमः॑ अ॒निभ्यो॑ मृ॒ग॒भ्य॑श्च नमः । शृणाति हिनस्ति पापमिति शस्तस्मै नमः । पशून् अज्ञान् पाति रक्षतीति पशुपतिस्तस्मै नमः । विषभक्षणेन नीला नीलवर्णा ग्रीवा कण्ठैकदेशो यस्य स नीलग्रीवस्तस्मै नमः । शितिः श्वेतः कण्ठो नीलातिरिक्तभागो यस्य शिति- कण्ठस्तस्मै नमः । 'शिती धवलमेचकौ' ॥ २८ ॥

उ० नमः तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमः । रथकारो रथं करोतीति तक्ष्णो विशेषएव । नमः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च वो नमः । कुलालाः कुम्भकाराः । कर्मारा लोहकाराः । नमो निषादेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यश्च वो नमः । निषादा मात्मिकाः । पुञ्जिष्ठा जात्यन्तर संबद्धाः पुल्कसादयः । नमः श्वनिभ्यः । शुनो नयन्तीति श्वन्यः तेभ्यः श्वनिभ्यः । नय- तेर्ह्रस्वत्वं छन्दसम् । श्वगणिका उच्यन्ते । मृगयुभ्यश्च वो नमः । 'इयुरिदंकामयमानः' इति यास्त्रः । मृगान् कामयन्तीति मृगयत्रः पापर्द्धिकाः तेभ्यो मृगयुभ्यः ॥ २७ ॥ म० तक्षाणः शिल्पजातयस्तेभ्यो नमः । रथं कुर्वन्तीति रथकाराः सूत्रधारविशेषास्तेभ्यो वो नमः । कुलालाः कुम्भ- कारास्तेभ्यो नमः । कर्मारा लोहकारास्तेभ्यो वो नमोऽस्तु । निषादा गिरिचरा मांसाशिनो भिल्लास्तेभ्यो नमः । पुञ्जिष्ठाः पक्षिपुञ्जघातकाः पुल्कसादयस्तेभ्यो वो नमः । शुनो नयन्ति ते श्वन्यः श्वकण्ठवद्धरज्जुधारकाः श्वगणिनः । नयतेर्हस्व आर्षः तेभ्यो नमः । मृगान् कामयन्ते ते मृगयवः । ' इदंयुरिदं - कामयमानः ' ( निरु० ६ । ३१ ) इति यास्कोक्तेः । 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यच् 'क्यचि च' ( पा० ७ । ४ । ३३ ) इति प्राप्तस्येत्वस्य 'न छन्दस्यपु- नस्य' ( पा० ७ । ४ । ३५ ) इति निषेधः । मृगयवो लुब्ध- कास्तेभ्यो वो नमः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

भ-

नम॒ः श्वभ्य॒ः श्वप॑तिभ्यश्च वो नमो नम वाय॑ च रु॒द्राय॑ च॒ नम॑ः श॒र्वाय॑ च पशु॒पत॑ये च॒ नमो नीलग्रीवाय च शिति॒कण्ठाय च ॥ २८ ॥

उ० नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमः इत्युभयतोनम स्काराः समाप्ताः । नम इषुमच्यो धन्वायिभ्यश्च वो नम इत्यारभ्य ये वःशब्दा अतिक्रान्ताः ते पूजावचना वा न युष्मदादेशाः । इतउत्तरं रुद्रनामानि । नमो भवाय च रुद्राय च नमः शर्वाय च पशुपतये च । नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च । नीलग्रीवः कृष्णग्रीवः । शितिकण्ठः श्वेतकण्ठः ॥ २८ ॥

।

।

एकोनत्रिंशी ।

नम॑ः प॒र्दिने॑ च॒ व्युप्तकेशाय च॒ नम॑ः सहस्रा- क्षाय॑ च श॒तर्धन्वने च॒ नमो॑ गिरिश॒याय॑ च शिपि- वि॒िष्टाय॑ च॒ नमो॑ म॒दुष्ट॑माय॒ चेषु॑मते च ॥ २९ ॥

उ० नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च । कपर्दी जटामु- कुटधारी । व्युप्ता मुण्डिताः केशा यस्य व्युप्तकेशः । नमः सह- स्राक्षाय च शतधन्वने च बह्वक्षाय बहुधनुष्काय च । नमो गिरिशयाय च शिपिविष्टाय च गिरौ शेत इति गिरिशयः । शिपिविष्टः शिप इव निर्वेष्टितः खलतिरित्यभिधेयः प्रजन- नवत् वेष्टनरहितः । यद्वा उदितमात्र आदित्य उच्यते । शिपि- शब्देन च बालरश्मय उच्यन्ते । नमो मीदुष्टमाय चेषुमते च । मीढुष्टमः सेक्कृतमः युवा परिणामरहित इत्यर्थः । इषु- मान् इषुसंयुक्तः ॥ २९ ॥

म० कपदों जटाजूटोsस्यास्तीति कपदीं तस्मै नमः । पाशुपतादिवेषेण । चकाराः सर्वे समुच्चयार्था ज्ञेयाः । व्युप्ता मुण्डिताः केशा यस्य स व्युप्तकेशस्तस्मै नमः । इत्यादिरूपेण मुण्डितत्वम् । सहस्रमक्षीणि यस्य सहस्राक्षस्तस्मै इन्द्ररूपाय ।

नमः । शतं धनूंषि यस्य शतधन्वा 'धनुषश्च' ( पा० ५ १४ । १३२ ) इत्यानङ् तस्मै बहुधनुर्धारिणे नमः । गिरौ कैलासे शेतेऽसौ गिरिशयस्तस्मै नमः । शिपिविष्टाय विष्णुरूपाय 'विष्णुः शिपिविष्टः' इति श्रुतेः । यद्वा शिपिषु पशुषु विष्टः प्रविष्टः 'पशवो वै शिपिः' इति श्रुतेः । सर्वप्राणिष्वन्तर्यामितया स्थित इत्यर्थः । यद्वा 'यज्ञो वै शिपिः ' यज्ञेऽधिदेवतालेन प्रविष्टः शिपिरादित्यो वा मण्डलाधिष्ठातेत्यर्थः । तस्मै नमः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवतीति यास्कोक्तेः अतिशयेन मीढान् मेघरूपेण सेक्ता मीदुष्टमः तस्मै नमः । इषवो बाणा: सन्त्यस्येतीषुमान् तस्मै नमः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

नमो॑ ह॒वाय॑ च वाम॒नाय॑ च॒ नमो॑ बृह॒ते च॒ वर्षीयसे च॒ नमो॑ वृद्धाय॑ च स॒वृधे॑ च॒ नमोऽग्र्या॑य च प्रथ॒माय॑ च ॥ ३० ॥

उ०

म० श्वानः कुकुरास्तद्रूपेभ्यो नमः । शुनां पतयः श्वप- तयः श्वपालकास्तेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । श्वपतयः किरात- वेपस्य रुद्रस्यानुचराः । नम इषुमद्भ्यो धन्वायिभ्य इत्यारभ्य नमो हस्वाय च वामनाय च । रूपतोनमस्काराः । ( क० २२ ) ये वः शब्दास्ते पूजावाचका वा न युष्मदा- । ह्रस्वो लघुप्रमाणः । वामनः संकुचितावयवः । नमो बृहते च देशाः । इत्युभयतोनमस्कारमन्त्राः समाप्ताः ॥ ॥ अथ नमस्का । वर्षीयसे च । बृहते महते वर्षीय से वृद्धतराय च रोपक्रमानाम मन्त्रा उच्चन्ते । भवन्त्युत्पद्यन्ते जन्तवोऽस्मा- । समृधे च । वृद्धः प्रसिद्धः सवृधः तेन समानवयाः । नमो- दिति भवस्तस्मै नमः । रुतू दुःखं द्रावयति नाशयति रुद्रस्तस्मै । प्रयाय च प्रथमाय च । अग्रेभवोऽग्रयः प्रथमो मुख्यः ॥ ३०॥

1

३०२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

म० रूपतो नमस्काराः । हखोऽल्पशरीरस्तस्मै नमः । म० वयोवस्थाविशेषाभिधायकाः षट् नमस्काराः । अत्यन्तं वामनः सङ्कुचितावयवस्तस्मै नमः । बृहन् प्रौढाङ्गस्तस्मै नमः । प्रशस्यो ज्येष्टस्तस्मै नमः । 'ज्य च' ( पा० ५ । ३ । ६१ ) वर्षीयानतिशयेन वृद्धः 'प्रस्थस्फ - ' ( पा० ६ । ४ । १५७ ) इति प्रशस्यशब्दस्येष्ठनि ज्यादेशः । अत्यन्तं युवाल्पो वा इत्यादिना वर्षादेशः तस्मै नमः । वृद्धो वयसाधिकः तस्मै नमः । । कनिष्ठस्तस्मै नमः । 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्' ( पा० ५ । वर्धन्ते विद्याविनयादिगुणैस्ते वृद्धाः पण्डिताः क्विप् तैः सह ३ । ६४ ) इति कनादेशः । पूर्व जगदादी हिरण्यगर्भरूपेणो- वर्तत इति सवृत् तस्मै नमः । जगतामग्रे भवोऽय्यस्तस्मै त्पन्नः पूर्वजस्तस्मै नमः । अपरस्मिन् काले प्रलये कालाग्नि- नमः । 'अग्राद्यत्' । सर्वत्र मुख्यः प्रथमस्तस्मै नमः ॥ ३० ॥ रूपेण जातोऽपरजस्तस्मै नमः । मध्ये सृष्टिसंहारान्तर्देवतिर्य- गादिरूपेण भवो मध्यमस्तस्मै नमः 'मध्यान्मः' । 'गल्भ धाष्टये ' गल्भनं गल्भो धार्श्वम् । अपगतो गल्भो यस्मात्सोऽपगल्भो- ऽप्रगल्भोऽऽव्युत्पन्नेन्द्रियस्तद्रूपाय नमः । एकगर्भान्तरितोऽप- गल्भो वा जघनं गवादीनां पश्चाद्भागस्तत्र भवो जघन्यस्तस्मै नमः । बुध्ने वृक्षादिमूले भवो वुनयस्तस्मै नमः ॥ ३२॥ त्रयस्त्रिंशी ।

एकत्रिंशी ।

नम॑ आ॒शवे॑ चाजि॒राय॑ च॒ नम॒ः शीध्या॑य च॒ शीभ्या॑य च॒ नम॒ ऊर्म्याय चावस्व॒न्याय च॒ नमो॑ नादे॒याय॑ च॒ द्वीप्या॑य च ॥ ३१ ॥

उ० नम आशवे चाजिराय च शीघ्रनामनी । आशुर- ध्वनो व्यापारः । अजिर: 'अज गतिक्षेपणयोः' । अजतीत्य- जिरः । नमः शीध्याय च शीभ्याय च । शीघ्रशीभशब्दो क्षिप्रनामनी । एवं तत्र भव इति छान्दसो यत्प्रत्ययः अधिष्ठातृदेवतावचनः । उपरितनेष्वेवमेव योज्यम् । नम ऊय चावस्वन्याय च । ऊर्मिर्जलकल्लोलः । अवाचीनमु- दकस्य गच्छतः स्वनो ध्वनिः अवस्वनः । नमो नादेयाय च द्वीध्याय च । नद्यां भवः द्वीपे भवः । द्वीपो नद्या मध्ये उदकरहितः प्रदेशः ॥ ३१ ॥

म० अक्षुते जगद्व्याप्नोतीत्याशुस्तस्मै नमः । अजति गच्छतीत्यजिरो गतिशीलस्तस्मै नमः । शीघ्रे वेगवद्वस्तुनि भवः शीघ्रयः । ' तत्र भवः' ( पा० ४ ३ । ५३ ) इति यत्सर्वत्र । 'शीभृ कत्थने' शीभते कथ्यते इति शीभः आत्मश्लाघी पचा- । यच् तत्र भवः शीभ्यः । शीभो जलप्रवाहो वा शीभः क्षिप्रो । वा तत्र भवाय नमः । ऊर्मिषु कल्लोलेषु भव ऊर्म्यः तस्मै नमः । अवगतः स्वनो यस्मात्तदवखनं स्थिरजलम् । यद्वा अव नीचैर्गर्तादौ स्वनोऽवस्वनस्तत्र भवाय । नयां भवो नादेयस्तस्मै नमः । 'स्त्रीभ्यो ढक्' ( पा० ४ । १ । १२० १) । द्वीपे जलान्तर्वर्तिनिर्जलभूमौ भवो द्वीप्यस्तस्मै नमः ॥ ३१॥ द्वात्रिंशी ।

नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॑ च कनि॒ष्ठाय॑ च॒ नमः॑ पूर्व॒जाय॑ चापर॒जाय॑ च॒ नमो॑ मध्य॒माय॑ चापग॒ल्भाय॑ च॒ नमो॑ जघ॒न्याय च बु॒ध्याय च ॥ ३२ ॥

उ०

नमो ज्येष्ठाय च कनिष्टय च । वयोवस्थाभिप्रायाः । पट्नमस्काराः । नमः पूर्वजाय चापरजाय च । पूर्वो जातः पूर्वजः अपरो जातः अपरजः । नमो मध्यमाय चापगल्भाय च । मध्ये भवो मध्यमः अपगतगर्भः अपगल्भः । एकगर्भा- न्तरितः । नमो जघन्याय च बुध्याय च । जघनः पश्चाद्भागः नमादिः तत्र भवः । इति द्वादश यत्प्रत्ययान्ता रुद्राः ॥ ३२ ॥

नम॒ः सभ्या॑य॒ च प्रतिसर्याय च॒ नमो॒ो याम्यय च क्षेम्या॑य च॒ नम॒ः श्लोक्या॑य चावस॒न्याय च नम॑ उर्व॒र्या॑य च॒ खल्या॑य च ॥ ३३ ॥

उ० नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च । सोभ इति गन्धर्वनगरं सुभमिति वा । अभिचारकर्मसरः प्रतिसरः प्रत्यभिचारः । नमो याम्याय च क्षेम्याय च । नमः श्लोक्याय चावसान्याय च । श्लोकः शब्दः । अवसानं समाप्तिः । नम उर्वर्याय च खल्याय च । उर्वरः सीतयोः सर्व- सस्याढ्ययोः सीतयोर्लाङ्गल मार्गद्वयोरन्तरम् । खलो धान्य- खलः ॥ ३३ ॥

म०

सोभं गन्धर्वनगरं तत्र भवः सोभ्यः । यद्वा उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सहितः सोभो मनुष्यलोकः । ' पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यां मनुष्यलोकं ' ( प्रश्नो० १ ) इत्याथर्वणश्रुतेः । तत्र भवः सोभ्यस्तस्मै नमः । प्रतिसरो विवाहोचितं हस्तसूत्रमभिचारो वा तत्र भवः प्रतिसर्यः तस्मै नमः । 'आहुः प्रतिसरं हस्तसूत्रे माल्यस्य मण्डने । व्रणशुद्ध चमूपृष्ठे नियोज्य रक्षके तथा । कर्णेथ मन्त्रभेदेऽपि' इति विश्वः । यमे भवो याम्यः पापिनां नरकार्तिदाता तस्मै नमः । क्षेमे कुशले भवः क्षेम्यस्तस्मै नमः । श्लोका वैदिकमन्त्रा यशो वा तत्र भवोऽवसान्यस्तस्मै नमः । उर्वरा सर्वसस्याढ्या भूः तत्र तत्र भवः श्लोक्यस्तस्मै नमः । अवसानं समाप्तिर्वेदान्तो वा धान्यरूपेण भव उर्वर्यस्तस्मै नमः । खलो धान्यविवेचनदेशः तत्र भवः खल्यस्तस्मै नमः । 'खलः कल्के भुवि धान्ये पूरे कर्णे जयंऽथमे' इत्युक्तेः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

दम॒ वन्या॑य च॒ कक्ष्या॑य च॒ नम॑ः श्र॒वाय॑ च प्रतिश्र॒वाय॑ च॒ नम॑ आ॒शुषे॑णाय चा॒शुर्रथाय च॒ नम॒ः शूरा॑य चावभेदिने॑ च ॥ ३४॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३०३

उ० नमो वन्याय च कक्ष्याय च । वनं वृक्षसमूह उदकं सर्वं परिमृशति । पण्डित इत्यर्थः । नमो निषङ्गिणे चेषुधि- वा । कक्षो नदीकक्षः पर्वतकक्षो वा । नमः श्रवाय च प्रति- । मते च । निषङ्गं खङ्गं तदस्यास्तीति निषङ्गी इषुधिमान् । श्रवाय च श्रवः शब्दः प्रतिश्रवः प्रतिशब्दः । नम आशुषेणाय इषवः धीयन्ते अस्मिन्निति इषुधिः । नमः तीक्ष्णेषवे चायुधिने चाशुरथाय च । आशुसेनः शीघ्रसेनः । आशुरथः शीघ्ररथः । । च । तीक्ष्णा इपवोऽस्य विद्यन्त इति तीक्ष्णेषुः । आयुधमस्या- नमः शूराय चावभेदिने च । शूरः शवतेः । अवाचीनं भेत्तुं स्तीत्यायुधी । नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च । शोभना- शीलमस्येत्यत्रभेदी ॥ ३४ ॥ युधः स्वायुधः । शोभनधनुः सुधन्वा ॥ ३६ ॥

म० वने वृक्षादिरूपेण भवो वन्यस्तस्मै नमः । वनं वृक्षौघो जलं वा । 'वनं प्रस्रवणे गेहे प्रवासेऽम्भसि कानने' । कक्षं तृणं वल्ली वा तत्र भवः कक्ष्यस्तस्मै नमः । ' कक्षो वीरुधि दोर्मूले कच्छे शुष्कवने तृणे' । श्रूयत इति श्रवः । शब्दस्तद्रूपाय नमः । प्रतिश्रवः प्रतिशब्दस्तद्रूपाय नमः । आशुः शीघ्रा सेना यस्य स आशुषेणः तस्मै नमः । आशु शीघ्रो रथो यस्यासावाशुरथस्तस्मै नमः । शूराय युद्धधीराय । धनुः पिनाकं यस्य स सुधन्वा तस्मै ॥ ३६॥ अवभिनत्ति रिपून्नीचैर्विदारयतीत्यवभेदी तस्मै

म० धृष्णोतीत्येवंशीलो धृष्णुः प्रगल्भः तस्मै । प्रमृशति विचारयति प्रमृशः पण्डितः तस्मै । 'इगुपध - ' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कः । निषङ्गिणे खङ्गयुताय नमः । इषुधि- मते तूणयुताय नमः । तीक्ष्णा असह्या इषवो बाणा यस्य सः तीक्ष्गेषुः तस्मै । आयुधान्यन्यान्यपि सन्तीति आयुधी तस्मै । शोभनमायुधं त्रिशूलं यस्य स स्वायुध तस्मै । शोभनं

नमः 1

नमः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

बल्म च वचने॑ च॒ नमो॑ व॒र्मिणॆ च वरू॒थिने॑ च॒ नम॑ः श्रु॒ताय॑ च श्रुतस॒नाय॑ च॒ नमो॑ दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च ॥ ३५ ॥

उ० नमो बिल्मिने च कवचिने च । विल्ममस्यास्तीति बिल्मी । बिल्मं भासनम् उत्तराङ्गमुच्यते । कवचं पट्टस्यूतं कर्पासगर्भम् । नमो वर्मिणे च वरूथिने च । वर्म लौहं वरूथं हस्तिन उपरि गृहाकारः कोष्टकः । नमः श्रुताय च श्रुतसे - नाय च । श्रुताय सर्वलोकविदिताय । श्रुतसेना प्रसिद्धा च सूर्यस्य । नमो दुन्दुभ्याय च आहनन्याय च । दुन्दुभौ भवः दुन्दुभ्यः आहनने भव आहनन्यः ॥ ३५ ॥

1

सप्तत्रिंशी ।

च॒

नम॒ः स्रुया॑ च॒ पध्या॑य च नमः काट्यांय च नीध्या॑य च॒ नम॒ः कुल्या॑य॒ च सर॒स्याय च॒ नमो॑ नादे॒याय॑ च वैश॒न्ताय॑ च ॥ ३७ ॥

उ० नमः स्रुत्याय च पथ्याय च । नद्या एकदिशोदकवाहिनी स्रुतिस्तत्रभवः स्रुत्यः । पथि भवः पथ्यः । नमः काट्यायच नीध्याय च । काटे भवः काव्यः । काटः कूपः । नीचैर्यन्ति यत्रापः स नीपः तत्र भवो नीप्यः । नमः कुल्याय च सर- स्याय च । कुल्यायां भवः कुल्यः । सरसि भवः सरस्यः । नमो नादेयाय च वैशन्ताय च । नद्यां भवो नादेयः । 'स्त्रीभ्यो ढकू' । वेशन्तः तडागः तत्र भवो वैशन्तः ॥ ३७ ॥

म० स्रुतिः क्षुद्रः क्षुद्रमार्गे वा तत्र भवः स्रुत्यः तस्मै । पन्था रथाश्वादियोग्यो मार्गस्तत्र भवः पथ्यः तस्मै । कुत्सित- म० बिल्मं शिरस्त्राणमस्यास्तीति बिल्मी तस्मै नमः । मटति जनो यत्रेति काटो विषममार्गः तत्र भवः काव्यः पटस्यूतं कर्पासगर्भ देहरक्षकं कवचं तदस्यास्तीति कवची तस्मै । काटः कुल्याप्रदेशो वा । नीचैः पतन्त्यापो यत्रेति नीपो तस्मै नमः । लोहमयं शरीररक्षकं वर्म तदस्यास्तीति वर्मी गिर्यधोभागः । 'ऋक्पूरब्धूः पथाम् -' ( पा० ५ । ४ । ७४ ) तस्मै नमः । गजोपरिस्थो गजाकारः कोष्टो वरूथः रथगुप्तिर्वा इत्यप्रत्ययः 'कान्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' पा० ६ । ३ । ९७ ) सोऽस्यास्ति वरूथी तस्मै नमः । 'वरूथं तु तनुत्राणे रथगोपन- इयप्ाब्दस्येकारः तत्र भवो नीप्यः तस्मै । कुल्या कृत्रिमा वेश्मनो:' । श्रुताय प्रसिद्धाय नमः । श्रुता प्रसिद्धा सेना यस्य सरितत्र भवः कुल्यः, कुलेषु देहेषु वान्तर्यामिरूपेण भवः स श्रुतसेनः तस्मै । दुन्दुभौ भेर्यां भवो दुन्दुभ्यः तस्मै । कुल्यः तस्मै । 'कुलं देहेऽन्वये गणे' । सरसि भवः सरस्यः 'दुन्दुभिस्तु भेर्यां दितिसुते विषे' । आहन्यते ताड्यतेऽने- तस्मै । नयां भयो नादेयः तस्मै नदीजलरूपाय नमः । वेश- नेत्याहननं वाद्यसाधनं दण्डादि तत्र भव आहनन्यः । न्तोऽल्पसरः तत्र भवो वैशन्तः तस्मै ॥ ३७ ॥

तस्मै ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

नमो॑ धृष्ण॒वे॑ च॒ प्रमु॒शाय॑ च॒ नमो॑ निष॒ङ्गिणै चेषुध॒मते॑ च॒ नम॑स्ति॒क्ष्णेष॑वे चायुधिने च नमः स्वायु॒धाय॑ च सु॒धन्व॑ने॒ च ॥ ३६ ॥

!

अष्टत्रिंशी ।

नमः कूप्या॑य चाडव॒ख्याय च॒ नमो॒ वीध्या॑य चात॒याय॑ च॒ नमो॒ मेध्या॑य॒ च विद्युत्या॒य च॒ नमो वर्ध्याय चाव॒र्थ्यांय च ॥ ३८ ॥

उ० नमः कूप्याय चावट्याय च । कूपे भवः कूप्यः ।

उ० नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च धृष्णुः प्रगल्भः । प्रमृशः । अवटे भवः अवढ्यः । अवटो गर्तः । नमो वीध्याय चातयाम

1

३०४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

1

म०

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

च । 'इन्धी दीप्तौ' विगतदीप्तिर्वीधः घनागमः तत्र भवो हरितवर्णानि येषां वृक्षाणां पत्राणि स एवमुच्यन्ते । वीध्र्यः । आतपे भव आतथ्यः । नमो मेध्याय च विद्युत्याय । नमस्ताराय तारयति उत्तारयति संसारात् तारः ॥ ४० ॥ शं सुखं गमयति प्रापयति शत्रुः, शं सुखरूपा गावो वाचो वेदरूपा यस्येति वा तस्मै । पशूनां प्राणिनां पतिः पालकः तस्मै । उग्र उद्भूर्णायुधः शत्रून् हन्तुं तस्मै । भीमः शत्रुभयोत्पादकः । अग्रे पुरो वर्तमानो हन्तीत्यग्रेवधः तस्मै । दूरे वर्तमानो हन्तीति दूरेवधः तस्मै । हन्तीति हन्ता तस्मै 1 लोके यो हन्ति तद्रूपेण रुद्र एव हन्तीत्यर्थः । अतिशयेन हन्ता हनीयान् तस्मै । 'तुरिष्ठेमेयः सु ' ( पा० ६ । ५ । १५४ ) इति तृचो लोपः । प्रलये सर्वहन्तेत्यर्थः । हरयो हरिताः केशाः पत्ररूपा येषां तेभ्यो वृक्षेभ्यः कल्पतरुरूपेभ्यो नमः । तारयति संसारमिति तारः तस्मै ॥ ४० ॥

च । निगदव्याख्यानम् । नमो वर्ष्याय चावयय च । वर्षे भवः वर्ण्यः । अवर्षे भवः अवयः ॥ ३८ ॥ म० कूपे भवः कूप्यः तस्मै । अवटो गर्तस्तत्र भवोऽवट्य: तस्मै । 'इन्धी दीप्तौ' विशेषेण इथं वीध्रं निर्मलं शरदभ्रं तत्र भवो वीध्र्यः । यद्वा विगत इम्रो दीप्तिर्यस्मात्स वीथ्रो घनागमः तत्र भवाय नमः । आतपे भव आतप्यः तस्मै । मेघे भवो मेध्यः तस्मै । विद्युति भवो विद्युत्यः तस्मै । वर्षे वृष्ट्यां भवो वर्ण्यः तस्मै । अवर्षे वृष्टिप्रतिबन्धे भवोऽवर्ण्यः तस्मै ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

नमो॒ वात्या॑य च॒ रेष्म्या॑य च॒ नमो॑ वास्त॒व्याय च वास्तुपाय॑ च॒ नम॒ः सोमा॑य॒ च रु॒द्राय॑ च॒ नम॑- स्त॒म्राय॑ चारु॒णाय॑ च ॥ ३९॥

उ० नमो वात्याय च रेष्म्याय च । वाते भवो वात्यः । रिपतिहिंसार्थः । ' अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति मनिन् । रेष्म । तत्र भवो रेष्म्यः । नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च वास्तु गृहं तत्र भवो वास्तव्यः वास्तुपतिर्वास्तुपः । नमः सोमाय च रुद्राय च नामतो नमस्काराः । नमस्ताम्राय च वर्णतो नम- स्काराः ॥ ३९ ॥

वाते भवो वाल्यः तस्मै । रिष्यन्ते नश्यन्ति भूता- म० न्यत्रेति रेष्मा प्रलयकालः । ' अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति मनिन् । तत्र भवो रेष्म्यः । प्रलयेऽपि विद्यमानायेत्यर्थः । वास्तुनि गृहभुवि भवो वास्तव्यः तस्मै । ' वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम्' । वास्तुं गृहभुवं पाति वास्तुपः तस्मै । उमया सहितः सोमः तस्मै । रुतू दुःखं द्रावयति रुद्रो दुःखनाशकः तस्मै । ताम्रो रक्तवर्णः उदयद्रविरूपेण तस्मै । अरुण ईषद्रक्त उदयोत्तरकालीनार्करूपेण ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

नम॑ः श॒वे॑ च पशु॒पत॑ये च॒ नम॑ उ॒ग्राय॑ च भीमाय॑ च॒ नमो॑ऽग्रेव॒धाय॑ च दूरेव॒धाय॑ च॒ नमो॑ ह॒त्रे च॒ हर्नीयसे च॒ नमो॑ वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नम॑स्त॒राय॑ ॥ ४० ॥

उ० नमः शंगवे च पशुपतये च । शं सुखं गवां करो- तीति शंगुः । पशूनां पतिः । नम उग्राय च भीमाय च । उग्र उद्गर्णः । भीम भीषणः । नमोऽवधाय च दूरेवधाय च । अग्रेस्थितो हन्ति अग्रवधः । दूरेस्थितो हन्ति दूरेवधः । नमो हत्रे च हनीयसे च । हन्तीति हन्ता हनीयान्हन्तृतमः । नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः ।

।

एकचत्वारिंशी ।

नम॑ः श॑भ॒वाय॑ च मयोभ॒वाय॑ च॒ नम॑ः श॑क॒- राय॑ च मयस्क॒राय॑ च॒ नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑- राय च ॥ ४१ ॥

उ० नमः शं भवाय च मयोभवाय च । 'शम उपशमे' । अस्य । शं सुखनाम । शंभावयतीति शंभवः । यद्वा । शमा सुखेन वा भावयतीति शंभवः । शं च आन- न्दरूपश्च । कालदेशानवच्छिन्नं भवनं तच्छक्तिश्च । आन- दविज्ञान इत्यर्थः । इयमेव व्याख्या मयोभुवशब्दस्य । नमः शंकराय च मयस्कराय च । शं करोतीति शंकरः । मयः करोतीति मयस्करः । नमः शिवाय च शिवतराय च शिवः शान्तो निर्विकारः । शिवतरस्ततोऽप्यधिको निरतिशय- सर्वज्ञबीजः ॥ ४१ ॥

1

म० शं सुखं भवत्यस्मादिति शंभवः । यद्वा शं सुख- रूपश्वासौं भवः संसाररूपथ मुक्तिरूपो भवरूपश्च तस्मै । मयः सुखं भवत्यस्मान्मयोभवः संसारसुखप्रदः तस्मै । शं लौकिकसुखं करोति शंकरः तस्मै । मयो मोक्षसुखं करोति मयस्करः तस्मै । स्रक्चन्दनादिरूपेण लौकिक सुखकारित्वं शास्त्रादिरूपेण ज्ञानप्रदत्वान्मोक्ष सुखकारित्वमित्यर्थः । एताभ्यां पदाभ्यां॑ साक्षात्सुखकारिलं पूर्वपदाभ्यां तद्वारा कारयितृत्व- मिति विवेकः । शिवः कल्याणरूपो निष्पापः तस्मै । शिव- तरोऽत्यन्तं शिवो भक्तानपि निष्पापान्करोति तस्मै । अस्यां कण्डकायां षड् यजूंषि पूर्वस्यां दशोक्तेः ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

नमः पार्थौय चावार्याय च॒ नमः॑ प्र॒तर॑णाय च॒त्तर॑णाय च॒ नम॒स्तीर्थ्यांय च॒ कूल्या॑य च॒ नम॒ः शय्याय च फेन्याय च ॥ ४२ ॥ च

च

उ० नमः पार्याय चावार्याय च । पारे भवः पार्थः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अवारे भवः अवार्यः । नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च । प्रतरन्ति येन तत्प्रतरणम् उदकमुच्यते । उत्तरन्ति येन तदुत्तरणम् नौरुच्यते । नमस्तीर्थ्याय च कुल्याय च । तीर्थे भवस्तीर्थ्यः । कूले भवः कूल्यः । नमः शष्याय च फेन्याय च । प्ररूढानि तृणानि शष्पमुच्यन्ते तत्र भवः शष्यः । फेने भवः फेन्यः ॥ ४२ ॥

म०

।

पारे संसाराब्धेः परतीरे जीवन्मुक्तरूपेण भवः पार्थः तस्मै । अवारे अर्वाक्तीरे संसारमध्ये संसारित्वेन भवोऽवार्यः तस्मै । 'पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं यदन्तरम्' इति कोषः प्रकर्षेण मन्त्रजपादिना पापतरणहेतुः प्रतरणः तस्मै । उत्कृ- टेन तत्त्वज्ञानेन संसारोत्तरणहेतुरुत्तरणः तस्मै । तीर्थे प्रया- गादौ भवः तीर्थ्यः तस्मै । कूले तटे भवः कूल्यः तस्मै । शष्पं बालतृणं - गङ्गातीरोत्पन्नं कुशाङ्कुरादि तत्र भवः तस्मै । फेने डिण्डीरे भवः फेन्यः तस्मै ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

शष्यः

नर्मः सिकत्याय च प्रवाह्याय च नमः किछु - शि॒लाय॑ च क्षय॒णाय॑ च॒ नम॑ः कप॒र्दिने॑ च पुलस्तये च॒ नम॑ इरण्याय च प्रप॒थ्याय च ॥ ४३ ॥

1

३०५

ल्याय च गेह्याय च । तल्पः शयनम् । गेहं गर्भगृहम् 'तत्र भवः' इति तद्धितः । नमो हृदय्याय च निवेध्याय च । हृदये भवो हृदय्यः । निवेप्पे भवो निवेष्यः । निवेष्‍ आवर्तः । भ्रमः । नमः काढ्याय च गह्वरेष्ठाय च । काटे भवः काव्यः काटः कृपः । गह्वरे तिष्ठति गह्वरेष्ठः । गह्वरं महदुदकम् ॥ ४४ ॥

म० व्रजे गोसमूहे भवो व्रज्यः तस्मै । 'गोष्टाध्वनिवहा व्रजाः' । गावस्तिष्ठन्ति यत्रेति तद्गोष्टं तत्र भवो गोष्ठ्यस्तस्मै । तल्पं शय्या तत्र भवस्तल्प्यस्तस्मै । गेहे गृहे भवो गेह्यस्तस्मै । हृदये भवो हृदय्यो जीवस्तम्मै । निवेष्प आवर्तो नीहारजल वा तत्र भवो निवेष्प्यः तस्मै । कुत्सितमदन्ति गच्छन्ति जना यत्र स काटो दुर्गारण्यदेशः काटः कूपो वा तत्र भवः काट्यः तस्मै । गह्वरे विपमे गिरिगुहादो गम्भीरे जले वा तिष्ठति गह्वरेष्टः तस्मै । 'गहरं बिलदम्भयोः' ॥ ४४ ॥ पञ्चचत्वारिंशी ।

नम॒ः शुष्क्या॑य च हरि॒त्याय च॒ नम॑ः पा ँस॒ व्याय च रजस्याय च॒ नमो॒ो लोप्या॑य चोल॒प्याय च नम॑ ऊत्र्य च सूर्या॑य च ॥ ४५ ॥

उ० नमः शुष्क्याय च हरित्याय च । शुष्के भवः शुष्क्यः । उ० नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च । सिकतासु भवः हरिते भवो हरित्यः हरितमार्द्रम् । नमः पाठुंसव्याय च सिकत्यः । प्रवाहे भवः प्रवाह्यः । किं शिलाय च क्षय- रजस्याय च पांसुषु भवः पांसव्यः । रजसि भवो रजस्यः । णाय च किमेतदुदकं हिमीभूतमुत शिलेति यत्र वितर्कः स नमो लोप्याय चोलप्याय च । लोपे भवो लोप्यः । लुध्यत किंशिलः । यद्वा किंशिलो उत कर्करः । क्षयन्त्यस्मिन्नाप इति लोपः । उलपे भव उलप्यः । ऊर्ध्वं लप्यते उच्चार्यते इति क्षयणः । नमः कपर्दिने च पुलस्तये च । कपर्दी जटा नतु लोप इवाश्रवणमुपैति उलध्यः । नम ऊर्व्याय च । ऊर्वे मुकुटधारी । पुरस्तिष्ठतीति पुलस्तिः शुभाशुभदिदृक्षया । भव ऊर्व्यः । ऊर्वो वडवाग्निः । स एव शोभनः सूर्वः तत्र नम इरिण्याय च प्रपध्याय । इरिणे भव इरिण्यः । निरुदक । भवः सूर्व्यः ॥ ४५ ॥ प्रदेश इरिणम् । प्रपथे भवः प्रपथ्यः ॥ ४३ ॥

म० सिकतासु भवः सिकत्यः तस्मै । प्रवाहे स्रोतसि भवः प्रवाह्यः तस्मै । कुत्सिताः क्षुद्राः शिलाः शर्करारूपाः पाषाणा यत्र प्रदेशे स किंशिलः तद्रूपाय नमः । क्षियन्ति निवस- न्त्यापो यत्र स क्षयणः स्थिरजलप्रदेशः तस्मै । कपर्दो जटा - जूटोsस्यास्तीति कपर्दी तस्मै । पुरोऽग्रे तिष्ठति पुलस्तिः । थस्य तवं रस्य ललं च छान्दसम् । यद्वा पूर्षु शरीरेषु अस्तिः सत्ता यस्य स पुलस्तिः सर्वान्तर्यामी तस्मै । इरिणमूषरं वितृणदेशस्तत्र भव इरिण्यः तस्मै । प्रकृष्टः पन्थाः प्रपथो बहुसेवितो मार्गस्तत्र भवः प्रपथ्यः तस्मै ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

नमो॑ व्र॒ज्या॑य॒ च॒ गोष्ठया॑य॒ च॒ नम॒स्तप्या॑य च॒ गेह्या॑य च॒ नमो॑ हृद॒य्या॒य च निवे॒ध्याय च॒ नम॑ः काट्या॑य च गह्वरे॒ष्ठाय॑ च ॥ ४४ ॥

उ०

नमो व्रज्याय च गोठ्याय च व्रजे भवो व्रज्यः । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति गोष्ठः तत्र भवो गोष्ठ्यः । नमस्त-

३९ य० उ०

1

म० शुष्के काष्टादौ भवः शुष्क्यः तस्मै । हरिते आर्द्रे काष्टादौ भवः हरित्यः तस्मै । पांसुषु धूलिषु भवः पांसव्यः तस्मै । ओर्गुणः । रजसि गुणे परागे वा भवो रजस्यः तस्मै 'रजो रेणुपरागयोः । स्त्रीपुष्पे गुणभेदे च' । लुप्यते नश्य गमनादि यत्रेति लोपोऽगम्य प्रदेशस्तत्र भवो लोप्यः तस्मै । । लोपः संहारो वा । उलपा बल्वजादितृणविशेषास्तत्र भव उलप्यः तस्मै । 'उलपस्तु गुल्मिनी तृणभेदयोः' । उर्व्यां भूमौ भव उर्व्यः तस्मै । दीर्घ आर्षः । ऊर्वो वडवानलो वा । शोभन ऊर्वः कल्पानलस्तत्र भवः सूर्यः तस्मै ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

नमः॑ प॒र्णाय॑ च पर्णश॒दाय॑ च॒ नम॑ उद्रमा॑णाय चाभिन॒ते च॒ नम॑ आखिद॒ते च॑ प्रखद॒ते॑ च॒ नम॑ः इष॒कृद्भ्यो॒ धनु॒ष्कृद्भ्य॑श्च॒ वो॒ नमो॒ नमो॑ वः किरके- भ्यो॑ दे॒वाना॒ हृद॑येभ्यो॒ नमो॑ विचिन्व॒त्केभ्यो॒ नमो॑ विक्षिण॒केभ्यो॒ नम॑ आहु॑तेभ्य॑ः ॥ ४६ ॥

उ० नमः पर्णाय च पर्णशदाय च । पर्णं प्रसिद्धम् ।

३०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पर्णशब्दः पतितपर्णावस्थानवान् । नम उद्गुरमाणाय चाभि- नते च । उद्दुरमाण उद्यमनशीलः । अभिघ्नते अभिहननं । कुर्वते । नम आखिदते च 'खिद दैन्ये' दैन्यभावं कुरुते । अभक्तानां प्रकर्षेण दैन्यभावं कुरुते निषिद्धसेविनाम् । नम इषुकृच्यो धनुष्कृद्भ्यश्च वो नमः । इपून्ये कुर्वन्ति ते इषु- कृतः तेभ्यो नमः । ये यूयं धनुष्कृतः तेभ्यो युष्मभ्यो नमः । युष्मदादेशयोगात्प्रत्यक्षा एते रुद्राः । समाप्तास्तिस्रोऽशीतयः । इदानीं रुद्राणां हृदयभूतानामग्निवायुसूर्याणां संबन्धीनि यजूंषि उच्यन्ते । नमो वः किरिकेभ्यः । नमो वः युष्मभ्यं ये यूयं किरिकाः कुर्वन्तीदं जगत् वृष्ट्याद्युपकारेण किरिका: अग्निवायुसूर्याः देवानां हृदयेभ्यः रुद्राणां हृदयभूताः । नमो विचिन्वत्केभ्यः । विचिन्वन्ति पृथक्कुर्वन्ति धर्मकारिणं पापकारिणं च ते विचिन्वत्काः । नमो विक्षिणत्केभ्यः । विविधं क्षिण्वन्ति हिसन्ति ये ते विक्षिणत्काः । नम आनि - र्हतेभ्यः हन्तिर्गत्यर्थः । एते ह्यग्निवायुसूर्याः सर्गादावाभि मुख्येनैतेभ्यो लोकेभ्यो निर्गताः ॥ ४६ ॥

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

सप्तचत्वारिंशी ।

द्रापे॒ अन्ध॑सस्पते॒ दरि॑वं॒ नील॑लोहित । आ॒सां प्रजाना॑मे॒षां प॑शूनां मा भेर्गा रो॒मो च॑ न॒ः किंच॒- नाममत् ॥ ४७ ॥

1

उ० द्वापे अन्धसस्पते । सप्तकण्डिका एकरुद्रस्तुतिः । उपरिष्टादृहती । हे द्वापे । 'द्रा कुत्सायांगतौ' । द्वापयतीति द्वापिः । अयथोक्तकारिणं कुत्सितां गतिं नयति । हे अन्ध- सस्पते सोमस्य पते । हे दरिद्र हे निष्परिग्रह । हे नील- लोहित । 'नीलानि चास्यैतानि रूपाणि च' इति श्रुतिः । एवं संबोध्य रुद्रं अथेदानीमभयं याचते । असां प्रजानाम् अस्मदीयानाम् एषां पशूनां मा त्वं भैषीः । मारोक् अविभ्यश्च मा त्वं रुजः मा भाङ्क्षीः । मोच नः किंचनांममत् । मा च नः अस्माकं किंचन अपत्यादिकम् । आममत् 'अम रोगे' । मा चास्माकमपत्यादिकं रोगसंयुक्तं कृथा इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ म० सप्त ऋच एकरुद्रदेवत्याः आद्योपरिष्टादृहती सप्ता-

कुत्सितां गतिं पापिनः प्रापयतीति द्वापिः । हे अन्धसः सोमस्य पते पालक, 'अन्धसस्पत इति सोमस्य पत इत्येतत् ' अद्वितीयत्वादिति भावः । हे नीललोहित, कण्ठे नीलोऽन्यत्र ( ९ । १ । १ । २४ ) इति श्रुतेः । हे दरिद्र निष्परिग्रह, लोहितः हे शिव, नोऽस्माकमासां प्रजानां पुत्रादीनामेषां पशूनां गवादीनां लं मा मेः भयं मा कुरु । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् । मा रोक् 'रुजो भने' प्रजापशूनां भङ्ग मा कार्षीः । कर्मणि षष्ठ्यौ । च पुनर्नो- ऽस्माकं किंचन किमपि द्विपदचतुष्पदादिकं मो मा आम- मत् रुग्णं मा कार्षीत् । यद्वा रुग्णं मास्तु । ' अम् रोगे' लङि धातोरमागम आर्पः ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

म० तरूणां पत्ररूपाय नमः । 'शङ्ख ं शातने' शदनं ं टदशद्वादशार्णपादा । हे द्रापे, 'द्रा कुत्सायां गतौ' द्वापयति शदः शातनम् । यद्वा पर्णानि शीर्यन्ते शायन्ते पक्कानि पतन्ति यत्र स पर्णशदः पतितपर्ण स्थितिदेशस्तद्रूपाय नमः । 'गुरी उद्यमे' 'तुदादिभ्यः श:' । उद्गुरते उद्यमं करोति उद्गुर - माण उद्यमी तस्मै । अभिहन्ति शत्रू नित्यभिन्नन् तस्मै । आ समन्तात् खिद्यते दैन्यं करोत्यभक्तानामित्याखिदन् तस्मै । प्रकर्षेण खेदयति पापिन इति प्रखिद्न् तम्मै । इपून् वाणान् कुर्वन्ति ते इषुकृतस्तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । धनूंषि चापानि कुर्वन्ति ते धनुष्कृतः तेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । युष्मदादेश - योगात्प्रत्यक्षा एते रुद्राः । तिस्रोऽशीतयो रुद्राणां समाप्ताः । एवं चत्वारिंशदधिकशतद्वयमन्त्रैः रुद्रस्य सर्वात्मत्वमुक्तम् । अथ रुद्रेषु प्रधानभूतानामग्निवायुसूर्याणां संबन्धीनि चा यजूंयुच्यन्ते । चतुर्णामादौ नमः शब्दाच्चत्वार्येव यजूंपि आद्यं चतुर्दशाक्षरं त्रीणि सप्ताक्षराणि तानि व्याहृतिसंज्ञानि । इ॒मा रु॒द्राय॑ त॒वसै कप॒र्दिने॑ क्ष॒राय॒ प्रभ॑- नमो व इति । देवानां हृदयेभ्यो रुद्राणां हृदयवत्प्रधानभूते - रामहे म॒तीः । यथा॒ शमस॑दे॒ चतु॑ष्पदे॒ विश्वं॑ भ्योऽग्निवायुसूर्येभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । 'देवानां हृदयेभ्य इत्यग्निर्वायुरादित्य एतानि ह तानि देवानां हृदयानि ( ९ । १ । १ । २३ ) इति श्रुतेः । हृदयानीव हृदयानि यथा- ङ्गानां हृदयं प्रधानमेवमेते रुद्राणां प्रधाना इत्यर्थः । कीदृशे - भ्यस्तेभ्यः । किरिकेभ्यः । वृष्ट्यादिद्वारा जगत् कुर्वन्ति किरि - कास्तेभ्यः । 'एते हीदं सर्वं कुर्वन्ति ' ( ९ । १।१।२३ ) इति श्रुतेः । विचिन्वन्ति पृथक् कुर्वन्ति धर्मिष्ठं पापिष्टं चेति विचिन्वत्कास्तेभ्योऽन्यादिभ्यो नमः । विविधं क्षिण्वन्ति हिंसन्ति पापमिति विक्षिणत्कास्तेभ्योऽन्यादिभ्यो नमः । आ समन्तान्निर्हता निर्गताः सर्गादौ लोकेभ्य इत्यानिर्हतास्तेभ्यो रुद्रा - वतारेभ्योऽग्निवायुसूर्येभ्यो नमः । हन्तिर्गत्यर्थः । 'तेभ्यस्तप्तेभ्य- स्त्रीणि ज्योतीधूंष्यजायन्ताग्निर्थोऽयं पवते सूर्यः' इति श्रुतेः ॥ ४६ ॥

पुष्टं ग्रामे॑ अ॒स्मिन्न॑ना॒तु॒रम् ॥ ४८ ॥

उ० इमा रुद्राय । जगती । इमाः मतीः याभिः स्तूयते ता रुद्राय । तबसे महसे बलवते वा । उभयत्र हि तवः- शब्दः पठ्यते । कपर्दिने जटामुकुटधारिणे । क्षयद्वीराय क्षयन्ति वसन्त्यस्मिन्वीरा इति क्षयद्वीरस्तस्मै क्षयद्वीराय । प्रभरामहे प्रेरयामः । तथा वयं प्रेरयामः । यथा येन प्रका रेण । शमसत् द्विपदे चतुष्पदे । शं सुखम् असत् भवति द्विपदां चतुष्पदां । यथा विश्वं सवं पुष्टं समृद्धं ग्रामे अस्मिन् अनातुरम् आपद्रहितं स्वस्थं भवति ॥ ४८ ॥

म० कुत्सदृष्टा जगती । वयमिमा अस्मदीया मतीः बुद्धी: रुद्राय शंकराय प्रभरामहे प्रहरामहे समर्पयामः । रुद्रं स्मराम

उवटभाष्य - महीधर भाष्यसंवलिता ।

इत्यर्थः । हृग्रहोर्भः । कीदृशाय । तवसे महते बलवते वा । उभयत्र तवःशब्दः पठितः । कपर्दिने जटिलाय । क्षयद्वीराय क्षयन्तो निवसन्तो वीराः शूराः यत्र स क्षयद्वीरः तस्मै । शूराये - त्यर्थः । क्षयन्तो नश्यन्तो वीरा रिपवो यस्मादिति वा । द्विपदे पुत्रादये चतुष्पदे गवादिपशवे । सप्तमी वा द्विपदचतुष्पदविषये । यथा येन प्रकारेण शं सुखमसत् भवति अस्मिन् ग्रामे अस्मिन् वासस्थाने विश्वं सर्वं प्राणिजातं पुष्टं समृद्धमनातुरं निरुपद्रवं स्वस्थं च यथा असत् तथा मतिं हरे समर्पयाम इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ एकोनपञ्चाशी ।

।

या तै रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहा॑ भेष॒जी शि॒वा रु॒तस्य॑ भेष॒जी तया॑ नो मृड जीवसे ॥४९॥ उ० या ते रुद्र । अनुष्टुप् । हे रुद्र, या तव शिवा शान्ता तनूः शरीरम् । शिवा । अतिशयार्थं पुनर्वचनम् । विश्वाहा भेषजी सर्वदा भिषक्त्वेन वर्तते । शिवा रुतस्य व्याधेः भेषजी । रुतशब्दो व्याधिवचनः । यद्वा शिवारुतस्य शिवात्कृतस्य शब्दस्य भेषजी । अपशकुनहन्त्रीत्यर्थः । तया तन्वा नः अस्मान् मृड सुखय । जीवसे जीवनाय ॥ ४९ ॥ म० अनुष्टुप् । हे रुद्र, या ते तब ईदृशी तनूः शरीरं तया तन्वा नोऽस्मान् जीवसे जीवितुं मृड सुखय । कीदृशी । शिवा शान्ता अघोरा । विश्वाहा विश्वानि च तान्यहानि च विश्वाहा 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' ( पा० २ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । तस्या आकारः । सर्वेष्वहःसु सर्वदा शिवा कल्याण- कारणी भेषजी औषधरूया संसारव्याधिनिवर्तिका । रुतस्य शारीरव्याधेः शिवा समीचीना भेषजी निवर्तकौषधिः ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

परि॑ नो रु॒द्रस्य॑ हे॒तिवृ॑णक्तु॒ परि॑ त्वे॒षस्य॑ दुर्म॒ति- र॑घा॒योः । अव॑ स्थि॒रा म॒घव॑द्भ्यस्तनु॒ष्व॒ मद॑स्त॒काय॒ तन॑याय मृड ॥ ५० ॥

उ०

1

परि नः अनुष्टुप् । परिवृणक्तु परिवर्जयतु नः अस्मान् रुद्रस्य हेतिः आयुधं परित्वेषस्य दुर्मतिरघायोः परि वृणक्तु त्वेषस्य क्रोधिनो ज्वलितस्य दुर्मतिः दुष्टा मतिः । अघायोः अघं पापं यः कामयते परस्मै कर्तुं स अघायुः तस्य अघायोः । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतो द्वितीयं वाक्यम् । अव स्थिरा मघवद्भ्यस्तनुष्व अवतनुष्व अवतारय शिथिलीकुरु । स्थिरा स्थिराणि धनूंषि । केभ्योऽर्थाय अवतनुष्व । मघवद्भ्यः मघं धनं हविर्लक्षणं येषामस्ति ते मघवन्तः तेभ्यो मघवद्यो यजमानेभ्योऽर्थाय । नतु अयागशीलेभ्यः प्रतिषिद्धसेविभ्यः । किंच । हे मीदृः 'मिह सेचने' सेक्तः । मध्यस्थानो वा वृष्टि- कर्मणा स्तूयते । युवा वा कृत्वा अपरिणामित्वेन स्तूयते । तोकाय तनयाय मृड । तोकाय पुत्राय तनयाय पौत्राय मृड सुखय ॥ ५० ॥

'

1

३०७

म० त्रिष्टुप् । रुद्रस्य शिवस्य हेतिरायुधं नोऽस्मान् परि- वृणक्तु परितो वर्जयतु । अस्मान्मा हन्त्वित्यर्थः । वेषस्य क्रुद्धस्य अघायोः द्रोग्धुर्दुर्मतिर्दुष्टमतिद्रोहबुद्धिश्चास्मान्परित्रृणक्तु । त्वेषति क्रोधेन ज्वलति वेषस्तस्य पचाद्यच् । अघं पापं परस्येच्छति अघायुः 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ) इत्यत्र परेच्छायामपि वाच्यमिति क्यच् । 'क्यचि च' ( पा० ७ । ४ । ३३ ) इतीले प्राप्ते 'अश्वाघस्यात् ' ( पा० ७ । ४ । ३७ ) इत्याकारः 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्युप्रत्ययः । मेहति सिञ्चतीति मीवान् हे मी दुः कामाभिवर्षुक, स्थिरा स्थिराणि दृढानि धनूंषि त्वमवतनुष्व । अवतारय ज्यारहितानि कुरु । किमर्थं । मघवद्भ्यः । मघमिति धननाम । मघं हविर्लक्षणं धनं विद्यते येषां ते मघवन्तो यजमानास्तदर्थम् । यजमानानां भयनिवृत्तये इत्यर्थः । किंच तोकाय पुत्राय तनयाय पौत्राय च मृड पुत्रं पौत्रं च सुखय । कर्मणि चतुर्थ्यां ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

मीदु॑ष्ट॒म॒ शव॑तम शि॒वो न॑ः सु॒मना॑ भव । पर॒मे वृक्ष आयु॑धं नि॒धाय॒ कृत्ति॒ वसा॑न॒ आच॑र॒ पिना॑कं॒ बिदाग॑हि ॥ ५१ ॥

उ०मीदुष्टम । यवमध्या त्रिष्टुप् । हे मीदुष्टम सेकृतम । हे शिवतम, शिवो नः अस्माकं सुमनाः शोभनमनस्कश्च भत्र । किंच । परमे वृक्षे दूरदेशावस्थायिनि आयुधं निधाय स्थापयित्वा । कृत्तिं चर्म वसानः । आचर आचरणमनुष्ठा- नम् । पिनाकं बिभ्रत् पिनाकं कोदण्डः तं धारयन् आगहि

।

आगच्छ ॥ ५१ ॥

म० इयमेकोना यवमध्या त्रिष्टुप् तृतीय एकादशार्णः चत्वारोऽन्येष्टार्णाः पञ्चपादा । अतिशयेन मीड्डान् मीदुष्टमः । अत्यन्तं शिवः शिवतमः । हे मीदुष्टम अतिशयेन कामसेक्तः, हे शिवतम अत्यन्तं कल्याणकर्तः, नोऽस्मान् प्रति शिवः शान्तः सुमनाः हृष्टचित्तश्च भव । किंच परमे दूरस्थे उन्नते वा वृक्षे वटादों आयुधं त्रिशूलादिकं निधाय संस्थाप्य कृत्तिं चर्म वसानः परिदधानः सन् आचर आगच्छ तपश्चरेति वा । आगच्छन्नपि पिनाकं धनुर्बिभ्रत् धारयन्सन् आगहि आगच्छ । ज्याशरहीनं धनुर्मात्रं शोधार्थं धारयन्नागच्छेत्यर्थः ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

विक्र॑रिद्र॒ विहित॒ नम॑स्ते अस्तु भगवः ।
यास्ते॑ स॒हस्र॑ हे॒तयो॒ऽन्यम॒स्मन्निव॑न्तु॒ ताः ॥ ५२ ॥

॥५२॥

० विकिरिद्र । द्वे वनुष्टुभौ । हे विकिरिद्र विकिरनिपून्द्रा- वयतीति विकिरिद्रः विलोहित विगतकल्मषभाव । नमस्ते अस्तु हे भगवन् । एवमभिष्टुत्य अथ याचते । यास्तव सहस्रं

३०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

तयः । हेतिरायुधम् । सहस्रशब्दोऽनन्तवचनः । अन्य स्मि-
निवपन्तु ताः अस्मत्तोऽन्यं पुरुषं निवपन्तु ताः ॥ ५२ ॥

म० द्वे अनुष्टुभौ । विविधं किरिं घाताद्युपद्रवं द्रावयति नाशयति विकिरिद्रः हे बिकिरिद्र, हे विलोहित, विगतं लोहितं कल्मषं यस्मात् स विलोहितः हे शुद्धखरूप, भगवः भगवन्, ते तुभ्यं नमोऽस्तु । हे रुद्र, ते तव याः सहस्रं हेतयोऽसंख्यान्यायुधानि ता हेतयोऽस्मदन्यमस्मद्व्यतिरिक्तं निवन्तु नन्तु ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

सहस्रणि सहन॒शो वा॒ह्वोस्तव॑ हे॒तय॑ः । तासा- मीशानो भगवः पराचीना मुख कृधि ॥ ५३ ॥ उ० सहस्राणि बहूनि सहस्रशः । ' संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम्' इति शस् । असंख्यातानि सहस्राणि । अनन्तत्व- प्रतिपादनार्थम् । बाह्वोस्तव हेतयः आयुधानि तासां हेती- नाम् ईशानः सन् हे भगवः, 'मतुवसोरुः संबुद्धौ छन्दसि' इति विसर्जनीयः । हे भगवन् । पराचीनानि पराञ्चितानि पराङ्मुखानि मुखा मुखानि कृधि कुरु ॥ ५३ ॥

म० हे भगवः भगवन्, षड्गुणैश्वर्यसंपन्न, तव बाह्वोर्ह स्तयोः याः सहस्राणि सहस्रशः हेतयः सन्ति तासां हेतीनां मुखा मुखानि शल्यानि पराचीना अस्मत्तः पराङ्मुखानि त्वं कृधि कुरु । करोतेः शपि लुप्ते 'श्रुणुपृकृवृभ्यश्छन्दसि' (पा० ६।४।१०२) इति हेर्धिः । कीदृशस्त्वम् । ईशानः ईट इतीशानः जगन्नाथः । सहस्राणि सहस्रसंख्यानि धनुः खङ्गः शूलं वर्मेत्यादिभेदेन सहस्रसंख्यत्वम् । सहस्रं सहस्रमिति सहस्रशः 'संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् ' ( पा० ५ । ४ । ४३ ) इति शस्प्रत्ययः । धनुरादीनां प्रत्येकं सहस्रसंख्यत्वमि - त्यर्थः ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

अस॑ख्याता स॒हस्रेणि॒ ये रु॒द्रा अधि॒ भूम्या॑म् । तेषा॑ सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ५४ ॥ उ० असंख्याता । बहुरुद्रदेवत्या दशानुष्टुभः । पृथि- वीस्थानां नमस्कारः । असंख्यातानि सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् भूम्यामुपरि स्थिताः । तेषां सहस्रयोजनेऽ- ध्वनि अवस्थितानामनेन हविषा अवधन्वानि तन्मसि अवत- न्मसि अवतनुमः अवतारयामः । धन्वानि धनूंपि ॥ ५४ ॥

म० बहुरुद्रदेवत्या दशानुष्टुभोऽवतानसंज्ञाः । भूमिस्था रुद्रा उच्यन्ते । असंख्याता असंख्यातानि सहस्राणि अमिता ये रुद्रा भूम्यामधि भूमेरुपरि स्थिताः । तेषां रुद्राणां धन्वानि धनूंषि सहस्रयोजने सहस्रं योजनानि यस्मिंस्तादृशे पथि सहस्रयो - जनव्यवहिते मार्गे वयमवतन्मसि अवतन्मः अवतारयामः । अपज्यानि कृत्वास्मत्तो दूरं क्षिपाम इत्यर्थः ॥ ५४ ॥

[ षोडशोऽध्यायः १६ ]

पञ्चपञ्चाशी ।

अ॒स्मिन्म॑ह॒त्य॒र्ण॒वे॒ऽन्तरि॑क्षे भ॒वा अधि॑ । तेपा॑छ॒-
सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ५५ ॥

उ० अस्मिन्महति मध्यस्थानाः । अस्मिन्महति अर्णवे । अर्णः उदकनामसु पठितम् वो मत्वर्थीयः । अर्णवति अन्त- रिक्षे भवा रुद्राः । अधि उपरि स्थिताः ये तेषामिति कृत-

व्याख्यानम् ॥ ५५ ॥

म० अन्तरिक्षस्था रुद्रा उच्यन्ते । अस्मिन्नन्तरिक्षे अधि- श्रित्य ये भवा रुद्राः स्थिताः तेषां धन्वान्यवतन्मसीति पर्ववत् । कीदृशेऽन्तरिक्षे । महति विशाले ।

जलानि विद्यन्ते यत्र तदर्णवम् मेघाधारत्वात् । ' अर्णसो लोपश्च' ( पा० ५ । २ । १०९ - २ ) इति वप्रत्ययोऽन्तलो -

पश्च ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिव॑ रु॒द्रा उप॑श्रिताः ।
तेषा॑छ॒ सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ५६ ॥

उ० नीलग्रीवाः । द्युस्थाना उच्यन्ते । नीलग्रीवाः ।
कृष्णवचनो नीलशब्दः । शितिकण्ठाः शितिशब्दः श्वेतवचनः
दिवं द्युलोकं रुद्रा उपश्रिताः अधिष्ठिता: अध्याश्रिताः ये
तेषामित्युक्तम् ॥ ५६ ॥

म० द्युस्था रुद्रा उच्यन्ते । ये रुद्रा दिवं द्युलोकमुपश्रिताः स्वर्गस्थास्तेषामिति पूर्ववत् । कीदृशाः । नीलग्रीवाः नीला श्यामा श्रीवा येषां ते । शितिः श्वेतः कण्ठो येषां ते । विष- ग्रासात्कियान्कण्ठभागः कृष्णः क्रियान्वेत इत्यर्थः ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशी ।

तेर्षा

नीलग्रीवाः शितिकण्ठः श॒र्वा अ॒धः क्ष॑मा॑च॒राः । सहस्र योजनेऽव धन्वनि तन्मसि ॥ ५७ ॥ उ० नीलग्रीवाः । पृथिव्या अधो ये रुद्रास्त उच्यन्ते । नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वाः रुद्रा अधः क्षमाचराः अधः पृथिव्यां संचरन्ति ये तेषामिति कृतव्याख्यानम् ॥ ५७ ॥

म० पातालस्था रुद्रा उच्यन्ते । अधोभागे ये शर्वा रुद्राः क्षमाचराः क्षमाया भुवोऽधोभागे चरन्ति गच्छन्ति क्षमा- चराः पाताले वर्तमानाः तेषामित्युक्तम् । नीलग्रीवाः शिति- कण्ठा इति पूर्ववद्विशेषणे ॥ ५७ ॥

तेषां

अष्टपञ्चाशी ।

ये वृक्षेषु॑ श॒पव॑रा॒ नील॑ग्रीवा विलौहिताः । सहस्रयोजनेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ५८ ॥ उ० ये वृक्षेषु आसते शष्पिञ्जराः शपिञ्जरवर्णाः । नव- प्ररूढानि तृणानि शप्पशब्देनोच्यन्ते । नीलग्रीवा : विलो - हिताः विगतकलुपभावाः । विविधं वा लोहिताः । लोहित-

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

३०९

शब्देन वा धातवो लक्ष्यन्ते । त्वग्लोहितमज्जादिविमुक्तेत्यर्थः । प्रचरन्ति सृकाहस्ताः सृका इत्यायुधनाम । आयुधहस्ता तेषामित्युक्तम् ॥ ५८ ॥ निषङ्गिणः खङ्गिनः । तेषामित्युक्तम् ॥ ६१ ॥

म०

ये रुद्रा वृक्षेषु अश्वत्थादिषु स्थिताः । कीदृशाः । शष्पिञ्जराः शष्पं बालतृणं तद्वत्पिञ्जरा हरितवर्णाः । नील- ग्रीवाः नीला ग्रीवा येषां ते कण्ठे नीलवर्णाः । तथा केचन विलोहिताः विशेषेण रक्तवर्णाः । यद्वा विगतं लोहितं रुधिरं येषां ते । लोहितपदं मांसादीनामुपलक्षणम् । विगतलोहिता - दिधातवस्तेजोमयशरीरा इत्यर्थः । तेषामित्याद्युक्तम् ॥ ५८ ॥ एकोनषष्टी ।

प॒र्दन॑ः ।

ये भू॒ताना॒मधि॑पतयो विशि॒खास॑ः तेर्षा सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ५९ ॥ ये भूतानां प्राणिनामधिपतय ईश्वराः । विशि - खासः विशिखा एव विशिखासः । सर्वमुण्डा इत्यर्थः । कपर्दिनः जटिलाः तेषामित्युक्तम् ॥ ५९ ॥

उ०

म०

ये रुद्रास्तीर्थानि प्रयागकाश्यादीनि प्रचरन्ति गच्छन्ति । कीदृशाः । सृकाहस्ताः सुकेत्यायुधनाम । सृका आयु- धानि हस्ते येषां ते । निषङ्गिणः निषङ्गाः खङ्गा विद्यन्ते येषां ते । सृकाहस्तत्वेऽपि निषङ्गित्वोक्तिः खङ्गप्राधा- न्याय ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

येऽन्ने॑षु॒ वि॒विध्य॑न्ति॒ पाने॑षु॒ पव॑तो॒ जना॑न् ।
तेषा॑छ॒ सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ६२ ॥

1

उ० येनेषु ये अन्नेषु अवस्थिताः विविध्यन्ति अतिश -
येन विध्यन्ति ताडयन्ति । येषामयमधिकारः अन्नस्य भक्ष-
यितारो व्याधिभिर्गृहीतव्या इति । पात्रेषु व्यवस्थिताः
पिबतो जनान् ये विविध्यन्ति तेषामित्युक्तम् ॥ ६२ ॥

म० ये ईदृशा रुद्रास्तेषां धन्वानीति पूर्ववत् । कीदृशाः । म० ये रुद्रा अन्नेषु भुज्यमानेषु स्थिताः सन्तो जनान् भूतानां देवविशेषाणामधिपतयः अन्तर्हितशरीराः सन्तो विविध्यन्ति विशेषेण ताडयन्ति । धातुवैषम्यं कृत्वा रोगानु- मनुष्योपद्रवकरा भूतास्तेषां पालकाः । तत्र केचिद्विशिखासः ।त्पादयन्तीत्यर्थः । तथा पात्रेषु पात्रस्थक्षीरोदकादिषु स्थिताः विगता शिखा येषां ते । शिखाशब्दः केशोपलक्षकः । मुण्डितमुण्डा इत्यर्थः । अन्ये कदर्पिनः जटाजूटयुताः ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

।

ये प॒थ प॑थि॒रक्ष॑य ऐलवृदा आ॑यु॒र्युर्धः । तेषा॑
सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ६० ॥

उ० ये पथाम् ये रुद्राः पथां मार्गाणाम् अधिपतय इति शेषः । ये च पथिरक्षयः पन्थानं ये रक्षन्ति । ऐलबृदा: इला- नामन्नानां समूह ऐलम् तत् ये बिभ्रति ते ऐलभृतः सन्तोषि परोक्षवृत्तिना शब्देन ऐलबृदा इत्युच्यन्ते । आयुर्युधः आयु- जीवनं पणीकृत्य ये युध्यन्ति ते आयुर्युधः चौरादयो वा रुद्रा वा तेषामित्युक्तम् ॥ ६० ॥

म० ये चेदृशा रुद्रास्तेषामित्युक्तम् । कीदृशाः । पथां लौकिकवैदिकमार्गीणामधिपतय इति पूर्व चनुषङ्गः । तथा । पथिरक्षसः पथो मार्गीस्तानेवान्यानपि रक्षन्ति पालयन्ति ते पथिरक्षसः । ऐलबृदाः इलानामन्नानां समूह ऐलमन्नसमूहः । यद्वा इला पृथ्वी तस्या इदमैलमन्नं तद्विभ्रति ते ऐलभृतः त एव परोक्षवृत्त्या ऐलबृदा उच्यन्ते । अन्नैर्जन्तूनां पोषका इत्यर्थः । आयुर्युधः आयुषा जीवनेन युध्यन्ते ते यावज्जीव- युद्धकराः । यद्वा आयुर्जीवनं पणीकृत्य युध्यन्ते ते आयु- युधः ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

ये तीर्थानि॑ प्र॒चर॑न्ति सृकाह॑स्ता निष॒ङ्गिणः । तेष सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्वा॑नि तन्मसि ॥ ६१ ॥ उ० ये तीर्थानि । ये रुद्राः तीर्थानि प्रयागप्रभृतीनि

।

सन्तः पिबतः क्षीरादिपानं कुर्वतो जनान् विविध्यन्ति । अन्नोदकभोक्तरो व्याधिभिः पीडनीया इति तेषामधिकार इति भावः । तेषामिति पूर्ववत् ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

य ए॒ताव॑न्तश्च॒ भूर्यासञ्च दिशौ रुद्रा वित स्थिरे । तेषा॑ सहस्र योजनेऽव॒ धन्वा॑नि त- न्मसि ॥ ६३ ॥

उ० य एतावन्तश्च ये रुद्रा एतावन्तश्च भूयांसश्च बहुत- राश्वोक्तेभ्यः । दिशः रुद्राः वितस्थिरे विष्टभ्य स्थिताः तेषा- मित्युक्तम् ॥ ६३ ॥

म०

ये रुद्रा एतावन्तः एतत्प्रमाणं येषां ते अतिशयेन बहवो भूयांसः उक्तेभ्योऽति बहवश्च ये रुद्राः दिशो दश वित- स्थिरे आश्रिताः दश दिशो व्याप्य स्थिताः तेषां धनूंषि अवतन्मसीति पूर्ववत् ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

नमो॑ऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ ये दि॒वि येषा॑ व॒र्षमिष॑व॒स्तेभ्यो॒ दश प्राचीर्दर्श दक्षिणा दश॑ प्र॒तीचीद॑शोद॑चीद॑शो- ध्वस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नौऽवन्तु तेन मृडयन्तु॒ ते य॑ द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्मे॑ दध्मः ॥६४ ॥

उ० इत उत्तरं त्रीणि यजूंषि त्रिस्थानाश्च रुद्राः स्तूयन्ते । नमोsस्तु । नमः अस्तु रुद्रेभ्यः ये दिवि द्युलोके स्थिताः येषां रुद्राणां वर्ष वृष्टिः इषवः आयुधस्थानीयम् तेभ्यो रुद्रेभ्यः दश प्राचीः अङ्गुलीः करोमि नमस्कारार्थम्

३१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

1

इति सर्वत्र संबध्यते । दश दक्षिणा दश प्रतीचीः दश उदीचीः दश ऊर्ध्वाः तेभ्यः नमः अस्तु ते नः अस्मान् अवन्तु रक्षन्तु ते नः अस्मान् मृडयन्तु सुखयन्तु । ते च संतर्पिताः सन्तः । यं पुरुषं द्विष्मः यश्च नः अस्मान् द्वेष्टि । तं तेषां रुद्राणां जम्भे मुखे दध्मः । यद्वा ते रुद्रा वयं च यं द्विष्मः यश्च नः द्वेष्टि । तमेषां रुद्राणां जम्भे दध्मः । समञ्जसमेव सर्वम् ॥ ६४ ॥

म० कण्डिकायात्मिकानि त्रीणि यजूंषि प्रत्यवरोह - संज्ञानि धृतिच्छन्दस्कानि बहुरुद्रदेवत्यानि । त्रिलोकस्था रुद्रा उच्यन्ते । दिवि द्युलोके ये रुद्राः वर्तन्ते येषां च रुद्राणां वर्षं वृष्टिरेव इषवः बाणाः । आयुधस्थानीया वृष्टिः । अतिवृष्ट्यादी - तिभिः प्राणिनो घ्नन्ति तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमस्कारोऽस्तु । तेभ्यो रुद्रेभ्यो दशसंख्याकाः प्राचीः प्रागभिमुखा अङ्गुलीः कुर्वे इति शेषः । प्राशुखाञ्जलिकरणे प्राच्यो दशाहुलयो भवन्ति । दक्षिणा : दक्षिणाभिमुखाः दशाङ्गुलीः कुर्वे । प्रतीचीः प्रत्यङ्मुखाः दशाङ्गुलीः कुर्वे । उदीचीरुदङ्मुखाः दशाङ्गुलीः कुर्वे । ऊर्ध्वाः उपरि दशाङ्गुलीः कुर्वे । अञ्जलिं बद्ध्वा सर्व- दिक्षु नमस्करोमीत्यर्थः । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु अञ्जलिपूर्व नतिरस्तु । 'दश वा अञ्जलेरङ्गुलयो दिशि दिश्येवैभ्य एतद- ञ्जलिं करोति' ( ९ । १ । १ । ३९ ) इति श्रुतेः । रुद्रा नोऽस्मानवन्तु रक्षन्तु । ते रुद्रा नोऽस्मान् मृडयन्तु मुख- यन्तु । किंच ते रुद्रा यं पुरुषं द्विषन्तीति शेषः । वयं च यं द्विष्मो यस्य द्वेषं कुर्मः च । पुनर्यो नरो नोऽस्मान् द्वेष्टि तं पुरुषमेषां पूर्वोक्तानां रुद्राणां जम्भे दंष्ट्राकराले मुखे दध्मः स्थापयामः । अस्मद्विषमस्मद्वेष्यं च नरं रुद्राः पूर्वोक्ता भक्षय- न्त्वित्यर्थः । अस्मांश्चावन्तु च ॥ ६४ ॥

पञ्चषष्टी ।

नमो॑ऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ येऽन्तरि॑क्षि॒ येषां वात॒ इष॑त्र॒ - स्तेभ्यो दश प्राचीर्दश॑ दक्षि॑णा दश॑ प्र॒तीचीर्दशोद - च॒ीद॑श॒ोर्ध्वास्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ ऽवन्तु ते नौ ते य॑ द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑पा॒ जम्भे

मृडयन्तु दुध्मः ॥ ६५ ॥

म०

ये अन्तरिक्षे रुद्रा वर्तन्ते तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । येषां रुद्राणां वात इषवः वायुरायुधस्थानीयः कुवातेनान्नं विनाश्य वातरोगं वोत्पाद्य जनान्घ्नन्ति । तेभ्योऽन्तरिक्ष- स्थेभ्यो वातेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । शिष्टं व्याख्या- तम् ॥ ६५ ॥

षट्षष्टी ।

नमो॑ऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ ये पृ॑थि॒व्या॑ येषा॒मन्न॒मिष॑त्र॒ स्तेभ्यो दृश॒ प्राच॒र्दश॑ दक्षि॑णा दश॑ प्र॒तीचीद॑शोदा॒ - च॒र्दशॊोर्ध्वास्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नौऽवन्तु ते नौ

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

मृडयन्तु॒ ते य॑ द्वि॒ध्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तम॑षा॒ जम्भै दध्मः ॥ ६६ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

उ० द्वे कण्डिके उक्तार्थे ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

म० ये पृथिव्यां रुद्रा वर्तन्ते येषामन्नमिषवः । अन्नमद- नीयं वस्तु आयुधम् अयथान्नभक्षणे कदन्नभक्षणे चौर्ये वा प्रवर्त्य रोगमुत्पाद्य जनान् घ्नन्ति तेभ्यः पृथिवीस्थेभ्योऽन्ना- युधेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । तेऽस्मानवन्वित्यादि पूर्ववत् । एते प्रत्यवरोहमन्त्राः । 'अथ प्रत्यवरोहान् जुहोति' ( ९ ) १ । १ । ३२ ) इति व्यवहाराय संज्ञाकरणम् ॥ ६६ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

शतरुद्रिय होमोऽयं षोडशोऽध्याय ईरितः ॥ १६॥

सप्तदशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

1

अश्म॒न्नो॑ज॒ पर्व॑ते शिश्रिय॒णाम॒द्भ्य ओष॑धीभ्यो॒
वन॒स्पति॑भ्यो॒ ऽधि संभृ॑तं॒ पय॑ः । तां न॒ इष॒मूर्जं धत्त
मरुतः सरा॒णा अश्म॑स्त॒क्षु॒न्मयि॑त॒यं
द्वि॒ष्मस्तं ते शुर्गृच्छतु ॥ १ ॥

उ०

1

अग्निं परिषिञ्चति । अश्मन्नर्जम् । यजुर्मारुतम् । तान्न इषमूर्जं धत्तेति तदः श्रवणाद्यदोऽत्राध्याहारः कर्तव्यः । या अस्मन् अशनवति मेघे ऊर्जम् उदकलक्षणम् शिश्रिया- णाम् आश्रिताम् । या च पर्वते पर्वतवति मेघे । शिश्रियाणा- माश्रिताम् उदकलक्षणो वा । या च अच्यः अधि सकाशात् ओषधीभ्यः अधि सकाशात् वनस्पतिभ्यः अधि सकाशात् । पिबति ओषधिवनस्पत्यादीन्खादति अथ पयो जायते । ता न संभृतं पयः संभृता पोलक्षणा गोद्वारेण । गौर्हि अपः इषमूर्जं धत्त तामेतामुभयरूपां मेघसंभवामुदकलक्षणां गोप्रभवां च पयोलक्षणां नः अस्मभ्यम् इषम् ऊर्जम् धत्त दत्त हे मरुतः, 'मरुतो ह वै वर्षस्येशते' । संरराणाः संरम- माणाः । अश्मनि कुम्भं स्थापयति अश्मंस्ते क्षुत् अश्मन् ते तव क्षुत् अशनाया अस्तु । आदत्ते कुम्भम् मयि त ऊ तव संबन्धिनी ऊर्क मयि अस्त्विति शेषः । कुम्भं प्रक्षि- पति । यं द्विष्मस्तं ते शुगृच्छतु यं पुरुषं द्विष्मः तं तव संबन्धिनी शुक्र शोकः ऋच्छतु गच्छतु ॥ १ ॥

म०

चित्यपरिषेकादिमन्त्रा उच्यन्ते 'चित्यं परिषिचत्यग्नीद्दक्षिणे निक- षोडशेऽध्याये शतरुद्रियहोम उक्तः । सप्तदशे ज्ञेऽद्रिं कृलाश्मन्नूर्जमित्यद्वेरधि' ( का० १८ । २ । १) ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३११

पक्षस्यापरसन्धिः कक्षस्तस्य समीपं निकक्षं दक्षिणपक्षापरस धेनूः कुरुते । तत्र प्रथमं यजुः । द्वितीया बृहती वा पतिर्वा अग्निस्त्वासां धेनुकरणस्येष्ट इत्यग्निरुच्यते । इमाः मे मम हे अग्ने, इष्टका धेनवः धेनुरिवोपजीवनीयाः सन्तु । अस्मिल्लोक इति शेषः । किंसंख्याकाः । एका च दश च दश च शतं च शतं च सहस्रं च सहस्रं चायुतं च अयुतं च नियुतं च नियुतं च प्रयुतं च अर्बुदं च न्यर्बुदं च । समुद्रश्च मध्यं च अन्तश्च परार्धश्च । एवमेकाप्रभृति दशसंख्यागुणितं परार्धपर्यन्तं पूर्वो- त्तरसंख्याविशेषसमुच्चितं वर्धमानसंख्येयनिष्टं संख्याजातम- भिधाय अग्निमाह । एता मे मम हे अग्ने, इष्टकाः धेनवः सन्तु । अमुत्र अमुष्मिन् लोके । अमुत्रेति जन्मान्तरनिर्देशः । अमु- प्मिन् लोक इतीष्टलोकनिर्देशः ॥ २ ॥

न्धिसमीप आत्मभागेऽश्मानं निधायोदकुम्भमादायाद्रेरारभ्य सपक्षपुच्छमग्निं प्रदक्षिणं जलधारया समन्तादमीत्सिञ्च- तीत्यर्थः । यजुर्मरुद्देवत्यम् आर्षी त्रिष्टुप् । हे मरुतः, तां प्रसिद्धामिषमन्नमूर्जं रसं च नोsस्मभ्यं धत्त दत्त यूयम् । किंभूता यूयम् । संरराणाः सम्यक् रान्ति ददति ते संरराणाः सम्यग्दातारः । 'रा दाने' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति जुहोत्यादिभ्यः श्रुः द्विलं च शानचि परे । कीदृशी- मिषमूर्जम् । अश्मन् अश्मनि पाषाणे पर्वते विन्ध्य हिमवदादौ शिश्रियाणां श्रयतीति शिश्रियाणा ताम् । श्रयतेः शानचि जुहोत्यादित्वाद्विम् । तथा ऊर्ज सारभूतां बलहेतुम् । यद्वा पर्वाणि विद्यन्ते यस्मिन् स पर्वतः पर्वमरुद्भ्यां तप्प्रत्ययः । म० 'अनपेक्षमेत्योदङ् प्राङ् तिष्ठन्नात्मन उपरि प्रापणान्ते अश्नातीत्यश्मा 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते ' ( पा० ३ । २ । ७५ ) जपतीमा म इति' ( का० १८ । २ । ९ ) । कुम्भनिरसना- इति अश्नातेर्मनिन् अशनवति पर्ववति मेघे ऊर्जं जलं शिश्रि- । नन्तरमपश्यन्नेत्य दक्षिणवेदि श्रोणिसमीपे ईशानाभिमुखस्तिष्ठ- याणामाश्रितां वृष्टिसंपाद्यामित्यर्थः । तथा अन्न्यः जलेभ्य न्नात्मन उपरि हस्तौ प्रसार्य यावत्स्प्रष्टुं शक्नोति तावत् स्पृष्ट्वेमा ओषधिभ्यो यवादिभ्यो वनस्पतिभ्योऽश्वत्थादिभ्यः सकाशाद- म इति कण्डिकाद्वयं स्वरेण जपतीत्यर्थः । विकृतिरग्निदेवत्या । विसंभृतमधिकं संपादितं गोद्वारेण पयो दुग्धं च शिश्रिया- हे अने, या इष्टकाः पञ्चसु चितिषूपहिताः इमा इष्टका: मे णाम् गौरपः पीलौषधिवनस्पतीन् भक्षयित्वा पयो दोग्धि । मह्यं मदर्थं धेनवोऽभिमतफलदोग्ध्र्यः सन्तु त्वत्प्रसादात् । तां द्विरूपां मेघोत्थजलरूपां गोसमुत्थां पयोरूपां चेपमूर्जं अस्मिन् लोके इति शेषः । तासां संख्यामाह – एकेत्यादि । दत्तेत्यर्थः । 'मरुतो वै वर्षस्येश ते ' ( ९ । १ । २ । ५ ) इति अत्रैकादिपरार्धपर्यन्तैः शब्देरुत्तरोत्तरं दशदशगुणिता श्रुतेः । 'अश्मंस्ते क्षुदित्यद्रौ कुम्भं कृत्वा मयि त ऊर्मित्या - संख्योच्यते । एका एकत्वसंख्याविशिष्टा सा दशगुणिता दायैवं द्विरपरम्' (का० १८ । २ । २ । ) । सेकान्तेऽमनि दशसंख्यामापद्यते । सा दशगुणिता शतं भवति । कुम्भमश्मंस्ते क्षुदिति निधाय मयि त इति पुनरादाय पुनर्द्वि - पूर्व संख्यासहितोत्तरसंख्याग्रहणमाधिक्याय । शतं दशगुणितं वारं परिषिञ्चेदित्यर्थः । अश्मा देवता देवी बृहती । अश्ना- सहस्रं भवति सहस्रं दशगुणितमयुतं भवति अयुतं तीत्यश्मा । हे अश्मन् सर्वभक्षक अग्ने, ते तव क्षुत् क्षुधा दशगुणितं नियुतं भवति नियुतं लक्षम् नियुतं दशगुणितं अस्तु बहुहविषां भोज्यत्वात् ( का० १८ । २ । ३ ) । कुम्भ- प्रयुतं भवति प्रयुतं लक्षदशकं । प्रयुतग्रहणं कोटेरुपलक्षकम् । मादत्ते । आशीर्देवता देवी बृहती । हे अश्मन्, ते तव ऊर्फ प्रयुतं दशगुणं कोटिः । कोटिर्दशगुण अर्बुदम् । अर्बुदं दशगुणं सारभागो मयि अस्त्विति शेषः । 'कुम्भेऽद्रिं कृत्वा दक्षिणस्यां न्यर्बुदम् । न्यर्बुदशब्देनाब्जसंख्या ज्ञेया । एतेषां ग्रहणमब्जसमु- वेदिश्रोणौ प्राङ् तिष्ठन् दक्षिणस्यां निरस्यति यं द्विष्म इति' द्रान्तर्वर्तिनीनां खर्वनिखर्व महापद्मशङ्कसंज्ञानां संख्यानामुप- ( का० १८ । २ । ४ ) । तं पाषाणं कुम्भे कृत्वा दक्षिण- लक्षकम् । तेनाब्जं दशगुणं खर्व । खर्व दशगुणं निखर्व । निखर्व वेदिश्रोणौ पूर्वामुखस्तिष्ठन् दक्षिणस्यां दिशि साइमानं घटं दशगुणं महापद्मं । महापद्मं दशगुणं शङ्कुः । शङ्कुर्दशगुणः समुद्रः । निरस्यतीत्यर्थः । यजुर्बृहती शुक् देवता । हे अग्ने, ते तव समुद्रो दशगुणो मध्यं मध्यं दशगुणमन्तः अन्तः दशगुणः परा- शुक् शोकस्तं नरमृच्छतु गच्छतु । तं कम् । वयं यं नरं धः । चकारा इतरेतरसमुच्चयार्थाः । एवमेकाद्यष्टादश संख्यासंज्ञा- द्विष्मः अस्मद्वेषविषयं तव शोको गच्छतु ॥ १ ॥ संमिता इटका एता हे अग्ने, मे धेनवः सन्त्विति पूर्वोक्तस्य निगमनम् । एतद्धेनुभवनं कुत्रार्थ्यते तदाह । अमुत्र अन्य- जन्मनि तथान्यस्मिन् लोके खर्गे सर्वत्र इष्टदाः सन्त्वित्यर्थः । यद्यपि नियतसंख्ययेष्टकाश्चीयन्ते तथापि मन्त्रसामर्थ्याद्वर्ध- माना एकादिपरार्धान्तसंख्या भवन्तीति भावः ॥ २ ॥

द्वितीया ।

इ॒मा मे॑ अग्ने॒ इष्ट॑का धे॒नवः॑ स॒त्त्वे च॒ दश॑ च॒ दश॑ च श॒तं च॑ श॒तं च॑ स॒हस्रं च स॒हस्रं चायुतं चायुतं च नियुतं च नि॒ियुतं च प्रयुतं चार्बुदं च न्यर्बुदं च समु॒द्रश्च॒ मध्ये॒ चान्त॑श्च परार्धश्चैता मे॑ अग्न इका धे॒नव॑ः सन्त्व॒मुत्र॒मुष्मि॑लो॒ोके ॥ २ ॥

।

।

1

तृतीया ।

ऋ॒तव॑ स्थ ऋता॒वृधं ऋतुष्ठाः स्थं ऋता॒वृधः । घृत॒युतो॑ मधुयुतो॑ वि॒राजो॒ नाम॑ काम॒दुघा अक्ष-

उ० इमा मे । द्वाभ्यां कण्डिकाभ्यामभिमभिमृश्येष्टकाः यमाणाः ॥ ३ ॥

।

३१२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० ऋतवः स्थ । या यूयम् ऋतवः स्थ ऋतावृधः । ऋतवो भवथ सत्यश्च वर्धयित्र्यश्च । ऋतुष्ठाः स्थ च । ऋतुषु तिष्ठन्तीति ऋतुष्टाः स्थ भवथ । ऋतावृधः अतिशयार्थं पुन- र्वचनम् । ता घृतश्च्युतः मधुपतः सत्यः । घृतं याश्योतन्ति ता घृतयुतः मधुयुतश्च सत्यः । विराजो नाम नाम्ना च विराज इति ख्याताः सत्यः दश लोकंपृणा उपधीयन्ते तदभि: प्रायमेतन्नामकरणम् । कामदुघाः कामानां दोम्ध्यो भवथ । अक्षीयमाणाः परिपूर्यमाणाः ॥ ३ ॥

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

उ० हिमस्य त्वा । त्वां हिमस्य जरायुणा । शीतस्य प्रशीतेन हे अग्ने, परिव्ययामसि परिवेष्टयामः । स स्वं परिवीतः सन् पावकः अस्मभ्यं शिवो भव ॥ ५ ॥

म० दक्षिणश्रोष्यायुत्तरश्रोण्यन्तं कर्षति । हिमस्य शैल्यस्य जरायुवदुत्पत्तिस्थानीयेन शेवालेन हे अग्ने, त्वा त्वां परि- व्ययामसि संवरणं कुर्मः । त्वमस्मभ्यं पावकः शिवश्चेत्यु- । क्तम् ॥ ५ ॥

1

षष्ठी ।

उप॒ ज्मन्नुप॑ वेत॒सेऽव॑तर न॒दीध्वा । अग्ने॑ पि॒त्त- म॒पाम॑सि॒ मण्ड॑ति॒ ताभि॒राग॑हि॒ सेमं नो॑ य॒ज्ञं पा॑त्र॒ - कव॑र्ण शि॒व॑ कृ॒धि ॥ ६ ॥

उ० उप ज्मन् । जगती वा त्रिष्टुब्वा । उपज्मन् उपावतर

म० वृहती पङ्क्तिी अटत्रिंशदक्षरत्वाद्विकल्पः । अग्नि- देवत्या इष्टकादेवत्या वा । हे इष्टकाः, या यूयमेवंविधाः स्थ भवथ ता मे धेनवः सन्त्विति पूर्वेण संबन्धः । कीदृश्यः । ऋतवः वसन्तादिरूपाः । ऋतावृधः ऋतं सत्यं यज्ञं वा वर्ध यन्ति ऋतवृधः । संहितायां पूर्वपददीर्घः । ऋतुष्टाः ऋतुषु वसन्तादिषु तिष्ठन्ति तान् । स्थशब्दस्य पुनररुक्तिः पादपूरणाय । ऋतावृध इति पुनर्वचनमादरार्थम् । घृतयुतः 'युतिर् क्षरणे' घृतं श्योतन्ति ता घृतश्युतः घृतस्राविण्यः । मधुश्च्युतः मधु । ज्मन् जसते ज्मा पृथिवी पृथिव्याम् उपवेतसे । उपावतर थ्योतन्ति ता मधुस्राविण्यः । नामेति प्रसिद्धौ । विराजः च वेतसे वेतसशाखायाम् । मण्डूका च वेतसशाखास्तत्र बद्धा विशेषेण राजन्ते दीप्यन्ते ता विराजः । दशलोकंपृणाभिप्राय भवन्ति वंशे तदयं मन्त्रोऽभिवदति । नदीष्वा । आ उपसर्गो- मेतत् । कामदुघाः यत्काम्यं तस्य दोग्ध्र्यः पूरयित्र्यः 'दुहः । sध्यर्थे । अवतर च नदीषु । अधिशब्देनात्र लक्षणया अव- कब्धश्च' ( पा० ३ । २ । ७० ) इति कप् । अक्षीयमाणाः न का उच्यन्ते तत्प्रभवत्वात् । कस्मात्त्वमेवमस्माभिः प्रार्थ्य से क्षीयन्ते ताः क्षयरहिताः ॥ ३ ॥ इत्यत आह । हे अग्ने, पित्तं अपाम् असि । यो यस्यावयव- भूतो भवति न स तद्धिनस्ति तद्धर्मा च भवति । एवमि संबोध्य अथेदानीं मण्डूकीमाह हे मण्डूक, ताभिरद्भिः सहिता

चतुर्थी ।

1

1

समु॒द्रस्य॒ त्वाव॑क॒याने॒ परि॑व्ययामसि । पा॒व॒को आयाहि । यासामनिः पित्तम् । याभिव सह त्वमुत्पन्ना । या अ॒स्मभ्य॑ शि॒वो भ॑व ॥ ४ ॥ चत्वमग्निः शान्त्यर्थमितश्चेतश्च नीयसे साइमं नः अस्मा- कम् यज्ञं चयनलक्षणम् । पावकवर्णम् अग्निवर्णम् । शिवं शान्तम् । कृधि कुरु ॥ ६ ॥

उ० अग्निक्षेत्रं सप्तभिरृग्भिर्विकर्षति आग्नेयीभिः । ताये गायत्र्यौ । समुद्रस्य त्वा । हे अग्ने, यं त्वां समुद्रस्य समुन्दनस्य उदकस्य अवकया परिव्ययामसि अवकया अव- काशेन परिव्ययामः । स त्वं परिवीतः सन् पावकः पाव- यिता अस्मभ्यं शिवः शान्तः भव ॥ ४ ॥

म० मण्डूकावकावेतसशाखा वेणौ बद्धावकर्षति मन्त्र- टवत्समुद्रस्य वेति प्रत्यृचम्' (का० १८ । २ । १० ) । मण्डूक- शैवलवेतसतरुशाखा वंशे वद्ध्वा तं हस्तेनादायाद्मिक्षेत्रं प्रत्यृचं कति तेनेत्यर्थः । आद्याया दक्षिणश्रोणेरारभ्य दक्षिणांस यावत्कर्षति । द्वे गायत्र्यावग्निदेवले अन्त्यो दशकः । हे अग्ने, समुद्रस्य समुन्दति क्लिन्नं करोति समुद्रो जलं तस्यावकया । शेवालेन । त्वा त्वां परिव्ययामसि परितो वेष्टयामः । इदन्तो मसि । उपरिभागे सर्वत्र विकर्षाम इत्यर्थः । त्वं चास्मभ्यं पावकः शोधकः शिवः शान्तश्च भव ॥ ४॥

पञ्चमी । हि॒मस्य॑ त्वा ज॒रायु॒णाग्ने॒ परि॑व्ययामसि । पा॒व॒को अ॒स्मभ्य॑ शि॒वो भ॑व ॥ ५ ॥

।

म० उत्तरोणेरुत्तरांसपर्यन्तं कर्षति । जगती त्रिष्टुप् वा चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वात्रिष्टुबेव । नदीषु आ सा इममिति व्यूह - द्वयेन द्यूना जगती भवति । हे अग्ने, ज्मन् ज्मा पृथिवी सप्तम्या लुक् ज्मनि पृथिव्यामुपावतर आगच्छ । तथा वेत वञ्जुलशाखायामुपावतर नदीषु आ । आ उपसर्गोऽध्यर्थे। नदी- ध्वधि अवकामु उपावतर । नदीशब्देन लक्षणयावका उच्यन्ते तत्प्रभवत्वात् । मण्डूक्यवकावेतसशाखाः कर्षणार्थं वेणौ बद्धाः सन्ति तदयं मन्त्रो वदति । कस्मात्त्वमेवमस्माभिः प्रार्थ्य से इत्यत आह । हे अग्ने, लमपां पित्तं तेजोऽसि । यो यस्यावयवः स तं न हिनस्ति तद्धर्मा च भवति । एवममं संबोध्य मण्डू - की माह । हे मण्डूकि, मण्डूको भेकस्तस्य स्त्री मण्डूकी तत्संबुद्धौ हे मण्डूक, ताभिः पूर्वोक्ताभिरद्भिः सह आगहि आगच्छ । शपि लोपे मलोपः । यासामभिः पित्तं यत्र त्वमुत्पन्ना या क्रियमाणं चयनलक्षणं पावकवर्णमग्निसमानतेजसं शिवं फल- त्वमग्नेः शान्त्यै इतस्ततो नीयसे सा त्वमिमं यज्ञमस्माभिः

प्रदत्वेन शान्तं च कृधि कुरु ॥ ६ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

सप्तमी ।
अ॒पामि॒दं न्यय॑न समु॒द्रस्य॑ नि॒वेश॑नम् । अ॒
न्याँस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु॒ हे॒तय॑ः पाव॒को अ॒स्मभ्य॑
शि॒िवो भ॑व ॥ ७ ॥

उ० अपामिदम् । बृहती । अपाम् इदम् । न्ययनम् नित- रामयनम् । यदेतन्मण्डूक्यवकावेतसशाखालक्षणम् समुद्रस्य उदकनिधेः निवेशनम् निविशन्ते अस्मिन्निति निवेशनम् । यतएवम् अतो ब्रवीमि अन्यान्पुरुषान् ते तव अस्मत्तः । तपन्तु दहन्तु । हेतयः अस्त्राणि अर्चीषि । त्वं च पावकः पावयिता स नः अस्मभ्यं शिवो भव ॥ ७ ॥

म० उत्तरांसाद्दक्षिणां सं कृषति । आग्नेयी बृहती । इदं चित्याग्निस्थानं मण्डूक्यवकावेतसलक्षणं वा अपां न्ययनम् । नितरामीयते प्राप्यते येन तन्ययनम् उदकप्राप्तिसाधनम् । यागद्वारा ह्यापः प्राप्यन्ते । अपां बाहुल्यात्समुद्रस्य निवेशनम् निविशन्त्यस्मिन्निति निवेशनं गृहस्थानीयम् तद्रूप हे अने, ते तव हेतयो ज्वाला अस्मत्सकाशादन्यान् अस्मद्विरोधिनः पुरुषान् तपन्तु क्लेशयन्तु । अस्मभ्यमस्मदर्थं पावकः शोधकः शिवः शान्तश्च भव ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

३१३

उ० स नः पावक । यस्त्वमुक्ताधिकारः स नः अस्माकं हे पावक पावयितः । दीदिवः दीप्तिमन् हे अग्ने, देवान् नः संबन्धि । देवान्प्रापयेति शेषः ॥ ९ ॥ इह आवह । उप यज्ञम् यज्ञस्य समीपम् । ततोऽनन्तरं हविश्व

म०

गायत्र्याग्नेयी मेधातिथिदृष्टा । हे पावक पावयितः, हे दीदिवः, दिदेवेति दीदिवान् तत्संबुद्धौ है दीदिवः दीप्ति- मन्, 'दिवु क्रीडादिषु' वसुप्रत्ययः द्वित्वम् 'तुजादीनाम्' (पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति वलोपः । हे अग्ने, देवानिह नोऽस्माकं यज्ञे आवह आनय । यज्ञमुप यज्ञसमीपे नोऽस्माकं हविश्व देवाना- वह प्रापय ॥ ९ ॥

दशमी । पा॒व॒कया॒ यश्चि॒तय॑न्त्या कृ॒पा क्षाम॑नु॒रु॒च उ॒पसो कृपा न भानु । तूर्व॒न्न याम॒न्नेत॑शस्य॒ नू रण॒ आ यो घृणेन त॑तृषा॒णो अ॒जर॑ः ॥ १० ॥

उ० पावकया । जगती । पावकया पावयित्र्या योऽग्निः चितयन्त्या परिदृढकारिण्या कृपा समर्थया । 'कृपू सामर्थ्ये ' अस्य विपि तृतीया । क्षामन् पृथिव्याम् । क्षामेति पृथि- वनाम । रुरुचे दीप्यते । उषसो न भानुना उषस इव ज्योतिषा । यश्च । तूर्वन्न यामन् त्वरमाण इव आधानकर्मणि । यामशब्दः कर्मवचनः । एतशस्य आज्यस्य । नू अनर्थकः । रणे रमणीये पदे । आधीयते । अध्वर्युणा आहितश्च यः उ० अग्ने पावक द्वे गायत्र्यौ । हे अग्ने, पावक पावयितः, । घृणेन । घृणिरिति दीप्तिनाम । न इत्यनर्थकः । ततृषाणः रोचिषा रोचनेन ज्वालासमूहेन । आहवनीयात्मना स्थिता । तृष्यम् पिपासुः पूर्णाहुतिम् पूर्णाहुत्यादि तं तत्र शमयन्ति । इति शेषः । मन्द्रया च मदनीयया च देवजिह्वया होतृत्वेना- पीत्वा च अजरः संपाद्यते । तमवकादिभिः शमयाम इति वस्थित इति शेषः । आदेवान्वक्षि यक्षि च देवान् वक्षि च । । शेषः ॥ १० ॥

अग्ने॑ पावक रोचिषा॑ म॒न्द्रया॑ दे॒व जि॒ह्वया॑ । आ
दे॒वान्व॑क्षि॒ यक्षि॑ च ॥ ८ ॥

1

भावह देवान् यज चेति । द्वौ ह्यमेराकारौ हौत्रं च आहवनीय-
रूपेण हविर्वहणं च अतएवं स्तूयते ॥ ८ ॥

म० 'पक्षपुच्छानि चाभ्यात्ममने पावक रोचिषेति' ( का० १८ । २ । ११ ) । पक्षपुच्छानि प्रान्तादारभ्याभ्या त्ममात्मसंमुखं सन्धिपर्यन्तं कर्षति प्रत्यृचमने इति दक्षिणं पक्षं स न इति पुच्छं पावकयेत्युत्तरं पक्षमित्यर्थः । आग्नेयी गायत्री वसूदृष्टा । हे अभे, हे पावक शोधक, हे देव, रोचिषा रोचनेन ज्वालासमूहेनाहवनीयात्मना स्थित इति शेषः । मन्द्रया मदनीयया जिह्वया होतृवाग्रूपेणावस्थित इति शेषः । देवानावक्षि आवह यक्षि यज च । द्वावनेरधिकारौ हौत्रमाह - बनीयरूपेण हविर्ग्रहणं चात एव स्तूयते । वहतेर्यजेश्व लोण्मध्यमै - कवचने शपि लुप्ते ढत्वगत्वादिके कृते वक्षि यक्षीति रूपम् ॥८॥

नवमी ।

।

म०

जगती भरद्वाजदृष्टा । योऽग्निः क्षामन् क्षाणि पृथिव्यां रुरुचे रोचते शोभते । कया कृपा 'कृपू सामर्थ्ये" कल्पनं कृप् क्विप् । तया कल्पनया सामर्थ्येन दीप्त्या वा । क्षा- मेति पृथिवीनाम । किंभूतया कृपा । पावकया पावयतीति पा- वका तया पावयित्र्या । चितयन्त्या चेतयन्त्या । यद्वा चितं करोति चितयन्ती तया दृढचयकारिण्या । रोचने दृष्टान्तः । उषसो न भानुना । न इवार्थे । यथा उषसः कालाः भानुना स्वप्रकाशेन रोचन्ते तद्वत् । किंच यश्चाग्निः घृणिः । घृणि- रिति दीप्तिनाम । 'सुपां सुलुक्' ( पा० ८ । १ । ३९ ) इति विभक्तेः शे आदेशः । घृणिना दीप्त्या आ समन्तात् । नु निश्चितं रुरुचे इत्यनुषङ्गो नकारश्चार्थः । किं कुर्वन् । एतस्य एतीत्येतशः गमनकुशलस्याश्वस्य यामन् यामनि नियामके रणे युद्धे तूर्वन् 'तूर्व हिंसायां' परबलानि हिंसन् । न इवार्थे ।

स नः॑ पावक दीदि॒वोऽग्ने॑ दे॒वाँ२ ॥ इ॒हाव॑ह । उप॑ शत्रून् हिंसन्नव रोचते । यद्वा यामनुशब्दः कर्मवाचकः । तु
य॒ज्ञ ँ ह॒वश्च॑ नः ॥ ९ ॥

४० य० उ०

अनर्थकम् । यामनि कर्मणि तूर्वन्न त्वरमाण इव एतशस्या- श्वस्य रणे रमणीये पदे आहितोऽध्वर्युणा । तथा ततृषाणः

३१४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

तृष्यतीति ततृषाणः 'त्रितृषा पिपासायाम्' 'बहुलं छन्दसि' । स्वग्निस्तमेतत्प्रीणाति' ( ८ ) इति श्रुतेः । बर्हिषि यज्ञे आह-
( पा० २ । ४ । ७६ ) इति ह्वादित्वाच्छानचि द्विले पूर्णा- वनीयादिरूपेण सीदतीति बर्हिषत्, बर्हिःषु ओषधीषु तिष्ट-
हुतिं पिपासुः । अजरः जरारहितः । य ईदृशोऽग्निस्तं कृषाम । तीति वा तस्मै वेडस्तु । ' बर्हिषदे वेडिति य ओषधीष्वग्नि-
इत्यर्थः ॥ १० ॥

एकादशी ।

नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते अस्त्व॒र्चिषै । अ- न्या॑स्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु॒ हे॒तय॑ः पाव॒को अ॒स्मभ्य॑शि॒वो भ॑व ॥ ११ ॥

० नमस्ते । चित्यारोहिणी बृहत्याग्नेयी । नमः तव हरसे च शोचिषे च । नमः ते अस्तु अर्चिषे च । हरतेर्हरः शोचते शोचिः । अन्यांस्त इति व्याख्यातम् ॥ ११ ॥

।

स्तमेतत् प्रीणाति' ( ८ ) इति श्रुतेः । वनं वृक्षसमूहस्तत्र दावाग्निरूपेण सीदतीति वनसत्तस्मै वेट् । 'वनसदे वेडिति स्ववित् विद्यतिः सीदत्यर्थः । यद्वा खरादित्यं विन्दते खर्वि- यो वनस्पतिष्वग्निस्तमे० ' ( ८ ) स्वः स्वर्गे आदित्यरूपेण विद्यते तस्मै॑ वषडस्तु ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

ये दे॒वा दे॒वानां॑ य॒ज्ञिया॑ य॒ज्ञिया॑ना संवत्स॒- रीण॒मुप॑ भा॒गमास॑ते । अह्रुतादो॑ ह॒विषा॑ य॒ज्ञे अ॒ स्मिन्त्स्व॒यं वि॑बन्तु॒ मधु॑नो घृ॒तस्य॑ ॥ १३ ॥

म० 'उभयमादाय चित्यारोहणं नमस्त इति' ( का० १८ । ३ । ५ ) । हिरण्यशकलसहितं स्रुक्स्थमाज्यं दधिमधु- उ० दधिमधुघृतेनाभिं प्रोक्षति । द्वाभ्यां दैवीभ्यां जग- घृतकुशमुष्टियुता पात्री एतद्वयमादायाध्वर्युश्चित्याग्निमारोहति । तीभ्याम् । ये देवाः प्राणाः देवानामुत्कृष्टाः । यज्ञिया यज्ञि- ब्रह्मयजमानौ तु अग्नेर्दक्षिणत उपविशत इत्यर्थः । आग्नेयी । यानाम् यज्ञार्हाः यज्ञियानाम् । अतिशयार्थं पुनर्वचनम् । बृहती लोपामुद्रादृष्टा । हे अग्ने, ते तव शोचिषे शोचनहेतवे । संवत्सरीणम् संवत्सरेण प्राप्यत इति संवत्सरीणो भागः । सेजसे नमोऽस्तु । कीदृशाय शोचिषे । हरसे हरति सर्वरसा- संवत्सरं हि भूत्त्वाग्निश्रीयते । उप भागमासते उपासते निति हरः तस्मै । हरतेरसुन्प्रत्ययः । ते तव अर्चिषे पदार्थ - भागम् । अहुतादः अन्ये देवा अग्निप्राप्तामाहुति मदन्ति प्रकाशकाय तेजसे नमोस्तु । अन्यदुक्तम् ॥ ११ ॥ प्राणास्तु साक्षादन्नमदन्ति । हविषः स्वमंशम् यज्ञे अस्मिन्स्वयं पिबन्तु । मधुनो घृतस्य दनश्चेति शेषः ॥ १३ ॥ म० 'समासितान् कुशैः प्रोक्षति सपरिश्रित्कं बाह्येन मृ॒षदे॒ वेद॑प्सु॒षदे॒ वेम॑हि॒षदे॒ वेड॑न॒सदे॒ वेट् स्व॒र्वि- च ये देवा इति' (का० १८ । ३ । ७ ) । पात्र्यां सिक्तान्

दे॒वेट् ॥ १२ ॥

द्वादशी ।

। ।

दधिमधुघृतान् कुशैः परिश्रित्सहितं सपक्षपुच्छमग्निं मध्ये बहिश्च प्रोक्षति ऋग्द्वयेनेत्यर्थः । जगत्यौ प्राणदेवत्ये । ते प्राण- रूपा देवाः, अस्मिन् यज्ञे चयनलक्षणे मधुनो घृतस्य अर्था- द्दभश्व हविषो मधुघृतदधिरूपस्य हविषो भागं स्वयं पिबन्तु । स्वाहाकारसमर्पणेन विना स्वयमेव स्वीकुर्वन्त्वित्यर्थः । कीदृ- शास्ते । अहुतादः अहुतमदन्ति ते अहुतादः । अन्ये देवा

उ० स्वयमातृष्णाया जुहोति पञ्चभिर्यजुर्भिराज्ञेयैः । नृषदे वेद । नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृषत् तस्मै नृपदे । वेडिति परोक्षं वषट्कारः । अप्सु उदके सीदतीत्यप्सुषत् मै असुदे । बर्हिषदे । 'ओषधयो वै बर्हिः' । वनसदे वनं वृक्षसमूहः । स्वर्विदे । स्वः शब्दोऽव्ययमिहादित्यवचनः । विद्यतेरत्र ग्रहणं सीदतिनार्थ संनिकर्षात् । स्वरादित्ये विद्यते । अभिहुतामाहुतिमदन्ति प्राणास्तु साक्षादन्नमदन्ति अत एवा- योऽग्निः तस्मै स्वर्विदे ॥ १२ ॥

हुतादः । ते के । संवत्सरीणं भागमुपासते संवत्सरेण निर्वृत्तः म० 'स्वयमातृष्णायां पञ्चगृहीतं जुहोति नाभिवद्धिरण्या - संवत्सरीणः 'संपरिपूर्वात् ख च' ( पा० ५ । १ । ९२ ) इति दर्शनं च नृषदेवेडिति प्रतिमन्त्रम्' (का० १८ । ३ । ६ । ) । संपूर्वाद्वत्सरान्निर्वृत्तार्थे खप्रत्ययः । संवत्सरं हि भूखाग्निश्चीयते आरुह्य स्वयमातृष्णायां पञ्चगृहीतं जुहोति पञ्चमन्त्रैः नाभि- इत्यभिप्रायः । कीदृशाः । यज्ञियानां यज्ञार्हाणां देवानां मध्ये वदिति दक्षिणांसश्रोणिद्वयोत्तरांसमध्येषु तत्र हिरण्यं पश्यन्नि - यज्ञियाः यज्ञयोग्याः देवाः दीप्यमानाः । द्विविधा देवाः श्यस्ति तदत्र नेत्यर्थः । पञ्चाग्नेयानि यजूंषि दैवी बृहती दैव्यः । हविर्भुज इन्द्रवरुणादयः शरीरनिर्वाहकाः प्राणापानादयश्च । पङ्क्तयः अन्त्या दैवी बृहती । नृषु मनुष्येषु जठराग्निरूपेण । दीव्यन्तीति व्युत्पत्त्या उभयेऽप्येते यज्ञियाः तत्रेन्द्रादयो यज्ञे तिष्ठतीति नृषत् प्राणस्तस्मै वेट् हविर्दत्तम् । वेट्शब्दः स्वाहा- पूज्यत्वाद् यज्ञियाः प्राणादयस्तु यज्ञेन पूजकत्वाद्यज्ञियाः ॥१३॥ कारार्थः । 'प्रत्यक्षं वै तद्यत् स्वाहाकारः प्रत्यक्षं सोत्तरवेदि - र्वेट्कारेणेमां परोक्षं वै तद्यद्वेट्कारः ' ( ९ । २ । १ । ७ ) इति श्रुतेः । तथा नृषदे वेडिति । 'प्राणो वै नृषन्मनुष्या नरस्त- द्योऽयं मनुष्येषु प्राणोऽग्निस्तमेतत्प्रीणाति' ( ९ । २ । १ । ८ ) इति । अप्मु उदकेषु और्वरूपेण सीदतीत्यप्युषत् । 'योऽप्-

चतुर्दशी ।

ये दे॒वा दे॒वेष्वधि॑ देव॒त्वमाय॒न्ये ब्रह्म॑णः पुर- तारौ अ॒स्य । येभ्यो॒ नऋ॒ते पव॑ते॒ धाम॒ वि॑च॒न न ते दि॒वो न पृ॑थि॒व्या अधि॒ स्रुषु॑ ॥ १४ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३१५

षोडशी ।

अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शोचिषा यासद्विचं न्युत्रिणम् ।

उ० ये देवा देवेषु अधि उपरि अधिष्ठातृत्वेन । देवत्वं देवभावम् उपायन् उपगताः । ये ब्रह्मणः पुरएतारो अस्य ये च ब्रह्मण: 'अयमग्निर्ब्रह्म तस्यैते पुरएतारः' इति श्रुतिः । प्राणा हि प्राणिनः पुरएतार एव । येभ्यश्च प्राणेभ्यः नऋते वियोगे । पवते वर्तते । धाम स्थानं जन्म वा । किंचन न किंचिदपीत्यभिप्रायः । य इत्थंभूताः प्राणा देवाः क्व पुनस्त । गायत्री । अग्निः तिग्मेन । तिग्मं तेजतेरुत्साहकर्मणः ।

आसते । न ते दिवः द्युलोकस्याश्रयणीयेषु प्रदेशेषु । नच
पृथिव्या आश्रयणीयेषु प्रदेशेषूपलभ्यन्ते । अधिस्तुषु 'स्तु प्रक्ष-
रणे' । प्रावीण स्रोतांसि चक्षुरादीनि प्राणायतनानि तेषू-
पलभ्यन्ते । स हि तेषां विशिष्टः प्रदेशः ॥ १४ ॥

म० ये देवाः प्राणा देवेष्विन्द्रादिषु अधिष्ठातृत्वेन देव- त्वमायन् प्राप्ताः इन्द्रादीनामपि प्राणा देवाः । ये अस्य ब्रह्मणः जीवस्य पुरएतारः पुरोऽग्रे यन्तीति पुरएतारः 'इण् गतौ' इत्यस्मात् 'ण्वुल्तृचौ' ( पा० ३ । १ । १३३ ) इति तृच् - प्रत्ययः । 'प्राणा हि प्राणिनां पुरःसराः अयमग्निर्ब्रह्म तस्मै ते पुरएतारः' ( ९ । २ । १५ ) इति श्रुतेः । प्राणैर्विना चीय- मानोऽग्निर्निर्वोढुं न शक्यते । किंच येभ्य ऋते यान् प्राणान् विना किंचन धाम किमपि शरीरं न पवते 'पवङ् गतौ' न चेष्टते । इत्थंभूता ये प्राणा देवास्ते पुनः क्वासते तत्राह । न तइति । ते प्राणरूपा देवाः न दिवः । षष्ठ्यौ सप्तम्यर्थे । दिवि स्वर्गे न सन्ति । पृथिव्याः पृथिव्यां भूमावपि न नैव । 'ते दिवि न पृथिव्यां यदेव प्राणभृत्तस्मिंस्ते' (९ । २ । १ । १ । १५) इति श्रुतेः । यद्वा दिवः प्रदेशेषु न पृथिव्याः प्रदेशेषु न किं तर्हि स्स्रुषु अधि 'नु प्रक्षरणे' स्नुवन्ति क्षरन्ति स्तूनि स्रोतांसि चक्षुरादीनि प्राणायतनानि तेषु अधिश्रित्य वर्तन्ते तेषूपलभ्यन्ते तेषां स विशिष्टः प्रदेशः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

प्राण॒दा अ॑पान॒दा व्या॑न॒दा व॑च॒दा व॑रिव॒दाः । अ॒न्यस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु॒ हे॒तय॑ः पाव॒को अ॒स्मभ्य॑छ॒ शिवो भ॑व ॥ १५ ॥

उ० अवरोहति । प्राणदाः आग्नेयी बृहती पतिर्वा ।
यस्त्वं प्राणदाः अपानदाः व्यानदा वर्चोदाः अन्नस्य दातासि ।
वरिवोदाः वरिवो धनं तस्य दातासि तं त्वां ब्रवीमि ।
अन्यांस्ते अस्मदिति व्याख्यातम् ॥ १५॥

म० 'प्राणदा इत्यवरोहति ' ( का० १८ । ३ । ८ ) । प्रोक्षणानन्तरमग्नेरवतरतीत्यर्थः । अग्निदेवत्या बृहती पतिर्वा अष्टत्रिंशदक्षरत्वाद्विकल्पः । हे अग्ने, ते तव हेतयो ज्वाला अस्मदन्यान् तपन्तु । त्वं चास्माकं पावकः शिवश्च भव । कीदृ- शस्त्वं । प्राणदाः प्राणान् यजमानाय ददातीति प्राणदाः । अपानं ददातीत्यपानदाः । व्यानं सर्वशरीरसंचारिवायुं ददातीति व्या- नदाः । वर्चो बलं ददातीति वर्चोदाः । वरिवो धनं ददातीति । वरिवोदाः ॥ १५ ॥

अग्नि

वनम् ॥ १६ ॥

उ० पञ्चगृहीतं जुहोति । अग्निस्तिग्मेन । आग्नेयी

उत्साहवता शोचिषा दीया यासत् । 'यस उपक्षये' उप-
क्षयति । विश्वं सर्वं न्यत्रिणम् नितरामत्रिणमत्तारं खादकम्
उपद्रवकारिणम् । अग्निश्च नः अस्मभ्यं वनते । वनतिर्दा •
नार्थः । ददाति रयिं धनम् ॥ १६ ॥

म० पञ्चगृहीतं जुहोत्यग्निस्तिग्मेनेत्यृचा' ( का० १८ । ३ । १२ ) । शालायामागत्य पञ्चगृहीतमाज्यं शालाद्वार्येऽमौ जुहोति । आग्नेयी गायत्री भरद्वाजदृष्टा । अग्निः विश्वं सर्व- मन्त्रिणं राक्षसं नियासत् नितरां क्षीणं करोतु 'यास उपक्षये' लेट् 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इती- कारलोपः । अत्र अदनं भक्षणमस्यास्तीत्यत्री भक्षकस्तम् । केन तिग्मेन शोचिषा तीक्ष्णेन तेजसा 'तिग्मं तेजतेरुत्साह कर्मणः * ( निरु० १० । ६ ) इति याकः । किंच अग्निर्नोऽस्मभ्यं रयिं धनं वनवे ददातु । वनतिर्दानार्थः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

य इ॒मा विश्वा॒ भुव॑नानि॒ जुह्वदृषि॒र्होता॒ न्यसी॑- दत्पि॒ता नः । स आ॒शिषा॒ द्रवि॑णमि॒च्छमा॑नः प्रथ- म॒च्छदव॑राँ २ ॥ आवि॑वेश ॥ १७ ॥

उ०

षोडशगृहीतं जुहोति । य इमा विश्वा । पञ्चदश- भिर्वैश्वकर्मणीभिस्त्रिष्टुभिः । कल्पान्तरीणं यजमानं ज्ञानक- र्मसमुच्चयकारिणं विश्वकर्मभावमात्मत्वेनोपासकं तदुपासक- त्वेनैवापक्षपितकल्पं कल्पादावभिव्यज्यमानं धर्मज्ञानवैरा- ग्यैश्वर्ययुक्तं सु॒प्तप्रतिबुद्धन्यायेनापरोक्षज्ञानमात्मत्वेनापगतः प्रजासृजमानमृषिः पश्यन्नाचष्टे य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदिति । यः इमानि विश्वानि भुवनानि भूतजातानि । आत्मनि जुह्वत् आत्मत्वेन पश्यन् । ऋषिः साक्षात्कृतधर्मा । होता आह्वाता देवानां कल्पादौ न्यसीदत् निषण्णः । पिता पाता नः अस्मत्प्रभृतीनाम् । स एव ऋषिर्मनुष्यादिभावसु- पगतः सन् । यज्ञसंबन्धिन्या आशिषा द्रविणं यज्ञफलम् इच्छमानः । प्रथमच्छत् प्रथमच्छादकः । प्रथमो मूर्तशरीर- ग्राही अवरान् द्विपदचतुष्पदस्थावरादीन् । आविवेश आविष्टो विपरिणामतः ॥ १७ ॥

1

। म० ' षोडशगृहीतार्धमनुवाकशेषेण' ( का० १८ । १२ ) । पञ्चगृहीत होमानन्तरं षोडशगृहीतमाज्यं जुह्वां कृत्वा तस्यार्धमनुवाकशेषेण शालाद्वार्ये एव जुहोति । अनुवाकशेषच य इमा विश्वेत्यारभ्य विहव्यो यथासदित्यन्तोऽष्टर्च इत्यर्थः । भुवनपुत्र विश्वकर्मदृष्टा विश्वकर्मदेवत्याः षोडश त्रिष्टुभः ।

३१६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७]

नेत्यारम्भणमुपादानकारणं मृदिव घटानाम् । कथा क्रिया च किंप्रकारासीत् निमित्तकारणमपि किमासीदित्यर्थः । 'था हेतौ च छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । २६ ) इति किमः थाप्रत्ययः । दण्डचक्रसलिलसूत्रादिभिर्घटादयो निष्पद्यन्ते तत्स्थानीयं किमा- सीत् । यतो यस्मिन् काले विश्वकर्मा भूमिं द्यां स्वर्गं च जन- यन् सन् महिना महिना स्वसामर्थ्येन वि और्णोत् सृष्टे द्यावा- पृथिवी आच्छादितवान् । 'ऊर्णुञ् आच्छादने' लब् उपसर्ग- व्यवधानमार्षम् ' व्यवहिताश्व' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति

प्रजाः संहरन्तं सृजन्तं विश्वकर्माणं पश्यन्नृषिः कथयति । यो विश्वकर्मा इमा इमानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूत- जातानि जुह्वत् संहरन्सन् न्यसीदत् निषण्णः स्वयं स्थित - वान् । कीदृशः । ऋषिः अतीन्द्रियद्रष्टा सर्वज्ञः । होता संहार- रूपस्य होमस्य कर्ता । नोऽस्माकं प्राणिनां पिता जनकः । प्रलयकाले सर्वलोकान् संहृत्य यः परमेश्वरः स्वयमेक एवासी- दित्यर्थः । तथा चोपनिषदः 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसी- न्नान्यत्किंचन मिषत् सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्याद्याः । स तादृशः परमेश्वरः आशिषाभिलाषेण 'बहुः । वचनात् । कीदृशः । विश्वचक्षाः विश्वं चष्टे स विश्वचक्षाः सर्व- स्यां प्रजायेय' इत्येवंरूपेण पुनः सिसृक्षारूपेण द्रविणमिच्छमानः । द्रष्टा अतीतानागतवर्तमान कालानां युगपद्रष्टा अनन्यशक्ति- जगद्रूपं धनमपेक्षमाणः अवरानभिव्यक्तोपाधीनाविवेश जीव- रित्यर्थः ॥ १८ ॥ रूपेण प्रविष्टः । कीदृशः । प्रथमच्छत् प्रथममेकमद्वितीयं स्वरूपं छादयतीति प्रथमच्छत् । छादयतेः क्विपि ह्रस्वः । उत्कृष्टं रूप- मारृण्वन्सन् प्रविष्टः । इच्छमान इतीषेरात्मनेपदमार्षम् । 'सो- ऽकामयत बहुःस्यां प्रजायेय स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा इदं सर्व॑मसृजत यदिदं किंच तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् इत्यादिश्रुतेः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

कि स्वि॑दासीदधि॒ष्ठान॑मा॒रम्भ॑णं कत॒मत्स्वत्क॒ थासी॑त् । यतो॒ भूमि॑ ज॒नय॑न्वि॒श्वक॑र्मा॒ वि द्यामौर्णो- न्महि॒ना वि॒श्वच॑क्षाः । १८ ॥

।

उ० एवं विश्वकर्मा द्वैतमुक्त्वा अथेदानीं यथा जगत्सृ- जति तत्प्रश्नप्रतिप्रश्नाभ्यामाह । किं स्वित् । स्वित् वितर्के किं पुनरासीत् अधिष्ठानम् । अधितिष्ठन्त्यस्मिन्नित्यधिष्ठान मधिकरणं विश्वकर्मणा द्यावापृथिव्यौ सृष्टे । अधिष्ठानरहिता इदानीं जनाः कर्तारो न किंचिदपि कुर्वाणा दृश्यन्ते । आर- म्भणं कतमत्स्वित् आरभ्यते अस्मात् इत्यारम्भणं प्रकृति- द्रव्यम् मृद्द्रव्यमिव घटादीनां कथमासीत् । कथासीत् कथं भूता च तत्र क्रिया आसीत् । चक्रसूत्रसलिलादिभिर्हि घटा - दयो निष्पाद्यन्ते । यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा यतो यदे- त्यर्थः । यथा भूमिं द्यां च जनयन् विश्वकर्मा विद्यामौ र्णोत् । 'ऊर्णुञ् आच्छादने' आच्छादितवान् । द्यां पृथिवीं चेत्यध्याहारः । महिना महाभाग्येन ऐश्वर्येण । विश्व- चक्षाः सर्वतोदर्शनः अतीतानागतवर्तमानकालानां युगपत्

ज्ञाता ॥ १८ ॥

म० अथेश्वरो यथा जगत्सृजति तत्प्रश्नोत्तराभ्यामाह । लोके हि घटादिचिकीर्षुः कुलालो गृहादिकं स्थानमधिष्ठाय मृद्रूपेणारम्भकद्रव्येण च चक्राद्युपकरणैर्घटादि निष्पादयति ईश्वरस्य दाक्षिप्य । । यावाभूमी सृजतो विश्वकर्मणोऽधिष्ठानं किमासीत् । अधितिष्ठत्यस्मिन्नित्यधिष्ठानं निवासस्थानम् । अद्यतना निरधिष्ठानाः किमपि न कुर्वन्ति । खिदिति बितर्के । आरम्भणं कतमत् किमासीत् । आरभ्यतेने

एकोनविंशी ।

-

वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑बाहुरु॒त वि॒ श्वत॑स्पात् । सं ब॒हुभ्यां॒ धम॑ति॒ सं पत॑त्रैर्द्यावा॒भूमी॑ ज॒नय॑न्दे॒व एकः ॥ १९ ॥

उ० अत्रोत्तरं ददाति । विश्वतश्चक्षुः सर्वतश्चक्षुः । उत विश्वतोमुखः अपिच सर्वतोमुखः । विश्वतोबाहुः उत विश्वतस्पात् अपिच सर्वतः पादः संघमति बाहुभ्याम् । धमतिर्गत्यर्थः । संगम बाहुभ्यां संग-

च्छेत् वा । संपतत्रैः संगच्छते पतत्रैः पद्भिः । ऐश्वर्ययो- गावोऽपि पादाः संभवन्ति । द्यावाभूमी जनयन्देव एक अद्वितीयः ॥ १९ ॥

म० उत्तरमाह । एकोऽसहायो देवः विश्वकर्मा द्यावाभूमी जनयन्सन् बाहुभ्यां बाहुस्थानीयाभ्यां धर्माधर्माभ्यां संधमति । धमतिर्गत्यर्थः । संगच्छते संयोगं प्राप्नोति पतत्रैः पतनशीलैः अनित्यैः पञ्चभूतैश्च संगच्छते धर्माधर्मरूपैर्निमित्तैः पञ्चभूत- रूपैरुपादानैश्च । साधनान्तरं विनैव सर्वं सृजतीत्यर्थः । यद्वा धर्माधर्माभ्यां भूतैश्च संधमति संगमयति जीवान् । णिजन्तखं ज्ञेयम् । कीदृशः । विश्वतश्चक्षुः विश्वतः सर्वतश्चक्षूंषि यस्य सः । विश्वतोमुखः विश्वतो मुखानि यस्य । विश्वतोबाहुः विश्वतो बाहवो भुजा यस्य । उतापि च विश्वतः पादा यस्य सः । 'पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः ' ( पा० ५ । ४ । १३८ ) इति पादस्यान्त्यलोपः । परमेश्वरस्य सर्वप्राण्यात्मकत्वाद्यस्य यस्य प्राणिनो ये चक्षुरादयस्ते तदुपाधिकस्य परमेश्वरस्यैवेति सर्वत्र चक्षुरादयः संपद्यन्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥

विंशी ।

कि स्वि॒िद्वनं॒ क उ॒ स वृ॒क्ष आ॑स॒ यतो॒ द्यावा॑- पृथि॒वी नि॑ष्टत॒क्षुः । मनी॑षिणो॒ मन॑सा पृ॒च्छतेदु॒ तद्य- द॒ध्यति॑ष्ठ॒द्भुव॑नानि धा॒रय॑न् ॥ २० ॥

उ० किं स्वित् । भयमपि मन्त्रः प्रश्न रूपेण । किं पुनस्तद्वनं कब स वृक्षः आस अभूत् । यतः द्यावापृथिवी निः ततक्षुः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तक्षतिः करोतिकर्मा । बहुवचनं पूजार्थम् । यस्मात् वृक्षात् द्यां च पृथिवीं च निष्कृष्य चकार । यदि हि वनं वृक्षो वा भवेत् तदा एवमप्याशङ्केत । तक्षाणो हि वृक्षाच्चमसादीन्नि- ष्कर्षयन्ति अयं त्वात्मारम्भण ऊर्णनाभिवदित्यभिप्रायः । विस्मित ऋषिर्द्वितीयं प्रश्नं करोति । हे मनीषिणो मेधाविनः, मनसा पर्यालोच्य पृच्छत । इत् उ तत् एतदपीति पदत्रय- स्यार्थः । यदत्र यद्यर्थः । यदि अध्यतिष्ठत् यत् भुवनानि भूतजातानि सह द्यावापृथिवीभ्यां धारयन् उपरिष्टादास्ते २० म० पुनरपि प्रश्नः । त्रिदिति वितर्के । तद्वनं किमास बभूव । उ अपिच स वृक्षः कः आस । यतो वनाद्वृक्षाच्च विश्व- कर्मा द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः निस्ततक्ष निस्तक्ष्यालंकृतवान् । वचनव्यत्ययः । नहि तादृशं वनं वृक्षो वा संभवति । लोके हि गृहादिनिर्माणमिच्छन् कस्मिंश्चिद्वने कंचिद्वृक्षं छित्त्वा तक्षणादिना स्तम्भादिकं करोति इह तन्नास्तीत्यर्थः । किंच हे मनीषिणः विद्वांसः, मनसा पर्यालोच्य तत् इत् उ तदपि यूयं पृच्छत । तत्किम् । भुवनानि धारयन् सन् विश्वकर्मा यद- ध्यतिष्ठत् यत् स्थानमधिष्ठितवान् तदपि पृच्छत । कुम्भका रादिर्गृहादिकमधिष्ठाय घटादि करोति तदधिष्ठानमपि पृच्छत ऊर्णनाभिवदयमात्मारम्भण इति भावः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

या ते॒ धामा॑नि पर॒माणि॒ याव॒मा या म॑ध्य॒मा वि॑श्वकर्मन्नु॒तेमा । शिक्षि॒ सवि॑भ्यो ह॒विषि स्वधावः स्व॒यं य॑जस्व त॒न्वं॑ वृधा॒नः ॥ २१ ॥

३१७

शक्यम् । मनुष्यः कस्त्वां यष्टुं समर्थोऽत एवं ब्रवीमि स्वयं
यजस्व । वर्धतेः शानचि व्यत्ययेन शपो लुक् । वृधानः
तन्वमित्यत्र 'वा छन्दसि' ( पा० ६ । १ । १०६ ) इति पूर्व-
रूपाभावे यणादेशः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॑ वावृधा॒नः स्व॒यं य॑जस्व पृथि॒- वीमु॒त द्याम् । मुह्य॑न्त्व॒न्ये अ॒भित॑ः स॒पत्ना॑ इ॒हा- स्माकं॑ म॒घवा॑ सू॒रिर॑स्तु ॥ २२ ॥

उ० विश्वकर्मन् हे विश्वकर्मन्, मदीयेन हविषा वावृ- धानः वर्धयमानः उपसंजातहर्षः सन् मदीये यज्ञे । स्वयमेव यजस्व मदनुग्रहाय पृथिवीम् । पृथिव्याश्रयाणि भूतानि । उत द्याम् अपिच द्युलोकाश्रयाणि भूतानि । किंच त्वत्प्रसादादिनास्माकं मुह्यन्तु मोहमुपगच्छन्तु । अन्ये अभितः अवस्थिताः सन्तः सपत्त्राः परिपन्थिनः । किं त्वत्प्रसादादेव इह अस्माकं मघवा धनवानिन्द्रः । सूरिः पण्डितः अस्तु । आत्मज्ञानोपदेशकः ॥ २२ ॥

म० हे विश्वकर्मन् हविषा मद्दत्तेन वावृधानः वर्धमानो जातहर्षः सन् मम यज्ञे पृथिवीं पृथिव्याश्रितानि भूतानि उतापि च द्यां द्युलोकाश्रितानि भूतानि स्वयं यजस्व मदनु- ग्रहाय । किंच त्वत्प्रसादादन्येऽभितः स्थिताः सपत्नाः शत्रवो मुह्यन्तु मोहं प्राप्नुवन्तु । किंच इह यज्ञे मघवा इन्द्रोऽस्माकं सूरिः पण्डित आत्मज्ञानोपदेशकोऽस्तु ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

वा॒चस्पति॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनोजुवं॒ वाजै अ॒द्या हु॑वेम । स नो॒ विश्वा॑ नि॒ हव॑नानि जोषद्वि॒श्व- श॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा ॥ २३ ॥

उ० या ते यानि ते तव धामानि स्थानानि परमाणि उत्कृष्टानि । यावमा यानि चावमानि कनीयांसि । या मध्यमा यानि च मध्यमानि । हे विश्वकर्मन्, उतेमा अपिच इमानि यानि प्रत्यक्षत उपलभ्यन्ते तेभ्यो द्रव्यमुपादाय शिक्षा सखिभ्यो देहि । समानख्यानेभ्यो यजमानेभ्यः हविषि अभ्युद्यति हे स्वधावः अन्नवन् क उपकार इति चेत् । नोत्सहे वक्तुमहं त्वां यज इति । को हि नाम मनुष्यस्त्वां यष्टुं समर्थोऽत एवं ब्रवीमि । स्वयं यजस्व तन्वं शरीरं ॥ २३ ॥ २४ ॥ वावृधानः वर्धयमानः ॥ २१ ॥

म० हे विश्वकर्मन्, हे स्वधावः स्वधान्नमस्यास्तीति स्वधावान् तत्संबुद्धौ हे खधावः, 'मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसि'

उ० वाचस्पतिम् व्याख्यातम् ॥ २३ ॥

म०

द्वे ऋचौ व्याख्याते ( अध्या० ८ क० ४५ । ४६ )

चतुर्विंशी ।

विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन ऋ॒तार॒मिन्द्र॑मकृणो-

( ८ । ३ । १ ) इति रुः । हे हविर्लक्षणान्तस्मै॒ विश॒ः सम॑नमन्त पू॒र्वीर॒र्य॑मु॒ग्रो

वि॒व्य॒ यथास॑त् ॥ २४ ॥

उ० विश्वकर्मन्हविषेत्यपि व्याख्यातम् ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

परमाणि उत्कृष्टानि धामानि, या यानि अवमा अवमानि कनीयांसि धामानि उतापि च या यानि मध्यमा धामानि इमा इमानि पूर्वोक्तानि त्रिविधानि धामानि सखिभ्यो यज- मानेभ्यः शिक्ष देहि । 'द्व्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५) चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि धीरों घृतमैने अजन- इति संहितायां शिक्षपदस्य दीर्घः । क उपकार इति चेत् इविधि यजमानसंबन्धिन्युपस्थिते सति तन्वं खशरीरं वृधानः नन्न॑माने । य॒देदन्ता॒ अव॑दृहन्त॒ पूर्व आदिश्यावां - वर्धयन्, सन् स्वयं मजस्त्र । नर्म यजाम इति कथं वकुं । थि॒वी अ॑प्रयेताम् ॥ २५ ॥

३१८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० चक्षुषः पिता । अत्र द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । यदा इत् । इच्छब्द एवार्थे । यदैव अन्ता । अन्तानिति द्वितीया । द्यावापृथिव्योः । अददृहन्त । हते- रेतद्रूपम् । दृढीकृतवन्तः के । ये पूर्वे ऋषयः वसिष्ठप्र- भृतयः । आत् । अथेत्यर्थः । अथानन्तरम् द्यावापृथिव्यौ अप्रथेताम् पृथिव्यौ अभूताम् । ततोऽनन्तरम् । चक्षुषः पिता । चक्षुर्नामऋषिः तस्य पिता प्राणः प्रजया स्तूयते । मनसा हि धीरः मनसा च धीमान् । घृतमेने अजनत् घृतमुदकम् एने द्यावापृथिव्यौ प्रति । अजनत् जगदनुग्रहाय । ननमाने नममाने च । विष्कम्भयन्निति शेषः ॥ २५ ॥

म० 'चक्षुषः पितेत्यपरमनुवाकेन' (का० १८ । ३ । १३ ) । अष्टर्चेन षोडशगृहीतस्यापरमर्ध जुहोतीत्यर्थः । यदा इत् यदैव पूर्वे वसिष्ठादयो मुनयः अन्ताः । विभक्तिव्यत्ययः अन्तान् द्यावाभूम्योरन्तप्रदेशान ददृहन्त दृढीकृतवन्तः । हते रूपम् । आत् इत् आत् अनन्तरवाची इदेवार्थे । अनन्तर- मेव द्यावाभूमिदाढ्यनन्तरमेव यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ अप्र- तां पृथू अभूताम् । तदा द्यावापृथिवी प्रथनानन्तरं चक्षुषः पिता चक्षुरादीन्द्रियाणां पालको विश्वकर्मा मनसा धीरः सन् हि निश्चितमेने एते द्यावापृथिव्यौ प्रति घृतमुदकमजनदज- नयत् । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इत्यार्धधातु- कलाच्छपि णिचो लोपः । रोदस्योर्दा वृष्टिं कुरुत इत्यर्थः । किं कुर्वन् । ननमाने नममाने द्यावापृथिव्यौ स्तम्भयन्निति । शेषः । जगदनुग्रहाय रोदसी स्तम्भयन्नित्यर्थः । नमतेः शानचि नुगागम छान्दसः ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

विश्वकर्मा विम॑ना आद्विया धा॒ता विधाता प॑र॒मोत सं॒दृक् । तेषा॑मि॒ष्ठानि॒ समि॒षा म॑दन्ति॒ यत्र सप्त ऋषीन् पर एक॑माहुः ॥ २६ ॥

उ०

1

विश्वकर्मा विमनाः । विश्वभूतमनाः आत् विहाय । अपिच महान् व्यापकः । धाता धारयिता । विधाता विद- धाति कर्माणि । परमोत संदृक् परमश्च संदृष्टा भूतानाम् । तेषामिष्टानि हविषा मदन्ति येषां भूतानां विश्वकर्मा द्रष्टा तेषां भूतानां मध्ये यानि दृष्टानि अभिमतानि दमदानदया- दिभिर्युक्तानि । तानि इषा अन्नेन आहुतिरसभूतेन संमो- दन्ते । सर्वद्वन्द्ववियुक्तानि भूतानि संमोदन्ते । यत्र यस्मि - न्प्रदेशे सप्तऋषीन् विश्वकर्मणः प्राणभूतान् वसिष्ठप्रभृतीन् । परः परेण विश्वकर्मणा एकमाहुः एकं भवति । सहि साध्यानां लोकः तेऽपि विश्वकर्मत्वं प्रार्थयन्ति ॥ २६ ॥

म० यत्र यस्मिन् लोके सप्तऋषीन् सप्त च ते ऋषयश्च सप्तऋषयः 'ऋत्यकः' ( पा० ६ । १ । १२८ ) इति सन्ध्य- भावः । तान् परः विभक्तेः सुः । परेण विश्वकर्मणा सह एकमाहुः एकीभूतान् बुधा वदन्ति । यत्र लोके सप्तर्षयो

[ सप्तदशोऽध्यायः १७]

विश्वकर्मणा सहैकत्वं प्राप्ताः तत्र लोके तेषां पुंसामिष्टानि अभिलषितानि वस्तूनि इषा अन्नेन आहुतिरसभूतेन सह संभ- दन्ति संमोदन्ते सम्यक् मोदयुक्तानि पुष्टानि भवन्ति । ते विश्वकर्मलोके इष्टभोगान् प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । तेषां केषाम् । विश्वकर्मा येषां संदृक् सम्यक् पश्यतीति संदृक् सम्यद्रष्टा । विश्वकर्मदृष्टाः सुखिनो भवन्त्वित्यर्थः । कीदृशो विश्वकर्मा । विमनाः विशिष्टं मनो यस्य स तथा विभूतमनाः । सर्वकर्मज्ञ इत्यर्थः । आत् अपिच विहायाः नभोवद्व्यापकः । यद्वा विशेषेण जहाति त्यजति विहायाः संहर्ता । धाता धारयिता पोष्ट स्थितिकर्ता । विधाता उत्पादकः । उत अपि परमः सर्वेभ्य उत्कृष्टः । विभक्तेराकारः । एवंविधो विश्वकर्मा येषां द्रष्टा ते मुच्यन्ते भक्तानेव पश्यति तस्माद्भतिः कार्ये- त्यर्थः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

यो नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता यो वि॑धा॒ता धामा॑नि॒ वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । यो दे॒वानां॒ नाम॒धा एक एव सं॑म॒नं भुव॑ना यन्त्य॒न्या ॥ २७ ॥

त

उ० यो नः योऽस्माकम् पिता पाता जनिता जनयिता यश्च विधाता विधारणहेतुः । यश्व धामानि स्थानानि वेद जातानि भुवनानि भूतजातानि विश्वा विश्वानि । यश्च देवानां नामधा नामानि दधाति करोतिं । नामच पितेव करोति यश्च एक एव अद्वितीयः । तं विश्वकर्माणं संप्रश्नयितुम् भुवना भूतजातानि । आयन्ति आगच्छन्ति । अन्या अन्यानि च स एव स्वाधिकारेषु नियुङ्केत्यभिप्रायः ॥ २७ ॥

।

म० यो विश्वकर्मा नोऽस्माकं पिता पालकः जनिता जनयिता उत्पादकः । 'जनिता मन्त्रे' (पा० ६ । ४ । ५३ ) इति निपातः । यो विधाता विशेषेण धारकः सेतुः यश्च विश्वा विश्वानि सर्वाणि धामानि स्थानानि भुवनानि भूतजातानि च वेद जानाति । यश्च एकोऽद्वितीय एव सन् देवानां बहूनां नामधाः नामानि दधाति करोतीति नामधाः । नाम च पितैव करोति । तस्मादन्या अन्यानि भुवना भुवनानि भूतजातानि संप्रश्नं सम्यक् प्रश्नो यस्यां क्रियायां यथा तथा तं विश्व- कर्माणं यन्ति गच्छन्ति प्रलयकाले एकत्वं प्राप्नुवन्ति । यद्वा संप्रश्नं सम्यक् प्रष्टुं स्वाधिकार प्रश्नं कर्तुं भुवनानि यं यन्ति स एव स्वाधिकारेषु नियुक्त इति भावः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

त आय॑जन्त॒ द्रवि॑ण॒ स॑म॒स्मा॒ ऋष॑य॒ः पूर्वे ज- रितारो न भुना । अ॒सूर्ते सूर्यो॒ रज॑सि॒ निषत्ते ये भू॒तानि॑ स॒मकृ॒ण्वन्नि॒मानि॑ ॥ २८ ॥

उ० त भयजन्त । अत्र द्वितीयोर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् भसूर्ते असुसमीरिते । असुः प्राणः सप्त दश-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३१९

कलिङ्गयुक्तावात्मानः सूर्ते सुष्ठुसमीरिते रजस्यन्तरिक्षलोके । सर्वजगद्विलक्षणत्वाद्गुरुशास्त्रविमुखैर्न ज्ञायत इत्यर्थः । किंच निषत्ते निर्गतसत्ताके निरालम्बने । 'नसत्तनिषत्तानुत्त-' खिदिति वितर्के । आपः प्रथमं कं गर्भ दधे दधिरे अधा- इत्यादिना निपातनम्। यत्र स्थिताः सन्तः ये भूतानि सम । रयन् । धाञो लिटि तङि प्रथमबहुवचनस्य 'लिटस्तझयोरे- कृण्वन् कृतवन्तः । इमानि ते आयजन्त । यजतिर्दानार्थः । । शिरेच्' इति ( पा० ३ । ४ । ८१ ) इतीरेचि कृते तस्य आभिमुख्येन दत्तवन्तो द्रविणं धनमुदकलक्षणं जीवनाय । 'इरयो रे' ( पा० ६ । ४ । ७६ ) इति रे आदेशे तस्य सम् अस्मै संगत्य अस्मै भूतग्रामाय । ऋषयः पूर्वे वसिष्ठ- स्थानिवत्त्वात् 'आतो लोप इटि च ' ( पा० ६ । ४ । ६४ ) प्रभृतयः । जरितारः स्तोतारः । नभूना नात्यन्तं बहुयुक्त्या इत्यालोपे दध्रे इति रूपम् । पूर्वे देवाः प्रथमोत्पन्ना देवाः कामवर्षित्वेनेत्यर्थः । ये वसिष्ठादयो भूतानि सृजन्ति त वसिष्ठादयो यत्र गर्भे समपश्यन्त ददृशुः जगदिति शेषः । एवोदकदानेन जीवन्तीति समस्तार्थः ॥ २८ ॥ यदा स्थूलोऽप्ययं जगदाधारो गर्भरूपो न ज्ञायते तदा- त्यन्तसूक्ष्मं तत्त्वं न ज्ञायत इति किमु वक्तव्यमिति भावः ॥ २९ ॥

म० ते पूर्वे ऋषयो विश्वकर्मसृष्टा वसिष्ठाद्या अस्मै भूत- ग्रामाय द्रविणं धनं जललक्षणं समायजन्त सम्यक् आभि । मुख्येन ददुः द्रविणं भोगजातं वा । यजतिर्दानार्थः । कथं दुदुः । न भूना न भूम्ना न बाहुल्येन । मलोपश्छान्दसः । किंतु युक्तया कामवर्षिवेनेत्यर्थः । कीदृशाः । जरितारः स्तोतारः । ते के ।

ये ऋषय इमानि भूतानि समकृण्वन् । खादेः करोतेर्लट् । ये वसिष्ठादयस्तानि सृजन्ति त एव उदकदानेन जीवयन्ती- त्यर्थः । कीदृशाः । असूर्ते असुभिः सप्तदशावयवैर्लिङ्गशरीरैरी- रिता असूर्ताः । असुपूर्वस्य 'ईर गतौ' इत्यस्य छान्दस इड- भावो निष्टायाम् ईकारस्य पूर्वसवर्णदीर्घः जस एकारः । तथा रजसि अन्तरिक्षलोके निषत्ते निषत्ताः निषण्णाः स्थिताः जस एकारः । 'लोका रजांस्युच्यन्ते' ( निरु० ४ । १९ ) इति । यास्कः । कीदृशे रजसि । सूर्ते सुष्ठु ईरिते प्रेरिते विस्तीर्णे । सुपू- र्वस्य ईरधातोर्निष्ठायां पूर्ववत् । 'नसत्तनिषत्त- ' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना निपातः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

यत्र॑

प॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑थि॒व्या प॒रो दे॒वेभि॒रसु॑ रै॒र्यदस्त । कि स्व॒द्गर्भं प्रथ॒मं द॑ध॒ आपो॒ दे॒वाः स॒मप॑श्यन्त॒ पूर्वे॑ ॥ २९ ॥

।

उ० परो दिवा । प्रश्नप्रतिप्रश्नरूपा मन्त्राः । परब्रह्मविष- योऽत्र प्रश्नः विभक्तिव्यत्ययबहुलो मन्त्रः । परः सूक्ष्मः दिवा दिवः । परश्च एना अस्याः पृथिव्याः । परश्व देवेभ्यः परश्च असुरेभ्यः यदस्ति । यच्च सदाकालमस्ति तत्परं ब्रह्मेति शेषः कि ंस्वित् स्विच्छब्दो वितर्के । कं पुनर्गर्भ दधे धारितवत्य आपः । यत्र गर्भे देवाः संगताः प्रजापतिना अपश्यन्त दृष्ट- वन्तो जगदिदम् पूर्वे प्रथमजाः । तदुक्तम् ' आपो हवा इद- मग्रे सलिलमेवास' इत्यादिना ॥ २९ ॥

त्रिंशी । तगर्भं प्रथ॒मं द॑ध॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मग॑- च्छन्त॒ विश्वे॑ । अ॒जस्य॒ नाभावध्येक॒मपि॑तं॒ यस्मि॒ विश्वा॑नि॒ भुव॑नानि त॒स्थुः ॥ ३० ॥

उ० तमित् प्रतिप्रश्नः तमिद्गर्भम् । इच्छन्दो निपात आश्चर्यवचनः । तमाश्चर्यभूतं प्रथमं गर्भं दधे आपः । यत्र देवाः समगच्छन्त संगताः विश्वे सर्वे । नन्वस्याण्डस्याद्भिः सहितस्य क आधार इत्याशङ्कयाह । अजस्य न जायत इत्यजः । नाभौ मध्ये अधि उपरि । एकमविभक्तमनन्यभूतम् अर्पितं समर्पितम् । यस्मिन्नजे ब्रह्मणि । विश्वानि भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि । तस्थुः स्थितवन्ति ब्रह्माण्डाश्रितानि । नतु तस्याप्यन्य आधार इति । स्वप्रतिष्ठं हि परब्रह्म ॥ ३० ॥

म० प्रत्युत्तरमाह । आपः प्रथमं तमित् तमेव गर्भ द दधिरे । यत्र कारणभूते गर्भे विश्वे सर्वे देवाः समगच्छन्त सङ्गताः संभूय वर्तन्ते । ननु तस्य गर्भस्य को वाधारस्तत्राह । अजस्य जन्मरहितस्य परमेश्वरस्य नाभावधि नाभिस्थानीयस्य स्वरूपस्य मध्ये एकमविभक्तमनन्यभूतं किंचिद्वीजं गर्भरूपमर्पितं स्थापितं । यस्मिन् बीजे विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजा - तानि तस्थुः स्थितानि तद्बीजमर्पितम् । तथाच स्मृतिः 'अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत् । तदण्डमभव- द्वैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् ' ( मनु० १ । ८ । ९ ) इति । स एव सर्वाश्रयो न तु तस्याप्यन्य आश्रय इति

भावः ॥ ३० ॥

न तं वि॑दाय॒ य

एकत्रिंशी ।

इ॒मा ज॒जानान्यद्युष्माक॒मन्त॑रं
म० प्रश्नोत्तररूपा मन्त्राः । ब्रह्मविषयप्रश्नः । विभक्ति-
व्यत्ययबाहुल्यमत्र_मन्त्रे । यत् अस्ति हृदीति शेषः । यदी बभूव । नी॒रेण॒ प्रावृ॑ता॒ जया॑ चासुतुप॑ उ॒क्थ॒-
श्वरतत्त्वं हृत्पुण्डरीके अस्ति तत् दिवा परः द्युलोकादपि दूरे । शास॑श्वरन्ति ॥ ३१ ॥

तिष्टति दिवो दुर्ज्ञेयत्वात् । परस्शब्दः सान्तो दूरवाची । एना उ० इदानीं विश्वकर्मा मनुष्याणामुपदेशं ददाति । न तं पृथिव्या अस्याः पृथिव्याः परः पृथिव्या अपि दूरे । देवेभिर । विदाथ न विदाथ न जानीथ तं परं पुरुषम् । य इमानि सुरैः देवेभ्योऽसुरेभ्यश्च परो दूरे । दूरत्वं विलक्षणत्वम् । । भूतजातानि जजान जनयति उपसंहरति च । अतः करा-

३२०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

णात् युष्माकं च तस्य च पुरुषस्य । अन्यत् महत् अन्तरं बभूव । पुरुषो जनको यूयं जन्याः । पुरुषो भ्रमको यूयं भ्राम्याः । यदि तु ज्ञात्वात्मत्वेनोपास्यध्वं न संसृतिः । स्यादित्यभिप्रायः । एवं प्रत्यक्षानुक्त्वा अथेदानीं परोक्षान- भिनयेन दर्शयन्नाह । ये चैते । नीहारेण अविद्यया प्रावृता भवगुण्ठिताः । ये जल्प्या प्रावृताः । पक्षहेतुदृष्टान्तैरात्मज्ञानं जल्पिः । कुतार्किकाभिप्रायमेतत् । ये च असुतृपः असू- न्प्राणान्तर्पयन्ति असुतृपः अलंकरिष्णवः तैरपि सह महदे- वान्तरं बभूव । ये उक्थशासः उक्थानां शंसितारः । उक्थानि व यज्ञे शस्यन्ते अतो यज्वानो गृह्यन्ते । ये यज्ञशीलास्ते पुरुषं प्रति विचरन्ति । ये तु पुरुषविदः ते पुरुष एव भवन्ति । नीहारप्रावृतास्तु नरकयायिनः ॥ ३१ ॥

म० इदानीमुपदिशति । यो विश्वकर्मा इमा इमानि भूत- जातानि जजान उत्पादितवान् तं विश्वकर्माणं हे जीवाः, यूयं न विदाथ न जानीथ। 'लेटोsडाटो' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडागमः । ननु देवदत्तोऽहं यज्ञदत्तोऽहमिति वयमात्मानं जानीम इति चेत् न । न ह्यहंप्रत्ययगम्यं जैवं रूपं परमेश्वर - तत्त्वं किंतु युष्माकमहं प्रत्ययगम्यानां जीवानामन्तरमभ्यन्तरं वास्तवस्वरूपमन्यत् अहंप्रत्ययादतिरिक्तं सर्वावदानं वेद्यमी - श्वरतत्त्वं बभूव भवति विद्यते । जीवरूपवत्तदपि कुतो न विद्म इति चेत् भवन्त ईदृशाः चरन्ति प्रवर्तन्तेऽतो न जानीथ । कीदृशाः । नीहारेण प्रावृताः नीहारसदृशेनाज्ञानेनावृतत्वान्न जानीथ यथा नीहारो नात्यन्तमसन् दृष्टेरावरकत्वात् नाप्य- त्यन्तं सन् काष्ठाश्मादिवद्रोधयितुमयोग्यलात् एवमज्ञानमपि नात्यन्तमसत् ईश्वरतत्त्वावरकत्वात् नापि सत् बोधमात्रनिवर्त्य - खात् ईदृशेनानिर्वचनीयेनाज्ञानेन भवन्तः सर्वे जीवाः प्रावृताः । न केवलं नीहारेण जल्प्या च प्रावृताः । जलनं जल्पि- स्तया देवोऽहं नरोऽहं ममेदं गृहं क्षेत्रमित्याद्यनृतजल्पनेन व्याप्ताश्च । किंच असुतृपः असुषु असून् वा तृप्यन्ति असुतृपः केनापि प्रकारेण प्राणान् भूत्वा तावतैव तृप्यन्ति नतु परमे- श्वरतत्त्वं विचारयितुं प्रवर्तन्ते । न केवलमैहिकभोगेन तृप्तिः किंतु उक्थशासः परलोकभोगान् संपादयितुं यज्ञेषु उक्थानि शंसन्ति उक्थशासः शस्त्रस्तोतारः । शसेः क्विपि 'अनिदिताम्' ( पा० ६ । ४ । २४ ) इति नलोपः । संहितायां दीर्घः । ऐहिकामुष्मिकभोगप्रवृत्तानामज्ञान मिथ्याज्ञानपराधीनानां भवतां नास्ति तत्त्वज्ञानमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

वि॒श्वक॑र्मा॒ ह्यज॑निष्ट दे॒व आदिद्र॑न्ध॒र्वो अ॑भव- । हि॒तीय॑ः । तृ॒तीय॑ः पि॒ता ज॑नि॒तोष॑धीनाम॒पां गर्भं

व्यदधात्पुरुत्रा ॥ ३२ ॥

उ० विश्वकर्मा हि विश्वकर्मा आदित्यान्तरः पुरुषः अज- निष्ट जातः । देवः दानादिगुणयुक्तः । आत् इत् निपातौ ।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

अथानन्तरम् । गन्धर्वः गोर्वाचो धारयिता पृथिव्या वा धारयिता गन्धर्वोऽग्निः गानाद्वा गन्धर्वोऽग्निः । 'अथो आहुः गन्धर्वो अभिरेवास्यै पृष्ठे सर्वकृत्स्नो मन्यमानोऽगायत् । ' इत्यादिश्रुतिः । अभवत् द्वितीयः सहायाय । तृतीयः पिता पालयिता जनयिता च ओषधीनाम् । पर्जन्यः अभवत् । सचोत्पन्नः सन् अपामाहुतिपरिणामभूतानाम् गर्भ विभद- धात् धारयति पुरुत्रा बहूनां त्राता । यद्वा अपां गर्भ विद- धाति पृथिव्यां बहुप्रकारम् ॥ ३२ ॥

म० ब्रह्माण्डमध्यगतानामुत्पत्तिरुच्यते । ब्रह्माण्डमध्ये प्रथमं विश्वकर्मा देवतिर्यगादिजगद्भेदकर्ता सत्यलोकवासी चतु- ।र्मुखो देवः अजनिष्ट आदित्यान्तरपुरुषरूपेण जातः । आत् इत् अनन्तरमेव तदपेक्षया द्वितीयो गन्धर्वः अभवत् उत्पन्नः । गां वाचं पृथिवीं वा धरति गन्धर्वोऽग्निः । गानाद्वा गन्धर्वः 'अथो एवाहुरभिरेवास्यै पृथिव्यै पृष्ठे सर्वः कृत्स्नो मन्यमा- नोऽगायत्' इत्यादिश्रुतेः । पिता पालयिता ओषधीनां जनिता उत्पादकः पर्जन्यः । पूर्वोक्तद्वयापेक्षया तृतीयोऽभवत् । स पर्जन्य उत्पन्नः सन्नपामाहुतिपरिणामभूतानां गर्भ व्यदधात् धारयति करोति वा । कीदृशं गर्भं । पुरुत्रा पुरून् बहून् त्रायते रक्षति पुरुत्राः बहूनां रक्षकम् । विभक्तेराकारः । बहुप्रकारं वा । वैश्वकर्मणहोमः समाप्तः ॥ ३२ ॥

।

त्रयस्त्रिंशी ।

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न भीमो ध॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम् । सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः शत सेना॑ अजयत्स॒क॒मिन्द्र॑ः ॥ ३३ ॥

उ० आशुः शिशानः अनुवाकः । अप्रतिरथऋषिः । ऐन्द्रो- ऽप्रतिरथोऽपश्यत् । मर्माणि त इत्यन्तः । आदितो द्वादशै- न्यस्त्रिष्टुभो ब्रह्मा दक्षिणतो जपति । आशुः शीघ्रः । शिशानः । 'शो तनूकरणे' । शिशानो वज्रम्। वृषभो न भीमः वृषभ इव भीमः भीमो बिभ्यत्यस्मादिति । घनाघनः हनहनेत्येव वक्ता । यद्वा घनशरीरः । क्षोभणश्चर्षणीनाम् संचालकः चर्षणीनां मनुष्याणाम् । संक्रन्दनः समाह्वाता संग्रामकारि- णाम् । आहूय चानिमिषः अप्रमादी । यद्वा अनिमिषो देवः । एकवीरः एक एवासहायो विक्रान्तः । य ईदृग्गुणविशिष्टः सः स तं बह्वयः सेनाः अजयत् जयति । साकं सहैव । इन्द्रः ॥ ३३ ॥

।

म० 'आहवनीये प्रणीयमानेऽप्रतिरथस्य द्वादश ब्रुवन्ननौ मादीप्याहवनीये चित्यां प्रति नीयमाने ब्रह्माप्रतिरथसूक्तस्य सर्वत्रैके' (का० ११ । १ । ९ । १० ) । अनौ चयने इम- द्वादश ऋचो जपन् दक्षिणतोऽनुगच्छतीति सूत्रार्थः । अप्रति- रथदृष्टा इन्द्रदेवत्या द्वादश त्रिष्टुभः । इन्द्रः शतं सेनाः शत- संख्याकाः शत्रुसेनाः साकं सहैव एकप्रयत्नेनैवाजयत् जयति ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३२१

कीदृश इन्द्रः । आशुः अश्नुते व्याप्नोति आशुः शीघ्रगामी ङ्गिभिः खड्गिभिः संसृजति निषङ्गिण एव योद्धृन् स्वान् । उण्प्रत्ययः । शिशानः 'शो तनूकरणे' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० किंच । वशी कान्तः सर्वजनप्रियो वा स्वतन्त्रो वा निगृहीता- २ । ४ । ७६ ) इति जुहोत्यादिवाच्छानचि द्वित्वम् । श्यति दिषङ्घर्गो वा ईश्वरो वा । सएवेन्द्रो युधः योद्धृन्स्वान् शत्रु- वज्रं तीक्ष्णीकरोति शिशानः । वृषभो न वृषभ इव भीमः गणेन संसृष्टा । किंच संसृष्टजित् संसृष्टाञ्जयति शत्रून् । भयंकरः । घनाघनः शत्रूणामतिशयेन घातकः हन हनेति । सोमपाश्च बाहुशर्धी च बाहुबलः संयोगिबलनिरपेक्षः । शर्ध वक्ता वा वृष्टिकर्तृमेघरूपो वा । 'वर्षुकाब्दो घनाघनः' इत्यभि- इति बलनाम । उग्रधन्वा उद्यतधनुः । प्रतिहिताभिरस्ता । धानात् । चर्षणीनां मनुष्याणां क्षोभणः क्षोभयतीति क्षोभणः । शत्रुशरीरेषु प्रतिनिहिताभिरिषुभिः इन्द्रः अस्ता क्षेतेत्यनु- क्षोभहेतुः चालकः । संक्रन्दनः सम्यक् क्रन्दनं परभयहेतुर्ध्व । मीयते । लघुसंप्रधानो लक्षपाती चेत्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥ निर्यस्य । यद्वा समाह्वाता शत्रूणाम् । अनिमिषः नास्ति निमेषो यस्य सः देवखात् । यद्वा कदाचिदपि निमेषं न करोति । अत्यन्तसावधान इत्यर्थः । एकवीरः एकश्चासौ वीरश्च अन्य- निरपेक्षं शत्रूनेक एव जेतुं समर्थः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

सं॒क्रन्द॑नेनाऽनिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुन युत्कारेण॑ दुश्य- व॒नेन॑ पृ॒ष्णुना॑ । तदिन्द्रे॑ण जयत तत्संहध्वं युधौ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा॑ ॥ ३४॥

उ० संक्रन्दनेन शब्दकारिणा अनिमिषेण एकचित्तेन अप्रमाद्यता वा । जिष्णुना जयनशीलेन । युत्कारेण 'युध । संप्रहारे' अस्य विपि युत् । संप्रहारकारिणा दुश्यवनेन अप्र- । च्याव्येन अप्रच्युतस्वभावेन वा । धृष्णुना प्रसहनशीलेन तदिन्द्रेण जयत । ईदृग्गुणविशिष्टेनेन्द्रेण तज्जयत । दुर्जय- मिति शेषः । तच्च सहध्वम् तच्चाभिभवत । हे युधः, 'युध संप्रहारे' इत्यस्यैतत्किपि बहुवचनम् । हे योद्धारः । पादा- दावभिमन्त्रितस्य च' इत्यादिरुदात्तः । हे नरः मनुष्याः, इषुहस्तेनेन्द्रेण । वृष्णा सेक्त्रा वर्षणशीलेन वा ॥ ३४ ॥

(

म० स इन्द्रोऽस्मानवत्विति शेषः । संस्रष्टा ' ण्वुल्तृचौ -' पा० ३ । १ । १३३ ) इति तृच्प्रत्ययः । युद्धाय संसर्ग- कर्ता । वशी वशयति रिपूनिति वशी । यद्वा कान्तः जनप्रियः स्वतन्त्रो वा निगृहीतारिषड्वर्गो वा ईश्वरो वा । गणेन रिपुस- मूहेनापि सह युधः युध्यतेऽसौ युधः युद्धकर्ता 'इगुपधज्ञा' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । संसृष्टजित् संसृ- धन् युद्धात संसृष्टत् । सोमपाः सोमं पिबतीति यजमानानां यागेषु सोमपानकर्ता । बाहुशर्धी बाह्वोः शर्धो बलमस्यास्तीति बाहुशर्धी बाहुबलोपेतः । संयो- गिनिरपेक्ष इत्यर्थः । शर्ध इति बलना । उग्रधन्वा उग्रमुत्कृष्टं धनुर्यस्य सः । ' धनुषश्च' ( पा० ५ । ४ । १३१ ) इत्यनङादेशः । प्रतिहिताभिरस्ता खेन धनुषा प्रेरिताभिरिषुभि- रस्ता क्षेप्ता 'असु क्षेपणे' तृन् आद्युदात्तत्वात् अस्यतीये- वंशीलः रिपुनाशयितेत्यर्थः । सशब्दावृत्तिः पादपूरणार्था ॥३५॥ षटूत्रिंशी ।

बृह॑स्पते॒ परि॑दय॒ रथे॑न रक्षो॒हामित्र अप॒बाध॑- मानः । प्र॒भ॒ञ्जन्सेना॑ः प्रमृणो यु॒धा जय॑न्न॒स्माक॑मे- ध्यवि॒ता रथा॑नाम् ॥ ३६ ॥

म० युध्यन्ते ते युधः क्विप् पादादावामन्त्रितस्येति आद्यु- दात्तः । हे युधो नरो योद्धारो मनुष्याः, इन्द्रेण कृत्वा यूयं उ० बृहस्पते । हे बृहस्पते, परिदीया । दीयतिर्गतिकर्मा । तत् परबलं जयत वशीकुरुत । वशीकृत्य च तत् सहध्वम् परियाहि रथेन । रक्षोहा रक्षसां हन्ता । अमित्रान् शत्रून् । अभिभवत । विनाशयतेत्यर्थः । कीदृशेनेन्द्रेण । संक्रन्दनेन । अपबाधमानः । किंच प्रभञ्जन्प्रमर्दयन् सेनाः । प्रमृणो युधा शब्दकारिणा । अनिमिषेण एकचित्तेन । जिष्णुना जयनशी - ! जयन् । मृणातिहिंसार्थः । तस्य विपि द्वितीयाबहुवचनम् । लेन । युत्कारेण युधं करोतीति युत्कारस्तेन । कर्मण्यण् युद्ध-प्रमृणः हिंसकान् युधा युद्धेन जयन् अस्माकम् एधि भव । कारिणा । दुश्च्यवनेन दुःखेन च्यावयितुं शक्यः दुश्यवनस्तेन । अविता गोप्ता रथानाम् । बृहस्पतिरपीन्द्रस्य पुरोहित इती- अजय्येन धृष्णुना प्रगल्भेन भीतिरहितेन इषुहस्तेन इषवो हस्ते । न्द्रसंबन्धेनैव स्तूयते ॥ ३६ ॥ यस्य तेन वारुणाद्यायुधोपेतेन । वृष्णा वर्षतीति वृषा तेन कामानां वर्षुकेण ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

।

म० बृहस्पतिरिन्द्रः वाग्वै वृहती तस्या एष पतिः व्याक- रणकर्तृत्वादिन्द्रस्य वाक्पतित्वमिन्द्रस्य पुरोहितत्वेन वा बृहस्पति - रेव स्तूयते । हे बृहस्पते, त्वं रथेन परिदीय सर्वतो गच्छ । यतिर्गत्यर्थः । गत्वा चास्माकं रथानामस्मदीयस्यन्दनानाम- विता रक्षक एधि भव । कीदृशस्वम् । रक्षोद्दा रक्षांसि हन्तीति रक्षोहा । मित्र शत्रूनपबाधमानः पीडयन् । सेनाः परकीयाः प्रभजन् प्रकर्षेण भग्नाः कुर्वन् । उ० स इषुहस्तैः स इन्द्रः इषुहस्तैः योद्धृभिः संसृजति युवा युद्धेन प्रमृणो जयन् । मृणतिहिँसाकर्मा । तस्य क्विपि स इषुहस्तानेव योद्धृन् । स निषङ्गिभिः । स एवेन्द्रो निष- ! द्वितीयाबहुवचनम् । प्रमृणो हिंसकान् जयन् पराभवन् ॥३६॥

स इयु॑हस्त॒ः स नि॑ष॒ङ्गभि॑र्व॒शी सस्र॑ष्टा॒ स यु इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ स॒स॒ह॒त्सो॑म॒पा बा॑श॒प्र- । बहुश॒र्व्युप्र- ध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता॑ ॥ ३५ ॥

४१ य० उ०

३२२

सप्तत्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

बलविज्ञयः स्थवि॑र॒ प्रयो॑र॒ सह॑स्वान्वा॒जी सह मान उ॒ग्रः । अ॒भिर्वी॒रो अ॒भिस॑त्त्वा सहजा जैत्र॑ मिन्द्र रथमार्तिष्ठ गोविन् ॥ ३७ ॥

।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

भिनत्ति गोत्रभित्तम् । यद्वा गा अपः त्रायते गोत्रो मेघः तस्य वज्रबाहुं वज्रं बाहौ यस्य तम् । अज्म संग्रामं जयन्तम् । भेत्तारम् । गोविदम् गां वाचं वेत्तीति गोवित् तम् पण्डितम् । अज्मेति युद्धनाम । अजतेर्गत्यर्थस्य । ओजसा बलेन प्रमृणन्तं शत्रूहिंसन्तम् । मृणतिहिंसाकर्मा ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽद्यो वीरः श॒तम॑न्य॒रिन्द्र॑ः । दु॒च्य॒व॒नः पृ॑तमा॒षाड॑यु॒ध्योऽस्माक॒

1

उ० बलविज्ञायः । यस्त्वं बलमाविष्कुर्वन्विज्ञाय से अयमिन्द्र इति । स्थविरश्च सर्वानुशासकः सर्वमान्यो वा चिरन्तनो वा । प्रवीरश्व अभिवीरः वीरं वीरमभि अभिवीरः । अभि सत्त्वा च सवं सत्त्वमभि अभिसत्वा । सहोजाश्च । सह इति बलनाम । बलात् जातः । नह्यन्यस्माज्जात इत्थंबलः । सेना॑ अन॒ प्र युत्सु ॥ ३९ ॥ स्यात् । स त्वं जैत्रं जेतारं हे इन्द्र, रथम् आतिष्ठ । गोवित् सन् स्तुतिवित्सन् । गोशब्दो वाग्वचनः ॥ ३७ ॥

म० हे इन्द्र, त्वं जैत्रं जयनशीलं रथमातिष्ठ आरोह । कीदृशस्त्वम् । बलविज्ञायः बलं परकीयं विशेषेण जानाति वल- विज्ञायः कर्मण्यण् 'आतो युक् चिण्कृतो:' ( पा० ७ । ३ । ३३ ) यद्वा बलेन कृत्वा विज्ञायते करणे घञ् । स्थविरः । पुराननः सर्वानुशासकः । प्रवीरः प्रकृष्टो वीरः शूरः । सह- स्वान् सहो बलमस्यास्तीति सहस्वान् । वाजोऽस्यास्तीति वाजी अन्नवान् । सहमानः शत्रूनभिभवन् । उग्रः युद्धेषु क्रूरः अभिवीर : अभितो वीराः शूराः यस्य सः । अभिसत्वा । अभितः सत्वानः परिचारकाः प्राणिनो यस्य सोऽभिसत्वा । सहसो बलाज्जातः सहोजाः। न ह्यन्यस्माज्जात ईदृग्वलः स्यात् गां स्तुतिगरं वेत्ति गोवित् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

गो॒त्र॒भिद॑ गोविद॒ वन॑बाहुं जय॑न्त॒मम॑प्रमृण- न्त॒मोज॑सा । इ॒मस॑जाता॒ अनु॑ वीरयध्व॒मिन्द्र॑थ॒ सखाय॒ अनु॒ सर॑भध्वम् ॥ ३८ ॥

।

उ०

अभिगोत्राणि अभिगाहमानो गोत्राणि असुरकु- लानि मेघवृन्दानि वा । सहसा बलेन । अदयो निखिंशः । वीरः विक्रान्तः । शतमन्युः बहुक्रोधः इन्द्रः । दुश्यवनः अप्रच्याव्यः । पृतनापाद पृतनां संग्रामं सहते अभिभवति । अयुध्यः अविद्यमानप्रतियोधः । य इत्थंभूत इन्द्रः सोऽस्माकं सेनाम् अवतु पालयतु । प्रयुत्सु युद्धेषु ॥ ३९ ॥

म० इन्द्रः युत्सु युद्धेषु अस्माकं सेनाः प्रावतु प्रकर्षेण रक्षतु 'छन्दसि परेऽपि ' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इत्युपसर्गस्य क्रियापदात् परप्रयोगः । कीदृश इन्द्रः । गोत्राणि असुरकुलानि मेघवृन्दानि वा अभिगाहमानः सर्वतो विलोडयन् । अदयः क्रोधो यस्थ शतयज्ञो वा । दुश्यवनः अप्रच्याव्यः । पृतनां दयारहितः । वीरः विक्रान्तः । शतमन्युः शतमसंख्यो मन्युः संग्रामं सहते अभिभवतीति पृतनाषाट् । अयुध्यः योद्धुम- शक्यः । नास्ति युध्यः प्रतियोधास्येति वा ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

इन्द्र॑ आसा॑ ने॒ता वृ॒ह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पुर ए॑तु॒ सोम॑ः । दे॒वमे॒नाना॑मभिभञ्जतीनां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ य॒न्त्वय॑म् ॥ ४० ॥

उ० इन्द्र आसाम् । देवसेनानां व्यूहरचनात् इन्द्र आसां नेता भवतु । बृहस्पतिश्च । मन्त्री प्रधानानि हि कार्याणि करोति । दक्षिणायज्ञः दक्षिणतो यज्ञः एतु । पुर एतु सोमः पुरस्तादागच्छतु सोमः । यद्वा । दक्षिणापुरस्तात् एतु यज्ञश्व सोमश्च । केपामित्यत आह । देवसेनानाम् अभिभञ्जती- नाम् । 'भओ आमर्दने' जयन्तीनाम् । मरुतः गणभूताः

उ० गोत्रभिदम् । असुरगोत्रं भिनत्तीति गोत्रभित् । यद्दा गोत्र इति मेघनामसु पठितम् । स हि गाः अपः त्रायते । तस्य गोत्रस्य मेघस्य भेत्तारं वृष्ट्यर्थम् । गोविदम् उपल- व्धारम् । यद्वा वाग्विदं स्तुतिविदम् पण्डितं वा वज्रपाणिम् जयन्तम् । जयतेर्गत्यर्थस्य अज्म । अज्मेति संग्रामनाम । संग्रामं गच्छन्तम् । प्रमृणन्तम् ओजसा । मृणतिहिंसाकर्मा । प्रमर्दयन्तं बलेन । इममिन्द्रम् हे सजाताः समानजन्मानो देवाः । अनुवीरयध्वम् वीरकर्म कुर्वाणमनुगम्य वीरकर्मणैव प्रोत्साहयत । हे सखायः समानख्याना देवाः, अनुसंरभध्वम् । यन्तु अग्रम् निरुध्य ॥ ४० ॥ अनुसंगम्य रभसं कुरुत ॥ ३८ ॥

म० इन्द्रः बृहस्पतिश्च आसां देवसेनानां नेता प्रणेता

म० हे सजाताः समानं जातं जन्म येषां ते समानज- । भवत्विति शेषः । यज्ञः यज्ञपुरुषो विष्णुर्दक्षिणा दक्षिणत एतु न्मानः सखायो देवाः, इममिन्द्रमनु वीरयध्वम् 'शूर वीर विक्रान्तौ' अदन्तश्चरादिः लोट् । वीरकर्म कुर्वाणमनुगम्य वीर- कर्मणा प्रोत्साहयत अनु संरभध्वम् । संरम्भं वेगं कुर्वाणमनु संरम्भं कुरुत । कीदृशमिन्द्रम् । गोत्रभिदं गोत्रमसुरकुलं

।

गच्छतु । दक्षिणादाच्प्रत्ययः । सोमः परोऽग्रे एतु । मरुतो
गणदेवा अग्र सेनाग्रभागं यन्तु गच्छन्तु । कीदृशीनां देवसे-
नानाम् । अभिभञ्जतीनां 'भजो आमर्दने' शत्रून्मर्दयन्तीनाम् ।
तथा जयन्तीनां विजयमानानाम् ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

उवटभाष्य - महीधर भाष्यसंवलिता ।

इन्द्र॑स्य॒ वृष्ण॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञे आदि॒त्याना॑ म॒रु- ता शर्म॑ उ॒ग्रम् । म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोष दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात् ॥ ४१ ॥

उ० इन्द्रस्य वृष्णः इन्द्रस्य वर्षितुः । वरुणस्य च राज्ञः । आदित्यानां मरुतां च शर्धः बलं हस्त्यश्वरथपदातिलक्षणम् । उग्रम् उद्द्भूर्णायुधम् । उदस्थादित्यनुषङ्गः । यदा चैतदुदस्थात् अथानन्तरमेव । महामनसाम् अक्लिष्टमनसाम् । भुवनच्य- वानां भुवनच्यावनसमर्थानाम् घोषः शब्दः । देवानां जय- ताम् उदस्थात् उत्थितः जितं जितमिति ॥ ४१ ॥

म० वृष्णः कामवर्पितुरिन्द्रस्य राज्ञो वरुणस्यादित्यानां द्वादशानां मरुतां चैषां देवानामुग्रमुत्कृष्टं शर्धो बलं गजतुर - गरथपत्त्यात्मक सैन्यं घोषो जितं जितमिति शब्दश्च उदस्थात् उत्थितः । जितं जितमिति वददिन्द्रादिसैन्यमुत्थितमित्यर्थः । कीदृशानां देवानाम् । महामनसां महन्मनो येषां ते महामन - सस्तेषां युद्धे स्थिरचित्तानाम् । तथा भुवनच्यवानां भुवनं लोकं-च्यावयन्ति ते भुवनच्यवास्तेषां भुवनच्यावन समर्थानाम् । जयतां विजयमानानाम् ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

उद्भूर्षय मघव॒न्नायु॑धा॒न्युत्सत्व॑नां माम॒कानां मनसि । उवृ॑त्रहन्वा॒जिन॒ वाज॑ना॒न्यु॒द्रथनां जयंतां यन्तु घोषः ॥ ४२ ॥

३२३

इन्द्रप्रसादादेव अस्माकं या इषवः ताः जयन्तु । अस्माकं
थॉय उकारः । अस्मानेव हे देवाः, अवत रक्षत । हवेषु
च वीरा उत्तरे विजयिनो भवन्तु । अस्मान् उ । विनिग्रहा-
आह्वानेषु ॥ ४३ ॥

म० ध्वजेषु समृतेषु 'ऋ गतौ' सङ्गतेषु शत्रुध्वजैः संयु- तेषु सत्सु इन्द्रः अस्माकं रक्षिता भवत्विति शेषः । तदा नोऽस्माकं या इषवोऽस्मदीयैः प्रयुक्तास्ता जयन्तु परसैन्यानि घ्नन्तु । अस्माकं ये वीराः शूरास्ते उत्तरे परकीयभटेभ्य उत्कृष्टा भवन्तु । उ अपिच हे देवाः, हवेषु अस्मान् यूयमवन रक्षत 'अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति दीर्घः ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

अ॒मषा॑ चि॒त्तं प्र॑तिल॒भय॑न्ती गृही॒णाङ्गा॑न्यष्वे॒ परे॑हि । अ॒भि प्रेहि निर्दह ह॒त्सु शोकैर॒न्धेना॒मित्रा • स्तम॑सा सचन्ताम् ॥ ४४ ॥

उ० अमीषां चित्तम् अध्वा देवता । साच पुनर्व्याधिर्वा भयं वा । यस्मादेतया विद्धो व्याप्तः अपचीयतेऽनया भक्ष्य- माणः तस्मादप्वा अपशब्दान्त्याकारलोपस्ततष्टाप् 'ऐन्द्योऽभि- न्धिनी । अमीषाम् संबन्धिनां मनुष्याणाम् चित्तम् चित्ता- रूपा द्वादश भवन्ति' इति श्रुतिः । इयमपीन्द्रसेनासंब- विति वचनव्यत्ययः । प्रतिलोभयन्ती । 'लुभ विमोहने' । विमोहयमाना । गृहाणामङ्गानि हे अच्छे, ततः परेहि परा- गच्छ पुनरन्यान् शत्रून्गृहीतुम् अतो भूयोभूयः करणेनैतानेव शत्रूनभिप्रेहि । निर्दह चैषां हृदयानि शोकैः । हृत्विति सप्तमीबहुवचनं द्वितीयाबहुवचनस्थाने । हृदयानि निर्दह शोकैः । यथा अन्धेन ध्वान्तलक्षणेन अमित्राः तमसा

उ० उद्धर्षय उद्गतहर्षान् कुरु । हे मघवन् आयुधानि । उत्सत्वनाम् उद्धर्षय च सत्वनाम् सत्त्वानां मनुष्याणाम् । मामकानां मदीयानां । मनांसि उद्धर्षय । हे वृत्रहनू, वाजि- नामश्वानाम् । वाजिनानि वेजनवत्त्वानि । चञ्चलत्वं ह्यश्वस्य गुणः । उद्रथानां च जयतां यन्तु घोषाः । उद्यन्तु च त्वत्प्रसचन्ताम् तमसा संसेव्यन्ताम् संश्लिष्यन्ताम् । द्वादशैन्यः सादात् रथानां च जयतां मे घोपाः शब्दाः ॥ ४२ ॥

समाप्ताः ॥ ४४ ॥

म० हे मघवन् धनवन्निन्द्र, आयुधानि उद्धर्षय उद्भूत- म० अप्वा देवता सा व्याधिभयं वा यस्मादेतया विद्धौ- हर्षाणि कुरु । मामकानां मदीयानां सत्वनां प्राणिनां मनांसि । ऽपचीयते तस्मादप्वा । अपपूर्वाद्वातेरन्तर्भूतयर्थात् 'अन्ये- च उद्धर्षय हर्षयुक्तान् कुरु । हे वृत्रहन् वैरिघातिन्, वाजि - भ्योऽपि दृश्यते' ( पा० ३ । २ । १०१ ) इति उप्रत्ययः । नामश्वानां वाजिनानि शीघ्रगमनानि उद्धर्षय उत्कृष्टानि कुरु । । अपशब्दान्त्याकारलोपश्छान्दसः ततष्टाप् । अपवति अपगम- किंच जयतां विजयमानानां रथानां घोषाः शब्दा उद्यन्तु उद्गच्छन्तु रथाः । सशब्दाः प्रसरन्तु ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

अ॒स्माकमिन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्व॒स्माकं या इषे व॒स्ता ज॑यन्तु । अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्माँ २॥ देवा अवता हवेषु ॥ ४३ ॥

।

यति सुखं प्राणांश्चेत्यप्वा । 'ऐन्द्योऽभिरूपा द्वादश भवन्ति' ( ९ । २ । ३ । ६ ) इति श्रुतेरियमपीन्द्रसेना संबन्धिनी । है अप्वे, अमीषां शत्रूणां चित्तं चित्तानि प्रतिलोभयन्ती मोह- यन्ती अङ्गानि शत्रुगात्राणि गृह्णाना ततः परेहि अङ्गान्यादाय परागच्छ ! पुनरन्यान् रिपून गृहीतुमभि शत्रुस प्रेहि प्र गच्छ । तेषां हृत्सु हृदयानि शोकैर्धनपुत्रनाशादिनिमित्तैर्निर्दह विभक्तिव्यत्ययः । किंच अमित्राः शत्रवोऽन्धेन तमसा

उ० भस्माकमिन्द्रः । अस्माकं तावत् समृतेषु संगतेषु गाढान्धकारेण सचन्तां सङ्गच्छन्तां ' षच संबन्धे' लोट् ।
ध्वजेषु शत्रुत्रलध्वजलोलीभूतेषु । इन्द्रो रक्षिता भवतु । ' द्वादशैन्द्रयः समाप्ताः ॥ ४४ ॥

३२४

पञ्चचत्वारिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

अव॑सृष्टा॒ परा॑पत॒ शर॑व्य॒ ब्रह्म॑सशिते । गच्छा- मित्र॒न्प्रप॑द्यस्व॒ मामीषा॒ क॑च॒नोच्छि॑षः ॥ ४५ ॥ उ० पृथग्विनियोगमन्त्राः । अवसृष्टा इषुदेवत्यानुष्टुप् । परावसृष्टा निक्षिप्ता परापत परागच्छ । हे शरव्ये शरमयी इषुः शरव्या । हे ब्रह्मसंशिते ब्रह्मणाभिमन्त्रिते अभिमन्त्रय अतितरां तीक्ष्णीकृते, गच्छ परापत । गच्छेत्यतिशयार्थं एका- र्थयोराख्यातयोर्द्विवचनम् । अमित्रान्प्रपद्यस्व । माच अमी- षाममित्राणां कंचन उच्छिषः उच्छेषय । उद्धृतमूलान्कुर्वि- त्यभिप्रायः ॥ ४५ ॥

म० इत ऋक्चतुष्टयस्य विनियोगः कात्यायनेनोक्तः । इय- मिषुदेवत्यानुष्टुप् । हिंसिका शरमयी हेतिः शरव्या ब्रह्मणा मन्त्रेण संशिता तीक्ष्णीकृता ब्रह्मसंशिता तादृशि हे शरव्ये, त्वमवसृष्टास्माभिर्मुक्ता सती परापत सहसा परसैन्ये पतिता भव । पतित्वा चामित्रान् शत्रून् गच्छ प्राप्नुहि । प्राप्य च प्रपद्यस्व शत्रुशरीरेषु प्रविश । प्रविश्य चामीषां शत्रूणां मध्ये कंचन पुरुषं मा उच्छिषः अवशिष्टं मा कुरु । सर्वानपि जही- त्यर्थः । 'शिष्ॡ विशेषणे' 'पुषादि - ' ( पा० ३ । १ । ५५ ) इत्यादिना च्लेरङ् ॥ ४५ ॥

a:

षट्चत्वारिंशी ।

प्रेता॒ जय॑ता र॒ इन्द्रो॑ व॒ शर्म॑ यच्छतु । उप्रा बाहवोऽनाधृष्या सन्तु ब॒हवो॑ ऽनाधृष्या यथाथ ॥ ४६ ॥

उ०

प्रेत अनुष्टुप् । योद्धृन्स्तौति । हे नरः मनुष्याः, प्रेत गच्छत जयत च । इन्द्रश्च वः शर्म शरणं परित्राणम् यच्छतु ददातु । उग्रा उद्द्भूर्णायुधाः वः युष्माकम् सन्तु बाहवः । अनाधृष्याः अप्रधृष्याः यथा यूयम् असथ भवथ तथा उद्मा बः सन्तु बाहव इत्यनुषङ्गः ॥ ४६ ॥

म० योद्धृदेवत्यानुष्टुप् योद्धृन् स्तौति । हे नरोऽस्मदीया योद्धारः, यूयं प्रेत परसैन्यं प्रति प्रकर्षेण गच्छत । ततो जयत विजयं प्राप्नुत । 'चोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति प्रेतेत्यत्र दीर्घः । 'अन्येषामपि दृश्यते ' ( पा० ६ । ३ १३७ ) इति जयतेत्यत्र दीर्घः । इन्द्रो वा युष्मभ्यं शर्म ज- योत्थं सुखं यच्छतु ददातु 'दाण् दाने' 'पाघ्रा -' ( पा० ७ । ३ । ७८) इत्यादिना यच्छादेशः । किंच यथा यूयमनावृष्या असथ केनाप्यतिरस्कार्या भवथ । तथा वो युष्माकं बाहवो भुज- दण्डा उग्रा उद्भूर्णायुधाः सन्तु । अथेत्यत्र 'लेटोऽडाटो' ( पा० ३ । ३ । ९४ ) इत्यडागमः ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

न

अ॒सौ या सेना॑ मरुत॒ परे॑षाम॒भ्यैति॑ न॒ ओज॑सा॒ स्पर्ध॑माना । तां गृ॑ह॒त॒ तम॒साऽप॑त्र॒तेन॒ यथा॒मी अ॒न्यो अन्यं न जानन् ॥ ४७ ॥

।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

उ० असौ या । मारुती त्रिष्टुप् । असौ या सेना हे मरुतः,

परेषां

ओजसा बलेन स्पर्धमाना। तां सेनां गृहत व्याप्मुत । तमसा शत्रूणाम् अभि ऐति अभ्यागच्छति नः अस्मान्प्रति

अपव्रतेन । व्रतमिति कर्मनाम । अपगतकर्मणा । येन तम- सार्धव्याप्तानां नश्यन्ति कर्माणि तदपव्रतं तमः तेनापव्रतेन तमसा वा गूहत । यथामी अन्यो अन्यं न जानन् यथा अमी सैनिकाः अन्योन्यं परस्परं न जानीयुः ॥ ४७ ॥

म० मरुद्देवत्या त्रिष्टुप् । हे मरुतः, या प्रसिद्धा असौ परेषां शत्रूणां सेना नोऽस्मानभि आ एति अभ्यागच्छति । कीदृशी । ओजसा बलेन स्पर्धमाना स्पर्धां कुर्वाणा तां सेनां तमसा अन्धकारेण यूयं गूहत संवृतां कुरुत । तथा गूहत यथा अमी सैनिका अन्योन्यं न जानन् परस्परं न जानी- युस्तथा गूहत । कीदृशेन तमसा । अपव्रतेन अपगतं तं कर्म यस्मात् तेन । येन व्याप्तानां कर्म नश्यति तादृशेन तमसा गूहतेत्यर्थः ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

यत्र बाणाः संपत॑न्ति कुमा॒रा वि॑शि॒खा इ॑व तन्न॒ इन्द्रो बृह॒स्पति॒रदि॑ति॒ शर्म॑ यच्छतु वि॒श्वा शर्म यच्छतु ॥ ४८ ॥

।

उ० यत्र बाणाः । लिङ्गोक्तदेवता पङ्किः । यत्र बाणा इषवः संपतन्ति अनिर्मर्यादम् । कथमिव । कुमारा विशिखा इव । यथा कुमारा अदृष्टपरिकारिणः विगतशिखाः सर्वमुण्डाः तं तमर्थ संनिपतेयुरेवं संपतन्ति तत्रेत्यर्थः । नः अस्माकम् इन्द्रः शर्म शरणम् यच्छतु ददातु । बृहस्पतिः शर्म यच्छतु । अदितिः शर्म यच्छतु । विश्वाहा सदाकालं च शर्म यच्छतु । इन्द्रः बृहस्पतिः अदितिः ॥ ४८ ॥

म० इन्द्रवृहस्पत्यदितिदेवत्या पक्तिरष्टाक्षरपञ्चपादा । यत्र यस्मिन् युद्धे बाणाः शत्रुप्रयुक्ताः संपतन्ति इतश्चेतश्च संभूय पतन्ति । तत्र दृष्टान्तः । कुमारा विशिखा इव विगता शिखा येषां ते विशिखाः शिखारहिता मुण्डितमुण्डा विकीर्णकवचा वा अतिबालाश्चपलाः सन्तो यथा इतस्ततो गच्छन्ति तद्वत् । तत् तत्र युद्धे इन्द्रः नोऽस्मभ्यं शर्म विजयोत्थं सुखं यच्छतु ददातु । कीदृश इन्द्रः । बृहस्पतिः बृहतां मन्त्राणां पतिः पालकः विजयोचितमन्त्रज्ञः । अदितिः नास्ति दितिः खण्डनं यस्य अखण्डितशक्तिः । विश्वाहा विश्वान्सर्वान् शत्रून् आ समन्ताद्धन्तीति विश्वाहा । स शर्म यच्छतु इति पुनरुक्तिरा- दराथी । यद्वा तत्र इन्द्रः बृहस्पतिरिन्द्रगुरुः अदितिरिन्द्रमाता तान्यहानि च विश्वाहा विभक्तेराकारः । अत्यन्तसंयोगे च विश्वाहा सर्वाण्यहानि सर्वदा शर्म यच्छतु । विश्वानि व द्वितीया ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

मर्माणि ते वर्म॑णा छादयामि॒ सोम॑स्त्वा॒ राजा- ऽमृते॒नानु॑वस्ताम् । उ॒रोर्वरी॑यो॒ वरु॑णस्ते कृणोतु जयं न्तं॒ त्वानु॑ दे॒वा म॑दन्तु ॥ ४९ ॥

उ० मर्माणि ते । लिङ्गोक्तदेवता त्रिष्टुप् । कवचं प्रय- च्छति मर्माणि ते तव । वर्मणा कवचेन छादयामि । सोमश्व राजा त्वाम् अमृतेन अनुवस्ताम् आच्छादयतु । किंच उरो- बेरीयो वरुणस्ते कृणोतु पृथोरपि प्रधीयः वरुणः तव कवचं करोतु । किंच जयन्तं त्वाम् अनुमदन्तु उत्साहयन्तु देवाः ॥ ४९ ॥

३

१०

म० 'मर्माणित इति कवचं प्रयच्छति' (का० १३ । 10 ) । महात्रते यागेऽध्वर्युः क्षत्रियाय सन्नाहं परिधा नाय प्रयच्छतीत्यर्थः । सोमवरुणदेवत्या त्रिष्टुप् । हे यजमान, ते तव मर्माणि जीवस्थानानि वर्मणा कवचेनाहं छादयामि आवृणोमि । राजा विप्रादीनामधिपः सोमोऽमृतेन नास्ति मृतं मरणं येन तेन मरणनिवारकेणानेन वर्मणा त्वा त्वामनु- वस्तामन्वाच्छादयतु] । 'वस आच्छादने' अदादिः लोट् । तथा वरुणः ते तव वर्म उरोः पृथोरपि वरीयः उरुतरं प्रथीयः कृणोतु । अत्यन्तमुरु वरीयः । ईयसुनि 'प्रस्थस्फ - ' ( पा० ६ । ४ । १५७ ) इत्यादिना उरोर्वरादेशः । किंच देवाः जयन्तं विजयं प्राप्नुवन्तं वा त्वामनुमदन्तु अनुकूला भूला हृष्यन्तु उत्साहयन्तु वा ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

।

एकपञ्चाशी ।

३२५

इन्द्र॑मं प्र॑त॒रां न॑य सजा॒ताना॑मसद्व॒शी । समे॑नं॒
वर्च॑सा सृज दे॒वानां॑ भाग॒दा अ॑सत् ॥ ५१ ॥

उ० इन्द्रेमम् हे इन्द्र, एनं यजमानम् प्रतरां नय । सजातानां च समानजन्मनां च । असत् भवतु । वशी

1

कान्तः ईश्वरो वा । किंच समेनं वर्चसा सृज संसृज च एनं
यजमानं । वर्चसा स्वेन स्वेन कर्मणा । वर्णानामुत्कर्षो वर्चः ।
देवानां च भागदाः असत् भवतु । यज्ञसमाप्तिं त्वत्प्रसादा-
प्राप्नोत्वित्यर्थः ॥ ५१ ॥

म० हे इन्द्र परमैश्वर्ययुक्त, इमं यजमानं प्रतरां नय अति- प्रकर्षः प्रतराम् प्रकृष्टमैश्वर्यं प्रापय । तदेव दर्शयति । सजा- तानां समानजातीयानां वशी वशयतीति वशी नियमनसमर्थो असत् भवतु । किंच एनं यजमानं वर्चसा संसृज तेजखिनं कुरु । अयं यजमानो देवानां भागदा असत् भागं ददाति भागदाः यज्ञेषु देवानां भागप्रदाता भवतु ॥ ५१ ॥ द्विपञ्चाशी ।

यस्य॑ कुर्मो गृ॒हे ह॒विस्तम॑ग्ने॒ वर्ध॑या॒ त्वम् । तस्मै॑
दे॒वा अधि॑ब्रुवन्न॒यं च ब्रह्म॑ण॒स्पति॑ः ॥ ५२ ॥

उ० यस्य कुर्मः । यस्य यजमानस्य कुर्मः गृहे हविः तं हे
अम्ने, वर्धय त्वं प्रजया पशुभिश्च । तस्मै देवा अधिब्रुवन् ।
उपरिभावेन यत्प्रशस्तं कल्याणं तत् ब्रुवन्तु । अयं ब्रह्मणस्प
तिरग्निः ॥ ५२ ॥

म० वयमृत्विजो यस्य यजमानस्य गृहे हविः कुर्मः पुरो- उदे॑नमुत्त॒रा॑ न॒याग्ने॑ घृ॒तेनाहुत । रायस्पोषैण॒ स - ढाराप्रधानं कर्म कुर्मः । हे अमे, तं यजमानं वं वर्धय । सृ॑ज प्र॒जया॑ च ब॒हुं कृधि ॥ ५० ॥

।

उ० उदेनम् । समिधमादधाति तिसृभिरनुष्टुब्भिः । तत्र प्रथमाझेयी द्वितीयैन्द्री तृतीया लिङ्गोक्तदेवता । उदे- नमुत्तरां नय । एनं यजमानम् उद्गततराम् हे अग्ने, घृतेन आहुतिसंबन्धेन आहुत अभिहुत । जुहोतेरेतद्रूपं नतु ह्वयतेः । रायस्पोषेण च धनस्य पुष्ट्या संसृज । प्रजया च बहुं पुत्रपौत्रसंकुलं कृधि कुरु ॥ ५० ॥

देवास्तस्मै तं यजमानमधिब्रुवन् अधिकं ब्रुवन्तु सर्वेभ्योऽधि-
कोऽयमिति । अयं यजमानश्च ब्रह्मणो वैदिककर्मणः पतिः
पालको भवतु । यद्वा देवा अयं ब्रह्मणस्पतिरग्निश्च इममधि-
ब्रुवन् तस्मै । द्वितीयार्थे चतुर्थी ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

उर्दु त्वा॒ । विश्वे॑ दे॒वा अग्ने॒ भर॑न्तु॒ चित्तिभिः स नो॑ भव शि॒वस्त्व् सु॒प्रती॑को वि॒भाव॑सुः ॥ ५३ ॥ उ० अग्निमुद्यच्छति । उदुत्वेति व्याख्यातम् ॥ ५३ ॥

म० 'आद्रदुम्बरीर्धृतोषितास्तिस्र उदेनमित्यादधाति प्रत्यृ- चम्' (का० १८ । ३ । १४ ) । अशुष्का उदुम्बरतरूत्था रात्रौ घृते स्थिताः प्रादेशमात्रास्तिस्रः समिध ऋक्त्रयेण शाला- द्वार्ये जुहोति ततोऽग्निप्रणयनमित्यर्थः । तिस्रोऽनुष्टुभः प्रथमा- मिदेवत्या द्वितीयेन्द्रदेवत्या तृतीया लिङ्गोक्तदेवता । हे घृते- नाहुत आज्येन सर्वतो हूयमान हे अमे, एनं यजमानमुत्तरां नय अतिशयेन उत् उत्तराम् तरबन्तादाम्प्रत्ययः । उत्कृष्टत्व- मैश्वर्यं प्रापय । ऐश्वर्यमेवाह । रायस्पोषेण धनसमृद्ध्या संसृज संयोजय । प्रजया संतत्या पुत्रपौत्रादिकया च बहुं कृषि भूयांसं कुरु । बहुकुटुम्बं कुर्वित्यर्थः ॥ ५० ॥

।

म० 'त्रिरुक्तायामुद्यम्योदुत्वेति' (का० १८ । ३ । १८ ) । होत्रा प्रथमायामृचि त्रिः पठितायां सत्यां प्रतिप्रस्थाता उदु- लेति मन्त्रेण प्रदीप्तमिमं शालाद्वार्यादूर्ध्वमुत्पादयतीत्यर्थः । व्याख्याता ( अ० १२ । क० ३१ ) ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

पञ्च॒ दिशो दे॑वी॑र्य॒ज्ञम॑वन्तु दे॒वीर॒पाम॑ति॑ दुर्मति॑ बार्धमानाः । रा॒यस्पोषे॑ य॒ज्ञप॑तिम॒भाज॑न्ती रा॒य - स्पोषे॒ अधि॑ य॒ज्ञो अ॑स्थात् ॥ ५४ ॥

।

-

३२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० नीभिः । पञ्च दिशः । द्वे त्रिष्टुभौ । पञ्च दिशः दैवी : देवानां संबन्धिन्यः यज्ञम् अवन्तु पालयन्तु । स्वयं च देव्यः । किं कुर्वाणा यज्ञमवन्तु । अपामतिं दुर्मतिं बाधमानाः । अमतिम् अमननम् अज्ञानम् । अमतिः दुर्मतिं च । किंच रायस्पोषे धनस्य पुष्टौ । यज्ञपतिं यजमानम् आभजन्ती भागिनं कुर्वत्यः । रायस्पोषे च अधि उपरि । यज्ञः अस्थात्तिष्ठतु । दिग्भिरेव स्थापितः अभिहुतः ॥ ५४ ॥

म०

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

चित्यं गच्छन्ति । पञ्चभिर्ऋग्भिर्यज्ञाङ्गसाधनवादि इति धारित इत्येतत् ' ( ९ । २ । ३ । ९ ) इति श्रुतेः । उक्थानि शस्त्राणि पत्रं वाहनं यस्य स उक्थपत्रः । शस्त्रैरेव यज्ञो वाह्यते । कीदृश उक्थपत्रः । ईड्यः । ईडितुं योग्यः स्तुत्यः । अधिमामहानः महयति पूजयति देवानिति मामहानः । महतेर्विकरणव्यत्ययेन 'जुहोत्यादिभ्यः क्षुः' 'लौ' (पा० ६ । १ । १० ) इति द्वित्वम् 'तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य ' ( पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । यद्वा अधिको माम- हानो यजमानो यत्र यज्ञे । 'यजमानो वै मामहानः ' ( ९ । २ । ३ । ९ ) इति श्रुतेः ॥ ५५ ॥

'चित्यं प्रतिगच्छन्ति पञ्च दिशं (का० १८ । ३ । १८ ) इति । ततो ब्रह्मोत्रध्वर्युप्रतिप्रस्थातृयजमानाः पञ्च दिश इत्याद्युपञ्चकेन चित्यं प्रति गच्छन्ति । सर्वेषां मन्त्रपाठ इति कर्कः । अध्वर्युरेवेति हरिखामिन इत्यर्थः । यज्ञाग्निसाधनवान दिन्यः पञ्च ऋचः । आये द्वे त्रिष्टुभौ प्रथमा दिग्देवत्या । पञ्च दिशः प्राचीदक्षिणाप्रतीच्युदीचीमध्यारूपा देवीः देव्यो यज्ञमस्मदीयमवन्तु । कीदृश्यो दिशः । दैवीः दैव्यः देवाना- मिन्द्रयमवरुणसोमब्रह्मणां संवन्धिन्यो दैव्यः । तथा अमति - मस्मदीयप्रज्ञामाद्यं दुर्मतिं दुष्टां मतिं पापविषयां वुद्धिमपबाध- मानाः विनाशयन्त्यः । रायस्पोषे धनपुष्टौ यज्ञपतिं यजमान माभजन्तीः आभजन्त्यः भागिनं कुर्वन्त्यः । किंच यज्ञोऽस्म - दीयो रायो धनस्य पोषे पृष्टों अधि अस्थात् अधिकं तिष्ठतु समृद्धोऽस्तु ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

समि॑द्धे अ॒ग्नावधि॑ मामान उक्थपत्र ईड्यौ गृभीतः । तप्तं घ॒र्मं प॑रि॒गृह्ययजन्त॒र्जा यद्य॒ज्ञमय॑

जन्त दे॒वाः ॥ ५५ ॥

।

षट्पञ्चाशी ।

दैव्या॑य ध॒त्रै जोद्रे॑ देव॒श्रीः श्रीम॑नाः श॒तप॑याः । परिगृह्य॑ दे॒वा य॒ज्ञमा॑यन्दे॒वा दे॒वेभ्यो॑ अध्व॒र्यन्तो॑ अस्थुः ॥ ५६ ॥

उ० दैव्याय ध । बृहती वा पतिर्वा । यस्मै अग्नये दैव्याय देवानां संबन्धिने । धर्मे धारयित्रे जगतः । - जोने योषयितृतमाय । पयोदानार्थ नीयत इति वाक्यशेषः । यश्च । देवश्रीः देवा अस्य शेषः । श्रीमनाः भक्तेभ्यः श्रियं दातु - कामाः । श्रीर्वा यस्य मनसि वसति । शतपयाः बहूनि पयां- स्यन्नानि यस्यासौ बहुपयाः । पञ्च परिगृह्य गृहीत्वा । देवाः ऋत्विग्यजमानाः यज्ञं कर्तुमागच्छन्ति । तं देवा ऋत्विग्य- जमानाः देवेभ्यः यज्ञं कर्तुकामाः । देवेभ्यो अध्वर्यन्तः अध्वरं कामयमानाः अस्थुः परिवार्य स्थिताः ॥ ५६ ॥

उ० समिद्धे अग्नौ । असंबद्धानि वाक्यानि यद्योगात्तद्यो- गाच्च संबद्धानि भवन्ति । यः समिद्धे सम्यग्दीप्ते अग्नौ प्रणी. यमाने अधिमामहानः 'यजमानो वै मामहानः' इति श्रुतिः 'मह पूजायाम्' । उपरिभावेन देवानामत्यर्थं पूजकः । आत्मानं वा कृतकृत्यं मन्यमानोऽग्निमनुगच्छति । यस्य च उक्थपत्रोऽग्निः प्रणीयमानः अग्निष्टोमे उक्थानि भवन्ति तदङ्गभूत एवायमग्निः । ईड्यः यज्ञियः । गृभीतः गृहीतो धारितोऽवर्युणा । यस्य च मामहानस्य तप्तं रुचितं धर्म परिगृह्य परीशासाभ्याम् अयजन्त ऋत्विजः । यस्य च ऊर्जेन । अन्नेन हविर्लक्षणेन । यज्ञमयजन्त संगतं वा कृतवन्तः देवा । ऋत्विजः । सोऽयं कृतकृत्य इति शेषः ॥ ५५ ॥

म० आग्नेयी । दीव्यन्ति व्यवहरन्ति ब्रह्मत्वहौत्राध्वर्य- वादिकर्मभिः प्रचरन्तीति देवा ऋत्विजो यत् यदा तप्तं घर्म ज्वलितं प्रवर्ग्यं परिगृह्य परितः परीशासाभ्यामादायायजन्त यजन्ते । यदा च ऊर्जा हविर्लक्षणेनान्नेनायजन्त यजन्ते । यदोग्रहणात्तच्छब्दाध्याहारः । तदा अग्नौ समिद्धे सति दीप्य- माने सति उक्थपत्रः यज्ञो गृभीतः गृहीतः धारितः । ' गृभीत

विधाय अग्नये यज्ञो भवतीति शेषः । कीदृशाय । दैव्याय म० बृहती पतिर्वाष्टत्रिंशदक्षरत्वात् । अग्निदेवत्या । एवं देवानां हितो दैव्यस्तस्मै । धरतीति धर्ता तस्मै यागद्वारा जगतो धारयित्रे । जोषते जोष्टा सेविता तस्मै अस्मद्दत्तहविषः सेवित्रे । कीदृशो यज्ञः । देवश्रीः देवान् श्रयति हविर्दानेन सेवते देवश्रीः । श्रीमनाः श्रयते सेवते इन्द्रादीन् श्रीर्य - जमानस्तस्मिन्मनोऽनुग्रहरूपं यस्य स श्रीमनाः । यद्वा श्रीर्म- नसि यस्य । यद्वा भक्तेभ्यः श्रियं दातुं मनो यस्य । शतपयाः शतसंख्याकानि पयःप्रभृतीनि हवींषि यस्य सः । देवा ऋलिज ईदृशं यज्ञाग्निं परिगृह्य यज्ञं प्रति आयन् प्राप्नुवन्ति । किंच देवा दीप्यमाना ऋत्विजो देवेभ्योऽर्थाय अध्वर्यन्तः सन्तः अस्थुः अध्वरं कर्तुमिच्छन्तस्तिष्ठन्ति अध्वरमिच्छति अध्वर्यति 'सुप आत्मनः क्यच्' 'कव्यध्वरपृतनस्यचि लोपः ' ( पा० ७ । ४ । ३९ ) प्रति अध्वरान्तलोपः ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

यज्ञो यत्र॑ ह॒व्यमेति॑ । ततो॑ वा॒का आ॒शिषा॒ नो वी॒ीत ह॒विः श॑मि॒त श॑मि॒ता य॒जध्यै॑ तु॒रीयो॑ जुपन्ताम् ॥ ५७ ॥

उ० वीत हविः बृहती । वीतम् कामितमिष्टमभिप्रे-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३२७

तम् । शमितम् सुसंस्कृतं मन्त्रैः । शमिता शमितेति व्यत्ययो दारिद्र्यमिति हरि हिरण्यम् । हिरण्यवर्णाः केशाः केशस्थानीया वाक्यशेषात् । यजध्यै यागाय । तुरीयश्चात्र यज्ञो भवति । ज्वाला यस्य सः । सविता सौति सविता प्राणिनां तत्तद्व्या- यत्र इत्थंभूतं हव्यं हविरेति । अध्वर्युः पुरस्ताद्यजूंषि जपति पारेषु प्रेरकः । तस्येदृशस्याः प्रसवे आज्ञायां पूषा पोषकः होता पश्चाचोऽन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतोऽप्रतिरथं जपत्येष एव सूर्यः याति उदयास्तमयद्वारेणाटति । कीदृशः पूषा । विद्वान् तुरीयश्चतुर्थो यज्ञः । ततः तस्मात्तत्त्वज्ञादुत्थिताः वाकाः । स्वाधिकारमहोरात्रिवर्तनात्मकं जानन् विश्वा विश्वानि वचनानि ऋग्यजुः सामलक्षणानि । आशिषश्च नोऽस्मान् भुवनानि भूतजातानि संपश्यन् सर्वान् लोकान् सम्यगवलो - जुषन्तां सेवन्ताम् । यज्ञफलमस्मानालिङ्गयत्वित्यर्थः ॥ ५७ ॥ कयन् । गोपाः गोपायतीति गोपाः रक्षकः धर्मस्य ॥ ५८ ॥

म० हविर्यज्ञदेवत्या बृहती । यज्ञो यत्र यस्मिन् काले हव्यं होतुं योग्यं हविः एति प्राप्नोति ततो यज्ञादुत्थिता वाका

एकोनषष्टी ।

1

वि॒मान॑ ए॒ष दि॒वो मध्य॑ आ॒स्त आपप्रि॒वान्रो- वाक्यानि ऋग्यजुःसामलक्षणा आशिषोऽभीष्टार्थशंसनानि देसी अन्तरि॑क्षम् । स वि॒श्वाच॑र॒भिच॑ष्टे घृ॒ताची -

चं नोऽस्मान् जुषन्ताम् सेवन्ताम् । यज्ञफलान्यस्मानालिङ्गन्त्वि- त्यर्थः । कीदृशं हविः । वीतं देवानामिष्टम् । 'इष्टं स्विष्ट- मित्येतत्' ( ९ । २ । ३ । ११ ) इति श्रुतेः । तथा शमिता 'सुपां सु-' ( पा० ७। १ । ३९ ) इति तृतीयैकवचनस्य सु आदेशः। शमित्रा यजध्यै यष्टुं शमितं संस्कृतम् 'तुमर्थे से- ' ( पा० ३ । ४ । ९) इत्यादिना यजेस्तुमर्थे शध्यैप्रत्ययः । कीदृशो यज्ञः । तुरीयः चतुर्थः आदौ यजुर्जपः ततो होत्रा । ऋचां पठनम् ततो ब्रह्मणोऽप्रतिरथजपः एवंच तुरीयो होमः । तथाच श्रुतिः 'अध्वर्युः पुरस्ताद्यजूंषि जपति होता पश्चा- दृचोऽन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतोऽप्रतिरथं जपत्येष एव तुरीयो यज्ञः' ( ९ । २ । ३ । ११ ) इति । यद्वा आदावध्वर्युणा श्रावणम् तत् आग्नीध्रेण प्रत्याश्रावणम् यजेति ततोऽध्वर्योः प्रैषः ततो होतुर्वषट्कारः इति यज्ञश्चतुर्धा कल्प्यते ॥ ५७

अष्टपञ्चाशी ।

सूर्य॑रश्म॒र्हरि॑केशः पु॒रस्ता॑त्सवि॒ता ज्योति॒रुद॑-
य॒ २॥ अज॑स्रम् । तस्य॑ पू॒षा प्र॑स॒वे या॑ति वि॒द्वान्
1 ।
सं॒पश्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि गोपाः ॥ ५८ ॥

उ० सूर्यरश्मिर्हरिकेशः । त्रिष्टुप् 'असौ वा आदित्य एषोऽग्निः' इति श्रुतिः । यः सूर्यरश्मिः सूर्यसदृशरश्मिः हरिकेशः । हरितवर्णकेशः सः पुरस्तात् सवितृरूपेण ज्योतिः । उदयान् उद्गच्छति । अजस्रमनुपक्षीणम् । तस्य चानेः पूषा प्रसवे याति विद्वान् । स्वमधिकारं जानानः । ' पशवो वै पूषा' इति श्रुतिः । लक्षणया सचाग्निर्याति । प्रणीयमानः । संपश्यन् विश्वा विश्वानि भुवनानि भूतजातानि । गोपाः गोपायिता सर्वस्य जगतः ॥ ५८ ॥

रन्त॒रा पूर्व॒मप॑रं च के॒तुम् ॥ ५९ ॥

उ० आग्नीध्रे अश्मानं पृश्निमुपदधाति विमान एष इति द्वाभ्यां त्रिष्टुभ्यामादित्यदेवत्याभ्याम् । य एष आदित्यो विमानो निर्माता भूतग्रामस्य दिवो मध्ये आस्ते लोकस्य मध्ये आस्ते । आपप्रिवान् । 'प्रा पूरणे' । आपूरयन् रोदसी द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षं च । स्वकीयेन प्रकाशेनापहृत्य शार्वरं तमः । स विश्वाचीरभिचष्टे घृताचीरभिचष्टे । विश्वं हविरञ्चितमस्यामिति विश्वाची वेदिः । घृतमस्यामञ्चनमिति घृताची स्रुक् वेदीश्च सुचश्चाभिचष्टेऽभिपश्यति । यज्ञं कर्तुं नेतुं गृहीतुं पश्यतीत्यर्थः । अन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् । । अन्तरा अन्तरेण । पूर्वमिमं लोकम् अपरं चामुं लोकम् । किंच । केतुम् चितं जनानाम् तच्च सर्वमभिचष्टेऽभिपश्यति । अथो यच्चेदमेतर्हि चीयते यच्चादः पूर्वमपि चीयते ॥ ५९ ॥

म० 'आग्नीध्रदेशाद्दक्षिणं पृष्ट्या सहितं पृश्नयश्मानमुप- दधाति विमान इति' ( का० १८ । ३ १९ )। अध्वर्युरानी- धगृहाद्दक्षिणदिशि पृष्ट्या संलग्नं पृनि तनुं वृत्तं चित्रवर्णं वा पाषाणं विमान इति ऋग्द्वयेनोपदध्यादित्यर्थः । विश्वावसुदृष्टा आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । आदित्याभ्यासेनाश्मा स्तूयते । एषो- Sमादित्यरूपेण दिवोऽन्तरिक्षस्य मध्ये आस्ते तिष्टति 'असौ वा आदित्योऽश्मा पृश्निरमुमेवैतदादित्यमुपदधाति' ( ९ । २ । ३ । ३४ ) इति श्रुतेः । आहवनीयो द्युलोकः गाई- पत्यो भूलोकः तयोर्मध्ये आग्नीध्रमन्तरिक्षस्थानीयं तत्र स्थितत्वाद्दिवो मध्ये आस्ते । तथाच श्रुतिः 'अन्तरेणाहव- नीयं च गार्हपत्यं चोपदधात्ययं वै लोको गार्हपत्यो द्यौरा - हवनीय एवं तदिमौ लोकावन्तरेण दधाति तस्मादेष इमौ म० अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् । ज्योतिर्ज्योतीरूपोऽग्निः अजस्रं लोकावन्तरेण तपति' ( ९ । २ । ३ । १४ । १५ ) इति निरन्तरं प्रत्यहं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि आहवनीयरूपेण । ॥ १४ ॥ आग्नीध्र वेलायामन्तरिक्षं वा आमीघ्रमेतं तदन्तरिक्षे होमार्थमुदयान् उद्गच्छति । उत्पूर्वस्य यातेर्लङि प्रथमा बहु- दधातीति । कीदृश एषः । विमानः विविधं मिमीत इति वचनेनोरु आदेशाभावे रूपम् वचनव्यत्ययः 'छदसि लुड्- । विमानः जगन्निर्माणसमर्थः । तथा रोदसी द्यावापृथिव्यौ अन्त- ललिटः' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लङ् । कीदृशोऽग्निः । सूर्यरश्मिः सूर्यस्येव रश्मयः किरणा यस्य सः । यद्वा सूर्य श्वासौ रश्मिश्च । सूर्यरूपस्तद्रश्मिरूप श्चेत्यर्थः । हरिकेशः हरति

।

रिक्षमापप्रिवान् तेजसा सर्वतः पूरितवान् 'प्रा पूरणे' क्वसु- प्रत्ययः । स तथा स्तूयमान आदित्यरूपोऽश्मा विश्वाचीः वेदीः घृताचीः स्रुचश्चाभिचष्टे पश्यति यज्ञकर्तृननुगृहीतुं कर्म

३२८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पश्यतीत्यर्थः । विश्वं हविरञ्चितं स्थापितं यस्यामिति विश्वाची वेदिः । घृतमञ्चितं यस्यामिति घृताची स्रुक् । तथाच श्रुतिः 'स विश्वाचीरभिचष्टे घृताचीरिति स्रुचश्चैतद्वेदीश्वाहेति' ( ९ । २ । ३ । १७ ) । तथा पूर्वमिमं लोकमपरममुं लोकं च अन्तरा मध्ये स्थितानां जनानां केतुं चित्तं चाभिचष्टे सर्वजना- भिप्रायज्ञ इत्यर्थः । यद्वा विश्वाचीर्विश्वव्यापिनीर्दिशोऽभिचष्टे सर्वतः प्रकाशयति । यथा घृताचीर्घृतप्राप्तिहेतुभूता धेनूचा भिचष्टे । तथान्तरा ब्रह्माण्डमध्ये पूर्वमपरं च केतुमुदयास्तम- यमध्यवर्तिनं बोधमभिचष्टे ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

उ॒क्षा स॑मु॒द्रो अ॑रु॒णः सु॑प॒र्णः पूर्व॑स्य॒ योनि॑ पि॒तु- रावि॑वेश । मध्ये॑ दि॒वो नहि॑त॒ पृश्भि॒रश्मा॒ विच॑ - क्रमे॒ रज॑सस्पा॒त्यन्त ॥ ६० ॥

।

उ० उक्षा समुद्रः । य उदयकाले उक्षा सेचनः समुद्रः समुन्दनो भवति तस्मिन्काले अवश्याया अतितरां पतन्ति तदभिप्रायमेतत् । अरुणः वर्णतो निर्देशः । सुपर्णः सुपतनः यश्च पूर्वस्य द्युलोकस्य । योनिं स्थानम् पितुः पितृभूतस्य । ततो हि जायमान उपलभ्यत आदित्य इति पिता चुलोकः । आविवेश आविशति । उदितमात्रः यश्च मध्ये द्युलोकस्य निहितः अवस्थितः । पृश्निः समस्तरश्मिसंकुलो विचित्रः । अश्मा अशनो व्यापकः स्यात् स विचक्रमे चंक्रममाणः । रजसः रञ्जनस्य लोकत्रयस्य पाति गोपायति । अन्तौ अन्तान् यो ह्यन्तान्पाति स मध्यं पात्येव ॥ ६० ॥

म० अप्रतिरथदृष्टादित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । य आदित्यः पूर्वस्य पूर्वदिशि स्थितस्य पितुर्द्युलोकस्य योनिं स्थानमाविवेश आवि- शति द्यौः पितेत्युक्तेः पितुःशब्देन द्युलोकः उदयसमये धुलो- काज्जायमान उपलभ्यते सूर्य इति द्युलोकपूर्वभागः सूर्यस्य पितृभूत उच्यते । किंभूतः यः । उक्षा वृष्टिद्वारा सेक्ता । समुद्रः समुनत्ति क्लेदयति समुद्रः उदयकालेऽवश्यायपतनेन क्लेदन - कर्ता । अरुणः उदयकाले अरुणवर्णः । सुपर्णः शोभनं पर्णं पतनं गमनं यस्य स सुपर्णः । यश्च दिवो मध्ये निहितोऽव- स्थितः । पृनिर्विचित्रवर्णः नानारश्मिसंकुलः । अश्मा अश्रुते व्याप्नोति नभ इत्यश्मा व्यापकः । एवंविधः सन् विचक्रमे विक्रमते नभः । यश्च विक्रममाणो रजसः रञ्जनस्य लोकत्रयस्य अन्तौ । वचनव्यत्ययः । अन्तान् पर्यन्तान् पाति रक्षति । यो ह्यन्तान् पाति स मध्यं पात्येवेत्यर्थः । अथाश्मपक्षे व्याख्या- नम् । अयं पृश्निर्विचित्रवर्णोऽश्मा पाषाणः पितुः कर्मपालकस्य पूर्वस्य पूर्वदिग्वर्तिन आहवनीयस्य योनिं कारणभूतमानी- भ्रमाविवेश प्रविष्टवान् यदाहवनीयमुद्वपेदाग्नीध्रादुद्धरेदित्याह- वनीययोनित्वमाग्नीध्रस्याम्नातमन्यत्र । अयमरमा दिवो मध्ये आग्नीध्रस्थानीयस्यान्तरिक्षस्य मध्ये निहितः स्थापितः सन् रजसो रञ्जनीयस्य जगतः अन्तौ उत्पत्तिप्रलयरूपकोटिद्वयं विच

[ सप्तदशोऽध्यायः १७]

क्रमे पाति रक्षति च परमेश्वररूपेण । कीदृशोऽश्मा । उक्षा सेक्ता । यागद्वारेण फलाभिवर्षक इत्यर्थः । समुद्रः बहुफलप्रद्- वात्समुद्रसदृश इत्यर्थः । अरुणः पूर्वमन्त्रे सूर्य साम्यात् सूर्य- सदृशः । सुपर्णः स्वर्गं प्रत्युद्गमनहेतुत्वात् पक्षिसदृशः ॥ ६० ॥ एकषष्टी ।

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृ॒धन्समु॒द्रव्य॑चसं॒ गिर॑ः । र॒थी- त॑मरथीना॒ वाजा॑न॒ सत्प॑ति॒ पति॑म् ॥ ६१ ॥ उ० निधायैनमतिक्रामन्ति चतसृभिः । इन्द्रं विश्वा इति व्याख्यातम् ॥ ६१ ॥

म० 'निधायैनमतिक्रामन्तीन्द्रं विश्वा इति' (का० १८ । ३ । २१ ) । एनं पृश्यमानं कचिद् गुप्ते देशे स्थापयिला सर्वे चयनं प्रति गच्छन्ति इन्द्रं विश्वा इत्याद्युक्चतुष्टयेने त्यर्थः । व्याख्याता ( अ० १२ । क० ५६ ) ॥ ६१ ॥ द्विषष्टी ।

देवहूर्यज्ञ आ च वक्षत् सुम्न॒हूर्य॒ज्ञ आ च॑ वक्षत् । यक्ष॑द॒ग्निर्दे॒वो दे॒वाँ २ ॥ आ च॑ वक्षत् ॥६२॥

उ० देवहूर्यज्ञः । तिस्रोऽनुष्टुभः । भद्ये द्वे उष्णिहौ वा । यो देवहूः देवान् आह्वयति यज्ञः । सच अवक्षत् आवहतु च देवान् । यजतु चेति चकारः समुच्चयार्थीयः । यश्च सुन्नहूः । सुन्नमिति सुखनाम । सुखमाह्वयति यज्ञः स आवहतु च देवान् यजतु । किंच यक्षन् यजतु च अग्निः देवः देवान्

आचवक्षत् आवहतु च ॥ ६२ ॥

देवानामाहाता यज्ञो देवानावक्षत् आवहतु । चकारः समु- म० विधृतिदृष्टा यज्ञदेवत्यानुष्टुप् । देवानाह्वयतीति देवहूः चये । यजतु च । सुम्नं सुखं धनपुत्रकलत्राद्युत्थमाह्वयति सुन्नहूः सुखकरो यज्ञो देवानावक्षत् आवहतु । अग्निर्देवश्च देवाना- वक्षत् आवहतु यक्षत् यजतु च । वक्षत् यक्षत् वहतेर्यजेश्व 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) सिप्प्रत्ययः 'लेटो- sडांटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमः ' इतश्च लोपः ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति तिप इकारलोपः ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

वाज॑स्य मा प्रसव उद्घाभेणोदप्रभीत् । अर्धा स॒पत्र॒निन्द्रो॑ मे निम॒भेणाध॑राँ२॥ अकः ॥ ६३ ॥ उ० वाजस्य मा वाजस्यानस्य । मा माम् । प्रसवः प्रसूतिरुत्पत्तिः अभ्यनुज्ञा वा । उग्राभेण उद्ग्रहणेन । ऊर्ध्व हि गृह्य दीयत इति उद्ग्रहणं दानं तेनेत्यर्थः । उदग्रहीत् उद्गृह्णीयात् । 'हम होर्भश्छन्दसि' हस्येति हकारस्य भकारः । अध अथ समनन्तरमेव सपत्नान् इन्द्रः मे मम निग्राभेण नीचैर्ग्रहणेन । नीचैर्हि हस्तं कृत्वा भिक्षादिर्गृह्यते याचि- ष्णुतया अनन्नतया च । अधरान् अधोगमनान् अकः करोतु ॥ ६३ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाप्यसंवलिता ।

३२९

म० इन्द्रदेवत्यानुष्टुप् । वाजस्यान्नस्य प्रसवः प्रसूतिः उ- । यद्वा उख्यमग्निं हस्तेषु बिभ्रतः सन्तोऽग्निनानेकचित्याग्निना त्पत्तिः अनुज्ञा वा उद्धाभेण 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' उद्भामेण सह क्रमध्वम् चित्युपरि पादान् कुरुत आरोहध्वमित्यर्थः । उद्ग्रहणेन ऊर्ध्वं विगृह्य दीयत इत्युद्ग्रहणं दानं तेन ततो दिवोऽन्तरिक्षस्य पृष्ठं वः स्वर्गं गला देवेभिर्देवैः मिश्राः मामुदग्रभीत् उदग्रहीत् उद्गृह्णातु । अध अथ निग्रामेण संयुताः सन्तः आध्वं तिष्ठत आस उपवेशने लोट् मध्यमबहु- निग्राहेण नीचैर्ग्रहणेन नीचैर्हस्तं कृत्वा भिक्षादिः प्रार्थ्यते वचनं शपो लोपः 'धि च' ( पा० ८ । २ । २५ ) इति मलोपः ॥ ६५ ॥ याचिष्णुतया अन्नाभावेन वा इन्द्रो मे मम सपत्नान् शत्रून- धरानधमान् तिरस्कृतान् अकः करोतु मां दातारं करोतु । शत्रून् भिक्षून् करोत्वित्यर्थः । करोतेर्लङि 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) शपि लुप्ते गुणे तिपि प्ते

रूपम् ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

अक

इति

उ॒द्धामं च॑ निग्रा॒भं च॒ ब्रह्म॑ दे॒वा अ॑वीवृ॒धन्

।

षट्षष्टी ।

प्राच॒मनु॑ प्र॒दिश॒ प्रेहि॑ वि॒द्वान॒ग्नेर॑ग्ने पु॒रो अ॑ग्न- वेह । विश्वा॒ आशा दीद्या॑नो॒ विभाह्यूर्जं नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ॥ ६६ ॥

।

उ० प्राचीमनु त्रिष्टुप् । प्राचीं दिशम् अनु प्रेहि प्रगच्छ । विद्वान् स्वमधिकारं जानानः । अग्नेः इष्टकास्थलरूपस्य । हे अग्ने उख्यरूप प्रणीयमान, पुरो अग्निः पुरोगामी अग्नि- भव इह यज्ञे । ततो विश्वाः सर्वाः आशाः दिशः दीयानः आभासयन् विभाहि विविधं दीप्यस्व । ऊर्जं च नः धेहि । द्विपदे चतुष्पदे द्विपाच्यः चतुष्पाद्भ्यश्च ॥ ६६ ॥

अधा॑ स॒पत्ना॑न्द्रा॒ग्नी में विपूचीना व्यस्यताम् ६४ उ० उद्ग्राभं च । उड्राभं च अस्मद्विषयं निग्राभं च शत्रु- विषयम् । ब्रह्म च त्रयीलक्षणं यज्ञविषयम् । देवाः अवीवृधन् वर्धयन्तु । अध अथ सपत्नान् । इन्द्राग्नी मे मम । विपूची नानू विष्वगञ्चनान् नानागतीन्कृत्वा । व्यस्यतां विक्षिपन्ताम् म० आग्नेयी त्रिष्टुप् । हे अग्ने इदानीमानीत उख्य वहे, अपुनरागमनाय ॥ ६४ ॥ प्राचीं प्रदिशं प्रागाख्यां प्रकृष्टां दिशमनु लक्षीकृत्य त्वं प्रेहि म० इन्द्राग्निदेवत्यानुष्टुप् । देवा उद्राभमुद्राहमस्मद्वि । प्रकर्षेण गच्छ । कीदृशस्त्वम् । विद्वान् स्वाधिकारं जानानः । षयमुत्कर्षं निग्राभं निग्राहं शत्रुविषयमपकर्षं ब्रह्म त्रयील- ।गला च हे अग्ने, इहास्मिन् प्रदेशे अग्नेः इष्टकानिष्पादितस्य क्षणं यज्ञविषयमवीवृधन्वर्धयन्तु । अध अथानन्तरं मे मम चितिरूपस्याग्नेः पुरोऽग्निर्भव पुरः अग्रे अङ्गति गच्छतीति सपत्नान् शत्रून् विपूचीनान् विष्वगञ्चनान्नानागतीन्कृत्वा पुरोऽग्निः पुरोगन्ता मुख्यो भव 'प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे' ( पा० इन्द्राग्नी द्वौ व्यस्यतां विनाशयेतामपुनरागमनाय क्षिपतामि- ६ । १ । ११५ ) इति सन्ध्यभावः । किंच विश्वाः सर्वाः त्यर्थः ॥ ६४ ॥ आशा दिशो दीयानः दीपयन् प्रकाशयन् सन् त्वं विभाहि विशेषेण दीप्यस्व । ततो नोऽस्माकं द्विपदे पुत्रादिकाय चतुष्पदे गवादिकाय ऊर्जमन्नं घेहि संपादय ॥ ६६ ॥ सप्तषष्टी । पृथि॒व्या अ॒हमुद॒न्तरि॑श्च॒मारु॑म॒न्तरि॑क्ष॒द्दिव॒ - मारहम् । दि॒वो नाक॑स्य पृ॒ष्ठात् स्व॒ज्योति॑रंगा- म॒हम् ॥ ६७ ॥

पञ्चषष्टी ।

क्रम॑ध्वम॒ग्निना॒ नाक॒मुख्य्॒ हस्तेषु विर्भ्रातः ।
दि॒वस्पृ॒ष्ठछ॒ स्व॑र्ण॒त्वा मि॒श्रा दे॒वेभि॑राध्वम् ॥ ६५ ॥

उ० पृथिव्या अहम् । पिपीलिकमध्या बृहती । यजमान आह । पृथिव्याः सकाशात् अहम् उदन्तरिक्षमारुहम् ऊर्ध्वक्र- मेण अन्तरिक्षमारूढः । अन्तरिक्षाञ्च दिवमारुहं द्युलोकमा- रूढः । दिवः नाकस्य पृष्ठमारूढः । नाकस्य पृष्ठाच्च स्वरादि- त्याख्यं ज्योतिः अगाम् आगतः प्राप्तोऽहं क्षिमीभूतः (?) ।

उ० चित्यमारोहन्ति पञ्चभिः । क्रमध्वमग्निना । अनु- । ष्टुप् । हे ऋत्विग्यजमानाः । क्रमध्वम् आक्रमध्वम् । अग्निना चित्येन लोककालाम्यादिवपुषा । नाकं दिवम् । उख्यम् उखायां धृतम् अग्निम् उख्यम् । हस्तेषु बिभ्रतः धारय- माणाः । ततो दिवः पृष्ठमारुह्य स्वर्गलोकं गत्वा मिश्राः समानलोकस्थानायुषः सन्तः देवेभिः देवैः सह आध्वम् आसनं कुरुत देवीभूताः । आसेरेतद्रूपम् । ध्वसमित्यत्र सकारलोपेन ॥ ६५ ॥ म० ' क्रमध्वमग्निनेति चित्यमारोहन्ति' ( का० १८ । ४ । 'गार्हपत्यादाग्नीश्रीयमागच्छन्त्यादाग्नीधीयादाहवनीयम् ' इ- १ ) । ते ऋलिजः क्रमध्वमिति पञ्चभिस्तीर्थेन चित्यानि - त्यादिश्रुतिः अग्नीनां लोकसंस्तवं दर्शयति ॥ ६७ ॥ मारोहन्तीत्यर्थः । आग्नेय्यनुष्टुप् । हे ऋत्विग्यजमानाः, यूयम- म० आग्नेयी पिपीलिकमध्या बृहती आद्यतृतीयौ त्रयो- मिनाचियेन कृत्वा नाकं स्वर्गलोकं क्रमध्वमाक्रमत 'स्वर्गे दशार्णो द्वितीयोऽष्टकः सा पिपीलिकमध्या बृहती 'त्रयोदशि- वै लोको नाकः' ( ९ । २ । ३ । २४ ) इति श्रुतेः । किंभूता । नोर्मध्येऽष्टकः पिपीलिकमध्या' इति वचनात् अत्रायस्त्रयोदशः यूयम् । उखायां संस्कृतमुख्यमग्निं हस्तेषु बिभ्रतः धारयन्तः । द्वितीयो नवकः तृतीयश्चतुर्दशक इति पदत्रिंशदक्षरत्वाद्

४२ य० उ०

३३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

बृहती 'त्रिपादणिष्ठमध्या पिपीलिकमध्या' इति वचनात्पिपीलि- कमध्या च । यजमान आह अहं पृथिव्या उत् उद्गतः सन् अन्तरिक्षमारुहमारूढोऽस्मि । तस्मादन्तरिक्षादुतो दिवमारुहं । लोक मारूढोऽस्मि । दिवो द्युलोकस्य यो नाको दुःखरहितः प्रदेशः तस्य पृष्ठादुपरिभागात् खः ज्योतिः खर्गलोकस्थं ज्यो- तिरादित्यमण्डलमहमगां गतोऽस्मि प्राप्स्यामीत्यर्थः । ' इणो गा लुङि ( पा० २ । ४ । ४५ ) इति गादेशः ॥ ६७ ॥ अष्टषष्टी ।

।

स्व॒र्यन्त॒ो नापे॑क्षन्त॒ आ द्या रो॑हन्ति॒ रोद॑सी य॒ज्ञं ये वि॒श्वतो॑धार॒छ् सुवि॑द्वासो वितेनिरे ॥ ६८ ॥ उ० स्वर्यन्तः अनुष्टुप् । अत्र द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । यज्ञं ये यजमानाः । विश्वतो - धारं सर्वतोधारम् । आहुतिदक्षिणान्नानि यज्ञस्य धाराः । ताभिर्ह्येष वर्षति । यद्वा विश्वस्य जगतो धारयितारम् । वैश्वानरमारुतवसोर्धारा । वाजस्य प्रसवीयानि धारा वा यज्ञस्य । सुविद्वांसः ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः वितेनिरे वितन्वन्ति । स्वर्यन्तः स्वर्लोकं गच्छन्तः नापेक्षन्ते पुत्रप- श्वादिकृतकृत्यत्वात् । आरोहन्ति हि द्यां रोदसी । दिव एतद्विशेषणम् नतु द्यावापृथिव्योरभिधानं दिव इति । स्वः शब्दोपादानसामर्थ्यात् । कथंभूतां द्यामारोहन्ति । रोदसी रोधी जरामृत्युशोकादीनाम् ॥ ६८ ॥

म० आग्नेयी अनुष्टुप् । सुष्ठु विदन्ति जानन्ति ते सुवि द्वांसः ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः ये सुविद्वांसो यज्ञं वितेनिरे वितन्वन्ति अनुतिष्ठन्ति । कीदृशं यज्ञम् । विश्वतोधारं विश्वतो धारा यस्य तम् । आहुतिदक्षिणान्नानि यज्ञस्य धाराः वैश्वानर- मारुतपूर्णाहुतिवसोर्धारावाजप्रसवीयानि वा यज्ञस्य धाराः ' यद्वा विश्वस्य जगतो धारयितारम् । ते यज्ञकर्तारः स्वः स्वर्ग यन्तो गच्छन्तो नापेक्षन्ते पुत्रपश्वाद्यपेक्षां न कुर्वते कृतकृत्य- स्वात् । द्यां स्वर्गं चारोहन्ति । कीदृशीं द्याम् । रोदसी रुणद्धि जरामृत्युशोकादीन् सा रोदसी ताम् । धस्य दादेशइछान्दसः । पूर्वसवर्णदीर्घः दिवो विशेषणं न तु यावापृथिव्योरभिधानं दिव इत्युपादानात् । यद्वा ये यजमानाः सुविद्वांसः सुष्ठु कर्म- प्रकारं जानन्तः विश्वतोधारं जगद्धरणहेतुं यज्ञं वितन्वन्ति विशेषेण कुर्वन्ति ते यजमाना द्यामन्तरिक्षमारोहन्ति तथा रोदसी यावाभूमी आरोहन्ति । ततः स्वर्यन्तः स्वर्गस्थमा- दित्यमण्डलं प्राप्नुवन्तोऽन्यत्किमपि स्थानं नापेक्षन्ते ॥ ६८ ॥ एकोनसप्ततितमी ।

अग्ने॒ प्रेहि॑ प्रथ॒मो देवि॑य॒तां चक्षु॑र्दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या मम् । इय॑श्नमा॑णा॒ भृगु॑भिः स॒जोषाः स्वन्तु यज॑मानाः स्व॒स्ति ॥ ६९ ॥

उ०

।

1

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

मिच्छताम् । यस्त्वं चक्षुः देवानामुतापि च मर्त्यानां मनु- ध्याणाम् । ततस्त्वयि प्रथमं प्राप्ते सति । इयक्षमाणाः भृगुभिः यागं कुर्वाणाः । भृगुग्रहणमार्पेयानूचानब्राह्मणोप- लक्षणार्थम् । सजोषाः समानजोषणाश्च देवैः सन्तः । स्वर्लोकं यन्तु यजमानाः । स्वस्ति अविनाशेन ॥ ६९ ॥

(

म०

आग्नेयी त्रिष्टुप् । हे अग्ने, त्वं देवयतां देवानिच्छतां यजमानानां प्रथमः प्रेहि पुरतः प्रकर्षेण गच्छ । देवानिच्छन्ति देवयन्ति देवयन्तीति देवयन्तः तेषाम् 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यजन्ताच्छनृप्रत्ययः 'क्यचि च' पा० ७ । ४ । ३३ ) इतीले प्राप्ते 'न छन्दस्यपुत्रस्य' ( पा० ७ । ४ । ३५ ) इति तदभावः । कथं मयाग्रतो गन्तव्यं तत्राह । यतस्त्वं देवानामुतापि च मर्त्यानां मनुष्याणां चक्षुः- स्थानीयः । लोकेऽपि गच्छतः पुरुषस्य दृष्टिः पुरतो याति । किंच यष्टुमिच्छन्ति इयक्षमाणाः । अभ्यासे यलोपश्छान्दसः । इयक्षमाणा यष्टुमिच्छन्तो यजमानाः स्वस्ति यथा तथा अवि- नाशेन स्वः स्वर्ग यन्तु प्राप्नुवन्तु । कीदृशाः । भृगुभिः भृगु- । गोत्रविप्रैः सजोषाः समानो जोपः प्रीतिर्येषां ते । भृगुग्रहणम- नूचानब्राह्मणोपलक्षणम् । उत्तमविप्रैः प्रीतिमन्तः ॥ ६९ ॥ सप्ततितमी ।

}

नक्तोपास॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धापये॑ते॒ शिशुमेकै सम॒ची । द्याव॒क्षमा॑ रु॒मो अ॒न्तर्विभा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धारयन् द्रविणोदाः ॥ ७० ॥

उ० पयसाभिजुहोति । नक्तोपासा व्याख्यातम् ॥७०॥ म० 'स्वयमातृष्णामध्यमिं धारयंच्छुक्कवत्सापयसाभिजुहोति कृष्णाया दोहनेन स्वयमातृष्णामवसिञ्चन्नक्तोषा सेति' (का० १८ । ४ । २ ) । अध्वर्युः स्वयमातृष्णेष्ठकोपरि समीपे प्रति- प्रस्थात्रा तमग्निं धारयन् कृष्णवर्णायाः श्वेतवत्साया गोर्दुग्धेन दोहनेन मृण्मयदोहनपात्रेण जुहूस्थानीयेन स्वयमातृष्णां सिञ्च- न्निमस्थेऽग्नौ जुहोति नतोपासेत्यृग्द्वयेनेत्यर्थः । व्याख्याता द्वादशे ( अ० १२ । क० २ ) ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

अग्ने॑ सहस्राक्ष शतमूर्धन्तं तै प्राणाः सहस्रं व्या॒नाः । त्व् सा॑ह॒स्रस्य॑ रा॒य ई॑शिषे॒ तस्मै॑ ते विधेम॒ वाजा॑य॒ स्वाहा॑ ॥ ७१ ॥

उ० अग्ने सहस्राक्ष । आग्नेयीविराद । हे अग्ने सहस्राक्ष, हिरण्यशकलैर्वा एष सहस्राक्षः । शतमूर्धन् । यददः शत- शीर्षा रुद्रोऽसृजत । यस्य च तव शतं प्राणाः सहस्रं व्यानाः । यश्च त्वं साहस्रस्य रायो धनस्य हविर्लक्षणस्य ईशिषे । तस्मै ते तुभ्यम् विधेम । विधतिर्दानकर्मा । द्मः । वाजाय वाजमिति विभक्तिव्यत्ययः । वाजमन्नं हवि -

।

अग्ने प्रेहि प्रयाहि । प्रथमः देवयताम् देवान्यष्टु- लेक्षणम् । स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ ७१ ॥

।

उवटभाष्य-महीधरभाप्यसंवलिता ।

म० आग्नेयी विराट्पङ्किः दशाक्षरचतुः पादा । हे अग्ने । सहस्राक्ष, सहस्रमक्षीणि यस्य तत्संबुद्धिः हिरण्यशकलान्येव नेत्राणि । तथाच श्रुतिः 'हिरण्यशकलैर्वा एष सहस्राक्षः' ( ९ । २ । ३ । ३२ ) इति । हे शतमूर्धन् शतं मूर्धानो थस्य । 'यददः शतशीर्षा रुद्रोऽसृज्यत' ( ९ । २ । ३ । ३२ ) इति श्रुतेः । यस्य तत्र शतं प्राणाः सहस्रं व्यानाः । शतसहस्र- शब्दावपरिमितवचनौ । यश्च त्वं साहस्रस्य सहस्रपरिमितस्य रायः धनस्य ईशिषे प्रभुर्भवसि । सहस्रादण्प्रत्ययः । तस्मै तादृशाय । ते तुभ्यं वयं वाजाय विधेम वाजमन्नं हवीरूपं दद्म । वाजमिति विभक्तिव्यत्ययः । विधतिर्दानकर्मा । खाहा एतद्धविः सुहुतमस्तु ॥ ७१ ॥

द्विसप्ततितमी ।

सु॒प॒र्णोऽसि म॒रुत्मा॑न् पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्याः सी॑द् । भासान्तरि॑श॒मावृ॑ण॒ ज्योति॑षा॒ दिव॒मुत्त॑मान॒ तेज॑सा॒ दिश॒ उद्दे॒ह ॥ ७२ ॥

उ० स्वयमातृष्णायामग्निं निदधाति । सुपर्णोऽसीति द्वाभ्यामायीभ्यां पङ्कित्रिष्टुभ्याम् । यस्वं सुपर्णवदसि । गरुत्मान् गरणवान् अशनायावानित्यर्थः । स पृष्ठे पृथिव्याः सीद आस्थानं कुरु । भासा च दीयान्तरिक्षम् आपूण आपूरय । ज्योतिषा च दिवम् उत्तभान उत्स्तभान उत्त- म्भय । तेजसा दिशः उद्दृधूं ह तेजसा च दिशः दृढीकुरु । आदीपनार्थो वा संहतिः ॥ ७२ ॥

।

म० 'तस्यामग्निं निदधाति सुपर्णोऽसीति वषकारेण' ( का० १८ । ४ । ४ ) । स्वयमातृष्णायां सुपर्णोऽसीति ऋग्द- येन वषट्कारेण चाग्निं स्थापयतीत्यर्थः । अग्निदेवत्या पङ्क्तिः । हे अग्ने, त्वं सुपर्णोऽसि सुपर्णपक्ष्याकारो गरुडसमानोऽसि । गरुत्मान् गरुत् गरणं गलनं भक्षणमस्यास्तीति गरुत्मान् अश. नायावानित्यर्थः । अतः पृथिव्याः पृष्ठे उपरि सीद उपविश । भासा स्वप्रकाशेन अन्तरिक्षमापूण सर्वतः पूरय । ज्योतिषा खसामर्थ्येन दिवं द्युलोकमुत्तभान ऊर्ध्वं स्तम्भितं कुरु स्तम्भः 'हलः श्नः शानज्झौ' ( पा० ३ । १ । ८३ ) इति नाप्रत्ययस्य शानजादेशः । तथा तेजसा खेन दिश उह उत्कर्षेण दृढीकुरु ।

दीपय वा ॥ ७२ ॥

त्रिसप्ततितमी ।

आ॒जुह्वा॑नः सु॒प्रती॑कः पु॒रस्ता॒द॑ग्ने॒ स्वं योनि॒मा- सी॑द॒ साधुया । अ॒स्मिन्स॒धस्थ॒ अभ्युत्त॑रस्मि॒न्विश्वे॑ देवा यज॑मानश्च सीत ॥ ७३ ॥

उ० आजुह्वानः अभिहूयमानः । सुप्रतीकः सुसुखः सन् । पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि । हे अग्ने, स्वं योनिं स्थानम् आसीद अधितिष्ठ साधुया साधुक्रियाविशेषणत्वेन श्रुत्या

३३१

व्याख्यातम् । यूयमपि च हे विश्वेदेवाः, यजमानश्च सीदत अवस्थानं कुरुत । अस्मिन् सधस्थे सहस्थाने । अधियज्ञे स्वर्गाख्ये । 'स्वर्गो वै लोकः सधस्थः' इति श्रुतिः । अध्यु- त्तरस्मिन् सर्वोत्कृष्टे । अत्र तृतीयः पादः पश्चाद्व्याख्यायते अर्थसंबन्धात् ॥ ७३ ॥

म० आयी त्रिष्टुप् । हे अग्ने, त्वमाजुह्वानः आहूयमानः सन् सुप्रतीकः शोभनं प्रतीकं सुखं यस्य सुमुखः सन् पुरस्तात्पू- र्वस्यां दिशि साधुया साधुं समीचीनं । विभक्तेर्यादेशः। स्वं योनिं स्थानमासीद अधितिष्ट । हे विश्वेदेवाः, यूयं यजमा- नश्च अस्मिन् पुरोवर्तिनि अध्युत्तरस्मिन् अधिकमुत्कृष्टे सधस्थे अग्निना सह स्थातुं योग्यस्थाने सीदत यज्ञाख्ये खर्गे उप- विशत । 'द्यौर्वा उत्तरं सधस्थं' ( ९ । २ । ३ । ३५ ) इति श्रुतेः ॥ ७३ ॥

चतुःसप्ततितमी ।

ता स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यस्य चि॒त्रामाहं वृ॑णे सुम॒ति॑ वि॒श्वज॑न्याम् । याम॑स्य॒ कण्वो॒ अनु॑ह॒त्प्रपना सह- स्र॑धारां पय॑सा म॒हीं गाम् ॥ ७४ ॥

उ०

तिस्रः समिध आदधाति तिसृभिरृग्भिः । अत्र कण्वः सावित्र्या त्रिष्टुभा पुरस्ताज्ज्योतिषा धेनुं कामदोहन पयो ययाचे । तां सवितुः तां सवितुः संबन्धिनीम् । वरेण्यस्य वरणीयस्य चित्रां चायनीयाम् । आवृणे आवृणोमि स्वीकरोमि । सुमतिम् कल्याणमतिम् । विश्वजन्याम् सर्वजनेभ्यो हिताम् । यां सुमतिं प्राप्य अस्य सवितुः संब- न्धिनीम् कण्वः अदुहत् दुग्धवान् । प्रपीनां पूरितां पयसा । सहस्रधारां बहुधारां बहुनो वा कुटुम्बस्य धार- यित्रीम् । महीं महतीं गाम् ॥ ७४ ॥

। म० 'समिदाधानं शामिलीवैकङ्कत्यौदुम्बर्यस्तं सवितु- रिति प्रत्यृचम्' (का० १८ । ४ । ६) । अग्निनिधानानन्तर- मध्वर्युस्तत्राग्नौ समित्रयमादधाति तां सवितुरिति शमीमयीं विधेमेति वैंकङ्कत प्रेद्धो अग्न इत्यौदुम्बरी मित्यर्थः । कण्वदृष्टा सावित्री त्रिष्टुप् । वरेण्यस्य वरणीयस्य सवितुः संबन्धिनीं तां सुमतिं शोभनबुद्धिमहमावृणे आभिमुख्येन वृणोमि स्वीक- रोमि । कीदृशीं सुमतिम् । चित्रां चायनीयां खापेक्षितबहुविध - फलदानसमर्थाम् । विश्वजन्यां सर्वजनेभ्यो हिताम् । यद्वा विश्व जन्यमुत्पाद्यं यस्याः सा विश्वजन्या ताम् जगदुत्पादनसम- श्रम् । तां कां । कृष्वो मुनिरस्य सवितुर्थी सुमतिमेव गां धेनुम- द॒हत् अनुग्रहकारिणीं बुद्धिं दुग्धवान् । कीदृशीम् । प्रपीनां प्रकर्षेण पीनां पयसा पूरिताम् सहस्रधारां सहस्रं धारा यस्या- स्ताम् सहस्रक्षीरधारायुक्ताम् । यद्वा बहुनः कुटुम्बस्य धारयि- त्रीम् । पयसा दुग्धेन महीं महतीम् बहुदुग्धामित्यर्थः । सर्व- सिद्धिदात्रीम् । रवेर्मतिर्या कण्वेन दुग्धा तामहं वृणे इति सर्वार्थः ॥ ७४ ॥

।

३३२

पञ्चसप्ततितमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

वि॒धेम॑ ते पर॒मे जन्म॑न्नन्न वि॒धेम॒ स्तोम॒रव॑रे स॒धस्थे॑ । यस्मा॒द्योने॑रु॒दार॑था॒ यत्रे॒ तं प्र त्वे ह॒वीं जुहुरे॒ समि॑द्धे ॥ ७५ ॥

[ सप्तदशोऽध्यायः १७]

दीप्यस्व । दीव्यतेर्विकरणव्यत्ययेन जुहोत्यादित्वाच्छपः श्लो द्विलम् 'तुजादीनाम् -' ( पा० ६ । १ । ७ ) इति पूर्वदीर्घः । किंभूतस्त्वम् । अजस्रयानुपक्षीणया सूर्म्या समित्काष्ठेन प्रेद्धः प्रकर्षे दीप्तः । समाशब्दः काष्ठवाचकः । यद्वा लोहमयी ज्वलन्ती स्थूणा सूर्मी । अजस्रया सूर्या सूमसमानया ज्वा लया दीदिहि । सूर्मी शब्दो ज्वालोपलक्षकः । हे अग्ने यतः उ० विधेम ते । त्रिस्थानोऽग्निर्देवता त्रिष्टुप् । विधेम । विदधातिर्दानकर्मा । दद्मः ते तुभ्यम् । परमे जन्मन् हे । शश्वन्तो निरन्तरभाविनो वाजाः अन्नानि हवींषि त्वामुपयन्ति अग्ने, परमे जन्मनि जाताय आदित्यात्मना स्थिताय । 'द्यौर्वा । प्राप्नुवन्ति अतो दीप्यस्खेत्यर्थः ॥ ७६ ॥

1

अस्य परमं जन्म' । विधेम स्तोमैः स्तुतिभिः । अवरे सधस्थे स्थिताय विद्युदात्मना । 'अन्तरिक्षं वा अवरं सधस्थम्' । यस्मात् योनेः उत् आरिथिा 'ऋ गत' । अस्यैतद्रूपम् । यस्माच्च स्थानादुद्गतोऽसि यजे तत्स्थानमहम् । 'एष वा अस्य वो योनिः ' एप इति चित्योग्निरुच्यते । किंच प्रत्वे हवीपि जुहुरे समिद्धे जुहोमि त्वयि हवींषि समिद्धे सम्य- दीप्ते ॥ ७५ ॥

1

म० गृत्समददृष्टा त्रिस्थानाग्निदेवत्या त्रिष्टुप् । हे अने, परमे जन्मन् परमे ं जन्मनि दिवि आदित्यात्मना स्थिताय ते तुभ्यं वयं विधेम हविर्दनः । 'द्यौर्वा अस्य परमं जन्म ' ( ९ २ । ३ । ३९ ) इति श्रुतेः । अवरे सधस्थे दिवोऽवाचीने सहस्था- नेऽन्तरिक्षे स्थिताय विद्युद्रूपाय ते स्तोमैः स्तोत्रैर्वयं विधेम परिचरेम । 'अन्तरिक्षं वा अवरं सधस्थम्' (९।२ । ३ । ३९ ) इति श्रुतेः । हे अग्ने, यस्माद्योने ः इष्टकाचितिरूपात् . स्थानात् त्वमुदारिथ उद्गतोऽसि 'ऋ गतौ' लिट् संहितायां दीर्घः । तं योनिमहं यजे पूजयामि । ततः समिद्धे सम्यक् प्रज्वलिते त्वे त्वयि हवींषि प्रजुहुरे प्रजुहुविरे प्रजुह्वति ऋलिजः 'इरयो रे' ( पा० ६ । ४ । ७६ ) इति इरेप्रत्ययस्य रे आदेशः । 'एष वा अस्य खो योनि ः' ( ९ । २ । ३ । ३९ ) इति श्रुतेः । एष चियोनिः ॥ ७५ ॥

पट्सप्ततितमी ।

सप्ततितमी ।

अग्ने॒ तम॒द्यार्श्वं न स्तोमैः क्रतुं न भ॒द्र ँ द्- स्व॒श॑म् । ऋ॒ध्यामा॑त॒ ओर्हौः ॥ ७७ ॥

।

उ० तिस्र आहुतीर्जुहोति । अग्ने तमद्येति व्याख्या-
तम् ॥ ७७ ॥

८

म० 'सुवाहुती जुहोत्यभे तमयेति प्रत्यृचम्' (का० १८२४ । ) । समिध आभायाने तमिति ऋग्द्वयेन सुवेण द्वे घृताहुती तत्रानौ जुहोतीत्यर्थः । व्याख्याता ( अ०१५ । क०४४) ॥७७॥ अष्टसप्ततितमी ।

चित्ति॑ जुहोमि॒ि मन॑सा घृ॒तेन॒ यथा॑ दे॒वा इ॒हाग- म॑वी॒तिर्होत्रा ऋता॒वृधः॑ः । पत्यै॒ विश्व॑स्य॒ भूम॑नो जुहोति॑ वि॒श्वक॑र्मणे वि॒श्वाहादा॑भ्यः॒ह॒विः ॥ ७८ ॥

उ० चित्तिं जुहोमि । वैश्वकर्मणी जगत्यतिजगती वा । चित्तिमचित्तमेषामृत्विग्यजमानानाम् जुहोमि अग्निसंबन्धं करोमि । अग्नितत्त्वपरिज्ञानचिन्तनसन्तानं करोमीत्यर्थः । मनसा च घृतेन च सह । तथा जुहोमि । यथा देवा इहा- गमन् इह आगच्छेयुः । कथंभूताः । वीतिहोत्राः कामित- यज्ञाः । होत्रा इति यज्ञनामसु पठितम् । ऋतावृधः सत्य- वृधः । किंच । पत्ये विश्वस्य भूमनो जुहोमि विश्वकर्मणे । अधिपतिभूताय विश्वस्य भूतग्रामस्य । जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वाहा सर्वदा । अदाभ्यम् अनुपक्षीणम् हविः ॥ ७८ ॥

1

म० विश्वकर्मदेवत्यातिजगती । मनसा घृतेन च सह चित्तिमृत्विग्यजमानानां चितिं जुहोमि अग्निसंबद्धं करोमि । अग्नितत्त्वपरिज्ञानार्थ चिन्तनं सन्तानं करोमीत्यर्थः । संकल्प-

प्रेद्धौ अग्ने दीदिहि पुरो नोऽज॑स्रया सूर्यो यविष्ठ । त्वाछ॒ शश्व॑न्त॒ उप॑यन्ति॒ वाजा॑ ॥ ७६ ॥ उ० प्रेद्धो अग्ने । आग्नेयीविराट् । प्रकर्षेण इद्धः दीप्तः सन् हे अग्ने, भूयोऽपि दीदिहि दीप्यस्व । पुरः अग्रतः नो. स्माकं व्यवस्थितः । एतया अजस्रया अनुपक्षीणया । सूर्या समित्काष्टिकया । सूर्मीशब्दः काष्टवचनः । 'सूर्मी ज्वलन्तीं । विकल्पात्मकं मनः । निश्रयात्मकं चित्तम् । तथा जुहोमि वाश्लिष्यात्' इति च स्मृतिः । हे यविष्ठ युवतम । यतश्व यथा इह यज्ञे देवा आगमन् आगच्छेयुः । ' पुषादि - ' ( पा० त्वामेव शश्वन्तः शाश्वतिकाः । उपयन्ति उपगच्छन्ति । वाजाः ३ । १ । ५५ ) इत्यादिना गमेर्लुङि चलेरङ । कीदृशा देवाः । अन्नानि अतो दीदिहीति संबन्धः ॥ ७६ ॥ वीतिहोत्राः । होत्रा इति यज्ञनाम । वीतिरभिलाषो होत्रा म० वसिष्ठदृष्टाग्निदेवत्या विराडनुष्टुप् दशकास्त्रयो विराडि - येषां ते वीतिहोत्राः कामितयज्ञाः । ऋतावृधः ऋतं सत्यं यज्ञं त्युक्तेः । हे यविष्ट, अतिशयेन युवा यविष्टः 'अतिशायने तम वा वर्धयन्ति ते ऋतवृधः । संहितायां दीर्घः । किंच विवाहा बिष्टनो' 'स्थूलदूरयुव-' ( पा० ६।४।१५६ ) इत्यादिना वलोपे । विश्वानि च तान्यहानि च विश्वाहा सर्वेष्वहःसु अदाभ्यमनुपहतं पूर्वगुणः । हे युक्तम, हे अने, त्वं नोऽस्माकं पुरोऽग्रे दीदिहि । स्वादु हविः विश्वकर्मणे प्रजापतये जुहोमि । कीदृशाय विश्व-

।

F

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

कर्मणे । भूमनो भूनो महतो विश्वस्य जगतः पत्ये स्वामिने ।
भूमन इत्यत्रोपधालोपाभाव आर्षः ॥ ७८ ॥

एकोनाशीतितमी ।

स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ स॒प्त जिह्वाः सप्त ऋषयः स॒प्तधाम॑ प्रियाणि॑ । सप्त होत्र : सप्तधा व यजन्ति स॒प्त योनी॒राष्ट॑णस्वा घृ॒तेन॒ स्वाहा॑ ॥ ७९ ॥ उ० सप्त वाग्नेयी । सप्त ते तव हे अग्ने, समिधः समि- न्धनाः प्राणाः यतः सन्ति । यतश्च सप्त जिह्वाः तव सन्ति । सप्तपुरुषान्संहृत्यैकीकृतोऽयमग्निस्तदभिप्रायमेतत् । यतश्च सप्त ऋषयः तव यष्टारः सन्ति । यतश्च सप्त धामानि प्रियाणि । सप्त छन्दांसि प्रियाणि तव सन्ति । यतश्च सप्त होत्राः आग्नीध्रपर्यन्ताः । सप्तधा त्वा त्वां यजन्ति । अतो ब्रवीमि सप्त योनीः सप्त चितीः आपूणस्व आपूरयस्व घृतेन । स्वाहा सुहुतं चैतद्धविर्भवतु ॥ ७९ ॥

म० 'पूर्णाहुतिं च सप्त त इति' (का० १८ । ४ । ९ ) । सुचा पूर्णाहुतिं जुहोति घृतपूर्णया खुचा' आहुतिः पूर्णा- । हुतिरित्यर्थः । सप्तर्षिदृष्टा अग्नेयी ाधिका त्रिष्टुप् । हे अग्ने, ते तव सप्त समिधः समिन्धनाः प्राणाः शीर्षण्याः सन्ति । 'प्राणा वै समिधः प्राणा ह्येतं समिन्धते' ( ९ । २ । ३ । ४४ ) इति श्रुतेः । किंच तव सप्त जिह्वाः सन्ति ज्वालारूपाः सप्त जिह्वाः हिरण्याङ्गणाद्याः (?) आगमोक्ताः । यद्वा आथर्वणि कोक्ताः 'काली कराली च मनोजवा च विलोहिता चापि सधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः' (मुण्ड० १ । २ ) इति । तथा सप्त ऋषयः मरी- च्यादयस्तव द्रष्टारः सन्ति । तथा सप्त प्रियाणि धाम धामानि छन्दांसि गायत्र्यादीनि तव सन्ति । 'छन्दांसि वा अस्य सप्त धाम प्रियाणि' ( ९ । २।३ । ४४ ) इति श्रुतेः । यद्वा धामानि स्थानानि आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाभिसभ्यावसथ्यप्राजाहिता - श्रीश्रीयाणि सोमयागे वह्निधारकाणि सन्ति । किंच हे अग्ने, सप्त होत्राः होत्रादय ऋत्विजः सप्तधा सप्तप्रकारैरग्निष्टोमादिस- तसंस्थाभिः त्वा त्वां यजन्ति । होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाग्नीधोऽच्छावाकश्चेति सप्त होत्राः । अग्निष्टोमोल- ग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्र आप्तोर्यामो वाजपेयश्चेति सप्त- संस्थाः प्रकाराः । हे अग्ने, स त्वं सप्त योनीः चितीः घृतेना- पृणस्व 'सप्त योनीरिति चितीरेतदाह सप्तचितिकोऽग्निः' ( ९। २ । ३ । ४४ ) इति च श्रुतेः । स्वाहा सुहुतमस्तु । यद्वा 'यज्ञो वै स्वाहाकारः ' ( ९ । २ । ३ । ४४ ) इति श्रुतेः । स्वाहा यज्ञरूपः त्वं सप्त योनीर्धृतेनापृणख 'पृण तुदादिः ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

तृप्तौ'

शु॒क्रज्यो॑तिश्च चि॒त्रज्यो॑तिश्च स॒त्यज्यो॑तिश्च॒ ज्योति॑- माँश्च । शुक्रश्च॑ ऋत॒पाश्चात्य॑हाः ॥ ८० ॥

३३३

उ० मारुतान् जुहोति शुक्रज्योतिरिति षभिर्ऋग्भि- मरुतीभिः प्रः । तत्र चैकैकस्यामृचि सप्त मरुतः । प्रथमा उष्णिक् चतुर्थी च । द्वितीया तृतीये गायत्र्यौ । पञ्चमी जगती पष्ठी गायत्र्युष्णिया । शुक्रज्योतिः पुरोडाशं च स्वमंशं भक्षयतु । चित्रज्योतिः सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्मांश्च । शुक्रश्च ऋतपाश्च अत्यंहाश्च । अथैकपदनिरुक्तम् । शुक्कुं ज्योतिर्यस्य शु॒क्रस्येव वा ज्योतिर्यस्य स शुक्रज्योतिः । चित्रं ज्योतिः सत्यं ज्योतिः । ज्योतिष्मान् ज्योतिषा तद्वान् । शुक्रः शुक्लः ऋतपाः सत्यं यज्ञं वा पाति । अत्यंहाः अतीत्य अंहः पापं वर्तत इत्यत्यंहाः ॥ ८० ॥

म० 'वैश्वानरेण प्रचर्य सर्व हुतेन हस्तेन मारुतान् जुहो- तीत्युपविश्य वैश्वानरे वा वैश्वानरं पृथुं कृत्वा शुक्रज्योतिरिति प्रतिमन्त्रम् विमुखेनारण्येऽनूच्यम्' ( का० १८ । ४ । २३ । २४ ) । वैश्वानरपुरोडाशेन यागं कृत्वोपविश्याहवनीये हस्तेन मारुतान्पुरोडाशान्सर्वहुतान् जुहोति शुक्रज्योतिरित्येकैकमन्त्रे- णैकैकम् । यद्वा वैश्वानरपुरोडाशस्योपर्येव मारुतान् जुहोति । किं कृला । प्रथनकाले वैश्वानरं पुरोडाशं विस्तीर्णं कृत्वा । आरण्ये- ऽनूच्यं सप्तमं पुरोडाशं विमुखेनोग्रश्च भीमश्चेति वक्ष्यमाण- मन्त्रेण जुहोतीत्यर्थः । षट् मरुद्देवत्याः । आद्या उष्णिक् । एकै- कस्यामृचि सप्त सप्त मरुतः । शुक्रज्योतिरित्याद्या एकोनपञ्चाश- न्मरुतो यूयमयास्मिन्नोऽस्माकं यज्ञे एतन एत आगच्छत इति पञ्चमर्चि अन्वयः । ' तप्तन - ' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इत्या- दिना तस्य तनादेशः । तन्नामानि व्याख्यायन्ते । शुक्रं शुद्धं शुक्रस्येव वा ज्योतिस्तंजो यस्य स शुक्रज्योतिः । चित्रं दर्श- नीयं ज्योतिर्यस्य स चित्रज्योतिः । सत्यं ब्रह्मलक्षणं ज्योतिर्यस्य स सत्यज्योतिः । ज्योतिस्तेजोऽस्यास्तीति ज्योतिष्मान् । शोचते दीप्यत इति शुक्रः । ऋतं सत्यं यज्ञं वा पातीति - तपाः । अंहः पापमतीत्य वर्तत इत्यत्यंहाः । चकाराः समुच्चयार्थाः ॥ ८० ॥

एकाशीतितमी ।

ई॒दृङ् चा॑न्या॒दृङ् च॑ स॒दृङ् च॒ प्रति॑सदृङ् ।
मि॒तश्च॒ समि॑तश्च॒ सम॑राः ॥ ८१ ॥

उ० ईदृङ् च । अनेनानेन च समानदर्शनः ईदृङ् ईदृङ् च । पुरोडाशस्य स्वमंशं प्रतिगृह्णातु । अन्यादृङ् च अन्येना- न्येन च समानदर्शनः अन्यादृङ् । सदृङ् च प्रतिसदृङ् च तेन तेन समानदर्शनः सदृङ् । तंतं प्रति सदृशः प्रतिसदृङ् । मितश्च उत्तमाधममध्यमैस्तुल्यः मितः । संमितश्च एकीभावेन मितः संमितः । सभराश्च सह बिभर्ति समराः ॥ ८१ ॥

म० गायत्र्यौ । इमं पुरोडाशं गृहीत्वा पश्यतीति ईदृङ् । अन्यमपि पुरोडाशं पश्यतीति अन्यादृङ् । समानं पश्यतीति सदृङ् । तं तं प्रति समानं पश्यतीति प्रतिसदृङ् । मितो मानं प्राप्तः । यद्वा उत्तमाधममध्यमैस्तुल्यो मितः । सम्यक्

1

३३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

एकीभावेन मितो मानं प्राप्तः संमितः । सह बिभतांति
सभराः ॥ ८१ ॥

व्यशीतितमी ।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

म० हे मरुतः, यूयमेते कीदृशाः । ईदृश्वासः इदंदर्शनाः । एतादृक्षासः एतद्दर्शनाः । उ सु नः एतत्पददत्रयं पादपूर्तये सदृक्षासः समानदर्शनाः । प्रतिसदृक्षासः प्रत्येकं समानदर्शनाः ।

ऋ॒तश्च॑ स॒त्यश्च॑ ध्रुवश्च॑ च॒रुण॑श्च । ध॒र्ता च॑ विधर्ता मितासः मिताः प्रमाणतः । संमितासः सङ्गत्य मिताः । सभ- रसः समानमलंकारादिकं विभ्रति ते सभरसः । भरसा आद- रेण सह वर्तमाना इति वा । बहुवचनमादरार्थम् ॥ ८४ ॥

च॑ विधार॒यः ॥ ८२ ॥

उ० ऋतश्च । ऋतश्च स्वमंशं पुरोडाशस्य प्राश्नातु । सत्यश्च । ध्रुवश्च धरुणश्च । धर्ता च विधर्ता च । विधारयः विविधं धारयतीति विधारयः ऋजुः ॥ ८२ ॥

म० ऋतः सत्यरूपः । सति वस्तुनि भवः सत्यः । ध्रुवः स्थिरः । धरुणः धारकः । धारयतीति धर्ता । विशेषेण धारयतीति विधर्ता । विविधं धारयतीति विधारयः ॥ ८२ ॥ व्यशीतितमी ।

पञ्चाशीतितमी ।

स्वत॑वा॑श्च प्रघा॒ासी च॑ सा॑तप॒नय॑ गृ॒हमे॒धी च॑ ।
क्रीडी च॑ शाकी चौजे॒षी ॥ ८५ ॥

उ० स्वतवांश्च स्वकीयं तवो बलं यस्य स स्वतवान् स्वतवांश्च स्वमंशं पुरोडाशमस्य भक्षयतु । प्रवासी च । 'घस्लृ अदने' । प्रकर्षेण अदनशीलः । सान्तपनश्च गृहमेधी च क्रीडी च । पञ्च चातुर्मास्यदेवताः । शाकी च शक्तः ।

ऋ॒त॒जिच्च॑ सत्य॒जिच्च॑ सेन॒जिच्च॑ सुपेर्णश्च । अन्ति- उज्ज्ञेपी च उज्जयनशीलः ॥ ८५ ॥
मित्रश्च दूरेअ॑मित्रश्च गृ॒णः ॥ ८३ ॥

उ० ऋतजिच्च । सत्यजिच्च । सेनजिच्च । सुषेणश्च शोभनसेनश्च । अन्तिमित्र आसन्न मित्रः । दूरे अमित्रश्च गणः

ऋजुः ॥ ८३ ॥

म० उष्णिक् । ऋतं यज्ञं जयतीति ऋतजित् । सत्यं या । थातथ्यं जयतीति सत्यजित् । सेनां शत्रुसैन्यं जयतीति सेन -: जित् । हख आर्थः । शोभना सेना यस्य सुषेणः । अन्ति समीपे मित्राणि यस्य स अन्तिमित्रः । दूरे अमित्राः शत्रवो यस्य स दूरे अमित्रः 'प्रकृत्यान्तः पादम् -' ( पा० ६ । १ । ११५ ) इति सन्ध्यभावः 'हलदन्तात्सप्तम्या -' ( पा० ६ ३ । ९ ) इति विभक्त्यलोपः 1 गणयति सर्वमिति

गणः ॥ ८३ ॥

चतुरशीतितमी ।

ई॒दृक्ष॑स एता॒दृक्ष॑सऽरु॒पुर्णः स॒दृक्ष॑स॒ प्रति॑ सदृक्षास॒ ए॒त॑न । मि॒तास॑श्च॒ संभि॑तास नो अ॒द्य सभ॑रसो मरुतो य॒ज्ञे अस्मिन् ॥ ८४ ॥

उ० ईदृक्षासः । व्यवहितपदप्रायोऽयं मन्त्रः । सादृश्येनात्र मरुतः स्तूयन्ते । ये यूयम् ईदृक्षासः इदंदर्शनाः सर्व एव । ये च एतादृक्षासः एतद्दर्शनाः सर्व एव । ऊपुणः श्रीणि पदानि छन्दःपरिपूर्तिं कुर्वन्ति । ये च यूयं सहक्षासः समानदर्शनाः सर्व एव । ये च यूयं प्रतिसदृक्षासः प्रतिसमानदर्शनाः सर्व एव । ये च यूयं मितासः मितः प्रमाणतः सर्वएव । ये च यूयं संमितासः सङ्गत्य मिताः सर्व एव । ये च यूयं सभ- रसः समानमलंकारादि विभृतः । तान् ब्रवीमि । एतेन नो अद्य मरुतो यज्ञे अस्मिन् एतेन आगच्छन्ति नः अस्माकम् अद्य अस्मिन्द्यवि । हे मरुतः, यज्ञे अस्मिन् । एवं व्यवहि- तानि पदानि पश्चात्सर्वैरेव संबन्धनीयानि ॥ ८४ ॥

:

!

म० गायत्री उणिवा षड्विंशत्यक्षरत्वा द्विकल्पः । आद्याः पञ्च चातुर्मास्यदेवताः । खं स्वकीयं तवो बलं यस्य स स्वत- वान् खाधीनवलयुक्तः । प्रकर्षेण घसति अत्ति प्रवासी पुरो- डाशभक्षणशीलः । संतपनः सूर्यस्तत्संबन्धी सांतपनः । गृह- मेघोऽस्यास्तीति गृहमेवी गृहधर्मवान् । क्रीडतीयेवंशीलः क्रीडः सदा क्रीडाशीलः । शक्नोतीति शाकी शक्तः । उज्जय- तीति उन्मेषी उत्कृष्टजयनशीलः । . एते मरुतो यूयमत्र यज्ञे एतनेति पूर्वेणान्वयः ॥ ८५ ॥

पडशीतितमी ।

[ उ॒ग्रश्च॑ भीमश्च॒ ध्वान्तश्च॒ घुनि॑श्च । साम॒हाँ-
श्रभियुग्वा च॑ वि॒क्षः स्वाहा ॥ ]

इन्द्रं दैवर्विशो॑ म॒रुतोऽनुवर्त्मानोऽभव॒न्यथेन्द्रं॒ देव॒र्विशो॑ म॒रुतोऽनु॑वर्त्मानोऽभ॑वन् । ए॒वमि॒मं यज॑मानं॒ दैवी॑श्च॒ विशो॑ मानुषीञ्चानुवर्त्मानो

भवन्तु ॥ ८६ ॥

उ० इन्द्रं दैवीरिति मारुतं यजुर्जपति । इन्द्रं राजानं देवी विशः मरुतो मरुलक्षणाः अनुवर्त्मानः अनु पश्चात् वर्त्म वर्तनं यासां ता अनुवर्त्मानः । अनुगामिन्य इत्यर्थः । अभवन् । स्वरूपाख्यानमेतत् । यथा इन्द्र देवीः विशः अनुवर्त्मानः अभवन् उपमानम् । एवम् इमं यजमानम् दैवीश्च विशः मरुतः मानुषीश्च विशः मनुष्याः अनुवर्त्मानः अनुगामिन्यः भवन्त्विति प्रार्थना ॥ ८६ ॥

म० विमुखमन्त्रोऽपि प्रसङ्गाध्याख्यायते । उग्र उत्कृष्टः । विभेत्यस्मादसौ भीमः 'भीमादयोऽपादाने ' ( पा० ३ । ४ । ७४ ) इति निपातः । ध्वान्तयति शत्रूनन्धीकरोतीति ध्वान्तः । ध्वान्तशब्दात् 'तत्करोति -' इति णिजन्तात्पचाद्यच् । धूनयति

उवटभाष्य - महीधरभाष्य संवलिता ।

कम्पयति शत्रूनिति धुनिः । सहतेऽभिभवते शत्रू निति सास- ह्वान् । सहेः क्वसुः अभ्यासदीर्घः । अभियुनक्ति अभियुग्वा 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति अभि पूर्वाद्युजेः क्वनिप् । भक्तानां सुखयोक्ता । विक्षिपति प्रेरयति शत्रूनिति विक्षिपः शत्रुक्षेप्ता । चकाराः समुच्चयार्थाः । स्वाहा एतेभ्यो मरुद्भ्यः सुहुताः पुरोडाशाः सन्तु । ' इन्द्रं दैवीरिति जपति' ( का॰ १८ । ४ । २५ ) । कर्मापवर्गान्ते यजुर्जपती- त्यर्थः । मरुद्देवत्यं यजुः शक्करी षट्पञ्चाशदक्षरत्वात् । देवीः दैव्यः देवानामिमा देव संबन्धिन्यो विशः प्रजाः मरुतो मरु- । द्रूपा इन्द्रमनुवर्त्मानोऽभवन् । अनु पश्चाद्वर्त्म वर्तनं यासां ताः इन्द्रमनुगामिन्योऽभवन्निति स्वरूपाख्यानम् । देवीर्विशो मरुतः यथा इन्द्रमनुवर्त्मानः इन्द्रमनुसृत्य वर्तमाना अभवन् । उपमा- नमेतत् । दैवीर्मानुषीश्च देवसंवन्धिन्यो मनुष्यसंबन्धिन्यश्व विशः एवमिन्द्रवत् इमं यजमानमनुवर्त्मानः अनुसृत्य वर्तमाना भवन्त्विति प्रार्थना ॥ ८६ ॥

सप्ताशीतितमी ।

इ॒म् स्तन॒मूर्ज॑स्वन्तं धया॒पां प्रपनमग्ने सर- रस्य मध्ये । उत्सै जुषस्व मधु॑मन्तमर्वन्समुद्रिय॒ सद॑न॒मवि॑शस्व ॥ ८७ ॥

उ० इमं स्तनम् । त्रयोदशायीत्रिष्टुभो यजमानं वाचयति । घृतस्तुतिश्च दृश्यते वसोर्धारानन्तरं भविष्यति तदभिवादिन्यो वा । वसोर्धारा खुचा हूयते सात्र रूपकल्प- नया स्तन उक्तः । इमं खग्लक्षणं स्तनम् ऊर्जस्वन्तं बलव- न्तम् धय । 'धेट् पाने' पिब । अपां प्रपीनम् । अप- शब्देनात्र घृतमुक्तं सादृश्यात् । यद्वा 'अथापि तद्वितेन कृत्स्रवन्निगमा भवन्ति' इतिवन्निगमः । घृतप्रपूरितम् हे अग्ने, सरिरस्य मध्ये वर्तमान । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' इति श्रुतिः । एषु लोकेषु मध्ये वर्तमानः । किंच उत्सं जुपस्व उत्स्यन्दनं स्रुग्लक्षणं कूपं जुषस्व सेवस्व । मधुमन्तं मधुस्वादेन रसेन युक्तम् । हे अर्वन् । 'ऋ गतौ' अस्यैत- द्रूपम् । हे अरण सर्वतोगत । किंच । समुद्रियम् समुद्रसं बन्धिनम् । सदनं गृहम् । आविशस्व सेवस्व । ' त्रयो ह वै समुद्रा अग्निर्यंजुषां महाव्रतं साम्नां महदुक्थमृचाम्' इत्येत- दभिप्रायम् । अन्तरिक्षं वा समुद्रः ॥ ८७ ॥

म० 'इमं स्तनमिति वाचयति वा' ( का० १८ । ४ । २६ ) । इमं स्तनमिति मन्त्रगणमध्यायसमाप्तिपर्यन्तं यजमा - नेनाध्वर्युर्वाचयति स्वयं जपति वेत्यर्थः । त्रयोदशर्च आग्नेय- स्त्रिष्टुप्छन्दस्कोऽनुवाको यज्ञस्तुतिर्वसोर्धाराभिवादिनी घृत- स्तुतिर्वा । हे अग्ने, सरिरस्य लोकस्य मध्ये वर्तमानः लमिमं सुग्लक्षणं स्तनं स्रुचः पतन्तीं घृतधारां वा लं धय पिब । 'धेट् पाने' लोट् । 'इमे वै लोकाः सरिरम्' ( २ । ५ । २ । ३४ ) इति श्रुतेः । सरिरशब्देन लोका उच्यन्ते । वसोर्धारा सुचा

।

।

।

३३५

होष्यते सा स्रुगत्र रूपककल्पनया स्तन उच्यते । कीदृशं स्त- नम् । ऊर्जखन्तमूर्जो रसोऽस्यास्तीति ऊर्जखान् तं विशिष्टरस- वन्तम् । तथा अपां प्रपीनम् । अपशब्देन लक्षणया घृतमु- च्यते । अद्भिः घृतैः प्रपीनं पूर्ण अपामिति 'तृप्त्यर्थानां करणे षष्टी' इति तृतीयार्थे षष्ठी । प्राप्याय्यते पूर्यते प्रपीनम् 'ओ- प्यायी वृद्धी' 'ध्यायः पी' ( पा० ६ । १ । २८ ) इति च । हे अर्वन् इयतीति अर्वा सर्वतो गन्तः, उत्समुत्स्यन्दनं स्रुग्ल- क्षणं कूपं जुषस्व सेवख । कीदृशमुत्सम् । मधुमन्तं मधुवा घृतेन युक्तम् । किंच समुद्रियं समुद्रसंबन्धि चयनयागसंबन्धि सदनं गृहमाविशस्त्र तृप्तः सन् यज्ञगृहं सेवख । 'यो ह वै समुद्रा अग्निर्यजुषां महाव्रतं साम्नां महदुक्थमृचाम्' इत्यभि- प्रायः समुद्रशब्दः 'समुद्राभ्राद्ध:' ( पा० ४ । ४ । ११८ ) इति घप्रत्ययः तस्येयादेशः ॥ ८७ ॥

अष्टाशीतितमी ।

घृ॒तं मि॑मिक्षु॑ घृ॒तम॑स्य॒ योनि॑र्व॒ते तो घृ॒त- स्व॑स्य॒ धाम॑ । अ॒नु॒ष्व॒धमाव॑ मा॒दय॑स्य॒ स्वाहा॑कृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ ८८ ॥

/

उ० घृतं मिमिक्षे । योऽयमग्निर्घृतं मिमिक्षे । घृतमुदक- माहुतिपरिणामभूतम् । मिमिक्षे सिञ्चामि । अथवा यस्या- प्रेर्मुखे घृतं मिमिक्षे सिञ्चामि । घृतं चास्य योनिरुत्पत्ति- स्थानम् 'अग्निर्यस्यै योनेरसृज्यत तस्यै घृतमुल्बमासीत्' इत्ये- तदभिप्रायम् । यश्चायं घृते श्रितः अवस्थितः । यस्य चास्य तमेव धाम तेजः दीप्तिर्नाम वा । तमग्निम् अनुष्वध- माह । हे अध्वर्यो, अनुष्वधम् अन्वन्नम् पूर्वमन्नमुपकल्प्य पश्चादाह्वय । आहूय च मादयस्व तर्पय । तर्पयित्वा चैवं ब्रूहि । स्वाहाकृतम् स्वाहाकारेणाभिहुतम् । हे वृषभ वर्षितः । वक्षि हव्यम् हविः देवानां वहनं च हविपा- मावाहनं च देवतानामित्यग्नेः कर्मणी ॥ ८८ ॥

म० गृत्समददृष्टा । अहं घृतं मिमिक्षे सेक्तुमिच्छामि । अग्निमुखे मेदुमिच्छति मिमिक्षते 'मिह सेचने' सन्नन्तालद उत्तमैकवचनम् । यतोऽस्याग्नेर्धृतं योनिरुत्पत्तिस्थानम् । 'अग्नि- र्यस्य योनेरसृज्यत तस्यै घृतमुल्यमासीत्' इति श्रुतेः । गर्भा- धारोदकमुल्बम् । योऽग्निर्धृते श्रितः घृतमाश्रितः । अस्याग्ने- र्घृतमेव धाम स्थानं तेजस्करम् । वा उ अवधारणे । अतो हे अध्वर्यो, अनुष्वधं खधामन्नमुपलक्ष्य तमग्निमावह पूर्वमन्न- मुपकल्प्य पश्चादाह्वय । आहूय च मादयस्व तर्पय । तर्पयित्वा चैवं ब्रूहि हे वृषभ कामानामभिवर्षुक, स्वाहाकृतं स्वाहाका - रेण हुतं हव्यं वं वक्षि वह देवान् प्रापय । वहते : शपि लुप्ते ढलकत्वादौ कृते वक्षीति रूपम् । यद्वा यं प्रत्यहं मि- मिक्षे यस्य घृतं योनिर्यो घृते श्रितः यस्य च घृतं धाम स त्वमनुष्वधं देवानावह मादय हव्यं च वक्षि इत्यग्निं प्रत्ये- वोक्तिः । यतो वहेः कर्मद्वयं देवानामावाहनं हविर्वहनं च ॥८८॥

३३६

एकोननवतितमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

समु॒द्रादु॒र्मिर्मधु॑म॒२॥ उदा॑र॒दुपा॒श॒ना॒ सम॑मृ- त॒त्वमा॑नट् । घृ॒तस्य॒ नाम॒ गुह्यं यदस्ति जिह्वा दे॒वाना॑ म॒मृत॑स्य॒ नाभि॑ः ॥ ८९ ॥

उ० समुद्रादूर्मिः अन्नाध्या सेन घृतमन्नमत्र स्तूयते प्राणा ध्यासेन वाग्निः । तस्मात्समुद्रात् घृतमयात् अक्षीणत्वात् घृतस्य समुद्रेणोपमानम् अन्नदेवताभिप्रायं वा । साह्यनुपक्षी - णैव । ऊर्मिः महाराशिः घृतकल्लोलः । मधुमान् रसवान् । उदारत् उद्गच्छत् । उद्गत्य च उपांशुना सममृतत्वमानद । उपसंव्याप्नोत् । अंशुना प्राणेन जगत्प्राणभूतेनाग्निना एकी- । भूय अमृतत्वममरणधर्मित्वम् । प्राणश्चान्नं चैकीभूयामृतत्वं प्राप्नुत इत्यर्थः । तस्य घृतस्य नाम गुह्यमविज्ञातमविद्वद्भिः श्रुतिमन्त्रपरिपठितं यदस्ति तत् अहं वेद्मि । जिह्वा देवानाम् अत्यभिलाषाज्जिह्वास्थाननिमित्तं देवानाम् । अग्नेर्जिह्वासीति 'यदा वा एतदग्नौ जुह्वत्यथाग्नेजिंह्वाइवोत्तिष्ठन्तीति' । यच्च सर्वप्रकाशं तदप्यहं वेद्मि । अमृतस्य नाभिः अमरणधर्म- त्वस्य नहनं बन्धनम्। यो हि घृतमश्नाति स दीर्घायुर्भवति यद्वा अर्धेन सत्र स्तूयते अर्धेन घृतं मन्त्रस्य । समुद्रात् आग्निकात् यजुःसमुद्रात् यः ऊर्मिः शब्दसंघातः । नामा- ख्यातोपसर्गनिपातलक्षणः उपमोत्प्रेक्षारूपकाद्यलंकारोपेतः । । मधुमान् रसवान् वाक्यगुणैर्युक्तः । उदारत् उद्गान्मुखतः । स एव उपांशुना सवनेन क्रियमाणः । ' तदेतत् यजुरुपाधूं- श्वनिरुक्तम्' इति वचनात् । संप्रमोदमृतत्वम् । अतोऽग्नि- विद्भिः प्रकाशनीयः । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति तदपि जिह्वास्थान निमित्तं देवानां किमुत साक्षाद्धोमः । अथास्य घृतकीर्तवेवानिर्वैश्वानरो जज्वालेत्येतदभिप्रायं वचनम् । अमृतत्वस्य च नाभिः नहनं यजमानानाम् । अतोऽग्निचि-

यते स्तूयते च ॥ ८९॥

।

म० वामदेवदृष्टा । अत्रान्नाभ्यासेन घृतं स्तूयते प्राणा- ध्यासेन चाग्निः । समुद्रात् घृतमयात् मधुमान् रसवार्मिः कल्लोल उदारत् उदगच्छत् 'ऋगतौ' चेरङ् 'ऋदृशोऽङि गुणः' । ( पा० ७ । ५ । १६ ) अक्षीणत्वाद् घृतस्य समुद्रेणोपमानम् अन्नदेवताभिप्रायं वा । सा ह्यक्षीणैव । उद्गत्य च स ऊर्मिः अंशुना प्राणेन जगत्प्राणभूतेनाग्निना सं सङ्गत्यैकीभूय अमृत- त्वममरणधर्मित्वमुपानट् उपव्याप्नोतु । ' णश अदर्शने' लुङि 'मन्त्रे घस-' ( पा० २।४।८० ) इत्यादिना चेलुक् 'हल्याप' ( पा० ६ । १ । ६८ ) इति तिपो लोपः विआङुपसर्गीभ्यां व्याप्त्यर्थः । प्राणश्चान्नं च एकीभूयामृतत्वं प्राप्नुत इत्यर्थः । तस्य घृतस्य गुह्यमविज्ञातं नामाविद्वद्भिरज्ञेयं श्रुतिमन्त्रपठितं यदस्ति तत्कथ्यत इति शेषः । किं तदाह । देवानां जिह्वा अत्यभिला- षाद्देवानां जिह्वोत्थाननिमित्तम् अमेर्जिह्वासीत्युक्तः । यदा वा

पातरूप

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

एतदनौ जुह्वत्यथाग्नेर्जिह्वा इवोत्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेः । यच्च सर्वप्रकाशं नाम तदप्युच्यते । अमृतस्य नाभिः अमरणधर्मस्य नहनं बन्धनम् । यो हि घृतमश्नाति स दीर्घायुर्भवति गर्धन मन्त्रः स्तूयते अर्धेन घृतम् । समुद्रात् आनिकायजुः समुद्रादस्माद्यज्ञात् य ऊर्मिः शब्दसङ्घातो नामाख्यातोपसर्गनि- उपमोत्प्रेक्षारूपकाद्यलंकाररूपो मधुमान् रसवान् वाक्यार्थगुणैर्युक्त उदारत् मुखादुद्गात् स एव उपांशुना सव- नेन क्रियमाणः सन्नमृतत्वमाप्नोत् 'तदेद्यजुरुपांश्वनिरुक्तम्' इति श्रुतेः । अतोऽग्निचिद्भिः स ऊर्मिः प्रकाशनीयः । घृतस्य गुह्यं नाम यदस्ति तदपि देवानां जिह्वोत्थाननिमित्तं किं पुन- हमः । ' अथास्य घृतकीर्तवेवानिवैश्वानरो मुखादुजज्वाल ' ( १ । ४ । १ । १३ ) इति श्रुतेः । अमृतस्य नाभिः नहनं यजमानानाममृतत्वप्रापकं घृतं यजनेनेत्यर्थः । अतोऽग्निचिद्भि- ईयते स्तूयते च घृतमिति भावः ॥ ८९ ॥

नवतितमी ।

व॒यं नाम॒ प्रभ॑वामा घृ॒तस्या॒स्मिन्य॒ज्ञे धार॑यामा नमो॑भिः । उप॑ ब्र॒ह्मा शृ॒णवच्छ॒स्यमा॑नं॒ चतु॑शृङ्गो- ऽवमीद्वौर एतत् ॥ ९० ॥

1

उ० वयं नाम । यतो नामोच्चारणमपि प्रियं देवानामतो वयं नाम प्रब्रवाम घृतस्य अस्मिन्यज्ञे । धारयाम च यज्ञं नमोभिः हविर्भिः । किंच उपटणोच्चैतत् स्तोत्रं ब्रह्मा ऋत्विक् शस्यमानम् । यथा चतुःशृङ्गः यज्ञः । ऋत्विजोऽस्य शृङ्गाणि । अवमीत् उद्गिरति । यज्ञपरिणामाभिप्रायम् । गौरः गौरवर्णः एतत् घृतम् ॥ ९० ॥

म० यतो घृतनामोच्चारणमपि देवानां प्रियमता वयं घृतस्य नाम प्रत्रवाम अस्मिन् यज्ञे धृतनाम स्तुमः । नमोभि- रन्नैः धारयाम यज्ञमिति शेषः । किंच ब्रह्मा ऋलिक् शस्यमानं स्तूयमानमेतद् घृतनाम उपशृणवत् उपशृणोतु । 'लेटोऽडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इयडागमः । यथा गौरः गौरवर्णः शुद्धो यज्ञः एतत् घृतयज्ञफलरूपमवमी दुद्भिरति यज्ञपरिणामाभि- प्रायम् । कीदृशो गौरः । चतुःशृङ्गः चत्वार ऋत्विजः शृङ्गभूता यस्य सः ॥ ९० ॥

एकनवतितमी ।

च॒त्वारा त्रयो॑ अस्य॒ पादा द्वे शीर्षे सप्र हस्ता॑सो अस्य । त्रधः॑ व॒द्धो वृ॑ष॒भो रो॑रवीति महो दे॒वो मर्त्त्या २ ॥ आवि॑वेश ॥ ९१ ॥

उ० चत्वारि शृङ्गाः । चतुःशृङ्गो वमीदित्युक्त्वा अधुना चतुःशृङ्गं यज्ञं वृषशब्दं वृपभं प्रतिपादयितुमाह । यस्यास्य चत्वारि शृङ्गाणि ब्रह्मोद्गातृहोन्रध्वस्वख्यानि यस्य चास्य त्रयः पादाः ऋग्यजुःसामलक्षणाः । यस्य चास्य द्वे शीर्षे हविर्धानप्रवख्ये यस्य चास्य सप्तहस्तासः सप्तहोतारो हस्ता

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३३७

वन्तः । यत् तस्य घृतस्य इन्द्रः एकं भागं जजान जनयति । 'ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्ते अन्तरिक्षमाविशतः '

इव व्याप्रियन्ते । यद्वा सप्तच्छन्दांसि हस्ता इव । यश्व त्रिधा त्रिप्रकारं संबद्धः प्रातः सवनमाध्यन्दिनतृतीयसवनैः । वृषभो वर्षिता । रोरवीति 'रु शब्दे' । अत्यर्थं शब्दं करोति । इत्यादिश्रुतिरिन्द्रस्य जनकत्वं दर्शयति । सूर्य एकं भागं सोऽयं महो देवः महो देवो महान्देवः हिरण्यगर्भस्तम्बपर्य- । जनयति । 'ते तत उत्क्रामतः ते दिवमाविशतः' इत्यादि- न्तानां प्राणिनामुपजीव्यः । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणां शरीर - श्रुतिः सूर्यस्य जनकत्वं दर्शयति । वेनाद् अग्नेर्यज्ञसाधन- भूतः । मर्त्यान्मनुष्यान् आविशति । शब्दग्रामो वाभिधेयः । भूतात् एकं भागं स्वधयान्नेनाहुतिलक्षणेन निष्टतक्षुः निष्क- चत्वारि शृङ्गाणि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः त्रयोऽस्य पादाः । र्षितवन्तः द्विजातयः । यस्ततः पुत्रो जायते स लोकः प्रत्यु- प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषोत्तमपुरुषाः । द्वे शीर्षे नामाख्याते । त्थायीत्येतदुक्तं भवति ॥ ९२ ॥ सप्तहस्ताः सप्तविभक्तयः । त्रिधा बद्धः एकवचन द्विवचन- बहुवचनैः । वृषभ इवामर्थादन्यानि शास्त्राण्यधः पदीकृत्य रोरवीति । य उक्तगुणः सोऽयं महान्देवो मर्त्यान् आविशति प्रतिपादयति ॥ ९१ ॥

म० यज्ञपुरुषदेवत्य ऋषभो मन्त्रः । चतुःशृङ्गोऽवमीदि- त्युक्त्वा चतुःशृङ्गं यज्ञं वृषभरूपेण प्रतिपादयितुमाह । यो वृषभः कामानां वर्षिता । रोरवीति 'रु शब्दे' यङ्लुगन्तम् । अत्यर्थं शब्दं करोति सोऽयं महो देवः महति पूजयति मह्यते वा जनैरिति महो महान् देवः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनामु- पजीव्यो ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणां विदुषां शरीरभूतो मर्त्यान् मनुष्यानाविवेश आविशति मनुष्यान् व्याप्य तिष्ठति । यस्य वृषभस्य यज्ञस्य चत्वारि शृङ्गा शृङ्गाणि ब्रह्मोद्गातृहोत्रध्वर्युलक्ष- णानि । त्रयः पादाः ऋग्यजुः सामरूपाः । द्वे शीर्षे शिरसी हवि - र्धानप्रवर्ग्याख्ये । 'शिर एवास्य हविर्धानं ग्रीवा वै यज्ञस्योपसदः शिरः प्रवर्ग्यः' इति श्रुतेः । अस्य वृषभस्य सप्त हस्तासः सप्त होतारो हस्ताः हस्ता इव व्याप्रियन्ते । सप्त छन्दांसि वा हस्ताः । यश्च त्रिधा त्रिप्रकारैर्बद्धः प्रातः सवनमाध्यन्दिन - सवनतृतीयसवनैर्बद्धः । यद्वा चत्वारो वेदाः शृङ्गाणि । त्रयः पादाः सवनानि द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये सप्त हस्तासः छन्दांसि । त्रिधा बद्धः मन्त्रत्राह्मणकल्पैर्बद्धः । शब्दग्रामो वा व्याख्येयः । चत्वारि शृङ्गाणि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः पादाः प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषोत्तमपुरुषाः त्रयः काला वा । द्वे शीर्षे कार्यताव्यङ्ग्यते । सप्त हस्ताः विभक्तिरूपाः । त्रिधा वद्धः एकवचनद्विवचनबहुवचनैर्बद्धः । वृषभ इवायमन्यशास्त्राणि अधः कृत्वा रोरवीति सोऽयं महान् देवो मर्त्यानाविवेश आविशति प्रतिपादयति । मनुष्येष्विति । मनुष्याधिकारत्वाच्छा- त्रस्येति न्यायात् ॥ ९१ ॥

द्विनवतितमी ।

त्रयः

त्रिधा॑ हि॒तं प॒णिभि॑गृ॒ह्यमा॑नं॒ गवि॑ दे॒वासो॑ घृ॒त. मन्व॑विन्दन् । इन्द्र॒ एक्॒ सूर्य एकै जजान वेना-

।

देक॑ स्व॒धया॒ निष्ट॑त॒क्षुः ॥ ९२ ॥

म० त्रिधा त्रिप्रकारैरेषु लोकेषु हितं स्थापितं द्रुतं यज्ञ- परिणामभूतं पणिभिरसुरैर्गुह्यमानं गुप्यमानं सत् देवासो गवि अन्वविन्दन् धेनौ आनुपूर्व्याल्लब्धवन्तः । तस्य एकं भागमिन्द्रो जजान जनयति 'ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्ते अन्त- एकं भागं जजान । 'जनी प्रादुर्भावे लिट् परस्मैपदमार्षम् । रिक्षमाविशत' इत्यादिश्रुतिरिन्द्रस्य जनकत्वं दर्शयति । सूर्य 'ते तत उत्क्रामतस्ते दिवमाविशतः' इत्यादिश्रुतिः सूर्यस्य घृतभागजनकत्वं दर्शयति । वेनाद् यज्ञसाधनभूतादनेः एकं स्वधया अन्नेन त्रेताहुतिलक्षणेन निष्टतक्षुः निष्कर्षितवन्तो द्विजातयः । यस्ततः पुत्रो जायते स लोकप्रत्युत्थायीत्येतदुक्तं भवति ॥ ९२ ॥

त्रिनवतितमी ।

ए॒ता अ॑ष॑न्ति॒ हृद्या॑त्समु॒द्राच्छ॒तव॑जा रि॒पुणा नाव॒चक्षै । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भिर्चाकशीमि हिर- ण्ययो॑ वेत॒सो मध्य॑ आसाम् ॥ ९३ ॥

उ० एता अर्षन्ति । ऊर्मयः या एता वाचः अर्षन्ति उद्गच्छन्ति । हृद्यात् समुद्रात् श्रद्धोदकप्लुतादेव । ता याथा- त्म्य चिन्तनसन्तान गर्भान्निगमनिरुक्तनिघण्टुव्याकरणशिक्षा- च्छन्दोभिः परिपूरिताः शब्दवजाः । बहुगतयो बह्नर्थाः । याश्चैता अर्चन्त्यो रिपुणा कुतार्किकवृन्दशत्रु संघातेन । नाव- चक्षे नापवदितुं शक्याः । ताः घृतस्येव धारा देवानां तृप्ति- कराः अभिचाकशीमि अहमभिगच्छामि । हिरण्यमयश्च वेतसोऽग्निः मध्ये आसां वाग्व्यक्तीनां विद्यमानं चाकशीमि अहमभियास्यामि । हिरण्मयो वेतसोऽग्निराहवनीयाख्यः । मध्ये आसां वाग्व्यक्तीनां विद्यमानं चाकशीमि । अमिर्हि वाचामधिष्ठात्री देवता । यद्वा घृतस्य धारा एवोच्यन्ते । या एता अर्पन्ति गच्छन्ति हृद्यात्समुद्रात् । हृदयेन हि सं- कल्प्य पश्चात् यजन्ते ता एवमुच्यन्ते । शतत्रजा बहुगतयः । याश्चैता रिपुणा शत्रुणा यज्ञपरिपन्थिना नावचक्षे नावद्रष्टुं शक्यन्ते ताः घृतस्य धारा अहमभिचाकशीमि पश्यामि । यश्चायं हिरण्मयो वेतसोऽग्निराहवनीयाख्यो मध्ये आसां व्यवतिष्ठति तमप्यहं पश्यामि । याथात्म्यतोऽहं द्रव्यं देवतां

उ० त्रिधा हितम् यज्ञपरिणामभूतं यथा घृतं तथा त्रिधा निहितं स्थापितमेषु लोकेषु । पणिभिः सुरैः । गुह्यमानं गुप्यमानम् । गवि देवाः घृतम् अन्वविन्दन् भानुपूर्व्याल्लब्ध- । च पश्यामीत्युक्तं भवति ॥ ९३ ॥

४३ य० उ०

३३८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ सप्तदशोऽध्यायः १७ ]

उ० सिन्धोरिव । या एताः सिन्धोरिव नद्याः प्राध्वने प्रगतोऽध्वनः प्राध्वा महोदकप्रपातः तस्मिन्महोदकप्रपाते । शूघनासः शु इति क्षिप्रनाम । हन्तेर्गत्यर्थस्य घनः । क्षिप्र- गमनाः वातप्रमियः तरङ्गाः पतयन्ति । स्वार्थेण च । प्रप- तन्ति । यह्वाः महत्यः । खुमुखात्परिभ्रष्टाः घृतस्य धाराः तांश्च पतन्तीरश्नात्यग्निः । क इवेत्यत आह । अरुषो न वाजी । नकार उपमार्थीयः । यथा अरोचनो जात्यादिभिरुत्कृष्टो वाजी वेजनवान् अश्वः । पुनरप्यश्वं विशिनष्टि । काष्ठाभि-

म० एता वाचः अर्षन्ति उद्गच्छन्ति । तस्मात् हृयात् समु- यन्ति य॒ह्वाः । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अरु॒षो न वा॒जी द्वात् श्रद्धोदकठतात् देवतायाथात्म्यचिन्तनसन्तान॒रूपात्समु- काष्ठ॑ भि॒न्दन्नूमि॑भिः॒ पिन्व॑मानः ॥ ९५ ॥ द्वान्निगमनिरुक्तनिघण्टुव्याकरणशिक्षाच्छन्दोभिः पावनैः पूतात् । कोदृश्यो वाचः । शतत्रजाः शतं व्रजं व्रजा गतयो यासां ताः बहुगतयः । बह्वर्था इत्यर्थः । याच अर्षन्त्यो रिपुणा कुता- र्किकवृन्दशत्रुणा न अवचक्षे न अवचक्ष्यन्ते पुरुषवचनव्यत्ययः । नापवदितुं खण्डयितुं शक्यन्ते ता घृतस्य धारा इवाभिचाक- शीमि । लुप्तोपमानम् । अहं पश्यामि । आसां वाचां मध्ये यो हिरण्ययो हिरण्मयो दीप्यमानो वेतसोऽग्निः तं चाभिचाक- शीमि । अग्निर्हि वाचामधिष्ठात्री देवता । यद्वा घृतधारा एवो च्यन्ते । या एता हृद्यात्समुद्रात् घृतधारा अर्षन्ति गच्छन्ति । हृदयेन संकल्प्य यजनाद्धृदयादुद्गतिरुच्यते । शतत्रजा नाना । न्दन् । आज्यन्तान् विदारयन् । ऊर्मिभिः पिन्वमानः आज्य- गतयः याश्च रिपुणा नावचक्षे यज्ञपरिपन्थिना द्रष्टुं न शक्यन्ते । न्तविभेदनश्रमयोगाच्च स्वेदोदकोर्मिभिः पिन्वमानः प्रसि- ता घृतधाराः पश्यामि । यश्चायं हिरण्ययो वेतसोऽग्निराह - ञ्चनभूमिम् । यथैतद्गुणविशिष्टोऽश्वोऽश्नाति एवमग्निरप्यश्ना- वनीय आसां धाराणां मध्ये स्थितस्तं च पश्यामि द्रव्यदेवताश्च तीति वाक्यार्थः । नतु हीनोपमानमनेरश्वः ज्यायांस्तत्र याथात्म्येनाहं पश्यामीत्यर्थः ॥ ९३ ॥ गुणभप्रेत इति परिहृतं यास्केन ॥ ९५ ॥

सम्यक्

चतुर्नवतितमी ।

स्रवन्ति सरितो न धेना॑ अ॒न्तर्हृदा मन॑सा पू॒यमा॑नाः । ए॒ते अर्पन्त्युर्मयों घृ॒तस्य॑ ईव क्षिप॒णोष॑माणाः ॥ ९४ ॥

मृगा

म० घृतस्य धाराः पतयन्ति स्रुङ्खात्पतन्ति । 'पत ऐश्वर्ये गतौ च' चुरादिरदन्तः । कीदृश्यो धाराः । यह्वाः महत्यः । न्धोर्वातप्रमिय इव । प्रगतोऽध्वनः प्राध्वनः विषमप्रदेशः ॥ यह इति महन्नामसु पठितम् । तत्र दृष्टान्तद्वयम् प्राध्वने सि-

वातेन प्रमीयन्ते नश्यन्ति ते वातप्रमियस्तरङ्गाः 'मी हिंसायां ' उ० सम्यक् । या एताः साधु स्रवन्ति सरितो न धेनाः दिवादिः अस्मात् क्विप् । यथा सिन्धोर्नद्याः वातप्रमियः तरङ्गाः नद्यइवानवच्छिन्नोदकसंतानप्रबद्धाः । धेना वाचः । धेना प्राध्वने विषमप्रदेशे पतन्ति तद्वत् । कीदृशा वातप्रमियः । इति वानामसु पठितम् । अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । शूघनासः । शु इति क्षिप्रनाम । हन्तेर्गत्यर्थस्य धनमिति रूपम् । अन्तर्व्यवस्थितेन हृदयेन परिपथस्थानीयेन मनसा च पूय शु क्षिप्रं घनं गमनं येषां ते शुघनाः शीघ्रगमनाः 'आजसेर- मानाः विविच्यमानाः शब्ददोषेभ्यः । ता अग्निमेव स्तुव सुक् । अन्यो दृष्टान्तः । वाजी न । न इवार्थे । वाजीव यथा वाजी न्तीति शेषः । ये चैते अर्षन्ति गच्छन्ति ऊर्मयः संघाताः । अश्वः पतति । कीदृशो वाजी । अरुषः 'रुष क्रोधे' रोषति घृतस्य स्रुक्परिभ्रष्टा मृगाइव क्षिपणोः व्याधात् ईषमाणाः कुध्यतीति रुषः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्र- पलायमानाः । तेप्यग्निं तर्पयन्तीति शेषः । एतदुक्तं भवति । त्ययः । न रुषः अरोषणः जात्यादिभिरुत्कृष्ट इत्यर्थः । तथा श्रुतिश्च द्रव्यं चान्यर्थमेव ॥ ९४ ॥ काष्टाः आज्यन्तान् संग्रामप्रदेशान् भिन्दन् विदारयन् ऊर्मिभिः काष्ठ भेदनोत्थश्रमखेदोदकैः पिन्वमानः भूमिं सिञ्चन् । 'प सेचने' शानच् इदित्त्वा नुम् । स वाजी यथा पतित्वान्नान्यश्नाति एवं पतन्ती घृतधारा अग्निरश्नातीत्यर्थः ॥ ९५ ॥

म० या धेनाः वाचः सरितो न सरित इव नद्य इवानव- च्छिन्नप्रवाहाः सम्यक् स्रवन्ति प्रसरन्ति । धेना इति वाड्- । नामसु पठितम् । कीदृइयो धेनाः । अन्तः हृदा मनसा च मनसा पूयमानाः शरीरान्तर्व्यवस्थितेन हृदा पावनस्थानीयेन मनसा च पूयमानाः शब्ददोषेभ्यो विविच्यमानाः । ता अग्निमेव स्तुवन्तीति शेषः । ये च एते घृतस्य ऊर्मयः कल्लोला: अर्षन्ति स्रुक्परिभ्रष्टाः गच्छन्ति। 'ऋष गतौ' तेऽप्यग्निं तर्पयन्तीति शेषः । तत्र दृष्टान्तः । क्षिपणोः क्षिपति हिनस्ति क्षिपणुर्व्याधः क्षिपणोरीषमाणाः पलायमाना मृगा इव व्याधाद्भीता मृगा इव ये घृतोर्मयो गच्छन्ति तेऽग्निं तर्पयन्तीत्यर्थः । श्रुति- द्रव्यं चान्यर्थमेवेति भावः ॥ ९४ ॥

षण्णवतितमी ।

अ॒भिप्र॑वन्त॒ सम॑ने॒व॒ योर्पाः कल्या॒ण्यः स्मय॑- मानासो अ॒ग्निम् । घृ॒तस्य॒ धारा॑ स॒मिधो॑ नसन्त॒ ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः ॥ ९६ ॥

उ० अभिप्रवन्त अभिनमन्त्यो यन्ति प्रह्वीभवन्ति । काः पुनस्ताः घृतस्य धाराः । कमभिप्रह्वीभवन्ति । अग्निम् । कथमिव । समानमनस्का इव योषाः एकभर्तारं प्रति संगतमनसः । कल्याण्यः रूपयौवनसंपन्नाः । स्मयमानाः । सिन्धरिव प्राध्व॒ने श॑घ॒नासो॒ वात॑प्रमियः पत- 'मिङ् ईषद्धसने' । ईषद्धसमानाः । समिधः समिन्धनाः ।

पञ्चनवतितमी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

इत्थंभूता धारा अग्निमभि प्रह्वीभूय । ततस्तमेवाग्निं नसन्त । नसतिराप्नोतिकर्मा वा नमति कर्मा वा । व्याप्नुवन्ति । ताश्च धाराः जुषाणः हर्यति जातवेदाः । हर्यतिः प्रेप्साकर्मा । प्रेप्सति प्रतिकामयते । नास्य ग्रहणशक्तिपरिहरणमस्तीत्य- भिप्रायः । जातप्रज्ञानोऽग्निः ॥ ९६ ॥

म० घृतस्य धाराः अग्निमभिप्रवन्त 'प्रुङ् गतौ' । अग्निं प्रति- गच्छन्ति । लङ् अडभाव आर्षः । तत्र दृष्टान्तः । योषा इव यथा योषाः स्त्रियः पतिं अभिप्रवन्ते । कीदृश्यो योषाः । समनाः समानं मनो यासां ताः समनसः । विभक्तेर्डादेशः । कल्याण्यः रूपयौवनसंपन्नाः स्मयमानाः ईषद्धसन्त्यः 'स्मिड् ईषद्धसने' । ता धारा अग्निं नसत हरन्ति 'नस हरणे' लङ् अडभाव आर्षः । नसतिराप्नोतिकर्मा वा । अग्निं व्याप्नुवन्ति । कीदृश्यो धाराः । समिधः समिन्धते दीपयन्त्यग्निमिति समिधः । किंच जातवेदाः जातप्रज्ञानोऽग्निर्जुषाणः प्रीतियुक्तः सन् ता घृत- धारा हर्यति प्राप्नोति 'हर्य क्लमे गतौ' हर्यतिः प्रेप्साकर्मा वा । ता धाराः प्रेप्सति कामयते । नास्य ग्रहणशक्तिपरिहरणमस्तीति भावः ॥ ९६ ॥

सप्तनवतितमी ।

कन्या इव वह॒तुमेत॒वा उ॑ अञ्जाना अभि- चा॑कशीमि । यत्र॒ सोम॑ः सु॒यते॒ यत्र॑ य॒ज्ञो घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भि तत्प॑वन्ते ॥ ९७ ॥

उ० कन्या इव । या एताः कन्याइव नवपरिणीता इव । वहतुम् वोढारं भर्तारम् । एतवै एतुं गमनाय । अञ्जि प्रजननम् । अञ्जाना व्यक्तं कुर्वाणाः । अभिचाकशीमि अ॒भिपश्यामि । ताः घृते॑स्य॒ धाराः यत्र सोमोभिष्ट्रयते यत्रच सौत्रामण्याख्यो यज्ञस्तायते । अभि तत्पवन्ते । तत् तत्रे- त्यर्थः । अभिपवन्ते अभिगच्छन्ति यज्ञसहचरिता घृतस्य धारा इत्यभिप्रायः ॥ ९७ ॥

।

णानि धत्त । इ॒मं य॒ज्ञं

३३९

न॑यत दे॒वता॑ नो घृ॒तस्य॒

धारा॒ मधु॑मत्पवन्ते ॥ ९८ ॥

देवाः, अभ्यर्षत अभ्यागच्छत । एतां

अभ्यर्षत । उ० सुष्टुतिम् शोभनां स्तुतिम् । एतं च गव्यमाजिम् गोविकारै- घृतैर्जनितं गव्यम् आजिमानमनमभ्यागच्छत । अभ्यागत्य च अस्मासु भद्रा भद्राणि द्रविणानि धनानि । धत्त स्थाप- यत दत्त वा । किंच इमं यज्ञं नयत तत्र देवा देवत्वं नः अस्माकम् अस्माभिर्यो देवलोको जित इत्यर्थः । याश्चैता घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते मधुसंयुक्तं पवन्ते ताश्चास्मंज्जितं लोकं नयतेत्यनुवर्तते ॥ ९८ ॥

अभ्यर्षत अभ्यागच्छत । अज्यते प्राप्यते स्वर्गे येन स आजि- म० हे देवाः, यूयं सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिमाजिं यज्ञं चं यज्ञः । कीदृशमाजिं गव्यम् । गव्यं घृतं विद्यते यस्मिन् सं गव्यस्तम् घृतयुतम् । अर्शआदित्वादच्प्रत्ययः । आगत्य चास्मासु भद्रा भद्राणि कल्याणानि द्रविणानि धनानि धत्त स्थापयंत दत्त वा 'डुधाञ् धारणपोषणयोः' दाने चेति वचनात् । किंच नोऽस्माकमिमं यज्ञं सौत्रामणीं देवता देवतासु देवलोके नयतं प्रापयत । देवताशब्दात् 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तिलोपः । किंच याश्चैना घृतस्य धारा मधुमत् यज्ञे यज्ञद्रव्ये स्वर्गं गते यजमानो गच्छत्येवेत्यर्थः ॥ ९८ ॥ रसवत् यथा तथा पवन्ते प्रसरन्ति ता अपि देवतासु नयतं

एकोनशततमी ।

धाम॑ ते॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मधि॑ नि॒तम॒न्तः स॑मु॒द्रे हृद्यं - न्तरायु॑षि । अ॒पामनी॑के समि॒थे य आभृ॑त॒स्तम् - श्याम॒ मधु॑मन्तं त ऊर्मिम् ॥ ९९ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

उ० धामं ते तव आहुतिपरिणामभूतमिदं जगत् ब्रह्मा- ।दिस्तम्बपर्यन्तम् मन्यमान आह । धामं धामानि विभूत्यां ते तव विश्वं भुवनं भूतजातमधिश्रितम् अध्याश्रितम् । यच्चान्तः समुद्रे समुद्रस्य मध्ये किंचित् यच्च आयुषि किंचिदपि धामनि तव अधिश्रितमित्यनुवर्तते । यत एवं अतस्त्वां ब्रवीमि । अपामनीके मुखे वर्तमानो य ऊर्मिरा- हृतः । समिथे संग्रामे च पणिभिः सहवर्तमानो य ऊर्मिरा- हतः । तदुक्तं पणिभिर्गुह्यमानमिति । तम् अश्याम भक्ष- यामः व्यायाम वा । मधुमन्तं रसवन्तम् ते तव संबन्धि- नम हे घृत, हविः परिणामिनो रसस्य वयं भोक्तारो भवेम । देवत्वं प्राप्नुयामेति वक्रोक्त्या प्रार्थ्यते ॥ ९९ ॥

म० घृतस्य धाराः तत्तत्र अभिपवन्ते अभिगच्छन्ति 'पव गतौ । तत्र कुत्र । यत्र स्थाने सोमः लताविशेषः सूयते अभि- षूयते । यत्र च यज्ञः सौत्रामण्याख्यः क्रियते तत्र गच्छन्तीर्धृ- तस्य धारा अभिचाकशीमि पश्यामि । तत्र गमने दृष्टान्तः । कन्या वहतुमिव वहति परिणयति वहतुर्भर्ता यथा वहतुं पति- मेतवै प्राप्तुं कन्या अभिप्रवन्ते 'इण् गतौ' तुमर्थे तवे- प्रत्ययः । कीदृश्यः कन्याः । अञ्जि भगमञ्जाना व्यक्तं योग्यं कुर्वाणाः अज्यते व्यक्तीक्रियते स्त्रीपुंव्यक्तिर्येन तत् तदञ्जनाः कन्या यथा पतिं गच्छन्ति तथा यज्ञं घृतधारा गच्छन्ति ता यज्ञसहिता घृतधाराः पश्यामी- । त्यर्थः ॥ ९७ ॥

अष्टनवतितमी ।

इति वकृतौ मत्रभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ म० ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं निखिलं जगदाहुतिपरिणामभूर्त अ॒भ्य॒र्षत सुष्टुतिं गव्य॑मा॒ाजिम॒स्मासु॑ भ॒द्रा द्रवि॑- ! मन्यमानो मुनिराह । हे अग्ने, विश्वं भुवनं सर्वं भूतजातं ते

३४०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

तवं धामन् धाम्नि विभूत्यामधिश्रितं आश्रितं स्थितम् । वन्म- द्वौ कामावभिरूपौ संयुनक्ति । चकारेण समुच्चिनोति अव्य- हिमोत्थमित्यर्थः । यच्चान्तः समुद्रे समुद्रमध्ये तथा हृदि वच्छेदाय अनुपक्षयाय । यथा कश्चिद्विजीतियकसौ संयु- हृन्मध्ये तथा अन्तरायुषि आयुर्मध्ये ब्रह्मणो जीवनपर्यन्तं । ज्यात् । ओक इति निवासनाम । विगत ओको गृहं ययोः यद्भूतजातं तदपि ते धामनि श्रितम् । धामन्निति विभक्तिलोपः । कुमारीकुमारयोः तौ व्योकसौ नानागृहनिवासिनी संयुज्यात् अतोऽहं प्रार्थये मधुमन्तं रसवन्तं तमूर्मि घृतकल्लोलं ते व तयोर्विवाहं कुर्यात् । एवं चकारेण समुच्चिनोति । यज्ञेन दीयं वयमश्याम भक्षयामो व्याप्नुयामो वा । तं कम् । अपाम- कल्पन्ताम् वाजप्रभृतीनि चकारसमुच्चितानि मम यज्ञेन नीके मुखे वर्तमानो य ऊर्मिः समिधे पणिभिः सह युद्धे । कल्पन्तां समर्था भवन्तु । यज्ञेऽग्निं तर्पयन्तु अभिषिञ्चन्तु आमृतः आहृत आनीतः । ' त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानम्' वा । अनेन च त्वा प्रीणाम्यनेन च त्वा अभिषिञ्चा- ( क० ९२ ) इत्युक्तत्वात् । अश्यामेति अश्नातेरश्नोतेर्वा विक- म्यनेन चेत्यस्याः श्रुतेरभिप्रायेण व्याख्यातम् । अथो इदं रणव्यत्ययेन श्यनि प्रत्यये लोटि रूपम् । हविः परिणामिनो । च मे देहीदं च म इत्यस्याः श्रुतेरभिप्रायेण व्याख्यास्यामः । रसस्य वयं भोक्तारो भवेमेति भावः । देवत्वं प्राप्नुयामेति वक्रोक्त्या प्रार्थ्यते । यद्वास्या ऋचोऽर्थान्तरमुच्यते । हे अग्ने, इदं विश्वं भुवनं तव धानि अधिश्रितं तत्ते धाम कुत्र कुत्रेति तदुच्यते । अन्तः समुद्रे अन्तरिक्षमध्ये सूर्यरूपेण । समुद्र इत्यन्तरिक्षनाम । हृदि अन्तः सर्वप्राणिनां हृदये जठरा- ग्निरूपेण आयुषि अन्ने सर्व प्राण्याहारत्वेन अपामनीके उद- कानां सङ्घाते वैद्युताग्निरूपेण समिथे सङ्ग्रामे शौर्यान्निरूपेण एवं सर्वेषु स्थानेषु आमृतः स्थापितो यस्तव धामरूप ऊर्मिः घृतरूप उदकरूपो वा तं तव रसं मधुमन्तं माधु- यपेतं वयमश्याम प्राप्नुयाम । सर्वरसभोक्तारः स्यामेति

भावः ॥ ९९ ॥

·

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
सेकादिजपपर्यन्तोऽध्यायः सप्तदशोऽगमत् ॥ १७॥

अष्टादशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

वाजप्रभृतीनि चशब्दसमुच्चितानि मम यज्ञेनानेन क्लृप्तानि भवन्तु । यज्ञोऽस्मभ्यमेतेषां दाता भवत्वित्यर्थः । एवमस्मा- भिर्दियात्रप्रदर्शनं कृतं मन्त्रव्याख्यायाः ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥

म० सप्तदशेऽध्याये चित्यारोहणादिमन्त्रा उक्ताः । इदानी - मष्टादशेऽध्याये वसोर्धारादिमन्त्रा उच्यन्ते । 'वसोर्धारां जुहो- त्योदुम्बर्या पञ्चगृहीतं सन्ततं यजमानोऽरण्येऽनूच्येऽग्निप्राप्ते वाजश्च म इत्यष्टानुवाकेन' ( का० १८ । ५ । १ ) । अस्यार्थः ततो यजमान आज्यं संस्कृत्यार्थपरिमाणया महत्यैौदुम्बर्या खुचा महता स्रुवेण पञ्चवारं गृहीतमाज्यमरण्येऽनूच्ये पुरोडा- शेऽधिकरणे तदुपरि संततमविच्छिन्नधारं यथा तथा वसो- र्धारासंज्ञामाहुतिं जुहोति । घृतेऽग्निप्राप्ते सति वाजश्चेत्यादि - होममन्त्रारम्भः कार्योऽष्टाभिरनुवाकैर्वाज श्वेत्यादिवेदवाहान्ते- रेकोनत्रिंशत्कण्डिकात्मकैः । वाजश्च मे । चकाराः समुच्च- यार्थाः । यज्ञेनानेन मया कृतेन वाजादयः पदार्थाः कल्पन्तां लृप्ताः संपन्ना भवन्तु । स यज्ञो वाजादीनां दातास्मभ्यं भव- वित्यर्थः । 'अथो इदं च मे देहीदं च मे ' ( ९ । ३ । २ । ५ ) इति श्रुतेः । यद्वा वाजादयः पदार्था मे मम यज्ञेन कल्पन्ताम् । विभक्तिव्यत्ययः । यज्ञेऽग्निं तर्पयन्तु अभिषिञ्चन्तु वा । 'अ- नेन च त्वा प्रीणाम्यनेन च त्वाभिषिञ्चामि' (९ । ३ । ३ । ५ ) इत्यादिश्रुतिः । द्वौ द्वौ कामावनुपक्षयाय संयुज्याच्च- कारेण कन्याकुमाराविव । तथाच श्रुतिः 'द्वौ द्वौ कामावभि- रूपौ संयुक्तत्यव्यवच्छेदाय यथा व्योकसौ संयुञ्ज्यात्' ( ९ । उ० इतउत्तरं वसोर्धारिकाणि यजूंषि सप्तविंशतिकण्ड ! ३ । २ । ६ ) इति । अथ पदार्थ व्याख्यायन्ते । वाजवेत्या- काः । वाजश्च मे वाजः अन्नं च मे । प्रसवः अन्नदानविषयादियजुषां देवा ऋषयः । अग्निर्देवता । छन्दांसि पिङ्गलोक्ता- भ्यनुज्ञा दीयतां भुज्यतामिति । प्रयतिश्च मे प्रसितिश्च मे । न्यक्षरसंख्यया ज्ञेयानि । एतैर्यजुर्भिर्यजमानोऽग्नेः कामान् प्रयतनं प्रयतिः आज्ञा प्रसयनं प्रसितिः तन्तुर्वा जालं वा तेन चात्र बन्धनं स्नेह उपलक्ष्यते । धीतिश्च मे क्रतुश्च मे । 'ध्ये चिन्तायाम् ' । तस्य धीतिः संप्रसारणं छान्दसम् । क्रतुः संकल्पः संस्कारो वा । स्वरश्च मे श्लोकश्च मे । साधुशब्दः स्वरः श्लोकः गद्यपद्यबन्धः । श्रवश्च मे श्रुतिश्च मे श्रवो वेदमन्त्राः । श्रुतिर्ब्राह्मणम् । ज्योतिश्च मे स्वश्च मे । ज्योति रादित्यादिः स्वर्युलोकादि । द्वौ द्वौ कामौ संयुनक्ति अव्यव- च्छेदाय । 'यथा व्योकसौ संयुज्यादेवम्' इति श्रुतिः । द्वौ

वाज॑श्च मे प्रच॑ मे॒ प्रय॑तिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च॑ मे॒ क्रतु॑ मे॒ स्वर॑श्च मे॒ श्लोक॑श्च मे श्र॒वश्च॑ मे॒ श्रुति॑श्च मे॒ ज्योति॑श्च मे स्व॒श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ १ ॥

याचते वाजो मेऽस्त्वित्यादि । तत्रैकाधिकानि चतुःशतं यजूंषि कामास्तु पञ्चदशोत्तरं शतम् । तद्यथा । वाजश्चेत्याद्यासु ज्ये- ठ्यं च मे, वसु च मे ( १४/१५ ) इति कण्डिकाद्वयवर्जितासु एकोनविंशतिकण्डिकासु त्रयोदश त्रयोदश यजूंषि सन्ति ज्यैष्ठ्यं च म इत्यस्यां ( ४ ) पञ्चदश वसु च म इत्यस्यां (१५) नव । अग्निश्च मे धर्मश्च म इत्यस्यां ( २२ ) द्वादश कामास्तु त्रयोदश अङ्गुलयः शक्करयो दिशश्च म इत्येकं यजुः कामा- स्वत्र त्रयः । व्रतं च म इत्यस्यां (२३) षट् कामास्तु दश

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अहोरात्रे ऊर्वष्ठीवे बृहद्रथन्तरे च म इत्येकं यजुः षट् कामाः । एका च म इत्यस्यां ( २४ ) त्रयस्त्रिंशत् । चतस्रश्च मे (२५) अत्र त्रयोविंशतिः । त्र्यविश्च मे ( २६ ) अत्रैकादश । पष्ठ- वाद च मे ( २७ ) इत्यत्र नव । वाजाय स्वाहेति ( २८ ) अत्र चतुर्दश । आयुर्यज्ञेनेति ( २९ ) अत्रैकविंशतिः कल्प- न्तामन्तानि १२ स्तोमश्चेति षट् १८ खर्देवाः १९ प्रजापतेः २० वेट्स्वाहा २१ । एवमेकाधिका चतुःशती । अथ यजुषा- मर्थाः । वाजोऽन्नम् । चशब्दाः समुच्चयार्थाः । प्रसवोऽन्नदा- नाभ्यनुज्ञा दीयतां भुज्यतामिति । प्रयतिः शुद्धिः । प्रसितिः बन्धनमन्नविषयौत्सुक्यम् । धीतिः ध्यानम् 'ध्यै चिन्तायाम् ' छान्दसं संप्रसारणम् । क्रतुः संकल्पो यज्ञो वा । स्वरः साधु- शब्दः । श्लोकः पद्यबन्धः स्तुतिर्वा । श्रवः वेदमन्त्राः श्रवण- सामर्थ्यं वा । श्रुतिः ब्राह्मणं श्रवणसामर्थ्यं वा । ज्योतिः प्रकाशः । स्वः खर्गः एते मे मम यज्ञेन कल्पन्ताम् । कल्पन्ता- मिति कण्डिकान्तस्य समुदायापेक्षया बहुत्वम् । मेपदानामा- वृत्तिः प्रत्येकं प्रात्यर्था । एवं सर्वत्र ॥ १ ॥

द्वितीया ।

प्राणश्च मेऽपान मे व्यानश्च मेऽसुश्च मे चि॒त्तं च॑ म॒ आधी॑तं च मे॒ वाक् च॑ मे॒ मन॑श्च मे॒ चक्षु॑श्च मे॒ श्रोत्र॑ च मे॒ दक्ष॑श्च मे॒ बल॑ च मे य॒ज्ञेन॑

कल्पन्ताम् ॥ २ ॥

म० प्राणः ऊर्ध्वसंचारी शरीरवायुः । अपानः अधोवृत्ति- र्वायुः । व्यानः सर्वशरीरचरः । असुः प्रवृत्तिमान् वायुः । चित्तं मानसः संकल्पः । आधीतं बाह्यविषयज्ञानम् । वाक् वागिन्द्रियम् । मनः प्रसिद्धम् । चक्षुरिन्द्रियम् । श्रोत्रं श्रवणे - न्द्रियम् । दक्षः ज्ञानेन्द्रियकौशलम् । बलं कर्मेन्द्रियकौशलम् । एतानि यज्ञेन मे कल्पन्ताम् ॥ २ ॥

तृतीया ।

ओज॑श्च मे॒ सह॑श्चम आ॒त्मा च॑ मे त॒नूश्च॑ मे॒ शर्म॑ च मे॒ वने॑ च॒ मेऽङ्गा॑नि च मेऽथनि च मे परू॑षि च मे॒ शरी॑राणि च म॒ आयु॑श्च मे ज॒रा च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ३॥

म० ओजो बलहेतुरष्टमो धातुः । सहः शारीरं बलं सप- नाभिभवितृत्वं वा । आत्मा परमात्मा । तनू रम्यं वपुः । शर्म सुखम् । वर्म कवचम् । अङ्गानि हस्ताद्यवयवाः । अस्थीनि शरीरगतानि । परूंषि अङ्गुल्यादिपर्वाणि । शरीराणि पूर्वानुक्ताः शरीरावयवाः । आयुर्जविनम् । जरा वार्धकान्तमायुः । एते यज्ञेन संपद्यन्ताम् ॥ ३॥

चतुर्थी ।

३४१

ज्यैष्ठयं च म आधिपत्यं च मे म॒न्युश्च॑ मे॒ भाम॑श्च॒ मेऽम॑श्च॒मेऽम्भ॑श्च मे जे॒मा च॑ मे महि॒मा च॑ मे वरि॒मा च॑ मे प्रथ॒मा च॑ मे वर्षमा च मे द्राघमा च॑ मे वृ॒द्धं च॑ मे॒ वृद्धिश्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ४॥ उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ ४ ॥ ५ ॥

म० ज्येष्ठस्य भावो ज्यैष्ठ्यं प्रशस्तत्वम् । अधिपतेर्भाव आ- धिपत्यं स्वामित्वम् । मन्युः मानसः कोपः । भामोऽधिक्षेपादि- रियत्तया परिच्छेत्तुमशक्यत्वम् । अम्भः शीतमधुरं जलम् । लिङ्गको बाह्यः कोपः । न मीयत इत्यमः अपरिमेयत्वमन्यै- जेमा जयस्य भावो जयसामर्थ्यम् । महतो भावो महिमा महत्त्व संपत्त्यादिना । उरोर्भावो वरिमा प्रजादिविशालता । पृथोर्भावः प्रथिमा गृहक्षेत्रादि विस्तारः । वृद्धस्य भावो वर्षमा दीर्घजीवित्वम् । दीर्घस्य भावो द्राधिमा अविच्छिन्नवंशत्वम् । वृद्धं प्रभूतमन्नधनादि । वृद्धिः विद्यादिगुणैरुत्कर्षः । एते मे

कल्पन्ताम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

स॒त्यं च॑ मे श्रद्धा च॑ मे॒ जग॑श्च मे धने॑ च मे विश्वं॑ च मे॒ मह॑श्च मे क्रीडा च॑ मे मोद॑श्च मे जातं च॑ मे जनि॒ष्यमा॑णं च मे सूक्तं च॑ मे सु॒कृ॒तं च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ५ ॥

म० सत्यं यथार्थभाषितम् । श्रद्धा परलोकविश्वासः । जगत् जङ्गमं गवादि । धनं कनकादि । विश्वं स्थावरम् । महो दीप्तिः । क्रीडा अक्षद्यूतादिः । मोदः क्रीडादर्शनजो हर्षः । जातं पुत्रोत्पन्नमपत्यम् । जनिष्यमाणं भविष्यदपत्यम् । सूक्तमृक्समूहः । सुकृतमृक्पाठजन्यं शुभादृष्टम् । एते मे कल्प-

न्ताम् ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

ऋ॒तं च॑ मे॒ऽमृते॑ च मेऽय॒क्ष्मं च मेऽनमयच्च मे जीवातु॑श्च मे दीर्घायु॒त्वं च॑ मेऽनमि॒त्रं च॒ मेऽभ॑यं च मे सुखं च॑ मे॒शय॑ने॑ च मे सूषाश्च॑ मे सुदिनं॑ च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ६ ॥

उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ ६ ॥ ७ ॥

म० ऋतं यज्ञादिकर्म । अमृतं तत्फलभूतं स्वर्गादि । यक्ष्मणोऽभावोऽयक्ष्मं धातुक्षयादिरोगाभावः । अनामयत् आ- मयति पीडयतीत्यामयत् न आमयत् अनामयत् सामान्य- व्याध्यादिराहित्यम् । जीवयतीति जीवातुः व्याधिनाशकमौ- षधम् । दीर्घायुषो भावो दीर्घायुवं बहुकालमायुः । पृषोदरा- दिवात्सलोपः आयुरुदन्तो वा । अमित्राणामभावोऽनमित्रे

३४२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

शत्रुराहित्यम् । भयाभावोऽभयं भीतिराहित्यम् । सुखमा-
नन्दः । शयनं संस्कृता शय्या । सूषाः शोभन उषाः स्नान-
सन्ध्यादियुक्तः प्रातःकालः । सुदिनं यज्ञदानाध्ययनादियुक्तं सर्व
दिनम् । एते मे यज्ञेन सिध्यन्तु ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

च॑ मे ध॒र्ता च॑ मे॒ क्षेम॑श्च मे धृति॑श्व मे विश्व च मे महेश्व मे संविश्व मे ज्ञात्रं च मे सूचं मे प्र॒सूश्च॑ मे॒ सीरं॑ च मे॒ लय॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥७॥

म० यन्ताश्वादेर्नियन्ता । धर्ता पोषकः पित्रादिः । क्षेमः विद्यमानधनस्य रक्षणशक्तिः । धृतिः धैर्यमापत्स्वपि स्थिर- चित्तत्वम् । विश्वं सर्वानुकूल्यम् । महः पूजा । संविद् वेद- शास्त्रादिज्ञानम् । ज्ञातुर्भावो ज्ञात्रम् विज्ञानसामर्थ्यम् । सूः पुत्रादिप्रेरणसामर्थ्यम् । प्रसूः पुत्रोत्पत्त्यादिसामर्थ्यम् । सीरं हलादिकृषिकृतधान्यनिष्पत्तिः । लयः कृषिप्रतिबन्धनिवृत्तिः ॥७॥

अष्टमी ।

शं च॑ मे॒मय॑श्च मे प्रि॒यं च॑ मेऽनुकामच॑ मे॒ काम॑श्च मे सौमन॒सश्च॑ मे॒ भग॑श्च मे॒ द्रवि॑णं च मे भ॒द्रं च॑ मे॒ श्रेय॑श्च मे वसी॑यश्च मे॒ यश॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ८ ॥

उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ ८ ॥ ९ ॥

म० शमैर्हिकं सुखम् । मयः आमुष्मिकं सुखम् । प्रियं प्रीत्युत्पादकं वस्तु । भनुकाम्यत इत्यनुकामः अनुकूलयत्न- साध्यः पदार्थः । कामः विषयभोगजनितं सुखम् । सुमनसो भावः सौमनसः मनःस्वास्थ्यकरो बन्धुवर्गः । भगः सौभा- ग्यम् । द्रविणं धनम् । भद्रमैहिकं कल्याणम् । श्रेयः पारलौ - किकम् । वसतीति वस्तृ अतिशयेन वस्तु वसीयः 'तुरिष्ठे- मेयस्सु' ( पा० ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः । नि- वासयोग्यो वसुमान् गृहादिः । यशः कीर्तिः । एते कल्प-

उन्ताम् ॥ ८ ॥

नवमी ।

ऊर्क् च॑ मे सू॒नृता॑ च मे॒ पय॑श्च मे॒ रस॑श्च मे घृ॒तं च॑ मे॒ मधु॑ च मे॒ सग्धैश्च मे सर्प॑तिश्च मे कृ॒षच॑ वृ॒ष्टि॑ि मे॒ जैत्र॑ च म औद्भिद्यं च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ९ ।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

स्तथोर्थोऽधः' ( पा० ८ । २ । ४० ) जश्वं । सग्धिः ब- न्धुभिः सह भोजनमित्यर्थः । सपीतिः बन्धुभिः सह पानम् । कृषिः तत्कृतधान्यसिद्धिः । वृष्टिः धान्यनिष्पादिकानुकूला । जेतुर्भावो जैत्रम् जयसामर्थ्यम् । उद्भिदो भाव औद्भिद्यम् चूतादितरोरुत्पत्तिः । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ९॥

दशमी । र॒यश्च॑ मे॒ राय॑श्च मे पुष्टं च॑ मे॒ पुष्टि॑श्च मे वि॒भु च॑ मे पूर्ण च॑ मे पूर्णत॑रं च मे॒ कुय॑व॑ च॒ मेऽक्षितं च मेऽन्नं॑ च॒ मे ऽनु॑ञ्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् १० उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥

प्रभु

म० रयिः सुवर्णम् । रायो मुक्तादिमणयः । पुष्टं धन- पोषः । पुष्टिः शरीरपोषकः । विभु व्याप्तिसामर्थ्यम् । प्रभु ऐश्वर्यम् । पूर्णं धनपुत्रादिबाहुल्यम् । अत्यन्तं पूर्णं पूर्णतरं गज- तुरगादिबाहुल्यम् । कुयवं कुत्सितधान्यमपि । अक्षितं क्षयहीनं धान्यादि । अन्नमोदनादि । क्षुत् भुक्तान्नपरिपाकः । एते कल्पन्ताम् ॥ १० ॥

एकादशी ।

वि॒त्तं च॑ मे॒ वेद्यं च मे भू॒तं च॑ मे भवि॒ष्यच्च॑ मे सु॒गं च मे सुप॒थ्यं च॑ म क्रुद्धं च॑ म॒ ऋर्द्धश्व मे क्लृप्तं च॑ मे॒ क्लृप्तश्च मे म॒तिश्च॑ मे सुम॒ति मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ ११ ॥

म० 'विन लामे' पूर्व लब्धं वित्तम् । वेद्यं लब्धव्यम् । भूतं पूर्वसिद्धं क्षेत्रादि । भविष्यत् संपत्स्यमानं क्षेत्रादि । सुखेन गम्यते यत्र तत् सुगम् 'सुदुरोरधिकरणे' ( पा० ३ । २ । ४८ ) इति गमेर्डः । सुखगम्यो देशः । सुपभ्यं शोभनं हि- तम् । ऋद्धं समृद्धं यज्ञफलम् । ऋद्धिः यज्ञादिसमृद्धिः । लृप्तं कार्यक्षेमं द्रव्यादि । क्लृप्तिः स्वकार्यसामर्थ्यम् । मतिः पदार्थ- मात्रनिश्चयः । सुमतिः दुर्घटकार्यादिषु निश्चयः । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

त्र॒हय॑श्च मे॒ यत्रा॑श्च मे माषश्च मे तिला॑श्च मे मुद्रा मे खल्वा॑श्च मे प्रि॒यङ्ग॑वश्च मेऽर्णवश्व मे श्यामाका॑श्च मे नीवारा॑श्च मे गोधूमश्च मे म॒सूर॑श्च मेय

कल्पन्ताम् ॥ १२ ॥

म० ऊं अन्नम् । सूनृता प्रिया सत्या वाक् । पयः म० व्रीहियवमाषतिलमुद्गगोधूममसूराः प्रसिद्धाः । खल्वाः दुग्धम् । रसः तत्रत्यः सारः । घृतमाज्यम् । मधु क्षौद्रम् । चणकाः लङ्गाश्च । प्रियङ्गवः कङ्गवः प्रसिद्धाः । अणवश्चीनकाः । समाना ग्धिर्भोजनं सग्धिः । अदेः क्तिनि घस्लादेश: 'घसिभ - श्यामाकास्तृणधान्यानि ग्राम्याणि कोद्रवत्वेन प्रसिद्धानि । सोईलि' ( पा० ६ । ४ । १०० ) इति घस उपधालोपे कृते । नीवारास्तृणधान्यान्यारण्यानि । एते धान्यविशेषा मे यज्ञेन 'झलो झलि' ( पा० ८ । २ । २६ ) इति सलोपे कृते 'झष - । कल्पन्ताम् ॥ १२ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रयोदशी । अश्मा॑ च मे मृत्तिका च मे ग॒रय॑श्च मे॒ पर्व॑- ताश्च मे सिताश्च मे वन॒स्पत॑यश्च मे॒ हिर॑ण्यं च॒ मेऽय॑श्च मे श्या॒मं च॑ मे ल॒ोहं च॑ मे॒ सीस॑ च मे॒ त्रषु॑ च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ १३ ॥

म० अश्मा पाषाणः । मृत्तिका प्रशस्ता मृत् ' मृदस्तिकन्' । गिरया क्षुद्रपर्वताः गोवर्धनार्बुदरैवतिकादयः । पर्वताः महान्तो मन्दरहिमाचलादयः । सिकताः शर्कराः । वनस्पतयः पुष्पं विना फलवन्तः पनसोदुम्बरादयः । हिरण्यं सुवर्ण रजतं वा 'द्रविणाकुप्ययोश्च' इत्यभिधानात् । अयो लोहम् । श्यामं ता- लोहं कांस्यं रजतं कनकं वा । 'लोहं कालायसे सर्वतैजसे । जोङ्गकेऽपि च' इत्यभिधानात् । सीसं प्रसिद्धम् । त्रपु रङ्गम् । एते कार्यविशेषेषु मे कल्पन्ताम् ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

अ॒ग्निश्च॑ म॒ आप॑श्च मे वी॒रुध॑श्च म॒ ओष॑धयश्च मे कृष्टप॒च्या मेऽकृ॒ष्ट॒प॒च्याश्च॑ मे ग्राम्याश्च॑ मे प॒शव॑ आ॒र॒ण्याश्च॑ मे वि॒त्तं च॑ मे॒ वित॑श्च मे भूतं च॑ मे॒ भूर्तश्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ १४ ॥ उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ १४ ॥ १५ ॥

म०

षोडशी ।

३४३

अ॒ग्निश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ सोम॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे सवि॒ता च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ सर॑स्वती च म॒ इन्द्र॑श्च मे पू॒षा च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ बृह॒स्पति॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ १६ ॥

उ० अथार्धेन्द्राणि जुहोति । अर्धे इन्द्रः अर्धे अन्ये
देवाः । अग्निश्च म इन्द्रश्च म इति ॥ १६ ॥ १७ ॥

म० 'अथार्धेन्द्राणि जुहोति' ( ९ । ३ । २ । ९ ) अर्ध- स्येन्द्रदेवत्यत्वादर्धस्य नानादेवत्यत्वात् । अग्निसोमसवितृ- सरखतीपूषवृहस्पतयः प्रसिद्धाः । तैः समानभागवादिन्द्र एकै - कया सह पठ्यते । यास्कोक्ता इन्द्रशब्दस्य नानार्थाः कार्याः । एवमग्रेऽपि कण्डिकाद्वये । एते कल्पन्ताम् ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

मरु-

मि॒त्रश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ वरु॑णश्च म॒ इन्द्र॑श्च मे धा॒ता च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ त्वष्टा॑ च म॒ इन्द्र॑श्च मे त॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ विश्वे॑ च मे दे॒वा इन्द्र॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ १७ ॥

म० मित्रवरुणधातृत्वष्टृमरुद्विश्वेदेवाः प्रसिद्धाः । प्रत्येक-
मिन्द्रः । एते कल्पन्ताम् ॥ १७ ॥

अष्टादशी । पृथि॒वी च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ऽन्तरि॑क्षं च न॒ इन्द्र॑श्च द्यौश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ समा॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ नक्ष॑- त्राणि च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ दिश॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ १८ ॥

अग्निः पृथिवीस्थो वह्निः । आपोन्तरिक्षस्थानि ज- लानि । वीरुधः गुल्माः । ओषधयः फलपाकान्ताः । कृष्ट- पच्याः कृष्टे पच्यन्त इति कृष्टपच्याः 'राजसूयसूर्य - ' ( पा० मे॒ ३ । १ । ११४ ) इत्यादिना क्यबन्तो निपातः । भूमिकर्षण- बीजवापादिकर्मनिष्पाद्या ओषधयः । तद्विपरीता अकृष्टपच्याः स्वयमेवोत्पद्यमाना नीवारगवेधुकादयः । ग्राम्या ग्रामे भवाः पशवः गोऽश्वमहिषाजावि गर्दभोष्ट्रादयः । आरण्याः अरण्ये

भवाः

पशवः हस्तिसिंहशरभमृगगवयमर्कटादयः । वित्तं
पूर्वलब्धम् । वित्तिः भाविलाभः । भूतं जातपुत्रादिकम् ।
भूतिरैश्वर्यं स्वार्जितम् । एतानि यज्ञेन मम संपद्य-
न्ताम् १४ ॥

पञ्चदशी ।

वसु॑ च मे वस॒तिश्च॑ मे कमै च मे शक्तिश्च मेऽर्थैश्च म॒ एम॑श्च म इ॒त्या च॑ मे॒ गति॑िश्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ १५ ॥

म० वसु धनं गवादिकम् । वसतिर्वासस्थानं गृहम् । कर्माग्निहोत्रादि । शक्तिस्तदनुष्ठान सामर्थ्यम् । अर्थोऽभिल- षितः पदार्थः । एमः ईयत इत्येमः एतेर्मप्रत्ययः प्राप्त ब्योऽर्थः । इत्या भावे क्यप् । अयनमिष्टप्राप्त्युपायः । गतिरि - ष्टप्राप्तिः । एते कल्पन्ताम् ॥ १५ ॥

उ० अथ ग्रहान् जुहोति । अंशुश्च म इति ॥ १८॥१९॥
म० पृथिव्यन्तरिक्षादिवस्त्रैलोक्यम् । समा वर्षाधिष्ठात्र्यो
देवताः । नक्षत्राणि अश्विन्यादीनि । दिशः प्रागाद्याः । एते
कल्पन्ताम् ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

अ॒शुश्च॑ मे र॒श्मिश्च मेऽदभ्यश्च मेऽधिपतिश्व म उपाशु मेऽन्तर्या॒मव॑ म ऐन्द्रवाय॒वश्च॑ मे मैत्रावरु॒णश्च म आश्वनश्च॑ मे प्रतिप्रस्थान॑श्च मे शुक्र मे म॒न्थी च॑ मे य॒ज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ १९ ॥ म० 'अथ ग्रहान् जुहोति' ( ९ । ३ । २ । १० ) कण्डि- कात्रये ग्रह होममन्त्राः । अश्वादयः सोमग्रहविशेषाः सोमप्र- करणे प्रसिद्धाः । अदाभ्यस्यैव गृह्यमाणत्वदशायां पृथकृत्य ग्रहणे रश्मिशब्देन निर्देशः । रश्मीनां तदग्रहणे साधनत्वात् 'अहो रूपे सूर्यस्य रश्मिषु' ( ८ । ४८ ) इति मन्त्रलिङ्गात् ।

३४४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

त्रयोविंशी ।

ऋ॒तव॑श्च मे॒ तप॑श्च मे संवत्स॒र

अधिपतिशब्देन निग्राह्यो विवक्षितः तस्य ज्येष्ठत्वादाधिपत्यम्
'ज्येष्ठो वा एष ग्रहाणाम्' इति श्रुतेः । प्रतिप्रस्थानशब्देन
निग्राह्यो विवक्षितः द्विदेवत्यैः सह पाठात् ।
प्रसिद्धाः ॥ १९ ॥

अन्ये

विंशी । आ॒ग्र्य॒णश्च॑ मे वैश्वदे॒वश्च॑ मे ध्रुव मे वैश्वान- र म ऐन्द्रानश्च मे महावैश्वदेवश्च मे मरुत्वती या॑श्च मे॒ निष्कैवल्यश्च मे सावि॒त्रश्च॑ मे सारस्व॒तश्च॑ मे पत्नीव॒तश्च॑ मे हारियोज॒नश्च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्प- न्ताम् ॥ २० ॥

उ० सुगमं व्याख्यानम् ॥ २० ॥ २१ ॥

म० आयो वैश्वदेवः प्रातः सवनगतः । महावैश्वदेवस्तु तृतीयसवनगतः । ध्रुवाख्यस्यैव ग्रहस्य श्रवणदशायां वैश्वानर- सूक्तपाठात्तद्दशापन्नो ध्रुवो वैश्वानरशब्देनोच्यते । मरुत्वतीया इति बहुवचनं त्रित्वात् मरुत्वतीयो महामरुत्वतीयः कुण्ठ- मरुत्वतीयश्चेति । अभिषेचनीये सारस्वतीनामपां प्रहणमेव सारस्वतो ग्रहः सारस्वतं ग्रहं गृह्णातीति तत्रान्नानात् ॥ २० ॥

व्र॒तं च॑ मेऽहोरात्रे ऊर्वष्ठीवे बृहद्रथन्त॒रे च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्प- न्ताम् ॥ २३ ॥

म० व्रतं नियमः । ऋतवो वसन्तादयः । तपः कृच्छ्र- चान्द्रायणादि । संवत्सरः प्रभवादि । अहश्व रात्रिश्चाहोरात्रे दिननिशे । ऊरू चाष्ठीवन्तौ जानुनी च ऊर्वष्ठीवे अवयववि- शेषौ 'अचतुर -' ( पा० ५ । ४ । ७७ ) इति निपातः । बृह- द्रथन्तरे एतन्नाम के सामनी । एतानि कल्पन्ताम् ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

एक च मे तिस्रश्च॑ मे ति॒स्रश्च॑ मे पञ्च॑ च मे पञ्च॑ च मे स॒प्तच॑ मे स॒प्तच॑ मे॒ नव॑ च मे॒ नव॑ च म एकदश च म एकदश च मे॒ त्रयो॑दश च मे॒ त्रयो॑- दश च मे॒ पञ्च॑द॒श च मे पञ्च॑दश च मे स॒प्तद॑श च मे स॒प्तद॑श च मे नव॑दश च मे नव॑दश च म एक॑विशतिश्च म॒ एक॑विशतिश्च मे त्रयोविश- स्रुच॑श्च मे चम॒साश्च॑ मे वाय॒व्यानि च मे द्रोण- तिश्च मे त्र्यो॑विशतिश्च मे पञ्च॑विशतिश्च मे कल॒शश्च॑ मे॒ ग्रावा॑णश्च मेऽधि॒पव॑णे च मे पूत॒भृच्च॑ पञ्च॑विशतिश्च मे स॒प्तवि॑√शतिश्च मे स॒प्तवि॑श- आधव॒नय॑श्च मे॒ वेद॑श्च मे ब॒र्हिश्च॑ मेऽवभृथश्च॑ तिश्च मे नव॑विशतिश्च मे नव॑विशतिश्च म एक-

एकविंशी ।

मे स्वगाकार मे य॒ज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ २१ ॥

म० सुचो जुह्वादयः । चमसानि ग्रहपात्राणि । वायव्यानि पात्रविशेषाः । अधिषवणे काष्ठफलके । पूतभृदाधवनीयौ सोमपात्रविशेषौ । खगाकारः शम्युवाकः तेन यथाखं देव- तानां हविरङ्गीकारात् । प्रसिद्धमन्यत् । एते मम यज्ञेन निमि- तेन कल्पन्ताम् ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

अ॒ग्निश्च॑ मे घ॒र्मश्च॑ मे॒ऽर्कश्च॑ मे॒ सूर्य॑श्च मे प्राणश्च॑ मेऽश्वमे॒धश्च॑ मे पृथि॒वी च॒ मेऽदि॑तिश्च मे दिति॑श्च मे॒ द्यौश्च॑ मे॒ऽङ्गुल॑य॒ः शक॑रयो॒ दिश॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ २२ ॥

म०

कण्डिकाद्वयेन यज्ञक्रतुहोमः । ' अथैतान् यज्ञक्रतून् जुहोत्यभिश्च म इति' ( ९ । ३ । ३ । १ ) इति श्रुतेः । अग्निः चीयमानो वह्निरग्निष्टोमो वा । धर्मः प्रवर्ग्यः । ' इन्द्रायार्कवते पुरोडाशम्' इति विहितो यागोऽर्कः । 'सौर्यं चरुम्' इति विहितः सूर्यः । प्राणो गवामयनम् । अश्वमेधः प्रसिद्धः । पृथिव्यदितिदिवो देवताविशेषाः । अङ्गुलयः विराट्पुरुषा-

वयवाः शक्करयः शक्तयः दिशः प्राच्याद्याः । एते यज्ञेन
कल्पन्ताम् ॥ २२ ॥

त्रिशच्च म॒ एक॑त्रिशञ्च मे त्रय॑स्त्रिच मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ २४ ॥

उ० अथैतान् । यज्ञक्रतून् जुहोति । एका च मे तिस्रश्व
म इति ॥ २४ ॥

म० अयुग्मस्तोमहोमार्था मन्त्राः । 'अथायुजस्तोमान् जुहोति' ( ९ । ३ । २ ) इति श्रुतेः । एकामादाय द्वि- तीयां विहाय तृतीयामादाय चतुर्थ विहाय परित्यक्तसमसं- ख्याकेनात्तविषमसंख्याकेन मन्त्रेणायुग्मान्स्तोमाञ्जह्नुयादित्यर्थः । आदरातिशयद्योतनार्था सर्वत्र पुनरुक्तिः । अयुग्मस्तोमहोमैः सर्वकामावाप्तिः । तथाच श्रुतिः 'एतद्वै देवाः सर्वान् कामा- नावाग्भिः स्तोमैः स्वर्गं लोकमायंस्तथैवैतद्यजमानः सर्वान्का- मानाप्त्वायुग्भिः स्तोमैः स्वर्ग लोकमेति' ( ९ । ३ । ३ । २ ) इत्यादि ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

चत॑स्रश्च मेऽष्टौ च॑ मे॒ऽष्टौ च॑ मे॒ द्वाद॑श च मे द्वाद॑श च मे षोडश च मे षोडश च मे विश॒ - तिचं मे विश॒तिश्च॑ मे॒ चतु॑र्विशतिश्च मे॒ चतु॑र्वि- शतिश्च मेऽष्टाविंशतिश्च मेऽष्टावि॑िशतिश्च मे

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

द्वात्रिंशच मे द्वात्रिंशच्च मे पदत्रंशच मे षट्त्रिंशश्च मे चत्वारि॒शञ्च॑ मे चत्वारि॒शय॑ मे॒ चतु॑श्चत्वारिशञ्च मे॒ चतु॑श्चत्वारिशञ्च मे॒ऽष्टाच॑ त्वारिशश्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ २५ ॥

1

उ० युग्मतो जुहोति । चतस्रश्च मेऽष्टौ च म इति । पूर्व पूर्वमुत्तरेण संबध्नाति । यथा वृक्षं रोहन्नुत्तरां शाखां समालम्भं रोहेत्तादृक् । द्विरुक्त्याः प्रयोजनमाह श्रुतिः ॥२५॥ म० एककण्डिकया युग्मस्तोमाञ्जुहोति । 'अथ युग्मतो जुहोति चतस्रश्च म ' ( ९ । ३ । ३ । ४ ) इति । प्रथमं चतस्र इत्येतां संख्यामादाय चतुरुत्तरत्वेन स्थितान्युग्मान्स्तोमानष्टा- चत्वारिंशत्पर्यन्ताञ्जुहुयादित्यर्थः । तत्फलं खर्गप्राप्तिः । 'एतद्वै छन्दां स्यब्रुवन्यातयामा वा अयुजः स्तोमा युग्मभिर्व॑य॒ स्तोमैः स्वर्गं लोकमयामेति तथैतद्यजमानो युग्मभिः स्तोमैः स्वर्गं लोकमेति' ( ९ । ३ । ३ । ५ ) इति श्रुतेः । पूर्व पूर्व- मुत्तरेण संबध्नाति वृक्षारोहणवत् । तथाच श्रुतिः 'पूर्वपूर्व- मुत्तरेणोत्तरेण संयुनक्ति यथा वृक्षं रोहनुत्तरामुत्तरां शाखां समालम्भयं रोहेत्तादृक्तत्' ( ९ । ३ । ३ । ६ ) इति । अत्रोता संख्या संख्येयनिष्ठा । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

त्र्यव॑िश्च मे त्र्य॒वी च॑ मे दित्य॒वाट् च॑ मे दि त्यही च॑ मे पाविश्च॑ मे पञ्च॒वी च॑ मे त्रिव॒त्सश्च मे त्रिव॒त्सा च॑ मे तुर्य॒वाद च॑ मे तुर्यौही च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ २६ ॥

उ० अथ वयांसि जुहोति । त्र्यविश्व म इति ॥ २६ ॥२७॥ म० कण्डिकाद्वयं वयोहोमे विनियुक्तम् । तथाच श्रुतिः 'अथ वयांसि जुहोति त्र्यविश्व म इति पशवो वै वयांसि पशुभिरेवैनमेतदन्नेन प्रीणात्यथो पशुभिरेवैनमेतदन्नेनाभिषि - श्वति' ( ९ । ३ । ३ । ७ ) इति । अविः षण्मासात्मकः कालः त्रयोऽवयो यस्य स त्र्यविः सार्धसंवत्सरो वृषः तादृशी गौख्यवी । द्विसंवत्सरो वृषा दित्यवाद तादृशी गौर्दित्योही । पञ्चावयो यस्य स पञ्चाविः सार्धद्विसंवत्सरो वृषः तादृशी गौः पञ्चावी । वत्सो वत्सरः त्रयो वत्सा यस्य स त्रिवत्सः त्रिवर्षो वृषः तादृशी गौस्त्रिवत्सा । तुर्यं वर्षं वहतीति तुर्यवाद सार्ध - त्रिवर्षो वृषः तादृशी गौस्तुयही । एते यज्ञेन कल्प- न्ताम् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

वशा

पृष्ठवाद च॑ मे पष्ठौही चे म उक्षा मे च॑ म ऋष॒भश्च॑ मे वे॒हच्च॑ मेऽन॒ड्रांश्च॑ मे धे॒नुश्च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥ २७ ॥

४४ य० उ०

।

३४५

म० पष्ठं वर्षचतुष्कं वहतीति पष्ठवाद चतुर्वर्षो वृषः तादृशी गोः पष्ठोही । उक्षा सेचनक्षमो वृषः । वशा वन्ध्या गौः । शकटं वहतीत्यनद्वान् शकटवदनक्षमो वृषः । वः प अतियुवा वृष ऋषभः । वैहद्गर्भघातिनी गौः । अनः वहेः संप्रसारणमनसो डकारः 'चतुरनडुहोरामुदात्तः' ( पा० ७ । १ । ९८ ) इति आमागमः । धेनुर्नवप्रसूता गौः । एते मम यज्ञेन निमित्तेन कल्पन्तां खखव्यापारसमर्था भवन्तु । यद्वा एते यज्ञेन मम कल्पन्तां मह्यमुपभोगक्षमा भवन्त्रित्यर्थः । एवं पूर्वत्र ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

वाजा॑य॒ स्वाहा॑ प्रस॒वाय॒ स्वाहा॑ऽपि॒जाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑ऽह॒र्पत॑ये॒ स्वाहाš मुग्धाय॒ स्वाहा॑ मुग्धाय॑ वैनश॒नाय॒ स्वाहा॑ विन॒शिन॑ आन्त्याय॒नाय॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य भव॒नाय॒ स्वाहा॒ भुव॑नस्य॒ पत॑ये॒ स्वाहा॑हा॒धि॑पतये॒ स्वाहा॑ प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । इ॒यं ते॒ राण्मि॒त्राय॑ य॒न्तासि॒ यम॑न रू॒र्जे त्वा॒ वृष्टधै त्वा प्रजानां त्वाधि॑िपत्याय ॥

२८ ॥

उ० अथ नामग्राहं जुहोति । वाजाय स्वाहा इति ॥ २८ ॥ ग्राहं जुहोति वाजाय स्वाहेत्येतद्वै देवाः सर्वान्कामानाप्त्वाथै- म० अथ नामग्राहहोमः । तथाच श्रुतिः 'अथ नाम- तमेव प्रत्यक्षमप्रीणंस्तथैवैतद्यजमानः सर्वान्कामानात्वाथैतमेव प्रत्यक्षं प्रीणाति' ( ९ । ३ । ३ । ८ ) इति । वाजोऽन्नं तस्मै स्वाहेति होममन्त्रः । वाजादीनि चैत्रादिमासानां नामानि तन्नाम गृहीत्वा होतव्यमित्यर्थः । अन्नप्राचुर्याचैत्रोऽन्नरूपः । प्रसवायानुज्ञारूपाय जलक्रीडादौ अभ्यनुज्ञादानात्प्रसवो वैशाखः । अपिजाय अप्सु जायत इत्यपिजः सप्तम्या अलुक् । जलक्रीडा- रतवादपिजो ज्यैष्ठः । क्रतवे यागरूपाय चातुर्मास्यादियागप्राचु- र्यात्कतुराषाढः । वसवे वासयति वसुः चातुर्मास्ये यात्रा - षेधाद्वसुः श्रावणः । अहर्पतये दिनखामिने सूर्यरूपाय ताप- करत्वाद्भाद्रपदस्या हर्पतित्वम् । मुग्धाया तुषारादिना मोह - रूपाय दिवसाय तुषारबाहुल्यान्मुग्धमह आश्विनः । अमुग्धाय वैनशिनाय विनश्यतीति विनंशी 'मस्जिनशोर्झलि' ( पा० ७ । १ । ६० ) इति बाहुलकादझल्यपि नरोर्नुमागमः । विनं- श्येव वैनंशिनः स्वार्थे अण् । अल्पघटिकावत्त्वेन विनाशशी - लाय कार्तिकाय स्नाननियमादिना पापनाशकत्वादमुग्धाय मोहनिवर्तकाय कार्तिकाय । अविंशिने आन्त्यायनाय न विनश्यतीत्यविनंशी तस्मै विनाशरहिताय । अन्ते सर्वेषां नाशे भवमन्त्यं तदयनं चेत्यन्त्यायनं तत्र भव आन्त्यायनस्तस्मै र्षीय । 'मासानां मार्गशीर्षोऽहं' ( गीता० १० । ३५ ) इति सर्वनाशेऽप्यवशिष्टाय । अतएवाविनंशिने विष्णुरूपाय मार्गशी - स्मृतेः आन्त्याय भौवनाय । भुवनानामयं भौवनः अन्ते स्वरूपे

३४६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टदशोऽध्यायः १८ ]

भव आन्त्यस्तस्मै । लोकखरूप पुष्टिकरत्वात्तत्रभवत्वम् । जाठ - । यज्ञेन कल्पताम् । ज्योतिः स्वयंप्रकाशः परमात्मा यज्ञेन रामेर्दीप्तिकरत्वेन पुष्टिकरवं पौषस्य । भुवनस्य भूतजातस्य साध्यताम् । पुण्यकर्मानुष्ठानं परमात्मज्ञाने करणम् । 'ब्राह्मणा पतये पालकाय माघाय । स्नानादिना पुण्यजनकत्वेन पालकत्वं । विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' ( १४ । ७।२। माघस्य । अधिपतये अधिकपालकाय फाल्गुनाय वर्षान्तत्वात् २४ ) इति श्रुतेः । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' प्रजापतये । एवं द्वादशमासाधिष्ठात्रे प्रजापतिनामकाय देवाय । ( गीता ० ३ । २० ) इति स्मृतेश्च । स्वः स्वर्गः । पृष्ठं स्तोत्रं स्वाहेति होमार्थं सर्वत्र । हे अग्ने, इयं ते तव राट् इदं राज्यं स्वर्गस्थानं वा कल्पताम् । यज्ञो यज्ञेनैव लृप्तो भवतु नाहं यत्र यत्र यागाः क्रियन्ते तत्तवैव राज्यम् । किंच हे अग्ने, लं यज्ञक्लृप्तौ समर्थः । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः (अ० १३ क० मित्रस्य सख्युर्यजमानस्य यन्ता नियामकोऽसि । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी १६ ) इति श्रुतेः । किंच स्तोमयजुर्ऋक्सामबृहद्रथन्तराणि मित्रायैति । कीदृशस्त्वम् । यमनो यमयतीति यमनः अग्निष्टो - । च यज्ञेन क्लृप्तानि भवन्त्वित्यनुषङ्गः । स्तोमस्त्रिवृत्पञ्चदशादिः मादिकर्मसु सर्व्वान्नियमयन् । अत ऊर्जे विशिष्टान्नरसाय त्वा स्वामभिषिञ्चामीति शेषः । तथा वृष्ट्यै वर्षणाय त्वामभिषि - चामि । 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्या जायते वृष्टिर्धृष्टेरन्नं ततः प्रजाः' इति स्मृतेः । ततः प्रजानामा- धिपत्याय प्रजाखामित्वाप्त्यै त्वामभिषिञ्चामि वसोर्धारया । तथा च श्रुतिः 'प्रजानामाधिपत्यायेत्यन्नं वा ऊर्गन्नं वृष्टिरन्नेनैवै नमेतत्प्रीणाति यद्वैवाहेयं ते राणिमत्राय यन्तासि यमन ऊर्जे त्वा वृष्ट्यै त्वा प्रजानां त्वाधिपत्यायेतीदं ते राज्यमभिषि - तोऽसीत्येतन्मित्रस्य त्वं यन्तासि' ( ९ । ३ । ३ । १०-- ११ ) इति ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां प्रा॒णो य॒ज्ञेन॑ कल्पनां॒ चक्षु॑- य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ श्रोत्र॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पनां॒ वाग् य॒ज्ञेन॑ कल्पनां॒ मनो॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पतामात्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पतां ब्रह्मा य॒ज्ञेन॑ पत॒ ज्योति॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां स्व॒र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां पृ॒ष्ठं य॒ज्ञेन॑ कल्पतां य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्पताम् । स्तोम॑श्च॒ यजु॑श्च॒ ऋक् च॒ साम॑ च बृ॒हच्च॑ रथन्त॒रं च॑ । स्वर्दे॒वा अ॒ग॑न्मा॒मृता॑ अभूम प्र॒जाप॑तेः प्र॒जा अ॑भूम॒ वेट् स्वाहा॑ ॥ २९ ॥

उ० अथ कल्पाञ्जुहोति । आयुर्यज्ञेन कल्पतामिति । आयुरादीनि मम यज्ञक्लृप्तानि भवन्तु । यज्ञश्च मम यज्ञेनैव क्लृप्तो भवतु । नाहं यज्ञ क्लृप्तौ समर्थः । स्तोमश्च यजुश्च ऋक् 'च साम च बृहच्च रथन्तरं च यज्ञेन क्लृप्तानि भवन्त्वित्य नुषङ्गः । स्वर्देवा अगन्म हे देवाः, स्वर्गलोकं वयमगन्म अमृताश्च भूताः प्रजापतेश्च प्रजा भभूमेति फलवचनम् । वेद स्वाहेति होममन्त्रः ॥ २९ ॥

।

म० कल्पहोमः कल्पतामिति लिङ्गात् । 'अथ कल्पाञ्जुहोति' ( ९ । ३ । ३ । १२ ) इति श्रुतेः । यज्ञेन निमित्तेनायुज- बनकालः कल्पतां साध्यतां प्राप्यताम् । प्राणचक्षुः श्रोत्रवाड्म- नांसि मम यज्ञेन क्लृप्तानि भवन्तु । आत्मा देह: 'आत्मेन्द्रि थमनोयुक्तो भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' इति स्मृतेः । ब्रह्मा वेदो

यजुरनियतपादो मन्त्रः । ऋक् नियतपादा । साम गीतिप्रधानम् । बृहद्रथन्तरे तद्विशेषौ । वसोर्धारयैवमग्निमभिषिच्यात्मानं यज- मानः प्रशंसति । वयं यजमाना देवा भूत्वा स्वः स्वर्गमगन्म गतवन्तः । गमेर्लङि शब्लोपे मस्य नवे रूपम् । गत्वा चामृता अमरणधर्मिणोऽभूम भूताः । भवतेर्लुङि रूपम् । ततः प्रजापतेर्हिरण्यगर्भस्य प्रजा अभूमेति फलवचनम् । अनेन वसोर्धारायाः सर्वकामप्राप्तिहेतुत्वमुक्तम् । वेदस्वाहेति वसो - धराहोमार्थो मन्त्रः । वेडिति वषट्कारः । ' वषट्कारो हैष परोऽक्षं यद्वेट्कारो वषट्कारेण वा वै स्वाहाकारेण वा देवे - भ्योऽन्नं प्रदीयते' (९।३ । ३ । १४ ) इति श्रुतेः ॥ २९ ॥ इति वसोर्धाराहोममन्त्राः समाप्ताः ॥ त्रिंशी ।

वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मा॒तरं॑ म॒हीमदि॑तिं॒ नाम॒
वच॑सा करामहे । यस्या॑मि॒दं विश्वं॒ भुव॑न॒मावि॒वेश
।
तस्या॑ नो दे॒वः स॑वि॒ता धर्म॑ साविषत् ॥ ३० ॥

उ० वाजप्रसवीयं जुहोति सप्तभिरृग्भिः वाजस्य नु व्याख्यातम् ॥ ३० ॥

स्प्रेममिति आनिक ' (०१८ । ५ा म० 'वपावत्संभृत्य चमसवत्स्रुवेण वाजपेयिकानि वाज- च वाजस्य न्विति' ४ । ५) । क्षेत्रवपन वत्सर्वौषधमोदुम्बरे चमसे संभृत्य तस्मा- त्सर्वौषधाश्चम सवत्सुवेणेत्यैौदुम्बरेण चतुष्कोणपुष्करेण सुवेण वाजस्येमं प्रसव इति सप्तमन्त्रैः ( ९ । २३ – ३० ) सप्त वाजपेयसंबन्धीनि वाजप्रसवीयानि हुला वाजस्य नु प्रसवे इत्यादिसप्तमन्त्रैः प्रतिमन्त्रमानिकानि सप्त वाजप्रसवीयानि । तस्मादेव सर्वोषधात्तेनैव सुत्रेण जुहोतीति सूत्रार्थः ॥ व्याख्याता ( अ० ९ । क० ५ ) ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

विश्वे॑ अ॒द्य म॒रुतो॒ विश्वं॑ ऊती विश्वे॑ भवन्त्व॒ग्नयः समि॑द्धाः । विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्तु॒ विश्व॑मस्तु॒ द्रवि॑णं वाजो॒ अ॒स्मे ॥ ३१ ॥

1

उ० विश्वे अद्य वैश्वदेवी त्रिष्टुप् व्यवहितपदप्रायः । विश्वे

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रयस्त्रिंशी ।

३४७

अद्य मरुतः अद्य अस्मिन्द्यवि आगमन्त्वित्यनुषङ्गः । विश्व लोका दिक्चतुष्कं च तृप्यत्वित्यर्थः । किंच धनसातौ 'षण ऊती । विश्व इति सर्वनाम सामान्यदेवतागणप्रतिपत्तिजनक- संभक्तौ' चिन्नन्तो निपातः । धनस्य सातौ संभजनकाले प्राप्ते मतस्तन्निराकाङ्क्षीकरणाय विशिष्टो देवतागण इहाध्याहियते । वाजोऽन्नं नोऽस्मान् विश्वैर्देवैः सहावतु पालयतु । इहास्मिन् विश्वे च देवगणा वसवो रुद्रा आदित्या अद्य ऊती ऊत्या लोके यज्ञे वा यदास्माकं धनेच्छा जायते तदा देवतर्प- अवनेन तर्पणेन निमित्तभूतेन आगमन्तु । तदागमनेन च णक्षमं बह्वन्नमस्त्विति वाक्यार्थः ॥ ३२ ॥ विश्वे भवन्तु अग्नयः गार्हपत्यप्रभृतयः समिद्धाः सम्यग्दीप्ताः । विश्वेदेवाश्च नोऽस्माकम् अवसान्नेन हविर्लक्षणेन निमित्त- भूतेन आगमन्तु आगच्छन्तु । तेषां च तुष्ट्या विश्वं सर्व वसु द्रविणं भूमिहिरण्यादिधनं वाजश्चान्नं च अस्मे अस्माक - मस्तु ॥ यद्वान्यथा संबन्धः। विश्वे मरुतः अद्य आगच्छन्तु । विश्वे च देवगणाः ऊत्या निमित्तभूतया आगमन्तु । विश्वे च देवा अवसा निमित्तभूतेन आगमन्तु । तदागमनेन च विश्वे भवन्तु अग्नयः समिद्धाः । होमार्थं हि अग्नयः प्रज्वा ल्यन्ते । ततो यागोत्तरकालम् । विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥ ३१ ॥

म० लुशोधानाकदृष्टा वैश्वदेवी त्रिष्टुप् । अद्यास्मिन् दिने विश्वे सर्वे मरुतः सप्तकगणा आगमन्तु आगच्छन्तु । छत्वा- भावे रूपम् । विश्वे अन्ये च सर्वे गणदेवता वसवो रुद्रा आदित्याश्च ऊती ऊत्या पूर्वसवर्णः । अनेन तर्पणेन निमित्ते - नागमन्तु तृप्त्यर्थमागच्छन्त्वित्यर्थः । विश्वेदेवाः च गणदेवता नोऽस्माकमवसान्नेन हविषा निमित्तेन हविर्ग्रहणा यागमन्तु । तदागमनेन च विश्वे सर्वेऽनयः गार्हपत्यादयः समिद्धाः सम्य- दीप्ता भवन्तु तदर्थं होमेनेत्यर्थः । तेषां देवानां तुष्ट्या विश्वं सर्व द्रविणं धनं गोभूहिरण्यादि वाजोऽन्नं चास्मेऽस्माकमस्तु । विभक्तेः शेआदेशः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

वाजो॑ नः स॒प्त प्र॒दिश॒श्चत॑स्रो वा परा॒वत॑ः वाजो॑ नो॒ विश्वे॑र्दे॒वैर्धन॑सातावि॒हाव॑तु ॥ ३२ ॥

उ०

वाजो नः । अनुष्टुप् बाजो देवता । वाजोऽनं नोऽस्माकं सप्त प्रदिशः चतस्रो दिशः प्रकृष्टाश्च त्रयो लोकाः सप्त प्रदिशः उक्ताः । चतस्रो वा परावतः । वाशब्दः समु- च्चयार्थीयः । चतस्त्रश्च परावतः । परावच्छब्दो दूरवचनः । महः जनः तपः सत्यमित्येते लोका उच्यन्ते । ते हि तान् लोकानतीत्य वर्तन्ते । आपूरयन्त्विति शेषः । किंच वाजः नः अस्मान् विश्वैर्देवैः सह धनसातौ धनसंभजनकाले प्राप्ते इह यज्ञे इह वा लोके अवतु पालयतु ॥ ३२ ॥

म० तिस्रोऽन्नदेवत्याः तत्राद्यानुष्टुप् द्वे त्रिष्टुभौ । नोऽस्माकं वाजोऽन्नं सप्त प्रदिशः भूरादिलोकत्रयं प्राच्यादिदिक्- चतुष्कम् परावतः दूरस्थाश्चतस्रश्च महर्जनतपः सत्याख्याश्चा- पूरयत्विति शेषः । वाशब्दश्चार्थः । यद्वा अस्माकं वाजोऽन्नं सप्त प्रदिशश्चतस्रो महराद्याश्वावतु प्रीणातु । प्रशब्देन प्रकृष्टं लोकत्रयम् । दिशः प्राच्याद्याः । परावच्छब्दो दूरार्थः । महरादयो हि लोकत्रयमतीत्य वर्तन्ते । अस्मत्तानेन सप्त

।

।

।

वाजो॒ नो अ॒द्य प्रसु॒वा॑ति॒ दानं॒ वाजे॑ दे॒वाँ २ ॥ ऋतुर्भिः कल्पयाति । वाजो हि मा सर्व॑वीरं ज॒जान विश्वा आशा वार्जपतिर्जयेयम् ॥ ३३ ॥

उ० वाजो नः । द्वे अनुष्टुभौ वाजदेवत्ये । वाजः नः अस्माकम् अद्य प्रसुवाति अभ्यनुजानातु दानम् वाजश्च देवान् ऋतुभिः कालैः सह कल्पयतु यथास्थानम् । वाजो हि मा सर्ववीरं जजान । हिशब्दः समुच्चयार्थीयः । वाजश्च मां सर्ववीरं जनयतु । ततो विश्वा आशाः वाजपतिः सन् जयेयमित्याशीः ॥ ३३ ॥ म० अद्यास्मिन्दिने नोऽस्मान् प्रसुवाति प्रेरयतु

वाजोऽन्नमन्नाधिष्ठात्री देवता अनुजानातु । दानार्थमिति शेषः । अन्नदानेच्छास्माकं भवत्वित्यर्थः । वाजः ऋतुभिः कालैः सह देवान् कल्पयाति यथास्थानं कल्पयतु । 'लेटोऽडाटौ' यस्मिन् काले यो देवो यष्टव्यस्तं तत्र यजत्वित्यर्थः । हि चकारार्थः । वाजश्च मा मां सर्ववीरं सर्वे वीराः पुत्रपौत्रादयो यस्य स सर्ववीरस्तादृशं जजान जनयतु । 'छन्दसि लुङ्ल‌ङ्लटः ' पुत्रादियुतं मां करोत्वित्यर्थः । ततो वाजपतिः समृद्धान्नः सन्नहं विश्वा आशाः सर्वा दिशो जयेयम् । अन्नदानेन सर्वा दिशो वशीकुर्यामित्यर्थः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

वाज॑ः पु॒रस्ता॑दु॒त म॑ध्य॒तो नो॒ वाजे॑ दे॒वान् ह॒विषा॑ वर्धयाति । वाजो हि मा सर्व॑वीरं चकार सर्वा॒ आश॒ वाज॑पतिर्भवेयम् ॥ ३४ ॥

उ० वाजः पुरस्तात् । वाजः अन्नं पुरस्तात् अस्त्विति वाक्यशेषः । उत मध्यतो नः अस्माकमस्तु वाजः । वाजश्च देवान्हविषा वर्धयाति वर्धयतु । अस्माकम् वाजश्च मां सर्ववीरं च करोतु । ततः सर्वा आशा दिशः वाजपतिः सन् भवेयम् । दिग्रूपतया व्यापकता प्रार्थ्यते ॥ ३४ ॥

म० वाजोऽन्नं नोऽस्माकं पुरस्तादस्तु । उतापि च नोऽस्माकं मध्यतो गृहमध्ये च वाजोऽस्तु । नोऽस्माकं वाजो हविषां कृत्वा देवान्वर्धयाति वर्धयतु पुष्णातु । हि चार्थे । वाजो मा सर्ववीरं पुत्रादियुतं चकार करोतु । वाजपतिरन्नपालकः सन्नहं विश्वा आशाः सर्वा दिशो भवेयम् । दिग्रूपतया व्यापकता प्रार्थ्यते । यद्वा विश्वा आशा भवेयं प्राप्नुयाम् । वशीकुर्यामित्यर्थः । भू प्राप्तौ ॥ ३४ ॥

३४८

पञ्चत्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सं मा॑ सृजामि॒ पय॑सा पृथि॒व्याः सं मा॑ सृजा- म्य॒द्भिरोष॑धीभिः । सोऽहं वार्ज सनेयममे ॥ ३५॥ उ० सं मा । विराजौ आग्नेयौ वा । सोऽहं वाजमिति तच्छब्दयोगाद्यदोऽध्याहारः । सं मा सृजामि मा माम् आत्मानं पयसा रसेन पृथिव्याः संबन्धिना संसृजामि । संसृजामि च मामाम् । आत्मानं अद्भिः ओषधीभिश्व । सोऽहं संसृष्टपयःप्रभृतिशरीरः । वाजं सनेयं संभजेयम् । हे अभे, त्वत्प्रसादात् । यद्वा अग्निरेवोच्यते । अस्मदादेशस्य माशब्दस्य त्वाशब्दं कृत्वा युक्ततरमेतद्व्याख्यानम् । योऽहं हे अग्ने, संसृ- जामि त्वां पयसा पृथिव्याः संसृजामि च त्वामद्भिरोषधी- भिश्च । होमाभिप्रायः संसर्गः । सोहं वाजं सनेयमिति ॥ ३५ ॥ म० द्वे विराजौ । दशकास्त्रयो विराडेकादशका वेत्युक्तेरे- कादशाक्षरत्रिपादा विराट् । तृतीयो व्यूहेन दशकस्तेनैकोना । सोऽहमिति तच्छब्दश्रवणाद्यदोऽध्याहारः । हे अग्ने, योऽहं पृथिव्याः पयसा पृथिवीसंबन्धिरसेन मामात्मानं संसृजामि संयोजयामि । अद्भिरोषधीभिश्व मां संसृजामि । सोऽहं संसृ- टपयोऽबोषधिशरीरः सन् । वाजमन्नं सनेयं संभजेयम् । यद्वा व्यत्ययेनास्मच्छब्दस्य युष्मदादेशः । हे अमे, योऽहं त्वं पृथिव्याः पयसाद्भिरोषधीभिश्च त्वां संसृजामि होमेन सोऽहं । वाजं सनेयम् ॥ ३५ ॥

1

1

षटूत्रिंशी ।

पय॑ः पृथि॒व्यां पय॒ ओष॑धीषु॒ पयो॑ दि॒व्य॒न्त- रि॑ते॒ पयो॑ धाः । पय॑स्वतीः प्र॒दिश॑ सन्तु॒ मह्य॑म् ३६ उ० पयः पृथिव्याम्। विराट् अग्निरुच्यते हविर्वा । पयः पृथिव्यां धाः निधेहि । पयश्च ओषधीषु धाः । पयो दिवि धाः । अन्तरिक्षे पयोधाः । आहुतिपरिणामाभिप्रायमेतत् । किंच पयस्वतीः पयःसंयुक्ताः प्रदिशः दिशो विदिशश्च सन्तु

भवन्तु माम् ॥ ३६ ॥

म० हे अग्ने, लं पृथिव्यां पयो रसं धाः धेहि स्थापय । दधातेर्लुङि मध्यमैकवचने रूपम् । 'बहुलं छन्दस्यमाढ्यो- गेऽपि' (पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । ओषधीषु च पयोधाः । दिवि स्वर्गे च पयोधाः । अन्तरिक्षे च पयो धाः । किंच मह्यं मदर्थे प्रदिशः दिशो विदिशश्च पयखतीः पयस्वत्यो रसयुताः सन्तु । आहुतिपरिणामेन पृथिव्यादयो ममभीष्टदा भवत्वित्यर्थः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । सर॑स्वत्यै वा॒चो य॒न्तुर्य॒त्रेण॒ग्नेः साम्रज्येना॒ाभिषि॑भ्वामि ॥ ३७ ॥

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

उ० अभिषिञ्चति यजमानम् । देवस्य त्वेति व्याख्या- तम् । सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यत्रेण यमनेन अग्नेश्च साम्राज्येन

अभिषिञ्चामि ॥ ३७ ॥

म० 'स्रुवं प्रास्य परिश्रित्स्पृक् कृष्णाजिनमास्तीर्य पुच्छा- दुत्तरं शेषेऽपः कृत्वाभिषेकसामर्थ्यात् क्षीरोदके वा वाजपे- यिकानीति श्रुतेस्तत्राभिषिच्यते ब्रह्मवर्चसकामश्चित्यन्वारब्धो देवस्य लेति' (का० १८ । ५ । ६-९ ) । अस्यार्थः । कर्मापवर्गे औदुम्बरं चतुष्कोणं सुवमाहवनीये प्रक्षिप्याग्नि- पुच्छादुत्तरदिशि परिश्रित्संलग्नं प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम कृष्णाजिन- मास्तीर्य तत्र स्थितो ब्रह्मवर्चसकामो यजमानश्चयनकृतान्वार- म्भोऽध्वर्युणा सर्वौषधशेषेणाभिषिच्यते । किं कृत्वा । सर्वै- षधशेषेऽपो जलानि कृत्वा । अभिषेकस्यैव द्रव्यसाध्यत्वात् अयं पूर्वपक्षः । सिद्धान्तमाह क्षीरोदके वेति । वा पूर्वपक्षनिरासे । 'शेषे जलसेको न यतस्तत्र क्षीरोदके विद्येते वाजपेयिकानि' ( ९ । ३ । ४ । ७ । ) इति श्रुतेः । अत्र वाजपेयसंबन्धीनि वाजप्रसवीयानि श्रूयन्ते तत्रोदकक्षीरे स्त एव । औदुम्बरे पात्रे ऽप आसिच्य पयश्चेत्युक्तेः ( कात्या० १४ । ५ । १६ ) । अतस्त- स्मिन्मिश्रेणैवाभिषेको न जलसेक इत्यर्थः । देवस्य त्वा । व्याख्या- तम् । सरखत्यै लिङ्गोतदेवतं यजुः । सरखत्यै षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सरस्वतीसंबन्धिन्या वाचो वाण्या यन्तुर्नियन्तुः प्रजा- पतेः यन्त्रेण नियमेन अग्नेश्च साम्राज्येन चक्रवर्तित्वेन हे यज- मान, वामभिषिञ्चामि । मत्कृताभिषेकेण वाक्सिद्धिरैश्वर्य साम्राज्यं च तव संपद्यन्तामित्यर्थः ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी । ऋ॒ता॒षाडृतधा॑म॒ग्निग॑न्ध॒र्वस्तस्यौष॑धयोऽप्स॒रसो

मुद॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒
वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ३८ ॥

उ० राष्ट्रभृतो जुहोति । द्वादश यजूंषि स नो भुवनस्य पत इत्येतस्याः प्राक् ऋताषाढित्यादीनि । अग्निरुच्यते ऋता- पाद । ऋतं सत्यं सहतीति ऋताषाट् । ऋतं सत्यं धाम स्थानं यस्य स तथोक्तः । अग्निर्गन्धर्वः तस्य चाग्नेर्गन्धर्वस्य ओषधयोऽप्सरसः । तासां च मुदः नाम । ओषधीभिर्हं सर्व मोदत इति मुदः । सोऽग्निर्गन्धर्वः नः अस्माकम् इदं ब्रह्म इदं च क्षत्रं पातु । तस्मै स्वाहावाट् । ताभ्यश्च ओष- धीभ्यः स्वाहा ॥ ३८ ॥

म० 'द्वादशगृहीतं विग्राहं जुहोत्यृताषाडिति' (का० १८ । ५ । १६ ) प्रतिखाहाकारं राष्ट्रभृतो वाट्कारान्तः पूर्वः पूर्वो मन्त्रः । आज्याद्वादशगृहीतं गृहीत्वा विभज्य द्वाद- शांशं कृत्वा श्रुतेत्यादिद्वादशमन्त्रैः प्रतिखाद्दाकारं राष्ट्रभृत्संज्ञा आहुतीजुहोति । व्यतिषकेषु द्वादशमत्रेषु पूर्वोः खा- वाडित्यन्तः उत्तरस्ताभ्यः स्वाहेत्यन्तः । ततो मन्त्रे यानि पुंलिङ्गानि स न इदं ब्रह्मेत्यादीनि तानि व्यवहितपठितान्यप्य-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३४९

पकृष्य पठित्वा पूर्वो मन्त्रः संपाद्यः । यानि च स्त्रीलिङ्गानि म० यः सूर्यो गन्धर्वः स नोऽस्माकमिदं ब्रह्म क्षत्रं च तस्यौषधयोऽप्सरस इत्यादीनि तान्युत्कृष्योत्तरो मन्त्रः संपाय । पातु । कीदृशः । संहितः संदधात्यहोरात्रे इति संहितः 'असौ इत्यर्थः । द्वादश यजूंषि गन्धर्वाप्सरोदेवत्यानि । तत्रायं वा आदित्यः सहितः एष ह्यहोरात्रे संदधाति' ( ९ । ४ । विभागः । ऋताषाडृतधामाग्निर्गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं १ । ८ ) इति श्रुतेः । विश्वसामा विश्वानि सर्वाणि सामानि पातु तस्मै स्वाहा वाडिति वाडन्तः पूर्वः पूर्वो मन्त्रः । तस्यौष - । प्रतिपादकत्वेन यस्य स विश्वसामा सर्वसामरूपो वा । 'विश्व-

धयोऽप्सरसो मुदो नाम ताभ्यः स्वाहेति स्वाहान्त उत्तर उत्तरो मन्त्रः । पूर्वो गन्धर्वदेवत्यः उत्तरोऽप्सरोदेवत्यः । एवं पञ्चकण्डिकास्वप्यग्रे मन्त्रविभागो ज्ञेयः । तथाच श्रुतिः 'पुं से पूर्वस्मै जुहोत्यथ स्त्रीभ्यः पुमांसं वद्वीर्येणादधात्ये- कस्मा इव पुंसे जुहोति बह्वीभ्य इव स्त्रीभ्यस्तस्मादप्येकस्य पुसो बह्वयो जाया भवन्त्युभाभ्यां वाट्कारेण च स्वाहाका - रेण च पुं से जुहोति स्वाहाकारेणैव स्त्रीभ्यः पुमांसमेव तद्वीर्येणादधाति' ( ९ । ४ । १ । ६ ) इति । तथा चैवमृताषाट् । ताभ्यो मरीचिभ्यः खाहा ॥ ३९ ॥ संहितः सुषुम्णः इषिरः भुज्युः प्रजापतिरिति षण्णां पूर्वमन्त्रा- मृताषाडित्यादिनामका गन्धर्वा देवताः । तस्यैौषधयः तस्य मरीचयः तस्य नक्षत्राणि तस्यापः तस्य दक्षिणाः तस्य ऋक्-

सामेत्येष ह्येव सर्वं साम' ( ९ । ४ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । ' यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानी' ति च । तस्मै सूर्याय स्वाहा वाट् । तस्य सूर्यस्य मरीचयो नामाप्सरसः तेजस्त्रसरेणवः 'सूर्यो ह गन्धर्वो मरीचिभिरप्सरोभिर्मिथुनेन सहोच्चक्राम' ( ९ । ४ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । कीदृश्यो मरी- चयः । आयुवः आ समन्ताद्युवन्ति मिश्रीभवन्त्यायुवः । 'आयु- वाना इव हि मरीचयः प्लवन्ते' ( ९ । ४ । १ । ८ ) इति श्रुतेः ।

चत्वारिंशी ।

सुषुम्णः सूर्य॑रश्मिश्च॒न्द्रमा॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॒ नक्ष॑त्रा -

सामानीति षष्णामुत्तरमन्त्राणामोषध्यादिनामका अप्सरसो ण्यप्स॒रसो॑ भ॒कुर॑यो॒ नाम॑ । स ने इदं ब्रह्म॑ क्षत्रं

देवताः । अथ मन्त्रार्थः । योऽग्निर्गन्धर्वः स नोऽस्माकमिदं ब्रह्म ब्राह्मणजातिमिदं क्षत्रं क्षत्रजातिं च पातु रक्षतु । कीदृशो गन्धर्वः । ऋताषाट् ऋतं सत्यं सहत इति ऋतषाट् सत्यं । सहते असत्ये कुपितो भवतीत्यर्थः । 'सहेः साडः सः' ( पा० ८ । ३ । ५६ ) इति षत्वम् । पूर्वपदस्य छान्दसो दीर्घः । तथा ऋतधामा ऋतं सत्यमविनश्वरं धाम स्थानं यस्य ऋत-

।

तस्मै स्वाहा वाटू ताभ्यः स्वाहा॑ ॥ ४० ॥

उ० सुषुम्णः सूर्यरश्मिः । यः सुषुम्णः सुयज्ञियः ।
सूर्यस्येव हि चन्द्रमसो रश्मयः । चन्द्रमा गन्धर्वः तस्य
नक्षत्राणि अप्सरसः । भेकुरयो नाम भाः हि नक्षत्राणि
कुर्वन्तीति भेकुरयो नक्षत्राणि । तुल्यमन्यत् ॥ ४० ॥

म० यश्चन्द्रमा गन्धर्वः स नोऽस्माकमिदं ब्रह्म क्षत्रं च धामा । य ईदृशोऽग्निः तस्मै अग्नये गन्धर्वाय स्वाहा वाद पातु । कीदृशः । सुषुम्णः शोभनं सु॒म्नं सुखं यस्मात् सुय॒ज्ञियः वषट्कारेण सुहुतमस्त्वित्येको मन्त्रः । तस्याग्नेर्गन्धर्वस्यौषधयो यज्ञद्वारा सुखप्रदः । याज्ञिकानां चन्द्रलोकाप्तेरुक्तत्वात् । तथाच व्रीह्याद्या नाम नाम्ना अप्सरसः स्त्रीलेन भोग्याः । कीदृश्य सूर्यरश्मिः सूर्यस्येव रश्मयः किरणा यस्य । 'सुषुम्ण इति ओषधयः । मुदः मोदन्ते जना याभिस्ता मुदः 'ओषधयो सुयज्ञिय इत्येतत् सूर्यरश्मिरिति सूर्यस्येव हि चन्द्रमसो रश्मयः' वै मुद ओषधीभिर्हीींदं सर्वं मोदते' ( ९ । ४ । १ । ७ ) ९ । ४ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । तस्मै चन्द्रमसे स्वाहा इति श्रुतेः ओषधयोऽग्नेर्भोंग्याः । तथाच श्रुतिः 'अनिर्द वाट् । तस्य चन्द्रमसः नक्षत्राणि नाम अप्सरसः । कीदृश्यः । गन्धर्व ओषधीभिरप्सरोमिर्मिथुनेन सहोच्चक्राम' ( मेकुरयः भां कान्ति कुर्वन्तीति भेकुरयः । पृषोदरादित्वात् ४।१।७) इति । ताभ्य ओषधीभ्यः स्वाहा सुहुत- । साधुः । ' चन्द्रमा ह गन्धर्वो नक्षत्रैरप्सरोभिर्मिथुनेन सहो -

मस्तु ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

1

(

क्राम भेकुरयो नामेति भाकुरयो ह नामैते भां हि नक्षत्राणि कुर्वन्ति' ( ९ । ४ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । ताभ्यो नक्षत्राप्स - रोभ्यः स्वाहा ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

इ॒षि॒रो वि॒श्वव्य॑च॒ वातो॑ गन्ध॒र्वस्तस्यापो॒ अप्स॒- रस॒ ऊजो॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्य॒ः स्वाहा॑ ॥ ४१ ॥

स॒ह॒तो वि॒श्वसा॑मा॒ सूर्यो॑ गन्ध॒र्व॒स्तस्य॒ मरी- चयोऽप्स॒रस॑ आ॒युवो॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाटू ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ३९ ॥ उ० संंहितो विश्वसामा यः सूर्यः संहितः एष झहो- रात्रे संदधातीति संहितः सूर्यः । विश्वसामा एष होव सर्व उ० इषिरो विश्वव्यचाः । य इषिरः क्षिप्रः । 'इषु गतौ' साम । तस्य मरीचयोऽप्सरसः मरीचयस्त्रसरेणवः । आयुवो । तस्य इषिरः । विश्वव्यचाः सर्वतोगमनः । वातो गन्धर्वः नाम आयुव इव हि मरीचयः लवन्त इत्यायुवः मिश्रयन्त । तस्यापो अप्सरस ऊर्जानाम । आपो वा ऊर्जः अच्यो ह्यग्नि- इत्यर्थः । तुल्यव्याख्यानमन्यत् ॥ ३९ ॥ र्जायते । तुल्यव्याख्यानमन्यत् ॥ ४१ ॥

३५०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

म० यो बातो वायुर्गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै मनसे गन्धर्वाय स्वाहा वाट् हविर्दत्तम् । कीदृशो तस्मै स्वाहा वाट् सुहुतमस्तु । कीदृशो वातः । इषिरः 'इष गन्धर्वः । प्रजापतिः प्रजायाः पालकः । विश्वकर्मा विश्वं सर्व गतौ' दिवादिः । इष्यति गच्छतीति इषिरः । औणादिक करोतीति 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति इरप्रत्ययः । शीघ्रगमनः । विश्वव्यचाः विश्वस्मिन् व्यचो गमनं करोतेर्मनिन् । 'स हीदं सर्वमकरोत् ' ( ९ । ४ । १ । १२ ) यस्य स विश्वव्यचाः सर्वतोगमनः । ' इषिर इति क्षिप्र इत्येत- इति श्रुतेः । तस्य मनसो गन्धर्वस्य ऋक्सामान्यप्सरसः । नाम द्विश्वव्यचा इत्येष हीदं सर्वं व्यचः करोति' ( ९ । ४ । १ । प्रसिद्धम् । कीदृश्यः । एष्टयः इष्यते काङ्क्षयतेऽभीष्टं याभिस्ता ) इति श्रुतेः । तस्यापो नामाप्सरसः वातो ह गन्धर्वो एष्टयः । 'मनो ह गन्धर्व ऋक्सामैरप्सरोभिर्मिथुनेन सहोच्चका - ऽद्भिरप्सरोभिर्मिथुनेन सहोच्चक्राम' (९। ४ । १ । १० ) इति मेष्टयो नामेत्यृक्सामानि वा एष्टय ऋक्सामैर्द्याशासत इति श्रुतेः । कीदृश्यः । ऊर्जः ऊर्जयन्ति जीवयन्ति धान्योत्पादने नोऽस्त्वित्थं नोऽस्तु' ( ९ । ४ । १ । १२ ) इति श्रुतेः । नेत्यूर्जः । ' आपो वा ऊर्जेो ह्यूं जायते ' ( ९ । ४ । १ । । ताभ्योऽप्सरोभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ४३ ॥ १० ) इति श्रुतेः । ताभ्योऽन्योऽप्सरोभ्यः स्वाहा ॥ ४१ ॥

१०

द्विचत्वारिंशी ।

भु॒ज्युः सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वस्तस्य॒ दक्षि॑णा अ- प्स॒रस॑स्ति॒वा नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः स्वाहा॑ ॥ ४२ ॥

-

उ० भुज्युः सुपर्णः । यज्ञो वै भुज्युः यज्ञो हि सर्वाणि भूतानि भुनक्ति पालयति । सुपर्णः शोभनपतनः । यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसस्स्तावा नाम । दक्षिणा वै स्तावा दक्षिणाभिर्हि यज्ञः स्तूयते । यथा यो वै कश्चन दक्षिणां ददाति स्तूयत एव सः । तुल्यमन्यत् ॥ ४२ ॥

स

चतुश्चत्वारिंशी ।

नौ भुवनस्य पते प्रजापते॒ यस्य॑ त उपरि॑ गृहा यस्य॑ वे॒ह । अ॒स्मै॑ ब्रह्म॑णे॒ऽस्मै॑ क्ष॒त्राय॒ महि॒ शर्म॑ यच्छ॒ स्वाहा॑ ॥ ४४ ॥

1 ।

उ० रथशिरसि जुहोति । स नो भुवनस्य प्राजापत्या प्रस्तारपङ्किः । हे भुवनस्य पते प्रजापते, यस्य ते तव उपरि अमुष्मिँल्लोके गृहा यस्य वा इह अस्मिन् लोके । स स्वं नः अस्माकम् । व्यवहितोयं संबन्धः । अस्मै ब्रह्मणे अस्मै क्षत्राय महि महत् । शर्म शरणम् यच्छ देहि स्वाहा ॥ ४४ ॥

।

म० 'पञ्चगृहीतं च रथशिरस्यध्याहवनीयं ध्रियमाणे पञ्च- म० यो यज्ञो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै कृत्वः स नो भुवनस्येति' (का० १८ । ५ । १७ ) । राष्ट्र- स्वाहा वाद । कीदृशो यज्ञः । भुज्युः भुनक्ति पालयति भूता- भृद्धोमानन्तरं पूर्व संस्कृता देवाज्यात्पञ्च गृहीत्वाहवनीयोपरि प्रति- नीति भुज्युः । 'यज्ञो हि सर्वाणि भूतानि भुनक्ति ' ( ९ । ४ । प्रस्थात्रादिना धार्यमाणे रथशिरसि तदाज्यं पञ्चधा विभज्य १ । ११ ) इति श्रुतेः । सुपर्णः शोभनं पर्णं पतनं खर्गगमनं पञ्चकृत्वो जुहोति पञ्चवारं मन्त्र इति सूत्रार्थः । प्रजापति - यस्य सः यज्ञे स्वर्गे गते यजमानो गच्छति । तस्य यज्ञस्य । देवत्या प्रस्तारपङ्क्तिः । आद्यौ द्वादशकावन्त्यावष्टकौ सा प्रस्ता- दक्षिणा नाम अप्सरसः । यज्ञो ह गन्धर्वो दक्षिणाभिरप्स- रपङ्किः । तृतीयोऽत्र नवकः । हे भुवनस्य पते पालक, रोभिर्मिथुनेन सहोच्चक्राम' ( ९ । ४ । १ । ११ ) इति श्रुतेः । हे प्रजापते, यस्य ते तवोपरि खर्गे गृहाः सन्ति । वाथवा यस्य कीदृश्यः । स्तावाः स्तूयते यज्ञो यजमानश्च याभिस्ताः स्तावाः त इह भूलोके गृहाः सन्ति स त्वं नोऽस्माकमस्मै ब्रह्मणे 'दक्षिणाभिर्हि यज्ञः स्तूयतेऽथो यो वै कश्चन दक्षिणां ददाति ब्राह्मणायास्मै क्षत्राय क्षत्रियाय च महि महत् शर्म सुखं यच्छ स्तूयत एव सः' ( ९ । ४ । १ । ११ ) इति श्रुतेः । ताभ्यो । देहि । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ४४ ॥ दक्षिणाभ्यः स्वाहा ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ गन्ध॒र्व॒स्तस्य॑ ऋक्सा - मान्य॑प्स॒रस॒ ए॒ष्ट॑यो॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाटू ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ४३ ॥

उ० प्रजापतिरिति । प्रजापतिर्विश्वकर्मा सहीदं सर्व- मकरोत् स नो गन्धर्वस्तस्य ऋक्सामानि अप्सरसः एष्टयो नाम । ऋक्सामानि वा एष्टयः । ऋक्सामैर्ह्याशासते इति नः अस्तु इत्थं नः अस्त्विति । तुल्यमन्यत् ॥ ४३ ॥

म०

यो मनोरूपो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु

पञ्चचत्वारिंशी ।

समुद्रोऽसि॒ नभ॑स्वाना॒ार्द्रदा॑नुः शंभूयोभूरभि मा वाहि॒ स्वाहा॑ । म॒रुतोऽसि म॒रुतो॑ ग॒णः श॑भूमै - य॒भूर॒भिमा॑ वाहि॒ स्वाहा॑ । अ॒वस्यूर॑सि॒ दुव॑स्त्वा -

भूमि॑यो॒भूर॒भिमा॑ वाहि॒ स्वाहा॑ ॥ ४५ ॥

त्रिलोकस्थानं वायुं लोकद्वारेण स्तुवन्ति । यस्त्वं हे वायो, ० वातहोमाञ्जुहोति । समुद्रोऽसीति श्रीणि यजूंषि समुद्रोऽसि समुन्द्रोऽसि । नभस्त्रांश्च नभस् इति नक्षत्राण्यु- च्यन्ते । तानि हि नितरां भान्ति तैः संयुक्तो नभस्वान् । । आईदानुश्च एष ह्या ददाति वृष्ट्यवश्यायादि । तं त्वां

/

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

प्रार्थये शंभूः मयोभूश्च शं भावयतीति शंभूः । मयः सुखं भावयतीति मयोभूः । अभि मा वाहि अभि मां वाहि स्वाहा । मारुतोऽसि यस्त्वं मारुतोऽसि मरुतां पुरोवातप्रभृ- तीनां वातानां प्रकृतिभूतोऽसि । मरुतां शुक्रज्योतिः प्रभृ- तीनां गणोऽसि तं त्वां ब्रवीमि । शंभूश्च मयोभूश्च भूत्वा अभि मां वाहि स्वाहा । अवस्यूरसि स्वमवस्यूरसि । अवनं तर्पणं रक्षणं वा तत्सीव्यतीत्यवस्यूः । ' षिवु तन्तु- संताने' इत्यस्य ' च्छ्रोः शुडनुनासिके च' इति क्विपि कृते

।

३५१

एताश्चतस्रः स्वर्णेति कण्डिकायां पञ्चयजुर्भिः पश्ञ्चेति नव । द्वे
व्याख्याते ( १३ । २२–२३ ) ॥ ४६ ॥ ४७ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

या वो॑ दे॒वाः सूर्ये रुच॒ गोष्ववे॑षु या रुचः । इन्द्रा॑ग्ने॒ तामि॒ सर्वा॑भी रुचं॑ नो धत्त बृहस्पते ४७ अष्टचत्वारिंशी ।

रुचं॑ नो धेहि ब्राह्म॒णेषु रुच॒ राज॑सु॒ नस्कृधि ।

संप्रसारणे च अवस्यूः । दुवस्त्रांश्च दु॒वश्च ह॒विर्लक्षणमन्नमु- रुच॒ विश्वे॑षु शूद्रेषु मयि॑ धेहि रु॒चा रुव॑म् ॥ ४८ ॥
च्यते । हविर्लक्षणेनान्नेन युक्तश्च आर्द्रदानुश्श्र । तं त्वां याचे ।
॥
शंभूर्मयो भूरित्यादि ॥ ४५ ॥

। ।

म० 'वातद्दोमाञ्जुहोत्यञ्जलिनाहृत्य बहिर्वेदेरधो दक्षिणतो धुर्युत्तरत उत्तरस्यां दक्षिणतो दक्षिणाप्रष्ठे समुद्रोऽसीति प्रति- मन्त्रम्' ( का० १८ । ६ । १ ) । रथहोमानन्तरं तं रथमग्ने- रुत्तरतो वेदौ प्राङ्मुखमवस्थाप्य तस्य स्थानत्रये त्रीन् वायुहो- मान् जुहोति प्रतिमन्त्रं मन्त्रत्रयेण । रथयुगदक्षिणधुरोऽधो प्रथमम् उत्तरधुरोऽधो द्वितीयम् युगमध्याधस्तृतीयम् । किं कृत्वा बहिर्वेदेरञ्जलिना वा तमानीयेति सूत्रार्थः । वायव्यानि त्रीणि यजूंषि । त्रिलोकस्थो वायुः स्तूयते । हे वायो, यस्त्वमीदृशो ऽसि स त्वं मा मामभिवाहि मदभिमुखमागच्छ स्वाहा सुहुतं तेऽस्तु । 'वा गतिगन्धनयोः' लोट् मध्यमैकवचनम् । कीदृशः । समुद्रः सम्यक् उन्दति जलैः क्लिन्नो भवतीति समुद्रः । ' उन्दी क्लेदे' रक्प्रत्ययः । नभखान् नभांसि नक्षत्राणि विद्यन्ते यत्र सः । आईदानुः आर्द्र वृष्ट्यवश्यायादिकं ददातीत्यार्द्रदानुः । शंभूः शमैहिकं सुखं भावयति प्रापयतीति शंभूः । मयोभूः मयः पारलौकिकं सुखं भावयतीति मयोभूः स्वर्लोकरूपोऽसि । 'असौ वै लोकः समुद्रः' ( ९ । ४ । २ । ५ ) इति श्रुतेः । स मामभिवाहि । मरुतां वातानामयं मारुतः । मरुतां शुक्रज्योतिः- प्रभृतीनां गणः तन्निवासत्वात् । 'अन्तरिक्षलोको वै मारुतः' ( ९। ४ । २ । ६ ) इति श्रुतेः । शंभूः मयोभूः त्वं मामभि- वाहि पूर्ववत् । अव अवनं रक्षणं सीव्यतीत्यवस्यूः 'षिवु तन्तु- सन्ताने' क्विप् 'छोः शूडनुनासिके च' ( पा० ६ । ४ । १९ ) ऊठि कृते यणादेशः । 'अयं वै लोकोऽवस्यूः ' ( ९ । ४ । २ । ) इति श्रुतेः भूलोकरूपोऽसि । दुवखान्दुवोऽन्नं हविर्लक्षणं विद्यते यस्य सः शंभूरित्यादि पूर्ववत् ॥ ४५ ॥

७

षट्चत्वारिंशी ।

यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्ये रुच॒ो दिव॑मात॒न्वन्ति र॒श्मिभिः। ताभिर्नो

।

उ० रुचं नः अनुष्टुबाग्नेयी । रुचं दीप्तिम् नः अस्माकं ये ब्राह्मणाः तेषु धेहि । रुचं च राजसु नः संबन्धिषु कृधि कुरु । रुचं विश्येषु शूद्रेषु च नः संबन्धिषु कृ कुरु । मयि च धेहि रुचा दीत्या सह रुचं दीप्तिम् । अनुत्सन्न- धर्माणो यथा वयं दीया भवेम तथा कुर्वित्याशयः । यद्वा ब्रह्मप्रभृतिषु या रुक् तामस्माकं धेहि सर्वथा । किं बहुनो- तेन मय्येव धेहि रुचा सङ्गता रुचम् ॥ ४८ ॥

(

I

म० अग्निदेवत्यानुष्टुप् प्रथमो नवकः । हे अग्ने, नो- ऽस्माकं ब्राह्मणेषु अस्मत्संबन्धिषु विप्रेषु रुचं दीप्तिं धेहि आरोपय । नोऽस्माकं राजसु क्षत्रियेषु रुचं कृधि कुरु 'श्रुशृणु-' पा० ६ । ४ । १०२ ) इत्यादिना हेर्धित्वम् शपो लुक् । विश्येषु वैश्येषु शूद्रेषु चास्माकीनेषु रुचं कुरु । किंच मयि विषये रुचा सह रुचं धेहि । अविच्छिन्नां रुचं धेहीत्यर्थः । यद्वा ब्राह्मणराजविट्शूद्रेषु या रुक् तां नोऽस्माकं धेहि देहि । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

तत्त्वा॑यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑मान॒स्तदाशा॑स्ते॒ यज॑- मानो ह॒विर्भः । अहेडमानो वरुणे॒ह बोध्युरु॑शस मा न आयुः प्रमोषीः ॥ ४९ ॥

उ० वारुण्या त्रिष्टुभा जुहोति । तत्त्वा । तदाशास्त इति तदः श्रवणादिह यदः प्रयोगः । यत्प्रयोजनं त्वां यामि याचामि ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन वन्दमानः स्तुवन् । तदीयं यजमान आशीस्ते हविर्भिरभ्युद्यतैः । अतः अहेडमानः अक्रुध्यन् हे वरुण, इह कर्मणि वर्तमान । अस्माकं कं प्रयोजनं यज्ञसमाप्तिलक्षणम् । बोधि बुध्यस्व । बुवा च हे उरुशंस बहुसंस्तव्यमान । आयुः मा प्रमोपीः मा अस्माक-

मायुः खण्डय ॥ ४९ ॥

।

अद्य सर्वोभी रु जय नस्कृधि ॥ ४६ ॥ म० वरुणदेवत्या त्रिष्टुप् शुनःशेपदृष्टा । अत्र द्वौ तच्छन्दौ उ० रुक्मवतीर्जुहोति । यास्ते द्वे व्याख्याते ॥ ४६ ॥ ४७॥ वर्तते तत्रैकस्य यच्छब्दपरिणामः कार्यः । हे वरुण, यजमानः म० 'नव जुहोति यास्त इति प्रतिमन्त्रम्' (का० १८ । हविर्भिः दत्तैः यद्धनपुत्रादिकमाशास्ते इच्छति यत्कामस्तुभ्यं ६ । ६ ) । अस्यार्थः । पूर्वसंस्कृता ज्यात्सकृत्सकृदादाय नवा- । हविर्दत्ते तत् यजमानेष्टं वा त्वामहं यामि याचामि । तत् त्वया हुतीर्जुहोति यास्ते अने, या वो देवाः रुचं नः तत्त्वा यामि । यजमानाय दीयतामित्यर्थः । यामीति याज्ञाकर्मसु पठितः ।

३५२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

अथापि वर्णलोपो भवति तत्त्वा यामीति यास्को केराकारलोपः । ३ । २२ ) इति श्रुतेः । एवमग्निं सूर्य सूर्यमग्नौ सूर्ये च सूर्य- कीदृशोऽहम् । ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन वेदेन वन्दमानः त्वां । मनावग्निं च संधाय । किं बहुना तयोः संयोगं कृत्वा सूर्यमुत्तमं स्तुवानः । किंच हे उरुशंस, शंसनं शंसः स्तुतिः 'शंसु स्तुतौ' करोति स्वर्न सूर्यः स्वाहेति । खः न सर्वदेवरूप इव यः उरुर्महान् शंसः स्तुतिर्यस्य स उरुशंसः तत्संबुद्धौ हे बहुस्तुते, सूर्यस्तं खाहा उत्तमं करोमि । अव्ययानामनेकार्थत्वात् स्वाहा- इहास्मिन् स्थाने अहेडमानः हेडते क्रुध्यति हेडमानः न हेड- । शब्द उत्तमार्थः । सर्वे देवाभिन्ना भ्रान्त्या भासन्ते वस्तुतः मानोऽहेडमानः अक्रुध्यन् सन् त्वं बोधि बुध्यस्व त्वम् । मत्प्रा- सूर्य एव नानारूपोऽस्तीतीवशब्दार्थः । ' असौ वा आदित्यः र्थनां जानीहीत्यर्थः । ' हुझल्भ्यो हेर्धिः ' ' वा छन्दसि' ( पा० सूर्योऽमुं तदादित्यमस्य सर्वस्योत्तमं दधाति तस्मादेषोऽस्य सर्व- ३ । ४ । ८८ ) इति हेरपित्त्वाद्गुणः धलोपश्छान्दसः । किंच स्योत्तमः' ( ९ । ४ । ३ । २३ ) इति श्रुतेः । एवं पञ्चाहुति - नोऽस्माकमायुर्जीवनं मा प्रमोषीः मा चोरय 'मुष स्तेये' लुङ् । भिरम्यर्कयोरैक्यं विधाय सर्वदेवेष्वर्कस्योत्तमलं कृतमिति 'न माड्योगे ' ( पा० ६ । ४ । ७४ ) इत्यडभावः । पूर्णमायुश्च भावः ॥ ५० ॥ देहीत्यर्थः ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

स्वर्ण घर्मः स्वाहा स्वर्णार्क: स्वाहा स्वर्ण शुक्रः स्वाहा॒ स्व॒र्ण ज्योतः स्वाहा॒ स्व॒र्णे सूर्यः स्वाहा॑ ॥ ५० ॥

उ० अथार्काश्वमेधयोः सन्तती जुहोति पञ्चभिर्यजुर्भिः । स्वर्ण यजुः सूर्याहर्देववचनः स्वः शब्दः । स्वरिव यो धर्म आदित्यस्तदन्नौ जुहोमि स्थापयामि स्वाहाकारेण स्वरिव योऽर्कस्तमादित्ये स्थापयामि । स्वर्ण स्वरिव यः शुक्रस्तमादित्य एवं जुहोमि । स्वरिव ज्योतिरग्निस्तमग्नावेव जुहोमि । स्वर्ण स्वरिव यः सूर्यस्तमुत्तमं करोमि ॥ ५० ॥

।

।

एकपञ्चाशी ।

अ॒मं यु॑नज्म॒ शव॑सा घृ॒तेन॑ दि॒व्यसु॑प॒र्ण

।

वय॑सा बृ॒हन्त॑म् । तेन॑ व॒यं ग॑मे॒मव॒नस्य॑ वि॒ष्टप॒
स्वोरुहा॑णा॒ अधि॒नाक॑मुत्त॒मम् ॥ ५१ ॥

उ०

अग्निं युनज्मि तिसृभिराग्नेयीभिः द्वाभ्यां त्रिष्टुब्भ्यां तृतीयया पक्तया । यमग्निं युनज्मि शवसा बलेन घृतेन च । दिव्यं दिवि भवम् सुपर्ण सुपतनम् वयसा बृहन्तम् वयसा धूमेन बृहन्तं महान्तम् । धूमेन हि महानग्निर्भवति । 'अग्नेर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्रादृष्टिः' इति श्रुतिः । तेना- मिना युक्तेन वयं गमेम गच्छेम । ब्रध्नस्यादित्यस्य विष्टपं म० पञ्च यजूंष्यग्निदेवत्यानि । सूर्याहर्देववाची स्वः शब्दः । विगतसंतापम् । सर्वद्वन्द्वोपलक्षणस्तापः । ततोऽप्यधि स्वर्ग- न इवार्थे । अर्काश्वमेधसंततिसंज्ञाः पञ्चाहुतयः । तथाच श्रुतिः लोकं रुहाणाः आरोहन्तः नाकमुत्तमं च गमेमेत्यनुवर्तते । 'अथार्काश्वमेधयोः सन्ततीर्जुहोति' ( ९ । ४ । ३ । ८ ) इति यत्र गता न भकमसुखं प्राप्नुवन्ति स नाको लोकः ॥ ५१ ॥ अस्यार्थः । अर्कोऽग्निः अश्वमेधो रविस्तयोः सन्ततयः सन्त- म० 'अग्नियोजनं प्रातरनुवाकमुपाकरिष्यन् परिधीना- न्वन्ति संयोजयन्तीति संततयस्ताः अभ्यादित्यैक्यकारिका । लभ्य यथापूर्वमग्निं युनज्मीति प्रत्यृचम् ' ( का० १८ । ६ । आहुतय इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'अग्निरर्कोऽसावादित्योऽश्व - १६ ) । अस्यार्थः । प्रातरनुवाकोपाकरणात्प्राक् यथापूर्वमि- मेधस्तो सृष्टी नानैवास्तां तौ देवा एताभिराहुतिभिः समत- ।त्युपधानक्रमेण ऋक्त्रयेण प्रत्येकं परिधीन् स्पृष्ट्वानियोजनं न्वन्समदधुः' ( ९ । ४ । ३ । १८ ) इति । तदनुसारेण व्याख्या यथा । न इवार्थे । खः न खरिव अहरिव दिनकरत्वात्सूर्यस्याहरुपमानम् । स्वरिव दिनमिव यो धर्मः आदित्यः तं स्वाहा अग्नौ जुहोमि तमनाविति शेषः पूरणीयः । आदित्यमग्नौ स्थापयामि । 'असौ वा आदित्यो घर्मोऽमुं तदादि- त्यमस्मिन्नन्नौ प्रतिष्ठापयति' ( ९ । ४ । ३ । १९ ) इति श्रुतेः । स्वरिव सूर्य इव योऽर्केऽग्निस्तमादिये जुहोमि स्थापयामि । 'अयमभिरर्क इमं तदग्निममुष्मिन्नादित्ये प्रतिष्ठापयति' ( ९ । ४ । ३ । २० ) इति श्रुतेः । स्वरिव खर्देवः नकारो निश्चि- तार्थः । स्वर्न देव इव यः शुक्र आदित्यस्तमादित्ये एव जुहोमि स्थापयामि । 'असो वा आदित्यः शुक्रस्तं पुनरमुत्र दधाति' ( ९ । ४ । ३ । २१ ) इति श्रुतेः । स्वः स्वर्गः स इव ज्योति- रग्निः स्वर्गप्रदत्वादग्नेः स्वर्गोपमानम् । तमग्निमग्नावेव जुहोमि स्थापयामि । 'अयमनिज्र्ज्योतिस्तं पुमरिह ददाति' ( ९ । ४ ।

।

करोतीति । अग्निदेवत्यास्तिस्रः द्वे त्रिष्टुभौ तृतीया पङ्क्तिः । शवसा बलेन घृतेनाज्येन चाहमग्निं युनज्मि संयोजयामि 'युजि- योगे' 'रुधादिभ्यः श्रम्' । कीदृशमभिम् । दिव्यं दिवि भवो दिव्यस्तम् । सुपर्णं शोभनं पर्णं पतनं यस्य तं सुगमनम् । वयसा धूमेन बृहन्तं वह्निर्धूमेन महान् भवति । 'अग्नेर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्रादृष्टिः ' ( ५ । ३ । ५ । १७ ) इति श्रुतेः । किंच तेन युक्तेनाग्निना ब्रध्नस्यादित्यस्य विष्टपं लोकं वयं गमेम गच्छेम । गमेराशीर्लिङि लिड्याशिष्यङ् ( पा० ३ । १ । ८६ ) इत्यङ्प्रत्यये उत्तमबहुचने रूपम् । विगतस्तापो दुःखं यस्य स विष्टपो लोकः । ततोऽधि उपरि ब्रघ्नविष्टपोपरिष्टात् स्वो रुहाणाः स्वर्गं लोकमारोहन्तः सन्त उत्तमं नाकं दुःखर- हितं श्रेष्टं लोकं गमेमेत्यनुवर्तते । रोहते: 'बहुलं छन्दसि' इति शपि लुप्ते शानचि रूपम् रुहाणा इति । नास्त्यकं दुःखं यत्र

स नाकः ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

इ॒मौ ते॑ प॒क्षाव॒जरो॑ पत॒त्रिणी॒ याभ्या॒ रक्ष॑थ॒- स्यप॒हस्य॑ग्ने । ताभ्यां॑ पतेम सु॒कृता॑मु॒ लो॒कं यत्र॒ ऋष॑यो ज॒ग्मुः प्र॑थम॒जाः पुराणाः ॥ ५२ ॥

उ० इमौ ते । याविमौ ते तव पक्षी अजरौ जरारहितौ । पतत्रिणाबुत्पतनशीलौ । ताभ्यां च रक्षांसि अपहंसि । हे अग्ने, ताभ्यां पक्षाभ्यां पतेम उत्पतेम । सुकृतां लोके सुकृतिनामेव स्थानम् । यत्रान्येऽपि ऋषयः जग्मुः गताः । प्रथमजाः पुराणाः ॥ ५२ ॥

म० हे अग्ने, यौ ते तवेमौ पक्षौ उत्तरदक्षिणौ । कीदृशौ । अजरौ नास्ति जरा ययोस्तौ सदा नवौ । पतत्रिणौ पतत्रं पतनं ययोरस्ति तौ उत्पतनशीलौ । याभ्यां पक्षाभ्यां रक्षांसि राक्षसान् त्वमपहंसि । उ एवेत्यर्थे । ताभ्यां पक्षाभ्यां वयं सुकृतां पुण्यकृतामेव लोकं पतेम उत्पतेम । यत्र सुकृतलोके प्रथमजाः प्रथमोत्पन्नाः पुराणाः पुरातना ऋषयो मुनयो जग्मुः ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

इन्दु॒र्दश॑ः श्ये॒न ऋतावा॒ हिर॑ण्यपक्षः शकुनो भु॑र॒ण्युः । म॒हान् स॒धस्थै ध्रुव आ निषत्ते॒ अस्तु मा मा॑ हिसीः ॥ ५३ ॥

नम॑स्ते

उ० इन्दुर्दक्षः । यस्त्वमिन्दुः । ' इदि परमैश्वर्ये' । परमे श्वरः इन्दनो वा । दक्षः उत्साहवान् श्येनः शंसनीयगतिः । ऋतावा यज्ञवान् उदकवान्वा । हिरण्यपक्षः शकुनः । आकृत्या भुरण्युः भर्ता । महान् प्रभावतः । सधस्थे ब्रह्मणा सह अविभक्तस्थाने ध्रुव आनिषत्तः स्थिर आनिषण्णः । तस्मै नमः ते तुभ्यमस्तु मां मा हिंसीः ॥ ५३ ॥

म० हे अग्ने, यस्त्वमेतादृशस्तस्मै ते तुभ्यं नमोऽस्तु । वं मां मा हिंसीः हिंसां मां कुरु । कीदृशस्त्वम् । इन्दुः इन्दति ईष्टे इन्दुः ईश्वरः 'इदि परमैश्वर्ये' चन्द्रवदाह्रादको वा । दक्षः उत्साहवान् श्येनः श्येनपक्षिवदाकाशचारित्वाच्छयेनः । यद्वा शंसनीयगतिः । ऋतावा ऋतं सत्यं यज्ञ उदकं वास्यास्ति ऋतवा । संहितायां दीर्घः । हिरण्यपक्षः सुवर्णशकलैर्हिरण्य- रूपौ पक्षौ यस्य । शकुनः पक्ष्याकारः । भुरण्युः बिभर्तीति भुरण्युः । भृञ औणादिकः कन्युप्रत्ययः । पोषकः । महान् प्रभावेण । ध्रुवः स्थिरः । सधस्थे ब्रह्मणा सह स्थाने आ निषत्तः आसमन्तान्निषण्णः । सह तिष्ठन्ति यत्रेति सधस्थं 'सधमादस्थयोश्छन्दसि' ( पा० ६ । ३ । ९६ ) इति सधा- देशः । 'नसत्त - ' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना निष्ठायां निपातः ॥ ५३ ॥

४५ य० उ०

।

।

।

चतुःपञ्चाशी ।

३५३

दि॒वो मू॒र्धा पृथि॒व्या नाभि॒रू॒रू॒पामोष॑धी- नाम् । वि॒श्वायु॒ शर्म॑ स॒प्रथा॒ नम॑स्व॒थे ॥ ५४ ॥

उ० अश्वनामादियुआनं विमुञ्चति द्वाभ्यामानेयीभ्यां पुरोष्णिग्जगतीभ्याम् । दिवो मूर्धा लोकोत्तमाङ्ग- ओषधीनां च । विश्वायुश्च सर्वप्राणिनामायुर्जीवनम् । सप्र- मसि । पृथिव्याः नाभिर्नहनम् । ऊ रसः सारः अपाम् थाश्च सर्वतः पृथुः तिर्यगूर्ध्वमधश्चानवच्छिन्नविभवः । तस्मै ते नमः पथे । अग्निप्रमुखो हि देवयानः पन्थाः ॥ ५४ ॥

म० 'आग्निमारुतस्तोत्रस्य पुरस्ताद्विमोचनं परिधिसन्ध्यो- दिवो मूर्वेति प्रत्यृचम्' (का० १८ । ६ । १७ ) । यज्ञायज्ञि- यस्तोत्रप्रकरणात्प्राक् दिवो मूर्धेति ऋद्वयेन दक्षिणोत्तरयोः परिधिसन्ध्योरुपस्पृश्याग्निविमोचनं करोतीति सूत्रार्थः । आ- नेयी परोष्णिक् आद्यावष्टको तृतीयो द्वादशकः सा त्रिपादा परोष्णिक् । अत्राद्यो दशकः द्वितीयः सप्तकः तृतीयो द्वादश- कस्तेनैकाधिका । हे अग्ने, यस्त्वमीदृशोऽसि तस्मै पथे मा- गय स्वर्गमार्गरूपाय नमो नमस्कारोऽस्तु । अभिमुखो हि देवयानपन्थाः श्रुतायुक्तः । कीदृशस्त्वम् । दिवो मूर्धा खर्लो- कस्योत्तमाङ्ग स्थानीयः । पृथिव्या नाभिः मध्यस्थानीयः । नये - तेऽनया सा नाभिः । नहति बध्नाति जीवनेनेति नामिः 'नहो भश्व - ' ( उणा० ४ । १२७ ) इतीन्प्रत्ययो णिश्च भा- न्तादेशः नित्त्वादाद्युदात्तः 'ञित्यादिर्नित्यम्' ( पा० ६ । १ । १९७ ) इत्युक्तेः । पृथ्वी लोकानां जीवनमग्निनिबन्धनमिति भावः । अपां जलानामोषधीनां व्रीह्यादीनां च ऊर्क् रसः सारः । विश्वायुः विश्वं सर्वमायुर्यस्य सः बहुजीवनः । यद्वा विश्वेषां सर्वेषां प्राणिनामायुर्जीवनम् । तदधिजीवनत्वात्तेषामिति भावः । शर्म शरणभूतः सर्वेषाम् । सप्रथाः प्रथनं प्रथो विस्तारः प्रथसा सह वर्तमानः सप्रथाः तिर्यगूर्ध्वमधश्वानवच्छिन्नप्रभावः । ईदृशायाग्नये नमः ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

विश्व॑स्य मू॒र्धन्नधि॑तिष्ठसि श्रु॒तः स॑मु॒द्रे ते॒ हव॑ यम॒प्स्वायु॑र॒पो द॑त्तोद॒धं मि॑न्त । दि॒वस्प॒र्जन्या॑द॒- न्तरिक्षात्पृथिव्यास्ततो नो वृट्यव ॥ ५५ ॥

उ० विश्वस्य मूर्धन् । यस्त्वं विश्वस्य सर्वप्राणिजातस्य मूर्धन् मूर्ध्नः अधि उपरि तिष्ठसि । श्रितः आश्रितः बुद्धी- न्द्रियाणि सुषुम्णां वा नाडीम् । यस्य च समुद्रे समुदने । अन्तरिक्षे ते तव हृदयम् । अप्सु च आयुर्जीवनम् । तं त्वां याचे । अपो दत्त अपो देहीति वचनव्यत्ययः । एकोऽग्नि- रिह देवता । कथमिति चेत् । उदधिं भिन्त । उदकं धत्त इत्युदधिः । उदकस्य उदादेशः । मेघ उच्यते । अत्रापि भिधीति प्राप्ते भिन्दतेर्विदरणार्थस्य बहुवचनं छान्दसम् ।

३५४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

एवं दिवस्पर्जन्यात् अन्तरिक्षात् पृथिव्याः अन्यत्रापि यतो- यतो वृष्टिरुपलभ्यते ततस्तत उपादाय नोऽस्मान् वृष्ट्या अव पालय हे अग्ने ॥ ५५ ॥

म०

आग्नेयी महापङ्क्तिर्जगती । आयो व्यूहेन षडक्षरः द्वितीयः सप्तकः तृतीयो दशकः चतुर्थोऽष्टकः पञ्चमो नवकः षष्ठो नवकः एवमष्टचत्वारिंशदर्णा महापङ्क्तिः । हे अग्ने, स त्वं नोऽस्मान् दृष्ट्या कृत्वा अव रक्ष । वृष्टिं कृत्वा पालयेत्यर्थः । किं कृत्वा । दिवो द्युलोकात् पर्जन्यात् मेघात् अन्तरिक्षादा- काशात् पृथिव्याः भूमेः सकाशाद्वान्यत्र वा यत्र जलं ततः प्रदेशाज्जलमादायेति शेषः । यस्त्वं श्रितः इन्द्रियाणि सुषुम्णां नाडीमाश्रितः सन् विश्वस्य मूर्धन् मूर्धनि शिरसि अधितिष्ठसि । मूर्धन्शब्दात् 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति सप्तम्या लुक् । सर्वेषां मूर्ध्नि उपरि रविरूपेण दीप्यस इत्यर्थः । यस्य से तव समुद्रे समुन्नत्त्याद्वाभवतीति समुद्रोऽन्तरिक्षं तत्र हृदयं मध्यभागः भुवि पादौ स्वर्लोके शिरोऽन्तरिक्षे मध्यभागः त्रिलोकव्यापीत्यर्थः । यस्य ते अप्सु जलेषु आयुः जीवनं जलाधीनं जीवनं तव जलाद्वृक्षा जायन्ते ततोऽग्निरित्यने - र्जलाधीनजीवनत्वम् । किं बहुना । हे अमे, अपो जलानि दत्त देहि । उदधिं मिन्त भिन्धि । उदकानि दधाति धीयन्ते वात्रे- त्युदधिर्मेघः तं विदारय । मेघं भिन्धि जलं देहीत्यर्थः । 'पेषं- वासवाहनधिषुच' ( पा० ६ । ३ । ५८ ) इत्युदकस्योदादेशः । । दत्त भिन्तेत्युभयत्र 'व्यत्ययो बहुलम् ' ( पा० ३ । १ । ८५) इति वचनव्यत्ययः ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

इ॒ष्टो य॒ज्ञो भृगु॑भिराशीर्दा वसु॑भिः । तस्य॑ न
इ॒ष्टस्य॑ प्रि॒तस्य॒ द्रवि॑णे॒ हाग॑मः ॥ ५६ ॥

उ० इष्टो यज्ञः द्वे समिष्टयजुपी यज्ञाग्निदेवेत्ये उष्णिग्गा- यत्रयौ । अध्वर्युर्यजमान विषयामाशिषं करोति । यस्यास्य

सुवर्णदानस्य यजमानस्य इष्टः संपादितयज्ञः । भृगुभिः मृगुगोत्रैर्ब्राह्मणैः आशीर्दा आशिषां च दाता । वसुप्रभृति- भिर्देवताविशेषैः कृतः । तस्यास्य यजमानस्य । नः इष्ट अस्माकमभिप्रेतस्य । प्रीतस्य च अस्मान्प्रति । प्रीतः स्निग्ध उच्यते । याज्ययाजकयोः स्नेहख्यापनपरं वाक्यमिदमुक्त्वा अथेदानीं द्रविणमाह । स्वमपि हे द्रविण, इह यजमाने आगमेः आगमनं कृथाः । स्थानमिदं धनानामित्यभिप्रायः । यद्वा । इष्टो यज्ञो भृगुभिः आर्षेयैर्ब्राह्मणैः । आशीर्वा वसु- भिश्च । विभक्तिव्यत्ययप्रायः परोऽर्धर्चः । सोऽस्माकमिष्टः प्रीतश्च द्रविणमिह आगमयत्विति ॥ ५६ ॥

म० 'अध्वरसमिष्टयजुरन्त इष्टो यज्ञ इति प्रत्यृचमपरे' (का० १८ । ६ । १९ ) । समिन्द्रेण इत्यादिनवानामध्वरसमि- यजुषा (८ । १५) होमान्त इष्टो यज्ञः इष्टो अग्निरिति द्वाभ्या- मपरे आग्निके द्वे समिष्टयजुषी जुहोतीति सूत्रार्थः । यज्ञदेवत्या

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

उष्णिग्गालवदृष्टा अष्टाविंशत्यक्षरत्वात् । अध्वर्युर्द्रव्यं प्रत्याह । हे द्रविण द्रव्य, तस्य यजमानस्य इह सदने खमागमेः आ- गच्छ । आङ्पूर्वाद्गमेश्छत्वाभावे लिङि मध्यमैकवचने रूपम् । कीदृशस्य यजमानस्य । नोऽस्माकमिष्टस्य वल्लभस्य प्रीतस्य अस्मासु स्निग्धस्य । तस्य कस्य । यस्य यजमानस्य यज्ञो भृगुभिः भृगुगोत्रैर्ब्राह्मणैः वसुभिर्वखादिदेवैश्च इष्टः संपादितः । कीदृक्षो यज्ञः । आशीर्दाः आशिषोऽभिलषितपदार्थान् ददाती - त्याशीर्दाः क्विप् । विप्रैर्देवैर्यस्य यज्ञः कृतस्तस्य गृहे त्वं गमेः । सर्वदा तिष्ठेत्यर्थः ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

इष्टो अ॒ग्निराहु॑तः पिपर्तु न इष्ट ह॒विः ।
स्व॒गेदं दे॒वेभ्यो॒ नमः॑ ॥ ५७ ॥

उ० इष्टो अग्निः । इष्टः कृतयागः अग्निः आहुतः अभिहुतः । पिपतुं पूरयतु नः अस्मान् । इष्टं हविः कृत- यागं च हविः अस्मान्पूरयतु । स्वगेदं देवेभ्यो नमः । । स्वयं गामि च इदं समिष्टयजुर्लक्षणं देवेभ्यो नमः हवि - भवतु ॥ ५७ ॥

म० अग्निदेवत्या गायत्री गालवदृष्टा । अग्निर्नोऽस्माक- मिष्टमभिलषितं पिपर्तु पूरयतु । ददावित्यर्थः । नोऽस्मान् पालयत्विति वा । 'पृ पालनपूरणयोः' लोट् ह्वादित्वाद्वित्वम् । 'अर्तिपिपर्त्योश्च' ( पा० ७ । ४ । ७७ ) इत्यभ्यासस्येत्वम् । कीदृशोऽग्निः । इष्टः कृतयागः । हविः विभक्तिव्यत्ययः । हविषा आहुतः समन्तात्तर्पितः । किंच इदं नमः हविः समिष्टयजु- लक्षणं देवेभ्योऽर्थायास्तु । कीदृशम् । स्वगा स्वयं गमनशीलम् । विभक्तेराकारः ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

यदाकृ॑तात्स॒मसु॑स्रोद्धृदो वा॒ मन॑सो वा॒ संभृ॑तं॒ चक्षुषो वा । तदनु॒ प्रेत॑ सु॒कृतमु लोकं यत्र ऋषयो ज॒ग्मुः प्र॑थम॒जाः पु॑राणाः ॥ ५८ ॥

उ० यदाकृतात् । अष्टौ वैश्वकर्मणानि जुहोति । विश्व- कर्माग्निदेवता तृतीया दैवी वा । आद्या जगती तिस्रस्त्रिष्टु- भश्चतस्रोऽनुष्टुभः । यदाकूतात् । यत्कर्म आकूतात् आकूतो नाम प्राङ्मनसः प्रवृत्तेरात्मनो धर्मो मनःप्रवृत्तिहेतुः । सम- सुत्रोत् समस्स्रवत् । हृदो वा बुद्धेश्च मनसो वा मनसश्च । समसुस्रोदित्यनुवर्तते । संभृतं चक्षुपो वा संभारैः संभृतं सत् यच्चक्षुरादिभ्य इन्द्रियेभ्यः समसुत्रोत्प्रजायते तदनुप्रेत तत्प्रजापतिना कृतं कर्म अनुगच्छत । सुकृतामु लोकं सुकृ- तामेव लोकं स्थानम् यत्र ऋपयो जग्मुः यत्रान्येऽपि ऋषयो गताः प्रथमजाः पुराणाः ॥ ५८ ॥

म० 'हृदयशूलान्ते सुवाहुतीर्जुहोति यदाकूतादिति प्रत्यृच- मष्टो' ( का० १८ । ६ । २२ ) । साग्निचित्ये मैत्रावरुण्यनू-

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

बन्ध्यावश्यमेका भवति तेन तस्या हृदयशूलसंबन्धिसमिधानान्ते कृते यदाकूतादिति प्रत्यृचमष्टौ सुवाहुतीर्जुहोतीति सूत्रार्थः । अष्टावृच अग्निदेवत्या विश्वकर्मदृष्टाः । आद्या जगती त्रयः

।

षष्टी ।

३५५

ए॒तं ज॑नीथ पर॒मे व्यो॑म॒न्दे॒वः स॒धस्था वि॒दु रू॒पम॑स्य । यदा॒गच्छत्प॒थभि॑र्देव॒याने॑रिष्ठापूर्ते कण- वाथा॒विर॑स्मै॑ ॥ ६० ॥

पादा एकादशार्णाः चतुर्थश्चतुर्दशार्णः । हे ऋत्विजः, यूयं तदनु प्रेत प्रजापतिकृतं कर्मानुगच्छतानुसरत । प्रजापतिश- रीरादुत्पन्नं यत्कर्म वैदिकं तत्कुरुतेत्यर्थः । तत्र कर्मणि कृते उ० एतं जानीथ देवदेवत्या । एतं यजमानं जानीथ । सति सुकृतां पुण्यवतां लोके। उ एवार्थे । स्वर्गमेव प्रेतेत्यनुषङ्गः । परमे व्योमन् परमे स्थानेऽवस्थितं सन्तम् । हे देवाः, स्वर्गं गच्छत । प्रथमजाः पूर्वोत्पन्नाः पुराणाः पुरापि नवा सधस्थाः समानस्थानाः । किंच । विद जानीत रूपमस्य अजरामरा ऋषयो यत्र लोके जग्मुः । तकि कर्म । यत्प्रजापते यजमानस्य प्रत्यभिज्ञानाय । ततो विदितरूपः । यदाग- राकूतादभिप्रायात् हृदो वा हृदश्व बुद्धेः मनसः संकल्पात्म- च्छात् आगच्छेत्पथिभिः देवयानैः । पूजार्थं बहुवचनमुप- कात् चक्षुषः। चक्षुरुपलक्षणम् । चक्षुरादीन्द्रियेभ्यश्च समसुस्रोत भोगस्थानभेदाद्वा । अथ इष्टापूर्ते कृणवाथ कुरुथ आवि:- संस्रुतं प्रसृतम् । ब्रह्मणा यत् सर्वात्मना सृष्टं कर्म तत् कृत्वा । प्रकाशफले अस्मै ॥ ६० ॥ खर्लोकं गच्छतेत्यर्थः । कीदृशं कर्म । संभृतं संभारैः पुष्टं पूर्ण- सामग्रीकम् । मनःप्रवर्तक आत्मनो धर्म आकूतम् । समसु- स्रोदिति 'स्रु गतौ' इत्यस्माल्लङ् 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति जुहोत्यादिवाच्छुद्विम् ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

म० सह तिष्ठन्ति सधस्थाः । परमे व्योमन् उत्कृष्टे स्वर्ग - भूते व्योम्नि सह स्थिता हे देवाः, एतं यजमानं जानीथ जानीत । लेटो मध्यम बहुवचने आडागमे रूपम् । किंच अस्य यजमानस्य रूपं विद वित्त जानीत प्रत्यभिज्ञानाय । वेत्तेर्वि- करणव्यत्यये शः वचनव्यत्ययश्च । विदितरूपोऽयं यद्यदा देव- ए॒त् स॑घस्य॒ परि॑ ते ददामि॒ यमा॒वहा॑च्छेव॒धिं । यानैः पथिभिः खर्गमार्गैः आगच्छात् आगच्छति । इलोपाडा- मौ जा॒तवे॑दाः । अ॒न्वाग॒न्ता य॒ज्ञप॑तिर्वो॒ अत्र॒ त स् । तदा इष्टापूर्ते श्रौतस्मार्तकर्मफले अस्मै यजमानायाविः- कृणवाथ प्रकटीकुरुत दत्तेत्यर्थः । देवा यान्ति येषु ते जानीत पर॒मेव्यो॑मन् ॥ ५९॥ देवयानाः 'करणाधिकरणयोश्च' ( पा० ३ । ३ । ११७ ) इति ल्युट् । उपभोगस्थान भेदाद्बहुलं पूजार्थं वा । इष्टं च पूर्त च इष्टापूर्ते देवसंबन्धिकर्मत्वात् 'देवताद्वन्द्वे च' ( पा० ६ । ३ । २६ ) इति पूर्वपदस्यानङ् । आपूर्तं चेति वा । कृणवाथ 'कृञ् कृतौ' खादिः आडागमश्च ॥ ६० ॥

उ० एतं सधस्थं एतं यजमानं सधस्थं समास्थानम् । देवानां स्वर्ग परि ते ददामि परिददामि तव । दानं च रक्ष- णार्थम् । यं च आवहात् आनयेत् शेवधिं सुखनिधिमा - हुतिपरिणामभूतम् । शेव इति सुखनाम । जातवेदा अग्निः तं च परिददामि । एवंच स्वर्गाख्यं स्थानमुक्त्वा अथेदानीं स्थानिनो देवानाह । अन्वागन्ता कर्मसमाध्यनुपदमेव आ- गन्ता । यज्ञपतिः वः युष्माकमत्र स्थितानां तं स्म जानीत । परमे व्योम्नि स्थाने भवस्थितं सन्तम् ॥ ५९ ॥

तिस्रत्रिष्टुभः । सह तिष्ठन्ति देवा यत्रेति सधस्थः म० स्वर्गः तं प्रार्थयते । हे सधस्थ, एतं यजमानं ते तव परिद- दामि । जातवेदा अग्निर्यं शेवधिं सुखनिधिमाहुतिपरिणाम-

एकषष्टी ।

उदु॑ध्य॒स्वाग्ने॒ प्रति॑जागृह॒ त्वमि॑ष्टापूर्ते ससृजे - थाम॒यं च॑ । अ॒स्मिन्स॒धस्थ॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न्विश्वे॑दे॒वा यज॑मानव सीदत ॥ ६१ ॥

उ० उहुध्यस्वाने येन वहसीति व्याख्याते ॥ ६१॥६२॥ म० उद्बुध्यख । त्रिष्टुप् । येन वहसि । अनुष्टुप् । एते

भूतमावहात् आवहति प्रापयति तं यज्ञफलभूतं च सुखनिधिं । द्वे व्याख्याते ( अ० १५ । क० ५४-५५ ) ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

तव परिददामि । उभयं रक्षणार्थं तुभ्यं ददामीत्यर्थः । एवं यजमानं यज्ञं च खर्गे समर्प्य तत्स्थान् देवानर्थयते अन्विति । हे देवाः, यज्ञपतिर्यजमानो वो युष्मानन्वागन्ता कर्मसमाप्तौ

द्विषष्टी ।

येन॒ वह॑सि स॒हस्रं येना॑ग्ने सर्ववेद॒सम् । तेने॒मं

त्रिषष्टी ।

भवतः प्रत्यागमिष्यति लुट् । अत्रास्मिन् परमे व्योमन् उत्कृष्टे य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॒र्दे॒वेषु गन्त॑वे ॥ ६२ ॥ व्योम्नि आकाशे स्वर्गाख्ये आगतं तं यजमानं यूयं जानीत । स्मेति पादपूरणः । स्वर्गागतः स भवद्भिः संभावनीय इत्यर्थः । आवहात् वहतेर्लेट् 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७) इति तिप इलोपः 'लेटोऽडाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्यडागमः । शेव इति सुखनाम । शेवं धीयतेऽस्मिन्निति शेवधिः ॥ ५९ ॥

प्रस्तरेण॑ परि॒धिन स्रुचा वेद्या॑ च ब॒र्हिषा॑ ।
ऋचेमं य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॒र्दे॒वेषु गन्त॑वे ॥ ६३ ॥

उ० प्रस्तरेण परिधिना च खुचा च वेद्या च बर्हिषा च ऋचा च ऋगादिभिर्मन्त्रैश्च । इमं यज्ञं नः अस्माकं संबन्धिनं

३५६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टादशोऽध्यायः १८ ]

नय । हे अग्ने, स्वर्गं लोकम् देवेषु गन्तवे देवान्प्रति गम- म आसन् । अ॒र्कस्त्रि॒धातु॒ रज॑सो वि॒मानोऽज॑स्रो नाय । यज्ञे हि गते यजमानो गत एव । स हि तस्य शरीर- मित्यभिप्रायः ॥ ६३ ॥

म० तिस्रोऽनुष्टुभः । हे अग्ने, नोऽस्माकमिमं यज्ञं स्वः स्वर्गं नय । किं कर्तुम् । देवेषु गन्तवे देवान् प्रति गन्तुं प्राप्तुम् । तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः नित्त्वादाद्युदात्तः । कीदृशम् । प्रस्तरेण । स्रुगाधारभूतेन दर्भमुष्टिना परिधिना परिधिभिस्त्रिभिर्बाहुमात्रैः काष्ठैः स्रुचा जुह्वादिकया वेद्या मितया वेदेर्भूम्या वा बर्हिषा दर्भपूलकेन ऋचा ऋगादिभिर्मन्त्रैश्चोपलक्षितमिति शेषः ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

घर्मो ह॒विर॑स्मि॒ नाम॑ ॥ ६६ ॥

उ० अविनियुक्तत्वादग्निप्रकरणाच्च यजमानदर्शनमेतत् । अग्निरस्मि त्रिष्टुबायी । अग्निरहमस्मि जन्मना उत्पत्त्यैव जातवेदाः । 'अथ ह वै रेतः सिक्तं प्राणोऽन्ववरोहति । तद्वि- न्दते तद्यजातं जातं विन्दते तस्माज्जातवेदाः' इत्येतदभिप्रा- यम् । यतश्चाहमग्निरस्मि अतो घृतं मे मम चक्षुः 'घृतहो- मिनमहं पश्यामी' त्येतदभिप्रायम् । अमृतं च मम आसन् आस्ये मुखे । यो हि मम मुखे हविर्जुहोति तमहममृतं करोमीति । किंच अर्क: अर्चनीयः यज्ञः अस्मि नाम्ना त्रिधातुः ऋग्यजुःसामभिः । रजसो विमानः उदकस्य निर्माता ।

यह॒त्तं यत्प॑रा॒दानं॒ यत्पू॒र्तं याश्च॒ दक्षिणाः । तद्- किंच अजस्त्र ः अनुपक्षीणः । धर्मः दीप्तः उदकरक्षणो वा
निर्वैश्वकर्म॒णः स्व॑र्दे॒वेषु॑ नो दधत् ॥ ६४ ॥

उ० यद्दत्तम् । भार्याजामातृपुत्रप्रभृतिभ्यः । यच्च परा दानं दीनान्धकृपणेभ्यो दयया । यश्च पूर्तम् स्मृतिविहितं ब्राह्मणभोजनादि । याश्च दक्षिणाः यज्ञान्तर्गताः तत्सर्वम् अग्निः वैश्वकर्मणः विश्वकर्मैव वैश्वकर्मणः स्वार्थे तद्वितः । स्वर्गे लोके देवेषु मध्ये नः अस्मदर्थमस्माकं वा । दधत् दधातु फलोपभोगार्थम् ॥ ६४ ॥

आदित्यः अहमस्मि । किंच हविरप्यहमस्मि नाम नाम्ना । नामशब्दस्य कृतविभक्तिव्यत्ययस्य अस्मिशब्दस्य च सर्वत्र संबन्धः । एवमभ्यद्वैतं मन्त्रार्थः ॥ ६६ ॥

म० अभ्यद्वैतवादिनी त्रिष्टुप् देवश्रवोदेववातदृष्टा यज्ञेऽवि - नियुक्ता । अग्निप्रकरणत्वाद् यजमान आत्मानमग्निलेन ध्यायति । जन्मना उत्पत्त्यैवाहमग्निरस्मि अग्निरूपोऽस्मि । नाम विभक्ति- लोपः । नाम्ना हविः पुरोडाशादिकमप्यहमस्मि । कीदृशोऽ- म० वैश्वकर्मणः विश्वकर्मा प्रजापतिस्तदीयः विश्वकर्मैव ।हम् । जातं जातं विन्दत इति जातवेदाः । उत्पन्नस्य सर्वस्य वैश्वकर्मणः स्वार्थ तद्धितो वा । विश्वकर्मा अग्निः नोऽस्माकं । स्वामीत्यर्थः । अर्क: अर्चनीयो यज्ञोऽप्यहमेव । त्रिधातुः तद्दानं स्वः स्वर्लोके देवेषु मध्ये दधत् दधातु स्थापयतु । फल- त्रयो धातव ऋग्यजुःसामलक्षणा यस्य । रजसो विमानः रज भोगायेत्यर्थः । तत्किम् । यद्दत्तं भार्यापुत्रजामातृभगिनीतत्प- उदकं तस्य निर्माता । विमिमीत इति विमानः । नन्द्यादिलात्क- त्यादिभ्यो दत्तम् । यच्च परादानं परोपकाराय दयादिनान्ध- । तरि ल्युट् । अजस्रः न जसति क्षीयत इत्यजस्रः अनुपक्षीणः कृपणेभ्यो दत्तम् । यच्च पूर्तं स्मृतिविहितं विप्रभोजन कूपारा - 'जसु उपक्षये' 'नमिकम्प - ' ( पा० ३ । २ । १६७ ) इत्यादिना मादि । याश्च दक्षिणाः यज्ञसंबन्धिन्यः । यज्ञे गते यज्ञाङ्गत्वा रप्रत्ययः । घर्मः ' घृ क्षरणदीप्योः ' जिघर्ति धर्मः औणादिको द्यजमानः स्वर्गत एव ॥ ६४ ॥ मप्रत्ययः । दीप्तः आदित्यरूपः क्षरणो मेघरूपो वा । एतादृ- शोऽग्निरहं यतस्ततो घृतं मे मम चक्षुर्नेत्रं । घृतहोमिनं पश्या-

पञ्चषष्टी ।

।

।

यत्र॒ धारा॒ अन॑पेता॒ मधु॑र्व॒तस्य॑ च॒ याः । तद॒ मीति भावः । अमृतं हविर्मम आसन आस्ये मुखे 'पद्दन -' ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्यादिना आस्यशब्दस्यासन्नादेशः निर्वैश्वकर्म॒णः स्व॑र्दे॒वेषु॑ नो दधत् ॥ ६५ ॥ सप्तम्या लुक् । मन्मुखे हविर्जुह्वन्तममृतं करोमीति भावः । एवमात्मन्यन्यद्वैतं संपाद्यम् ॥ ६६ ॥

उ० यत्र धाराः । यत्र यस्मिन्देशे धाराः अनपेता अनु- पक्षीणाः उपभुज्यमाना अपि क्षयं नयन्ति मधोः मधुनः घृतस्य च । याश्चान्याः सोमादीनाम् । तत् तव अग्निः वैश्व- कर्मणः देवेषु स्वः स्वर्गे लोके मध्ये नः अस्मान्दधातु ॥ ६५॥ म० वैश्वकर्मणः विश्वकर्माभिस्तत् तत्र खः खर्गे देवेषु मध्ये नोऽस्मान् दधत् दधातु स्थापयतु । तत्र यत्र देशे मधोर्मधुनो घृतस्य च याश्चान्याः पयोदध्यादीनां धाराः प्रवाहा अनपेता न अपेता उपभुज्यमाना अप्यक्षीणा वर्तन्ते ॥ ६५ ॥

सप्तषष्टी ।

ऋच॒ नामा॑स्मि॒ यज॑षि॒ नामा॑स्मि॒ सामा॑नि॒ नामा॑स्मि । ये अ॒ग्नय॒ः पाञ्चजन्या अ॒स्या॑ पृ॑थि॒व्यामधि॑ । तेषा॑मसि॒ त्वमु॑त्त॒मः प्र नो॑ जीवात॑वे सुव ॥ ६७ ॥

उ० ऋचो नामास्मि । अनेनात्मनि वेदत्रयात्मकत्वं संपादयति । ऋग्वेदनामास्मि यजुर्वेदनामास्मि सामवेदना- मास्मि । चित्यमग्निमुपतिष्ठते । ये अग्नयः । आग्नेय्यनुष्टुप् । 'ये अग्नयः पाञ्चजन्याः पञ्चचितिकाः' इति श्रुतिः । अस्यां अ॒ग्निर॑स्मि॒ जन्म॑ना जा॒तवे॑दा घृ॒तं मे॒ चक्षु॑र॒मृते॑ पृथिव्याम् अधि उपरि स्थाः । तेषामणीनामुद्गततमोऽसि

षट्षष्टी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३५७

यतः अतः प्रार्थ्यसेऽस्माभिस्वम् । प्र नो जीवातवे सुव । रुम् । अ॒भि वृ॒त्रं वर्ध॑मानं॒ पिया॑रुम॒पाद॑मिन्द्र प्रसुव अस्माकं जीवातवे चिरंजीवनाय ॥ ६७ ॥ त॒वसा॑ जघन्थ ॥ ६९ ॥

उ० सहदानुम् । सहेति बलनाम । बलस्य दातारम् युध्यस्वानेन सह त्वं संपूर्णबलः । अयं च तुच्छबल इत्येवं यः शत्रुमुपस्तोभयते स सहदानुः तं सहदानुम् । यद्वा सह एकीभूय यो दुर्मन्त्रान्ददाति स सहदानुः तं सह- दानुं शत्रुम् । हे पुरुहूत बहुभिराहुत, क्षियन्तं निवसन्तम् इहैव अहस्तं कृत्वा युद्धेन निर्जित्य संपिण, संविण्डीकुरु । तं कुणारुम् क्वणन्तम् दुर्वचोभिधायिनम् । एवं तावदेनं

म० ऋचः । आत्मदेवत्यं यजुः सप्तदशाक्षरम् । यज्ञेऽस्य विनियोगो नास्ति यजमानोऽनेनात्मनि वेदत्रयात्मकत्वं संपा- दयति । नाम नाम्नाहम्रुचोऽस्मि ऋग्वेदरूपोऽस्मि । यजूंषि नामास्मि यजुर्वेदरूपोऽस्मि । सामानि नामास्मि सामवेदो नाम्नास्मि । 'चित्रोऽसीति चित्यनाम कृत्वोपतिष्ठते ये अग्नय इति' ( का० १८ । २ । २३ ) । चित्यस्याग्नेः चित्रोऽसीति । नाम विधाय तमुपतिष्ठते । कर्मशेषं समाप्येदमुपस्थानं कार्य- मुपस्थानानन्तरं समारोपविधानादिति सूत्रार्थः । अग्निदेवत्या- नुष्टुप् । अस्यां पृथिव्यामधि अस्याः पृथिव्याः उपरि ये अग्नयो ।कुरु । अथ पुनर्योऽयमपरो वृत्रस्तम् अभिभूय वृत्रं वर्ष- वर्तन्ते । कीदृशाः । पाश्चजन्याः पञ्चजना मनुष्यास्तेभ्यो मानम् । पियारुम् पियतिहिँसाकर्मा । देवानां हिंसितारम् । हिताः पाञ्चजन्याः । यद्वा पञ्च जनाः समूहाः चितिरूपा येषां अपादं कृत्वा गमनासमर्थं कृत्वा तवसा बलेन जघन्थ । जहि ॥ ६९ ॥ ते पञ्चजनास्त एव पाञ्चजन्याः । खार्थे तद्धितः । हे चित्याने, तेषां पृथिवीस्थानाममीषां त्वमुत्तमोऽसि श्रेष्ठोऽसि । अतो नोऽस्मान् जीवातवे चिरंजीवनाय प्रसुव प्रेरय । चिरंजीव - येत्यर्थः । 'जीवेरातुः' ( उणा ० १ । ७९ ) इत्यातुप्रत्ययः 'व्यवहिताश्च' ( पा॰ १ । ४ । ८२ ) इति प्रेत्यस्य सुवेत्यनेन

व्यवधानम् ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टी ।

म० हे पुरुहूत, पुरुभिर्बहुभिर्हृतोऽभिहूतः पुरुहूतः हे बहु- भिराहूत, हे इन्द्र त्वं सहदानुं शत्रुमहस्तं हस्तहीनं कृत्वा संपिणक् संपिण्ढि चूर्णय । सह इति बलनाम । सहो बलं ददाति सहदानुः पृषोदर दित्वात्सहः शब्दान्त्यलोपः नुप्र- त्ययो ददातेः । अयमसमर्थोऽस्ति त्वं तु समर्थ इति यः शत्रुं प्रेर्य बलं ददाति स सहदानुः । यद्वा सह एकीभूय योद्धुर्मन्त्रं ददाति स सहदानुः शत्रुः । कीदृशम् । क्षियन्तं क्षियति वसतीति

वात्रे॑हत्याय॒ शव॑से पृतना॒षाह्यय च । इन्द्र॒ क्षियन् तम् 'क्षि निवासगत्योः' तुदादिः शतृप्रत्ययः । निकटे
त्वावर्तयामसि ॥ ६८ ॥

उ० चित्यमग्निमुपतिष्ठते । वार्त्रहत्याय 'इन्द्र एतत्सप्त- र्चमपश्य'दिति श्रुतिः । प्रथमे गायत्रीत्रिष्टुभौ । इन्द्रो वृत्र- हादेवता । वार्त्रहत्याय वृत्रो येन शवसा बलेन हन्यते तत् वार्त्रहत्यं शवस्तस्मै वार्त्रहत्याय शवसे । पृतनाषाह्याय च पृतनाः संग्रामाः येन शवसा अभिभूयन्ते तत्पृतनासहं बलं तस्मै पृतनासहाय । सहतिरभिभवार्थः । इन्द्र त्वा त्वाम् आवर्तयामसि आवर्तयामः ॥ ६८ ॥

'चितिं परीषवतीमुपतिष्ठते वार्त्रहत्यायेति सप्तभिर- म० ष्टाभिरेके दशभिर्वा' ( का० १७ । ७ । १ – २ ) । मृत्पूर- णानन्तरमेतां चितिमुपतिष्ठते सप्तभिरष्टाभिरेकेषां मते दश- ग्भिर्वेति सूत्रार्थः । आग्नेय्यः सप्त ऋच इन्द्रदृष्टाः । आये वृत्रहेन्द्र देवत्ये गायत्रीत्रिष्टुभौ विश्वामित्रेणापि दृष्टे । हे इन्द्र, वयं त्वा त्वामावर्तयामसि आवर्तयामः 'इदन्तो मसि' उपति- ठामहे । किमर्थम् । शवसे बलाय । त्वद्बलवृद्धय इत्यर्थः । कीदृशाय शवसे । वार्त्रहत्याय वृत्रस्य दैत्यस्य हत्यायां हनने कुशलं वार्त्रह े वृत्रघातसमर्थमित्यर्थः । च पुनः पृतनाषाह्याय पृतना शत्रुसेना सह्यतेऽभिभूयते येन तत्पृतनासाह्यं तस्मै शत्रु- सेनापराभवसमर्थायेत्यर्थः ॥ ६८ ॥

एकोनसप्ततितमी ।

वसन्तम् । कुणारुं क्वणति दुर्वचो वदति कुणारुः तम् । 'क्वण शब्दे' औणादिक आरुप्रत्ययः धातोः संप्रसारणं च । 'पिष्लृ संचूर्णने' लङि मध्यमैकवचनं रुधादित्वात् नम् संपूर्वः अड- भावस्त्वार्षः षस्य कुलमार्षम् । हे इन्द्र, वृत्रं दैत्यमपादं पादहीनं कृत्वा तवसा बलेन त्वमभिजघन्थ जहि सम्यक् मारय 'छन्दसि लुङ्लङ्लट : ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लोडर्थे लिट् । कीदृशं वृत्रम् । वर्धमानं जगद् व्याप्नुवन्तम् । पियारुं सुराणां हन्तारम् । पियतिहिंसाकर्मा ॥ ६९ ॥ सप्ततितमी ।

विन इन्द्र मृधौ जहि नीचा य॑च्छ पृतन्य॒तः । यो अ॒स्माँ २ ॥ अ॑भि॒दास॒त्यध॑रं गमय॒ तम॑ः ॥ ७० ॥ उ० विन इन्द्र । मृगो न भीम इति वै मृज्यौ द्वे अनुष्टुप् त्रिष्टुभौ । पूर्वा व्याख्याता ॥ ७० ॥

म० शासदृष्टानुष्टुप् । व्याख्याता (अ० ८। क०४४) ॥७०॥ एकसप्ततितमी ।

मृगो न भीमः कु॑च॒रो ग॑रि॒ष्ठाः प॑रा॒वत॒ आर्ज- गन्था॒ पर॑स्याः । सृक्स्॒शाय॑ प॒विमि॑न्द्र ति॒ग्मं वि शत्रून् तादि॒ वि मृधौ नुदस्व ॥ ७१ ॥

स॒हर्दानु॑ पुरुहूत क्षि॒यन्त॑मह॒स्तमि॑न्द्र॒ संर्पण॒कु- उ० मृगो न मृग इव । सृगो व्याघ्रो वा सिंहो वा ।

३५८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

भीमो भीषणः कुचरः कुत्सितचारी हिंस्रः प्राणिवधजीवनः । गिरिष्ठाः पर्वताश्रयः स यथा कांश्चिद्दैत्यप्राणिविशेषान्हन्ति तैरनभिभूयमानः एवं त्वं परावतः दूरप्रदेशादाहूयमानान् आजगम्थ आगच्छ । आगत्य च शृणु यत्प्रार्थ्य सेऽस्माभिः । सृकं शरणं वज्रं संशाय । 'शो तनूकरणे' तीक्ष्णीकृत्य । पविम् शत्रुकायेषु गन्तारम् हे इन्द्र तिग्मम् तेजनम् उत्साहघन्तम् । ततो विशत्रून्तादि वि ताढि । ताडयते हिँसाकर्मण एतद्रूपम् । विमृधो नुदस्व प्रेरयस्व मृधः संग्रामादपुनरागमनाय ॥ ७१ ॥

[ अष्टादशोऽध्यायः १८]

प्रजापतिः स ब्रह्म' इति । यश्च वैश्वानरोऽग्निर्विद्युदात्मना प्रावृषि स्थितः पृथिव्याम् अन्तरिक्षे लोके । पृथिवीत्यन्त- रिक्षनामसु पठितम् । उदकार्थिभिः कोयं नाम द्विपदचतु- ष्पदजीवनहेतुः । यश्चाग्निर्वैश्वानरोऽस्मिन् लोके व्यवस्थितः पृष्टोऽग्निहोतृभिर्होतृपर्यन्तः कोयं तापपाकप्रकाशैरुपकृत्य विश्वा ओषधीराविवेश आविष्टः । यश्च वैश्वानरोऽग्निः सहसा बलेन मध्यमनोऽध्वर्युणा कोऽयं निर्ममन्थ इति पृष्टो दिदृक्षुभिः । स नः सोऽस्मान् दिवा अहनि पातु रक्षतु । सच नक्तं रात्रौ पातु रिषः विनाशात् । रिषतिहिँसाकर्मा । दिवानकमिति सन्ततार्थं वचनम् ॥ ७३ ॥

म०

म० जयदृष्टा त्रिष्टुप् हे इन्द्र, परस्याः परावतो दूरतराद्दे- शादाजगन्थ आगच्छ । परावच्छब्दो दूरवचनः । परस्या दूरदि- वैश्वानरदेवत्या त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । वैश्वानरः सर्वन- शोऽपि परावतः दूरदेशादित्यर्थः । लोडर्थे लिट् । आगत्य च रेभ्यो हितोऽग्निर्दिवा दिवसे नोऽस्मान् पातु रक्षतु । स च शत्रून् विताढि विशेषेण ताडय । मृधः संग्रामांश्च विनुदख नक्तं रात्रौ नः पातु सर्वदास्मान् रक्षत्वित्यर्थः । स कः । विशेषेण प्रेरय दूरीकुरु । किं कृत्वा । पविं वज्रं संशाय तीक्ष्णी- योऽग्निर्दिवि द्युलोके पृष्टः कोऽयमादित्यात्मना तपतीति मुमु- कृत्य 'शो तनूकरणे' ल्यप् । कीदृशं पविम् । सृकम् सरति क्षुभिः पृष्टः अन्तरिक्षे 'यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते स इन्द्रः शत्रुशरीरे गच्छतीति सृकः तम् । तिग्ममुत्साहवन्तम् ' तिग्मं स प्रजापतिस्तब्रह्म' इति श्रुतेः । यश्चाग्निः पृथिव्यामन्तरिक्ष- तेजतेरुत्साहकर्मणः' ( निरु० १० । ६ ) इति यास्कः । क लोके पृष्टः कोऽयं विद्युदात्मना स्थित इति जलार्थिभिः इव । मृगो न मृग इव । यथा मृगः सिंहो दूरादेत्य प्राणिनं हन्ति । पृष्टः । अन्तरिक्षनामसु पृथिवीति पठितम् । यश्च विश्वा कीदृशः । भीमः भयंकरः । कुचरः कुत्सितं चरति गच्छति । ओषधीः सर्वा व्रीह्याद्योषधीः आविवेश प्रविष्टः सन् कुचरः । गिरिष्ठाः गिरौ तिष्ठति गिरिष्ठाः पर्वताश्रयः । ताङ- पृष्टः कोऽयं प्रजानां जीवनहेतुस्तापपाकप्रकाशैरुपकरोति यश्च यतिहिंसाकर्मा तस्य हौ परे 'छन्दस्युभयथा - ' ( पा० ३ । । सहसा बलेनाध्वर्युणा मथ्यमानः सन् पृष्टः जनैः कोऽयं मध्य ४ । ११७ ) इत्यार्धधातुकत्वे णिचो लोपः हुझलभ्यो हेर्धिः । इति । सोऽयमग्निर्दिवा नक्तं रिषो वधात् पातु । रिषतिर्हिसा- लम् ताढि ॥ ७१ ॥ कर्मा । मास्मान्नाशयत्वित्यर्थः ॥ ७३ ॥

द्विसप्ततितमी ।

वैश्वानरो न॑ ऊ॒तय॒ आ प्रयतु परा॒वत॑ः ।
अ॒ग्निनैः सुष्टुतीरुप॑ ॥ ७२ ॥

उ० वैश्वानरो नः । वैश्वानरदेवेत्ये गायत्रीत्रिष्टुभौ । वैश्वानरोऽग्निः नः अस्माकम् । ऊतये अवनाय तर्पणाय आ प्रयातु आगच्छतु परावतः । किंच सुष्टुतीरुप अस्माकं च शोभनाः स्तुतीः उप श्रोतुम् आप्रयातु आगच्छतु ॥ ७२ ॥ म० वैश्वानरदेवत्या गायत्री । वैश्वानरः अग्निर्नोऽस्माकं सुष्टुतीः शोभनाः स्तुतीरुप उपश्रोतुं परावतो दूरदेशादा प्रयातु आगच्छतु । किमर्थम् । नोऽस्माकमूतये रक्षणाय । अस्मान् रक्षितुमित्यर्थः ॥ ७२ ॥

त्रिसप्ततितमी ।

पृष्टो दि॒वि पृष्टो अ॒ग्निः पृ॑थि॒व्या॑ पृ॒ष्टो विश्वा ओष॑धीरावि॑वेश । वैश्वान॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो॒ दिवा॒ स रि॒षस्पा॑तु॒ नक्त॑म् ॥ ७३ ॥

उ० पृष्टो दिवि । योऽग्निर्वैश्वानरः पृष्टः कोऽयमिति । दिवि आदित्यात्मना व्यवस्थितो मुमुक्षुभिः । तत्र ह्येवं श्रूयते । 'यमेतमादित्ये पुरुषं बेदयन्ते स इन्द्रः स

चतुःसप्ततितमी ।

अ॒श्याम॒ तं काम॑मग्ने॒ तव॒ती अ॒श्याम॑ र॒यि र॑यिवः सु॒वीर॑म् । अ॒श्याम॒ वाज॑म॒भि वा॒जय॑न्त॒ - ऽश्याम॑ सु॒म्नम॑रा॒जरो॑ ते ॥ ७४ ॥

उ० अश्याम तम् । द्वे भाय्यौ त्रिष्टुभौ कामवत्यौ । ऊती ऊत्या अवनेन तर्पणेन च । अश्याम च रयिं धनम् । अश्याम प्राप्नुयाम तं कामं यत्कामा एतत्कुर्मः । हे अग्ने, तव हे रविः धनवन् । सुवीरं कल्याणपुत्रम् । अश्याम वाज- मन्नम् अभिवाजयन्तः । वाजतिरचेतिकर्मा । अभिपूजयन्तो- ग्निम् अन्यानपि पूजयितव्यान् । अश्याम धुम्नं यशः हे अजर जरारहिताने । अजरं द्युम्नविशेषणमेतत् । अक्षीणं द्युम्नं ते तव प्रसादात् ॥ ७४ ॥

म० भरद्वाजदृष्टायी कामवती त्रिष्टुप् । हे अभे, तव तया अवनेन पालनेन वयं तं काममभिलाषमश्याम प्राप्नुयाम यमिच्छाम इत्यर्थः । 'अशूङ् व्याप्तौ' विकरणव्यत्ययेन लोटि श्यन्प्रत्ययः । रयिर्धन मस्यास्तीति रयिवान् तत्संबुद्धौ हे रयिवः धनवन्, सुवीरं रथिं वयमश्याम शोभना वीराः पुत्रा यत्र तं रयिं पुत्रसहितं धनं वयं प्राप्नुयाम । वाजयतिरचेतिकर्मा । वाजयन्तो वह्निमर्चयन्तः सन्तो

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वयं वाजमन्नमभि अश्याम समन्तात् प्राप्नुयाम । हे
अजर, नास्ति जरा यस्य सोऽजरः हे जरारहित, अजरम - ।
क्षीणं ते तव द्युनं यशो वयमश्याम । सर्वदा यशखिनो भवा-
मेत्यर्थः ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

व॒यं ते॑ अ॒द्य ररि॒मा हि काम॑मु॒त्तानह॑स्ता॒ नम॑ सोप॒सद्य॑ । यजि॑ष्ठेन॒ मन॑सा यक्षि दे॒वानमे॑धता॒ मन्म॑ना॒ विशो॑ अग्ने॑ ॥ ७५ ॥

उ० वयं ते । हिशब्दो यस्मादर्थे । हि यस्माद्वयं ते तुभ्यम् अद्य ररिम । 'रा दाने' । ददिम । कामं पुरस्कृत्य हविः कामप्रात्यर्थं वा हविः कामशब्देनोच्यते । उत्तानहस्ताः त्यक्तकृपणभावाः । अबद्धमुष्टिकाः असंवृताङ्गुलय इति यावत् नमसा नमस्कारेण प्रणिपातेन उपसद्य उपसंगम्य निषदनं कृत्वा । अतः यजिष्ठेन यष्टृतमेन मनसा यक्षि यज देवान् । अस्त्रेधता अनन्यगतेन देवताया याथात्म्यचिन्तन- संतानैकरसेन । मन्मनाः मननेन विप्रः सन् मेधावी सन् । हे अ ॥ ७५ ॥

३५९

समीकरोति यः स धामच्छत् एवं धामच्छब्दः देवशब्दश्च सर्वत्र संबध्यते । योऽग्निर्देवो धामच्छत् यश्चेन्द्रः यश्च ब्रह्मा यश्व बृहस्पतिः । एते सर्वे सचेतसः समानचेतसः । चेतः- शब्दः प्रकारवचनः । यज्ञं प्रावन्तु अन्यूनातिरिक्तं कुर्वन्तु । नः अस्माकम् शुभे विष्टे च ॥ ७६ ॥

म० विश्वदेवदेवत्यानुष्टुप् । एते देवा नोऽस्माकं यज्ञं प्रा- वन्तु प्रकर्षेण रक्षन्तु । अन्यूनातिरिक्तं कुर्वन्वित्यर्थः । अन्यू- नातिरेक एव कर्मणोरक्षणम् । शुभे इष्टे स्थाने खर्गे च यज्ञ स्थापयन्विति शेषः । यद्वा शुभे स्थाने यज्ञं प्रावन्तु । एते के । अभिः देव इति सर्वत्र संबन्धनीयम् । इन्द्रः । ब्रह्मा चतुर्मुखः । बृहस्पतिजींवः । विश्वे देवाश्च । धामानि स्थानानि छादयति आच्छादयति धामच्छत् । छादयतेः क्विपि णिलोपे धातोर्हखः । धाम्नां छदनं न्यूनानां पूरणमतिरिक्तानां समी- करणम् । इदं सर्वेषां विशेषणम् । तथा सचेतसः चेतसा प्रज्ञया सहिताः सचेतसः । समानं चेतो येषामिति वा समान- ज्ञाना अध्यादयो मद्यज्ञं रक्षन्वित्यर्थः ॥ ७६ ॥

सप्तसप्ततितमी ।

त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषे॒ नृः पा॑हि शृणुधी गिरेः ।
तो॒कमु॒त त्मना॑ ॥ ७७ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

उ० त्वं यविष्ठ इति व्याख्यातम् । नह्येषु प्रत्यक्षकृत- मस्ति अनृषेरतपसो वेत्युपक्रम्य भूयोविद्यः प्रशस्यो भवतीति चाविधायाह । तस्माद्यदेव किंचानूचानो भवत्यार्थं तद्भवतीति अतोऽयमार्षेयो ग्रन्थ इति विद्वद्भिरादरणीयः ॥ ७७ ॥ इति उवकृतौ मन्त्रभाष्येऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ म० ऋष्यादि प्रागुक्तम् । व्याख्याता च ( अ० १३ । क० ५२ ) ॥ ७७ ॥

म० उत्कीलदृष्टाग्नेयी त्रिष्टुप् । हे अग्ने, हि यस्मात्कारणात् रक्ष वयं ते तुभ्यमद्यास्मिन् दिने कामं हविः ररिम दद्मः । काम्यत इष्यत इति कामं हविः ररिम । 'रादाने' लिट् 'अन्येषामपि दृश्यते' इति पा० ६ । ३ । १३७ ) ररिमेत्यस्य संहितायां दीर्घः । किं कृत्वा । नमसा उपसद्य नमस्कारेणोपसङ्गम्य । नमस्कृत्य निकटमागत्य हविर्दद्म इत्यर्थः । कीदृशा वयम् । उत्तानहस्ताः उत्ताना हस्ता येषां ते अबद्धमुष्टिकाः त्यक्तकार्पण्या इत्यर्थः । तथा मनसा उपलक्षिताः सावधाना इत्यर्थः । कीदृशेन मनसा । यजिष्ठेन यजतीति यष्टृ अतिशयेन यष्टृ यजिष्ठं तेन । 'तुरिष्ठेमेय:- सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः । यागतत्परेणे- त्यर्थः । तथा अधता 'त्रिध गतौ' स्रेधति अन्यत्र गच्छति सेधत् न सेधदधत् तेन अनन्यगतेनेत्यर्थः । मन्मना मन्यते देवमहिमानं जानातीति मन्म तेन । मन्यतेर्मन् प्रत्ययः । देवतायाथात्म्यज्ञेनेत्यर्थः । यत एतादृशेन मनसा वयं हविः ररिम अतो हे अग्ने, विप्रो मेधावी त्वं देवान् यक्षि यज । मद्दत्तेन हविषा देवांस्तर्पयेत्यर्थः । यजतेः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपि लुप्ते मध्यमैकवचने षत्वे वे यक्षीति रूपम् । विप्रो अग्ने इत्यत्र 'प्रकृत्यान्तः पादमव्यपर' ( पा० ६ । १ । १०५ ) इति प्रकृतिभावः ॥ ७५ ॥

षट्सप्ततितमी । धाम॒च्छद॒ग्निरिन्द्रो॑ ब्र॒ह्मा दे॒वो बृह॒स्पति॑ः । सचै- तो विश्वे॑दे॒वा य॒ज्ञं प्राव॑न्तु नः शुभे ॥ ७६ ॥

उ० धामच्छत् । वैश्वदेव्यनुष्टुप् । धामच्छत् । धामशब्दः स्थानवचनः । स्थानानि न्यूनानि पूरयति अतिरिक्तानि

महीधरकृते वेददीपेऽष्टादश ईरितः ।
वसोर्धारादिकोऽध्यायश्चित्युपस्थावसानकः ॥ १८ ॥

ऊनविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

स्वाद्वीं त्वा॑ स्व॒दुना॑ वी॒त्रां तत्रेणामृता॑म॒मृते॑न मधु॑मती॒ मधु॑मता सृजामि॒ सधैँ सोमे॑न ॥ सोम- ऽस्य॒श्विभ्यां॑ पच्यस्व॒ सर॑स्वत्यै पच्य॒स्वेन्द्रा॑य सु॒त्राणि॑

पच्यस्व ॥ १ ॥

उ० अथ सौत्रामणी त्रिभिरध्यायैः प्रक्रियते अभ्यङ्ग- त्वात् सौत्रामण्या अनन्तरमुपक्रमः । तत्र 'प्रजापतिर्यज्ञमसृ-

३६०

4

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

जते 'त्युपक्रम्य ' स एतं यज्ञक्रतुमपश्यत्सौत्रामणी' मिति । धानम् । शष्पतोक्मलाजचूर्णतृतीयांशानां प्रतिदिनं सुरायां नि-

सौत्रामण्याः प्रजापतिऋषिः । अथापरम् इन्द्र भैषज्यार्थम- श्विनौ सरस्वती च सौत्रामणी ददृशुः । सुरा संधीयते । स्वाद्वीं त्वा । सुरादेवत्यानुष्टुप् । स्वाहीं त्वा । स्वादुशब्दो मिष्टवचनः । स्वादुरसां त्वाम् । स्वादुना मृष्टेन तीव्राम् । तीव्रशब्दः पटुवचनः । पद्वीम् शीघ्रमदजनकाम् । तीव्रेण पटुरसेन अमृताम् । अमृतेन मधुमतीम् मधुरस्वादोपेताम् । धुना । चतुर्णां वाक्यानां शेष उच्यते । सृजामि सं सोमेन । 'ते प्राग्धातोः' 'छन्दसि परेऽपि' इति उपसर्गसंस- र्गात् संसृजामि स्वादुना सोमेनेति । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । यजूंयुत्तराणि । सोमोऽसि । यस्त्वं मन्त्रेणोक्तः सोमसंसर्गात् तं त्वां ब्रवीमि । अश्विभ्यामर्थाय पच्यस्व । पाको विपरि - णामः । सरस्वत्यै पच्यस्व इन्द्राय सुत्राम् पच्यस्व ॥ १ ॥ ।

कृपानाथं रमाकान्तं नत्वा नृहरिमीश्वरम् ।
एकोनविंशे वध्याये मन्त्रदीपमथो ब्रुवे ॥

म० अथ सौत्रामणी मन्त्रास्त्रिभिरध्यायैः । ऋद्धिकामस्या- ग्निचितो मुखेतरच्छिद्रसोमवामिनो मुखेन सोमवामिनो राज्य- च्युतनृपस्य पशुकामस्य च सौत्रामणीयागः । अन्तःपात्यस्थाने गोचर्मणि एतानि स्थापयेत् सोमसुराविक्रयिणः क्लीवाद्वा कीला सीसेन शष्पं क्रीत्वा ऊर्णाभिस्तोक्मान् सूत्रेण लाजान् केनचि- द्द्रव्येण नग्नहुम् । विरूढा व्रीहयः शष्पम् । विरूढा यवा - स्तोक्माः । भृष्टव्रीहयो लाजाः । सर्जत्वक्त्रिफलाशुण्ठीपु- नर्नवाचतुर्जातक पिप्पलीगजपिप्पलीवंशावका बृहच्छत्राचित्र केन्द्र- वारुण्यश्वगन्धाधान्यक्रयवानीजीरकद्वयहरिद्राद्वयविरूढवत्रीहय

वापार्थं रक्षणमिति सूत्रार्थः । स्वाद्वीं त्वा । सुरासोमदेवत्यानु- ष्टुप् । सुरारूपः सोमो देवता । सौत्रामणीमन्त्राणां प्रजापत्य- श्विसरखत्य ऋषयः । अथ मन्त्रार्थः । हे सुरे, त्वा त्वां सोमेन संसृजामि संयोजयामि । 'छन्दसि परेऽपि' ( पा० १।४। ८१ ) इति समुपसर्गस्य क्रियापदात्परप्रयोगः । कीदृशीं त्वाम् । स्वाद्वीं मिष्टां मिष्टरसाम् । तीव्रां तीव्रशब्दः कटुवचनः । कवीं शीघ्रमदजनिकामित्यर्थः । अमृताममृततुल्याम् । मधुमतीं मधुरखादोपेताम् । कीदृशेन सोमेन । स्वादुना मृष्टेन तीत्रेण कटुरसेन अमृतेन सुधातुल्येन । मधुमता मधुरखादेन । सोमोऽसि । चत्वारि यजूंषि सुरादेवत्यानि । पूर्व एव विनि- योगः । सोमोऽसि दैव्युष्णिक् अश्विभ्यां यजुर्गायत्री सरस्वत्यै यजुरुष्णक् इन्द्राय यजुर्बृहती । हे सुरे, त्वं सोमसंसर्गात्सोमः असि अतस्त्वां वदामि अश्विभ्यामर्थाय पच्यस्व विपरिणम । पाको विपरिणामः । सरखत्यै सरस्वत्यर्थं पच्यख इन्द्राय च पच्यख । कीदृशायेन्द्राय । सुत्राम्णे सुष्ठु त्रायते रक्षतीति सु- त्रामा तस्मै । त्रायतेः 'आतो मनिन्-' ( पा० ३ । २ । ७४ ) इति मनिन् ॥ १ ॥

द्वितीया ।

परीतो षि॑श्चता सु॒त् सोम॒ य उ॑त्त॒मं ह॒विः । दुधन्वा यो नर्यो अ॒प्स्वन्तरा सुषाव सोमम- द्विभिः ॥ २ ॥

।

उ० एकस्याः पयसा कृतेनाश्विनेन परिषिंचति । परीतः । सौमी बृहती । द्वितीयपादप्रभृतिव्याख्यायते यच्छन्दयोगात् । यः सोमः उत्तमं हविः सर्वेषां हविषाम् । यश्च दधन्वान् धारितवान् यजमानम् । यश्च नर्यो नृभ्यो हितः । यश्व अध्वर्युः अप्सु अन्तर्व्यवस्थितं सन्तम् आसुषाव अभिषुत- । वान् सोमम् । अद्रिभिः प्रावभिः तं परिषिञ्चत अभिषुतं सोमम् इतः गोरूधस उपादाय परिस्रुतम् ॥ २ ॥

एकीकृता नग्नहुः । शष्पतोक्मलाजनग्नहून्दक्षिणद्वारेणाग्निगृहं नीत्वा संचूर्ण्य दर्शपौर्णमासधर्मेण व्रीहिश्यामाकयोश्चरू बहुजले । पक्त्वा श्वतालम्भनानन्तरं तयोश्चर्वोर्निःस्रावमुष्णं पृथक् पात्र - योरादाय शष्पादिचतुर्णां चूर्णैः संसृज्य स्थापयेत् । द्वयं चूर्णाचा- मरूपं मासराख्यम् । 'ओदनौ चूर्णमासरैः संसृज्य स्वाद्वी त्वां शुनेति त्रिरात्रं निदधाति' ( का० १९ । १ । २२ ) । एवमाचामयो वर्णसंसर्गे मासरत्वनिष्पादनानन्तरमोदनौ व्रीहि- म० 'एकस्याः पयस्यायाः कृतेनाश्विनेन परिषिञ्चति श्यामाकचरू चतुर्भिचूणैः संसृज्य स्वाद्वीं त्वेति मन्त्रेण अंशु - परीतो षिवतेति शष्पचूर्णानि चावपति सारखतेन द्वयोः नेति विंशाध्यायसप्तविंशया ऋचा चैकस्मिन्पात्रे चूर्णसंसृष्टावो- प्रातस्तोक्म चूर्णानि चैन्द्रेणोत्तमे तिसृणां लाजचूर्णानि च' दनौ मासराभ्यां संसृज्य त्रिरात्रं शालानैर्ऋतकोणे गर्तं कृत्वा ( का० १९ । १ । २३ - २८ ) । सायं होमान्तेऽश्विभ्यामपा- तत्र स्थापयेत् । अयमर्थः । चरू उद्वास्य द्वयोः पृथगाचाम- करोमीति करेण गां स्पृष्ट्वा एकां तां दुग्ध्वा तत्पयसाध्वर्युः प्रहणम् । ततः शष्पतोक्मलाजचूर्णानां पृथक त्रिधा कृतानां सुरां सिञ्चति परीत इति मन्त्रेण । रक्षितं शष्पचूर्णानां तृती- तृतीयांशं द्वेधा कृत्वाचामयोः क्षिपेत् । ततो नग्महुचूर्ण द्वेधा यांशं सुराभाण्डे क्षिपेत् । द्वितीयेऽढि निशान्ते सरखत्या कृत्वैकमधं द्विधा विभज्याचामयोः क्षिपेत् । एवं चूर्णसंसृष्टाचा- अपाकरोमीति गावौ स्पृष्ट्वा दोहितेन तयोर्दुग्धेन तेनैव मन्त्रेण ममोर्मासरसंज्ञा । ततः शष्पतोक्मलाजचूर्णानां द्वितीयं तृती- सुरां सिञ्चति तोक्म चूर्ण तृतीयांशक्षेपश्च । तृतीयेऽह्नि रात्रौ यांशं द्विधा कृत्वैकैकं भागमोदनयोः क्षिपेत् । नग्नहुचूर्णद्विती- इन्द्राय सुत्राम्णेऽपाकरोमीति तिस्रो गाः स्पृष्ट्वा ता दुग्ध्वैकी- यार्धं द्वेधा कृत्वौदनयोः क्षिपेत् । तत ओदनावेकपात्रे कृत्वा । कृततत्पयसा सुरां सिश्चति तेनैव मन्त्रेण तत्र लाजचूर्णतृतीयां- तत्राचामौ क्षिपेत् । ततः खाद्वीं वा अंशुनेति मन्त्राभ्यां चूर्ण । शक्षेपश्चेति सूत्रार्थः । भरद्वाजदृष्टा सोमदेवत्या बृहती । हे मासरैः सहौदनयोराड्वालनेन (?) संसर्गः कार्यः । ततस्त्रिरात्रनि - । ऋत्विजः, इतो गोः सकाशाद्गृहीतेन दुग्धेनेति शेषः । सुतमि -

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भिषुतं सोमं परिस्रुद्रूपं परिषिञ्चत यूयम् । परि इतः सिञ्चतेति पदेषु सत्सु 'ओकारमितः सिञ्चतौ सोपध' ( प्रातिशा ० ३ । ३ । ९ ) इति सूत्रेण सविसर्गस्य तकारस्थाकारस्य ओकारः 'अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति सिञ्चत- पदस्य संहितायां दीर्घः । तं कम् । यः सोम उत्तमं हविः सर्वेषां श्रेष्ठम् । यश्च नर्यः नरेभ्यो हितः सन् दधन्वान् यज- मानं धारितवान् । 'धन शब्दे' कसुप्रत्ययः । अप्सु जलेषु अन्तर्मध्ये वर्तमानं यं सोममद्रिभिः ग्रावभिरध्वर्युः आसुषाव अभिषुतवान् । तं सोमं सुरारूपमापन्नं पयसा सिञ्चतेति ।

संबन्धः ॥ २

तृतीया ।

वायोः पू॒तः प॒वित्रे॑ण प्र॒त्यङ्क्सोम॒ अति॑द्रुतः । इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒ सखा॑ । वा॒योः पूतः प॒वित्रे॑ण॒ प्राङ्- क्सोम॒ अति॑द्रुतः । इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒ सखा॑ ॥

1

३ ॥ उ० तिसृभिर्गायत्रीभिः परिस्रुतं पुनाति । वायोः पूतः । योऽयं वायोः पवित्रेण उदरान्तरवर्तिना पूतः सन् प्रत्य अधोमुखः सोमः अतिद्रुतः सः इन्द्रस्य युज्यः । इन्द्रेण सह योगमर्हति । सखा सहायः । सुक्रीडनकः अगः । सोमवामिनः पुनाति वायोः पवित्रेण हृदयान्तर्वर्तिना पूतः प्राङ् प्रागञ्चनः मुखतः सोमः अतिद्रुतः यः स इन्द्रस्य युज्यः योगार्हः सखा ॥ ३ ॥

३६१

उ० समृद्धिकामस्य पुनाति ते । यजमानस्याचष्टेऽध्वर्युः । पुनाति तव परिस्रुतं सुरां सोमं च सूर्यस्य दुहिता । यद्वा लुप्तोपमानमेतत् पुनाति ते परिस्रुतं सोममेवेति । यद्वा पुनाति तव परिस्रुतं सोमरूपापन्ना सूर्यस्य दुहिता । 'श्रद्धा वै सूर्यस्य दुहिता वारेण गोऽश्ववालवालेन । शश्वता शाश्वति- केन । तना । तनेति धननाम । धनोत्पत्तिनिमित्तभूतेन ॥ ४ ॥

म० अध्वर्युर्यजमानं प्रत्याचष्टे हे यजमान, सूर्यस्य दु- हिता पुत्री श्रद्धा ते तव परिस्रुतं सुरां सोमं च पुनाति शोध- यति । 'श्रद्धा वै सूर्यस्य दुहिता' इति श्रुतिः । यद्वा लुप्तोपमा- नम् । ते तव परितं सोममिव पुनाति सोमवत् पवित्रं करोति । यद्वा सोमं सोमरूपापन्न परिस्रुतं श्रद्धा पुनाति । केन । वारेण वालेन रलयोरैक्यम् । गोऽश्ववालवालेन । कीह- शेन वारेण । शश्वता शाश्वतिके। तथा तना । तनेति धननाम । तनेन धनेन धनरूपेण धनोत्पत्तिनिमित्त- भूतेनेत्यर्थः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं प॑वते॒ तेज॑ इन्द्रि॒य सुर॑या॒ सोम॑ः सुत आसुतो मदा॑य । शुक्रेण॑ दे॒व दे॒वता॑ः पितृ॒ग्ध॒ रसे॒नान्नं॒ यज॑मानाय धेहि ॥ ५ ॥

उ० भजाविलोमपवित्रेण पयः पुनाति ब्रह्म क्षत्रम् । व्यवहितपदप्रायः प्रथमोऽर्धर्चः । यस्मात्कारणात् सोमः सुतः अभिषुतः ब्रह्म क्षत्रं पवते । तेज इन्द्रियं च । पवतिर्जन- नार्थः । ब्रह्म जनयति क्षत्रं च तेजश्च इन्द्रियं च । यस्मात्त्वं सुरया सुतः सुरया तीव्रः कृतः मदाय भवसि मदजनको भवसि । अतः कारणात् शुक्रेण शोचिष्मता दीप्तिमता रूपेण मन्त्रजनितेन । हे देव, देवताः पिपृग्धि प्रीणीहि । रसेन चान्नं यजमानाय धेहि देहि ॥ ५ ॥

म० 'सते पुनाति गोऽश्ववालवालेन पुनाति ते परिस्रुत- मिति वायोः पूत इति सोमातिपूतस्य प्राङिति तद्वामिनः ' ( का० १९ । २ । ७-९ ) । वायोः पूत इति कण्डिकायां द्वे ऋचौ पुनाति त इति तृतीया तासां व्युत्क्रमेण विनियोगमाह । पूतां सुरामादाय गोऽश्वकेशनिर्मितेन वालेन पवित्रेण सते पलाशपात्रे पुनाति पुनाति त इति मन्त्रेण सतं वारणमिति केचित् । मुखेतरच्छिद्रसोमवामिनो यजमानस्य सौत्रामण्यां म० 'उत्तरस्यां पयो वैतसेऽजाविलोमपवित्रेण ब्रह्म क्षत्र- वायोः पूतः पवित्रेण प्रत्यङिति मन्त्रेण सते सुरां पुनाति मिति ( का० १९ । २ । १० ) । अजमेषलोमकृतपवित्रेण मुखेन सोमवामिनस्तु वायोः पूतः पवित्रेण प्राङिति मन्त्रेण । वेतसपात्रे उत्तरदिशि पयः पुनाति ब्रह्म क्षत्रमिति मन्त्रेणेत्यर्थः । सते सुरां पुनातीत्यर्थः । ऋऋयमाभूतिदृष्टं सोमदेवत्यं गाय- सुरासोमदेवत्या त्रिष्टुप् । आयो द्वादशकः द्वितीयस्त्रयोदशार्णः त्रम् । प्रत्यञ्चति अधो गच्छति प्रत्यङ् अधोमुखोऽतिद्रुतो अन्यावेकादशार्णौ तेन यधिका । हे देव सोम, शुक्रेण गुदद्वारा गतः सोमः वायोः पवित्रेण उदरान्तर्वर्तिना शुद्धेन वीर्येण त्वं देवताः अभ्यायाः पिष्टग्धि प्रणीहि । पुनः पूतः शुद्धः । कीदृशः । इन्द्रस्य युज्यः सखा योगार्होऽगर्ह्यः रसेन घृतादिना सहितमन्नं यजमानाय धेहि देहि । यतः सोमो सहायः । प्राञ्चत्यूर्ध्वं गच्छति प्राड् मुखतोऽतिद्रुतो निर्गतः भवान् सुतोऽभिषुतः सन् ब्रह्म ब्राह्मणं क्षत्रं क्षत्रियं तेजः सोमो वायोः पवित्रेण हृदयान्तर्वर्तिना पूतः य इन्द्रस्य युज्यः कान्तिमिन्द्रियसामर्थ्यं पवते जनयति । पवतिर्जननार्थः यज्ञा- योग्यः सखा ॥ ३ ॥ देव सर्वोत्पत्तेः सोमे उपचर्यते । आसुतः सुरया तीव्रीकृतः सन् भवान् मदाय च भवति । ईदृशसामर्थ्ययुक्तस्त्वं देवान् यजमानं चाभीष्टेन प्रीणीहीत्यर्थः ॥ ५ ॥

चतुर्थी ।

पुनाति॑ ते परि॒स्रुत॒ सोम॒ सूर्य॑स्य दुहि॒ता । वारे॑ण॒ शश्व॑ता॒ तना॑ ॥ ४ ॥ ४६ य० उ०

षष्ठी । यव॑मन्त॒ यवे॑ चि॒द्यथा॒ दा॒न्य॑नुपूर्व

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒

३६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

नम॑ति॒ यज॑न्ति । उपयामगृहीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वा सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य॒ त्वा सु॒त्राम् । ए॒ष ते॒ योनि॒स्ते जैसे त्वा वी॒र्या॑य त्वा बलयत्वा ॥ ६ ॥

-

ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

वि॒थूय॑ । इ॒हेहैषां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषि॒ो लीभिस्त्रीन्सुराग्रहान्गृह्णाति । व्यत्यासमित्यर्थः । आदावा- श्विनं पयोगृहं गृहीत्वासाद्याश्विनसुराग्रहस्य ग्रहणासादने । ततः सारस्वतौ पयो ग्रह सुराग्रहौ । तत ऐन्द्रौ पयः सुराग्रहौ । क्रमेण वा उपयामयोनी । अत्रापि पृथक् प्रथमे नाना पठित्वोपयामगृहीतोऽस्याश्विनं तेज इति ग्रहणमेष ते योनि- उ० पयोग्रहान् गृह्णाति । कुविदङ्गेति व्याख्यातम् । मौदाय त्वेति सादनम् । द्वितीये नाना हीत्यन्ते उपयामगृही- उपयामगृहीतोऽसि अश्विभ्यां त्वा सरस्वत्यै त्वा इन्द्राय त्वा । तोऽसि सारस्वतं वीर्यमिति ग्रहणमेष ते योनिरानन्दाय त्वेति सुत्राणे । शोभनं त्राणमस्याश्विभ्यां सरस्वत्यै च कृतमिति सादनम् तृतीये नायेत्यन्ते उपयामगृहीतोऽस्यैन्द्रं बलमिति सुत्रामासादयति । एष ते योनिः तेजसे त्वां सादयामि वीर्याय त्वा बलाय त्वा ॥ ६ ॥

।ग्रहणमेष ते योनिर्महसे त्वेति सादनमिति सूत्रार्थः । सुरा- सोमदेवत्या जगती । हे सुरासोमौ, हि यस्मात्कारणाद्वां युवयोः म० 'पयोग्रहान् गृह्णाति कुविदङ्गेति पृथगुपयामयोनी' नाना पृथक् सदः स्थानं कृतम् । सुरापयसोर्द्वे वेदी भवतः । ( का० १९ । २ । १२-१३ ) । एवं सुरापयसोः पावनं कृत्वा कीदृशं सदः । देवहितं देवानां हितं पथ्यम् । यद्वा देवैः हितं कुविदङ्गेति मन्त्रेणैव त्रीन् पयोग्रहान् गृह्णाति । मन्त्रपाठे उप स्थापितम् । अतः कारणात् परमे उत्कृष्टे व्योमन् व्योम्नि ग्रामगृहीतोऽसि एष ते योनिरिति द्वे यजुषी सकृत्पठिते त्रिषु व्योमवद्विशाले हवनस्थाने युवं मा संसृक्षाथां संसर्गं मा कुरु- ग्रहेषु पृथग्भवतः । ततश्चैते मन्त्राः । कुविदङ्गेत्यृचं पठित्वा तम् । आहवनीये पयो हूयते दक्षिणाम्नौ सुरा हूयते अतो न उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यां त्वा । ऋग्व्याख्याता ( १० । ३२ ) । संसर्गः । 'सृज विसर्गे' लुङ् । एवं द्वौ प्रत्युक्त्वा सुरामाह । है हे पयो ग्रह, त्वमुपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि । अश्विभ्यामर्थे त्वा सुरे, त्वं सुरा असि । कीदृशी । शुष्मिणी शुष्मं बलमस्या त्वां गृह्णामि । सादयति एष ते योनिस्तेजसे त्वा । एष ते तव अस्तीति बलवती । अतस्त्वां पीत्वा मत्तो भवति । एष सोमः योनिः स्थानम् । योनिर्द्वयोरिति योनिशब्द उभयलिङ्गः । तेजसे । शान्तः अतः स्वां योनिमाविशन्ती प्रविशन्ती सती सोमं मा तेजोर्थं त्वां सादयामि । द्वितीये पयो ग्रहे कुविदिति पठित्वा । हिंसीः । अनुदात्तो माशब्दः पादपूरणः ॥ ७ ॥ उपयामगृहीतोऽसि सरस्वत्यै वा सरस्वत्यर्थं त्वां गृह्णामि । सादयति एष ते योनिवर्याय त्वा वीर्यार्थं त्वां सादयामि । तृतीयपयोग्रहे कुविदित्यन्ते उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा सु- त्राणे सुष्ठु त्रायते रक्षतीति सुत्रामा तस्मै रक्षकायेन्द्राय वां गृह्णामि । सादयति एष ते योनिर्बलाय त्वा बलाय बलार्थं त्वां । सादयामि । एतेषां क्रमादश्वत्थोदुम्बरन्यग्रोधपात्रैर्ब्रहणम् ॥ ६ ॥ सप्तमी ।

नाना हि वा॑ दे॒वहि॑त॒ सद॑स्कृतं मास- स॑क्षाथा॑ पर॒मे व्यो॑मन् । सु॒रा त्वमसि शुष्मिण । सोम॑ ए॒ष मा मा हिसीः स्वां योनि॑मावि॒शन्त ७

उ० सुराग्रहान् गृह्णाति । नाना हि । हिशब्दो यस्मादर्थे । अस्मान्नाना पृथक् पृथक् वा युवयोः सुरासोमयोः । देवहितं देवानां पथ्यं देवैर्वा हितं धारितं स्थापितम् सदः स्थानं कृतम् । द्वे हि वेदी भवतः सुरापयसोर्नानाभूते । अतो ब्रवीमि । मा संसृक्षाथाम् मा संसर्ग कुरुतम् । परमे व्योमन् स्थाने आहवनीयाख्ये । दक्षिणे ह्यग्नौ सुरा हूयते । किंच यतश्च सुरा त्वमसि । शुष्मिणी बलावती अशान्ता । तस्मात्सुरां पीत्वा रौद्रमना भवति सोमश्च एष प्रख्यातगुणः शान्तः । अतो ब्रवीमि । सर्वथा मां माहिंसीः सोमं स्वयो- निस्थानमाविशती सती । माशब्दोऽनुदात्तोऽनर्थकः ॥ ७ ॥ 'स्थालीभिः सौरान्नाना हि वामिति व्यत्यासम् ' ( `का ० १९ । २ । २० ) । नाना हीति मन्त्रेण मृण्मयस्था-

अष्टमी ।

उ॒पयामगृहीतोऽस्याश्चि॒नं तेज॑ः सारस्व॒तं वी॒र्य॒ -
मैन्द्रं बल॑म् । ए॒ष ते॒ योनि॒र्मोदा॑य त्वान॒न्दाय॑ त्वा॒
।
महसे त्वा ॥ ८ ॥

1

उ० उपयामगृहीतोऽसि । आश्विनं तेजः साक्षात्त्वमिति
शेषः । एवं सर्वत्र । सारस्वतं वीर्यम् ऐन्द्रं बलम् । साद-
यति । एष ते योनिः मोदाय त्वा त्वां सादयामि । आन-
न्दाय त्वा । महसे त्वा महत्वाय। 'मह पूजायाम्' ॥ ८ ॥

म० आश्विनं तेजः साक्षात्त्वमेव । सारखतं सरखतीसं- बन्धि वीर्यं सामर्थ्यं च त्वम् । ऐन्द्रमिन्द्र संबन्धि बलं च त्वमिति शेषः । सादयति । एष ते तव योनिः स्थानम् । मोदाय प्रमोदाय त्वा त्वां सादयामि । आनन्दाय हर्षाय त्वां सादयामि । महसे महत्त्वाय च सादयामि । प्रत्येकं मन्त्राः ॥ ८ ॥

नवमी ।

तेजो॑ऽसि॒ तेज॒ महि॑ धेहि वी॒र्य॑मसि वी॒र्यु म धेहि॒ि बल॑मसि॒ बल॑ मयि॑ धे॒ह्योजोऽस्योजो मयि॑ घेहि म॒न्युर॑सि म॒न्युं मयि॑ धेहि सऽसि॒ सहो मयि धेहि ॥ ९ ॥

उ० पयोग्रहान् श्रीणाति तेजोऽसीति । तेजोऽसि यतः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स तत्र नियोगमर्हति । वीर्यमसि वीर्य मयि धेहि । बलमसि बलं मयि धेहि । तुल्यव्याख्यानानि । सुराग्रहान् श्रीणाति । ओजोऽसि भजो मयि धेहि । मन्युरसि मन्युं मयि धेहि । Rise हो म ह । तेजः प्रज्वलनमात्मनः । मन्युः कोपः । सहो बलम् ॥ ९॥

३६३

अतस्त्वां ब्रवीमि । तेजो मयि धेहि । यो हि मदात्मकः । प्रमिति' (का० १९ । २ । २६ ) । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ सहै- वान्तः पात्येऽवस्थितं प्राङ्मुखं यजमानं श्येनपिच्छाभ्यां पाव- यतः दीक्षावदित्येकेन नाभेरूर्ध्व प्रदक्षिणं द्वितीयेन सकृदवाङ् यद्वोभाभ्यां नाभेरूर्ध्वमधश्च द्विरिति सूत्रार्थः । हैमवर्चिदृष्टा विषूचिकादेव त्यानुष्टुप् । व्याध्यधिष्ठात्री देवतास्ति सा प्रार्थ्यते । विषु सर्वत्र अञ्चति गच्छति विषूची सैव विषूचिका रोगविशेषः । 'केऽणः' ( पा० ७ । ४ । १३ ) इति ङीपो हखः । या विषूचिका व्याघ्रं घृकमेनावुभौ द्वौ परिरक्षति पाति तथा श्येनं पतत्रिणं पक्षिणं सिंहं चोभौ रक्षति । नहि तेषामन्नपरिणामजनितो दोषः । सा विषूचिका इमं यजमानमंहसः व्याधिहेतुभूतात्पापा- त्पातु रक्षतु ॥ १० ॥

म० 'गोधूमकुवलचूर्णानि चाबपति तेजोऽसीति' ( का० १९ । २ । १६ ) । आश्विनग्रहणानन्तरं सादनात्प्राक् द्वे दर्भ- तृणे प्रागग्रे पात्रोपरि कृत्वा गोधूमकुवलयोचूर्णानि सहैव पयसि क्षिपति । कुवलं स्थूलं बदरीफलमित्यर्थः । त्रीणि य- जूंषि पयोदेवत्यानि । आद्यं यजुर्बृहती । पयः स्वं तेजो- sa अतो मयि तेजो धेहि स्थापय । 'यो यदात्मकः स तत्र नियुज्यत' इति न्यायात् । ' उपवाकबदरचूर्णानि च वीर्यमसीति' ( का० १९ । २ । १७) । उपवाका इन्द्रा॑य॒वाः । बदरं सूक्ष्म- बदरीफलम् । तयोश्चूर्णानि सारखते पयोग्रहे निर्वपेदित्यर्थः । यजुः पङ्क्तिः । हे ग्रह, त्वं वीर्यमसि अतो मयि वीर्थं सामर्थ्यं धेहि । ' यवकर्कन्धुचूर्णानि च बलमसीति' ( का ० १९ । २ । १९ ) । यवाः प्रसिद्धाः कर्कन्धुः अतिस्थूलं बदरम् तयोश्वर्णा- न्यैन्द्रे पयोग्रहे क्षिपेदित्यर्थः । यजुः पङ्क्तिः । हे ग्रह, त्वं बल- मसि अतो मयि विषये बलं घेहि । 'सुराग्रहाञ्श्रीणात्योजो- ऽसीति वृकव्याघ्रसिंहलोमभिः प्रतिमन्त्रं मिश्रैरेके यथासं ख्यम्' (का० १९ । २ । २२ - २३ ) । वृकादीनां मित्रैः केशैरोजोऽसीति प्रतिमन्त्रं सुराग्रहान्मिश्रयेत् ओजोऽसीत्या- श्विनं मन्युरसीति सारखतं सहोऽसीत्यैन्द्रम् । एके त्रृकादिकेशै- र्यथासंख्यं ग्रहं मिश्रयन्ति वृककेशैराश्विनं वैयाघ्रैः सारस्वतं सैंहैरैन्द्रमिति सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि सुरादेवत्यानि । हे सुरे, त्वमोजः असि अतो मयि विषये ओजः कान्ति धेहि स्थापय । त्वं मन्युर्मानसं प्रज्वलनं कोपोऽसि मयि मन्युं धेहि । सहोऽसि मयि सहो बलं धेहि ॥ ९ ॥

दशमी ।

।

एकादशी ।

यदा॑ पि॒पेष॑ मा॒तरं॑ पु॒त्रः प्रमु॑दितो घय॑न् । ए॒त
तद॑ग्ने॒ अनु॒णो भ॑वा॒म्यह॑तौ पि॒तरो॑ मया॑ । सं॒पृच॑
स्थ॒ सं मा॑ भ॒द्रेण॑ पृ॒ङ्क्त । वि॒पृच॑ स्थ॒ विमा॑ पा॒मना॑
पृङ्क्त ॥ ११॥

उ० अग्निं प्रेक्षयति । यदा पिपेष । आग्नेयी बृहती । विषेषेति लिट उत्तमपुरुषैकवचनम् । यदहम् आपिपेप आपिष्टवान् पद्भ्याम् । मातरं पुत्रः प्रमुदितः प्रहृष्टः सन् । धयन्पिवन्स्तनम् । तदेतत् तव समक्षम् हे अग्ने, अनृणः ऋणश्रयरहितः कृतकृत्यो भवामि । यत एवमतो ब्रवीमि उत्क्षिप्य भुजम् । अहतौ अहिंसितौ पितरौ । 'पिता मात्रा ' इत्येकशेषः । मया यो हि प्रत्युपकर्तुमसमर्थः तेनैव माता- पितरौ हिंसितौ भवत इत्यभिप्रायः । पयोग्रहान्संमृशति । संपृचस्थ 'पृची संपर्के' । संपृचन्तीति संपृचः स्थ स्वया क्रियया व्यपदिश्यन्ते । ये दास्यन्ते संपृच स्थ तानहं ब्रवीमि संमा भद्रेण पृक्त संसृजत मां भद्रेण भन्दनीयेन कल्याणेन । सुराग्रहान् संमृशति । विपृच स्थ ये यूयं विपृचः वियोगकारिणः स्थ तानहं ब्रवीमि । पाप्मना विपृक्त विगत- संसर्ग पाप्मना मां कुरुत ॥ ११ ॥

म० 'अग्निं प्रेचयति यदाऽऽपिपेषेति' (का० १९ । २ । २७) । अग्निं प्रेक्षखेति प्रेषेणाध्वर्युर्यजमानमग्निं दर्शयति स प्रेषित औत्तरवेदिकमग्निमीक्षत इत्यर्थः । अग्निदेवत्या बृहती । पुत्रोऽहं प्रमुदितः प्रहृष्टो धयन् स्तनपानं कुर्वन्सन् यत् मातरं जननीमापिपेष पिष्टवान् पद्यां पीडितवान् । पिषेर्लिट् उत्तमै - कवचनम् । हे अग्ने, तत् एतत् त्वत्समक्षमहमनृणो भवामि ऋणत्रयरहितोऽस्मि । अतएव ब्रवीमि मया पितरौ मातापितरौ अहतौ न पीडितौ । यः पुत्रः प्रत्युपकर्तुमशक्तः स एव पित्रो- इन्तेति भावः । 'पयोग्रहसंमर्शनं संपृच स्थति' (का० १९ । २ । २८ ) यजमानः सहैव पयोग्रहाणां स्पर्श करोती- त्यर्थः । पयोग्रहदेवत्यं यजुत्रिष्टुप् । हे पयोग्रहाः, यूयं संपृचः

या व्याघ्रं विष॑चिकोभौ वृते॑ च॒ रक्ष॑ति । श्ये॒नं प॑त॒त्रिण॑ स॒ह् सेमै॑ पा॒त्सः ॥ १० ॥ उ० श्येनपत्राभ्यां पावयतो यजमानम् । या व्याघ्रम् अनुष्टुप् । विषूचिकास्तुतिः । विषु निपातो नानावचनः । भञ्चतिर्गत्यर्थः । अन्तर्व्यापत्तिर्नानाञ्चना विषूचिकेत्युच्यते । विषूचिका व्याधिविशेषः । या विषूचिका व्याघ्रं वृकं चोभावपि रक्षति । नहि तयोरपरिणामजनिता व्यापत्तिः किमेतावेव यो रक्षति नेत्याह । श्येनं पतत्रिणं पतनशीलम् स हि वधजीवनः प्राणिनो गृहीतुमवश्यं पतति । सिंहं च साइमं यजमानं पातु अंहसः पापात् । पापसमूहव्याप्तेः व्याधीनामधिष्ठात्र्यो देवताः सन्ति ताः प्रार्थ्यन्ते ॥ १० ॥ म० 'दीक्षावत्पावयतोऽन्तःपाले श्येनपत्राभ्यां या व्या- ! स्थ संपृञ्चन्ति संयोजयन्तीति संपृचः खत एव संयोजका

।

।

३६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

उ० दीक्षायै रूपम् । शष्पाणि नवप्ररूढानि व्रीहयः ।

भवत । अतो मा मां भद्रेण कल्याणेन संयुक्त संसृजत । कल्याणयुक्तं मां कुरुतेत्यर्थः । संपूर्वात्पृचेः क्विप् । पृचे रौधा- । प्रायणीयस्य तोक्मानि । नवप्ररूढा यवास्तोक्मानि क्रयस्य

दिकाल्लोट् संपृतः । 'विपृच स्थेति सौराणाम्' ( का० १९ ।
२ । २९ ) । यजमानं सौरग्रहान्संमृशतीत्यर्थः । हे सुराग्रहाः,
यूयं विपृचः स्थ विपृञ्चन्तीति विपृचः वियोजका भवत । अतो
मा मां पाप्मना कल्मषेण विपृत निष्पापं कुरुतेत्यर्थः ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

दे॒वा य॒ज्ञम॑तन्वत भेष॒जं भि॒षजाश्विना॑ । वाचा सर॑स्वती भि॒षगन्द्रा॑येन्द्रि॒यासि॒ दध॑तः ॥ १२ ॥ उ० देवा यज्ञम् । विंशतिरनुष्टुभः सौत्रामण्यां सोमसं- पद्दर्शनार्थः । निदानवतां मन्त्राणां पूर्वं निदानं वक्तव्यमर्थस्य सुखबोधाय । इन्द्रस्य किलानुपहितसोमपानाद्विस्रस्तस्य ममुचिरसुरोऽपिबत् । समस्तं वीर्य तत्र देवेन्द्रस्य भेषजं कृतम् । तत्राश्विनौ भिषit सरस्वती च औषधं सौत्रामणी । यद्देवा यज्ञमतन्वत विस्तारितवन्तः । भेषजं भेषजस्य कर्तारं सौत्रामण्याख्यं अथ तदा भेषजा भिषजौ वैद्यौ अश्विना अश्विनौ । इह चतुर्थः पादः संबध्यते द्विवचनत्वात् । इन्द्राय इन्द्रियाणि वीर्याणि दधतः । वाचा च त्रयीलक्षणया सर- स्वती तदा भिषक् स्यात् ॥ १२ ॥

1

रूपं सोमस्य । सोमऋयस्येति समासप्राप्ते पदयोर्व्यत्ययो रूपशब्देन व्यवधानं च छान्दसम् । सोमक्रयरूपं लाजाः सोमांशवश्च लाजा एव मधुरस्वादाः ॥ १३॥

म० इदानीं सौत्रामण्याः सोमसंपत्तिं निरूपयति । शष्पाणि नवप्ररूढव्रीहिरूपाणि पूर्वोक्तानि दीक्षायै । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । दीक्षाया दीक्षणीयेष्ट रूपम् । शष्पाणि दीक्षणीयात्वेन ध्ये- यानि । एवमग्रेऽपि । तोक्मानि नवप्ररूढयवाः प्रायणीयस्य प्रायणीयेष्टे रूपं ध्येयम् । सोमस्य ऋयस्य रूपं लाजाः सोम- क्रयोऽस्ति सोमे अत्र लाजास्तस्य रूपम् । लाजाः सोमक्रय- रूपेण ध्येया इत्यर्थः । सोमक्रयस्येति समासे युक्ते तदभावः सोमक्रयपदयोर्व्यत्ययो रूपपदेन व्यवधानं च छान्दसम् । मधु सोमांशवः सोमखण्डास्तद्रूपेण ध्येयम् । यद्वा मधु मधुरखादा लाजा एव सोमांशवो ध्येयाः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

आ॒ति॒ध्यरूपं मास॑रं महावी॒रस्य॑ न॒ग्नः । रूप-
मु॑प॒सदा॑मे॒तत्ति॒स्रो रात्री ः सुरासुता ॥ १४ ॥

उ०

० आतिथ्यरूपं मासरम् । व्रीहिश्यामा कौदनाचाम-
चूर्णसंसर्गों मासरम् । महावीरस्य ननहुः । किण्वो नग्नहुः
सौरिकाणां प्रसिद्धः । रूपमुपसदामेतत्क्रियते यस्मिंस्तिस्रो
रात्रीः सुरा अभिषुता तिष्ठति ॥ १४ ॥

म० देवा यज्ञमित्यादिकण्डिका विंशतिब्राह्मणरूपातो विनि- योगाभावः । ब्राह्मणानुवाको विंशतिरनुष्टुभः सौत्रामण्याः सोम- साम्यप्रतिपादिकाः । अत्रेतिहासः । अनुपहूतसोमपानाद्र- टस्येन्द्रस्य वीर्यं नमुचिरसुरोऽपिवत् तत्र देवैरिन्द्रस्य भैषज्यं म० किंच मासरमातिथ्यरूपमातिथ्येष्टेः स्वरूपं ध्येयम् । कृतम् तत्राश्विनौ सरखती च भिषजः सौत्रामणी त्वौषधम् । व्रीहिश्यामाकौदनाचामयोः शष्पतोक्मलाजनग्नचूर्णैः संसर्गो तथाच श्रुतिः 'लष्टा हतपुत्रोऽभिचरणीयमपेन्द्रं सोममाह- मासरं पूर्वमुक्तम् । सर्जलगादिषाशति वस्तून्येकीकृतानि रत्तस्येन्द्रो यज्ञवेशसं कृत्वा प्रसह्य सोममपिबत्स विष्वङ् व्या- नग्नहुः पूर्वोक्तः स महावीरस्य घर्मस्य रूपं ध्येयम् । याः र्च्छत्तस्य मुखात्प्राणेभ्यः श्रीयशसान्यूर्ध्वान्युदक्रामंस्तानि पशू - तिस्रो रात्रीः 'कालाध्वनोः - ' ( पा० २ । ३ । ५ ) इति न्प्राविशंस्तस्मात्पशबो यशो यशो ह भवति य एवं विद्वान्सौ - । द्वितीया । त्रिरात्रपर्यन्तं सुरा आसुता अभिषुता पूर्वोक्तं श्रामण्याभिषिच्यते ततोऽस्मा एतमश्विनौ च सरखती च यज्ञं समभरन्सौत्रामणी भैषज्याय तयैनमभ्यषिञ्चंस्ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवच्छ्रेष्ठः स्वानां भवति य एतयाभिषिच्यते' ( १२ । ८ । ३ । १ ) इति । देवा यज्ञं सौत्रामण्याख्यं भेषजमिन्द्रस्यौ- पधरूपमतन्वत विस्तारयामासुः । तदा अश्विना अश्विनौ भि- जा भिषजी वैद्यौ आस्तामिति शेषः । सरखती च वाचा त्रयीलक्षणया भिषगासीत् । कीदृशाः सरखत्यश्विनाः । इन्द्राय इन्द्रियाणि वीर्याणि दधतः । इन्द्राय सामर्थ्यं ददत इत्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

दी॒क्षायै॑ रू॒प शष्पा॑णि प्राय॒णीय॑स्य॒ तोक्मा॑नि । ऋ॒यस्य॑ रू॒पछ॒ सोम॑स्य लाजाः लाजाः मधु॑ ॥ १३ ॥

समाशवो

।

सर्वमेकपात्रे कृत्वा स्वाद्वीं वेति मन्त्रेण यद्गर्ते त्रिरात्रं स्था- पनम् । एतदुपसदामुपसत्संज्ञानामिष्टीनां रूपम् ॥ १४ ॥ पञ्चदशी ।

सोम॑स्य॒ रू॒प॑ ऋ॒तस्य॑ परि॒स्रुत्परि॑षच्यते । अ॒- श्विभ्यां॑ दु॒ग्धं मे॑ष॒जमिन्द्रा॑ये॒न्द्र सर॑स्वत्या ॥ १५ ॥ उ० सोमस्य रूपम् । सोमस्य क्रीतस्यैतद्रूपं यत्परिस्रुत् परिषिच्यते पयसा । केन पयसा यत् अश्विभ्यां दुग्धं भेषजं च इन्द्राय यच्च अश्विभ्यां दुग्धमिन्द्रायैव भेषजम् । यच्च सरस्वत्या दुग्धं पयः इन्द्राय भेषजम् ॥ १५ ॥

म० यत् अश्विभ्यां सरखत्या च ऐन्द्रमिन्द्रदेवत्यमिन्द्राय भेषजमिन्द्रार्थे औषधं दुग्धं पयः अश्विभ्यामपाकरोमीति दुग्धे- नैकगोः पयसा सरखत्या अपाकरोमीति दुग्धेन गोद्वयपयसा इन्द्रायापाकरोमीति दुग्धेन गोत्रयपयसा दिनत्रये परित् सुरा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

यत् परिषिच्यते तत् क्रीतस्य सोमस्य रूपं ज्ञातव्यम् । 'एकस्याः पयसापाकृतेनाश्विनेन परिषिञ्चति सारखतेन द्वयोः प्रातः ऐन्द्रेणोत्तमे तिसृणामिति' ( १९ । १ । २३ । २५ । २७ ) कात्यायनेन निर्दिष्टत्वादश्विभ्यां सरखत्या च दुग्धमिति । निर्देशः ॥ १५ ॥

षोडशी ।

आ॒स॒न्दी रू॒पथ॑ रा॑जास॒न्यै वेधै कुम्भी सुरा- धार्नी । अन्तर उत्तरवेद्या रूपं करोत॒रो भि॒षक् ॥ १६ ॥

उ० आसन्दी रूपम् । यजमानाभिषेकासन्दीरूपम् ।
राजासन्यै सोमासन्द्याः । वेद्यै कुम्भी सुराधानी सोभिक्या
वेदेः : रूपम् । वेद्योः अन्तरः मध्यम् उत्तरवेद्यारूपम् । कारो
तरः सुरापावनम् भिषगिन्द्रस्य यजमानस्य च ॥ १६ ॥

३६५

यत्सरखती देवतास्ति तेन सरखतीसद्भावेन आग्नीध्रं सौमि - कमाप्यते । सोमे ऐन्द्रमिन्द्रदेवत्यं सदः कृतमस्ति । ऐन्द्रं सदः । पत्न्याः शाला पत्नीशालम् ' विभाषा सेनत्सुरा - ' ( पा० २ । ४ । २५ ) इत्यादिना क्लीबलम् । गार्हपत्यश्चेति त्रयमि- न्द्राय यद्धविः क्रियते तेनाप्यते । सौत्रामण्यामिन्द्राय यद्ध- विस्तत्सौमिकसदा पत्नीशालगार्हपत्यरूपेण ध्येयमित्यर्थः ॥१८॥ एकोनविंशी ।

वै॒षेभि॑ चै॒षाना॑प्नोत्य॒प्रीभि॑रा॒प्रीय॒ज्ञस्य॑ । प्रा॒या-
जेभि॑रनुय॒जान्व॑षद्वारेभि॒राहु॑तीः ॥ १९ ॥

उ०

मैपेभिः प्रेषान् । प्रैषैः प्रेषानाप्नोति आप्रीभिः आप्री: यज्ञस्य सोमयज्ञस्य प्रियाः प्रयाजयाज्याः । प्रयाजे- ऽभिरनुयाजान् प्रयाजैः प्रयाजानाप्नोति । अनुयाजैरनुयाजा- नाप्नोति । वषट्कारेभिराहुतीः । वषट्कारैर्वषट्कारानाप्नोति । प्रयाजेभिरित्यादिचतुर्णां वाक्यानामर्धलोपः ॥ १९ ॥ प्रेषेभिः प्रेषैः प्रैषानाप्नोति । आप्रीभिः प्रयाजयाज्या-

म०

म० राज्ञः सोमस्यासन्दी राजा सन्दी तस्यै । चतुर्थी ष- वर्थे । आसन्दी यजमानाभिषेकायासन्दी मञ्चिका राजासन्द्याः सोमासन्द्या रूपं तत्त्वेन ध्येया । सुराधानी सुरा धीयते । भिर्यक्षस्याप्रीराप्नोति । प्रयाजेभिरित्यादिवाक्यचतुष्टयस्योत्तर- स्थाप्यते यस्यां सा सुराधानी कुम्भी वेद्य वेद्याः सौमिक्या पदलोपश्छान्दसः । प्रयाजेभिः प्रयाजैः प्रयाजानाप्नोति : रूपम् । अन्तरः वेदिद्वयमध्यभाग उत्तरवेद्याः रूपम् । अनुयाजैरनुयाजानाप्नोति । वषट्कारेभिर्वषट्का

वेदेः

कारोतरः सुरापावनचालनी इन्द्रस्य यजमानस्य च भिषक् । आहुतिभिराहुतीराप्नोति । प्रैषादीनामुभयत्र सद्भावात् ॥ १९ ॥
ज्ञेयः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

विंशी ।

प॒शुभिः॑ प॒शूना॑प्नोति पुरोडाशैर्दे॒वीष्या । छ-

वेद्या वेद॒ समा॑प्यते ब॒र्हिषा॑ ब॒र्हिरि॑न्द्रि॒यम् । न्दभिः सामिधे॒नीर्या॒ज्याभि॑िर्वषङ्कारान् ॥ २० ॥
यूपैन॒ यूप॑ आप्यते॒ प्रणी॑तो अ॒ग्निर॒ग्निना॑ ॥ १७ ॥

उ० अनया वेद्या वेदिः सौमिकी समाप्यते । बर्हिषा च बर्हिः समाप्यते । इन्द्रियं वीर्यम् । यूपेन दृश्येन च खूप आयते । प्रणीतश्चाग्निः अग्निनाप्यते ॥ १७ ॥

म० वेद्यात्र वर्तमानया वेदिः सौमिकी समाप्यते सम्यक् प्राप्यते । तद्रूपा ध्येयेत्यर्थः । बर्हिषात्रत्येन बर्हिः सौमिकं समा- प्यते । इन्द्रियं वीर्यं चेन्द्रियेणेति शेषः । समाप्यते । फलादाने । सामर्थ्यं उभयोरप्यस्तीत्यर्थः । यूपेनात्रत्येन यूप आप्यते । अग्निनात्रत्येन प्रणीतोऽग्निः सौमिक आप्यते प्राप्यते ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

ह॒वि॒िर्धानं॒ यद॒श्विनाग्नी॑षं॒ यत्सर॑स्वती । इन्द्रा॑यै॒ -
न्द्र सद॑स्कृतं प॑न॒शालं गार्हपत्यः ॥ १८ ॥

उ० हविर्धानं यदश्विना । यदाश्विनदैवतं तेन हविर्धा-
नमाप्यते । यत्सरस्वतीदैवतं तेनाग्नीधमाप्यते । यदिन्द्राय
हविः तेन इन्द्रसदः कृतमाप्यते । पत्नीशालं च गार्हपत्यस्य
आप्यते ॥ १८ ॥

।

उ० पशुभिः पशून् । पशुभिः पशूनाम्नोति । पुरो-
डाशैः हवींषि आप्नोति । छन्दोभिः छन्दांसि सामिधे -
नीभिः सामिधेनीः याज्याभिर्याज्याः । वषट्कारैर्वषङ्कारा-
नाप्नोति ॥ २० ॥

म० पशुभिः कृत्वा पशूनाप्नोति । पुरोडाशैः पुरोडाशाना- प्रोति । हविर्भिरन्यैर्हवींषि आप्नोति । छन्दोभिश्छन्दांसि आप्नोति । सामिधेनीभिः सामिधेनीराप्नोति । याज्याभिर्याज्या आप्नोति । वषट्कारैर्वषट्कारानाप्नोति । पश्वादीनामुभयत्र सद्भावात् अत्रा- प्युत्तरार्धलोपः पूर्ववत् ॥ २० ॥

एकविंशी ।

धा॒नाः क॑र॒म्भः सक्त॑वः परीवापः पयो दधि॑ ।
सोम॑स्य रू॒पछ॒ ह॒विषि॑ आ॒मिधा॒ वाज॑नं॒ मधु॑ ॥२१॥

1

उ० धानाः करम्भः । उदकमन्थः करम्भः । सक्तवः परीवापः हविष्पङ्किः । दधि पयः । दधि सोमस्य रूपम् । हवि- पश्चात्र रूपम् । आमिक्षा पयस्या । वाजिनं मधु । मधुशब्दो वाजिनस्य विशेषणम् आनन्तर्यात् सोमसंस्तवश्च ॥ २१ ॥ म० अत्र सौत्रामण्यां यत् अश्विना अश्विनौ देवते वर्तेते म० धानादयः सोमस्य रूपं ध्येयाः । धानाः भृष्टधान्यम् । तेनाश्विसद्भावेन हविर्धानं सौमिकमाप्यत इत्यनुषङ्गः । अत्र । करम्भः उदमन्थः । सक्तवः प्रसिद्धाः । परीवापः हविष्पङ्क्तिः ।

३६६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

'परिवापो जलस्थाने पर्युप्तपरिवारयोः' इति कोशः । पयोद -
धनी प्रसिद्धे । एतानि सोमरूपम् । आमिक्षा पयस्या । मधु
मधुरम् । वाजिनं च हविषो रूपम् । उष्णे दुग्धे दनिक्षिप्ते
घनभाग आमिक्षा । शिष्टं वाजिनम् ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

॥

धा॒नाना॑ रू॒पं कुर्बलं परी॑वा॒पस्य॑ गो॒धूर्माः । सक्तू॑ना रू॒पं बद॑रमुप॒वाः कर॒म्भस्य॑ ॥ २२ उ० धानानां रूपम् । अधस्तनमत्रोक्तानां सामहविषां सोमस्य च संपत्ति सौत्रामणीद्रव्येष्वाह । धानानां रूपं कुवलं कोमलबदरम् । परीवापस्य गोधूमाः । सक्तूनां रूपं बदरम् । उपवाकाः करम्भस्य रूपम् । उपवाका यवकाः ॥ २२ ॥ म० नन्वधस्तनमन्त्रे धानादीनां सोमरूपत्वमुक्तम् तेऽत्र कुत्र सन्तीति धानादिसोम हविषां सोमस्य संपत्ति सौत्रामणी- द्रव्यैराह । कुवलं कोमलं बदरीफलं धानानां पूर्वोक्तानां रूपं ध्येयम् । 'कुवलं बदरीफले । मुक्ताफलोत्पलयोश्च' इति कोशः । गोधूमाः परीवापस्य रूपम् । बदरं सर्वं बदरीफलं सक्तूनां रूपम् । उपवाका यवाः करम्भस्य रूपं ज्ञेयम् ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

॥

पय॑सो रू॒पं यद्यवा॑ द॒ध्नो रूपं कर्कन्धूनि । सो - म॑स्य रूपं वार्जिन सौम्यस्य॑ रू॒पमामि ॥ २३ ॥ उ० पयसो रूपम् । पयसो रूपं यत् यवाः । दभः रूपं कर्कन्धूनि । कर्कन्धुर्बदर विशेषः सोमस्य रूपम् । वाजिनं सोमस्य च रूपमामिक्षा पयस्यां ॥ २३ ॥

म० यत् ये यवाः ते पयसो रूपम् । कर्कन्धूनि स्थूलब - दुराणि दध्नो रूपम् । वाजिनं सोमस्य रूपम् । आमिक्षा पयस्या सौम्यस्य चरोः रूपं ज्ञेयम् ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

आश्रव॒येति॑ स्तो॒त्रः प्रत्याश्रावो अनुरूपः । यजेति॑ धाय्यारूपं प्र॑गाथा यजामहाः ॥ २४ ॥ उ० आश्रावय । इदानीं शस्त्रसंपत्तिः क्रियते । आश्रा- ३वय । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । स्तोत्रियारूपः प्रत्याश्रावः अस्तु श्रौ३षट् । अनुरूपः यज इति । धाय्यारूपम् निष्के- वये स्तोत्रियानुरूपयोरनन्तरम् धाय्या शस्यन्ते । प्रगाथा येयजामहाः येयजामहे इति प्रगाथाः ॥ २४ ॥

।

म० शस्त्रसंपत्तिमाह । आश्रावयेति शब्दः स्तोत्रियारूपो ज्ञेयः । स्तोत्रे प्रथमस्तृचोऽनुवाकः स्तोत्रियः । प्रत्याश्रावः अस्तु औषडिति शब्दः । अनुरूपः उत्तरस्तृचः तद्रूपः । यजेति शब्दो धाय्याया रूपम् । निष्केवल्ये स्तोत्रियानुरूपयोरनन्तरं धाय्या शस्यते सा यजेति शब्दो ज्ञेयः । येयजामहाः येयजा- मह इति शब्दः प्रगाथाः प्रगाथरूपत्वेन ध्येयः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

अर्धऋचैरु॒क्थाना॑ रू॒प॑ प॒दै प्नोति नि॒विद॑ः । प्र॒ण॒वैः श॒त्राणा॑ रू॒पं पय॑सा॒ सोम॑ आप्यते ॥२५॥ अर्धऋचैः उक्थानां रूपमानोति । पदैः आप्नोति

:

उ०

। ।

निविदः । निविदो न्यूङ्खा उच्यन्ते । प्रणवैः ओंकारैः शस्त्राणां
रूपम् । पयसा सोम आप्यते ॥ २५ ॥

म०

ऋचामर्धानि अर्धऋचास्तैः 'अर्धर्चादयः पुंसि च ' (पा० ७ १४ । ३१ ) इति पुंस्त्वम् 'ऋत्यकः' (पा०६ । १ । १२८) इति ऋकारस्य सन्ध्यभावः । अत्रत्यैरर्धर्वैरुक्थानां शस्त्रविशे- षाणां रूपमाप्यते प्राप्यते । पदैर्निविदो न्यूङ्खानाप्नोति । प्रणवैः ओङ्कारैः शस्त्राणां रूपमाप्यते । पयसा दुग्धेन सोम आप्यते । अर्धर्चादय उक्थादयो ध्येयाः ॥ २५ ॥

षडूिंशी ।

अ॒श्विभ्यां॑ प्रातःसव॒नमिन्द्रे॑ण॒न्द्रं माध्य॑न्दिनम् ।
सर॑स्व॒त्या तृ॒तीय॑मा॒प्त सव॑नम् ॥ २६ ॥

वैश्वदेव

उ० अश्विभ्यां प्रातःसवनमाप्तम् । इन्द्रेण ऐन्द्रं माध्यन्दिनं सवनमाप्तम् । वैश्वदेवं तृतीयं सवनं सरस्वत्या आप्तम् ॥२६॥ म० सवनसंपत्तिमाह । अश्विभ्यां देवाभ्यां प्रातः सवन- माप्तं प्राप्तम् । इन्द्रेण देवेन ऐन्द्रमिन्द्रदेवत्यं माध्यन्दिनं सवनं प्राप्तम् । सरखत्या देवतया कृत्वा वैश्वदेवं विश्वदेवदेवत्यं तृतीयं सवनं प्राप्तम् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी । वाय॒व्यैर्वाय॒व्यान्याप्नोति॒ सते॑न द्रोणकल- शम् । कुम्भीभ्या॑मम्भृणैौ सु॒ते स्था॒ली : स्थाली- प्नोति ॥ २७ ॥

उ०

वायव्यैः । सर्वेषां सोमपात्राणां वायव्यानीति संज्ञा । वायव्यैः वायव्यानि पात्राण्याप्नोति । सतेन द्रोणकलशम् । वैतसं पात्रं सत इत्युच्यते । कुम्भीभ्यां सुराधानीभ्यां शत- च्छिद्राभ्याम् अम्भृणौ । अम्भृणौ पूतभृदाधवनीयावुच्येते ।

अभिषुते सोमे यौ भवतः तौ आप्नोति । स्थालीभिः
स्थालीः आमोति । उभयत्र हि स्थाल्यो भवन्ति ॥ २७ ॥

म० वायव्यानि सोमपात्राणि वायव्यैर्वायव्यानि पात्राणि आप्नोति । वैतसं पात्रं सतः तेन द्रोणकलशमाप्नोति । कुम्भी सुराधानी तद्वयमस्ति कुम्भीभ्यां शतच्छिद्राभ्यां सुरा- धानीभ्यामम्भृणी पूतभृदाधवनीयो सुतेऽभिषुते सोमे यो स्तस्तावाप्नोति । स्थालीभिः कृत्वा स्थालीराप्नोति उभयत्र स्था- लीसद्भावात् ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

यजु॑र्भराप्यन्ते॒ प्र ग्रह॒ स्तोमा॑श्च॒ विष्टु॑तीः ।

:

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

छन्दो॑भि॒रुक्थाश॒त्राणि॒ सामा॑वभृथ अप्यते ॥२८॥

उ० यजुर्भिराप्यन्ते । यजुर्भिः यजूंषि आप्यन्ते । ग्रहा ग्रहैराप्यन्ते । स्तोमाश्च विष्टुतीश्च छन्दोभिः उक्थश- स्नाणि साम्नावभृथ आप्यते । साम्ना साम आप्यते भवभृ-

थेनावभृथः ॥ २८ ॥

म० यजुर्भिः यजूंषि आप्यन्ते । ग्रहा ग्रहैराप्यन्ते स्तोमैः
स्तोमा आप्यन्ते । विष्टुतिभिर्विविधस्तुतिभिर्विष्टुतीर्विष्टुतय
आप्यन्ते । छन्दोभिरुक्थाशस्त्राणि उक्थानि शस्त्राणि चाप्यन्ते ।
साम्ना सामाप्यते । अवभृथेनावभृथ आप्यते ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

इडा॒भिर्भक्षाना॑प्नोति सूक्त॑वा॒केना॒शिष॑ । श॒युना॑ पत्नीस॑य॒जान्स॑मिष्टय॒जु॒षा॑ स॒स्थाम् ॥ २९ ॥ उ० इडाभिर्भक्षान् । इडाभिः इडामाप्नोति । भक्षैर्भ- क्षानानोति । सूक्तवाकेन सूक्तवाकम् । आशीर्भिराशिषः । शंयुना शंयुमाप्नोति । पत्नीसंयाजैः पत्नीसंयाजानाप्नोति । समिष्टयजुषा समिष्टयजुराप्नोति। संस्थया संस्थामाप्नोति २९ म० इडाभिरिडामाप्नोति । भक्षैर्भक्षानाप्नोति । सूक्तवाकेन सूक्तवाकमाप्नोति । आशीर्भिराशिष आप्नोति । शंयुना होमविशेषेण शंयुमाप्नोति । पत्नीसंयाजैः पत्नीसंयाजानाप्नोति । समिष्टयजुषा समिष्टयजुराप्नोति । संस्थया संस्थामाप्नोति । इडादीनामुभयत्र

सद्भावात् ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

व्र॒तेन॑ द॒क्षमा॑प्नोति दी॒क्षया॑नोति॒ दक्षि॑णाम् दक्षि॑णा श्र॒द्धामा॑प्नोति श्र॒द्धया॑ स॒त्यमा॑ध्यते ॥ ३० ॥ उ० व्रतेन । हुतोच्छिष्टभक्षश्चतूरात्रिमग्निहोत्रं जुहोतीति । अनेन व्रतेन दीक्षामाप्नोति । दीक्षया दक्षिणामा मोति । दक्षिणा दक्षिणयेति विभक्तिव्यत्ययः । श्रद्धामानोति । श्रदिति सत्यनामसु पठितम् । तदस्यां धीयते आस्तिक्येनै- वमेतदिति सा श्रद्धा पुण्यकृतां मनोविशेषः । श्रद्धया सौत्रामण्या सत्यमाध्यते । सत्यम् ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । त्रयी- लक्षणं वा ॥ ३० ॥

।

३६७

उ० एतावत् । यत्परिमाणं रूपं सोमयज्ञस्य । यद्देवैश्च ब्रह्मणा च प्रजापतिना कृतं दृष्टम् । दर्शनकरणयोः को विशेष इतिचेत् । स्वप्नप्रतिबुद्धन्यायेन दर्शनम् । करणं तु बुद्धिपूर्वकम् । यदेतत्सर्वमाप्नोति यज्ञे सौत्रामणीः । पूर्वस- वर्णदीर्घ आदेशश्छान्दसः । सौत्रामण्याख्ये सुते सुरा- । सोमाभिषुते ॥ ३१ ॥

म० यज्ञस्य सोमयज्ञस्य एतावत् एतत्परिमाणं रूपम् देवै- ब्रह्मणा प्रजापतिना च यद्रूपं कृतं दृष्टम् । दर्शनकरणयोः को भेदः । सुप्तप्रतिबुद्धन्यायो दर्शनं । बुद्धिपूर्वं तु करणम् । । सौत्रा- मणी । सप्तम्येकवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घः । सौत्रामणी सौत्रा- मण्यां यज्ञे सुते सुरासोमेऽभिषुते सति तदेतत्सोमयागरूपं सर्वमाप्नोति ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी । सुरा॑वन्तं बहि॒षद॑ सु॒वीरं॑ य॒ज्ञ हि॑िन्वन्ति महि॒षा नमो॑भिः । दधा॑ना॒ सोम॑ दि॒वि दे॒वता॑सि॒ मदे॒ - मेन्द्रं॒ यज॑मानाः स्व॒र्काः ॥ ३२ ॥

उ० पयोमहाजुहोति । सुरावन्तम् । त्रिष्टुबश्विसरस्व- तीदेवत्या । यत् सुरावन्तं बर्हिषदम् 'सुरावान्वा एष बर्हिष- यज्ञो यः सौत्रामणी' । सुवीरं कल्याणवीरम् यज्ञं हिन्वन्ति वर्धयन्ति प्रापयन्ति वा । महिषा ऋत्विजः । नमोभिः नम- स्कारैः अन्नैर्वा । दधानाः धारयन्तः । सोमं दिवि देवतासु । तत्र मदेम वयम् इन्द्रं यजमानाः । स्वर्काः शोभनार्चनाः कल्याणं मन्ना वा ॥ ३२ ॥

म० 'सुरावन्तमिति जुहोति' ( का० १९ । ३ । ८ ) । अध्वर्युस्त्रीनपि पयोग्रहान्सहैव जुहोतीत्यर्थः । एवं सौत्रामण्याः सोमसंपत्तिमापाद्य प्रकृतमनुसरति । चतस्रस्त्रिष्टुभोऽश्विसरख- तीन्द्रदेवत्याः । महिषा महान्तः ऋत्विजो यज्ञं सौत्रामणी- संज्ञं हिन्वन्ति वर्धयन्ति प्रापयन्ति वा । किंभूतं यज्ञम् । बर्हिषदं बर्हिषि सीदन्ति देवा यत्र स बर्हिषत्तम् । तथा सुरावन्तं सुरा विद्यते यत्र स सुरावान् तम् । 'सुरावान्वा एष बर्हिषद्यज्ञो यत्सौत्रामणी' ( १२ । ८ । १ । २ ) इति श्रुतेः । सुवीरं शोभना वीरा यत्र शोभनर्त्विजम् । कीदृशाः । महिषाः नमोभिरन्नैर्नमस्कारैर्वा सह दिवि स्वर्गे वर्तमानासु देवतासु सोमं दधानाः धारयन्तः । तत्र यज्ञे इन्द्रं यजमानाः यजन्तः सन्तो वयं मदेम हृष्येम । किंभूता वयम् । स्वर्काः शोभनोऽर्को- ऽर्चनं मन्त्रा वा येषां ते स्वर्काः । यद्वा शोभनोऽर्कोऽन्नं येषां ते व इति 'अर्को वै देवानामन्नमन्नं यज्ञो यज्ञेनैवैनमन्नाद्येन समर्धयन्ति' ( १२ । ८ । १ । २ ) इति श्रुतेः । 'अर्को देवो भवति यदेनमर्चन्ति अर्को मन्त्रो भवति यदेनेनार्चन्ति ए॒ताव॑द्रूपं य॒ज्ञस्य॒ यद्दे॒वैर्ब्रह्म॑णा कृ॒तम् । तदे॒त - अक्र॑मन्नं भवत्यर्चति भूतान्यर्को वृक्षो भवति संवृतः कटुकिन ' त्सर्वमाप्नोति यज्ञे सौत्रामणीसुते ॥ ३१ ॥ ( निरु० ५ । ४ ) इति यास्कः । महिषशब्दो यद्यपि महन्नामसु

म० हुतोच्छिष्टभक्षश्चतूरात्रिमग्निहोत्रं जुहोतीति । व्रतेन दीक्षामाप्नोति । दीक्षया दक्षिणामाप्नोति । दक्षिणा विभक्ति- लोपः । दक्षिणया श्रद्धामाप्नोति । श्रदिति सत्यनाम । श्रत् सत्यं धीयते यस्यां सा श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः पुण्यवतां मनोवि - शेषः । श्रद्धया सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्माप्यते प्राप्यते । श्रद्धां विना ज्ञानाभावात् ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

३६८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

पठितस्तथाप्यत्र ऋलिग्वाचकः । 'महिषा नमोभिरित्यृत्विजो वै जातस्तं देवाः पपुस्तदभिवादिन्येषा ऋक् । असुरस्यापत्यमा-

महिषाः' ( १२ । ८ । १ । २ ) इति श्रुतेः ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

यस्ते॒ रस॒ः संभृ॑त॒ ओष॑धीषु॒ सोम॑स्य॒ शुष्म॒ः सुर॑या सु॒तस्य॑ । तेन॑ जिन्व॒ यज॑मानं॒ मदे॑न॒ सर॑स्व तीम॒श्विना॒विन्द्र॑म॒ग्निम् ॥ ३३ ॥

सुरस्तस्मादसुरपुत्रान्नमुचेरधि सकाशाद् यं सोममाहरतामिति शेषः । 'अश्विनौ ह्येनं नमुचेरध्याहरताम्' ( १२ । ८ । १ । ३ ) इति श्रुतेः । सरखती च यं सोममश्विभ्यामानीतमसुनोद- भ्यपुणोत् । किमर्थम् । इन्द्रियाय इन्द्रस्य वीर्याय भैषज्याय वा । तमश्व्याहृतं सरखतीसुतमिमं राजानमिह यज्ञेऽहं भक्षयामि । कीदृशं सोमम् । शुक्रं शुद्धं लोहितासंसृष्टमतएव मधुमन्तं रसव- न्तमिन्दुम् । 'इदि परमैश्वर्ये' परमैश्वर्यप्रदम् ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

उ० सुराग्रहाञ्जुहोति । यस्ते रसः उक्ता देवता छन्द- श्वास्तनया । हे सुरे, यस्तव रसः संभृतः एकीकृतः ओष- वीषु वर्तमानः । सोमस्य च यः शुष्मः यद्वलम् । सुरया यदत्र॑ रि॒प्त र॒सिन॑ः सु॒तस्य॒ यदिन्द्रो अपि॑- सह अभिषुतस्य तेनोभयेन रसेन बलेन च जिन्वन् प्रीणीहि । ब॒च्छचा॑भिः । अ॒हं तद॑स्य॒ मन॑सा शि॒वेन॒ सोम॒ यजमानं मदेन सुरोत्थेन सरस्वतीं च । अश्विनौ च इन्द्र च अग्निं च ॥ ३३ ॥

।

राजा॑न॒मि॒ह भ॑क्ष्यामि ॥ ३५ ॥

म० 'पालाशैः सौरान्नमृण्मयमाहुतिमानशे' ( का० १९ । उ० यदत्र । यत् अत्र अस्यां सुरायाम् रिप्तं लिप्तं ३। ९ ) इति श्रुतेर्यस्त इति प्रतिप्रस्थाता पालाशोलूखलैः । लग्नम् । रसिनः रसवतः सुतस्य अभिषुतस्य सोमस्य । यच्च सुराग्रहान्दक्षिणेऽमौ यजति । मृण्मयपात्रमाहुतिं न व्याप्नोती - इन्द्रः अपिबत्पीतवान् । इन्द्रदेवत्यो हि सोमः । शचीभिः त्यर्थः । हे सुरे, ओषधीषु वर्तमानो यस्ते तव रसः संभृत कर्मभिः । अहं तत् । यत्तदिति सुविज्ञाते नपुंसकलिङ्गता एकीकृतः 'अपां वा एष ओषधीनां च रसो यत्सुरा' ( १२ । अस्य मनसा शिवेन सोमं राजानमिति षष्ठ्या विपरिणामः ८ । १ । ४ ) इति श्रुतेः । सुरया सह सुतस्य सोमस्य च यः सोमस्य राज्ञः इह भक्षयामि ॥ ३५ ॥ शुष्मः यद्बलम् । मदयतीति मदस्तेन मदेन मदजनकेन तेन सुरारसेन सोमशुष्मेण च यजमानं सरखतीमश्विनौं इन्द्रमग्निं च जिन्व प्रीणीहि ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

यम॒श्विना॒ा नमु॑चेरासु॒रादधि॒ सर॑स्व॒त्यसु॑नोदिन्द्रि॒- याय॑ । इ॒मं त शु॒क्रं मधु॑मन्त॒मिन्द्र॒ सोम॒ राजनमि॒िह भ॑क्षयामि ॥ ३४ ॥

म० 'यदत्रेति सौरान्भक्षयन्ति यथाभक्षितं प्राचीनावी- तिनो दक्षिणतः ' ( का० १९ । ३ । १४ ) । अवदय आश्विनं होत्रादयः सारस्वतं यजमान ऐन्द्रं सुराग्रहं यदत्रेति मन्त्रेण विहारदक्षिणे स्थिताः प्राचीनावीतिनो भक्षयन्ति आ- घ्राणमन्येन मूल्येन भक्षणमित्यर्थः । रसोऽस्त्यस्मिन्निति रसी तस्य रसिनो रसवतः सुतस्याभिषुतस्य सोमस्य यत् । सामान्ये नपुंसकत्वम् । यो भागः अत्र सुरायां रिप्तं लिप्तं सोमसंबन्धि यत् सुरायां लग्नम् । यच्च सुरालग्नं सोमांशं शचीभिः कर्मभिः शुद्धं कृत्वा इन्द्रः अपिबत् । सोमं राजानमिति द्वितीये षष् अस्य विशेषणत्वात् । अस्य सोमस्य राज्ञः तत् तं सुरानिर्गतं सोमं शिवेन शुद्धेन मनसा इह यज्ञेऽहं भक्षयामि सुरासकाशा- तथाच श्रुतिः 'अहं तदस्य च्छुद्धं कृत्वा भक्षया । मनसा शिवेनेत्यशिव इव वा एष भक्षो यत्सुरा ब्राह्म- णस्य शिवमेवैनमेतत्कृत्वात्मन्धत्ते' ( १२ । ८ । १ । ५ )

उ० पयोग्रहान् भक्षयन्ति द्वाभ्यां त्रिष्टुब्भ्यामृत्विग्य- जमानाः । यमश्विना नमुचिरसुर इन्द्रस्य इन्द्रियं वीर्यम- पिबत् तस्य शिरसि छिन्ने लोहितमिश्रः सोम उदतिष्ठत् तदुत्पूयापिबन्त तदभिवादिनी एषा ऋक् । यत् अश्विना अश्विनौ । नमुचेरासुरात् असुरपुत्रात् अधि सकाशादाहृत्य । सरस्वती च असुनोत् अभ्यपुणोत् । इन्द्रियाय बीर्याय इन्द्रभैषज्याय वा । इमं तं शुक्रम् शुक्लम् असंसृष्टलोहि इति ॥ ३५ ॥ तम् । मधुमन्तं रसवन्तम् । इन्दुम् । 'इदि परमैश्वर्ये' पर - मेश्वरम् । सोमं राजानम् इह भक्षयामि ॥ ३४ ॥

1

पटूत्रिंशी ।

पि॒तृभ्य॑ स्वधा॒यभ्य॑ स्व॒धा नम॑ः पिताम॒हेभ्य॑ः म० 'अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाताम्नीद्यमश्विनेत्याश्विनं भक्षयन्ति स्वधायिभ्य॑ स्व॒धा नम॒ः प्रपि॑ताम॒हे॒भ्य॑ः स्वधायिभ्य॑ः द्विर्द्विरावर्त ँ होतृत्रह्ममैत्रावरुणाः सारखतमाश्विनवदैन्द्रं यज-: स्वधा नमः । अक्ष॑न्पि॒तरोऽर्मीमदन्त पि॒तरोऽर्तीतृपन्त मानः' ( का० १९ । ३ । १० - १३ ) । त्रय आवृत्याश्विनं । पयोग्रहं क्रमेण द्विर्द्विर्भक्षयन्ति सकृन्मन्त्रः । होत्रादयः सार - पि॒तर् पत॑र॒ शुन्ध॑ध्व॒म् ॥ ३६ ॥ स्वतं पयोग्रहमदन्ति यजमान ऐन्द्रं पयोग्रहमत्तीति सूत्रार्थः । नमुचिनेन्द्रस्य वीर्यं पीतम् तस्मिन् हते रुधिर मिश्रः सोमो

उ० अङ्गारेषु बर्हिप्परिधिषु सुरां जुहोति । पितृभ्यः पैत्राणि यजूंयस्यां कण्डिकायाम् । पितृभ्यः स्वधायिभ्यः

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

३६९

स्वधांप्रति गमनशीलाः स्वधायिनः 'सुप्यजातौ णिनिस्ता- प्रपितामहाः पुनन्तु यथा विश्वं सर्वमायुः अहं व्यभवै व्यभुयां च्छील्ये' । स्वधानमः अन्नमस्तु । बहुवचनं पितृव्यसव्य- । प्राप्नुयाम् ॥ ३७ ॥ पेक्षं पूजार्थ वा । पितामहेभ्यः उक्तोदर्कम् । प्रक्षालने- नोपसिञ्चति । अक्षन् अत्तवन्तः भक्षितवन्तः पितरः । अमी- मदन्त मादिताः पितरः । अतीतृपन्त तर्पिताः पितरः । जपति । २० ) । दक्षिणाहवनीयपार्श्वयोः स्तम्भद्वयोपरि दक्षिणाअं वंश पितरः पितरः शुंधध्वम् पाणिप्रक्षालनं कुरुध्वम् ॥ ३६ ॥ निधाय तत्रस्थे शिक्ये शतच्छिद्रां कुम्भीं निधाय कुम्भीतले

म० 'कुम्भीमासज्य कुम्भवच्छतवितृष्णां वालपवित्रहिर- ण्यानन्तर्धाय नवर्च वाचयति पुनन्तु मेति' ( का० १९ । ३।

प्रत्यृचं वाचनमिति सूत्रार्थः । द्वे पितृदेवत्येऽनुष्टुभौ । पितरो मा मां पुनन्तु शोधयन्तु । केन । पवित्रेण गोऽश्ववालकृतेन । कीदृशेन पवित्रेण । शतायुषा शतं शतवर्षमितमायुर्यस्मात्तच्छ- तायुस्तेन । येन पूतः शतायुर्भवतीत्यर्थः । पितामहाश्च मां पुनन्तु प्रपितामहाश्च मां पुनन्तु । कीदृशाः पित्रादयः । सो- म्यासः सोम्याः सोमं संपादयन्ति सोम्याः । आदरार्थ पुनर्व- चनम् । पितामहाः प्रपितामहाश्व मां पुनन्तु शतायुषा पवि- त्रेण । एवं पित्रादिभिः पूतोऽहं विश्वं सर्वमायुः व्यश्नवै व्याप्तवै प्राप्नुयाम् 'अशूङ् व्याप्तौ' लोट् ॥ ३७ ॥

म० 'अङ्गारेषु वा बहिष्परिधि दक्षिणतो जुहोत्याश्विन- । वालादीनि निधाय तत्र सुराशेषं सिक्त्वाग्नेरुपरि स्रवन्त्यां सुरायां मुत्तरे मध्यमे सारस्वतमैन्द्रं दक्षिणे पितृभ्य इति प्रतिमन्त्रं' ।नवर्च यजमानं वाचयेत् । वालो गोऽश्ववालकृतं सुरागलनम् । (का० १९ । ३ । १७ ) सुराग्रहाणां भक्षणम् घ्राणम् अन्येन पवित्रमजाविलोमकृतं पयोगलनम् । हिरण्यं शतमानमितम् । मूल्येन भूपालपानमिति पक्षत्रयमुक्तम् । चतुर्थमाह यद्वाहव- नीयस्याङ्गारेषु परिधेर्बहिर्दक्षिणदिक्स्थेषु होमशेषान्सुराग्रहान्पि - तृभ्य इति प्रतिमन्त्रं जुहोति तदेवाह । उत्तरेऽङ्गारे आश्विनम् मध्यमे सारखतम्, दक्षिणे ऐन्द्रं सुराग्रहं जुहोतीति सूत्रार्थः । अपसव्येन कर्म । सप्त यजूंषि पितृदेवत्यानि । पितृभ्यः स्वधा - संज्ञकं नमोऽन्नमस्तु 'स्वधा वै पितॄणामन्नम्' इति श्रुतेः । यद्वा पितृभ्यः स्वधान्नमस्तु । तेभ्यो नमो नमस्कारश्चास्तु । कीदृ - । शेभ्यः । स्वधायिभ्यः स्वधामन्नं प्रति यन्ति गच्छन्तीत्येवं- शीलाः खधायिनस्तेभ्यः । 'इण् गतौ' इति धातोः 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' ( पा० ३ । २ । ७८ ) इति णिनिप्रत्ययः । पितृभ्य इति बहुवचनं पितृव्याद्यपेक्षं पूजार्थ वा । एवं पिता- महेभ्यः प्रपितामहेभ्य इति मन्त्रौ व्याख्येयौ । ' अक्षन्पितर इति प्रक्षालनेनोपसिञ्चति ( का० १९ । ३ । १८ ) । सौर- आरे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म् ॥ ३८ ॥ ग्रहहोमपात्रक्षालनजलेन यथास्वमङ्गारान्सिञ्चति प्रतिमन्त्रम् । पितरः अक्षन्भक्षितवन्तः । 'घस्लृ अदने' लङि रूपम् । पित- रोऽमीमदन्त 'मद तृप्तौ' तृप्ताः । अतीतृपन्त तर्पिता अस्माभिः पितरः । यद्वास्मानतीतृपन्त तर्पयन्ति तृप्ताः सन्तोऽभीष्टदानेन । 'पितरः शुन्धध्वमिति जपति' ( का० १९ । ३ । १९ हे पितरः शुन्धध्वं शुद्धाः पाणिप्रक्षालनेन शुद्धा यूयं भवत ॥ ३६ ॥

,

सप्तत्रिंशी ।

)

पु॒नन्तु॑ मा पि॒तर॑ स॒म्यासः पुनन्तु मा पिता- महाः पुनन्तु प्रपितामहाः प॒वित्रे॑ण शतायु॑षा । पुनन्तु मा पितामहाः पु॒नन्तु॒ प्रपि॑तामहाः प॒वि - त्रैण श॒तायु॑षा॒ विश्व॒मायु॒र्य॒ श्रवै ॥ ३७ ॥

उ०

नवर्च वाचयति पावमानं पुनन्तु मा । द्वे पित्र्या वनुष्टुभौ । पुनन्तु मां पितरः सोम्यासः सोमसंपादिनः । पुनन्तु मां पितामहाः । पुनन्तु प्रपितामहाः । पावनं च पापापनोदः । शुद्धिः फलग्रहणयोग्यता । केन पुनन्तु । पवित्रेण । कथंभूतेन । शतायुषा । येन पूतः

।

अष्टत्रिंशी ।

अन॒ आयु॑षि पवस आसुवोर्ज॒मिषं॑ च नः ।

उ० अन आयूंषि । आग्नेयी गायत्री । हे अग्ने, यत- स्त्वम् भायूंषि पवसे आयुः प्रापकाणि कर्माणि चेष्टयसे स्वभावतएव अतस्त्वां प्रार्थये । आसुव अभ्यनुजानीहि । ऊर्ज दधि उपसेचनम् । इषं च व्रीह्यादि नः अस्माकम् । एतद्धि जीवनहेत्वित्यभिप्रायः । किंच आरे दूरे एवावस्थितं सन्तं बाधस्व तैस्तैरुपायैः। दुच्छ्रुनां दुष्टं श्वानम् । शुना चात्र दुर्ज- नप्रभृतयो लक्ष्यन्ते । तैः रहितो हि पुरुषः परमायुः प्राप्नोति ॥ ३८ ॥

म०

प्रजापतिदृष्टाभिदेवत्या गायत्री । हे अमे, लमायूंषि पवसे स्वत एवायुःप्रापकाणि कर्माणि पावयसे चेष्टयसे । अन्त- र्भूतष्यन्तः । अतएव नोऽस्मदर्थमिषं श्रीह्यादिधान्यमूर्जं दध्यादि च आसुव ज्ञापय देहीत्यर्थः । जीवनहेतुत्वात् । किंच आरे दूरेऽपि स्थितानां दुछुनां दुष्टाश्च ते श्वानश्च दुच्छ्वानः तेषाम् । कर्मणि षष्ठी । दुष्टान् शुनः सारमेयप्रायान्दुर्जनान्बाधख नाशयसि दुर्जने जीवनाशक्तेः ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

पुनन्तु मा दे॑वज॒नाः पुनन्तु॒ मन॑सा॒ धिय॑ः ।

शतायुर्भवति तत्पवित्रं तत्साधनत्वाच्छतायुरेव । पुनन्तु पुनन्तु विश्वा॑ भू॒तानि॒ जात॑वेदः पुनीहि मा॑ ॥३९॥ उ० पुनन्तु मा । लिङ्गोकदेवतानुष्टुप् । पुनन्तु मा देव- रार्थोऽभ्यासः विशेषार्थो वा । तथा मां पितृपितामहाः जनाः देवानुगामिनः । पुनन्तु मनसा संयुक्ताः । धियः

मां पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः पवित्रेण शतायुषा । आद-

४७ य० उ०

।

३७०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

बुद्धयः कर्माणि वा । पुनन्तु विश्वानि भूतानि । स्वमपि हे । दिने पवित्रेण नोऽस्मान् पुनातु । कीदृशः सोमः । विचर्षणिः जातवेदः पुनीहि माम् ॥ ३९ ॥ विविधं चष्टे विचर्षणिः द्रष्टा कृताकृतज्ञः । यद्वा विशिष्टाः चर्ष- म० अनुष्टुप् देवजनधीविश्वभूतजातवेदोदेवत्या । देव- णयो मनुष्याः ऋलिजो यस्य सः । किंच यः पोता पुनाति जनाः देवानुगामिनो जना मां पुनन्तु । मनसा सह धियः । पवते वा पोता वायुः स मा मां पुनातु ॥ ४२ ॥

बुद्धयः कर्माणि वा मां पुनन्तु । विश्वा विश्वानि सर्वाणि

भूतानि मां पुनन्तु । हे जातवेदः,

नीहि ॥ ३९ ॥

त्वमपि मां पु-

चत्वारिंशी ।

।

त्रिचत्वारिंशी ।

उ॒भाभ्यां॑ दे॒व सवितः प॒वित्रे॑ण स॒वेन॑ च । मां
पु॑नीहि वि॒श्वत॑ः ॥ ४३ ॥

उ० उभाभ्याम् । सावित्री गायत्री । हे देवसवितः,

प॒वित्रे॑ण पुनीहि मा शु॒क्रेण॑ दे॒व॒ दद्य॑त् । अग्ने॒ उभाभ्याम् पवित्रेण च। सवेनाभ्यनुज्ञया च। मां पुनीहि
क्रत्वा॒ क्रतँ२ ॥ नु॑ ॥ ४० ॥

उ० पवित्रेण । आग्नेयी गायत्री । पवित्रेण पुनीहि माम्
शुक्रेण शोचिष्मता शुक्लेन अशबलेन । हे देव, दीद्यत् दीप्य
मान हे अग्ने, ऋत्वा कर्माणि च क्रियया च क्रतून् तान् तान् ।
च क्रतून् अनु ॥ ४० ॥

म० अग्निदेवत्या गायत्री । हे अभे हे देव, शुक्रेण शु- क्लेन शुद्धेन पवित्रेण मा मां पुनीहि । किंभूतस्त्वम् । दीयत् अतिदीव्यतीति दीद्यत् दीप्यमानः । दिवेर्यङ्लुगन्तं रूपम् । किंच हे अग्ने, क्रतूननु अस्माकं यज्ञाननुलक्ष्य कला ऋतुना कर्मणा त्वं पुनीहि यज्ञे मां पुनीहि । यद्वा यज्ञान्पुनीहि सम्यक्

कारयेत्यर्थः ॥ ४० ॥

उ०

1

एकचत्वारिंशी ।

।

विश्वतः सर्वतः ॥ ४३ ॥

म० सवितृदेवत्या गायत्री । हे देव सवितः, उभाभ्यां
कृत्वा विश्वतः सर्वतो मां पुनीहि । उभाभ्यां काभ्याम् । पवि-
त्रेण अजाविलोमनिर्मितेन सवेनाभ्यनुज्ञया च त्वदाज्ञया यज्ञसि-
द्धिरित्यर्थः ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

वै॒श्वदे॒वी पु॑न॒ती दे॒व्यागा॒द्यस्या॑मि॒मा ब॒ह्वय॒स्त॒ - न्वो वी॒तपृ॑ष्ठाः । तय॒ मद॑न्तः सध॒मादे॑षु॒ व॒य स्या॑म॒ पत॑यो रय॒णाम् ॥ ४४ ॥

उ० वैश्वदेवी त्रिष्टुप् अनिर्ज्ञाताभिधेया प्रवह्निकेव तत्र कांचिद्देवतामङ्गीकृत्य व्याचक्ष्महे । शतातृष्णाकुम्भी दक्षि-

वीत पृष्ठाः कामि-

यत्ते॑ प॒वित्र॑म॒र्चिष्यग्ने॒ वित॑तमन्त॒रा । ब्रह्म तेन॑ णस्याद्मेरुपरिष्टात्क्षरति । सा चाभिधेया सौत्रामणीवा वाग्वा उखा वेत्यादि । विश्वेभ्यो देवेभ्यः आगता हिता वा वैश्व- पुनातु मा ॥ ४१ ॥ देवी सुराकुम्भी । पुनती पावनं कुर्वाणा आगात् आगता । यस्याम् इमाः बह्वयः धाराः तन्वः पुरः तशरीराः । क्राम्यन्ते हि सुराधाराः । तया मदन्तः तया सह मोदमानाः । सधमादेषु ' सधमादस्थयोश्छन्दसि' इति सहस्य सधादेशः । सह मदनेषु वयं स्याम पतयः रयीणां धनानाम् ॥ ४४ ॥

यत्ते । आग्नेयी गायत्री । ब्राह्मस्तृतीयः पादः । यत्ते
तव पवित्रम् अर्चिषि हे अग्ने, विततं प्रसारितम् । अन्तरा
मध्येन ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तम् त्रयीलक्षणपरं वा । तेन
पवित्रेण अभ्यनुज्ञातेन पुनातु मा माम् ॥ ४१ ॥

म० आग्नेयी गायत्री । तृतीय: पादो ब्रह्मदेवत्यः । हे अग्ने, ते तव अर्चिषि ज्वालायामन्तरा मध्ये यत् ब्रह्म त्रयी- रूपं परब्रह्मरूपं वा पवित्रं विततं विस्तृतं प्रसारितं तेन पवित्रेण मा मां भवान् पुनातु ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

पव॑मान॒ः सो अ॒द्य न॑ः प॒वित्रे॑ण॒ विच॑र्षणिः । यः
पोता स र्पुनातु मा ॥ ४२ ॥

उ० पवमानः । सोमदेवत्या गायत्री तृतीय: पादो
वायव्यः । सः पवमानः सोमः । अद्य अस्मिन् द्यवि नः अस्मान्
पवित्रेण विचर्षणिः । द्रष्टा कृताकृतावेक्षकः पुनातु । यश्च
स्वभावतः पोता स पुनातु मां वायुः ॥ ४२ ॥

म०

सोमदेवत्या गायत्री । तृतीयः पादो वायुदेवत्यः । स पवमानः पवतेऽसौ पवमानः शोधकः सोमः अद्यास्मिन्

।

म० विश्वदेवदेवत्या त्रिष्टुप् । इयं प्रवह्निका अज्ञाताभि- घेया । ततः कांचिद्देवतामुद्दिश्य व्याख्यास्यामः । दक्षिणाग्नेरु- परि शतातृष्णा कुम्भी क्षरति तां सौत्रामणीं वा वाचं वा उखां वा । देवी द्योतमाना सुराकुम्भी आगता । कीदृशी । वैश्व- देवी विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो हिता वैश्वदेवी विश्वेभ्यो देवेभ्य आगता वा । पुनती पावनं कुर्वती । यस्यां कुम्भ्यामिमाः प्रत्यक्षतो दृश्यमानाः बह्वयो बहुसंख्याकाः तन्वः शरीरप्राया धाराः वर्तन्ते । कीदृश्यस्तन्वः । वीतपृष्ठाः वीतमिष्टं पृष्ठं स्व- रूपं यासां ताः कामितशरीराः सुराधाराः सुरैः काम्यन्ते । तया कुम्भ्या सधमादेषु यज्ञस्थानेषु मदन्तो मोदमानाः सन्तो वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भवेम । सह माद्यन्ति देवा येषु ते सधमादाः 'सध मादस्थयोश्छन्दसि' (पा० ६ । ३।९६) इति सहस्य सधादेशः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ये स॑मा॒नाः सम॑नसः पि॒तरो॑ यम॒राज्ये॑ । तेषा॑ लोकः स्व॒धा नमो॑ य॒ज्ञो दे॒वेषु॑ कल्पताम् ॥ ४५ ॥ उ० दक्षिणाग्नौ जुहोति । ये समानाः अनुष्टुप् पैत्री । ये समानाः जात्यादिभिः । समनसः समानमनस्काः पितरः यमराज्ये लोके इत्यस्य हि स्वे लोके राज्यम् । तेषां पितॄणां लोकः आयतनम् स्वधाशब्दोपलक्षितमन्नमस्तु । यद्वा तेषां पितॄणां लोक आयतनं स्वधाकारो पलक्षितमन्नमस्तु । नम- स्कारोपलक्षिता च स्तुतिर्भवतु । यज्ञस्तु देवेषु कल्पतां सम- र्थो भवतु ॥ ४५ ॥

म० 'ये समाना इति यजमानो जुहोति' ( का० १९ । ३ । २३ ) । सकृद्गृहीतमाज्यं दक्षिणेऽग्नौ प्राचीनावीती दक्षि- णामुखो यजमानो जुह्वा जुहोतीत्यर्थः । द्वे अनुष्टुभौ । आद्या । पितृदेवत्या । यमराज्ये यमस्य राज्यं यस्मिन् तत्र यमलोके ये पितरो वर्तन्ते 'धर्मराजः पितृपतिः' इत्यभिधानात् । की- दृशाः पितरः । समानाः जातिरूपादिभिस्तुल्याः । समनसः समानं मनो येषां ते तुल्यमनस्काः 'समानस्य छन्दसि' ( पा० ६ । ३ । ८४ ) इति समानस्य सादेशः । तेषां पितॄणां लोकः । विभक्तिव्यत्ययः । लोके स्वधा नमः स्वधाशब्दोपलक्षितं नमोऽन्नमस्तु । यद्वान्नं नमस्कारश्चास्तु । यज्ञस्तु देवेषु कल्पतां देवांस्तर्पयितुं समर्थो भवत्वित्यर्थः ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

ये समानाः सम॑नसो जीवा जीवेषु मामकाः ।
तेषां श्रीर्मयि कल्पताम॒स्मै॑लो॒के श॒तं समा॑ः ॥ ४६ ॥

1

उ० उत्तरेऽग्नावाज्याहुतिं जुहोति । ये समानाः अनुष्टुप् । यजमानाः ये समानाः समनसः जीवाः जीवनवन्तः । जीवेषु जीवनवत्सु मध्ये मामकाः मदीयाः । तेषां संब- न्धिनी श्रीः मयि कल्पतां कुप्ता भवतु । तान् परित्यज्य मामाञ्जयत्वित्यर्थः । पापात्मनो हि गोत्रिणो भवन्ति । कुत्र कियन्तं च कालमित्यत आह । अस्मिन् लोके शतं समाः

I

समाशब्दः संवत्सरवचनः ॥ ४६ ॥

।

म० 'उत्तरे यज्ञोपवीत्युत्तरया' ( का० १९ । ३ । २४)। उत्तरे उत्तरवेद्याहवनीये कृतसव्यो यजमान उत्तरयाग्रिमया ऋचाज्यं जुहोतीत्यर्थः । यजमानाशी : श्रीदेवत्या । जीव- न्तीति जीवास्तेषु जीवेषु प्राणिषु मध्ये ये समानाः समनसः समनस्काः मामका मदीया जीवाः प्राणिनः । सपिण्डाः ये मे ते मामकाः 'तवकममकावेकवचने ' ( पा० ४ । ३ । ३ ) इति अस्मदो ममकादेशः । अस्मिन् लोके भूलोके शतं समाः शत- वर्षपर्यन्तं तेषां मामकानां जीवानां श्रीर्मयि कल्पतां तांस्त्यक्त्वा मयि कॢप्ता भवतु । मामाश्रयतामित्यर्थः । गोत्रिणो हि पापा- त्मानः सहजाः शत्रवोऽत एवं प्रार्थ्यते ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

३७१

द्वे सृती अ॑शृ॒णव॑ पितॄणाम॒हं दे॒वाना॑मु॒त मर्त्यो - नाम् । ताभ्या॑मि॒दं विश्व॒मेज॒त्समे॑ति॒ यद॑न्त॒रा पि॒तरं॑ मा॒तरं॑ च ॥ ४७ ॥

उ० पयः समन्वारब्धे जुहोति । द्वे सृती त्रिष्टुप् । पन्थानो ब्रवीति । ये एते शुककृष्णे सृती यावेतौ देवयान- पितृयाणौ पन्थानौ । अहमशृणवं पितॄणां श्रुतिवाक्येभ्यः । ' स एष देवयानो वा पितृयाणो वा पन्था' इति । देवानां देवयानगामिनाम् उत अपिच मर्त्यानां मरणधर्मिणां पितृ- याणगामिनाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति । तदः स्थाने यदो वृत्तिः । याभ्यां पथिभ्याम् इदं सर्वम् एजत् क्रियावत् समेति संगच्छति । यत् अन्तरा पितरं मातरं च । द्यौः पिता पृथिवी माता । सुहुतं ताभ्यां सृतीभ्यामस्तु ॥ ४७ ॥

1

म० 'अन्वारब्धेषु पयो जुहोति द्वे सृती इति' ( का० १९ । ३ । २५ ) । ऋत्विग्यजमानेषु कृतान्वारम्भेषु अध्वर्युः पयोजुहोतीत्यर्थः । देवयानपितृयाणमार्गदेवत्या त्रिष्टुप् । मर्त्यानां मरणधर्मिणां प्राणिनां द्वे सृती द्वौ मार्गों अहमशृणवं श्रुतवा- नस्मि श्रुतितः । स एष देवयानो वा पितृयाणो वा पन्था' । इति श्रुतेः । के द्वे सृती अत आह । देवानां मार्ग एकः उतापि च पितॄणाम् देवमार्गः पितृमार्गश्चेति । पितरं मातरम् द्यौः पिता पृथिवी माता । 'असौ वै पितेयं माता' ( १२ । ८ । १ । २१ ) इति श्रुतेः । पितरं मातरं च अन्तरा भूलोक- लोकयोर्मध्ये तत् एजत् कम्पमानं क्रियावत् विश्वं सर्वमिदं ताभ्यां सृतिभ्यां देवयानपितृयाणाभ्यां समेति संगच्छते ताभ्यां सृतिभ्यां सुहुतमस्तु ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

इ॒दं ह॒विः प्र॒जन॑नं मे अ॑स्तु॒ दश॑वीर॒ सर्वंगण
स्व॒स्तये॑ । आ॒त्म॒सनि॑ प्र॒जा॒सनि॑ पशु॒सनि॑ लो॒क॒सन्य॑-
भय॒सनि॑ । अ॒ग्निः प्र॒जां बेहुलां मे॑ करोत्वन्नं॒ पयो
रेतो॑ अ॒स्मानु॑ धत्त ॥ ४८॥

उ० शेषं यजमानो भक्षयति । इदं हविः व्यवसाना अष्टिर्यजमानाशीः । इदं पयोलक्षणं हविः प्रजननं उत्पा- दकम् मे मम अस्तु । दशवीरम् । 'प्राणा वै दशवीराः ' । सर्वगणम् । 'अङ्गा वै सर्वगणाः ' । स्वस्तये अविनाशाय । पुनरपि हविर्विशेष्यते । आत्मसनि आत्मानं यद्धविः सनोति संभजते तदात्मसनि । एवं प्रजासनि पशुसनि लोकसनि अभयसनि । अभयमपुनरावृत्तिः । अग्निः प्रजां बहुलाम् अतिवृद्धां मम करोतु । यूयं च हे ऋत्विजः, अन्नं च पयश्व रेतश्च अस्मासु धत्त ॥ ४८ ॥

३७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

म० 'शेषं यजमानो भक्षयतीद हविरिति' (का० १९ । ३ । २१ ) । उदीरतामित्यादित्रयोदशर्चोऽनुवाकः तत्र । उदीर- ३ । २६ ) । उखास्थितं शेषं पयो यजमानो भक्षयतीत्यर्थः । ताम् ( ४९ ) अङ्गिरसः ( ५० ) ये नः ( ५१ ) इति ऋक्त्र- यजमानाशीर्देवत्या त्र्यवसाना अष्टिः एको व्यूहः । इदं पयो - यस्याभिष्वात्ता ( ६१ ) नित्यन्यायाश्च विनियोगः कल्पकृतोक्तः । रूपं हविर्मे मम स्वस्तये अविनाशायास्तु । कीदृशं हविः । त्वं सोम ( ५२ ) इति तृचं सोमवताम् बर्हिषद ( ५५ ) इति प्रजननं प्रजनयतीति प्रजननं प्रजोत्पादकम् । दशवीरं दश वीराः । तृचं बर्हिषदाम् आयन्तु न ( ५८ ) इति तृचमग्निष्वात्तानाम् प्राणा यत्र तत् । यत्र पीते दशानां प्राणापानव्यानोदानसमा - । पुनन्तु ( ३९ ) इति नवर्चवाचनानन्तरं त्वं सोमेत्यादि ( ६२ ) ननागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयसंज्ञानां प्राणानां स्वास्थ्यं भव । तन्वं कल्पयातीत्यन्तं नवचं प्रत्यृचमध्वर्युर्यजमानेन वाचयती- तीत्यर्थः । ' प्राणा वै दशवीराः प्राणानेवात्मन्धत्ते' ( १२ । त्यर्थः । त्रयोदश शङ्खदृष्टाः पितृदेवत्याः । एकादशी अभि- ८ । १ । २२ ) इति श्रुतेः । तथा सर्वगणं सर्वे गणा अङ्गानि ष्वात्ताः पितरः ( ५९ ) इयं जगती अन्या द्वादश त्रिष्टुभः । यस्मिंस्तत् । यत्र पीतेऽङ्गानि स्वस्थानि स्युरित्यर्थः । ' अङ्गानि अवरे अस्मिन् लोकेऽवस्थिताः पितरः उदीरताम् ऊर्ध्वं क्रम- वै सर्वे गणा अङ्गान्येवात्मन्धत्ते' (१२।८।१।२२ ) इति श्रुतेः । न्ताम् ऊर्ध्वलोकं गच्छन्तु । 'ईर कम्पने ' अदादिः लोट् । परासः आत्मसनि आत्मानं सनोति ददाति सनति संभजते वा 'षणु । पराः परस्मिन् लोके स्थिताः पितर उदीरतां तस्मादपि स्था- दाने' तुदादिः 'षण संभक्तौ' भ्वादिः । एवमग्रेऽपि । प्रजा- नात् परं स्थानं गच्छतु । उन्मध्यमाः मध्ये भवा मध्यमाः पि- सनि पशुसन 'आत्मानमेव सनोति पशून्सनोति' ( १२ । ८ । तरः उदीरताम् । कीदृशाः पितरः । सोम्यासः सोमं संपाद- १ । २२ ) इत्यादि श्रुतेः । लोकसनि लोकमैहिकं सनोति । यन्ति ते सोम्याः । ये च असुं प्राणमीयुः वातात्मानो वातरूपं ऐहिकं सुखं ददातीत्यर्थः । ' लोकाय वै यजते तमेव जयति' प्राप्तास्ते पितरो हवेषु आह्वानेषु नोऽस्मानवन्तु रक्षन्तु । कीदृशाः। ( १२ ) इति श्रुतेः । अभयसनि अभयं स्वर्गं सनोति 'स्वर्गो । अत्रकाः नास्ति वृकः शत्रुर्येषां ते उदासीनाः ऋतज्ञाः सत्यज्ञा वे लोकोऽभयं स्वर्ग एव लोकेऽन्ततः प्रतितिष्ठति' ( २२ ) । यज्ञज्ञा वा स्वाध्यायनिष्ठा वा ॥ ४९ ॥ इति श्रुतेः । एवं हविः प्रार्थ्यानं प्रार्थयते । अग्निमै मम प्रजां बहुलां प्रवृद्धां करोतु । एवमभिमुक्त्वा ऋत्विज आह । हे ऋत्विजः अस्मासु अन्नं व्रीह्यादि पयो दुग्धं रेतो वीर्यवत्तां यूयं धत्तं स्थापयत । 'तद्य एवमेतेन याजयन्ति तानेतदाहैत- मयि सर्व धत्ते' ( २२ ) इति श्रुतेः ॥ ४८ ॥

"

एकोनपञ्चाशी ।

उदी॑रता॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒ उन्म॑ध्य॒माः पि॒तर॑ः स॒म्यास॑ः । असं॒ य ई॒युर॑वृ॒का ऋत॒ज्ञास्ते नो॑ऽवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

अङ्गि॑र॒सो नः पि॒तरो॒ नव॑ग्वा अथर्वाणो॒ भृग॑वः सोम्यास॑ः । तेषा॑ व॒य् सु॑म॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒ामपि॑ भ॒द्रे सौमन॒से स्या॑म ॥ ५० ॥

उ० अङ्गिरसो नः । अङ्गिरा ऋषिस्तस्यापत्यानि बहूनि अङ्गिरसः नः अस्माकं पितरः नवग्वाः नवगतयः पुनःपुन- रपुनरुक्त्या गच्छन्ति । नवनीया स्तोतव्या वा गतिर्येषां ते तथोक्ताः । ये च अथर्वाणः बहुन्यपत्यानि अथर्वाणः । थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिषेधः । ये च भृगवः भृगोर्ब- हून्यपत्यानि । सोम्यासः सोमसंपादिनः । तेषां पितॄणां वयं सुमतौ स्याम । यज्ञियानां यज्ञसंपादिनाम् । अपिच भद्रे भन्दनीये सौमनसे कल्याणमनसे स्याम भवेम ॥ ५० ॥

उ० उदीरताम् । त्रयोदश पैत्र्यस्त्रिष्टुभः जगत्येकादशी । यजमानवाचनम् । उदीरताम् 'ईर गतौ' उद उपसर्गात्परः । ऊर्ध्वं क्रमतां ऊर्ध्वं गच्छन्तु । अवरे येस्मिन् लोके अवस्थिताः पितरः । उत्परासः पर एव परासः ये च परस्मिन् लोके- म० ये नोऽस्माकं पितरः तेषां सुमतौ शोभनबुद्धौ वयं ऽवस्थितास्तेऽपि उदीरताम् तस्मादपि स्थानाद्विशिष्टतरं स्थानं स्याम भवेम । अस्टेर्लिङ् तेऽस्मासु सुमतिं कुर्वन्त्वित्यर्थः । तेषां गच्छन्तु । उन्मध्यमाः । मध्ये भवा मध्यमाः । येऽपि भद्रे कल्याणकारिणि सौमनसे शोभनमनस्त्वेऽपि वयं स्याम । मध्यमास्ते ततो विशिष्टतत्स्थानमुद्गच्छन्तु । पितरः सोम्यासः सुमनसो भावः सौमनसम् । अस्मासु कल्याणं मनः कुर्वन्त्रि- सोमसंपादिनः । असुं ये ईयुः येऽपि असुं प्राणं ईयुः त्यर्थः । कीदृशानां तेषाम् । यज्ञियानां यज्ञे हिता यज्ञियाः यज्ञ- समन्वियुः वातात्मानः अवृका अनमिन्त्राः मध्यस्थत्वमा - संपादिनः । कीदृशाः पितरः । अङ्गिरसः अङ्गिरसो बहून्यप- स्थिताः । ऋतज्ञाः सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञा वा स्वाध्यायनिष्ठा त्यानि अङ्गिरसः बहुवे तद्धितलोपः । नवा नूतना ग्वा गति- वा । तेपि ततो विशिष्टतरं स्थानमृच्छन्तु । एवं च स्वकीर्येषां ते नवा नवनीया स्तोतव्या ग्वा येषामिति वा । अथर्वाणः बेन कर्मणा अस्मदीयेन च ये उन्नतिं प्राप्ताः ते नः अस्मान् अथर्वणो मुनेर्बहून्यपत्यानि । भृगवः मृगोरपत्यानि । सोम्यासः भवन्तु पालयन्तु पितरः हवेषु भाह्नानेषु ॥ ४९ ॥ 'सोममर्हति यः' ( पा० ४ । ४ । १३७ ) इति यः सोमसंपा-

म० 'सोमवतां बर्हिषदामभिष्वात्तानां च ' ( का० १९ ॥ । दिनः ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ये नः॒ पूर्वे॑ पि॒तर॑ स॒म्यासो॑ऽनुहिरे सौमपीथं वसि॑ष्ठाः । तेभि॑र्य॒मः स॑ररा॒णो ह॒वीष्युशनुशद्भिः प्रतिक॒का॒मम॑त्त॒ ॥ ५१ ॥

।

1

३७३

लुप्ते गुणे लटि रूपम् । कीदृशस्त्वम् । प्रचिकितः 'कित ज्ञाने' प्रकर्षेण चिकितः चेतनावान् विशिष्टचैतन्ययुतः । किंच है इन्दो सोम, नोऽस्माकं पितरः तव प्रणीती प्रणीत्या प्रणय- नेनाभ्यनुज्ञानेन देवेषु विषये रत्नं रमणीयं यज्ञफलमभजन्त सिषेविरे सोमयागेनैव स्वर्गाप्तेः । कीदृशाः पितरः । धीराः

त्रिपञ्चाशी ।

उ० ये नः पूर्वे । ये नः अस्माकं पूर्वे पितरः सोम्यासः । धीमन्तः यज्ञज्ञानवन्तः ॥ ५२ ॥ सोमसंपादिनः तेषां पितॄणाम् अनु ऊहिरे । 'वह प्रापणे' । देवाननु प्रापितवन्तः सोमपीथं सोमपानम् । वसिष्ठाः वसिष्ठस्य बहुन्यपत्यानि । वसिष्ठः पुनर्वस्तृतमः कृतास्पदो वसति । तेभिः तैर्वसिष्ठैः यमः संरराणः संप्रियमाणः हवींषि । कथंभूतो यमः । उशन् 'वश कान्तौ' अस्य कृतसं प्रसारणस्यैतद्रूपम् । कामयमानः । कथंभूतैर्वसिष्ठैः । उशद्भिः । कथमत्तु । प्रतिकामम् यथाकामं भक्षयतु ॥ ५१ ॥

त्वया हि नः॑ पि॒तर॑ः सोम॒ पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान॒ धीरा॑ः । व॒न्वन्नव॑तः परिधी ँ २ ॥ रपौर्ण वी॒रेभि॒रश्वैर्म॒घवा॑ भवा नः ॥ ५३ ॥

उ० त्वया हि नः यस्मात्त्वया आश्रयभूतेन नः अस्माकं पितरः हे सोम, पूर्वे पूर्वजाः कर्माणि चक्रुः । कृतवन्तः हे

चन्वन् संभजमानः तानि तानि कर्माण्यस्मदीयानि । अवातः वाताद्युपद्रवरहितः एकचित्तः । परिधीन् सर्वतो निहितान् यज्ञोपद्रवकारिणः अपोर्णु । 'ऊर्णुञ् भाच्छादने ' अपगमय । वीरेभिः वीरैश्वाश्चैश्व सहितः । मघवा धनवान् भव नः अस्माकम् । यो यस्य ददाति स तस्य धनवानिति

म० नोऽस्माकं ये पूर्वे पितरः सोमपीथं सोमपानमनुहिरे । पवमान, धीराः धीमन्तः । अव अतः प्रार्थये च त्वाम् अनुवहन्तिस्म देवान् प्रापितवन्तः । कीदृशाः । सोम्यासः सोमसंपादिनः । वसिष्ठाः वसिष्ठस्य गोत्रापत्यानि । यमः तेभिः तैः पितृभिः संरराणः प्रीयमाणः सन् प्रतिकामं हवींषि अत्तु । भक्षयतु । 'रा दाने' शानच् प्रत्ययः । कीदृशो यमः । उशन् वष्टि कामयत इत्युशन् कामयमानः । कीदृशैः तैः । उशद्भिः उशन्ति ते उशन्तः तैः कामयमानैः 'वश कान्तौ शतृ- । मतिः ॥ ५३ ॥ प्रत्ययः ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी । त्व् सो॑म॒ प्रचि॑कितो मनी॒षा त्व रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था॑म् । तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु रत्न॑मभजन्त॒ धीरा॑ः ॥ ५२ ॥

-

० त्वं सोम । हे सोम, प्रचिकितः चिकित्वान् चेत- नावान् प्रकर्षेण चेतनावान् विशिष्टचैतन्ययुक्तः त्वं मनीषा । मनस इच्छाविशिष्टतरा भवति यज्वनाम् । यद्वा हे सोम, त्वं प्रचिकितः । 'कित ज्ञाने' प्रकर्षेण ज्ञातासि । यावत् ज्ञातव्यम् मनीषा मनीषया स्वया प्रज्ञया । त्वं च रजि- ष्ठम् ऋजुतरं देवयानाख्यम् अनुनेषि अनुनयसि । पन्थां पन्थानम् । किंच । तव प्रणीती प्रणयनेन तवाभ्यनुज्ञानेन पितरः नः अस्मकम् हे इन्दो, देवेषु मध्ये रत्नं रमणीयं यज्ञफलम् अभजन्त धीराः धीमन्तः ॥ ५२ ॥

।

।

।

म० हे सोम, हे पवमान शोधक, नोऽस्माकं धीरा धीमन्तः पूर्वे पूर्वजाः पितरः हि यस्मात्कारणात् त्वया कृत्वा अपोर्णुहि अपगमय । 'ऊर्णुन् आच्छादने' लोट् । परिदधति कर्माणि यज्ञादीनि चक्रुः अतः प्रार्थये त्वं परिधीनुपद्रवकारिणः सर्वत उपद्रवाय तिष्ठन्ति ते पर यज्ञोपावकाः । कीदृ- शस्त्वम् । वन्वन् वनुत इति वन्वन् अस्मत्कर्माणि संभजमानः । तथाऽवातः नास्ति वातो यस्य । वात उपलक्षणं । वाताद्युपद्रवर- हितः । किंच वीरेभिवारैः अश्वैश्व सहितः सन्नोऽस्माकं मघवा धनवान् भव । मघं धनमस्यास्तीति मघवा । यो यस्य दाता स तदीयधनवानिति लोकप्रसिद्धिः । भवेत्यस्य संहितायां दीर्घः । परिधीन् अपेत्यत्र 'दीर्घादटि समानपादे' ( पा० ८ ३ । ६ ) इति नकारस्य रुः ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

त्व् सो॑म पि॒तृभिः॑ः संविदा॒नोऽनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आत॑तन्थ । तस्मै॑ त इन्दो ह॒विषा॑ विधेम व॒य स्या॑म॒ पत॑यो रय॒णाम् ॥ ५४ ॥

म० त्वं मनीषा मनीषया खप्रज्ञया रजिष्ठमृजुतमं देवयानं पन्थां पन्थानमनुनेषि अनुनयसि प्रापयसि । मनीषा तृतीयै- कवचने पूर्वसवर्णदीर्घः । अत्यन्तमृजुः रजिष्ठः 'अतिशायने उ० त्वं सोम । यस्त्वं हे सोम, पितृभिः संविदानः संवाद तमबिष्ठनौ' ( पा० ५ । ३ । ५५ ) ' विभाषजश्छन्दसि' ( पा० कुर्वाणः । अनु द्यावापृथिवी आततन्थ । 'तनु विस्तारे' ६ । ४ । १६२ ) इयृकारस्य र इष्ठादिषु । पन्थाम् 'अयस्मया- अन्वातनोषि दृढीकरोषि द्यावापृथिव्यौ । तसै तब है दीनि छन्दसि' ( पा० १ । ४ । २० ) इति सर्वनामस्थानेऽपि इन्दो, हविषा विधेम हविर्दश इति वाक्यार्थः । वयं च पदसंज्ञायां 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ' ( पा० ८ । २ । ७) इति हविः प्रदानानन्तरं भवेम पतयो धनानाम् ॥ ५४ ॥ नलोपे सवर्णदीर्घे पन्थानमिति रूपम् । अनुनेषि नयतेः शपि । सोमवतां । पितॄणां वृचः समाप्तः ॥

३७४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

म० हे सोम, त्वं द्यावापृथिवी अन्वाततन्थ विस्तारित - । कल्याणदानान् । नपातं च विक्रमणं च विष्णोः व्याप्तुर्यज्ञस्य । न विद्यते यत्रोपगतानां पातः स नपातः देवयानः पन्थाः । विविधं क्रमणं यत्र गतानां स विक्रमणः पितृयाणः पन्थाः । तत्र हि अरघट्टघटीवत् उत्तराधरं प्राणिनो गच्छन्ति । देव- यानपितृयाणौ पन्थानौ यज्ञसंबन्धिनावहं वेद्मि । तद्गतांश्च पितृन् । यत एवमतो ब्रवीमि । बर्हिषदो ये पितरः स्वधया अनेन सह सवनीयलक्षणेन । सुतस्य अभिषुतस्य सोमस्य भजन्ते सेवन्ते । पित्वः पानं सोमपानं ते इह अस्मिन्क- णि आगमिष्ठाः आगच्छन्त्वित्याख्यातसन्नतिः ॥ ५६ ॥

वान् 'तनु विस्तारे' लिट् 'बभूथाततन्थ - ' ( पा० ७ । २ । ६४ ) इत्यादिना निपातः । किंभूतस्त्वम् । पितृभिः संविदानः संवित्त इति संविदानः संवादं कुर्वाणः 'समो गमि -' ( पा० १ । ३ २९ ) इत्यादिना अत्मनेपदित्वाच्छानच् । हे इन्दो, तस्मै ते तुभ्यं वयं हविषा विधेम हविर्दद्मः । विभक्तिव्यत्ययः विधति- दनार्थः । हविर्दानेन च वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भवेम ॥ ५४ ॥ सोमवतां पितॄणां षडृचः समाप्तः ।

पञ्चपञ्चाशी ।

बर्हिषदः पितर ऊ॒त्युर्वाणि॒मा वो॑ ह॒व्या च॑क्रमा जु॒षध्व॑म् । त आग॒ताव॑सा॒ शंत॑मे॒नाथा॑ नः शं योर॑र॒पो द॑धात ॥ ५५ ॥

उ० बर्हिषदः तिस्र ऋचो बर्हिषदाम् । हविर्यज्ञयाजिनो बर्हिषदः बर्हिषि सीदन्तीति बर्हिषदः पितरः । ऊती ऊत्या अर्वाक् अर्वाञ्च आगच्छत । को हेतुरागमन इति चेत् । इमा इमानि वः युष्माकं हव्या हवींषि चक्रम । तानि जुषध्वं सेवध्वम् । यैश्च युष्माभिरधस्तनानि हवींष्यासेवितानि । ते यूयं पुनरप्याहूयमानाः आगताः । अवसा अन्नेन हवि - र्लक्षणेन । शंतमेन । शमिति सुखनाम । सुखयितृतमेन हेतुभूतेन अथ परितुष्टाः यज्ञसमायुत्तरकालम् नोऽस्माकं शंयोः पदद्वयमेतत् । शमनं च रोगाणां दधात । यावनं च भयानां दुधात । अन्यदपि यत्किंचित् अरपः अपापं तद- स्माकं दधात ॥ ५५ ॥

.

म० अहं पितॄन् आ अवित्सि आभिमुख्येन वेद्मि विदि- तवान् । विदेर्लुङि आत्मनेपदे उत्तमैकवचनरूपम् । कीदृशान् पितॄन् । सुविदत्रान् सुष्ठु विशेषेण ददतीति सुविदत्राः तान् कल्याणदानान् । किंच वेवेष्टि विष्णुः तस्य विष्णोः व्यापन- शीलस्य यज्ञस्य 'यज्ञो वै विष्णुः' ( १ । १ । ३ । १ ) इति श्रुतेः । तस्य नपातं विक्रमणं च वेद्मि । नास्ति पातो यत्र स नपातो देवयानपथः । यत्र गतानां पातो नास्ति विविधं क्रमणं गमनागमनं यत्र स विक्रमणः पितृयाणपथः । यत्र गतानां पुनर्भोगान्ते पतनम् यज्ञसंबन्धिनौ देवयानपितृयाणौ पन्थानौ वेद्मीत्यर्थः । उद्गामिनः पितॄंश्च । अतो ब्रवीमि ये बर्हिषदः पितरः स्वधया सवनीयलक्षणेनान्नेन सह सुतस्याभि- षुतस्य सोमस्य पिलः पानं भजन्त भजन्ते सेवन्ते । लङ् अडभाव आर्षः । ते इह यज्ञे आगमिष्ठाः आगच्छन्तु । लोड लुङ् पुरुषवचनव्यत्ययः ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

उप॑हूताः पि॒तर॑ स॒ोम्यास बहि॒ष्येषु नि॒धषु॑ प्रियेषु॑ । त आग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रुव॒न्स्वधि॑िब्रुवन्तु तेव- न्त्वस्मान् ॥ ५७ ॥

उ० उपहूताः पितरः सोम्यासः सोमसंपादिनः । बर्हि- ध्येषु निधिषु प्रियेषु । हविर्विशेषणान्येतानि ।

म० अतो बर्हिषदां पितॄणां तृचः । बर्हिषदः बर्हिषि दर्भे सीदन्तीति बर्हिषदः । पृषोदरादित्वादन्त्य- लोपः । हे बर्हिषदः पितरः, ते यूयमूल्या अवनेन निमि- त्तेन अर्वागागत आगच्छत । किमर्थमिति चेत् । वो युष्माकमिमा इमानि हव्या हव्यानि वयं चक्रम । करोते- र्लिट् । कृतवन्तः तानि यूयं जुषध्वं सेवध्वम् । अथानन्तरं शत- मेन सुखयितृतमेनावसान्नेन तर्पिताः सन्तो नोऽस्माकं शं सुखं रोगशमनं यो भयपृथक्करणमरपः पापाभावं च दधात धत्त । भवेषु बर्हिष्येषु बर्हिषि सादितेषु हविः ष्वित्यर्थः । निधि- स्थापयत 'तप्तनव्-' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति तबादेशात् भूतेषु पितॄणां प्रियेषु अभिरुचितेषु ते पितर एतज्ज्ञात्वा 'श्नाभ्यस्तयोरातः ' ( पा० ६ । ४ । ११२ ) इति आलोपा- आगमन्तु आगच्छन्तु । आगत्य च ते इह श्रुवन्तु शृण्वन्तु भावः । शं योः 'शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम्' इति अस्मदीयानि वचांसि । श्रुत्वा च अधिब्रुवन्तु यद्वक्तव्यं पितृभिः 'यास्कः । 'रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः ॥ ५५ ॥ पुत्राणाम् । ते च अवन्तु रक्षन्तु सर्वतः अस्मान् ॥ ५७ ॥

षट्पञ्चाशी ।

आइ॑ पि॒तॄन्सु॑वि॒दद्रो॑ २॥ अवत्सि॒ नपा॑तं च विक्रम॑णं च॒ विष्णो॑ः । बहि॒पदो॒ ये स्व॒धया॑ भज॑न्त पि॒त्वस्त इ॒हाग॑मिष्ठाः ॥ ५६ ॥

सु॒तस्य॒

उ० आहम् । आ अवित्सि आभिमुख्येन वेद्मि विदि- तवान् । अहं पितृन् सुविदत्रान् । सुविदत्रः कल्याणदानः ।

।

म० हे पितरः, इह यज्ञे आगमन्तु आगच्छन्तु । व्यत्य- येन शपो लुक् । ते श्रुवन्तु अस्मद्वचः शृण्वन्तु । श्रुला च वन्तु । कीदृशाः पितरः । प्रियेषु अभिरुचितेषु हविःषु उपहृताः अधिवन्तु पितृभिः पुत्राणां यद्वक्तव्यं तद्वदन्तु । ते अस्मान- सोम्यासः सोम्याः । कीदृशेषु प्रियेषु । बर्हिष्येषु बर्हिषि भवानि बर्हिष्याणि तेषु बर्हिषि सादितेषु तथा निधिषु निधि- भूतेषु निधिवत्स्थापनीयेषु ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

आय॑न्तु॒ नः पि॒तर॑ः स॒म्यासो॑ऽग्निष्वात्ताः पथि भि॑र्दे॒व॒यानैः । अ॒स्मिन्य॒ज्ञे स्व॒धया॒ मद॒न्तोऽधि॑ब्रुवन्तु तेऽवन्त्व॒स्मान् ॥ ५८ ॥

३७५

नन्तरं तृप्ताः सन्तः सर्ववीरं रयिं दधातन स्थापयत सर्वे वीराः

वा यत्र तम् । 'निपातस्य च' ( पा० दीर्घोऽथशब्दस्य 'तप्तनव्' ( पा० ७ । बादेशः ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

६ ।

३ । १३६ ) इति

१ । ४५ ) इति तन-

ये अग्निष्वात्ता ये अनग्निष्वात्ता मध्ये दि॒वः स्व॒धया॑ मा॒दय॑न्ते । तेभ्य॑ स्व॒राड॑सु॑नीतिमे॒तां य॑था- व॒शं त॒न्वं कल्पयाति ॥ ६

उ०

उ० आयन्तु नः । चतस्रोऽग्निष्वात्तेभ्यः । आयन्तु आगच्छन्तु नः अस्माकं पितरः । सोम्यासः सोमसंपादिनः । । अग्निष्वात्ताः पुनः यान् अग्निरेव स्वदयति । नहि ते व्र॒तस्! र्तकर्मकारिणः । पथिभिर्देवयानैः देवसहगमनैः । देवसह यायिनस्ते पितरो येषामेतत्कर्म क्रियते पुत्रपौत्रप्रपौत्रैः । उक्तं च 'पुत्रेण लोकं जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्' इति । आगत्य च । अस्मि - न्यज्ञे स्वधया अन्नेन । मदन्तः तृप्यन्तः । परिपुष्टा अधिब्रुव- तु । तेऽवन्त्वस्मानिति व्याख्यातम् ॥ ५८ ॥

11

ये अग्निष्वात्ताः ये पितरः अग्निष्वात्ता अग्निना आस्वा• दिताः ये च अनग्निष्वात्ताः श्मशानकर्माप्राप्ताः । मध्ये दिवः द्युलोकस्य स्वधया स्वकर्मफलोपभोगेन मादयन्ते सुखं संसे- वन्ते । तेभ्यः । तेषामिति विभक्तिव्यत्ययः । स्वराट् स्वय- मेव राजत इति स्वराट् । अकृतकैश्वर्यो यः स स्वरादुच्यते । म० चतस्र ऋचोऽग्निष्वात्तानां पितॄणाम् । नोऽस्माकं असुनीतिम् एताम् आत्मनो द्वितीयं सहायं कृत्वा । असून् पितरः देवयानैः पथिभिर्मार्गैः आयन्तु आगच्छन्तु । देवैः सह । प्राणान्नयतीत्यसुनीतिः । एताम् एतमिति लिङ्गव्यत्ययः । यान्ति पितरो येषु ते देवयाना मार्गाः तैः । कीदृशाः पितरः । । यथाकामं यथारुचि तन्वं शरीरं कल्पयाति कल्पयतु ॥६०॥ म० ये पितरः अग्निष्वात्ताः अग्निना दग्धाः विधिवदौ- सोम्यासः सोम्याः सोमपानार्हाः । अग्निष्वात्ताः अग्निना ! स्वात्ताः स्वादिताः अग्निर्यान् दहन् स्वादयति । श्रौतस्मार्तकर्मा - र्ध्वदेहिकं प्राप्ताः । ये चानग्निष्वात्ता न अग्निना खादिता नुष्ठायिनः । येषां पुत्रादिभिरेतत्कर्मानुष्ठीयते । तदुक्तम् 'पुत्रेण अदग्धाः श्मशानकर्म न प्राप्ताः सन्तः दिवः स्वर्गस्य मध्ये लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्रुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रघ्न- स्वधयान्नेन स्वकर्मोपार्जितेन मादयन्ते तृप्यन्ति सुखं सेवन्ते । स्याप्नोति विष्टपम्' इति । किंच पितर आगत्यास्मिन् यज्ञे स्वध- खराट् खेनैव राजते खराट् यमः तेभ्यः पितृभ्योऽर्थे यथावरां यान्नेन मदन्तः तृप्यन्तस्तुष्टाः सन्तो नोऽस्मानधिब्रुवन्तु अधि- वशोऽभिलाषः यथाकाममेतां मनुष्यसंबन्धिनीं तन्वं शरीरं कान् वदन्तु । तद्वाक्यात्तथैव वयमधिकाः स्यामेत्यर्थः । ते कल्पयाति कल्पयतु । लेट् 'लेटोऽडाटौ' तेभ्यो नरशरीरं यमो पितरोऽस्मानवन्तु पालयन्तु ॥ ५८ ॥ ददावित्यर्थः । कीदृशीं तन्वम् । असुनीतिम् असून प्राणान् नयति प्राप्नोत्यसुनीतिः प्राणयुक्ता चिरकालजीविनीत्यर्थः । ते यथा पुनः स्तम्भनं कुर्वन्ति ॥ ६० ॥

एकोनषष्टी ।

अग्नि॑ष्वात्ताः पितर् एह गच्छत सर्दः सदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता ह॒वीमि॒ प्रय॑तानि ब॒र्हि - व्यथा॑ र॒यि सबैवीरं दधातन ॥ ५९ ॥

उ० अग्निष्वात्ताः पितरः आ इह गच्छत आगच्छत इह । एत्य च सदःसदः गृहं गृहं प्रति सदत उपविशत हे सुप्रणीतयः साधुप्रणयनाः । ततः सुखोपविष्टाः अत्त भक्षयत । हवींषि प्रयतानि व्यपगतरागद्वेषमो हैरभिसंस्कृ- तानि शुचीनि । बर्हिषि अम्नानि । अथ तृप्ताः सन्तः रयिं धनं सर्ववीरं दधातन । नकार उपजनः ॥ ५९ ॥

।

4

एकषष्टी ।

अ॒ग्नि॒ष्व॒त्तानृ॑तु॒मतो॑ हवामहे नाराश से सौम- पीथं य आशुः । ते नो विप्रसः सु॒हवा॒ भवन्तु स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥ ६१ ॥

व॒य

।

उ० अग्निष्वात्तान् । अग्निष्वात्तान् पितॄन् ऋतुमतः ऋतुसंयुक्तान् हवामहे आह्वयामः । नाराशंसे सोमपीथं सोमपानम् ये आशुः प्राप्नुयुः । नाराशंसे चमसे पितॄणां भक्षः श्रूयते । 'अथ यदि नाराशंसेषु सन्न' इत्युपक्रम्य । ते चाहूयमानाः विप्रासः 'पितृभ्यो नाराशं सेभ्यः' इति । मेधाविनः सुहवाः स्वाह्नाना भवन्तु । एवं कृते वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ ६१ ॥

म० हे अग्निष्वात्ताः पितरः, इह यज्ञे यूयमागच्छत । आगत्य च सदः सदः प्रतिगृहं सदत उपविशत 'नित्यवी- प्सयोः' ( पा० ८ । १ । ४ ) इति द्वित्वम् । कीदृशा यूयम् । सुप्रणीतयः शोभना प्रणीतिः प्रणयनं येषां ते । ततः सदस्यु- पविष्टाः सन्तः हवींषि अत्त भक्षयत । अत्तेर्लोट् संहितायां दीर्घः । कीदृशानि हवींषि । बर्हिषि दर्भे प्रयतानि नियमपूर्वकं स्थापितानि प्रकर्षेण यम्यन्ते नियम्यन्ते तानि प्रयतानि । अथा- । माशुः अश्नन्ति स्म 'अश भोजने' लिट् । 'अथ यदि नाराशंं-

म० अग्निष्वात्तान् पितॄन् वयं हवामहे आह्वयामः । कीदृ- शान् । ऋतुमतः ऋतवो विद्यन्ते येषु ते ऋतुमन्तः तानृतुयुक्ता- नाह्वयामः । ये पितरो नाराशंसे चमसे सोमपीथं सोमपान-

३७६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सेषु सन्न' इत्युपक्रम्य 'पितृभ्यो नाराशं सेभ्यः स्वाहेति जुहु- यात्' ( १२ । ६ । १ । ३३ ) इति श्रुत्या नाराशंसे चमसे पितॄणां भक्षः प्रतिपादितः । ते पितरो नोऽस्माकं सुहवाः स्वाह्नाना भवन्तु । अस्मदाहूताः शीघ्रमायान्त्वित्यर्थः । एवं पितृष्वाहूतेषु वयं रयीणां धनानां पतयः खामिनः स्याम भवेम ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

आच्या जानु॑ दक्षिण॒तो नि॒षद्येमं य॒ज्ञम॒भिर्गृ- णीत विश्वे॑ । मा हि॑िसिष्ट पितरः केन॑ चिन्नो॒ यद्वा॒ आर्गः पुरुषता करोम ॥ ६२ ॥

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९ ]

मयय । पुत्रेभ्य॑ः पितर॒स्तस्य॒ वस्वः॒ प्रय॑च्छत॒ त
इहोर्ज दुधात ॥ ६३ ॥

उ० आसीनासः ये यूयमासीनाः । अरुणीनाम् अरुण- वर्णानां अरुणवर्णाहि ता ऊर्णा भवन्ति याभिः कुतपाः क्रियन्ते कुतपप्रियाश्च पितरः 'कुतपं चासने दद्यात्' इति स्मृतिः । यद्वा अरुणवर्णानां रश्मीनाम् उपस्थे उत्सङ्गे आसीना आदित्यलो- कजितः पितर उच्यन्ते । रयिं धनम् धत्त दत्त । दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय मर्त्याय मनुष्याय । पुत्रेभ्यश्च हे पितरः, यजमानार्थ पुत्रवचनम् । सर्वे हि पितॄणां पुत्रा यजमानाः । तस्य यजमानस्य वस्वः प्रयच्छत दत्त । यदभिप्रेतं वसुनो धनस्य च इह अस्मदीये ऊर्ज दधात स्थापयत ॥ ६३ ॥

म० हे पितरः, दाशुषे हविर्दत्तवते मर्त्याय मनुष्याय यज- उ० आच्या जानु । दशर्चोऽनुवाकः । तत्र नव पित्र्या दशम्यैन्द्री गायत्री । द्वितीयातृतीये नवमी चानुष्टुभः । मानाय यूयं रयिं धनं धत्त दत्त । कीदृशा यूयम् । अरुणीनाम- त्रिष्टुभ इतराः । पितर उच्यन्ते । आाच्या जानु रुणवर्णानामूर्णानामुपस्थे उपरिभागे आसीनासः आसीनाः सव्यं जानु पातयित्वा । दक्षिणतो निषद्य दक्षिणतोऽवस्थानं कृत्वा । उपविष्टाः । याभिः कुतपाः क्रियन्ते ता ऊर्णा अरुणा भवन्ति रूपतोयं निर्देशः । एवंस्वभावा ह्येते । 'अथैनं पितरः । 'कुतपं चासने दद्यात्' इति स्मृतेः कुतपप्रियाः पितरः । यद्वा प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्वाच्योपासीत' इति श्रुतिः । अरुणीनामरुणवर्णानां रश्मीनामुपस्थे उत्सन्ने आसीनाः । इममस्मदीयं यज्ञम् अभिगृणीत अभिष्टुवत दक्षिणामन्त्र- आदित्यलोकस्था इत्यर्थः । किंच हे पितरः पुत्रेभ्यो कालकर्तृहविर्यजमानोत्कर्षैः साध्वयं यज्ञ इति । विश्वे सर्वे यजमानेभ्यः तस्य वस्खः वसुनो धनस्य प्रयच्छत दत्त । सोमवन्तः बर्हिषदः अग्निष्वात्ताश्च । मा च हिंसिष्ट । माच कर्मणि षष्ठी । यदभीष्टं धनं तद्दत्त । पितॄणां पुत्रा एव यज- हिंसां कुरुत । हे पितरः केनचिदपि नः अस्मान् यत् यद्यपि मानाः । ते यूयमिहास्मदीये यज्ञे ऊर्ज रसं दधात स्थाप- वः युष्माकम् आगः अपराधः । आगः शब्दः सान्तो नपुंसक यत ॥ ६३ ॥ लिङ्गोऽपराधवचनः । पुरुषता । विभक्तिलोपः पुरुषत्वेन चलचित्ततया । कराम कुर्मः ॥ ६२ ॥

1

म० कात्यायनेन आच्या जान्वित्यनुवाकस्य विनियोगो नोकः । उदीरतामित्यनुवाकद्वयस्य श्राद्धेऽश्नत्सु द्विजेषु जपे विनियोगः । दशर्चोऽनुवाकः । आद्या नव पितृदेवत्याः । द्वे त्रिष्टुभौ । हे पितरः, विश्वे सर्वे सोमवन्तो बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च यूयमिमं यज्ञं सौत्रामणीमभिगृणीत अभिष्टुत । दक्षिणामन्त्र- कालकर्तृहविर्यजमानोत्कर्षैः साध्वयं यज्ञ इति स्तुतिं कुरुते - त्यर्थः । किं कृत्वा । जान्वाच्य वामजानु पातयित्वा । तथा दक्षिणतो निषद्य दक्षिणाभिमुखा उपविश्य । स हि तेषां स्वभावः । 'अथैनं पितरः प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्वाच्योपा- सीदन्' इति श्रुतेः । किंच हे पितरः, केनचित् केनाप्यपरा- घेन नोऽस्मान् मा हिंसिष्ट हिंसां मा कुरुत । हिनस्तेर्लुङ् । यत् यस्मात् पुरुषता पुरुषस्य भावः पुरुषता विभक्तिलोपः । पुरुष- भावेन चलचित्तत्वेन वो युष्माकमागोऽपराधं वयं कराम कुर्मः । करोतेः शपि लङि रूपम् अडभावः । यद्यप्यपराधिनो वयं तथापि मास्मान् वधिष्टेत्यर्थः ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

।

चतुःषष्टी ।

',

यम॑ग्ने॒ कव्यवाहन॒ त्वं चि॒न्मन्य॑से र॒यिम् । तं
नौ गीर्भिः श्र॒वाय॑ देव॒त्रा प॑नय॒ युज॑म् ॥ ६४ ॥

उ० यमने कव्यवाहन । स्विष्टकृदग्निरुच्यते चतसृभि- ऋग्भिः । हे अने कव्यवाहन, कव्यं वोढव्यमेत्ययमधिकारो यस्य स एवं संबोध्यते । यं रयिं हविर्लक्षणं धनम् त्वं चित् प्राप्तु- त्वमपि मन्यसे अवगच्छसि । साधु शक्यते तेन श्रेयः मिति । तं हविर्लक्षणं रयिं धनम् नः अस्माकं स्वभूतम् गीर्भिः वाग्भिः पुरोनुवाक्यायाज्यावषट्कारलक्षणाभिः । श्रवाय्यम् हविर्विशेषणमेतत् । श्रवणीयम् देवत्रा देवेभ्यः पनय देहि । पनतिर्दानकर्मा । युजं यथायोगम् ॥ ६४ ॥

1

म० द्वे अनुष्टुभौ । कव्यं पितृभ्यो देयमन्नं वहतीति कव्य- वाहनः 'कव्यपुरीषपुरीष्येषु व्युट्' ( पा० ३ । २ । ६५ ) इति ज्युद्रप्रत्ययः । हे कव्यवाहन हे अग्ने, त्वं चित् त्वमपि यं रयिं हविर्लक्षणं धनं मन्यसे उत्तमं जानासि नोऽस्माकं तं रयिं देवत्रा देवेषु पनय देहि । पनतिर्दानकर्मा । 'देवमनुष्यपुरुष' ( पा० ५ । ४ । ५६ ) इत्यादिना सप्तम्यर्थे देवात् त्राप्रत्ययः । कीदृशं रयिम् । गीर्भिः वाग्भिः पुरोनुवाक्यायाज्यावषट्कार-

आसी॑नासो अरु॒णीना॑मु॒पस्थे॑ र॒यिं ध॑त्त दा॒शुषे॒ लक्षणाभिः श्रवाय्यं श्रोतुं योग्यम् 'श्रुदक्षिस्पृहिगृहिदगिभ्य

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

आध्यः' ( उणा० ३ । ९५ ) इति शृणोतेराध्यप्रत्ययः । तथा युजं युज्यत इति युक् तम् 'क्विप् च' ( पा० ३ । २ । ७६ ) इति क्विप्प्रत्ययः योग्यम् ॥ ६४ ॥

पञ्चषष्टी ।

यो अ॒ग्निः क॑व्य॒वाह॑नः पि॒तृ॒न्यत॑दृता॒वृध॑ः । प्रेदु॑ ह॒व्यानि॑ वोचति दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ ॥ ६५ ॥ उ० यो अग्निः कव्यवाहनः कष्यं पितॄणां हविरुच्यते । यच्च हविः पितॄन् यक्षत् इष्टवान् ऋतावृधः सत्यवृधो वा यज्ञवृधो वा । द्वितीयाबहुवचनमेतत् । स इदानीं प्रेदु हव्यानि वोचति । प्रवोचति प्रब्रवीतु हव्यानि हवींषि । देवेभ्यश्च पितृभ्य आ । समुच्चयार्थीय आकारः । देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च । इमानि देवेभ्य इमानि पितृभ्य इति ॥ ६५ ॥

म० यः कव्यवाहनोऽग्निः पितॄन्यश्चदिष्टवान् 'लेटोऽडाटो' 'सिब्बहुलं लेटि' इतो लोपः । कीदृशान् पितॄन् । ऋतावृधः ऋतं सत्यं यज्ञं वा वर्धयन्ति ते ऋतावृधः । संहितायां दीर्घः । तान् । सोऽग्निरिदानीं देवेभ्यः पितृभ्यश्च हव्यानि हवींषि प्रवोचति प्रब्रवीतु । इमानि देवेभ्य इमानि पितृभ्य इति वद- त्वित्यर्थः । इत् उ निपातौ पादपूरणौ । आकारः समुच्चयार्थः । व्यत्ययेन वचेः शपि 'वच उम्' ( पा० ७ । ४ । २७ ) इति छान्दस उमागमः ॥ ६५ ॥

षट्षष्टी ।

त्वम॑ग्न ईड॒तः क॑व्यवाह॒नाव॑ह॒व्यानि॑ सुर्- भीणि॑ कृ॒त्वी । प्रादा॑ः पि॒तृभ्य॑ स्व॒धया॒ ते अ॑क्ष - न॒द्धि त्वं दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वीषि ॥ ६६ ॥

1 ।

उ० त्वमग्ने । यस्त्वं हे अग्ने, ईडितः अध्येषितः सन् कव्यवाहन अवाट् 'वह प्रापणे' इत्यस्यैतद्रूपम् । ऊढवानसि । हव्यानि हवींषि । सुरभीणि सुगन्धीनि । कृत्वी कृत्वा । कृत्वा हवींषि । प्रादा: प्रदत्तवानसि पितृभ्यः स्वधया पितृमन्त्रेण । ते च पितरः। अक्षन् अत्तवन्तो भक्षितवन्तः । अद्धि भक्षय त्वं हे देव । प्रयता प्रयतानि शुचीनि हवींषि ॥ ६६ ॥

1

।

म० चतस्रत्रिष्टुभः । हे कव्यवाहन, हे अग्ने, त्वं हव्यानि हवींषि सुरभीणि कृत्वी सुगन्धानि कृत्वा अवाट् वहसि स्म । वहेर्लुङि इडागमाभावे सिचो लोपे रूपमवाट् । 'स्नात्व्यादयश्च ( पा० ७ । १ । ४९ ) इति कृत्तीति निपातः । कीदृशस्त्वम् । इंडितः स्तुतः देवैर्ऋत्विग्भिश्च । किंच हव्यानि ऊड्ढा स्वधया पितृमन्त्रेण पितृभ्यः त्वं प्रादाः दत्तवानसि । ददातेर्लुङि रूपम् । ते च पितरः अक्षन् भक्षयन्ति स्म । ' घस्ट अदने ' इत्यस्य रूपम् । हे देव, त्वमपि अद्धि हवींषि भक्षय । 'अद भक्षणे' लोट् । कीदृशानि हवींषि । प्रयता प्रयतानि शुद्धानि ॥ ६६ ॥

४८ य० उ०

सप्तषष्टी ।

३७७

ये चेह पितरो ये च नेह॒ यश्च॑ वि॒द्म याँ २ ॥ उ॑ च॒ न प्र॑वि॒द्म । त्वं वैत्थ॒ यति॒ ते जा॑तवेदः स्व॒धाभि॑र्य॒ज्ञ् सुकृ॑तं जुषस्व ॥ ६७ ॥

।

उ०

1

ये चेह । ये पितरः इहास्मिन्समीपे इह वा लोके आसते । ये च नेह । यान् च पितॄन् विद्म अवगच्छामः । यान् । उ इति निपातः पादपूरणः । च न प्रविद्मः न प्रजा- नीमः । त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः । शब्दः आदौ क्रियते द्वितीयान्तो वाक्यस्य बलीयस्त्वात् । तान् त्वं वेत्थ वेत्सि जानासि । यति । अविभक्तिको निर्देशः । यतीन् शुचीन् नित्यनैमित्तिककर्म करणान्निर्दग्धकल्मषान् । हे जात- वेदः । अतएवमुच्यसे । स्वधाभिः पितृसंबद्धैर्हविर्भिः । यज्ञं पितृयज्ञम् । सुकृतं साधुकृतम् । जुषस्व सेवस्व ॥ ६७॥ म० ये पितर इह लोके वर्तन्ते ये च इह लोके न सन्ति यांश्च पितॄन् वयं विद्म जानीमः । उ पादपूरणः । यांश्च पितॄन् वयं न प्रविन न प्रकर्षेण जानीमः । हे जातवेदः, ते पितरो यति यावन्तो वर्तन्ते तान् त्वं वेत्थ जानासि । या संख्या येषां ते यति 'किमः संख्यापरिमाणे' ( पा० ५ । २ । ४१ ) इत्या- दिना सूत्रेण यत्तद्भ्यामपि उतिरिति वार्तिकेन यच्छब्दात् डतिप्रत्ययः 'डति च' ( पा० १ । १ । २५ ) इति तस्य षट्- संज्ञत्वात् 'षद्द्भ्यो लुक्' ( पा० ७ । १ । २२ ) इति जसो लुक् । यद्वा यतीन् शुचीन् नित्यनैमित्तिकानुष्ठानैर्निष्पापान् ते तान् त्वं वेत्थ । यति विभक्तिलोपः । ते इत्यत्र व्यत्ययेन जस् ।

किंच खधाभिः पितॄणामन्नैः सुकृतं शोभनं कृतं यज्ञं वं जुषख

सेवख ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टी ।

इ॒दं पि॒तृभ्यो॒ नमो॑ऽस्त्व॒द्य ये पूर्वीसो य उप॑- रास ईयुः । ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्या निष॑त्ता ये वो नून सु॑व॒जना॑ वि॒क्षु ॥ ६८ ॥

उ० इदं पितृभ्यः । इदमिति प्रत्यक्षतो निर्देशः । पितृभ्यो नमः अन्नं हविर्लक्षणं अस्तु । अद्य अद्यतनम् ये पितरः पूर्वासः पूर्वमीयुः स्वर्गम् । ये च उपरासः उपरतव्या- पाराः कृतकृत्याः परं ब्रह्म ईयुर्याताः । ये च पार्थिवे रजसि । पृथिव्यां भवं पार्थिवं रजः ज्योतिरग्निः तत्र आनिषत्ताः आभिमुख्येन निपण्णाः । अग्निलोकं प्राप्ता इत्यर्थः । ये वा ये च नूनं निश्चयेन । सुवृजनासु साधुवृत्तासु । विक्षु यजमानेषु । तेभ्य इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्येति निषण्णाः संबन्धः ॥ ६८ ॥

म० ये पितरः पूर्वासः पूर्वे ईयुः स्वर्ग जग्मुः । ये च उपरासः उपराः उपरमन्ते विरमन्ति ते उपरा उपरतव्यापाराः कृतकृत्याः सन्त ईयुः परं ब्रह्म प्रापुः । ये च पार्थिवे रजसि

३७८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

पृथिव्यां भवं पार्थिवं रजो ज्योतिरग्निः तस्मिन्ना निषत्ताः आभिमुख्ये निषण्णाः 'नसत्तनिषत्त - ' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना निष्टायां निपातः । ये वा । वा समुच्चयार्थः । ये च नूनं निश्चितं विक्षु प्रजासु यजमानलक्षणासु निषण्णाः । कीदृ- शीषु विक्षु । सुवृजनासु शोभनं वृजनं बलं यासां ताः सुत्रज- नास्तासु धर्मरूपबलयुक्तासु । अद्यास्मिन् दिने तेभ्यश्चतुर्विधेभ्यः स्वर्गब्रह्माग्नियजमानस्थेभ्यः इदं नमोऽन्नमस्तु ॥ ६८ ॥

एकोनसप्ततितमी ।

अधा॒ यथा॑ नः पि॒तर॒ः परा॑सः म॒नासो॑ अग्न । ऋ॒तमा॑शु॒ष॒णाः । शु॒चीद॑य॒न्दीधि॑तिमुक्य॒शासः क्षामा॑ भि॒न्द॒न् अरु॒णीरप॑त्रन् ॥ ६९ ॥

सप्ततितमी ।

उ॒शन्त॑स्त्वा॒ निधी॑मसु॒शन्त॒ः समि॑धीमहि । उ॒श-
नु॑श॒त आव॑ह पि॒तॄन्ह॒विषे॒ अत॑वे ॥ ७० ॥

उ० उशन्तस्त्वा । 'वश कान्तौ' अस्य कृतसंप्रसारणस्यै- तद्रूपम् । हे अग्ने, यतो वयमुशन्तः कामयमानाः त्वां निधीमहि स्थापयामहे । यतश्च उशन्तः कामयमाना एव समिधीमहि संदीपयामः । यतस्त्वमपि उशन्कामयमान एव । उशतः कामयमानानेव आवह पितॄन् । किमर्थमिति चेत् । हविषे अत्तवे हविषः अदनाय ॥ ७० ॥

म० अनुष्टुप् । हे अग्ने, उशन्तः कामयमाना वयं तं त्वा निधीमहि स्थापयामः । कामयमाना एव वयं त्वां समिधी- महि संदीपयामः । त्वं च उशन् कामयमानः सन् उशतः कामयमानान् पितॄनावह आनय । किं कर्तुम् । हविषे अत्तवे हविः अतुं भक्षयितुम् । तुमर्थे तवेप्रत्ययः विभक्तिव्य-

त्ययः ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

अ॒पां फेने॑न॒ नम॑च॒ शर॑ इ॒न्द्रोद॑वर्तयः । विश्वा॒
यदुर्जयः स्पृधेः ॥ ७१ ॥

म० इन्द्रो गायत्री अग्रिमानुवाकनिदानभूता । हे इन्द्र, यत् यदा त्वं विश्वाः स्पृधः सर्वान् संग्रामानजयो जितवानसि तदा अपां फेनेन जलडिण्डीरेण नमुचेरसुरस्य शिरः उदवर्तयः

उ० अधा यथा । अथैवं सति यथा येन प्रकारेण नः अस्माकं पितरः परासः पराएव परासः उत्कृष्टाः । प्रत्रासः । प्रत्नशब्दः पुराणवचनः । पुराणाः हे अग्ने, ऋतं यज्ञम् आशु- पाणाः अनवानाः व्याप्नुवन्तः । शुचि अविभक्तिको निर्देशः । शुचिं दीप्तं भास्वरम् । इच्छब्द एवार्थे । अयन् आगताः प्राप्ताः दीधितिम् आदित्यरश्मिम् तत आदि- त्यमण्डलम् । एष हि देवयानः पन्थाः । उक्थशासः उ० अथेन्द्रो मन्त्रः सोमो राजेत्यस्य निदानभूतः पठ्यते । उक्थानि ये शंसन्ति यज्ञेषु ते उक्थशासः । पितॄणां विशेष । अपां फेनेन । तृतीयपादप्रभृतिव्याख्यानं यच्छन्दयोगात् । णमेतत् । एवं वयमपि हे अग्ने, त्वत्प्रसादात् क्षामा भिन्द- विश्वाः सर्वाः । यत् यदा अजयः स्पृधः संग्रामान् । अथ न्तः । क्षामा अविभक्तिको निर्देशः । क्षामां पृथिवीं तदा अपां फेनेन फेनपुञ्जेन नमुचेः असुरस्य शिरः हे इन्द्र, भिन्दन्तः वेदिचात्वालयूपावटादिखननैः । यद्वा पृथिव्याश्र- त्वमुदवर्तयः उद्वर्तितवानसि । उत्पूर्वो वृतिः छेदने याणि यज्ञे व्रीहिपशुयूपादीनि भिन्दन्तः यज्ञं सर्वोपकार- । वर्तते ॥ ७१ ॥ कमनुतिष्ठन्त इत्यर्थः । अरुणीः आरोचनाः । रश्मीन् अपवन् अपवृणुमः । अप्रवृत्य च रश्मीन् देवपन्थानमनुतिष्ठाम इत्यर्थः ॥ ६९ ॥ म० हे अग्ने, नोऽस्माकं पितरः अथ अथानन्तरं देहया - । छिन्नवानसि । उत्पूर्वो वृतिः छेदार्थः ॥ ७१ ॥ त्रोत्तरकालं यथा येन प्रकारेण शुचि । सुपो लोपः । इदेवार्थे । शुचिं निर्मलं दीधितिं रविमण्डलमेव अयन् प्राप्ताः । 'अय गतौ' लङ् अडभाव आर्षः । कीदृशाः पितरः । परासः परा उत्कृष्टाः प्रत्नासः प्रत्नाः पुराणाः ऋतं यज्ञमाशुषाणाः अश्रुवाना व्याप्नुवन्तः । एवंभूताः पितरः यथा देवयानं पन्थानं प्राप्ताः तथा वयमपि अरुणीः अरुणवर्णाः सूर्यदीधितिमपत्रन् अपवृणुमः । सूर्यरश्मीनपत्रुत्य देवयानमार्ग प्राप्नुम इत्यर्थः । ' वृज् वरणे' विकरणव्यत्ययेन शपि लुप्ते लङि रूपम् । अडभावः । पुरुषव्य- त्ययश्छान्दसः । कीदृशा वयम् । उक्थशासः यज्ञेषु उक्थानि शस्त्राणि शंसन्ति वदन्ति ते उक्थशसः । क्विप् संहितायां दीर्घः । तथा क्षामा क्षामां भूमिं भिन्दन्तः वेदिचात्वालयूपा - वटोपरवादिखननैर्विदारयन्तः । सर्वोपकरणैर्यज्ञं इत्यर्थः ॥ ६९ ॥

द्विसप्ततितमी ।

सोम॒ राजा॒मृत॑ सु॒त ऋजीषेण जहान्मृत्युम् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं विपान॑थ॒ शुक्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्ये- न्द्रि॒यमि॒दं पयोऽमृतं॒ मधु॑ ॥ ७२ ॥

उ० इदानीमेतं च मन्त्रं वक्ष्यमाणं चानुवाकं श्रुत्या संत्र- नाति । 'तस्य शीर्षे छिन्ने लोहितमिश्रः सोमोऽतिष्ठत्तस्मा- तदबीभत्सत एतदन्धसो विपानमपश्यत्सोमो राजामृतं सुत इति तेनैनं स्वदयित्वात्मन्नदधत' इति । सोमो राजा । अष्टौ ग्रहोपस्थान मश्विसरस्वतीन्द्रा अपश्यन् । आद्यास्तिस्रो महा- बृहत्यः पङ्क्तिश्चतुर्थी अन्ते अतिजगत्यौ शेषे अतिशक्कयौं । कुर्वन्त । यथा एककारणानि वसूनि विविच्यमानानि दृश्यन्ते । यथा पृथग्भूतानि संसृज्यानि पुनर्विवेच्यमानानि दृश्यन्ते । एवमय-

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

मपि लोहितमिश्रः सोमः सोम एवेत्यनुवाकार्थः । सोमो राजा सोमः राजा सुतः अभिषुतः अमृतं संपद्यते रसीभा- वात् । स्थूलस्य हि सूक्ष्मताऽमृतीभावः । ऋजीष रूपेणचाज- हात्यजति मृत्युं मूर्तत्वादृजीषभावस्य सत्यमेतत् । अनेन च ऋतेन सत्येन सत्यमेतत् ज्ञातम् इन्द्रियं वीर्यं विपानं विविक्तं लोहितात्सोमपानं पानयोग्यं वा विपानम् शुक्रं रजो हितम् । अन्धसः अन्नात्संभूतं भूयात् । अथ इन्द्रस्य इदमिन्द्रियं पयः अमृतं मधु भवतु ॥ ७२ ॥

चतुःसप्ततितमी ।

३७९

सोम॑म॒द्भ्यो व्य॑पिव॒च्छन्द॑सा ह॒सः शु॑चि॒षत् ।

ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम् ॥ ७४ ॥

उ० सोममच्यः । सोमोदकयोः संसृष्टयोः सोमं वियु-
त्यापिबत् अद्भ्यः सकाशात् । छन्दसा छन्दो निबद्धेन
वेदेन । हंस आदित्यः शुचिषत् । एतत्सत्यम् । ऋतेनेत्यादि
समानम् ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

सोमे॑ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम् ॥ ७५ ॥ त्रि॒स्रुतो रसं॒ ब्रह्म॑णा॒ व्य॒पिबत्क्ष॒त्रं पय॒ः

। ०

० अन्नात्परिस्रुतः । अन्नाद्धविर्लक्षणात् संपरिसुतश्च
रसं ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन व्यपिबत् । क्षत्रं च व्यपिबत् ।
क्षत्रस्य पानं वशीकरणम् पयः सोमम् प्रजापतिः प्रथम-
शरीरी । सत्यमेतत् ऋतेन सत्यमिति समानम् ॥ ७५ ॥

म० 'सोमो राजेत्यनुवाकेन ग्रहानुपतिष्ठते युगपत् ' म० हंसः आदित्यः अन्यः सकाशात् छन्दसा वेदेन वेद- (का० १९ । २ । २४ ) अष्टर्चेनानुवाकेन समानकालमेव पयो- ।रूपैः किरणैर्यथा सोमं व्यपिबत् पिबति सोमोदकाभ्यां रविः ग्रहान्सुराग्रहांश्चाध्वर्युरुपतिष्ठते । यद्वा चतुर्भिः पयोग्रहांश्चतुर्भिः सोममेव पिबति । ऋतेनेत्युक्तम् । कीदृशो रविः । शुचिषत् सुराग्रहान् । ग्रहणानन्तरमेवोपस्थानं मन्त्रपाठक्रमादत्रालेखी- । शुचि निर्मले गगने सीदतीति शुचिषत् ॥ ७४ ॥ त्यर्थः । अश्विसरस्वतीन्द्रदृष्टा अष्टौ ऋचः । आद्यास्तिस्रो महावृहत्यः । यस्याश्चत्वारः पादा अष्टकाः पञ्चमो द्वादशकः सा मह'बृद्द्ती । सोमो राजा सुतोऽमिषुतः सन् अमृतममृतः रूपो रसरूपो भवति । स्थूलस्य सूक्ष्मतापादनममृतीभावः । यत ऋजीषेण ऋजीषं नीरसं सोमलताचूर्णम् तद्रूपेण मृत्युं स्थूल- भावमजहाज्जहाति । ऋतेन अनेन सत्येन एतत् सत्यम् ज्ञातम् यत् अन्धसोऽन्नस्य सोमस्य विपानं विविच्य पानं शुकं शुक्लं शुद्धमतएव इन्द्रियं वीर्यप्रदं भूयात् पयश्चेन्द्रस्येदृशं भवतु । कीदृशं इन्द्रियम् । वीर्यवत् अमृतमजरामरत्वप्रदं मधु मधुरं च । अतिजगती द्वापञ्चाशदक्षरा । प्रजापतिः प्रथमशरीरी अपां फेनेनेत्यस्य मन्त्रस्यास्यष्टर्चानुवाकस्य च श्रुत्या संबन्ध परिस्रुतोऽन्नात्सुरारूपादन्नात् रसं ब्रह्मणा गायत्रीलक्षणेन व्यपि - उक्तः । 'तस्य शीणि छिन्ने लोहितमिश्रः सोमोऽतिष्ठत् तस्माद - । बत् विविच्य पीतवान् । क्षत्रं च व्यपिबत् वशीचकार । क्षत्रि- बीभत्सन्त त एतदन्धसो विपानमपश्यन् सोमो राजामृतं सुत इति तेनैनं स्वदयित्वात्मन्नदधत' इति । यथा एककारणानि सत्येनेदं सत्यम् ॥ ७५ ॥ यस्य पानं वशीकरणम् । पयः सोमं च व्यपिबत् । अनेन वस्तूनि विविच्यमानानि दृश्यन्ते यथाच पृथग्भूतानि संमृष्टानि पुनर्विविच्यन्ते एवमयमपि लोहितमिश्रः सोमो विविक्तः सोम एवेति सर्वानुवाकार्थः ॥ ७२ ॥

त्रिसप्ततितमी ।

म०

षट्सप्ततितमी ।

रेतो॒ मूत्र॒ विज॑हाति॒ योनि॑ प्रवि॒शदि॑न्द्रि॒यम् । गर्भो ज॒राय॒णावृ॑त॒ उल्वं॑ जहाति॒ जन्म॑ना । ऋ॒तेन॑

अ॒द्भ्यः क्षीरं व्य॑पिव॒त्क्रुङ्खङ्गिर॒सो प्रि॒या । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम् ॥ ७६ ॥
स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम् ॥ ७३ ॥

उ० अद्भ्यः क्षीरम् । क्षीरोदकयोः संसृष्टयोः अद्भ्यः सकाशात् क्षीरं वियुत्य अपिबत् पीतवान् । क्रुङ् हंसः हंस- जातिमास्थाय आङ्गिरसः प्राणः । सङ्गानां रसः धिया प्रज्ञया । इत्थंभूता हि तस्य प्रज्ञा तस्यां जात्यामेव स्थितस्य भवति । सत्यमेतत् । अनेन ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपानं शुक्रं अन्धसः संभूतं भूयात् । अथ इन्द्रस्य इन्द्रियं विपा- नममृतं मधु भूयात् ॥ ७३ ॥

म० अङ्गिरसः अङ्गानां रसः प्राणो यथा क्रुङ् हंसो भूला धिया प्रज्ञया अद्भ्यः सकाशात् क्षीरं दुग्धमपिबत् पिबति । संसृष्टाभ्यां क्षीरोदकाभ्यां क्षीरमेव हंसः पिबतीति जातिस्व- भावः । अनेन सत्येनेदं सत्यं यदन्धसो विपानं शुक्रं भवतु । अथेन्द्रस्य पयो वीर्यममृतं भवतु ॥ ७३ ॥

1 ।

उ० रेतो मूत्रम् व्यवहितपदप्रायः । रेतः विजहाति त्यजति । योनिं स्त्रीप्रजननम् प्रविशत् इन्द्रियं शिनम् । योनिप्रवेशादन्यत्र मूत्रं विजहाति । तुल्यद्वारयोरपि मूत्र- रेतसोर्मूत्रस्थानं हित्वान्यत्रावतिष्ठते रेतः । सत्यमेतत् ततः गर्भो जरायुणा आवृतः वेष्टितः । जरायुं च उल्बं च विज- हाति त्यजति । जन्मना प्रसवेन । सत्यमेतत् । नानास्थाना- नामेकद्वाराणां प्रथममुदाहरणम् । एकस्थानानामनेकद्वाराजां द्वितीयम् । ऋतेनेति व्याख्यातम् ॥ ७६ ॥

म० अतिशय द्वे षछ्यक्षरातिशक्करी । इन्द्रियं पुंप्रजननं शिनं योनिं स्त्रीप्रजननं प्रविशत् सत् रेतो वीर्यं विजहाति त्यजति । योनिप्रवेशादन्यत्र मूत्रं विजहाति । समानद्वारयोरपि रेतोमूत्रयोर्मूत्रस्थानादन्यत्र रेतोऽवतिष्ठते । जराणा गर्भवेष्ट- नेनावृतो गर्भः जन्मना कृत्वा उल्ब जरायुं जहाति । भिन्नस्था-

३८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

नानामेकद्वाराणामाद्यमुदाहरणम् । एकस्थानानामनेकद्वाराणां
द्वितीयम् । ऋतेनेति व्याख्यातम् ॥ ७६ ॥

सप्तसप्ततितमी ।

I

दृष्ट्वा रूपे व्याक॑रोत्सत्यानृते प्र॒जाप॑तिः । अ- मन॒ते ऽद॑धाच्छ्रद्धा स॒त्य॑ प्र॒जाप॑तिः । ऋतेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम्० ॥ ७७ ॥

।

उ० दृष्ट्वा रूपे । दृष्ट्वा उपलभ्य रूपे सत्यानृतयोः इदं सत्यमेवंरूपमिदमनृतमेवंरूपमिति व्याकरोत् । व्याक- रणं पृथक्कार्यावस्थानम् । कथं व्याकरोत् । अश्रद्धाम् अनृते अदधात् अनृत निमित्तत्वात् अश्रद्धायाः । श्रद्धामास्तिक्यम् सत्ये । कः अदधात् । प्रजापतिः सत्यमेतत् ऋतेनेति व्याख्यातम् ॥ ७७ ॥

म० प्रजापतिः रूपे रूपवती मूर्तिमती सत्यानृते दृष्ट्वा व्याकरोत् । व्याकरणं पृथक्त्वं कृतवान् इदं सत्यमिदमनृत- मिति पृथगवास्थापयत् । तदेवाह । अनृते अश्रद्धां नास्तिक्य- मदधात् अस्थापयत् अनृतस्याश्रद्धानिमित्तत्वात् । सत्ये श्रद्धा- मदधात् सत्यस्य श्रद्धानिमित्तत्वात् । श्रद्धास्तिक्यबुद्धिः । अनेन ऋतेनेत्युक्तम् ॥ ७७ ॥

अष्टसप्ततितमी ।

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

उ० खुरैर्वसाग्रहान्द्वात्रिंशतं जुहोति । सीसेनेति प्रत्यृ- चम् षोडश जगत्यः । यथेन्द्रस्य भैषज्यं क्रियते तथा आभि- रुच्यते । यज्ञः पटेन रूप्यते प्रथमायामृचि । सीसेन ऊर्णासूत्रेण च तत्रमिव पूर्वापरैः सूत्रैर्दक्षिणोत्तरैश्च वयन्ति य॒ज्ञम् । के वयन्ति । मनीषिणः मेधाविनः । कवयः क्रान्त- दर्शनाः । मनसा पर्यालोच्य गुणत उक्त्वा अथेदानीं नामत आह । अश्विनौ सविता सरस्वती वरुणश्च । किमर्थ पुरस्कृत्य यज्ञं वयति इन्द्रस्य रूपं भिषज्यन् ॥ ८० ॥

म० 'खुरैर्वसाग्रहान्द्वात्रिं शतं जुहोति सीसेनेति प्रत्युचम्' ( का० १९ । ४ । १२ ) । पञ्चपलो ग्रह इति परिशिष्टोक्तेः ऋषभखुराणां महत्त्वाचार्षभैः खरैः पशूनां वसां गृहीत्वा सीसे- नेति प्रतिमन्त्रं द्वात्रिंशत्संख्यान्सुराग्रहान् जुहोति । एकेन मन्त्रेण द्वयोर्होम इत्यर्थः । अश्विसरखतीन्द्रदेवत्याः षोडश जगत्यः । ' जगतीभिर्जुहोति' ( १२ । ८ । ३ । १३ ) इति श्रुति- बलाद्बह्वक्षर न्यूनानामपि कासांचिज्जगतीत्वमेव । दस्रादिभिर्यथा इन्द्रस्य भैषज्यं कृतं तदनेनानुवाकेन प्रतिपाद्यते । अश्विना अश्विनौ दस्रौ सविता सरस्वती वरुणश्च मनसा विचार्य यज्ञं सौत्रामणीं वयन्ति निष्पादयन्ति । केन । सीसेन ऊर्णासू- त्रेण च सीसेन शष्पक्रयणादृर्णया तोक्मक्रयणात् ताभ्यां यज्ञ- निष्पादनमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । सीसेन ऊर्णासूत्रेण च

वेदैन रूपे व्य॑पिवत्सुतासुतौ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ तन्त्रमिव यथा कश्चित्सीसेन धातुविशेषेण तन्त्रमङ्गदविशेषं
स॒त्यमि॑न्द्रि॒यम्० ॥ ७८ ।

उ० वेदेन रूपे । वेदेन परिज्ञानेन त्रय्या वा विद्यया । रूपे सुतासुतयोः व्यपिबत् । सुतः सोम उच्यते पयश्चासुतः परिस्रुत्प्रजापतिः सत्यमेतत् अनेन ऋतेनेति व्याख्यातम् ७८ म० महाबृहती । प्रजापतिः सुतासुतौ सुतासुतयोः रूपे वेदेन ज्ञानेन त्रय्या विद्यया वा व्यपिबत् विविच्य पीतवान् । सुतः सोमः असुतः पयः परिस्रुच्च । ऋतेनेत्युक्तम् ॥ ७८ ॥

एकोनाशीतितमी ।

दृष्ट्वा परिस्रुतो र शुक्रेण शुकं व्य॑पिव॒त्पय॒ः रस॑छ॒ सोमे॑ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यभि॑न्द्रि॒यम् ० ॥ ७९ ॥

उ० दृष्ट्वा परिस्रुतः रसं शुक्रेण अमलेन शुक्रममलम् । वियुत्य अपिवत् पयश्च सोमं च द्वे प्रजापतिः । सत्यमेतत् । ऋतेनेति व्याख्यातम् ॥ ७९ ॥

म० अतिजगती । प्रजापतिः परिसुतः सुराया रसं दृष्ट्वा शुक्रेण शुद्धेन मन्त्रेण पयः सोमं च शुक्रं शुक्लं शुद्धं कृत्वा व्यपि - बत् वियुज्य पीतवान् । ऋतेनेत्युक्तार्थम् ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

सीमे॑न॒ तत्र॒ मन॑सा मनी॒षिणं ऊर्जासूत्रेण॑ क॒व- यॊ वयन्ति । अ॒श्विना॑ य॒ज्ञ स॑वि॒ता सर॑स्व॒ती न्द्र॑स्य रूपं वरुणो भिपूज्यन् ॥ ८० ॥

।

।

वयति ऊर्णासूत्रेण च तन्त्रं पटं वयति तद्वत् 'तत्रं राष्ट्रे च सिद्धान्ते परच्छन्दाप्रधानयोः । अङ्गदे कुटुम्बकृते तन्तुवाने परिच्छदे' इति कोशात् । कीदृशा अवयादयः । मनीषिणः मेधाविनः । कवयः कान्तदर्शनाः । इन्द्रस्य रूपं भिषज्यन् भिषज्यन्तः 'भिषज् रुग्जये' कण्ड्वादित्वाद्यक् ततः शतृ- वचनव्यत्ययः । इन्द्रभैषज्याय यज्ञं वयन्ती-

प्रत्ययः 1

त्यर्थः ॥ ८० ॥

एकाशीतितमी ।

तद॑स्य रू॒पम॒मृत॒ शची॑भिस्ति॒स्रो द॑धुर्दे॒वता॑ः सरा॒णाः । लोमा॑नि॒ शपै॑र्बा॒हुधा न तोमे॑भि॒स्त्व- ग॑स्य म॒सम॑भव॒न्न ल॒जाः ॥ ८१ ॥

उ० तदस्य । तत् अस्येन्द्रस्य रूपम् अमृतममरणधर्मि । शचीभिः कर्मभिः । तिस्रो देवताः संदधुः संरराणाः । अश्विनौ सरस्वती च । कथं संदधुः । लोमानि तावत् शष्पैः संदधुः । बहुधा न तोक्मभिस्त्वगस्य । नकारः समुच्चये । आअध्याय समाप्तेः । त्वचमिति विभक्तिव्यत्ययः । बहुधा न तोक्मभिस्त्वचमस्येन्द्रस्य संदधुः । मांसम् अभवच्च लाजाः ८ १

म० तिस्रो देवताः अश्विसरस्वत्यः संरराणाः सम्यक्ं रम- कर्मभिः संदधुः कर्मानः संधानं चक्रुः । तदेवाह । लोमानि माणाः सत्यः अस्येन्द्रस्य तदमृतममरणधर्मि रूपं शचीभिः इन्द्ररोमाणि शष्पैर्विरूढव्रीहिभिः संदधुः । अस्येन्द्रस्य वक् त्वचं

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

च तोक्मभिः विरूढयवैर्बहुधा संदधुर्लाजा न लाजाश्वास्य मांसं समभवत् । अध्यायसमाप्तिपर्यन्तं नकाराः सर्वे चका- रार्थाः ॥ ८१ ॥

व्यशीतितमी ।

तद॒श्विना॑ भि॒षजा॑ रु॒द्रव॑र्तनी सर॑स्वती वयति पेश॒ अन्त॑रम् । अस्था॑ म॒ज्जानं॒ मास॑रैः कारोत॒रेण॒ दुध॑तो गवा॑ त्व॒चि ॥ ८२ ॥

:

उ० तदश्विना तत् पेश: रूपम् इन्द्रस्य । अश्विनौ भि- षजौ । रुद्रवर्तनी । रुद्रस्येव वर्तनिर्मार्गो ययोस्तौ रुद्रवर्तनी रुग्णवर्तनी वा । रोरूयमाणौ वर्तेते इति वा । सरस्वती च । वयति वयति । बहुवचनमेकवचनस्य । संबध्नन्ति अन्तरम- भ्यन्तरम् । किं वयन्ति । अस्थि च मज्जानं च तावत् मासरैश्च कारोतरेण च यथाक्रमं वयन्ति । किं कुर्वाणाः । दधतः स्थापयन्तः । गवां त्वचि चर्मणि सुराम् ॥ ८२ ॥ म० रुद्रवत् वर्तनिर्मार्गो ययोस्तौ रुद्रवर्तनी रुग्णवर्तनी वा । भिषजा भिषजौ वैद्यौ अश्विना अश्विनौ सरखती च तदन्तरं शरीरान्तर्वर्ति पेश इन्द्रस्य रूपम् वयति वयन्ति संबध्नन्ति । वचनव्यत्ययः । तदेवाह । मासरैः शष्पादिचूर्णचरुनिःस्रावैः अस्थि संबन्ति । कारोतरेण गलनवाससा मज्जानं वयन्ति । कीदृशास्ते । गवां त्वचि चर्मणि दधतः सुरां स्थाप- यन्तः ॥ ८२ ॥

यशीतितमी ।

३८१

इन्द्रवपुषो रञ्जनाय । अतएव वेदेषु रोहित इन्द्रः पय्यते । अथ तदा नमहुः किण्वः सुराकन्दः पूर्वोक्तः तसरं वयनसाधनं वेमन वेमा च भवति । तसरवेमानौ कुविन्दानां प्रसिद्धौ । कीदृशो नमः । धीरः धियमीरयति प्रेरयतीति धीरः । मादक इत्यर्थः । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति वचनान्नग्नहोः कर्तृवं विवक्षितम् ॥ ८३ ॥ ॥

चतुरशीतितमी ।

पय॑सा शु॒क्रम॒मृत॑ ज॒नित्र॒ सुर॑या॒ मूत्रज्जन- यन्त॒ रेत॑ः । अपाम॑तिं दुर्म॒तिं बाध॑माना॒ ब॑ध्य॒ वात॑थ॒सव्वं॒ तद॒रात् ॥ ८४ ॥

उ० पयसा शुक्रम् । पयसा दुग्धेन कारणभूतेन शुक्रं च अमृतं च जनित्रम् आजन्म जनयन्तः अश्विनौ सरस्वती च प्रकृतत्वात् इन्द्रस्तु भैषज्यः । सुरया च मूत्रात् मूत्रमिति साधु । मूत्रं च रेतश्च जनयन्त । किंच । अपामतिं दुर्मतिं बाधमानाः । अपबाधमानाः अमतिममननं वध्यभावं दुर्म- तिं च । ऊवध्यम् आमाशयगतमन्नं वा तम् तत्सहचरितं सर्व पक्वाशयगतमशुचिः । तदारात् तदेतत् सुरया जन- यन्त । आरात् सुरासंनिकर्षात् । संनिकर्षो हि गन्धा- दिभिः ॥ ८४ ॥

म० प्रकृतत्वादश्विनौ सरस्वती च पयसा दुग्धेन रेतो वीर्य जनयन्त उदपादयन् । अडभाव आर्षः । इन्द्रस्येति शेषः । कीदृशं रेतः । शुकं शुक्लम् अमृतमनश्यत् । जनित्रं जनयतीति जनित्रं जयनशीलम् । आरात् समीपे स्थित्वा तस्प्रसिद्धमूवयं यन्त । आमाशयगतमन्नमूवध्यम् पक्वाशयगतमन्नं म् । वातं नाडीगतं सब्वं च सुरया कृत्वा मूत्रात् मूत्रं चाजन- । सब्वम् कीदृशास्ते । अमतिं वध्यभावं दुर्मतिं दुर्बुद्धिं च बाधमाना निव- र्तर्यन्तः सद्बुद्धिं ददत इत्यर्थः ॥ ८४ ॥

सर॑स्वती॒ मन॑सा पेश॒लं वसु॒ नासत्याभ्यां वयति दर्शतं वर्षुः । रसं॑ परि॒स्रुता न रोहितं स्तस॑रं॒ न वेम॑ ॥ ८३ ॥

1

नग्नहुर्धीर् -

उ० सरस्वती मनसा । सरस्वती मनसा पर्यालोच्य । पेशलम् । पेश इति हिरण्यनाम रूपनाम च । हिरण्यवद्वा रूपवद्वा । वसु नासत्याभ्यां च सहिता वयति पटमिव सृजति । दर्शतं वपुः दर्शनीयं वपुः शरीरम् इन्द्रस्य । सं परिसुता न रोहितम् । सरं च परिस्रुता सरस्वती नासत्या- श्वभ्यां । वपुषो रञ्जनार्थम् । अतो रोहित इन्द्रो वेदेषु पठ्यते । अथ तदा नग्नहुः किण्वः धीरः धीमान् । तसरं न वेम तसरं च वेम च संपद्यते । नहोः कर्तृत्वमात्रं विवक्षितम् । विवक्षातः कारकाणि भवन्ति । तसरं वेम च कुविन्दानां प्रसिद्धम् । तसरं वय- नसाधनम् ॥ ८३ ॥

1

1

म० नासत्याभ्यामश्विभ्यां सहिता सरखती वसु धनं दर्शतं दर्शनीयं वपुश्च वयति पटमिव सृजति । इन्द्रस्येति शेषः । कीदृशं वसु । पेशलं पेश इति हिरण्यरूपयोर्नाम । पेशं लाति गृह्णाति पेशलं हिरण्यवद्रूपवद्वा । मनसा विचार्येति शेषः । परिस्रुता परिस्रुतः सुरायाः रोहितं लोहितं रसं न रसं च वयति

पञ्चाशीतितमी ।

इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॒ हृद॑येन स॒त्यं पुरोडाशैन सवि॒ता जजान । यकृ॑त् क्लोमानं॒ वरु॑णो भिष॒ज्यन्मत॑ने वाय॒व्यैर्नभि॑नाति पि॒तम् ॥ ८५ ॥

उ० इन्द्रः सुत्रामा । पुरोडाशदेवता इन्द्रं भिषज्यन्ति । इन्द्रः सुत्रामा हृदयेन । हृदयमिति विभक्तिव्यत्ययः । इन्द्रस्य जजान जनयति । सत्यम् इन्द्रस्य पुरोडाशेन सविता जन- यति । यकृच्च क्लोमानं च जनयति । वरुणः इन्द्रस्य भिष- ज्यन्मतस्त्रे च पित्तं च वायव्यैः ऊर्ध्वपात्रैः ऊर्ध्वपात्राणां सौमिकानां वायव्यानीति उक्तम् । मिनाति निर्मिमीते मृजति ॥ ८५ ॥

म० सुष्ठु त्रायते रक्षति सुत्रामा इन्द्रः पुरोडाशदेवता । इन्द्रस्य हृदयेन हृदयं जजान जनयति । सविता च पुरोडाशे- नेन्द्रस्य सत्यं जजान । वरुणो भिषज्यन् इन्द्रस्य चिकित्सां

३८२

शुक्ल यजुर्वेदसंहिता ।

कुर्वन् सन् यकृत् कालखण्डं क्लोमानं गलनाडिकां च जजान । वायव्यैः सौमिकौरूर्ध्वपात्रैः मतस्ने हृदयोभयपार्श्वस्थ अस्थिनी पित्तं न पित्तं च मिनाति निर्मिमीते सृजतीत्यर्थः । सोमिका- न्यौर्ध्वपात्राणि वायव्यसंज्ञानि ॥ ८५ ॥

षडशीतितमी ।

आ॒त्राणि॑ स्थलीधु पिव॑माना॒ा गुदाः पा- त्राणि सु॒दुघा न धे॒नुः । श्ये॒नस्य॒ पत्र॒ न प्लीहा शची॑भिरास॒न्दी नाभि॑रु॒द्रं॒ न मा॒ता ॥ ८६ ॥

उ० आत्राणि स्थालीः । स्थाल्यः आन्त्राणि अभवन् । किं

[ ऊनविंशोऽध्यायः १९]

नासन् सर॑स्वती । चप्य॒ न पा॒युभि॒षग॑स्य॒ वार्लो
व॒स्तिर्न शेषो॒ हर॑सा तर॒स्वी ॥ ८८ ॥

उ० मुखं सत् । अस्येन्द्रस्य मुखं सत् । एकदेशलोपः सन्तमिति प्राप्ते । तथाच श्रुतिः 'मुखं सन्तमस्य जिह्वा पवित्रं चप्यं न पायुर्वस्तिर्वाल:' इति । शिर इत् सतेन जिह्वा पवित्रम् आसन् आस्येति च । चप्यं च पायुः भिषगस्य वालः वस्तिश्च शेपो हरसा तरस्वी । वालस्य त्रिधा परिणामः वैद्यः वस्तिः शेपश्च । कीदृशः शेपः । हरसा वीर्येण तरस्वी वेगवान् ॥ ८८ ॥

म० अस्येन्द्रस्य सत् सतः पात्र विशेषो मुखमभूत् । सत-

कुर्वाणाः । मधु पिन्वमानाः । पिन्वतिः सेचनार्थः । गुदाः । शब्दस्यान्तलोपश्छान्दसः । सतेन इत् सतेनैवास्य शिरोऽभूत् । पात्राणि अभवन् । सुदुघा च धेनुः दक्षिणा च आदित्यस्येष्टेः । गुदा एव अभवन् । श्येनस्य च पत्रं प्लीहा अभवत् । शचीभिः कर्मभिः । आसन्दी नाभिः इन्द्रस्य उदरं च माता च । आसन्दी स्थोऽभिषिच्यते अतस्ततो जायते ॥८६॥

म० स्थालीः स्थाल्यः आन्त्राणि अभवन् । कीदृश्यः स्थात्यः । मधु पिन्वमानाः सिञ्चन्त्यः । पात्राणि गुदा गुदस्थानान्यभवन् । सुदुघा न धेनुः शोभनं दुग्धे सा सुदुघा दोग्ध्री च धेनुः आदित्येष्टेर्दक्षिणारूपा गुदा एवाभवत् । श्येनस्य पत्रं च प्लीहा हृदयवामभागस्थः शिथिलमांसपिण्डः गुल्मसंज्ञोऽभवत् । आसन्दी शचीभिर्नाभिरुदरं चाभवत् । कीदृश्यासन्दी । माता जननीस्थानीया आसंद्यामभिषिच्यते- तस्ततो जायत एव । नाश्चार्थाः ॥ ८६ ॥

सप्ताशीतितमी ।

कु॒म्भो व॑नि॒ष्ठुजैनि॒ता शची॑भि॒र्य॑स्मि॒न्नये॒ योन्या॑ गर्भो अ॒न्तः । प्ाशिर्व्यक्तः श॒तधा॑र् उत्सो॑ दु॒हे न कुम्भी स्व॒धः॑ पि॒तृभ्य॑ः ॥ ८७ ॥

० कुम्भो वनिष्ठुः । सुरासंधानकुम्भो वनिष्ठुः जनिता 'च जनकश्च । शचीभिः स्वकीयैरेव कर्मभिः । यस्मिन्कुम्भे अग्रे प्रथमं योन्यां गर्भः । अन्तर्मध्ये सुरालक्षण उषितः । किंच । प्लाशिर्व्यक्तः । स्पष्टः शतधार उत्सः कूपः बहुस्रो- तत्वात् कूप उक्तः । दुहे न कुम्भी स्वधां पितृभ्यः ॥ ८७ ॥ म० कुम्भः सुराधानकुम्भः शचीभिः कर्मभिः कृत्वा व- निष्ठुः स्थूलान्त्रं जनिता जनयति । यस्मिन् कुम्भे योन्यां कुम्भरूपे योनौ स्थाने अग्रे प्रथममन्तर्मध्ये गर्भः सुरारूप उषितः । शतधार उत्सः कूपतुल्यः कुम्भः व्यक्तः स्पष्टः प्लाशिः शिनोऽभवत् । कुम्भी सुराधानी च पितृभ्यः स्वधां दुहे दुग्धे अन्नं पूरयति 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । ४१ ) इति तलोपः ॥ ८७ ॥

अष्टाशीतितमी ।

१ ।

पवित्रं जिह्वाभवत् । अश्विना अश्विनौ सरखती च आसन् आस्ये- ऽभवन् । चप्यं च पायुरिन्द्रियमभूत् । वालो सुरागलनवस्त्रमस्ये- न्द्रस्य भिषग्वैद्यो वस्तिर्गुदं शेपो लिङ्गं चाभूत् । वालेन त्रयं जा- तम् । कीदृशः शेपः । हरसा वीर्येण तरखी वेगवान् ॥ ८८ ॥ एकोननवतितमी ।

अ॒श्विभ्यां॒ चक्षु॑र॒मृतं ग्रहभ्यां छार्गेन तेजो ह॒विषा॑ श॒तेन॑ । पक्ष्मा॑णि गोधूमैः कुव॑लैरु॒तानि॒ पेशो न शु॒क्रमसि॑तं वसते ॥ ८९ ॥

उ० अश्विभ्यां चक्षुः । अश्विभ्यामिन्द्रस्य चक्षुः संस्क्रि- यते । तदेवामृतम् । ग्रहाभ्यामश्विदेवत्याभ्याम् छागेन तेजः : चक्षुषः क्रियते । कथंभूतेन छागेन । हविषा शुतेन हविर्भूतेन पक्केन अपरम् पक्ष्माणि चक्षुषः लोमानि गोधूमैः संस्क्रियते । कुवलैर्बदरविशेषैः उतानि निविष्टानि पक्ष्मसु रोमाणि संस्क्रियते । पेशो न शुक्रमसितं बसाते । पेशो न रूपं च चक्षुषः शुक्रं शुक्लम् असितं कृष्णं च वसाते आच्छा- ये प्रकृतत्वादश्विनौ ॥ ८९ ॥

म० अश्विभ्यामिन्द्रस्य चक्षुः क्रियते ग्रहाभ्यामश्विदेव- त्याभ्यां चक्षुरेवामृतमनश्वरं क्रियते । तेन पक्केन हविषा छागेन छागरूपेण पक्कहविषा तेजश्चक्षुः संबन्धि क्रियते । गो- धूमैः पक्ष्माणि नेत्रलोमानि क्रियन्ते । कुवलैर्वदरैः उतानि चक्षुर्निविष्टानि लोमानि क्रियन्ते । शुकं शुलमसितं कृष्णं च पेश: रूपं शुक्लकृष्णे नेत्रगते रूपे वसते आच्छादयेते । कु- बीत इत्यर्थः । प्रकृतत्वादश्विनौ कर्तारौ ॥ ८९ ॥

नवतितमी ।

अविर्न मेपो नसि वीर्याय प्राणस्य पन्था॑ अ॒ मृतो ग्रहो॑भ्याम् । सर॑स्वत्युप॒वाके॑यो॒नं नस्या॑नि बर्हर्ब्रद्रैरैर्जजान ॥ ९० ॥

उ० अविर्न । अविश्व मेषः सारस्वतः नसि नासिका- मुख॒ सद॑स्य॒ शि॑िर॒ इत्सते॑न जि॒ह्वा प॒वित्र॑म॒श्वि- । याम् वीर्याय अवस्थितः । प्राणस्य च पन्था मार्गः अमृतः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ग्रहाभ्यां सारस्वताभ्यां क्रियते । सरस्वती च उपवाकैः व्यानं जजान जनयति । नस्यानि नासिकाप्रभवाणि च बहिः बदरैः जनयति ॥ ९० ॥

म०

अविः सारखतो मेषश्च नसि इन्द्रस्य नासिकायां वीर्यायावस्थितः ग्रहाभ्यां सारखताभ्यां प्राणस्य प्राणवायोः पन्था मार्गोऽमृतः अनश्वरः क्रियते । सरखती उपवाकैर्य- वाङ्कुरैः कृत्वा व्यानमिन्द्रस्य व्यानवायुं जजान जनयति । बर्हिर्बदरैः सह नस्यानि नासिकाभवानि लोमानि ज- जान ॥ ९० ॥

एकनवतितमी ।

श्रोत्र॑म॒

इन्द्र॑स्य॒ रू॒पमृ॑ष॒भो बला॑य॒ कर्णौभ्या॒ मृतं॒ ग्रहा॑भ्याम् । यत्र॒ न व॒र्हिर्भुवि केस॑राणि क॒र्क- न्धु॑ जज्ञे मधु॑ र॒घं मुर्खात् ॥ ९१ ॥

उ० इन्द्रस्य रूपम् । इन्द्रस्य रूपं संस्करोति ऋषभः बलायावतिष्ठते । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् अतीतानागतवर्तमानश- ब्दग्राहि । अमृतम् ग्रहाभ्यामैन्द्राभ्यां स्थापितम् । यवाश्च बर्हिश्व । भ्रुवि केसराणि भ्रुवोः लोमानि अभवन् । कर्कन्धु च यज्ञे मधु सारघम् मुखात् कर्कन्धु बदरम् यज्ञे स्वयमेव यज्ञे इन्द्रस्य मुखात्। मधु लालाश्लेष्मादि मधुशब्देनोच्यते सादृश्यात् । सारघम् । सरघाः भ्रमराः । यथा सारघम् मधु इतश्चेतश्चाहृतं भवति । एवं लालादि सर्वस्मादङ्गा- वति ॥ ९१ ॥

म० ऋषभः बलाय सामर्थ्यायेन्द्रस्य रूपं चक्रे । ग्रहाभ्या- मैन्द्राभ्याममृतं भूतभविष्यद्वर्तमानशब्दग्राहि श्रोत्रं श्रोत्रेन्द्रियं कर्णाभ्यामिन्द्रस्य कर्णयोश्चक्रे । कर्णशष्कुल्योः श्रोत्रेन्द्रियं स्थापितमित्यर्थः । यवा बर्हिश्च भ्रुवि भ्रुवोः केसराणि लोमान्य- भवन् कर्कन्धु बदरं मुखात् सारर्षं मधु तत्तुल्यं लाला श्लेष्मादि जज्ञे । सरघा मधुमक्षिका तत्संबन्धि सारधम् । यथा मधु नानातरुभ्य आनीयते एवं लालादि सर्वाङ्गेभ्यो भवति इति लालादीनां मधुसाम्यम् ॥ ९१ ॥

द्विनवतितमी ।

आ॒त्मन्नु॒पस्थे॑ न वृ॒क॑स्य॒ लोम॒ मुखे श्मश्रूणि न व्यवलोम । केशा न शीर्पन्यर्शसे श्रियै शिख सहस्य॒ लोम॒ त्विषि॑रिन्द्रि॒यानि॑ ॥ ९२ ॥

1

३८३

म० आत्मन् आत्मनि शरीरे उपस्थे गुह्ये च यानि लोमानि तानि वृकस्य लोमानि । लोमेति जातावेकवचनम् । मुखे यानि श्मश्रूणि तानि च व्याघ्रलोम । शीर्षन् शीणि शिरसि च यशसे यशोर्थं ये केशाः या च श्रियै शोभायै शिखा या च त्विषिः कान्तिः यानि चेन्द्रियाणि तत्सर्वं सिंहस्य लोम ॥ ९२ ॥

त्रिनवतितमी ।

अङ्गा॑न्य॒त्मन्भि॒षजा॒ तद॒श्विना॒त्मान॒मङ्गैः सम॑- धा॒त्सर॑स्वती । इन्द्र॑स्य॒ रू॒पधि॑ श॒तमा॑न॒मायु॑श्च॒न्द्रेण॒ ज्योति॑र॒मृतं॒ दधा॑नाः ॥ ९३ ॥

उ० अङ्गान्यात्मन् । अङ्गानि यस्मिन्नात्मनि भिषजौ वैद्यौ अश्विनौ समधाताम् तदात्मानम् । अङ्गैः समधात्सर- स्वती । एवमिन्द्रस्य रूपं शतमानं बहुप्रतिमानम् । अश्विनौ सरस्वती च । चक्षुः चन्द्रेण हिरण्मयेन ज्योतिः अमृतं च

दधानाः ॥ ९३ ॥

म० भिषजा भिषजौ अश्विना अश्विनौ आत्मन् आत्मनि अङ्गान्यवयवान् समधातां समयोजयताम् । सरस्वती तन्त्रमा- त्मानमङ्गैः समधात्संदधे । कीदृशा अवयादयः । इन्द्रस्य रूपमायुश्च चन्द्रेणाह्लादकेन ज्योतिर्ज्योतिषा सहामृतमनश्वरं दधानाः संपादयन्तः । कीदृशं रूपम् । शतमानं शताना- मनेकेषां प्राणिनां मानं पूजा यस्मिन् तज्जगत्पूज्यमि- त्यर्थः ॥ ९३ ॥

चतुर्नवतितमी ।

सर॑स्वती॒ योन्यो॒ गर्भ॑म॒न्तर॒श्विभ्यां पत्नी सुकृतं विभर्ति । अ॒पा रमे॑न॒ वरु॑णो॒ न सानेन्द्र श्रियै ज॒नय॑न्न॒प्सु राजा॑ ॥ ९४ ॥

उ० सरस्वती योन्याम् । व्यवहितपदप्रायः । सरस्वतीयं योन्याम् इन्द्रलक्षणं गर्भम् अन्तर्मध्ये अश्विभ्यां पत्नीभूत्वा सुकृतं शोभनीकृतं बिभर्ति धारयति । तमेवेन्द्रं जनयन् श्रियै विभूत्यै वरुणश्च अप्सु राजा अपां रसेन सान्नाच बिभर्ति ॥ ९४ ॥

म० सरखती अश्विभ्यां पत्नी अश्विनोः पत्नी भूत्वा योन्यामन्तर्योनिमध्ये गर्भमिन्द्रलक्षणं सुकृतं यथा तथा शोभनं उ० आत्मन्नुपस्थे । आत्मनि उपस्थे च यानि लोमानि कृतं बिभर्ति । अप्सु राजा अपामीश्वरो वरुणः अपां रसेन तानि वृकस्य लोमानि । लोमेति जातावेकवचनम् । मुखे साम्ना उदकरसभूतेन साम्ना इन्द्रं श्रियै जनयन्सन् बिभर्ती- श्मश्रूणि च यानि तानि व्याघ्रस्य लोमानि । केशा न शीर्षन् । त्यनुषङ्गः । नश्चार्थः ॥ ९४ ॥ ये च केशाः शिरसि यशसे निहिताः या च श्रियै शिखा निहिता या च त्विषिः दीप्तिः यानि चेन्द्रियाणि तदेत- सिंहस्य लोम ॥ ९२ ॥

पञ्चनवतितमी ।

तेज॑ः प॒शनाधि॑ ह॒विरि॑न्द्रि॒याव॑त्परि॒स्रुता॒ पय॑सा

३८४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सार॒घं मधु॑ । अ॒श्विभ्यां॑ दुग्धं भि॒षजा॒ सर॑स्वत्या
सु॒तासु॒ताभ्या॑म॒मृत॒ सोम॒ इन्द्र॑ः ॥ ९५ ॥

उ०

:

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां

ऊनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥

तेजः पशूनाम् । तेजः पशूनामुपादाय हविश्व इन्द्रियवत् वीर्यवत् उपादाय । परिश्रुता हविर्भूतया । पयसा हविर्भूतेन सारघमिव मधु । अश्विभ्यां दुग्धम् । सरघाः भ्रमराः ते यथा अन्य ओपधीभ्यश्च रसमादाय दुहन्ति एवमेतेभ्यो द्रव्येभ्यः अश्विभ्यां दुग्धं सौत्रामणीलक्षणम् । कथं भूताभ्याम् । भिषजा भिषग्भ्याम् सरस्वत्या च । किंच सुता सुताभ्यां परिस्रुत्पयोभ्यां सकाशात् अमृतः सोमः इन्दुः दुग्धे। एवं यैः सौत्रामणी दृष्टा तेभ्यः ऋषिभ्यो नमोऽश्विभ्यां च सरस्वत्यै च । एवमियमृषिश्रुतिः ॥ ९५ ॥

[विंशोऽध्यायः २०]

सूत्रार्थः । आसन्दीदेवताका द्विपदा गायत्री । सन्द त्वं क्षत्रस्य योनिरुत्पत्तिस्थानमसि । आसन्द्यामभिषिक्तो गुण- धर्मानर्हति राजेति भावः । क्षत्रस्य नाभिर्नहनं बन्धनं चासि 'कृष्णाजिनमस्यामास्तृणाति मा खेति' ( का० १९ । ४ । ८ ) । अस्यामासन्द्यां कृष्णाजिनं छादयेदित्यर्थः । यजुः कृष्णाजिन- देवत्यम् । प्राजापत्या गायत्री । यज्ञाध्यासेन कृष्णाजिनं प्रार्थ्यते । हे कृष्णाजिन, आसन्दी वा त्वां मा हिंसीः । त्वं च मामां मा हिंसीः मा जहि । 'यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञस्य चैवात्म- नश्च हिंसायै' ( १२ । ८ । ३ । ९ ) इति श्रुतेः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

निष॑साद घृ॒तव॑तो॒ वरु॑णः प॒स्त्यु॒स्वा । साम्रा॑-

ज्याय सु॒क्रतु॑ः । मृ॒त्योः पा॑हि वि॒द्योत्पा॑हि ॥ २ ॥

:

उ० आसन्द्यामुपविशति । निषसादेति व्याख्यातम् । इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये एकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥ १९॥ पादयो रुक्ममुपन्यस्यति । मृत्योः पाहि गोपाय । मृत्युश- म० भिषजा भिषग्भ्यामश्विभ्यां सरखत्या च इन्द्रियावत् ब्देनात्राशनिरुच्यते । विद्योत्पाहि विद्युतः पाहि ॥ २ ॥ इन्द्रियवत् वीर्यवत् पशूनां संबन्धि हविरादाय परिस्रुता पयसा च सह सारघं मधु चादाय इन्द्रार्थे तेजो दुग्धं खावि - तम् । सुतासुताभ्यां परिस्रुत्पयोभ्यां सकाशात् अमृतोऽमृत- रूपः इन्दुरैश्वर्यप्रदः सोमश्च दुग्धः । एवं यैः सरस्वत्यश्विभि- रिन्द्राय नानाद्रव्येभ्यो नानारसानादायोपकारः कृतः तेभ्यः सौत्रामणीद्रष्टृभ्यो नमः ॥ ९५ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
सुगदीन्द्राभिषेकान्तोऽध्यायो नवदशोऽगमत् ॥ १९ ॥

क्षत्रस्य

विंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

योनि॑रसि क्ष॒त्रस्य॒

नाभि॑रसि । मा त्व

हिसीन्मा मा॑ हिसीः ॥ १ ॥

।

उ० क्षत्रस्य योनिरसि । गायत्री । आसन्दीवेद्योरुपद्-

धाति अर्धर्चेन । क्षत्रस्य त्वं योनिरुत्पत्तिस्थानमसि । आसन्द्या- भिषिक्तो हि गुणधर्मानर्हति राजेत्येतदभिप्रायं योनित्वम् । क्षत्रस्य नाभिश्च नहनं त्वमसि । कृष्णाजिनमस्यामास्तृणाति । मा त्वा हिंसीत् । कृष्णाजिनमुच्यते । मा त्वामियमासन्दी हिंसीत् । मा च त्वं मां हिंसीः । यज्ञाध्यासोऽत्र कृष्णाजि - नस्य । 'यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञस्य चैवात्मनश्च हिंसायाः' इति श्रुतिः ॥ १ ॥

म० 'तस्मिन्नास्ते यजमानो निषसादेति' ( का० १९ । ४ । ९ ) । यजमानः कृष्णाजिने उपविशेत् । व्याख्याता (अ० १० । क० २७ ) । 'पादयो रुक्ममुपन्यस्यति राजतं सव्ये मृत्योरिति सौवर्णं शिरस्येके विद्योदिति' (का० १९ । ४ । १०-११ ) । आसन्धुपविष्टयजमानस्य पादयोरधो रुक्मौ मण्डलाकारौ भूषणविशेषौ न्यस्यति राजतं सव्ये मृत्योरिति मन्त्रेण सौवर्णं दधे विद्योदिति सौवर्णं रुक्मं शिरसीत्येके ऊचु- रिति सूत्रार्थः। रुक्मदेवत्ये यजुषी दैव्यौ बृहत्यौ । हे रुक्म, मृत्योः अकालमरणान्मां पाहि रक्ष । हे सौवर्ण रुक्म विद्योत् विद्यो - तत इति विद्योत् । विच्प्रत्यये गुणः । विद्युत्पाताद्रक्षेत्यर्थः ॥२॥ तृतीया ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । अ॒श्विनो॒र्भैषज्येन॒ तेज॑से ब्रह्मवर्च- सायाभिषि॑ञ्चासि॒ सर॑स्वत्यै॒ भैषज्येन वी॒र्या॑या॒न्ना - द्या॑या॒मिषि॑ञ्चा॒मन्द्र॑स्येन्द्रि॒येण॒ बला॑य प्रि॒यै यश॑से॒ ऽ- भिषि॑िञ्चामि ॥ ३ ॥

उ० अभिषिञ्चति । देवस्य त्वेति व्याख्यातम् । अश्वि- नोर्भैषज्येन । भिपजः कर्म भैषज्यम् । भिषग्वैद्यः । तेन भैषज्येनाभिषिञ्चामीति संबन्धः । किमर्थमित्यत आह । तेजसे ब्रह्मवर्चसाय च । सरस्वत्यै भैषज्येन वीर्याय अन्ना- arr अभिषिञ्चामि । सरस्वत्यै इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । इन्द्रस्य इन्द्रियेण वीर्येण । बलाय श्रियै यशसे च सर्वा- र्थायाभिषिञ्चामि ॥ ३ ॥

म० 'सोमासन्दीवदासन्दीं जानुमात्रपदीं वेद्येोर्निदधाति क्षत्रस्य योनिरिति' (का० १९ । ४ । ८ ) । जानुप्रमाणपादा- मासन्दीं वेद्योर्मध्ये निदधाति सोमासन्दीवदिति मुञ्जरज्जुव्युताम् । म० 'सर्वसुरभ्युन्मृदितं शेषैरभिषिञ्चत्या मुखादवस्राव- आसन्द्या द्वौ पादो दक्षिणवेदों द्वावुत्तरवेदौ यथा तथेति । यन् प्रतिदिशं सर्वत्र सावित्रमश्विनोः सरखत्या इन्द्रस्येति

उवटभाष्य - महीधरभाष्य संवलिता ।

प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० १९ । ४ । १४ ) । वेतसमात्र स्थापितैर्व- साग्रहशेषैः प्रतिदिशं स्थितोऽध्वर्युरा मुखादवस्रावयन्नासन्दीस्थं यजमानमभिषिञ्चति मन्त्रत्रयेण । कीदृशम् । सर्वैः सुरभि- भिश्चन्दनकर्पूरकस्तूरी के सरादिभिरुद्वर्तितम् । सावित्रं यजुर्देवस्य ल्लेति सर्वत्र त्रिष्वपि मन्त्रेष्वन्वेति । चतुर्थोऽभिषेक उत्तरे स्थितस्त्रिभिर्मन्त्रैर्महाव्याहृतिभिरिन्द्रस्येति तृतीयमन्त्रेण वा कुर्यादिति सूत्रार्थः । देवस्य त्वा । व्याख्यातम् । अश्विनोः । त्रीणि लिङ्गोक्तदेवतानि । आद्यं प्राजापत्या बृहती द्वे ऋग्गा- यत्र्यौ । हे यजमान, अश्विनोः भैषज्येन वैद्यकर्मणा वामभि- षिञ्चामि । भिषजः कर्म भैषज्यम् । किमर्थं । तेजसे कान्त्यै ब्रह्म- वर्चसाय । सर्वत्रास्खलितवेदवेदानजनिता कीर्तिर्ब्रह्मवर्चसम् । सरस्वत्यै भैषज्येन । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सरखत्या भिषकर्मणा च भवन्तं देवमभिषिञ्चामि । किमर्थं । वीर्यायान्नाद्याय । वीर्यं सामर्थ्यं अन्नाद्यमन्नभक्षणसामर्थ्यं तस्मै । इन्द्रस्येन्द्रियेण इन्द्रि - यपाटवेन सामर्थ्येन च त्वामभिषिञ्चामि । किमर्थं बलाय साम- र्थ्याय श्रियै सर्वसमृद्ध्यै यशसे कीर्त्यै ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

कॊऽसि कत॒मोऽसि॒ कस्मै॑ त्वा॒ कार्य वा ।
सु॒ सुम॑ङ्गल॒ सत्य॑रा॒जन् ॥ ४ ॥

उ० यजमानमालभते । कोऽसि । गायत्री । कः प्रजाप-

। ।

तिरसि । कतमः प्रजापतितमः असि । अतिशयार्थं तम- उपादानम् । बहवो हि प्रजापतयः । कस्मै । प्रजापतिपद- प्राप्तये त्वामभिषिक्तवानहं । यतः काय त्वा प्रजापतिभवाय त्वामहमभिषिक्तवानस्मि यतः । 'सुश्लोकेत्यलब्धो ह्वयति' । हे कल्याणमङ्गल, हे सत्यराजन्, सत्यः अनश्वरः राजा यस्य ४ म० 'यजमानमालभते कोऽसीति । अध्वर्युर्यजमानं स्पृशति' (का० १९ । ४ । १९ ) । प्राजापत्या गायत्री उष्णि- ग्गर्भा षट्सप्तैकादशोष्णिग्गर्भेति वचनात् । हे यजमान, त्वं कः प्रजापतिः असि । अत्यन्तं कः कतमः श्रेष्ठः प्रजापतिरसि । -प्रजापतयो बहवः तत्रोत्तमोऽसि । कस्मै प्रजापतिपदप्राप्तये त्वामहमभिषिक्तवानिति शेषः । काय प्रजापतिभवाय चाभि- - षिक्तवान् । 'सुश्लोके त्यालब्धो ह्वयति' (का० १९ । ४ । २० ) । अध्वर्युणा स्पृष्टो यजमानः सुश्लोकादिसंज्ञान्नरानाह्न- यति । हे सुश्लोक, एहीति शेषः । शोभनः श्लोकः कीर्तिर्यस्य । शोभनं मङ्गलमुदयो यस्य स सुमङ्गलः । हे सुमङ्गल, लमेहि । हे सत्यराजन्, एहि सत्योऽविनाशी राजा प्रभुर्य

7: 118 11

पञ्चमी ।

शिरों मे श्रीर्यशो मुखं त्विषिः केशाश्च श्म-

।

भू॑णि । राजा॑ मे प्रा॒णो अ॒मृत॑ स॒म्राट् चक्षु॑र्व॒राट्

I

श्रोत्रम् ॥ ५ ॥

३८५

उ० अङ्गानि चालभते यथालिङ्गम् । शिरो मे पञ्चभिः । तृतीया गायत्री अन्त्या महापङ्क्तिव्यवसाना अनुष्टुभोऽन्याः । इन्द्रोऽभिषक्त आत्मानं राष्ट्रीभूतं पश्यचाह । शिरो मे श्रीर्वर्तते । यशो मुखं वर्तते । त्विषिर्दीप्तिः केशाश्च श्मश्रूणि च वर्तन्ते । राजा प्राणः मे अमृतं वर्तते । संगतं राज्यं: यत्र स सम्राट् चक्षुर्वर्तते । विराट् श्रोत्रं वर्तते । विरादः प्रथमशरीरी ॥ ५ ॥

म० 'अङ्गानि चालभते यथालिङ्गं शिरो म इति प्रति- मन्त्रम्' (का० १९ । ४ । २१ ) । यजमानो यथालिङ्गमङ्गा- न्यालभते । इन्द्रशरीरावयवदेवताकं पञ्चर्चम् । तत्र तृतीया गायत्री अन्त्या व्यवसाना महापतिः तिस्रोऽनुष्टुभः । अभि- षितो यजमान इन्द्ररूप आत्मानं सर्वात्मकं पश्यन्नाह । हे मम शिरः, श्रीः शोभास्तु वर्तते वा । मे मुखं यशोऽस्तु । केशाः श्मश्रूणि मुखलोमानि च विषिदीप्तिरस्तु । राजा दीप्यमानों मे मम प्राणो मुखवायुरमृतमस्तु । चक्षुरिन्द्रियं सम्राट् अस्तु । सम्यक् राजते सम्राट् । श्रोत्रमिन्द्रियं विराट् विविधं राजमा-- नमस्तु ॥ ५ ॥

जिह्वा मे॑ भ॒द्रं

।

भाम॑ः । मोर्दाः
।सः ॥ ६ ॥

षष्ठी ।

वाङ्मह॒ मनो॑ म॒न्यः॑ स्व॒राड् प्रमोदा अङ्गुलीरङ्गानि मित्रं मे

उ० जिह्वा मे । जिह्वा मे भद्रं वर्तते । वाक् महः वर्ततें- पूजाकारिणी वर्तते । मनः मन्युर्वर्तते मनः क्रोधफलदायि वर्तते । भामः क्रोधः स्वराज्यक्षमो वर्तते । उक्तं च 'शक्तिरहि तोsपि कुप्यति मानं चोद्वहति सेवकजनोऽपि । अर्थरहितोऽपिं कामी जानाति विधिं विडम्बयितुम्' इति । मोदाः प्रमोदा अङ्गुलयः भङ्गानि च मम वर्तन्ते । मित्रं मे सहः मित्रबलं मे सहः शत्रूणामभिभवितृ वर्तते ॥ ६ ॥

1

मे जिह्वा रसनेन्द्रियं भद्रं कल्याणरूपमस्तु । वाक् म० वागिन्द्रियं महः मह्यते पूज्यते महः पूज्यमानास्तु । महतेरसुन- प्रत्ययः । मनो मन्युः क्रोधरूपमस्तु क्रोधफलं ददातु । भामः क्रोधः खराट् स्वेनैव राजमानोऽस्तु नतु कुतश्चित्प्रतिहन्यतां - मित्यर्थः । तदुक्तम् 'शक्तिरहितोऽपि कुप्यति मानं चह सेवकजनोऽपि । अर्थरहितोऽपि कामी जानाति विधिं विडम्ब - यितुम्' इति । अङ्गुलयो मोदाः आनन्दरूपाः सन्तु । मोदन्ते ते मोदाः पचाद्यच् । अङ्गानि प्रमोदाः प्रकृष्टहर्षाः सन्तु । मे मम मित्रं सहः अस्तु । सहते अभिभवति शत्रुमिति सहः रिपुनाशकमस्तु ॥ ६ ॥

सप्तमी । बा॒हू मे॒ बल॑मि॒न्द्रिय॒धि॑ हस्तमै॑ मे॒ कर्म॑ वी॒र्य॑म् । आत्मा क्ष॒त्रमुरो मर्म ॥ ७ ॥

४९ य० उ०

३८६

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

उ० बाहू मे । बाहू मे बलमिन्द्रियं च वर्तते । हस्तौ मे कर्म च वीर्यं वर्तते । आत्मा अन्तरात्मा क्षत्रं वर्तते

उरश्व मम ॥ ७ ॥

मे

।

म० बाहू बलमस्तु बलवन्तौ स्तामित्यर्थः । इन्द्रियं च
बलं स्वकार्यक्षममस्तु । मे हस्तौ कर्म चास्तु सत्कर्मकुशलो
सामर्थ्यवन्तौ च स्तामित्यर्थः । मम आत्मा अन्तरात्मा उरो
हृदयं च क्षत्रं क्षतान्त्राणकरमस्तु ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

पृष्टीमे॑ रा॒ष्ट्रमुदर॒म्सो॑ म॒ीवाश्च श्रोण । ऊरू अनी जानुनी विशो मेऽङ्गनि स॒र्वत॑ः ॥ ८ ॥ उ० पृष्टी में पृष्ठदेशो मे राष्ट्रं वर्तते । उदरं च अंसौ ग्रीवा च श्रोणीच ऊरू च अरत्नी च जानुनी च विशो मे वर्तते । अन्यान्यप्यङ्गानि यानि सर्वतः ॥ ८ ॥

म०

मे मम पृष्टीः पृष्ठप्रदेशो राष्ट्रं देशो देशवत्सर्वाधार- मस्तु । मे मम उदरमंसौ स्कन्धौ ग्रीवाः कण्ठदेशाः श्रोणी कटिदेशौ ऊरू सक्थिनी अरत्नी हस्तदेशौ जानुनी च सर्व- तोऽन्यान्यङ्गानि च विशः प्रजाः सन्तु प्रजावत् पोष्याः सन्तु ॥ ५ ॥

नवमी ।

नाभि॑र्मे चि॒त्तं वि॒ज्ञानं॑ पा॒युर्मेऽप॑चितिर्भ॒सत् । आनन्दनन्दावाण्डौ मे भगः सौभग्यं॒ परा॑ः । जङ्घ भ्या॑ प॒द्भ्यां धर्मोऽस्मि वशि राजा प्रतिष्ठितः ॥९॥

I

I

उ० नाभिर्मे । नाभिर्मे चित्तं विज्ञानं च वर्तते । चित्त- विज्ञानयोः को विशेष इति चेत् । विज्ञानं विज्ञप्तिः तज्जः संस्कारश्चित्तम् । पायुर्मे अपचितिर्भसच्च वर्तते । पायुर्गुद- प्रदेशः । अपचितिः पूजा । भसत्शब्देन स्त्रीप्रजननं गौडा भाहुः । नच यजमानस्यैतद्भवति । अतः पत्नीविषयमेतत् । भनन्दनन्दौ आण्डौ मे वर्तेते । भगः सौभाग्यं पसो मे वर्तते । भगः महदैश्वर्यम् । 'पसः पसतेः स्पृशतिकर्मणः' इति शिश्नमुच्यते । जङ्घाभ्यां पद्भ्यां च धर्मोऽस्मि । धर्मप्रति हि राजा भवति । विशि प्रतिष्ठितोऽस्मि ॥ ९ ॥

म०

दशमी ।

[विंशोऽध्यायः २० ]

प्र॑ति॑ क्ष॒त्रे प्रति॑तिष्ठामि रा॒ष्ट्रे प्रत्यश्वे॑षु॒ प्रति॑ति -
ष्ठामि॒ गोषु॑ । प्रत्यने॑षु॒ प्रति॑तिष्ठाम्या॒त्मन्प्रति॑ प्रा॒णेषु॒
प्रतितिष्ठामि पुष्ठे प्रति॒ द्यावा॑पृथि॒व्योः प्रति॑तिष्ठामि
यज्ञे ॥ १० ॥

उ० कृष्णाजिनेऽवरोहति प्रतिक्षत्रमिति यजुषा । प्रतिति ष्टामि क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रतितिष्ठामि च अश्वेषु प्रतिति- ष्ठामि गोषु प्रतितिष्ठामि च । अङ्गेषु प्रतितिष्ठामि च आत्मनि प्रतितिष्ठामि च प्राणेषु प्रतितिष्ठामि च पुष्टे प्रतितिष्ठामि च द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि च यज्ञे ॥ १० ॥

म० 'कृष्णाजिनेऽवरोहति प्रति क्षत्र इति' ( का ० १९ ॥ ४ । २३ ) । आसन्दी तो यजमानः कृष्णाजिनेऽवतरति । विश्वदेवदेवत्यं यजुः अतिशक्करी । अहं क्षत्रे प्रतितिष्ठामि क्षत्रियजातौ प्रतिष्ठायुक्तो भवामि । राष्ट्र देशे अश्वेषु गोषु अङ्गेषु करपादाद्यवयवेषु आत्मन् आत्मनि चित्ते प्राणेषु पञ्चसु पुष्टे पुष्टौ समृद्धौ द्यावापृथिव्योः खर्गेहलोकयोः यज्ञे ज्योति- ष्टोमादौ च प्रतितिष्ठामि । क्रियापदावृत्तिः फलातिशयद्योत- नार्था । क्षत्रियदेशयोः प्रतिष्ठा वशीकरणम् गोऽश्वप्रतिष्ठा तत्प्राप्तिः प्राणाङ्गप्रतिष्टा नीरोगत्वम् आत्मप्रतिष्ठा निराधित्वम् पु॒ष्टप्रतिष्ठा धनसमृद्धिः यावापृथिव्योः प्रतिष्ठोभयलोककीर्तिः यज्ञे प्रतिष्ठा यज्ञकरणम् । वश्यविश्वः पशुमान्निराधिव्याधिः श्रीमान् यज्ञकर्ता च भवेयमिति भावः ॥ १० ॥

एकादशी ।

त्र॒या दे॒वा एका॑दश त्रयषि॒शाः सु॒राध॑सः । बृह॒स्पति॑पुरोहिता दे॒वस्य॑ सवि॒तुः सवे । दे॒वा देवै - र॑वन्तु मा ॥ ११ ।

I

उ० या देवा इति अत्रान्ते जुहोति । पङ्कया यव- सानया दैव्या । परेण यजुषा स्वाहाकारान्तेन च । व्यवहि- तपदप्रायः । ये एकदेशदेवाः त्रयः त्रिप्रकाराः येच एकी- कृताः त्रयस्त्रिंशाः त्रयस्त्रिंशत्संपद्यन्ते । सुराधसः शोभन- धनाः । राधइति धननाम । राप्नुवन्त्यनेन । येच बृहस्पतिपु- रोहिताः ते देवस्य सवितुः सवे प्रसवे वर्तमानाः । देवा देवैर्वक्ष्यमाणैः सह अवन्तु पालयन्तु माम् ॥ ११ ॥

मे नाभिः चित्तं ज्ञानरूपमस्तु । पायुर्मे गुदेन्द्रियं विज्ञानं ज्ञानजनितसंस्काराधारमस्तु । भसत् स्त्रीप्रजननमपचितिः प्रजारूपमस्तु सुभगमस्तु । यजमानपत्नीविषयमेतत् । मे आण्डौ वृषणौ आनन्दनन्दौ स्तामानन्देन संभोगजनितसुखेन म० 'त्रया देवा इति शस्त्रान्ते जुहोति' (का० १९ । नन्दतस्तौ । तत्सुखभोक्तारौ भवतामित्यर्थः । ' पसः पतेः ५ । ८ ) । शस्त्रसमाप्तौ वषट्कृते त्रया इति कण्डिकाद्वयात्म- स्पृशतिकर्मणः' इति यास्कोक्तेः पसो लिङ्गं भगः सौभाग्यं केन मन्त्रेण त्रयस्त्रिंशं वसाग्रहं जुहोति । व्यवसाना विश्वदेव- चास्तु । भग ऐश्वर्यं सौभाग्यं संपत्तिः । सर्वदा भोगासक्तम । देवत्या पक्तिः । एकादश देवा देवैः वक्ष्यमाणैः सह मा माम- स्त्वित्यर्थः । जङ्घाभ्यां पद्भ्यां चाहं धर्मोऽस्मि । उपलक्षणमेतत् । वन्तु रक्षन्तु । कीदृशाः । त्रयाः त्रयोऽवयवा येषां ते 'संख्याया सर्वाङ्गैर्धर्मरूपोऽस्मि । धर्मरूपत्वादेव विशि प्रजायां राजा प्रति- ष्टितोऽस्मि । धर्मप्रतिष्ठितो हि बाजा भवति ॥ ९ ॥

अवयवे तयप्' ( पा० ५। २ । ४२ ) 'द्वित्रिभ्यां तय- स्यायज्वा ' ( पा० ५ । २ । ४३ ) इत्ययजादेशः । एकादश

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रिगुणा इत्यर्थः । ते च कतीति स्वयमेवाह त्रयस्त्रिंशाः तिसृ- भिरधिका त्रिंशत्संख्या येषां ते । त्रयस्त्रिंशत्संख्या इत्यर्थः । सुराधसः शोभनं राधो येषां ते । राध इति धननाम । 'रानुव- न्त्यनेन' ( नि० ४ । ४ ) इति यास्कोक्तः । तथा बृहस्पति- पुरोहिताः बृहस्पतिः पुरोहितो येषां ते । तथा सवितुः देवस्य सवे आज्ञायां वर्तमानाः । देवाः दीप्यमानाः ॥ ११॥

द्वादशी ।

प्रथ॒मा द्वि॒तीय॑दि॒द्वि॒तीय॑स्तृ॒तीय॑स्तृतीयः स॒त्येन॑ स॒त्य॑ य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञो यजु॑भि॒र्यज॑षि॒ साम॑भिः सामा॑- न्यूग्भिर्त्रच॑ः पुरोनुवाक्याभिः पुरोऽनुवाक्या याज्याभिय॒ज्या वषट्कारैर्वषट्कारा आहु॑तिमि॒राहु- तयो मे कामान्सम॑र्धयन्तु॒ भूः स्वाहा॑ ॥ १२ ॥

उ० कथमवन्तु । प्रथमा देवाः द्वितीयैः सहिता भवन्तु । द्वितीयाः तृतीयैः तृतीयाः सत्येन सत्यं यज्ञेन यज्ञो यजुर्भिः यजूंषि सामभिः सामानि ऋग्भिः ऋचः पुरो- नुवाक्याभिः पुरोनुवाक्या याज्याभिः याज्या वषट्कारैः वषट्कारा आहुतिभिः । एवमेकादशसंख्यैः त्रिप्रकारैर्देवैरु त्तरोत्तरपालिता आहुतयः मे कामान्समर्धयन्तु संवर्धयन्तु । भूयः सुहुतमस्तु ॥ १२ ॥

३८७

मे मम लङ् आनतिः आगतिश्च आनमन्ति भूतानि यस्यां सा आनतिः । आगच्छन्ति भूतानि यां प्रति सा आगतिः । मदीयां त्वचं दृष्ट्वा भूतान्यागच्छन्ति नमन्ति चेत्यर्थः । मे मम मांसमुपनतिः उपनमन्ति भूतानि यत्र । ममास्थि बसु धनं धनरूपमेव । मे मज्जा आनतिः आनमन्ति भूतानि यत्र उपलक्षणमेतत् । मम सप्त धातवो जगद्वशीकरणसमर्था इत्यर्थः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

यद्देवा देव॒हेड॑नं॒ देवा॑सश्चकृ॒मा व॒यम् । अग्निर्मा
तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वह॑सः ॥ १४ ॥

उ० इत उत्तरमवभृथः मासरकुम्भं प्लावयति । यद्देवाः तिस्रोऽनुष्टुभोऽग्निदेवत्याः । देवाः देवासः द्वे आमन्त्रिते त्रिस्थानानपि देवान् बोधयति । यत्किंचित् हे देवाः हे देवासः, देवहेडनं चक्रम कृतवन्तो वयम् । अग्निर्मा माम् तस्मात् एनसः पापात् विश्वात्सर्वस्मात् मुञ्चतु । अंहसश्च पापात् ॥ ६४ ॥

म० इत उत्तरमवभृथः । ' मासरकुम्भं लावयति यद्देवा इति' ( १९ । ५ । १३ ) । अवभृथेष्टिं कृत्वा यद्देवा इत्यादिना वरुण नो मुञ्चेत्यन्तेन (१८) सार्धकण्डिकाचतुष्कात्म केन मन्त्रेण मासरकुम्भं जले तारयति । अग्निवायुसूर्यदेवत्यास्ति- म० कथमवन्तु तत्राह । विश्वदेवदेवत्यमाशीर्लिङ्गं यजुः स्रोऽनुष्टुभः कूष्माण्डीसंज्ञाः । दीव्यन्तीति देवाः दीप्यमाना हे प्रकृतिश्छन्दः । प्रथमा देवा द्वितीयैः सहिता मामवन्तु द्विती- देवासो देवाः, वयं यद्देवहेडनं देवानां हेडनमपराधं चक्रम यास्तृतीयैः सहावन्तु तृतीयाः सत्येन सह सत्यं यज्ञेन सह । कृतवन्तः । करोतेर्लिट् संहितायां छान्दसो दीर्घः । अग्निस्त- मज्ञो यजुर्भिः सह यजूंषि सामभिः सह सामान्यृग्भिः सह । स्मादेनसः पापात् मा मां मुञ्चतु पृथक्करोतु । विश्वात् ऋचः पुरोनुवाक्याभिः सह पुरोनुवाक्या याज्याभिः सह । विश्वस्मात्सर्वस्मात् अंहसः विघ्नाच्च मुञ्चतु । उसेः स्मादभाव याज्या वषट्कारैः सह वषट्कारा आहुतिभिः सह एवं त्रिप्र- । आर्षः ॥ १४ ॥ कारैरेकादशसंख्यैर्देवैरुत्तरोत्तरं पालिता आहुतयो मे मम कामा- नभिलाषान् समर्धयन्तु पूरयन्तु । भूः भुवनं भूः हुतमिदं स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

लोमा॑नि॒ प्रय॑ति॒र्मम॒ त्वद्ध्य॒ आन॑ति॒राग॑तिः ।
म्॒सं॑ म॒ उप॑नति॒र्वस्वस्य॑ म॒ज्जा म॒ आन॑तिः ॥ १३

॥

पञ्चदशी ।

यदि॒ दिवा॒ यदि॒ नक्त॒मेना॑सि चकृ॒मा व॒यम् ।

वा॒युर्मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वह॑सः ॥ १५ ॥

उ० यदि दिवा । यदि दिवा अहनि च रात्रौ एनांसि विश्वात् सु॒ञ्चतु अंहसः ॥ १५ ॥ पापानि चकुम कृतवन्तो वयम् । वायुः मां तस्मात् एनसः

म० यदि चेत् दिवा अहनि यदि नक्तं रात्रौ वयमेनांसि पापानि चक्रम । वायुः तस्मादेनसः विश्वस्मादंहसश्च मां

मुञ्चतु ॥ १५ ॥

षोडशी ।

उ० यजमानों ग्रहान् भक्षयति । लोमानि प्रयतिः अनुष्टुप् । मम यानि लोमानि तानि प्रयतिर्वर्तते । प्रयतिः प्रयत्नः । त्वक् मे आनतिर्वर्तते आनयनमानतिः । खगेव सर्वाणि भूतानि मम आनतानीत्यभिप्रायः । भगतिश्च द्रव्यादिर्मासं मे उपनतिर्वर्तते । उपनमन्ते हि मम भूतानि वसु धनानि अस्थि मम वर्तते । मज्जा मे आनतिः ॥ १३ ॥ म० 'प्रत्यक्षभक्षं यजमानो लोमानि प्रयतिरिति ' ( का० १९ । ५ । १० ) । यजमानो ग्रहशेषं प्रत्यक्षमुपहवपूर्वकं भक्ष- यति । लोमलगादिदेवतानुष्टुप् । मम लोमानि प्रयतिः प्रयतनं । वस्थायाम् एनांसीति समानव्याख्यानम् । सूर्य इति प्रयतिः प्रयत्नो वर्तते तथोयामी ( ? ) यथा लोमखपि प्रयत्नः । विशेषः । श्रुतिस्तु लक्षणया व्याचष्टे । 'मनुष्या वै जागरितं

यदि॒ जाम॒द्यदि॒ स्वप्न॒ एना॑सि चकृ॒मा व॒यम् । सूर्यो मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वह॑सः ॥१६॥ उ० यदि जामत् । यदि जाग्रदवस्थायाम् यदि स्वप्ना -

V

३८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[विंशोऽध्यायः २० ]

पितरः सुप्तं मनुष्य किल्बिषाञ्चैवैनं पितृकिल्बिपाञ्च मुञ्चतु' सिषमिति । सुमित्रियां न इत्यपोऽञ्जलिदानाय दुर्मित्रिया इति इति ॥ १६ ॥ द्वेष्यं परिषिञ्चति द्वौ विक्रमा उदङ्गत्वा' (का० १९ । ५ । १५ ) । यजमानोऽवभृथप्रदेशात् द्वौ विक्रमौ उदीच्यां गला सुमित्रिया इति जलाञ्जलिमादाय यस्यां दिशि रिपुस्तां प्रति सिञ्चतीति सूत्रार्थः । सुमित्रिया नः । व्याख्यातम् ( अ० ६ । क० २२ ) ॥ १८ ॥ १९ ॥

म० यदि जाग्रत् । सप्तम्या लुक् । यदि जाग्रति जाग्रद- वस्थायाम् यदि स्वप्ने स्वप्नावस्थायामेनांसि वयं चक्रम सूर्यस्त - स्मादेनसः विश्वादंहसश्च मां मुञ्चतु । श्रुत्या त्वन्यथा व्याख्या- तम् । जाग्रति मनुष्ये यत्पापं कृतं स्वप्ने पितृषु यत्पापं कृतम् तस्मान्मा मुञ्चतु । 'मनुष्या वै जागरितं पितरः सुप्तं मनुष्यकि- ल्बिषाञ्चैवैनं पितृकिल्बिषांच्च मुञ्चन्ति ' ( १२ । ९ । २ । २ ) इति श्रुतेः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

यद्वामे॒ यदर॑ण्ये॒ यत्स॒भाय॒ यदि॑न्द्रि॒ये । यच्छूद्रे यदर्य॒ यदेन॑श्चकृ॒मा व॒यं यदेक॒स्याधि॒ धर्म॑णि॒ तस्यो- व॒यज॑नमसि ॥ १७ ॥

उ० यामे यदरण्ये यत्सभायां यत् इन्द्रिये इन्द्रि यविषये । 'देवविषये' इति श्रुतिः । यत् शूद्रे यत् अर्ये । 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' । यच्च एतद्व्यतिरिक्तमेनः चक्रम ययम् । यच्च एकस्य आवयोः पत्नीयजमानयोः अधिधर्मणि एनः तस्य एनसः अवयजनमसि । अवपूर्वो यजतिर्नाशने वर्तते । नाशनमसि ॥ १७ ॥

म० लिङ्गोक्तदेवतं यजुः । ग्रामे अरण्ये वने सभायां पक्षपातादि यदेनः इन्द्रिये इन्द्रियविषये पररापवादपरनारीदर्श- नादि यत् देवविषये वा शुले अर्थे वैश्ये। 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' ( पा० ३ । १ । १०३ ) इति निपातः । यत् पापं वयं चक्रम । आवयोः पत्नीयजमानयोरेकस्य अधिधर्मणि कर्मणि अधिकर्मविषये यदेनो धर्मलोपलक्षणम् । तस्यैनसः पापस्या- वयजनं नाशनं त्वमसि । नाशकोऽसीत्यर्थः । कुम्भं प्रति वच- नम् । अव पूर्वो यजिर्नाशनार्थः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

यदा॑पो अ॒ध्या इति॒ वरु॒णेति॒ शर्पामहे॒ तत
वरुण नो मुञ्च । अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि
निचुम्पुणः । अव॑ दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽय॒क्ष्यव॒ मर्त्यैर्म-
त्यैकृतं पुरुराणों देवरि॒षस्पा॑हि ॥ १८ ॥

उ० यदापः व्याख्यातः । अवभृथनिचुम्पुण व्याख्यातः । इयांस्तु विशेषः । अयक्षीति यजतेरिह रूपम् । पूर्ववच्च ऋतुयागे भयाजिषमिति ॥ १८ ॥

।

एकोनविंशी ।

समु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्व॒न्तः सं त्वा॑ विश॒न्त्वोष॑धी-
रु॒ताप॑ । सुमि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु
दुर्मंत्र॒यास्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यँ
द्विष्मः ॥ १९ ॥

उ० समुद्रे ते । द्विपदा विराट् । सुमित्रिया न इत्यपोऽञ्जलिना आदाय दुर्मित्रिया इति द्वेष्यंप्रति सिञ्चति ॥ १९ ॥

विंशी ।

द्रुप॒दादि॑व मुमुचानः स्व॒न्नः स्नातो मर्लादिव । पू॒तं प॒वित्रे॑णे॒वाज्य॒माप॑ः शुन्धन्तु मैनसः

11 30 11

नीया । द्रुममयः पदः द्रुपदः पादुका उच्यन्ते । तथाच उ० दुपदादिव । अनुष्टुप् अब्देवत्या वा सोपप्लव- यास्कः 'कनीनकेव विद्रधे नवे द्रुपदे' इति । मुमुचानः यथा द्रुममयात्पादात् मुच्यमानः पुरुषः तज्ज्ञैर्दोषैः असंबध्यमानः पृथग्भवेत् । यथाच स्विन्नः प्रस्विन्नः पुरुषः स्नातः मलात्पृ- थग्भवेत् । प्रस्विन्नस्य हि कृत्स्त्रो मल उपैति । यथाच पूतं पवित्रेण कम्बलमयेन आज्यं घृतं पृथग्भवेत् कीटिकातः एव- मापः शुन्धन्तु पृथक्कुर्वन्तु मामेनसः पापात्सकाशात् ॥ २०॥

।

म० 'अवभृथवत्स्नाला वा सोपासनं द्रुपदादिवेति' ( का० स्नात्वा कर्मकाले घृतं षासोऽप्सु क्षिपतः अब्देवत्यानुष्टुप् । १९ । ५ । १६ ) । जलस्थावेव जायापती सौमिकावभृथवत् आपो जलानि एनसः पापात् मा मां शुन्धन्तु पुनन्तु पापात् पृथक् कुर्वन्तु । तत्र दृष्टान्तत्रयमाह द्रुपदादिवेति 'पलाशी - दुमागमाः' इत्यभिधानोतेः ( अम० २ । ४ । ५ ) दुस्तरुः तन्मयं पदं द्रुपदं पादुका तस्मान्मुमुचानः पृथग्भवन् यथा पादुकादोषैरसंबद्धो भवति। मुचेर्विकरणव्यत्ययेन शानचि जुहो- त्यादित्वाद्विले मुमुचान इति रूपम् । यथाच खिन्नः खेदयुक्तः स्नातः सन् मलात् पृथग्भवति । आज्यमिव यथा पवित्रेण कम्बलमयेन पूतं गालितमान्यं घृतं कीटेभ्यः पृथग्भवति । तथापो मां शुन्धन्तु ॥ २० ॥

एकविंशी ।

म० यदापः । व्याख्यातम् ( अ० ६ । क० २२ ) पूर्व- वन्मज्जनम्' ( का० १९ । ५ । १४ ) । पूर्ववदिति अवभृथे- त्यादि ओषधीरुताप इत्यन्तेन ( १९ ) सुराकुम्भस्य जले मज्जनम् । अवभृथ । व्याख्यातम् ( अ० ३ । क० ४८ । अ० ८ । क० २५ ) इयान्विशेषः । अयक्षि अवायक्षि नाशि- तवानस्मि यजेर्लुङि तढि उत्तमैकवचने रूपम् । पूर्वत्र भया- देव॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ २१ ॥

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

३८९

एवं चेत् अतस्त्वां समिन्धनमुपादाय एधिषीमहि । आदधाति समिदसि । यतश्च समिन्धनमस्यग्नेः तेजश्चासि अग्नेः । दाह्य संयोगेनाग्निर्ज्वलतीत्येतदभिप्रायम् । अतस्त्वां ब्रवीमि । तेजो मयि धेहि । जुहोति । समावर्ति गायत्री । यस्मा-

उ० उत्तरति । उद्वयम् अनुष्टुप्सौरी । उद: अगन्म । आख्यातेन संबन्धः । उद्गन्म उद्गताः स्म वयं तमस स्परि । तमसोधि तमोबहुलादस्माल्लोकात् । स्वः स्वर्ग लोकं पश्यन्तः । उत्तरम् उद्गततरमस्माल्लोकात् । ततोऽपि देवं सूर्य देवत्रा देवेषु उद्गम्म ज्योतिः । उत्तमं सर्वेभ्योत्समावर्तते नश्वरत्वादियं पृथिवी । यस्माच्च समावर्तते उषाः । ज्योतिर्भ्यः ॥ २१ ॥

म० 'सोमवदुत्क्रमणमागमनं च' (का० १९ । ५ । १७ ) । सोमवदिति उद्वयमिति मन्त्रेण जलान्निष्क्रमणम् । 'अपाम सोमममृता अभूम' इति जपतां सर्वेषां त्रिपशुदेशमागमनमिति सूत्रार्थः । सूर्यदेवत्यानुष्टुप् प्रस्कण्वदृष्टा । वयं तमसः परि तमसः सकाशात् तमोबहुलादस्माल्लोकात् उदगन्म उद्गता निर्गताः । गमेर्लङि शपि लुप्ते मस्य नः । कीदृशा वयम् । उत्तरमुत्कृष्टतरं स्वः स्वर्गं पश्यन्तः ईक्षमाणाः । किंच देवत्रा देवलोके सूर्य देवं पश्यन्तः सन्त उत्तमं ज्योतिर्ब्रह्मरूपमुद्गन्म

प्राप्ताः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

आपो॑ अ॒द्यान्व॑चारिष॒ रस॑न॒ सम॑सृक्ष्महि । पय॑स्वानन्न॒ आग॑सं॒ तं मा॒ ससृ॑ज॒ वर्च॑सा प्र॒जया॑ च॒ धने॑न च ॥ २२ ॥

यस्माच्च समावर्तते एवं सूर्यः । यस्माच्च समावर्तते एवं विश्वम् । इदं जगत् जङ्गमादि । अतो वैश्वानरस्य ज्योतिः भूयासम् । 'वैश्वानरः परं ब्रह्म' इत्याहुरौपनिषदिकाः । विभून् कामान् व्यश्भवै प्राप्नुयाम् । भूः भुवनमात्राभि- । संबन्धेन सुहुतमस्तु ॥ २३ ॥

,

म० 'एधोऽसीति समिधमादायाहवनीयेऽभ्यादधाति समि- दसीति' ( का० १९ । ५ । १९ ) । यजमानः एधोऽसीति मन्त्रेण समिधं गृहीत्वा समिदसीति मन्त्रेणानौ दधाति । समि- देवत्ये यजुषी । हे समित्वमेधः, एधयति दीपयतीति एधः दीपिकासि । वयं त्वत्प्रसादादेविषीमहि धनादिभिर्वृद्धिं व्याप्नु- याम । एधतेराशीर्लिङ् । हे समित् त्वं समिदसि समिन्धयति दीपयतीति समित् तेजश्चासि तत्संयोगेनाग्नेर्ज्वलनात् । अतो मयि विषये तेजो धेहि धारय । 'जुहोति समाववतति' (का० १९ । ५ । २० ) । यजमानः सकृद्गृहीतमाज्यं कण्डि- काशेषेण जुहोति । समाववर्ति आग्नेयी गायत्री । वैश्वानर- ज्योतिरिति यजुः आग्नेयम् । पृथिवी समाववर्ति सम्यगावर्तते । उ० आहवनीयमुपतिष्ठते । आपो अद्य पङ्किरानेयी । विकरणव्यत्ययेन वृतेः शपः श्लुः । नश्यतीत्यर्थः । उषाः दिव- योऽहम् आपः अद्यास्मिन्नहनि अन्वचारिषम् । अनुचरितवा - सोऽपि समाववर्ति सूर्यः समावर्ति । उ एवार्थे । विश्वमिदं नस्मि अनेनावभृथकर्मणा । यश्चाहम् अब्जेन रसेन समस्- । जगत् समाववर्ति । अतोऽहं वैश्वानरज्योतिः भूयासम् । क्ष्महि संसृष्टवानस्मि । यश्चाहं पयस्वान् उदकवान्सन् । हे । विश्वेभ्यो नरेभ्यो हितो वैश्वानरः परमात्मा तद्रूपं ज्योतिर्ब्रह्मैव अग्ने, आगमम् आगतवानस्मि । तं मामागतवन्तं सन्तम् भूयासम् । विभून्महतोऽपि कामान्मनोरथान् व्यश्नवै प्राप्नुयाम् । संसृज वर्चसा प्रजया च धनेन च ॥ २२ ॥ भूः स्वाहा भुवनं भूः सत्तामात्रं ब्रह्म तस्मै स्वाहा सुहुतमस्तु भूरित्यव्ययम् ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

अ॒भ्याद॑धामि स॒मिध॒मग्ने॑ व्रतपते॒ स्वय॑ । व्र॒तं च॑
श्रद्धां चोपै॑म॒न्धे त्वां दीक्षि॒तो अहम् ॥ २४ ॥

म० 'आहवनीयमुपतिष्ठत आपो अद्येति' (का० १९ । ५ । १८ ) । यजमान आहवनीयमुपतिष्ठते । अभिदेवत्या पतिः । हे अ, तं मां वर्चसा ब्रह्मवर्चसेन प्रजया पुत्रादिकया धनेन सुवर्णादिकेन च त्वं संसृज संयोजय । योऽहमद्य अप अन्वचारिषम् अवभृथकर्मणा जलमनुचरितवानस्मि प्राप्तोऽस्मि । चरतेर्लुङ् । यश्चाहं रसेन जलेन समसृक्ष्महि संसृष्टोऽस्मि । सृजेर्लुङ् वचनव्यत्ययः । यश्चाहं पयखानुदकवान्सन् आगम- । धोऽभ्यादधाति तिसृभिरनुष्टुठिभराझेयीभिः । प्रथमा व्रतग्रह- मागतवानस्मि । गमेर्लुङि 'पुषादि -' ( पा० ३ । १ । ५५ ) णीया । यामेताम् अभ्यादधामि समिधम् हे अग्ने व्रतपते, इति चलेरङ् । तं मां वर्च आदिभिर्योजय ॥ २२ ॥ त्वयि अनया व्रतं च श्रद्धां च उपगच्छामि । ततः इन्धे त्वाम् अहं दीक्षितः सन् ॥ २४ ॥

1

त्रयोविंशी ।

I

एर्धोऽस्येधिषी॒महि॑ स॒मद॑सि॒ तेजो॑ऽसि॒ तेजो
मयि॑ धेहि । स॒माव॑वर्तं पृथि॒वी समु॒षाः समु॒ सूर्य॑ः ।
समु॒ विश्व॑मि॒दं जग॑त् ॥ वैश्वान॒रज्योतिर्भूयासं
विभून्कामान्व्यभवै भूः स्वाहा॑ ॥ २३ ॥

उ०

यजमान आहवनीये तिस्रः समि-

म० 'अभ्यादधामीति प्रत्यृचमाहवनीये तिस्रः समिधो- ऽभ्यादधाति ' ( का० १९ । १ । १२ ) । सौत्रामण्यादावादि- त्येष्टिं समाप्य त्रिपश्वर्धमाहवनीयदक्षिणाम्नी विहृत्याभ्यन्वाधान ब्रह्मवरणं च कृत्वाहवनीये यजमानस्तिस्रः समिधः प्रत्यृचमा- । दधाति । अग्निदेवत्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः आश्वतराश्विदृष्टाः । हे उ० समिधमादत्ते । एधोऽसि एधः समिन्धनमस्यतेः । अम्भे, व्रतपते व्रतस्य कर्मणः पालक, अहं समिधं लयि अभ्या-

३९०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ विंशोऽध्यायः २० ]

दधामि जुहोमि तेन समिदाधानेन दीक्षितः सन्नहं व्रतं कर्म अच्युतः अनश्वरो रसश्च सोममवतु आलिङ्गतु । किमर्थं । मदाय श्रद्धां विश्वासं चोपैमि उपगच्छामि । वा लामिन्धे दीप - । मत्ततायै । सुरायुक्तः सोमः पीतो मदजनको भवति अत

यामि ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

यत्र॒ ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रं च॑ त॑ लो॒कं पुण्यं प्रज्ञैषं॒ यत्र॑

स॒म्यभ्वौ चर॑तः स॒ह । दे॒वाः स॒हाग्निना॑ ॥ २५ ॥ उ० यन्त्र ब्रह्म । यत्र ब्रह्म च मूर्तिमत् क्षत्रं च । सम्यञ्चौ समीची इति प्राप्ते लिङ्गव्यत्ययः । चरतः सह अवियोगेन । तं लोकं पुण्यं प्रज्ञेषं प्रज्ञानं वा प्राप्ता भवन्तीत्यतः तल्लोक- गमनं प्रार्थ्यते । यत्र देवाः सहाग्निना चरन्ति ॥ २५ ॥ म० पुण्यं पवित्रं लोकं प्रज्ञेषं जानीयाम् । लोकमप्राप्तानां तल्लोकज्ञानं न भवतीति खर्लोकगमनं प्रार्थ्यते । तं कम् । यत्र लोके ब्रह्म ब्राह्मणजातिः क्षत्रं क्षत्रियजातिश्च सहावियोगेन चरतः तिष्ठत इत्यर्थः । कीदृशे ब्रह्मक्षत्रे । सम्यञ्चौ लिङ्गव्य- त्ययः । समीची सम्यक् अञ्चतस्ते । तत्र चामिना सह देवाः संचरन्ति । सदा च विप्राः क्षत्रियाश्च यं गच्छन्ति तं देवलोकं प्राप्नुयामित्यर्थः ॥ २५ ॥

1

पड़िशी ।

तं

उभयोर्योगोऽस्तु ॥ २७॥

अष्टाविंशी ।

स॒ञ्चन्ति॒ परि॑षिञ्च॒न्त्युत्सञ्चन्ति पुनन्ति च ।
सुरा॑यै ब॒त्रै मदे॑ कृ॒त्वो व॑द॒त वि॒वः ॥ २८ ॥

उ० पूतामादत्ते । सिञ्चन्ति परि । अनुष्टुप् सौमी ऐन्द्री वा । सिञ्चन्ति याम् आचामभावमुपगताम् । आचामो भक्तमण्डः । परिषिञ्चन्ति पयःप्रभृतिभिः । उत्सि- ञ्चन्ति च ग्रहैः । पुनन्ति च यां गोवालपवित्र- हिरण्यादिभिः । तस्यै सुरायै बत्रै बभ्रुवर्णायै । षष्ठ्यर्थे चतुथ्यौ । मदेऽवस्थितः इन्द्रः । किंत्वो वदति किंत्वः किंत्वः इति वदति किं त्वं कस्य त्वं ब्रूहीति वदति ॥ २८ ॥

म० सुरादेवत्येन्द्रदेव त्यावानुष्टुप् । पूतसुरादाने विनियोग उक्तः (का० १९ । २ । ६ ) । बभ्वै बभ्रुवर्णायै तस्यै सुरायै । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सुराया मदे स्थितः सुरया मत्तः इन्द्रः किंवः किंव इति वदति त्वं किम् कस्य त्वमित्याद्यन्यतिरस्कारकरं वचो वदति । यां सुरां सिञ्चन्ति पात्रे ऋत्विजः परिषिञ्चन्ति पयआदिभिः उत्सिञ्चन्ति । ग्रहैः गोवालपवित्र हिरण्यादिभिः पुनन्ति च ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

धा॒नाव॑न्तं कर॒म्भिण॑मपू॒पव॑न्तमु॒क्थिन॑म् ।
प्रातर्जुषस्व नः ॥ २९ ॥

यत्रेन्द्र॑श्च वा॒युश्च॑ स॒म्यभ्च॒ चर॑तः स॒ह । लो॒कं पुण्यं प्रज्ञेषं॒ यत्र॑ स॒दिर्न वि॒द्यते॑ ॥ २६ ॥ उ० यत्रेन्द्रः । यत्र इन्द्रश्च वायुश्च सम्यञ्चौ संगतौ चरतः सह अवियुक्तौ । तं लोकं पुण्यं प्राप्नुयाम् । यत्र सेदिर्न विद्यते । अन्नलाभनिमित्तं सदनं कातर्यात्सेदिः ॥२६॥ म० यत्र लोके इन्द्रश्च वायुश्च सम्यञ्च सह चरतः । यत्र 'च सेदिः सदनं सेदिः 'आहगम - ' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति चात्किप्रत्ययः लिवत्त्वादेत्वाभ्यासलोपौ । अन्नाप्राप्तिजनितं । सवने दुःखं सेदिः स यत्र न विद्यते तं लोकं पुण्यं पवित्रं प्रज्ञेषं प्रजानीयाम् । जानातेः 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिपीटि च रूपम् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

अ॒श॒न ते अ॒शुः पृच्यतां परु॑पा॒ पर्रुः । ग॒न्धस्ते॒ सोम॑मवतु॒ मदा॑य॒ रसो अच्युतः ॥ २७ ॥ उ० अधूंशुना ते । द्वितीया सुरासन्धानेऽनुष्टुप् । सोम- स्यांशुना ते तव हे सुरे, अंशुः पृच्यतां संपृच्यतां संमृज्यताम् । परुषा च परुः पर्वणा च पर्व संपृच्यताम् । एवं च कृत्वा गन्धस्तव सोममवतु संपृणक्तु समालिङ्गताम् । मदाय च रसः अच्युतः अनश्वरः आलिङ्गताम् ॥ २७ ॥

उ०

धानावन्तं करम्भिणम् । ऐन्द्री गायत्री प्रात:- पुरोडाशानां पुरोनुवाक्या । धानावन्तं धानाभिः संयुक्तं । करम्भिणं करम्भेण संयुक्तम् । अपूपवन्तं अपूपेन संयुक्तम् । उक्थिनं वचनवन्तं स्तुतिमन्तं भागम् हे इन्द्र, प्रातःसवने जुषस्व सेवस्व नः अस्माकम् ॥ २९॥

म० इन्द्रदेव त्या गायत्री विश्वामित्रदृष्टा स्मार्ते श्रवणाक- मैणि धानाहोमे विनियुक्ता प्रातःसवने पुरोडाशपुरोनुवा - क्यापि । हे इन्द्र, वं प्रातःकाले नोऽस्माकं पुरोडाशं जुषस्व । कीदृशम् । धानावन्तं धाना विद्यन्ते यत्र तम् । करम्भ कर- म्भोऽस्यास्ति । अपूपवन्तमपूपाः सन्ति यत्र । उक्थिनमुक्थं शस्त्रं यत्र स्तुतियुक्तम् ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

बृह॒दिन्द्रा॑य॒ गायत॒ मरु॑तो वृत्र॒हन्त॑मम् । येन॒ ज्योति॒रज॑नयन्नृता॒वृधो॑ दे॒वं॑ दे॒वाय॒ जागृ॑वि ॥ ३० ॥ उ० बृहदिन्द्राय । ऐन्द्राबृहत्या गायतीति । साम्न-

म० सुरादेवल्यानुष्टुप् सुरासंसर्जने विनियुक्ता । तत्सूत्रं सौत्रामण्यारम्भे (का० १९ । १ ) लिखितम् । हे सुरे, ते तव अंशुः भागः सोमस्यांशुना भागेन सह पृच्यतां संयुज्यताम् । इयं योनिः । बृहत्साम इन्द्राय गायत उपशब्दयत । हे तव परुः पर्व सोमस्य परुपा पर्वणा सह पृच्यताम् । तव गन्धः । मरुतः । ऋत्विजो वा मरुतः । वृत्रहन्तमम् वृत्रंप्रति अति-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

शयेन हन्ति गच्छतीति वृत्रहन्तमः । एवमेव व्याख्येयम् । येनैवं पदकारः पदं चक्रे । वृत्रहन्तममिति मकारान्तावग्र- हणम् । अथ कोर्थः । पाप्मानं प्रति अतिशयेन हन्तारं साम गायतीति । येन साम्ना ज्योतिः अजनयन् । ऋतावृधः सत्यवृधो वा यज्ञवृधो वा । इन्द्रस्य । यद्वा । ऋतावृधो देवाः । कथंभूतं ज्योतिरजनयन् । देवं दातृ । देवाय इन्द्राय दातुः । जागृवि जागरणशीलं स्वाधिकाराव हि तचित्तम् ॥ ३० ॥

म० 'ऐन्द्र्यां बृहत्यां गायति' (का० १९ । ५ । २ ) । अध्वर्युप्रेषितो ब्रह्मा इन्द्रदेवतायां बृहत्यां साम गायति । इन्द्रदेवत्या बृहती नृमेधपुरुष मेघदृष्टा । हे मरुतः । ऋत्विजः, इन्द्राय इन्द्रार्थं यूयं बृहत्साम गायत सामगानं कुरुत । कीदृशम् । बृहत् वृत्रहन्तमम् वृत्रं पापं प्रति अतिशयेन हन्ति गच्छति वृत्रमसुरं नाशयति वा । 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । १७ ) इति नुम् । ऋतं यज्ञं वर्धयन्ति ऋतवृधः देवा ऋत्विजो वा । येन सामगानेन देवाय इन्द्राय ज्योतिः तेजः अजनयन्नुद- पादयन् । कीदृशं ज्योतिः । देवं दीप्यमानम् । जागृवि जाग- ताँति जागृवि जागरणशीलम् । अविनश्वरमित्यर्थः । सामगाने - नेन्द्रस्तेजस्वी जात इत्यर्थः ॥ ३० ॥

1

एकत्रिंशी । अध्व॑यो॒ अप्र॑भिः सु॒त् सोमे॑ प॒वित्र॒ आन॑य । पु॒ना॒ाहीन्द्रा॑य॒ पात॑वे ॥ ३१ ॥

३९१

म० 'त्रयस्त्रिंशं वसाग्रहं गृह्णाति यो भूतानामिति' (का० १९ । ४ । २४ ) । 'प्रागभिषेकात्सीसेन तन्त्रमिलि' ( १९ । ८० ) पोडशभिर्द्वात्रिंशद्वाग्रहाः तेषां संस्रवैर्यजमा- नाभिषेकः कृतः । ततोऽध्वर्युर्यो भूतानामिति सार्धकण्डिकात्म- केन मन्त्रेण त्रयस्त्रिंशं वसाग्रहमार्षभखुरेण गृह्णाति । आत्म- वादिनीग्रहदेवत्या कौण्डिन्यदृष्टा पङ्किः । यः परमात्मा भूतानां जराय्वादिभूतानां चतुर्विधानामधिपतिः अधिकं पालकः । यस्मिन् आत्मनि लोका भूरादयोऽधिश्रिताः आश्रिताः । लोका यदाधारा इत्यर्थः । महान् सर्वोत्कृष्टो यः महतः महत्त त्वप्रमुखस्य तत्त्वगणस्य ईशे ईष्टे नियन्ता वर्तते 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति तलोपे लटि f प्रथमैकवचने ईशे इति रूपम् । 'अधीगर्थदयेशाम् ' ( पा० २ । ३ । ५२ ) इति कर्मणि षष्ठी । हे ग्रह, अहं तेन परमात्मना कृत्वा त्वा त्वां गृह्णामि मयि परमात्मभावमापन्ने मयि विषये अहं त्वां गृह्णामि ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

उपयाम गृहीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वा॒ सर॑स्वत्यै स्त्रेन्द्रा॑य॒ त्वा सु॒त्राणि॑ । ए॒ष ते॒ योनि॑र॒श्विभ्यां॑ त्वा सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य॒ त्वा सु॒त्राम् ॥ ३३ ॥

उ० उपयाम गृहीतोऽसीति व्याख्यातम् ॥ ३३ ॥ म० उपयाम० यजुः साम त्रिष्टुप् । व्याख्यातम् ( अ० १० । क० २३ ) एष ते यजुः प्राजापत्या बृहती । सादने विनि- उ० ब्रह्मानुमन्त्रणम्। अध्वर्यो अद्रिभिः । ऐन्द्री गायत्री । हे अध्वर्यो, अद्रिभिः ग्रावभिः सुतमभिषुतं सोमम् पवित्रे । योगः । ग्रहदेवते द्वे यजुषी ॥ ३३ ॥ आनय आसिञ्च । ततः पुनाहि पुनीहि । इन्द्राय इन्द्रस्य । पातवे पानार्थम् ॥ ३१ ॥

म० 'ब्रह्मानुमन्त्रणमध्वर्यो अद्रिभिरिति ' ( का० १९ । २ । ११ ) । ब्रह्मा पयोऽनुमन्त्रयते । ऐन्द्री गायत्री । हे अध्वर्यो, त्वं सोमं पवित्रे कम्बलमये आनय सिञ्च । कीदृशम् । अद्रिभि- ग्रीभिः सुतमभिषुतम् । ततः पुनाहि पुनीहि गालय । इत्वा- भाव आर्षः । किमर्थम् । इन्द्राय पातवे इन्द्रस्य पानार्थम् । तुमर्थे तवेप्रत्ययः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

।

यो भू॒ताना॒मधि॑पति॒र्या॑स्मि॑लो॒का अर्धश्रिताः । य ईशे॑ मह॒तो म॒हाँस्तेन॑ गृह्णामि॒ त्वम॒हं मयि॑ गृह्णामि त्वामहम् ॥ ३२ ॥

उ० त्रयस्त्रिंशं वसाग्रहं गृह्णाति । यो भूतानां पङ्किः । सोमप्रवादः । यो भूतानां चतुःप्रकाराणाम् अधिपतिः । यस्मिंश्च लोका अधि उपरि श्रिताः स्थिताः । यश्च ईशे महतः विकारजातस्य । स्वयं च महान् । तेन गृह्णामि त्वाम् अहम् ॥ ३२ ॥

।

चतुस्त्रिंशी ।

प्रा॒ण॒पा मे॑ मै अपन॒पाश्र्च॑नु॒पाः श्रत्र॒पाश्च॑ मे । वा॒चो मे॑ वि॒श्वभे॑षजो॒ मन॑सोऽसि वि॒लायकः ॥ ३४॥

उ० ऋत्विजः प्राणभक्षं भक्षयन्ति । प्राणपा इति द्वाभ्यामनुष्टुवुपरिष्टादृहतीभ्यां प्राणादिपरिचयाय । यस्त्वं प्राणपाः मम असि अपानपाश्चक्षुष्पाश्च श्रोत्रपाश्च मे । वाचश्च मे विश्वभेषजः सर्वभेषजकारी । मनसश्चासि विला - यकः । 'लीङ् श्लेषणे' सर्वकरणेषु संश्लेषकः ॥ ३४॥

म० 'शेषमृत्विजः प्राणभक्षं भक्षयन्ति' ( का० १९ । ५।९) । सहश (?) ग्रहहोमानन्तरं शेषमृत्विजः सर्वेऽवजिघ्रन्ति कण्डिकाद्वयेन । महदेव द्वे अनुष्टुपरिष्टात्यो । है ग्रह, त्वं मे प्राणपा असि । प्राणान् पाति रक्षति प्राणपाः । अपानपाः अपानस्य रक्षकोऽसि । चक्षुषी पातीति चक्षुष्पाः । मे मम श्रोत्रपाश्चासि श्रोत्रेन्द्रियं पासि । मे वाचो वागिन्द्रियस्य विश्वभेषजः विश्वं सर्वं भेषजमौषधं यस्मात्स वाचः औषध- मुन्मार्गनिवृत्तिर्जपादौ प्रवृत्तिश्च तत्कर्ता । मनसो विलायक - श्वासि विलाययति विषयेभ्यो निवर्त्यात्मनि स्थापयतीति विला- यकः आत्मज्ञानप्रदोऽसीत्यर्थः । यद्वा 'ली श्लेषणे' विलाययति

३९२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

चक्षुरादिभिः सह श्लेषयति विलायकः । सर्वेन्द्रियैः सह मनः
संयोजयसीत्यर्थः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

अ॒श्विन॑कृ॒तस्य ते॒ सर॑स्वतिकृत॒स्येन्द्रेण सुत्रार्णा कृ॒तस्य॑ । उप॑हूत॒ उप॑हूतस्य भक्षयामि ॥ ३५ ॥

उ० किंच अश्विनकृतस्य ते । नकार उपजनः । करो-
तिर्दर्शनार्थः । अदृष्टस्य सरस्वतिदृष्टस्य ते इन्द्रेण सुत्रागा
दृष्टस्य ते । उपहूतश्चाभ्यनुज्ञात एताभिर्देवताभिः उपहूतस्य
च सोमस्य ऋत्विग्भिः भक्षयामि ॥ ३५ ॥

म० हे ग्रह उपहूत, आज्ञप्तोऽहं ते तव त्वां भक्षयामि । कर्मणि षष्टी । कीदृशस्य ते । अश्विनकृतस्य करोतिदर्शनार्थः । अश्विनावेवाश्विनौ स्वार्थेऽण् । वृद्ध्यभाव आर्षः । आश्विनाभ्यां कृतो दृष्टस्तस्य । सरखत्या कृतः सरखतिकृतः सरखत्या दृष्टस्तस्य 'ड्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्वहुलम् ' ( पा० ६ । ३ । ६३) इति सरखतीशब्दस्य हखः । सुष्ठु त्रायते रक्षति सुत्रामा तेनेन्द्रेण कृतस्य दृष्टस्य । उपहृतस्य ऋत्विग्भिः कृतोपह-

वस्य ॥ ३५ ॥

पटूत्रिंशी ।

समि॑द्ध॒ इन्द्र॑ उ॒षसा॒ामनी॑के पुरोरुच पूर्व॒क्रुर्द्वा वृधा॒नः । त्रि॒भिर्दे॒वैस्वि॒शता॒ वज्र॑बाहुर्ज॒घान॑ वृ॒त्रं वि दुरौ ववार ॥ ३६ ॥

।

उ० समिद्ध इन्द्रः । इत उत्तरं होत्रमैत्रावरुणं च सौन्नामण्याः आअश्वमेधात् । तत्रैन्द्रस्य पशोरेकादशयाजाः तत्रेता आयोज्या ऐन्द्यस्त्रिष्टुभः । यास्तु आग्निदेवताः 'इध्मः तनूनपात् नराशंसः इडः बर्हिः द्वारः उपासानक्ता दौन्यौ- होतारौ तिस्रो देव्यः त्वष्टा वनस्पतिः स्वाहाकृतयः' इति । ता यथायोगं विशेषणत्वेन व्याख्यायन्ते । द्विस्थान इन्द्रो sa स्तूयते । यः समिद्ध: संदीप्तः आदित्यानां त्वमिन्द्र, उपसामनीके मुखे । उपसां हि यत्र मुखं तत्र भगवानादित्यो- ऽवतिष्ठते । पुरोरुचा अग्रतोगामिन्या दीया वावृधान इति संबन्धः । पूर्वकृच्च पूर्वा दिशं करोति । तदुदयोपल- "क्षिता हि पूर्वा दिक् संभवति । स एव मध्यस्थानः सन् त्रिभिर्देवैः सहितः वज्रबाहुः वज्रपाणिः जघान वृत्रं मेघम् विदुरो वार । हत्वा च वृत्रं विविधान् विवृतान् अकरोत् । विदुरः द्वाराणि स्रोतांसि तस्यैव मेघस्य । द्वारशब्दस्य दुर इति छान्दसं संप्रसारणम् ॥ ३६ ॥

म० आध्वर्यवं समाप्तम् । इतः सौत्रामणिकं हौत्रमुच्यते । 'समिद्ध इन्द्र इत्याप्रियः प्रथमस्य ' ( का० १९ । ६ । १२ ) । समिद्ध इत्याद्या एकादश ऋचः प्रथमस्यैन्द्रस्य पशोराप्रियः प्रयाजयाज्याः । आङ्गिरसदृष्ट्रा एकादशाप्रियः त्रिष्टुभः तासां . क्रमादेता देवता इध्मः तनूनपान्नराशंसो वा इडः बर्हिः

।

स्वाहाकृतयः

.

[ विंशोऽध्यायः २० ]

द्वारः उषासानक्ता दैव्यौ होतारौ तिस्रो देव्यः त्वष्टा वनस्पतिः एता देवताः यथायोगमिन्द्र विशेषणत्वेन व्याख्येयाः । अनुवाकेनानेनेन्द्रः स्तूयते । इन्द्रो वृत्रं मेघं दैत्यं वा जघान हतवान् । दुरः द्वाराणि च विववार मेघस्य द्वाराणि स्रोतांसि विवृतान्यकरोत् । दैत्यपक्षे तत्पुरद्वाराणि शून्यान्य- करोत् । द्वारशब्दस्य संप्रसारणे दुर इति रूपम् । कीदृश इन्द्रः । समिद्ध: संदीप्तः उषसामनीके मुखे प्रातः काले पुरोरुचा अग्रे प्रसरन्त्या दीया पूर्वकृत्पूर्वं दिशं करोतीति आदित्या- त्मना पूर्वस्याः कर्ता । नाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । त्रिभिर्देवैः त्रिंशता च त्रयस्त्रिंशदेवैः सह वावृधानः वर्धमानः । वृधेर्विक- रणव्यत्ययेन शपः 'तुजादीनां दीर्योऽभ्यासस्य' (पा० ६ १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः संहितायाम् । वज्रबाहुः वज्रं बाहौ यस्य वज्रपाणिः ॥ ३६ ॥

:

सप्तत्रिंशी ।

नरा॒शसः प्रति॒ शूरो॒ मिमा॑न॒स्तनूनपा॒त्प्रति॑ य॒ज्ञस्य॒ धाम॑ । गोभि॑र्व॒पावा॒न्मधु॑ना सम॒ञ्जन्हिर॒ण्यै- श्च॒न्द्र य॑जति॒ प्रचे॑ताः ॥ ३७ ॥

उ० नराशंसः । एकस्यामेव ऋचि नराशंसः तनूनं - पान्नाप्रीणामनुवाके । व्यवहितपदप्रायोयं मन्त्रः । यः शूरः नाः शंसन्तीति । प्रतिप्रति मिमानो मिमीते मिमानः प्रति- इन्द्रः सन् नराशंसः । यश्च यज्ञो भवति नरा अस्मिन्नासी- गणयन् यज्ञस्य धाम स्थानम् गोप्रभृतिपशुसंबन्धिनीभिः वपाभिः वपावान् हिरण्यैर्वपापूर्वैः यश्चाधानभूतैः चन्द्री ! चन्द्रमिति हिरण्यनाम । यश्च शूर इन्द्रः तनूनपात् घृतं भवति मधुना । मधुस्वादेन घृतेन समञ्जन् हवींषि । गौरत्र तनूरु- च्यते । ततोऽस्यां भोगास्तत्याः पयो जायते पयस आज्यं जायत इति । तं शूरमिन्द्रं यजमानो यजति प्रचेताः प्रकृ- ष्टज्ञानः ॥ ३७ ॥

म० एकस्यामृचि नराशंसतनूनपातौ । प्रचेताः प्रकृष्टं चेतो ज्ञानमस्य स प्रचेताः कर्मज्ञाता यजमानस्तमिन्द्रं प्रतिय- जति प्रत्यहं यजति । तं कम् । य ईदृशः नराशंसः नरैर्ऋलि - ग्भिरा समन्तात् शस्यते शस्त्रैः स्तूयते स नराशंसः । यज्ञ ' नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति' ( निरु० ८ । ६ ) इति यास्को- तेर्नराशंसो यज्ञः तद्रूपस्तद्वान्वा । यज्ञस्य धाम स्थानं प्रतिमिमानः मिमीते मिमानः प्रतिगणयन् । यज्ञस्थानानि जानन्नित्यर्थः । एकः - प्रतिर्मिमान इत्यनेन संबध्यतेऽपरी यज- तीत्यनेन । तथा शूरः शौर्यवान् । तनूनपात् तनोति विस्वा - रयतिः सृष्टिं तनूः प्रजापतिर्मरीचिस्तस्य नपात् पौत्रः । कश्य- पात्मज इत्यर्थः । यद्वा तनूं शरीरं न पातयति रक्षति जांठ- राग्निरूपेणेति तनूनपात् अग्निस्तद्रूपः । यद्वा तनोति भोगा- निति तनूः गौस्तस्या नपात् पौत्रं घृतम् । गोः पयो जायते पयस आज्यमिति घृतरूपस्तद्वान् वा । गोभिर्वपावान् पशुसंव

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंबलिता ।

३९३

न्धिनीभिर्वपावान् वपायुक्तः मधुना मधुखादोपेतेन घृतेन प्रदिशन् उपदिशन् प्रदिशतीति प्रदिशन् 'सुपां सुलुक् -' ( पा० समञ्जन् हवींषि भक्षयन् हिरण्यैः पश्ववदानभूतैः । चन्द्री चन्द्रं । ७। १ । ३९ ) इत्यादिना विभक्तदेशः । उरुप्रथाः । प्रथनं सुवर्णमस्यास्तीति चन्द्री ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

ईडितो दे॒वैर्हरि॑वाँ २॥ अभि॒ष्टिर॒जुह्वा॑नो ह॒विषा॒ शर्ध॑मानः। पु॒र॒न्द॒रो गा॑त्र॒भिद्वज्र॑बाहुराया॑तु॒ य॒ज्ञमुप॑ मो जुषाणः ॥ ३८ ॥

उ० ईडितो देवैः। ईडितः पूजितो देवैः । हरिवान् हरी इन्द्रस्यावौ तदभिप्रायो मन्त्रः वर्णाभिप्रायो वा । अभिष्टिः अभिगमनवान् अभ्येषणवान्वा । आजुह्वानः आहूयमानः हविषा निमित्तभूतेन । शर्धमानः अतिबलायमानः । शर्ध इति बलनाम । पुरन्दर इति पुरांदारयिता । गोत्रभित् मेघान्भिनत्ति वृष्ट्यर्थम् । वज्रबाहुः यः स आयातु यज्ञमुप नो जुषाणः । यज्ञं नः संबन्धिनमुपसेवमानः ॥ ३८ ॥

1

:

प्रथः ख्यातिः उरु विस्तीर्ण प्रथो यस्य स उरुप्रथाः । संजोषाः जोषणं जोषः असुन्प्रत्ययः । जोषसा प्रीत्या सहितः सजोषाः संतुष्टः । बर्हिर्जुषाणः सेवमानः । शानचि शपो लुक् । कीदृशं बर्हिः । प्रथमानं प्रथते तत् प्रथमानं विस्तीर्णम् स्योनं सुख- रू॒पम् । आदित्यैः वसुभिः मरुद्भिश्च अक्तं प्रक्षितम् बर्हिरञ्जने मन्त्रे आदित्यादीनामुक्तत्वात्तैरक्तम् । 'सं बर्हिरका हविषा समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः' इत्युक्तेः ॥ ३९ ॥ चत्वारिंशी ।

धृतेन

इन्द्र॒ दुर॑ः कव॒ष्यो॒ धाव॑माना॒ वृषा॑णं यन्तु॒ जन॑यः स॒पत्नः । द्वारो॑ दे॒वीर॒भितो॒ विश्र॑यन्ता सु॒वीरा॑ वी॒रं प्रथ॑माना॒ महो॑भिः ॥ ४० ॥

1

उ० इन्द्रं दुरः । संप्रसारणं छान्दसम् । यज्ञगृहद्वारः म० एवंविध इन्द्र आयातु आगच्छतु । कीदृशः । देवै - कवष्यः । ' कुष निष्कर्षे' कुषिताः ससुषिराः । धावमानाः रीडितः पूजितः स्तुतः । हरिवान् हरी इन्द्राश्वौ अस्य स्त इति आदरवत्यः । वृषाणं वर्षितारम् यन्तु । जनयः सुपस्त्रीः । हारवान् । अभिष्टिः अभि समन्तादिष्टिर्यागो यस्य । इलोपश्छा- लुप्तोपमानमेतत् । जाया इव शोभनपढ्यः । अथेन्द्रसंगतिं न्दसः । यद्वा अभिस्तूयत इत्यभिष्टिः । स्तौतेरौणादिको डिप्रत्य- । प्राप्य यज्ञगृहद्वारः देवीः । अभितः इतश्चेतश्च । विश्रयन्तां यः । आजुह्वानः आहूयमान ऋत्विग्भिः हविषा निमित्तेन हवि - । वित्रियन्ताम् । सुवीरा ऋत्विग्भिः वीरमिन्द्रं प्रति प्रथमानाः र्निमित्तं द्विजैराहूयमानः । शर्धमानः शर्ध इति बलनाम । अति- पृथ्व्यो भवन्त्यः महोत्सवैः ॥ ४० ॥ बलायमानः । पुरं रिपुनगरं दारयति पुरन्दरः । गोत्रभित् गां भूमिं दृष्ट्या त्रायन्ते गोत्रा मेघाः तान् दृष्ट्यर्थं मिनत्ति गोत्र- भित्, गोत्रान् गिरीन् वा भिनत्ति । वज्रबाहुः वज्रधरः । नोऽस्माकं यज्ञमुपजुषाणः उपसेवमानः ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी । जुषा॒णो ब॒र्हिर्हर॑वान्न इन्द्रः प्रा॒चीन॑ स्प्र॒दिशा॑ पृथि॒व्याः । उरु॒प्राः प्रथ॑मान मा॑दि॒त्यैर॒क्तं वसु॑भिः स॒जोषा॑ः ॥ ३९ ॥

सीद -

स्योन-

उ० जुषाणो बर्हिः । जुषाणः सेवमानः बर्हिः । हरिवान् हरी अश्वौ ताभ्यां संयुक्तः नः अस्माकम् इन्द्रः प्राचीनं प्रागञ्चनम् सीदत् सीदतु आस्ताम् प्रदिशा उपदिशन् । पृथिव्याः देवयजनत्वेन । उरुप्रथाः उरु विस्तीर्णं प्रथनमस्ये- त्युरुप्रथाः । इन्द्रविशेषणमेतत् । बर्हिर्विशेषणान्युत्तराणि । प्रथमानं स्योनं सुखरूपम् । आदित्यैः भक्तं वसुभिश्च । बर्हिषाञ्जनमन्ने आदित्या वसवश्च सन्ति तद‌भिप्रायमेतत् । 'संबरिङ्कां हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिरित्ययं मन्त्रः । सजोषाः सह प्रीयमाणः । इन्द्र विशेषणमेतत् ॥ ३९ ॥ म० इन्द्रो नोऽस्माकं प्राचीनं प्राग्भवं प्रदेशं सीदत् सीदतु आस्ताम् । 'इतश्च लोपः -' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति इलोपः । कीदृश इन्द्रः । हरिवान् हरी अवौ तद्युक्तः । पृथिव्याः प्रदिशा। द्वितीयार्थे षष्ठी । पृथिवीं देवयजनभूमिं

५० य० उ०

।

म० दुरो यज्ञगृहद्वार इन्द्रं यन्तु प्राप्नुवन्तु । कीदृशमि- न्द्रम् । वृषाणं वर्षतीति वृषा तं वर्षितारम् । 'इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान्' इत्युक्तेः । वीरं शूरम् । कीदृश्यो दुरः । कवष्यः 'कु शब्दे' कूयन्ते कुवन्ति शब्दयन्ति वा जना यासु ताः कवष्यः ससुषिराः सच्छिद्रे एव शब्दप्रसारात् । कौतेरौणादिकोऽषट्- प्रत्ययः । तथा धावमानाः धावन्ते धावमानाः । आदरयुक्ता इत्यर्थः । तथोपमानं जनयः सुपत्नीः शोभनाः साध्व्यः पढ्यो यज्ञैः सहाधिकारिण्यो जायाः स्त्रिय इव । लुप्तोपमानम् । ता यथा धावमानाः यन्ति यान्ति तथा द्वार इन्द्रं यान्तु । किंच इन्द्रं प्राप्य द्वारो देवीः देव्यः अभितः सर्वत्र विश्रयन्तां निवृत्ता भवन्तु । कीदृश्यो द्वारः । सुवीराः शोभना वीरा ऋत्विजो यासु ताः सुवीराः ऋत्विग्युक्ताः । महोभिस्तेजोभिरुत्सवैर्वा प्रथमानाः विस्तृता भवन्त्यः ॥ ४० ॥

।

एकचत्वारिंशी ।

उ॒षासा॒नक्ता॑ बृह॒ती बृहन्तं॒ पय॑स्वती सुदुधे॒ शूर॒मिन्द्र॑म् । तन्तु॑ त॒तं पेश॑सा सं॒वय॑न्त दे॒वानां॑ देवं य॑जतः सुरु॒क्मे ॥ ४१॥

:

।

उ० उषासानक्ता । उषा आदित्यप्रभा नक्ता रात्रिः उषाश्च रात्रिश्च बृहती महत्यौ । बृहन्तं महान्तम् पयस्वती उदकवत्यौ अवश्यायवत्यौ । सुदुषे साधुदोहने शूरमिन्द्रम् । तन्तुं ततम् । लुप्तोपमानमेतत् । तन्तुमेव ततं पार्थ सूत्रं

३९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

प्रसारितमिव पेशसा विचित्ररूपेण सूत्रेण संवयन्ती संग्रथ यन्त्यौ । देवानां देवमिन्द्रं यजतः संगतं कुरुतः । पुनर्घट्टयत इत्यर्थः । सुरुक्मे सुरोचने ॥ ४१ ॥

[विंशोऽध्यायः २०]

इव पदयः आसते । ता अच्छिन्नं तन्तुम् अविस्रस्तयज्ञम् पयसा हविषा कुर्वन्तु । कतमास्तास्तिस्रो देव्य इत्यत आह । सरस्वती च इडा च । देवी दानादिगुणयुक्ता । भारती

म० उषासानक्ता इन्द्रं यजतः सङ्गतं कुरुतः । इन्द्रेण सङ्गमं । आदित्यप्रभा । विश्वतूर्तिः सर्वतः तूर्णं यायिनी । आख्यात-
कुरुतः । यजिरत्र सङ्गतिकरणार्थः । उषा आदित्यप्रभा नक्ता । मन्त्रे नास्त्यतोऽध्याहृतम् ॥ ४३ ॥

रात्रिः उषाश्च नका च उषासानक्ता । समासे उषः शब्दस्योषा - सादेशः । किंभूतमिन्द्रम् । बृहन्तं महान्तं शूरं विक्रान्तं देवानां देवं सर्वदेवपूज्यम् । कीदृश्यौ उषासानक्ता । बृहती बृहत्यौ पयस्वती उदकवत्यौ अवश्यायवत्यौ । सुदुघे शोभनं दुग्धः ते 'दुहः कब्धश्च' ( पा० ३ । २ । ७० ) इति कप् घादेशश्च । पेशसा विचित्ररूपेण संवयन्ती संग्रथयन्त्यौ इन्द्रं रूपेण योज- यन्त्यौ । तत्र दृष्टान्तः । तन्तुमिव यथा पदार्थ ततं विस्तीर्ण तन्तुं सूत्ररूपेण कश्चित् संवयति । तथा सुरुक्मौ शोभनं रुक्मं रोचनं कान्तिर्ययोस्ते सुरुक्मौ ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

-

दे॑व्य॒ मिमा॑ना॒ मनु॑षः पुरु॒त्रा होता॑रा॒विन्द्र॑ प्रथ॒मा सु॒वावा॑ । मू॒र्धन्य॒ज्ञस्य॒ मधु॑ना दधा॑ना प्रा॒चीनं॒ ज्योति॑ह॒विषा॑ वृधातः ॥ ४२ ॥

।

उ० दैव्या मिमाना । व्यवहितपदप्रायो मन्त्रः । दैव्यौ होतारौ अयं चाग्निः असौ च वायुर्मध्यमः । दैव्यौ होतारौ मिमानौ निर्मिमाणौ यज्ञे । मनुष इति तद्धितलोपः । वीप्सायाश्च मनुष्यस्य यजमानस्य पुरुत्रा बहुप्रकारम् । प्रथम मानुषाद्धोतुः । सुवाचा साधुवाचौ । मूर्धनि प्रधा- । माङ्गे यज्ञस्य । इन्द्रं मधुना अन्नसहितं दधाना स्थाप- यन्तौ । प्राचीनम् आहवनीयाख्यं ज्योतिः हविषा वृधातः वर्धयतः ॥ ४२ ॥

म० अयं चाभिरसौ च वायुर्मध्यमस्तौ देवानामिमौ दैव्यो होतारौ वाय्वनी प्राचीनं प्राच्यां दिशि वर्तमानं ज्योतिराहव- नीयाख्यं मधुना मधुरेण हविषा कृत्वा वृधातः वर्धयतः । वृधेः 'लेटो डाटौ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याट् । कीदृशौ । होतारौ पुरुत्रा बहुधा मिमाना मिमानौ यज्ञं निर्मिमाणौ । मनुषः मानुषाद्धोतुः प्रथमा आयौ । मनुषः इति प्रथमा पञ्चम्यर्थे । सुवाचा सुवाचौ शोभना वाक् ययोस्तौ । यज्ञस्य मूर्धन् मूर्धनि प्रधानेऽङ्गे इन्द्रं दधाना स्थापयन्तौ । सर्वत्र प्रथमाद्विवचनस्या-

कारः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी । ति॒स्रो दे॒वीह॒विषा॒ वर्ध॑मान॒ इन्द्र॑ वर्ध॑मान॒ इन्द्र॑ जुषा॒णा जन॑यो॒ न पत्नी॑ः । अच्छन्नं॒ तन्तु॒ पय॑सा॒

1

ती दे॒वी भार॑ती वि॒श्वत॑र्तः ॥ ४३ ॥

सर॑स्व॒ -

म० सरखती इडा भारती तिस्रो देव्यः पयसा हविषा कृत्वा तन्तुं यज्ञमच्छिन्नं छेदेन विघ्नेन रहितं कुर्वन्त्विति शेषः । वर्धमानाः पुष्टियुक्ताः । पत्नीः पत्न्यः साध्व्यो जनयो न जाया इव इन्द्रं जुषाणाः सेवमानाः । देवीः दीप्यमानाः विश्वस्मिन् सर्वत्र त्वरते तूर्णं गच्छति विश्वतूर्तिः सर्वगामिनीति द्वे विशे- षणे तिसृणाम् ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

त्वष्टा दध॒च्छुष्म॒मिन्द्रा॑य॒ वृष्णे॑ ऽपा॒कोऽचि॑ष्टु॑र्य॒ - शसे॑ पु॒रूणि॑ । वृषा॒ यज॑न् वृष॑ण॒ भूरि॑ता मूर्धन्य॒- ज्ञस्य॒ सम॑नक्त॒ दे॒वान् ॥ ४४ ॥

उ० त्वष्टा दधत् त्वष्टा तक्षतेः करोत्यर्थस्य । यस्त्वष्टा दधत् धारयत् शुष्मं बलम् इन्द्राय इन्द्रार्थम् । वृष्णे सेक्त्रे । कथंभूतस्त्वष्टा । अपाकः । पाक इति प्रशस्यनाम । न विद्यते यस्मात्त्वष्टुरन्यः पाकः प्रशस्यः स अपाकः । 'नञोऽस्त्य- र्थानां बहुव्रीहिर्वाच्यो वाचोत्तरपदलोपश्व' इति समासः । अचिष्टुः अचितस्त्यानशरीरः अञ्चनशीलो वा । यशसे च इन्द्राय । पुरूणि बहूनि भैषज्यानि अकरोदिति शेषः । वृषा सेक्ता यष्टा यजन् वृषणं सेक्तारमिन्द्रम् भूरिरेताः सर्वजनकः त्वष्टा । स मूर्धनि यज्ञस्य आहवनीये सम् अनक्तु भक्षयतु हविः सहितेनाज्येन देवान् । अनक्तिर्भोजनार्थः । आहवनीयात्मनावस्थितान् भोजयतु देवानित्यर्थः ॥ ४४ ॥

म० त्वष्टा यज्ञस्य मूर्धन् मूर्धनि शिरः स्थानीये आहवनीये देवान् समनक्तु भोजयतु । अन्तर्भूतण्यर्थोऽनक्तिरत्र भोज - नार्थः । कीदृशस्त्वष्टा । यशसे यशखिने वृष्णे सेक्रे इन्द्राय पुरूणि । वचनव्यत्ययः । पुरु बहु शुष्मं बलं दधत् धारयन् । तथा अपाकः इति प्रशस्यनाम । न विद्यते पाकः प्रशस्यो यस्मात्सोऽपाकः । ' नञोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वाच्यो वाचोत्तरपद- लोपश्च' इति समासः । अचिष्टुः अञ्चनशीलः सर्वत्र गतः । वृषा वर्षिता वृषणमिन्द्रं यजन् पूजयन् । भूरिरेताः भूरि बहु रेतो वीर्यं यस्य सः । सर्वजनक इत्यर्थः । ' त्वष्टा लक्षतेः करोत्यर्थस्य' ( निरु० ८ । १३ ) इति यास्कोक्तेः । ईदृशस्त्वष्टा देवान्भोज- यत्वित्यर्थः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

वन॒स्पति॒रव॑सृष्टो॒ न पाश॒स्तमन्या॑ सम॒ञ्जन्छे-

उ० तिस्रो देवीः । यास्तिस्रो देव्यो हविषा आज्येन मिता न दे॒वः । इन्द्र॑स्य ह॒व्यैर्जठरं पृणानः

वर्धमानाः हून्द्रं जुषाणाः सेवमानाः। जनयो न पत्नीः जाया । स्वदा॑ति य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॑ ॥ ४५ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० वनस्पतिरवसृष्टः वनस्पतिर्यूपः अवसृष्टोन अभ्यनु- ज्ञात इव पाशैर्बद्धमध्वर्युणा पशुम् मन्या आत्मनि समञ्जन् सङ्गमयतु संबभ्रातु । कथमिव । शमिता न देवः । यथा शमिता देवः अपापः पशुबद्धमात्मना संगमयेत् एवम् किंच इन्द्रस्य जठरमुदरम् हव्यैः पृणानः पूरयन् । स्वदाति यज्ञं समनतु यागम् मधुना च रसेन घृतेन च ॥ ४५ ॥ म० वनस्पतिर्यूपो देवो मधुना रसेन घृतेन च यज्ञं स्वदाति वदतु लेट् । आस्वादयतु समनक्तु वा । कीदृशो वन- स्पतिः । अवसृष्टो न आज्ञप्त इव पाशैः कृत्वा । त्मन्या आत्मनि समञ्जन् अर्थात् पशुं संयोजयन् । आत्मन्शब्दस्य तृतीयाया यादेशः । 'मन्त्रेष्वायादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इति आलोपः । तत्र दृष्टान्तः । शमिता न शमिता इव । यथा शमिता पाशैः पशुमात्मनि संयोजयति तथा हन्यैरिन्द्रस्य जठ- रमुदरं पृणानः पूरयन् पृणीतेऽसौ घृणानः ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

स्वोकानामिन्दुं प्रति॒ शूर॒ इन्द्रो वृषा॒यमा॑णो वृष॒भस्तु॑रा॒षाट् । घृत॒प्रुषा॒ मन॑सा॒ मद॑माना॒ाः स्वाहा॑ दे॒वा अ॒मृता॑ मादयन्ताम् ॥ ४६ ॥

३९५

उ० आयातु षट् त्रिष्टुभः । ऐन्द्रस्य पशोर्वपापुरोडाश- पशूनां याज्यानुवाक्याः । आयातु आगच्छतु इन्द्रः । भवसे । अवनाय तर्पणाय रक्षणाय वा । उप नः समीपेऽस्माकम् आगच्छतु । ततश्च इहास्माभिः स्तुतः सधमात् सहमदनः सहभोजनः अस्तु । शूरो विक्रान्तः । वावृधानः वर्धमानः स्वबलैः । तविषीर्यस्य पूर्वीः द्यौर्न । तविषीति बलनाम । तवतेर्वृद्धिकर्मणः । यस्येन्द्रस्य बलानि पूर्वाणि वृत्रवधादीनि बलानि द्यौरिवोच्चैः कथ्यन्ते । यश्चास्मदीयं क्षत्रम् । अभि- भूति अभिभवितृ अभिभवनशीलमपि पुष्यात् पुष्णाति । स आयात्विति संबन्धः ॥ ४७ ॥

म० 'याज्यानुवाक्याश्च' (का० १९ । ६ । १३ । ) वपापु- रोडाशपशुयागानां याज्यानुवाक्याः आयाविन्द्र ( ४७ ) इति वपायाः पुरोनुवाक्या, आ न इन्द्रो दूरात् ( ४८ ) इति याज्या, आ न इन्द्रो हरिभिः (४९) इति पशुपुरोडाशस्य पुरोऽनुवाक्या, त्रातारमिन्द्रं ( ५० ) इति याज्या, इन्द्रः सुत्रामा ( ५१ ) इति पशुयागे पुरोऽनुवाक्या, तस्य वयम् (५२ ) इति याज्येति सूत्रार्थः । सप्त त्रिष्टुभ इन्द्रदेवत्याः । इन्द्रो नोऽस्मानवसे अवितुं रक्षितुमुप आयातु समीपमागच्छतु । तुमर्थेऽवतेरसेन्प्र- त्ययः । इहायातः सन् । सधमात् अस्तु सह देवैः सार्धं मादयति तृप्यतीति सहमात् सहभोजनकर्तास्तु । मादयतेः क्विप् । कीदृश इन्द्रः । शूरः विक्रान्तः । स्तुतोऽस्माभिः । । वावृधानः वर्धमानः । यस्येन्द्रस्य पूर्वीः तविषीः पूर्वाः तविष्यः पूर्वाणि कृतानि बलानि वृत्रवधादयः पराक्रमाः द्यौर्न स्वर्ग इव कथ्यन्ते । स्वर्गे यथा स्तूयते तथा यस्येन्द्रस्य बलानि स्तूयन्ते । तविषीति बलनाम 'तवतेर्वृद्धिकर्मणः ' ( निरु० ९ ॥

उ० स्तोकानामिन्दुम् । वपास्तोकानां संबन्धिनमिन्दुम् । प्रति सोमंप्रति पशोः सोमसंस्तवस्तदभिप्रायमेतत् । गमनाय शूरः विक्रान्तः । इन्द्रो वृषायमाणः वृष इव आचरत् । वृषभः सर्वलोकनासकृत् । तुराषाट् तूर्णं सहते अभिभवतीति । तुराषाट् । स इन्द्रः स्वाहाकृतिभिर्मादयताम् तृप्यतु इत्य- नुषङ्गः । घृतप्रुषा च घृतावयवेन च । मनसा मोदमानाः हृष्यन्तः । स्वाहा अविभक्तिको निर्देशः । स्वाहाकृतिभिर्देवाः । २५ ) इति यास्कः । यश्वेन्द्रः क्षत्रमस्मदीयं पुष्यात् पुष्यति अमृताः अमरणधर्माण: मादयन्ताम् तृप्यन्तु ॥ ४६ ॥ 'लेटोऽडाटो' । कीदृशं क्षत्रम् । अभिभूति अभिभवनशीलं शूरम् । स इन्द्र आयाविति संबन्धः ॥ ४७ ॥

1

म० इन्द्रः स्वाहा देवाः । नामैकदेशे नामग्रहणम् । स्वाहाकृतयो देवाश्च मादयन्तां तृप्यन्तु । 'मद तृप्तौ' चुरादिः । किमुद्दिश्य स्वोकानामिन्दुं प्रति स्तोका वपासंबन्धिनो घृतबि- न्दवः तत्संबन्धी य इन्दुः सोमः तंप्रति तमुद्दिश्य वपास्तोकेषु सोमवमारोप्यते । वपास्तोकरूपं सोममुद्दिश्येन्द्रः स्वाहाकृत- यश्च तृप्यन्तामित्यर्थः । कीदृश इन्द्रः । शूरः शौर्यवान् वृषाय- माणः वृषवदाचरति वृषायते वृषायतेऽसौ वृषायमाणः शत्रून्प्रति गर्जन्नित्यर्थः । वृषभः वर्षिता । तुराषाट् तूर्णं सहते शत्रूनभिभवतीति तुराषाट् । कीदृशाः स्वाहाकृतयः । घृतप्रुषा घृतबिन्दुनापि मनसा मोदमानाः मोदन्ते ते मोदमानाः संतुष्टाः अमृताः अमरणधर्माणः । नास्ति मृतं मरणं येषां ते ॥ ४६ ॥ सप्तचत्वारिंशी ।

आय॒त्विन्द्रोऽव॑स॒ उप॑ न इ॒ह स्तु॒तः स॑ध॒माद॑- स्तु॒ शर॑ः । वा॒व॒धा॒नस्तवि॑षी॒र्य॑स्य॑ पूर्वीयर्न क्षत्रम् - भिभू॑ति॒ पु॒ष्या॑त् ॥ ४७ ॥

।

।

अष्टचत्वारिंशी ।

आ न इन्द्रौ दूरादा न॑ आ॒सद॑भिर्ष्टकृदवसे यासदु॒ग्रः । ओजि॑ष्ठेभिर्नृपति॒र्वज्र॑बाहुः स॒ङ्गे स॒मत्सु॑ तु॒र्वर्णः पृत॒न्यून् ॥ ४८ ॥

1 उ० आ न इन्द्रः आउपसर्गो यासदित्यत्र संबध्यते । आयासत् आयातु नः अस्माकम् इन्द्रः दूरात् द्युलोकादेः । आ न आसात् । आयासच्च भस्माकम् । आसादित्यन्तिक- नाम । आगच्छतु चास्माकं समीपात् । यद्यपि दूरे यद्यप्य- न्तिक इत्यर्थः । अभिष्टिकृत् अभिलषित पदार्थकारी । भवसे अवनाय अन्नाय वा । उग्रः अतिविषमः । एत्य च । भोजि- टेभिः ओजस्वितमैः बलैरुपेतः । नृपतिः वज्रबाहुः सङ्गे संग्रामे । समत्सु । एतदपि संग्रामनाम । एकस्मिन्संग्रामे बहुषु च युगपदुपस्थितेषु । तुर्वणिः तूर्णैवनिः तूर्णसंभक्ता ।

।

पृतन्यून संग्रामयतः शत्रून् ॥ ४८ ॥

३९६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[विंशोऽध्यायः २० ]

म० इन्द्रो नोऽस्माकं दूराद्दूरप्रदेशात् द्युलोकादेरपि । सुहवम् । आह्नाने आह्वाने शोभनाह्वानमिन्द्रं यतः कथ- यन्ति । शूरं विक्रान्तमिन्द्रं यतः कथयन्ति जनाः । अतः ह्वयामि शक्रं शक्तम् इन्द्रं तमहम् । पुरुहूतं बहुभिराहूतम् । सचाहुतः सन् । स्वस्ति नः अविनाशमंस्माकम् मघवा धनवान् धातु दधातु इन्द्रः ॥ ५० ॥

आयासत् आयातु । यातेः 'लेटोऽडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इति अटि कृते 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्ययः । आसान्निकटप्रदेशादपि आयासत् । आसादित्य- न्तिकनाम । दूरात्समीपाच्चागच्छत्वित्यर्थः । किं कर्तुम् । अवसे अवितुमस्माकं रक्षणं कर्तुम् । कीदृश इन्द्रः । अभिष्टि- कृत् अभिष्टिमभिलाषं करोतीत्यभिष्टिकृत् मनोरथप्रदः । उग्रः उत्कृष्टः । ओजिष्ठेभिः तेजस्वित मैर्बलैर्युक्त इति शेषः । ओजो विद्यते येषां ते ओजखिनः अत्यन्तमोजखिन ओजिष्ठाः । विन्मतोर्लुक् तैः । नृपतिः नृणां पालकः । वज्रबाहुः वज्रं बाहौ यस्य सः । तथा सङ्गे समत्सु सङ्गः समदिति द्वे संग्राम - नामनी । सङ्गे एकस्मिन् संग्रामे समत्सु बहुष्वपि संग्रामेषु युगपदुत्थितेषु सत्सु पृतन्यून् शत्रून् तुर्वणिः 'तुर्व हिंसायां तुर्वतीति तुर्वणिः हन्ता । पृतनामिच्छन्ति पृतन्यन्ति 'सुप आत्मनः क्यच्' ( ३ । १ १८ ) इति क्यचि परे 'कव्य- ध्वर-' ( पा० ७।४।३९) इत्यलोपः । ततः 'क्याच्छ न्दसि' (पा॰ ३ । २ । १७० ) इति उप्रत्ययः । संग्रामेच्छूनां हन्तेत्यर्थः ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

आ न॒ इन्द्रो हरि॑भिर्यत्वच्छ र्वाचनोऽव॑से॒ राध॑से च । तिष्ठति व॒ज्री म॒घवा॑ विर॒प्शमं य॒ज्ञ -

1

मनु॒ नो वाज॑सातौ ॥ ४९॥

उ० भा न इन्द्रः । आयातु नः अस्मानभि इन्द्रः । हरिभिः हरितवर्णैः अच्छ । अच्छाभेरर्थे । सचास्मानेत्य । अर्वाचीनः अर्वागञ्चनः अवसे अन्नाय राधसे धनाय च दानार्थम् । एत्य च तिष्ठाति तिष्ठतु वज्री मघवान् धनवान् । विरप्शी विरमणशीलः । इमं यज्ञम् अनु प्रति । नः अस्मा- कम् वाजसातौ अन्नसंभजने निमित्तभूते ॥ ४९ ॥

म० अच्छाभेरर्थे। इन्द्रोऽर्वाचीनोऽभिमुखः सन् नोऽस्मानच्छ अस्मानभि आयातु । कैः हरिभिरश्वैः । किमर्थम् । अवसे अवन- मवः असुन् तस्मै रक्षणाय राधसे धनाय च । आगत्य च वज्री इन्द्रो नोऽस्माकमिमं यज्ञमनु प्रति वाजसातौ अन्नसंभजने निमित्त तिष्ठति तिष्ठतु लेट् । कीदृशः । मघवा मघं धनमस्या- स्तीति धनवान् । विरप्शी विविधं रपति लपतीति विरप्शी महान् ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी । ऋ॒तार॒मिन्द्र॑मवि॒तार॒मिन्द्र॒ हवे हवे सु॒हव॒ शूर॒मिन्द्र॑म् । ह्वया॑ श॒क्रं पु॑रुहूत॒मिन्द्र॑ स्व॒स्ति नो॑ म॒घवा॑ धा॒विन्द्र॑ः ॥ ५० ॥

म०

ट

। त्रातारं रक्षितारमिन्द्रम् । अवितारं प्रीण- यितारमिन्द्रम् । हवे हवे आह्वाने आह्वाने यज्ञे वा । सुहवं सुखेन हूयते आहूयत इति सुहवम् शूरम् । शक्रम् शक्नोतीति शक्रस्तं समर्थम् । पुरुहूतं पुरुभिर्बहुभिर्ह्रयते पुरुहूतस्तं बहुभि- राहूतम् । ईदृशमिन्द्रं ह्वयामि आह्वयामि । मघवा धनवानिन्द्र आहूतः सन्नोऽस्माकं स्वस्ति अविनाशं धातु दधातु करोतु । विकरणव्यत्ययः । इन्द्रशब्दावृत्तिरादरार्थी ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॒ स्व॒ २॥ अवो॑भिः सुमृडीको भ॑वतु वि॒िश्ववे॑दाः । बाध॑ता॒ द्वेषो॒ अभ॑यं कृ॒णोतु सु॒वीर्य॑स्य॒ पतयः स्याम ॥ ५१ ॥

उ० इन्द्रः सुत्रामा इन्द्रः साधुत्राणः स्ववान् धनवान् । अवोभिः अन्नैः सुमृडीकः शोभनसुखकारी भवतु । विश्ववेदाः सर्वधनः । किंच बाधताम् अपगमयतु द्वेषः दौर्भाग्यम् । अभयं कृणोतु करोतु । त्वत्प्रसादाच्च सुवीर्यस्य

धनस्य पतयः स्याम ॥ ५१ ॥

म० इन्द्रः अवोभिरन्नैः सुमृडीकः शोभनसुखकारी भवतु । शोभनं मृडीकं सुखं यस्मात्स सुमृडीकः । कीदृश इन्द्रः । सुत्रामा सुष्ठु त्रायते रक्षति सुत्रामा 'आतो मनिन्-' ( पा० ३ । २ । ७४ ) इति मनिन् । स्ववान् खं धनमस्यास्तीति स्ववान् । 'आतोऽटि नित्यम्' ( पा० ८ । ३ । ३ ) इत्यनुनासि- कत्वम् । 'दीर्घादटि समानपादे' ( पा० ८ । ३ । ९ ) इति नस्य रुः । विश्ववेदाः विश्वं सर्वं वेदो धनं यस्य सः । स चेन्द्रो द्वेषः दौर्भाग्यं बाधतां निवर्तयतु । अभयं च कृणोतु करोतु । किंच इन्द्रप्रसादाद्वयं सुवीर्यस्य धनस्य पतयः स्वामिनः स्याम भवेम । शोभनाश्च ते वीराश्च सुवीराः पुत्रादयः तेभ्यो हितं सुवीर्यं तस्य ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

तस्य॑ व॒यœ सु॑म॒तौ य॒ज्ञिय॒स्यापि॑ भ॒द्रे सौमन॒से स्या॑म । स सुत्रामा॒ स्वाँ २ ॥ इन्द्रो॑ अ॒स्मे आरा- चि॒द्वेष॑ः सनु॒तर्युयोतु ॥ ५२ ॥

कल्याणमतौ स्याम । यज्ञियस्य यज्ञसंपादिनः । अपि किंच । उ० तस्य वयम् । तस्येन्द्रस्य सुत्राम्णः वयं सुमतौ

भद्रे भन्दनीये सौमनसे कल्याणमनसि स्याम वयम् । उ० त्रातारमिन्द्रम् । श्रातारं रक्षितारम् इन्द्रं यतः ततोऽनुग्राह्यबुद्ध वर्तमानानामस्माकम् । स सुत्रामा शोभ- कथयन्ति । अवितारं च यतः इन्द्रं कथयन्ति । हवेहवे ! नत्राणः । स्ववान् धनवान् इन्द्रः अस्मे अस्मत्तः आराचित्

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

दूरादपि द्वेषः दौर्भाग्यम् तत्र वर्तमानम् । सनुतरिति निर्णीतान्तर्हितनाम । अन्तर्हितं कृत्वा युयोतु । यद्वा दूरे वर्तमानं प्रकटं कृत्वा युयोतु पृथक्करोतु ॥ ५२ ॥

म० वयं तस्येन्द्रस्य सुमतौ शोभनबुद्धौ स्याम भवेम । भद्रे कल्याणरूपे । सौमनसे सुमनसो भावे शोभनमनस्क ले - sपि स्याम । इन्द्रोऽस्मासु सुमतिं मनश्च भद्रं करोत्वित्यर्थः । कीदृशस्येन्द्रस्य । यज्ञियस्य यज्ञाय हितो यज्ञियस्तस्य यज्ञसंपा- दिनः । सुत्रामा सुरक्षकः स्ववान् धनवान् स इन्द्रः अम्मे अस्मत्तः आराच्चित् दूरादपि वर्तमानं द्वेषो दौर्भाग्यं सनुतरन्त- र्हितं कृत्वा युयोतु पृथक्करोतु । विकरणव्यत्ययः । सनुतरिति निर्णीतान्तर्हितनाम ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

आ म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑भिर्या॒हि म॒युर॑रोमभिः । मा त्वा॒ के चि॒न्नय॑म॒न् वि॑ि न पा॒शिनोऽति॒धन्वे॑व॒ तां २॥ ईहि ॥ ५३ ॥

।

।

३९७

अभिष्टुवन्ति अर्कैः मन्त्रैः । स नः सोऽस्मभ्यम् स्तुतः वीर- वत् साधुपुत्रसंयुक्तम् धातु ददातु धनम् । गोमच्च गोसं- युक्तम् । एवं त्रिभिः पादैरिन्द्रमभिष्टुत्य अथेदानीं ये याज- यन्ति तानाह । यूयं पात पालयत स्वस्तिभिरविनाशैः सदा- कालं नोऽस्मान् ॥ ५४ ॥

म० वसिष्टदृष्टा इन्द्रदेवत्या त्रिष्टुप् । वसिष्ठाः वसिष्ठाप- त्यानि मुनयः अर्कैर्मन्त्रैः एव इत् एवमेव इन्द्रमभ्यर्चन्ति पूजयन्ति । कीदृशमिन्द्रम् । वृषणं वर्षितारम् । वज्रबाहुं वज्रं बाहौ यस्य तम् । स इन्द्रः स्तुतः सन् वीरवत् वीरा विद्यन्ते यत्र तत् पुत्रयुक्तम् । गोमत् गावो विद्यन्ते यत्र तत् गोसंयुक्तं धनम् नोsस्मभ्यं धातु दधातु । विकरणव्यत्ययः । एवं पाद- त्रयेणेन्द्रं स्तुत्वा ऋलिज आह । हे ऋत्विजः यूयं स्वस्तिभिः अविनाशैः सदा सर्वदा नोऽस्मान् पात रक्षत ॥ ५४ ॥ पञ्चपञ्चाशी ।

समि॑द्धो अ॒ग्निर॑श्विना त॒तो घर्मो वि॒राद् सुतः : 1 दुहे धेनुः सर॑स्वती॒ सोम॑ शु॒क्रम॒हेन्द्रि॒यम् ॥ ५५ ॥

उ० इतउत्तरं त्रिपशुः आअध्यायात् तत्र द्वादशानुष्टुभो- । ऽश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्याः । समिद्धः संदीप्तोऽग्निः हविःक्षप- णसमर्थः । हे अश्विनौ । किंच तप्तो धर्मः प्रवर्ग्यः विराट् च सोमो ऽभिषुतः । किंच दुहे प्रपूरयति च धेनुः सरस्वती । सोमं शुक्रं शुक्लम् इह इन्द्रियं वीर्यम् ॥ ५५ ॥

म० 'आप्रियश्च समिद्धो अभिरश्विनेति' (का० १९ ।

उ० आ मन्द्रैः बृहत्यैन्द्वी। आयाहि मन्द्रैः मन्दनीयैः हे इन्द्र । हरिभिः हरिद्वर्णैः अवैः । मयूररोमभिः बभ्रुवो ह्यश्वाः । किंच मा त्वा केचिन्नियमन् विं न पाशिनः । मा च त्वामा- गच्छन्तं केचिन्नियमन्निबध्नन्तु । कथमिव । विरिति शकुनि - नाम । शकुनिमिव पाशिनः पाशप्रतिबन्धका आखेटकिनः । अथ केचित्परिपन्थिनो भवेयुः । अतिधन्वेव तान् इहि । । अतीत्य तान् इहि आगच्छ । कथमिव । धन्व इव । यथा धन्व निरुदकदेशं परित्यज्य अन्यतममागच्छेयुः एवमागच्छेति ५३ । ६ । १५ ) । समिद्ध इत्याया द्वादशानुष्टुभः चकारात्रिपशोः म० विश्वामित्रदृष्टा बृहती । तृतीयो द्वादशार्णोऽन्ये । प्रयाजयाज्याः इति सूत्रार्थः । विदर्भिदृष्टा अश्विसरखतीन्द्र- त्रयोsटार्णाः । आ मन्त्रैः एवेत् अनयोर्विनियोगाभावः । देवत्या आप्रीसंज्ञा द्वादशानुष्टुभः । अश्विनावध्वर्यू देवानामिति हे इन्द्र, वं हरिभिः अश्वैः आयाहि । कीदृशैः । मन्द्रैः गम्भी - तौ प्रति होता प्राह । हे अश्विना अश्विनौ, अग्निः समिद्धो रनादैः मयूररोमभिः मयूरस्येव रोमाणि येषां ते मयूररोमाणस्तैः । दीप्तोऽस्ति हविर्दहनमोऽस्ति । धर्मः प्रवर्ग्यः तप्तोऽस्ति । मयूरसमवर्णैः । किंच केचित् दुष्टा आगच्छन्तं वा त्वां मा विराट् विविधं राजमानः सोमः सुतोऽभिषुतः । किंच धिनोति नियमन् नियच्छन्तु मा निबध्नन्तु । तत्र दृष्टान्तः । पाशिनः प्रीणाति धेनुः । औणादिको नुप्रत्ययो धिवेः वलोपो गुणश्च । पाशहस्ता व्याधाः विपक्षिणमिव । यथा पाशिनः पक्षिणं प्रीणयित्री सरखती इह यज्ञे सोमं दुग्धे 'दुह प्रपूरणे' लटि बनन्ति तथा त्वां मा बध्नन्तु । अथ ये परिपन्थिनो भवेयु- । तङि प्रथमैकवचने टेरेले 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । स्तानतीहि अतिक्रम्यागच्छ । किमिव । धन्व इव । धन्व निरु - ४१ ) इति तलोपे दुहे इति रूपम् । कीदृशं सोमम् । शुक्रं शुकं दकदेशः । यथा पान्थो मरुदेशमतिक्रम्य गच्छति तथा । शुद्धम् इन्द्रियमिन्द्राय हितं बलकरम् । एतावता यज्ञसंपत्तिरस्ति गच्छ ॥ ५३ ॥ युवामागच्छतमिति भावः ॥ ५५ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

ए॒वेदिन्द्र॒ वृष॑ण॒ वज्र॑बाहुं वसिष्ठासो अ॒भ्यर्च- न्त्य॒र्कैः । स नः॑ स्तु॒तो वी॒रव॑द्धातु॒ गोम॑च॒यं पति स्व॒स्तिभिः सदा नः ॥ ५४ ॥

उ० एत्रेत् । ऐन्द्री त्रिष्टुप् यमेवमनेन प्रकारेण । इत् पादपूरणः । इन्द्रं वृषणं वर्षितारं वज्रबाहुं वसिष्ठासः वसि स्यापत्यानि बहूनि । यद्वा वस्तृतमा ऋपयः । अभ्यर्चन्ति

षट्पञ्चाशी ।

त॒नूपा भि॒षजा॑ सुतेऽश्विनोभा सर॑स्वती । मध्वा
रजसीन्द्रि॒यमिन्द्रा॑य प॒थभि॑र्व॒हान् ॥ ५६ ॥

उ० अश्विनावध्वर्यू तयोर्होता कथयति यज्ञसंपत्तिम् । तनूपा भिषजा तनूनां पातारौ भिवजौ च । सुते सोमे अश्विनावुभौ सरस्वती च मध्वा रसेन रजांसि पूरयत्विन्द्रो- पभोगाय । लोका रजांस्युच्यन्ते इतीह लोकवचनो रज-

३९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

शब्दः । इन्द्रियं वीर्यम् इन्द्राप्यायनार्थम् पथिभिर्मागैर्व-
हान्वहन्तु ॥ ५६ ॥

म० उभा अश्विना उभौ अश्विनौ सरस्वती मध्वा मधुना रजांसि लोकान् दुहन्ति पूरयन्ति । पूर्वच दुहे इतस्य वचन- व्यत्ययेनेहानुषङ्गः । 'लोका रजांस्युच्यन्ते' ( निरु० ४ । १९ ) इति यास्कोक्तेः रजःशब्दोऽत्र लोकवाची । कीदृशावश्विनौ । तनूपा तनूः शरीराणि पातस्तौ तनूपौ शरीराणां रक्षितारौ । भिषजा भिषजौ वैद्यौ । क्व सति । सुते सोमेऽभिषुते सति पूरयन्तीत्यर्थः । किंच अश्विसरस्वत्य इन्द्राय इन्द्रियं वीर्यं पथिभिर्यज्ञमार्गैः वहान् वहन्ति । ' इतश्च लोपः परस्मैप- देषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इतीकारलोपे वहानिति रूपम् ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

इन्द्रायेन्दु सर॑स्वती॒ नरा॒शसे॑न न॒मनु॑म् ।
अधा॑ताम॒श्विना॒ मधु॑ भेष॒ज॑ भि॒षजा॑ सु॒ते ॥ ५७ ॥

[विंशोऽध्यायः २० ]

उ० अश्विना नमुचेः । यमश्विनौ नमुचेराहृत्य सुतम- भिषुतं सोमं शुक्रम् अमलिनम् परिस्रुता सहितं स्थापि- तवन्तौ । सरस्वती तमेवाहरत् बर्हिषास्तरणार्थेन सहिता । इन्द्राय पातवे इन्द्रपानार्थम् ॥ ५९ ॥

म०

अश्विना अश्विन परिस्रुता सुरया सह सुतमभिषुतं शुकं शुद्धममलिनं सोमं नमुचेः असुरात्सकाशात् आहरताम् । सरखती च तमेव सोमं बर्हिषास्तरणार्थेन सह आभरत् आह- रत् । किमर्थम् । इन्द्राय पातवे इन्द्रस्य पानार्थम् । तुमर्थे तवे- प्रत्ययः ॥ ५९ ॥ षष्टी ।

:

क॒व॒ष्यो॒ न व्यच॑स्वतीर॒श्विभ्यां॒ न दुरो॒ दिश॑ः ।
इन्द्रो॒ न रोद॑सी उ॒भे दु॒हे कामा॒न्सर॑स्वती ॥ ६० ॥

उ० कवयो न यज्ञगृहद्वार उच्यते । कवथ्यो न 'कुष निष्कर्षे' । समुच्चयार्थीयो नकारः । अस्यामृचि ससुषिराश्च व्यञ्जनवत्यश्च अश्विभ्यां न अश्विभ्यां चाध्वर्युभ्यां सहिताः दुरः द्वारदिशः । द्वार्भिर्दिशो लक्ष्यन्त्य इत्यत एवमुक्तम् । इन्द्रो

उ० इन्द्रायेन्दुम् । इन्द्रार्थमिन्दुं सोमं सरस्वती अभि- पुणोदिति वाक्यपरिपूर्तिः । नराशंसेन यज्ञेन सहिता । न इन्द्रश्व यासु द्वास्सु व्यवस्थितः । रोदसी द्यावापृथिव्यौ नग्नहुम् । किंच अधातां सुरायाम् अश्विनौ मधुररूपं भेषजरूपं च । भिषजौ वैद्यौ सुते सोमेन्द्रायेत्यनुषङ्गो विभक्तिव्यत्ययेन ॥ ५७ ॥

म० सरखती नराशंसेन यज्ञेन सह इन्द्राय इन्द्रार्थमिन्दुं सोमं नग्नहुं सुराकन्दं च पूर्वोक्तमधात् धृतवती । किंच भिषजा अश्विना भिषजौ अश्विनौ सुते सोमेऽभिषुते सति मधु मधुरं भेषजमाषधमधातां धारितवन्तौ । अधातामित्येव क्रिया वचनव्यत्ययेन पूर्वार्धे योज्या ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

आ॒जुह्वा॑ना॒ सर॑स्व॒तीन्द्रा॑येन्द्रि॒याणि॑ वी॒र्य॑म् ।
इडा॑भिर॒श्विना॒विषि॒समूर्जे सधैँ र॒यिं द॑धुः ॥ ५८ ॥

उ० आजुह्वाना आह्वयन्ती सरस्वती इन्द्रायेन्द्रियाणि चक्षुःप्रभृतीनि वीर्य च वीरकर्म । इडाभिर्यज्ञियाभिर्हेतुभू- ताभिः । अश्विनौ च सहायभूतावुपादाय संदधुः । इषं चाच संदधुः । ऊर्जं तदुपसेचनं च दध्यादि संदधुः संदधुश्च रथिं धनम् ॥ ५८ ॥

म० आहूयते आजुह्वाना अर्थादिन्द्रमाह्वयन्ती सरस्वती अश्विना चेन्द्राय इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि संदधुः । वीर्यं सामर्थ्यं च दधुः । इडाभिः पशुभिः सह इषमन्नं संदधुः । ' पशवो वा इडा' ( १ । ८ । १ । १२ ) इति श्रुतिः । ऊर्जं दध्यादि रयिं धनं च संदधुः । एतानि ददुरित्यर्थः ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

उभे अपि दुहे दोग्धि । कामांश्च सरस्वती दुहे । इन्द्राया-
याताय यज्ञगृहद्वार इन्द्रं कुर्वन्निति शेषः ॥ ६० ॥

म० अस्यामृचि त्रयो नकाराश्चकारार्थाः । अश्विभ्यां सहिता सरस्वती इन्द्रो न इन्द्रश्च उमे रोदसी द्यावापृथिव्यौ कामान् दुहे दुग्धे । द्विकर्मकः द्यावापृथिवीभ्यां सकाशात्का- मान् दोग्धि दुरो दिशश्च सकाशात् दोग्धि । 'अकथितं च' ( पा० १।४ । ५१ ) इति द्वारां दिशां रोदसोश्च कर्मत्वम् । कीदृश्यो द्वारः । कवष्यः 'कुष निष्कर्षे' । कुषिताः सच्छिद्राः । तथा व्यचस्वतीः व्यचनं व्यचोऽवकाशः तद्वत्यः ॥ ६० ॥ एकषष्टी ।

उ॒षासा॒नक्त॑मश्विना॒ दिवेन्द्र॑ सा॒यमि॑न्द्रि॒यैः ।
संजानाने सु॒पेश॑सा॒ सम॑ञ्जते॒ सर॑स्वत्या ॥ ६१ ॥

उ० उषासानक्तम् । उषा आदित्यप्रभा । नक्तं रात्रिः । हे अश्विनौ, उषाश्च रात्रिश्च दिवा अहनि च इन्द्रम् इन्द्रि यैवयैः समञ्जाते संऋक्षयतः सायं च इन्द्रियैः समञ्जते । सातत्याभिप्रायम् । संजानाने एकमतीभूते उपाश्च रात्रिश्व सुपेशसा सुरूपे शुक्लेन उषाः कृष्णेन रात्रिः । किमिन्द्रमु- पाश्च रात्रिश्च केवले एव समञ्जाते । नेत्याह । सरस्वत्या च सह समाते ॥ ६१ ॥

म० हे अश्विनौ, उषासा रविप्रभा नक्तं रात्रिश्च सरखत्या सह दिवा दिवसे सायंकाले च इन्द्रमिन्द्रियैः वीर्यैः सह सम• खाते संयोजयतः । कीदृश्यौ ते । संजानाने संजानीतः ते संजा- अ॒श्विना॒ नमु॑चेः सु॒न् सोम॑छ॒ शुक्रं परिस्रुता । नाने एकमनी । सुपेशसा शोभनं पेशो रूपं ययोस्ते । शुक्ला सर॑स्वती॒ तमाभ॑रद॒र्हिषेन्द्रा॑य॒ पात॑वे ॥ ५९ ॥

उपाः कृष्णा रात्रिः ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

उबटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

पातं नो॑ अश्विना दिवा॑ पाहि नक्त॑ सरस्वति । दैव्या॑ होतारा भिषजा पा॒तमिन्द्र सर्चा सुते ६२ उ० पातं नः पालयतं नोऽस्मान् हे अश्विनौ दिवा अहनि । पाहि पालय च नक्तं हे सरस्वति । युवां च हे । देव्यौ, होतारौ भिषजौ, पातं पालयतम् । इन्द्रम् सचा सहेत्यर्थः । सुते सोमे ॥ ६२ ॥

म० हे अश्विना अश्विनौ, दिवा दिवसे नोऽस्मान् युवां पातं रक्षतम् । हे सरस्वति, नक्तं रात्रौ त्वं नः पाहि रक्ष दैव्या होतारा देवसंबन्धिनौ होतारौ, भिषजा भिषजौ अश्विनौ सुते सोमेऽभिषुते सति सचा सह एकीभूय युवमिन्द्रं पातं रक्षतम् । सर्वत्र विभक्तेराकारः ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

ति॒स्रवे॒धा सर॑स्वत्य॒श्विना॒ा भार॒तीर्डा । तीव्रं
प॑रि॒स्रुता सोम॒मिन्द्रा॑य सुषुवुर्मद॑म् ॥ ६३ ॥

उ० तिस्रस्त्रेधा । तिस्रो देव्यः सरस्वती च मध्यस्थाना । भारती आदित्यप्रभा घुस्थाना । इडा पृथिवीस्थाना । एतास्त्रिषु स्थानेषु स्थिताः । अश्विनौ च । तीव्रं

परिस्रुता सहितं सोमम् । इन्द्राय सुषुवुः अभिषुतवन्तः ।
मदं तर्पणम् ॥ ६३ ॥

म० तिस्रो देव्यः अश्विना अश्विनौ च परिस्रुता सुरया सह सोममिन्द्राय सुषुवुरभिषुतवन्तः । काः तिस्रः । सरस्वती भारती इडा च । कीदृश्यः । त्रेधा स्थिता इति शेषः । सर- स्वती मध्यस्थाना भारती द्युस्थाना इडा पृथिवीस्थाना । कीदृशं सोमम् । तीव्रं पटुत्वकरम् । मदं मदजनकम् ॥ ६३ ॥

चतुःषष्टी ।

अ॒श्विना॑ भेष॒जं मधु॑ भेष॒जं न॒ः सर॑स्वती । इन्द्र॒
त्वष्टा॒ यथा॒श॒ः श्रिय॑छ॒ रू॒पछ॒ रूपमधुः सुते ॥ ६४ ॥

उ० अश्विना भेषजं मधु । अधुः एतदाख्यातं तस्यादधु- रिति परिणामः । के अदधुः । अश्विनौ सरस्वती त्वष्टा च प्रयाजदेवताः । किमदधुः । अश्विनौ तावद्वेषजं मधुरूपं भेषजम् । नः भस्मत्संबन्धिनी सरस्वती । त्वष्टा च यशः श्रियं रूपं च । कस्मिन्नदधुः । इन्द्रे । कस्मिन्नवसरे । सुतेऽभिषुते सोमे ॥ ६४ ॥

म० अश्विना नोऽस्माकं सरस्वती त्वष्टा प्रयाजदेवता च सुते सोऽभिषुते सति इन्द्रे एतानि वस्तूनि अधुः स्थापयामासुः । दधातेर्लुङ् । कानीत्यत आह । भेषजमौषधं मधु मधुरूपं भेषजं च यशः कीर्ति श्रियं लक्ष्मीं रूपं रूपं नानाविधं रूपं

च । 'नित्यवीप्सयोः' ( पा० ८ । १ । ४ ) इति रूपशब्दस्य
द्वित्वम् ॥ ६४ ॥

।

।

पञ्चषष्टी ।

३९९

wwwwww

ऋतुथेन्द्रो वन॒स्पति॑ः शशमा॒नः प॑रि॒स्रु ।
कीलाल॑म॒श्विभ्यां॒ मधु॑ दु॒हे धे॒नुः सर॑स्वती ॥ ६५ ॥

उ० ऋतुथेन्द्रः । ऋतावृतौ कालेकाले इन्द्रायेति विभक्तिव्यत्ययः । वनस्पतिः शशमानः संशममानः स्तुवन् परिस्रुता साधनभूतया । कीलालमन्वरसम् दुहे इत्यनु- षङ्गः । अश्विभ्यां च सहिता । दुहे दोग्धि धेनुर्भूत्वा सरस्वती ॥ ६५ ॥

म० वनस्पतिः प्रयाजदेवः शशमानः स्तुवन् सन् ऋतुथा ऋतौ ऋतौ काले काले परिस्रुता सुरया सह कीलालमन्न- रसमिन्द्रः इन्द्राय इन्द्रार्थं दुहे दुग्धे । 'सुपां सुलुक्' (पा० ७ । १ । ३९ ) इत्यादिना चतुर्थ्येकवचनस्य सुआदेशे इन्द्र इति 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति तलोपे दुहे इति रूपम् । किंच सरस्वती अश्विभ्यां सहिता धेनुर्भूत्वा इन्द्राय मधु दुहे दुग्धे ॥ ६५ ॥

षट्षष्टी ।

गोभि॒र्न सोम॑मश्विना॒ मार्सरेण परिस्रुता । सम-
त॒ध॒ सर॑स्वत्या॒ स्वाहेन्द्रे॑ सु॒तं मधु॑ ॥ ६६ ॥

1

उ० गोभिर्न । गोप्रभृतिश्च पशुभिः सोमं सहितं मास- रेण परिसुता च । कथंभूतं । सुतं मधु अभिषुतं मधुस्वादं च । हे अश्विनौ, युवां समधातम् । कस्मिन्समधातम् । इन्द्रे । किं केवलावेवाश्विनौ समधातं नेत्याह । सरस्वत्या सह । स्वाहा स्वाहाकृतिभिः प्रयाजेन सार्धम् ॥ ६६ ॥

म० हे अश्विना अश्विनौ, मासरेण परिस्रुता सह गोभिर्न गोप्रभृतिपशुभिश्च सह । नश्चार्थे । सुतमभिषुतं सोमं मधु च इन्द्रे युवां समधातमारोपयतम् । संपूर्वाद्दधातेर्लुङि मध्यमद्विवचनम् । हे स्वाहाकृतयः प्रयाजदेवाः, यूयं सरखत्या सह इन्द्रे सुतं मधु समधातेति वचनव्यत्ययः ॥ ६६ ॥

सप्तषष्टी ।

अश्विना॑ ह॒विर॑न्द्रि॒यं नमु॑चेधि॒या सर॑स्वती ।
आ शु॒क्रमा॑सु॒राद्वसु॑ म॒घमिन्द्रयाजभ्रिरे ॥ ६७ ॥

उ० अश्विना हविः । तिस्रो वपानां याज्यानुवाक्या अनुष्टुभः । एकैकाश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या । आजभ्रिरे इत्या- ख्यातपदे सर्वाणि पदानि संबध्यन्ते । अश्विनौ सरस्वती च आजभिरे । हविरिन्द्रियं वीर्य शुक्रममलिनम् । वसु धनं मघं महनीयम् । कुत आजभिरे । नमुचेः आसुरात् । कया हेतुभूतया आजभिरे । धिया बुद्ध्या । कस्मै आज निरे । इन्द्राय ॥ ६७ ॥

म० अश्विना हविरिति तिस्रो वपानां याज्यानुवाक्याः प्रथमामनूच्य द्वितीया याज्या द्वितीयामनूच्य तृतीया याज्या

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ विंशोऽध्यायः २० ]

तृतीयामनूच्य प्रथमा याज्या । अश्विनेत्याद्यास्तिस्रस्तिसृणां दधुः स्थापितवन्तः । सविता वरुणो भगः । भगशब्देना- वेन्द्रो लक्ष्यते । ते यजमानेऽपि वीर्यं दधतीति वाक्यप- रिपूर्तिः । स सुत्रामा यश्च सुत्रामा इन्द्रः हविष्पतिः हविषः स्वामी । यजमानमिति विभक्तिव्यत्ययः । सश्चत सचतामिति पुरुषवचनव्यत्ययः । एवमेते विषमा मन्त्रा लक्षणया व्याख्येयाः ॥ ७० ॥

वपानां क्रमाद्याज्यापुरोनुवाक्याः । तत्प्रकारमाह । आश्विनव- पायागे अश्विना ( ६७ ) इति अनुवाक्या यमश्विना ( ६८ ) इति याज्या, सारस्वतवपायागे यमश्विना ( ६८ ) इति अमु- । वाक्या तमिन्द्रम् ( ६९ ) इति याज्या, ऐन्द्रवपायागे तमि- न्द्रम् (६९) इति अनुवाक्या अश्विना ( ६७ ) इति याज्येति सूत्रार्थः । अश्वितरखतीन्द्रदेव त्या स्तिस्रोऽनुष्टुभः । अश्विना अश्विनौ सरस्वती च धिया बुद्ध्या कृत्वा नमुचेर्नमुचिसंज्ञात् । आसुरात् दैत्यात् इन्द्रायेन्द्रार्थमेतानि वस्तूनि आजभिरे आजहिरे । कानीत्यत आह । हविः शुक्रं शुद्धममलिनं हविः इन्द्रियं वीर्यं मघं महनीयं वसु धनं च ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टी ।

.

यम॒श्विना॒ सर॑स्वती ह॒विषेन्द्र॒मव॑र्धयन् । स
बिभेद ब॒लं म॒घं नमु॑चावासुरे सर्चा ॥ ६८ ॥

उ० यमश्विना । यमिन्द्रमश्विनौ सरस्वती च हविषा वर्धयन् । स बिभेद । 'भिदिर विदारणे' विदारितवान् । बलं मघम् । वृणोतिर्बले । मघं महनीयम् । नमुचौ आसुरे सचा । सचा सहशब्दवचनः तद्योगाच्च विभक्तिव्यत्ययः । नमुचिना असुरेण सह बलं बिभेदेति ॥ ६८ ॥

म०

अश्विनौ सरखती च हविषा कृत्वा यमिन्द्रमधर्धयन् । स इन्द्रो नमुचावासुरे सचा नमुचिना असुरेण सह मघं मह- यं बलं मघं बिभेद विदारितवान् । सचेत्यव्ययं सहार्थे । तद्योगे नमुचावासुरे इति तृतीयार्थे सप्तमी । 'वृणोतेर्बले' ( निरु० ६ । २ ) इति यास्कः । नमुचिं विदार्य वृष्टिं कारित - वानित्यर्थः ॥ ६८ ॥

एकोनसप्ततितमी ।

तमिन्द्र॑ प॒शवः॒ सचाश्विनो॒भा सर॑स्वती। दधा॑ना अ॒भ्य॒नूषत ह॒विषा॑ य॒ज्ञ इ॑न्द्रि॒यैः ॥ ६९ ॥ उ० तमिन्द्रं तमुक्तगुणमिन्द्रं पशवः कर्माङ्गभूताः गोमे षाजाः सचा सहभूताः। अश्विनौ उभौ सरस्वती च दधानाः धारयन्तः । अभ्यनूपत । नूपतिर्वृच्यर्थः । अभिवर्धयन्ति । केन हविषा । कस्मिन् यज्ञे । इन्द्रियैर्वीर्यैः ॥ ६९ ॥

म० पशवः कर्माङ्गभूता गोमेषाजाः उभा अश्विना उभौ अश्विनौ सरखती च सचा सहभूताः सन्तः यज्ञे हविषा इन्द्रियैः वीर्यैश्च दधानाः पुष्णन्तः सन्तः तमिन्द्रमभ्यनूषत अवर्धयन् अस्तुवन् वा 'णू स्तवने ' ॥ ६९ ॥

सप्ततितमी ।

७०

म० य इन्द्र इति पुरोडाशानां पूर्ववत्' (का० १९ । ६ । १८ ) य इन्द्र इति तिस्रस्त्रयाणां पशुपुरोडाशानां याज्या- नुवाक्याः पूर्ववत्' य इन्द्रे ( ७० ) सविता ( ७१ ) इत्यैन्द्र- स्यानुवाक्यायाज्ये, सविता ( ७१ ) वरुणः क्षत्रम् ( ७२ ) इति सावित्रस्य ते । वरुणः क्षत्रम् ( ७२ ) य इन्द्रे ( ) इति वारुणस्येति सूत्रार्थः । प्रत्येकमिन्द्रसवितृ वरुणदेवत्यास्तिस्रोऽनु- ष्टुभः । सविता वरुणो भग इति ये त्रयो देवाः इन्द्रे इन्द्रियं वीर्यं दधुः स्थापयामासुः । हविष्पतिः हविषां स्वामी सुत्रामा शोभनत्राणकर इन्द्रो यजमानाय । कर्मणि चतुर्थी । यजमानं सश्चत सेवताम् । इष्टदानेन यजमानं सुखयत्वित्यर्थः । 'षच सेवने' लोडर्थे लङ् । अडभाव आर्षः ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

स॒वता वरु॑णो॒ दध॒द्यज॑मानाय दा॒शुषे॑ । आद॑त्त॒
नमु॑च॒र्वसु॑ सु॒त्रामा॒ बल॑मिन्द्रि॒यम् ॥ ७१ ॥

उ०

सविता वरुणः द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्येयः । आदत्त जग्राह नमुचेः सकाशात् वसु धनं बलं चेन्द्रियं च । सुत्रामा इन्द्रः । तत् सवितृवरुणप्रभृतयः पशुपुरो- डाशदेवताः दधत् दधातु । यजमानाय दाशुषे हवींषि दत्तवते ॥ ७१ ॥

म० सुत्रामा इन्द्रो नमुचेरसुरात्सकाशात् यद्वसु धनं बल- मिन्द्रियं वीर्यं च आदत्त जग्राह । सविता वरुणो भगश्च पशुपु- रोडाशमन्त्रदेवास्तत् नमुचेरानीतं वस्त्रादिकं यजमानाय दधत् दधातु । ददलित्यर्थः । कीदृशाय यजमानाय । दाशुषे दाशति ददातीति दाश्वान् तस्मै हवींषि दत्तवते 'दाश्वान्साहान्-' ( पा० ६ । १ । १२ ) इत्यादिना क्वसन्तो निपातः ॥ ७१ ॥ द्विसप्ततितमी ।

वरुणः क्ष॒त्रमि॑न्द्रि॒यं भर्गेन सवि॒ता श्रय॑म् ।
सुत्रामा॒ यश॑सा॒ बल॑ दधा॑ना य॒ज्ञमा॑शत ॥ ७२ ॥

उ० वरुणः क्षत्रम् । वरुणः सविता च सुत्रामा च दधाना इन्द्रे यजमाने वा यज्ञं सौत्रामणीम् । भासत व्याप्त- वन्तः । किंकिं दधानाः । वरुणः क्षत्रमिन्द्रियं च । सविता य इन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॒धुः स॑वि॒ता वरु॑णो॒ भग॑ः । स भगेन धनेन सहितां श्रियम् । सुत्रामा यशसा बलम् ॥७२॥ सु॒त्रामा॑ ह॒विष्ष॑ति॒र्यज॑मानाय सश्चत ॥ ७० ॥

उ० य इन्द्र । तिस्रोऽनुष्टुभः पशुपुरोडाशानां याज्यानु वाक्या इन्द्रसवितृवरुणदेवत्याः । सर्वाः ये इन्द्रे इन्द्रियं

म० वरुणः सविता सुत्रामा इन्द्रश्च यज्ञं सौत्रामणीमाशत भक्षितवन्तः व्याप्तवन्तो वा । 'अश भोजने' 'अशुङ् व्याप्तौ' वा । उभयोर्विकरणव्यत्ययः । कीदृशास्ते । क्षत्रं क्षतात् त्राण-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

सामर्थ्यमिन्द्रियं वीर्यं भगेन भाग्येन सह श्रियं लक्ष्मीं यशसा
सह बलं च दधानाः यजमाने स्थापयन्तः । तत्र वरुणः क्षत्र-
मिन्द्रियं च दधाति सविता भगं प्रियं सुत्रामा यशो बलं चेति
विभागः ॥ ७२ ॥

त्रिसप्ततितमी ।

अ॒श्विना॒ गोभि॑रिन्द्रि॒यमश्वे॑भिर्वा॒र्य॒ बल॑म् । ह॒वि
षेन्द्र॒ सर॑स्वती॒ यज॑मानमवर्धयन् ॥ ७३ ॥

उ० अश्विना गोभिः । तिस्रोऽनुष्टुभः । हविषां याज्या- नुवाक्या अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्याः । अश्विनौ सरस्वती च । गोभिः गोप्रभृतिभिः पशुभिः इन्द्रियम् । इन्द्रियेणेति विभक्तिव्यत्ययो वाक्यसंबन्धात् । अश्वेभिः अश्वदक्षिणाभिः । वीर्य बलम् वीर्येण बलेन । हविषा पुरोडाशेन । इन्द्रं यजमानं च अवर्धयन् ॥ ७३ ॥

म० 'अश्विना गोभिरिति च हविषाम्' (का० १९ । ६ । १९ )। अश्विना गोभिरिति तिस्रो हविषां याज्यानुवाक्याः चात् पूर्ववत् अश्विना ( ७३ ) ता नासत्या ( ७४ ) इत्याश्विनपशु- यागे पुरोऽनुवाक्यायाज्ये, ता नासत्या ( ७४ ) ता भिषजा ( ७५ ) इति सारस्वते, ता भिषजा (७५) अश्विना ( ७३ ) इत्यैन्द्रे इति सूत्रार्थः । अश्विसरखतीन्द्रदेव त्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः । अश्विनौ सरखती च एतैः पदार्थः इन्द्रं यजमानं चावर्धयन् । कैस्तत्राह । गोभिर्गोप्रभृतिपशुभिः इन्द्रियम् । विभक्तिव्यत्ययः । इन्द्रियेण इन्द्रियपाटन अश्वेभिः अश्वैः दक्षिणारूपैः वीर्यं बलं वीर्येण मनःसामर्थ्येन बलेन शरीरदार्त्स्न्येन हविषा पशुपुरोडा- शेन च । इन्द्रस्य वर्धनं तृप्तिः यजमानस्य वर्धनं धनपुत्रपश्वा दिपुष्टिः ॥ ७३ ॥

चतुःसप्ततितमी ।

ता नास॑त्या सु॒पेश॑सा॒ हिर॑ण्यवर्तनी नरो सर॑स्वती ह॒विष्म॒तीन्द्र॒ कर्म॑सु नोऽवत ॥ ७४ ॥

उ० ता नासत्या तौ नासत्यौ न असत्यौ सत्यावेव । सुपे शसा सुरूपौ । हिरण्यवर्तनी हिरण्यदानोपलक्षितपन्थानौ । नरा नृगुणयुक्तौ नराकारौ वा । सरस्वती च हविष्मती हविषा संयुक्ता । एते त्रयः पादाः परोक्षकृताः । चतुर्थस्तु पादः प्रत्यक्षकृतः । अतो वाक्यभेदः । तौ नासत्यायुक्त गुणौ सरस्वती च कर्मसु वर्तमानान् नोऽस्मान् भवत भव- विति पुरुषव्यत्ययः । ततो द्वितीयं वाक्यम् । इन्द्र कर्मसु नोऽवत । हे इन्द्र, त्वमपि कर्मसु वर्तमानान् नः अस्मान् अवत । अवेति वचनव्यत्ययः ॥ ७४ ॥

म० ता तौ नासत्या नासत्यौ अश्विनौ सरस्वती च कर्मसु सौत्रामण्यादियागेषु नोऽस्मानवत अवन्तु रक्षन्तु । पुरुषव्य-

।

४०१

द्यत इत्यर्थः । सुपेशसा शोभनं पेशो रूपं ययोस्तौ सुन्दरौ । नरा नरौ नरगुणयुक्तौ नराकारौ च । कीदृशी सरखती । हवि - ष्मती हविर्विद्यते यस्याः सा ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

ता भि॒षजा॑ सु॒कर्मणा सा सु॒दुघा॒ सर॑स्वती ।
स वृ॑त्र॒हा श॒तक्र॑तु॒रिन्द्रा॑य॒ दधा॑रिन्द्रि॒यम् ॥ ७५ ॥

उ० तौ भिषजौ । सुकर्मणा कल्याणकर्माणौ । सा सुदु घा सुदोहना सरस्वती च । स च वृत्रहा शतक्रतुः बहुकर्मा इन्द्राय दधुः ददुः इन्द्रियं वीर्यम् । ननु स वृत्रहा शतक - तुरिन्द्राय दधुरिन्द्रियमिति इन्द्र इन्द्राय ददातीत्येतत्रोपप- द्यते । कल्पान्तरण इन्द्र एतत्कल्पप्रभवाय ददातीत्यदोषः । विभवो वा देवा अचिन्त्यशक्तयः एकधा द्विधा बहुधा भवेयुः । एवमेवान्यत्र विरोधाः परिहर्तव्याः ॥ ७५ ॥

म० ता तौ प्रसिद्धौ भिषजा भिषजौ वैद्यौ अश्विनौ सा प्रसिद्धा सरस्वती च स प्रसिद्धो वृत्रहा इन्द्रः कल्पान्तरप्रभवः इन्द्राय एतत्कल्पप्रभवाय इन्द्रियं वीर्यं दधुः । यद्वा इन्द्र एव दातृपात्ररूपेण बहुधा भवति देवानामचिन्त्यशक्तिलात् । कीदृशौ भिषजौ । सुकर्मणा सुकर्माणौ शोभनं कर्म ययोस्ती । कीदृशी सरखती । सुदुघा सुष्ठु दुग्धे सा सुदुघा साधुदोहना । कीदृशो वृत्रहा । शतक्रतुः शतं ऋतवः कर्माणि यस्य । बहुकर्म - कर्ता ॥ ७५ ॥

षट्सप्ततितमी ।

यु॒व सु॒राम॑मश्विना॒ नमुचावासुरे सच ।
वि॒िपिपानाः स॑रस्व॒तीन्द्रं॒ कर्म॑स्वावत ॥ ७६ ॥

उ० ग्रहाणां याज्यानुवाक्यौ । युवं सुरामम् । पुत्रमिव पितरौ । अनुष्टुत्रिष्टुभावश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्ये । युवं यूय- मिति विभक्तिव्यत्ययः । सरस्वती हि तृतीया । युवं यूयम् हे अश्विसरस्वत्यः । सुरामं सुरामयम् । नमुचौ आसुरे वर्त- मानम् । सचा सह विपिपानाः विविधं पिबन्तः कर्मसु वर्त-

मानाः इन्द्रम् आ अवत पालयत ॥ ७६ ॥

म० 'ग्रहाणां युवं सुरामं पुत्रमिवेति' ( का ० १९ । ६ २० ) । त्रयाणां पयोग्रहाणां सुराग्रहाणां च युवमिति पुरोनु- वाक्या पुत्रमिवेति याज्येति सूत्रार्थः । द्वे अश्विसरखतीन्द्रदेव' त्येऽनुष्टुत्रिष्टुभौ । हे अश्विनी, हे सरस्वति, युवं यूयं वचनव्य- त्ययः । नमुचावासुरे दैत्ये वर्तमानं सुरामं सुरामयं ग्रहं सचा सह विपिपाना विविधं पिबन्तः सन्तः कर्मखिन्द्रमावत आस- मन्ताद्रक्षत । पिपाना अत्र विकरणव्यत्ययः ॥ ७६ ॥ सप्तसप्ततितमी ।

पु॒त्रभि॑व पि॒तरा॑व॒श्विनो॒ोभेन्द्रावथुः काव्ये॑द॒स-

त्ययः । हे इन्द्र, लमपि नोऽस्मान् कर्मसु अब वचनव्य- नोभिः । यत्सु॒रा व्यपि॑वः॒ शची॑भिः॒ः सर॑स्वती

त्ययः

। कीदृशौ नासत्यौ । हिरण्यवर्तनी हिरण्येनोपलक्षिता

वर्तनिर्मार्गो ययोस्तौ । यत्र पथि गच्छतस्तत्र सुवर्णमेव संप । त्वा मघवन्नभिष्णक् ॥ ७७ ॥

५१ य० उ०

४०२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ विंशोऽध्यायः २० ]

उ० पुत्रमित्र पितरौ । व्याख्यातम् ॥ ७७ ॥

म० हे अग्ने, ते तवास्ये हविरहावि हुतम् सर्वतः ।

म० इयं व्याख्याता दशमेऽध्याये । ( अ० १० । क० जुहोतेः कर्मणि लुङ् । सन्ततहोमे दृष्टान्तः । सुचि घृतमिव ।

३४ ) ॥ ७७ ॥

अष्टसप्ततितमी । "स्मि॒न्नश्वा॑ ऋष॒भाज॑ उ॒क्षणो॑ व॒शा मे॒षा अ॑व-

सृष्टास

आहु॑ताः । कीलाल॒पे सोम॑पृ॒ष्ठाय वे॒धसै
हृदा म॒तं ज॑नय॒ चारु॑म॒ग्नये॑ ॥ ७८ ॥

उ० पशुस्वष्टकृतौ । यस्मिन्नश्वासः अहाव्यग्ने इति । जगतीत्रिष्टुभावाग्नेय्यौ । यस्मिन्नन्नौ अश्वासः ऋषभासः उक्षणः वशाः मेषाः अवसृष्टासः अवदायावदाय चतुरवत्तेन निक्षिप्ताः । आदायादाय हुताः । तस्मै अग्नये । कीलालपे कीलालमन्न- रसं पिबतीति कीलालपाः । सोमपृष्ठाय सोमाहुतयो यस्य पृष्ठे हूयन्ते । वेधसे मेधाविने । हृदा मतिं जनये । हृदयं मतिपूर्वकं जनय । चारुम् अग्नये ॥ ७८ ॥

।

यथा चि घृतं सर्वदा स्थितम् चम्वि चम्वामधिषवणचर्मणि सोम इव । तत्र यथा सोमः सर्वदा स्थितस्तद्वन्नित्यं मया तवास्ये ह॒विर्हुतम् । हे अग्ने, सः त्वमस्मे अस्मासु एतानि वस्तूनि धेहि स्थापय । कानि । वाजसनिं वाजस्य अन्नस्य सनि भोगम् । रथं धनम् । कीदृशम् । सुवीरं शोभना वीराः पुत्रा यत्र तं सुपुत्रयुक्तं धनमित्यर्थः । प्रशस्तं सर्वलोकस्तुतं बृहन्तं महान्तं यशसं यशश्च । पुंस्त्वमार्षम् । सर्वलोकप्रसिद्धं यशो देहीत्यर्थः । 'यशो वै सोमो राजा' इति श्रुतेः । यशसं सोम- मिति वा ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

अ॒श्विना॒ तेज॑सा॒ चक्षु॑ प्रा॒णेन॒ सर॑स्वती वी॒र्य॑म् ।
वाचेन्द्रो॒ बल॒नेन्द्र धुरिन्द्रियम् ॥ ८० ॥

म० 'पशुविष्टकृतो यस्मिन्नश्वासोऽहाव्यम्न इति' ( का० उ० शतम् । अश्विना तेजसा । एकादशं च शस्त्रम् । १९ । ६ । २१ ) । पशोः संबन्धिनि स्विष्टकृयागे यस्मिन्न- आद्यानुष्टुप् अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या च । द्वितीयाद्यास्त्रय- श्वास इति पुरोनुवाक्या अहाव्यम इति याज्या द्वे अग्निदेवत्ये । स्त्यृचो गायत्र्योऽश्विसरस्वतीन्द्रदैवत्या यथासंख्यम् । अश्विना जगतीत्रिष्टुभौ । हे अध्वर्यो, तस्मै अग्नये हृदा सह मतिं बुद्धिं अश्विनौ तेजसा सह । चक्षुः प्राणेन घ्राणेन सह वीर्यम् । चारुं समीचीनां जनय । अध्यर्थं मनोबुद्धी शुद्धे कुरु इत्यर्थः । सरस्वती वाचा सह बलेन च सह । एवमेता देवताः प्रति- कीदृशायाग्नये । कीलालपे कीलालमन्नरसं पिबतीति कीलालपा- नियतचक्षुरादिद्वारेण इन्द्राय दधुः ददुः इन्द्रियम् ॥ ८० ॥ स्तस्मै । सोमपृष्ठाय सोमः पृष्ठे यस्य तस्मै । यस्य पृष्ठे सोमाहु- म० 'प्रतिगरिष्यत्युपविष्टेऽध्वर्यो शो सावेल्याहूयाश्विना तयो हूयन्त इत्यर्थः । वेधसे विदधाति शुभं करोति वेधाः तेजसेत्यनुवाकं शंसति' (का० १९ । ७ । १ ।) । त्रयस्त्रिं- तस्मै शुभमतिकर्त्रे । तस्मै कस्मै । यस्मिन्ननौ एते पशवः अव- शवसाग्रहसादनानन्तरमध्वर्योः होतुः पुरस्तात् प्रतिगरार्थमुप- सृष्टाः अवदायावदाय चतुरवत्तेन निक्षिप्ताः । तथा आहुताः वेशनमुक्तम् तदाह प्रतिगरिष्यत्यध्वर्यो पुर उपविष्टे सत्यध्वर्यो आदायादाय हुताः । के पशवः । अश्वासः अश्वाः ऋषभासः । शोंसावो ३ मित्याहूयाश्विना तेजसा चक्षुरित्येकादशर्चमनुवाकं ऋषभाः उक्षणः उक्षाणः सेचनसमर्था वृषाः । ' वा पूर्वस्य शस्त्रं शंसति । प्रथमान्त्ये ऋचौ त्रिः शंसनीये मध्यस्थानां निगमे' ( पा० ६ । ४ । ९ ) इति उपधादीर्घाभावः । वशाः । त्रयाणां तृचानामादिष्वाहावः कार्य इति सूत्रार्थः । अश्विसरख- वन्ध्याः। मेषाः अजाः । यस्मिन्नेते पशवो हुतास्तस्मै मनः- तीन्द्रदेव त्यानुष्टुप् । आद्यः पादोऽष्टार्णः द्वितीयो निवार्णः तृतीयः शुद्धिं कुर्विति होतुर्वाक्यम् ॥ ७८ ॥ षडर्णः चतुर्थोऽष्टार्णः । अश्विनौ तेजसा सह चक्षुरिन्द्रियमि- न्द्राय दधुः दधतुः । सरखती प्राणेन सह वीर्यमिन्द्राय दधौ ददौ । इन्द्रः कल्पान्तरणः वाचं बलेन च सह इन्द्रायैतत्क - ल्पोत्थाय इन्द्रियं सामर्थ्यं ददौ । एवमश्विसरस्वतीन्द्रा इन्द्राय तेजआदि दधुरित्यर्थः । सर्वापेक्षया दधुरिति बहुवचनम् ॥ ८० ॥ एकाशीतितमी ।

एकोनाशीतितमी ।

अहा॑व्यग्ने ह॒विरा॒स्य॒ ते स्रुचीव घृतं चम्बीव सोम॑ः । वा॒ज॒सनि॑ र॒यिम॒स्मे सु॒वीरं॑ प्रश॒स्तं धे॑हि य॒शसं॑ बृ॒हन्त॑म् ॥ ७९ ॥

उ० अहाव्यमे । यस्य ते तव आस्ये मुखे हे अग्ने, अहावि हुतं मया हविः । कथमिव । खुचीव घृतम् । यथा सुचि नित्यावस्थितं घृतम् । चम्वीव सोमः चम्वामिव । यथाच अधिषवणचर्मणि नित्यावस्थितः सोमः । एवम् । तं त्वां ब्रवीमि । वाजसनिम् वाजमन्नं संसेवते वाजसनिं रथिं धनम् । अस्मै अस्मासु । सुवीरं शोभनवीरं प्रशस्तं । धेहि स्थापय । यशसं च । 'यशो वै सोमो राजा' । बृहन्तं महान्तम् ॥ ७९ ॥

गोम॑नु॒षु णा॑स॒त्यश्वा॑वद्यातमश्विना । वर्ती रुद्रा
नृ॒पाय्य॑म् ॥ ८१ ॥

उ० गोमदूषु । हे नासत्यौ, गोमद्धनं संगृह्य । उ सुपा- दपूरणों । अश्ववञ्च्च धनं संगृह्य यातम् हे अश्विनौ, वर्तिः वर्तिन्या प्रसिद्धेन मार्गेण । हे रुद्रा रुद्रौ शत्रूणां रोदय- तारौ । नृपाय्यं प्रति सदेवा नरः यस्मिन्यज्ञे पिबन्ति स नृपाय्यः ॥ ८१ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० गृत्समददृष्टा अश्विदेव त्यास्तिस्रो गायत्र्यः । आद्या पादनिचृद्गायत्री 'त्रयः सप्तकाः पादनिवृत्' इति वचनात् । उ सु निपातौ पादपूरणौ । 'इकः सुजि' ( पा० ६ । ३ । १३४ ) । इति वाते परे उ इत्यस्य संहितायां दीर्घः 'सुजः' ( पा० ८ । ३ । १०७ ) इति सूत्रेण सु इत्यस्य षत्वम् ' पूर्वपदात् ' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति नासत्यशब्दनकारस्य णत्वम् । हे नासत्या । नासत्यौ, हे अश्विनौ, हे रुद्रा रुद्रों, शत्रूणां रोदयितारौ, वर्तिः विभक्तिव्यत्ययः । वर्त्या मार्गेण युवां नृपाय्यं यज्ञं प्रति यातं गच्छतम् । नृभिः पीयते सोमो यस्मिन् स नृपाय्यः 'क्रतौ कुण्ड -

४०३

यतमित्यर्थः । वहतेर्लुङि परस्मैपदे मध्यमद्विवचनम् । कीदृशं रयिम् । पिशङ्गसंदृशं पिशङ्गं पीतं सम्यक् दृश्यते तत् पिशङ्गसं- दृशम् पीतवर्ण सुवर्णमित्यर्थः । तथा वरिवोविदं वरिवो धनं विन्दति प्राप्नोति वरिवोविदस्तम् 'वि लाभे' 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३२ ) इति कः । यच्च धनं धनान्तरहेतुभूतं भवती- त्यर्थः ॥ ८३ ॥

चतुरशीतितमी ।

पा॒व॒का न॒ः सर॑स्वती॒ वाजे॑भिर्वा॒जिनी॑वती ।

पाय्यसंचाय्यौ' (पा० ३ । १ । १३० ) इत्यत्र कुण्डशब्द य॒ज्ञं व॑ष्टु॑ धि॒याव॑सुः ॥ ८४ ॥

उपलक्षकः। नृशब्देऽपि तृतीयान्ते उपपदे पिबतेर्धातोरधिकरणे

उ० पावका नः । पावयित्री सरस्वती वाजेभिः अन्नैः

ताम् । यो हि यदिच्छति स तत्प्रति गच्छति । धियावसुः
धिया वसु धनं यस्याः सा धियावसुः ॥ ८४ ॥

यत्प्रत्ययो युगागमश्च निपात्यते । किं कृत्वा । गोमत् गावो । वाजिनीवती अन्नवती । सा नः अस्माकम् यज्ञं वष्टुकामय- विद्यन्ते यस्मिन् गोमत् । अश्वावत् अश्वा विद्यन्ते यस्य तद- श्ववत् । 'मन्त्रे सोमाश्व -' ( पा० ६ । ३ । १३१ ) इत्यादिना अश्वशब्दस्य दीर्घः । गोयुक्तमश्वयुक्तं च धनमादाय यज्ञं गच्छ- तमित्यर्थः ॥ ८१ ॥

व्यशीतितमी ।

म० मधुच्छन्दोदृष्टाः सरस्वतीदेवत्यास्तिस्रो गायभ्यः । सरस्वती नोऽस्माकं यज्ञं वष्टु कामयताम् । ' वश कान्तौ ' यो यदिच्छति स तत् प्रति गच्छति । अस्मयज्ञं प्रत्यागच्छत्वित्यर्थः ।

यत् नान्त॑र आधषैद्वृषण्वसू । दुःशछ्सो कीदृशी सरस्वती । पावका पावयित्री पवनं पावः शोधनं

मयों रिपुः ॥ ८२ ॥

उ० न यत्परः । यमेनं न परः अन्तरेण असंबद्धः नच अन्तरः संबद्धः आदधर्षत् आधृष्णुयात् अभिभूय गृह्णीयात् हे वृषण्वसू । वर्षणं वृष्टिर्वसु धनं ययोस्तौ तथोक्तौ । यद्वा वृष्टिद्वारेणावासयितारौ । दुःशंसः दुष्टमसद्वृत्तं शंसति यः स तथोक्तः । मर्त्यो मनुष्यः । रिपुः शत्रुः ॥ ८२ ॥

1

।

म० हे वृषण्वसू, वृषा वृष्टिरेव वसु धनं ययोस्तौ । यद्वा वृष्ट्या वासयतो लोकं स्थापयतस्तौ वृषण्वसू हे अश्विनौ, दुःशंसो दुष्टमपवादं शंसति कथयति दुःशंसोऽपवदिता रिपुः शत्रुः मर्त्यः मनुष्यः परः असंबद्धः अन्तरः संबद्धः स्वकीयोऽपि ईदृशो मर्त्यो यत् यमिन्द्रं न आदधर्षीत् न आवृष्णुयात् न पराभू- यात् । खजनोऽखजनोऽपि रिपुः पिशुनोऽपि यमिन्द्रं पराभ- । वितुं न शक्त इत्यर्थः । 'ञिधृषा प्रागल्भ्ये' अस्माद्धातोर्यङ्लु- गन्ताच्छतृप्रत्ययः ॥ ८२ ॥

यशीतितमी । र॒र्य॑

ता न आवढमश्विना यि॑ पि॒शङ्ग॑सं॒दृशम् ।
धिष्ण्या॑ वरिवो॒विद॑म् ॥ ८३ ॥

।

धञ् । पावं कायति कथयति पावका 'आतोऽनुपसर्गे कः ' ( पा० विद्यन्ते यस्यां सा वाजिनी यज्ञक्रिया । वाजिनी विद्यते यस्याः ३ । २ । ३ ) वाजेभिर्वाजैः अन्नैः । वाजिनीवती वाजा अन्नानि सा वाजिनीवती यज्ञक्रियाधिष्ठात्री । धियावसुः धिया कर्मणा वसु धनं यस्याः सा धियावसुः । छान्दसस्तृतीयाया अलुक् ॥८४॥ पञ्चाशीतितमी ।

चो॒द॒यि॒त्री सू॒नृता॑नां॒ चेत॑न्ती सु॒मती॒नाम् ।
य॒ज्ञं द॑धे॒ सर॑स्वती ॥ ८५ ॥

उ० चोदयित्री सूनृतानाम् । चोदयित्री प्रेर.
यित्री । सूनृतानां शोभनानामृतां वचसाम् । त्रयीलक्षणस्य
वाग्विभवस्य चोदयित्रीत्यर्थः । चेतन्ती चेतयमाना सुम•
तीनां शोभनमतीनाम् । यज्ञं दधे धारयति सरस्वती ॥ ८५॥

म० सरखती यज्ञं दधे धारयती । कीदृशी । सूनृतानां प्रियं सत्यं सूनृतम् । प्रियसत्यवचनानां वेदत्रयीशब्दानां चोद- यित्री प्रेरयित्री 'चुद प्रेरणे' णिजन्तात्तृच् ततो ङीप् । सुम- तीनां शोभनानां बुद्धीनां चेतन्ती चेतयन्ती प्रकटयन्ती । सुम- तिदात्रीत्यर्थः । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शपोऽप्यार्धधातुकत्वाण्णिचो लोपः ॥ ८५ ॥ षडशीतितमी ।

म॒हो अर्ण॒ः सर॑स्वती॒ प्रचे॑तयति केतुना॑ । धियो
विश्वा विराजति ॥ ८६ ॥

उ०ता नः । यौ युवामुक्तगुणौ तौ नः अस्माकम् । भावो- ढम् आवहतम् हे अश्विनौ, रयिं धनम् पिशङ्गसंदृशं अनेकरूपदर्शनम् । हे धिष्ण्या धिष्ण्याभिरूपौ दातारौ वा । वरिवोविदं वरिवो धनं विन्दति वरिवोविदः । वरिवो धन- नाम । यल्लब्धं सदन्यस्य धनलाभस्य हेतुभूतं भवति ॥ ८३ ॥ उ० महो अर्णः । या महत् अर्णः महान्तमुदकमित्यर्थः । म० हे धिष्ण्या धिष्ण्यौ धिष्ण्याभिरूपौ धातारौ वा हे । सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति । केन हेतुना । केतुना अश्विनौ, युवां नोऽस्माकं रयिं धनमावोढमावहतम् । आन । कर्मणा प्रज्ञया वा । मध्यस्थाना नदी वा । धियो बुद्धीः

४०४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

विश्वाः सर्वाः सर्वप्राणिष्ववस्थिताः । विराजति । राजति दत्यर्थः अन्तर्भावितण्यर्थश्च द्रष्टव्यः । विविधं दीपयति प्रकाशयति । तां वयं स्तुम इति शेषः ॥ ८६ ॥

म० सरखती केतुना कर्मणा प्रज्ञया वा महो महत् अर्णः उदकं प्रचेतयति प्रज्ञापयति प्रेरयति । सर्वस्यां भूमौ वृष्टिं कारयतीत्यर्थः । किंच विश्वाः सर्वाः धियः सर्वप्राणिस्था बुद्धीः विराजति विराजयति दीपयति सर्वजन्तुबुद्धीः प्रकाशयति तां स्तुमः ॥ ८६ ॥

सप्ताशीतितमी ।

[ विंशोऽध्यायः २० ]

सुतावतः । छान्दसो दीर्घः । सुतवतः सोममभिषुतवतो यज- मानस्य ब्रह्माणि हवींषि उप हविषां समीपे वाघतः ऋत्विजो वर्तन्त इति शेषः । वाघत इति ऋत्विङ्नामसु पठितम् । ऋत्विजो हविरादाय स्थिता वर्तन्त इत्यायाहीत्यर्थः ॥ ८८ ॥ एकोननवतितमी ।

इन्द्राया॑हि॒ तूतु॑जान॒ उप॒ ब्रह्मणि हरिवः ।
सु॒ते द॑धिष्व न॒श्चन॑ः ॥ ८९ ॥

उ० इन्द्रायाहि । हे इन्द्र, आगच्छ तूतुजानः । तूतुजान इति क्षिप्रनाम । क्षिप्रं त्वरमाणः । कुत्रागच्छ इति । उपब्रह्माणि

इन्द्राया॑हि चित्रभानो सु॒ता इ॒मे त्वा॒यवः॑ । हवींषि हे हरिवः । हरी अवौ तद्वन् इन्द्र । 'मतुवसोरु
अनी॑भि॒स्तना॑ पू॒तासः ॥ ८७ ॥

उ० इन्द्रायाहि । हे इन्द्र, आयाहि आगच्छ । हे चित्रभानो चित्रदीप्ते । किं कारणम् । सुता अभिषुताः इमे सोमाःत्वायवः त्वां कामयमानाः 'सुपआत्मनः क्यच्' 'क्या च्छन्दसि' इति दीर्घः । त्वायव इति सिद्धम् । नचाभिषुता एव केवलम् । किंतर्हि । अण्वीभिस्तना पूतासः । अण्व्य इत्यङ्गुलिनाम । अङ्गुलीभिः तना च धनदानेन च पूताः पवि- श्रीकृताः । यद्वा तनाशब्देन दशापवित्रमभिधाय अङ्गुलीभि- दशापवित्रेण च पूता इत्यर्थः ॥ ८७ ॥

म० मधुच्छन्दोदृष्टा इन्द्रदेवत्यास्तिस्रो गायत्र्यः । चित्रा नानाविधा भानवो दीप्तयो यस्य स चित्रभानुः । हे चित्रभानो इन्द्र, खमायाहि आगच्छ् । किमिति । इमे सोमाः सुताः अभिषुताः । कीदृशा इमे । वायवः त्वां कामयन्ते वायवः 'सुपः आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्युप्रत्ययः । तथा अण्वीभिः अण्वी- त्यङ्गुलिनाम । अङ्गुलीभिः तना दशापवित्रेण च पूतासः पूताः शोधिताः । तनाशब्दो दशापवित्रवाची । तृतीयैकवच - मस्य पूर्वसवर्णः । शोधिताः सुताः सोमा इन्द्रोऽस्मान् पिब विति कामयन्ते अतोऽत्रायाहीत्यर्थः ॥ ८७ ॥

अष्टाशीतितमी ।

इन्द्राया॑हि प्रि॒येषि॒तो विप्र॑जूतः सु॒ताव॑तः । उप॒
ब्रह्मणि वाघत॑ः ॥ ८८ ॥

1

उ० इन्द्रायाहि । हे इन्द्र, आयाहि आगच्छ धिया स्वकी - यया बुद्ध्या ईषितः प्रेषितः । अनन्यप्रेषित इत्यभिप्रायः । विप्रजूतः जूतिर्ग्रन्थिः प्रीतिर्वा । मेधाव्यनुगतः सुतावतः अभिषुतवतो यजमानस्य यज्ञम् । किमित्यागन्तव्यमिति चेत् । उप समीपे ब्रह्माणि हवींषि वर्तन्ते । उपपुरोडाशानृ- त्विजो वर्तन्त इत्यर्थः । वाघत इति ऋत्विङ्गामसु पठितम् ८८ म० हे इन्द्र, धिया खबुद्ध्या इषितः प्रेरितः सन्नायाहि । अनन्यप्रेरित आगच्छेत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । विप्रजूतः 'जु गतौ ' विप्रैर्मेधाविभिरनुगतः सेवितः । किमित्यागन्तव्यमिति चेत्

।

संबुद्ध' इति रुत्वम् । एत्य च सुते अभिषुते सोमे दधिव उदरेण धारयस्व । नः अस्माकं स्वभूतं चनः अन्नलक्षणम् ८९

म० हरी अश्वौ विद्यते यस्य स हरिवान् 'मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम् । हे हरिवः, । अश्ववन् हे इन्द्र, तूतुजानः त्वरमाणः सन् त्वं ब्रह्माणि हवींषि उप हवींषि प्रति आयाहि । तूतुजान इति क्षिप्रनाम । आगत्य सुते सोमेऽभिषुते सति नोऽस्माकं चनः अन्नं सोमरूपं हविः दधिष्व उदरे धारय । 'धि धारणे' व्यत्ययेन शपो लुकि द्वित्वं जुहोत्यादित्वादभ्यासस्यालं छान्दसम् । चन इत्यन्ननाम ८९ नवतितमी ।

अ॒श्विना॑ पिबा॑ता॒ मधु॒ सर॑स्वत्या स॒जोष॑सा । इन्द्रः सुत्राम वृत्र॒हा जु॒षन्ता॑ स॒म्य॑ मधु॑ ॥ ९० ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेय संहितायां विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

उ० अश्विना पिबतां अश्विनौ पिबेतां मधु मधुरस्वादोपल- क्षितम् । सोमं पिबतां । सरस्वत्या च सजोषसा समानसोम- । पानौ इन्द्रश्च सुत्रामा वृत्रहा पिबतु मधु । ततो भूयोभूयोऽश्वि- सरस्वतीन्द्राः जुषन्तां पिबन्तां सोम्यं मधु सोममयं मधु ९० इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ आनन्दपुरवास्तव्य जैय्यटाख्यस्य सुनना । उवटेन कृतं भाष्यं पदवाक्यैः सुनिश्चितैः ॥ १ ॥ म० अश्विसरखतीन्द्रदेवत्यानुष्टुप् । अश्विना अश्विनौ मधु मधुरखादं सोमं पिबतां भक्षयताम् । कीदृशौ अश्विनौ । सर- स्वत्या सजोषसा सजोषसौ । जोषः प्रीतिः असुन् । समानं जोषः प्रीतिर्ययोस्ती । सरस्वत्या सह प्रीतिमन्तावित्यर्थः । किंच सुष्ठु त्रायते रक्षति सुत्रामा वृत्रं हतवान् वृत्रहा ईदृश इन्द्रः अश्विनौ सरखती च मधु मधुरं सोम्यं सोममयं हविर्जुषन्तां सेवन्ताम् । 'मये च' ( पा० ४ । ४ । १३८ ) इति सोमशब्दान्मयडर्थे यप्रत्ययः । सोममयं सोम्यम् ॥ ९० ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

सेकासन्यादिहौत्रान्तो विंशोऽध्यायो निरूपितः ॥ २० ॥

एकविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

उत्तरार्धप्रारम्भः ।

इ॒मं मे॑ वरुण श्रुधी हव॑म॒द्या च॑ मृडय । त्वाम॑- मै व॒स्युराच॑के ॥ १ ॥

उ० इमं मे इत्यनेनानुवाकेनैष्टिकं हौत्रम् । प्रथमे arovar गायत्री त्रिष्टुभैौ वारुणस्य हविषो याज्यानुवाक्ये । हे वरुण, त्वं मे मम इमं हवमाह्वानं श्रुधि शृणु च । अप- रम् अद्य मृडय सुखय कालविलम्बनं मा कृथाः । यतः अहम् अवस्युः आत्मनोऽवनं पालनमिच्छन् त्वाम् आचके । आचक इति कान्तिकर्मा । कामये ॥ १ ॥

प्रणम्य शिरसा देवं लक्ष्मीकान्तमुमापतिम् ।
एकविंशेऽधुनाध्याये वेददीपो वितन्यते ॥

मानः । किंच अस्मत् अस्मत्तः विश्वा विश्वानि सर्वाणि
द्वेषांसि दौर्भाग्यानि प्रमुमुग्धि मुञ्च ॥ ३ ॥

म० 'अग्निवरुणयोस्त्वं नः स त्वं न इति' ( का० १८ । ७। १४) । अवभृथेष्टावेवाग्निवरुणयागे पुरोनुवाक्यायाज्ये अग्निवरुणदेवत्ये त्रिष्टुभौ वामदेवदृष्टे । हे अग्ने, त्वं नोऽस्मा- प्रति वरुणस्य देवस्य हेडः क्रोधमवयासिसीष्टाः निवर्तय । 'यसु उपक्षये' अवपूर्वस्य णिजन्तस्याशीर्लिङि रूपम् । किंच विश्वा विश्वानि सर्वाणि द्वेषांसि दौर्भाग्यानि अस्मत् अस्मत्तः सकाशात् प्रमुमुग्धि प्रमुञ्च दूरीकुरु । मुचेर्व्यत्ययेन शपः क्षुः । कीदृशस्त्वम् । विद्वान् खाधिकारं जानन् यजिष्ठः अतिशयेन यष्टा यजिष्ठः । ' तुरिष्ठेमेयःसु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः । वह्नितमः वहतीति वह्निः अत्यन्तं वह्निर्वह्नितमः हविषां वोढा । शोशुचानः अत्यन्तं शोचते दीप्यते शोशुचानः । शोचतेर्यङन्ताच्छानच्प्रत्ययः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

सत्वं नो॑ अग्नेऽव॒मो भ॑व॒ती नेदि॑ष्ठो अ॒स्या उषसो व्युष्टौ । अव॑यक्ष्व नो॒ वरु॑ण॒ ररा॑णो वी॒हि मृ॑डीक् सु॒हवो॑ न एधि ॥ ४ ॥

1

म० 'इमं मे तत्त्वेत्येककपालस्य' (का० १९ । ७ । १३)। अवभृथेष्टौ वारुणस्यैककपालस्य पुरोडाशस्य द्वे पुरोऽनुवाक्या- याज्ये इत्यर्थः । वरुणदेवत्ये गायत्रीत्रिष्टुभौ शुनःशेपदृष्टे । हे वरुण, त्वं मे मम इमं हवमाह्वानं श्रुधि शृणु । 'शुशृणु-' (पा० ६।४।१०२) इति हेर्धिः। संहितायां दीर्घः । च पुनः अय- दिने मृडयास्मान् सुखय । यतोऽहं लामाचके कामये । आचक इति कान्तिकर्मा । कीदृशोऽहम् । अवस्युः अवनमवः पाल- उ० स त्वं नः हे अग्ने, स त्वम् ऊती ऊत्या अवनेन । नम् । अवतेरसुन् तदिच्छति अवस्युः 'सुप आत्मनः क्यच्' नः अस्माकम् । अवमः अवितृतमः पालयितृतमः (पा० ३ । १ । ८) 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) । भव । अस्या उपसः व्युष्टौ व्युष्टिकाले अस्मिन्नेवाहनीति इत्युप्रत्ययः । आत्मनो रक्षणमिच्छन् लामिच्छामीत्यर्थः ॥ १ ॥ भावः । नेदिष्टः अन्तिकतमश्च भव । रराणः रममाणः 'रा दाने' । हविर्ददद्वा । नोऽस्माकं वरुणम् अवयव अव- द्वितीया । गा॒त्स्वार्थमेव वक्ति । ततः सुमृडीकं सुखकरं हविः वीहि गत्य यज । अवपूर्वो यजतिर्नाशनार्थः । इहतु धात्वन्तरयो- भक्षय । नः अस्माकं सुहवः स्वाह्नानः एधि ॥ ४ ॥

तवा॑यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑मान॒स्तदाशा॑स्ते॒ यज॑
मानो ह॒विर्भिः । अहेडमानो वरुणे॒ह बोध्युरु॑शस
मा न आयुः प्रषीः ॥ २॥
उ० तवा यामि ॥ २ ॥

म० व्याख्याता ( अ० १९ । क० ४९ ) ॥ २ ॥

तृतीया ।

त्वं नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान्दे॒वस्य॒ हेडो अव॑या - सिसीष्ठाः । यजि॑ष्ठो वहि॑ितम॒ शोशु॑चानो विश्वा द्वेषा॑सि॒ प्रम॑मुग्ध्य॒स्मत् ॥ ३ ॥

उ० त्वं नः। आग्निवारुण्यौ त्रिष्टुभौ अग्निवरुणयोः स्विष्ट- कृतोर्याज्यानुवाक्ये । हे अग्ने, त्वं नोऽस्मान्प्रति वरुणस्य देवस्य हेडः क्रोधम् । अवयासिसीष्ठाः 'यसु उपक्षये' । अस्याव- पूर्वस्य ण्यन्तस्य लिङि रूपम् । अवगमय । यजिष्ठः यष्टृ- तमः । वह्नितमः वोद्धृतमो हविषाम् । शोशुचानः देदीप्य-

।

म० हे अग्ने, स त्वमस्या उषसो व्युष्टौ व्युष्टिकालेऽस्मिन्न- हनि ऊती ऊत्या अवनेन नोऽस्माकमवमः रक्षकः नेदिष्ठोऽन्ति- कतमः समीपतमश्च भव । अवतीत्यवमः अवतेरमप्र- त्ययः । यद्वा अवतीत्यवः पचाद्यच् अत्यन्तमवोऽवतमः तलो परछान्दसः अत्यन्तमन्तिको नेदिष्ठः 'अन्ति- कवाढयोर्नेदसाधी' ( पा० ५। ३ । ६३ ) इति इष्ठे परे नेदादेशः । किंच रराणो हविर्ददत् सन् नोऽस्माकं वरुणमव- यक्ष्व अवयज । अवपूर्वाद्यजतेर्लोटि शपो लुक् । ततो मृडीकं सुखकरं हविः वी हि भक्षय । 'वी कान्तिव्याप्तिक्षेप प्रजन खाद- नेषु' । किंच नोऽस्माकं सुहवः स्वाहान एवि भव । 'ध्वसोरे- द्वावभ्यासलोपश्च' ( पा० ६ । ४ । ११९ ) इत्येकारः ॥ ४ ॥ पञ्चमी ।

म॒हीम॒षु मा॒तर॑छ॒ सुव्र॒ताना॑मृ॒तस्य॒ पत्न॒मव॑से

४०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

हुवेम । तु॒वक्ष॒त्राम॒जर॑न्तीमुरूची सुशर्म॑ण॒मदि॑- क्रोधनाम । नास्ति एहो यत्र क्रोधरहिताम् । यद्वा लुप्तोपमा-

ति सुप्रणीतिम् ॥ ५ ॥

उ० महीमूषु आदित्यचरोर्याज्यानुवाक्ये त्रिष्टुभौ । महीं महतीम् । ऊसु निपातोपसर्गौ छन्दः परिपूर्तिफलौ । मातरं निर्मात्रीं साधुव्रतानाम् । ऋतय यज्ञस्य पत्नीं जायां पाल- यित्रीं वा । अवसे अवनाय तर्पणाय वा । हुवेम आह्वयाम । तुविक्षत्रां बहुक्षरणां वा बहुक्षतत्राणां वा । अजरन्तीं जरारहिताम् । उरूचीं बहुव्यञ्जनाम् । सुशर्माणं कल्याणा- श्रयां साधुसख्याम् । अदितिमदीनाम् । सुप्रणीतिं सुप्रणे- श्रीम् ॥ ५ ॥

म० ' आदित्यस्य सुत्रामाणं महीमूषु मातरमिति' (का० १९ । ७ । १५) । आदित्यं चरुं यक्ष्यमाणो निर्वपत्यादित्य- मीजान इत्यादावन्ते चादित्यश्चरुरुक्तस्तस्य सुत्रामाणमिति (६) पुरोऽनुवाक्या महीमूष्विति याज्या अदितिदेवत्या त्रिष्टुप् । ऊ सु निपातौ पादपूरणौ । संहितायामाद्यस्य दीर्थोऽन्त्यस्य षत्वम् । वयमवसे अवितुं रक्षितुमदितिं हुवेम आह्वयामः । तुमर्थे असे प्रत्ययः । कीदृशीमदितिम् । महीं महतीम् सुव्रतानां शोभनकर्मणां मातरं निर्मात्रीम् । व्रतमिति कर्मनाम । ऋतस्य यज्ञस्य पत्नीं पालयित्रीम् । तुविक्षत्राम् । तुवीति बहुनाम । बहुक्षतात् त्राणशीलाम् । अजरन्तीं न जीर्यत्यजरन्ती तां जरारहिताम् । उरु अञ्चतीति उरूचीं बहुगमनशीलाम् । सुश- र्माणं शोभनं शर्माश्रयः सुखं वा यस्यास्ताम् । सुप्रणीतं शोभना प्रणीतिः प्रणयनं भजनं यस्यास्ताम् । 'अदितिरदीना 'देवमाता' ( निरु० ४ । २२ ) इति ॥ ५ ॥

षष्ठी । सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्याम॑ने॒हस॑स॒ शर्म॑ण॒मदि॑- ति सुप्रणी॑तिम् । दे॑व॒ नाव॑छ॒ स्वरि॒त्रामना॑ स॒मस्य॑ - वन्त॒मारु॑मा स्व॒स्तये॑ ॥ ६ ॥

उ० सुत्रामाणं साधुपालयित्रीम् । पृथिवीम् पृथि- वीमिव । लुप्तोपमानमेतत् । द्यामनेहसम् चामिव वाहयित्रीं जीवनहेतुभूताम् सुशर्माणं साधुशरणां शोभना- श्रयां वा । आदितिमदीनाम् । सुप्रणीतिं सुप्रणेत्रीम् । देवीं यज्ञमय नावम् । स्वरित्रां साधुकेन्दुवालां, अरित्रशब्दः केन्दु- वालवचनः। अनागसमनपराधाम् । अस्रवन्तीम् अपूर्यमाणा मुदकेन । अनवच्छिन्नसाधुकर्मदायिनी मित्यर्थः । आरुहेम । स्वस्तये अविनाशाय ॥ ६ ॥

म० अदितिदेवत्या त्रिष्टुप् गयः प्लातदृष्टा । दैवीं देवसंब- न्धिनीं नावं यज्ञरूपां स्वस्तये कल्याणायाविनाशाय वयमारु हेम । यज्ञं कृत्वा स्वर्गं गच्छेमेत्यर्थः । कीदृशीं नावम् । सुत्रामाणं सुटु त्रायते रक्षति सुत्रामा ताम् । पृथिवीं विशालाम् । द्यां स्वर्गरूपाम् । स्वर्गहेतुभूतामित्यर्थः । अनेहसम् । एह इति

।

नम् । पृथिवीमिव सुत्रामाणं पालयित्रीं द्यामिवाने हसम - क्रोधाम् । सुशर्माणं साधुशरणभूताम् । अदितिमखण्डितामदीनां वा । सुप्रणीतिं सुप्रु प्रणयतीतिः साधुप्रणेत्री । स्वरित्रां साधु केन्दुवालाम् । अरित्रशब्दः केन्दुवालवाचकः । 'अरित्रं केनिपातकः' इत्यभिधानात् । प्रयाजानुयाजादयोऽरित्र- स्थानीयाः । अनागसमनपराधाम् । अस्रवन्तीमच्छिद्राम् । निर्दोषामित्यर्थः 1 ईदृशीं नावमारुहेम । संहितायां दीर्घः ॥ ६ ॥

सप्तमी । सु॒नाव॒मारु॑हे य॒मस॑वन्ति॒ मनः॑ग॒सम् । श॒तारि॑त्रा स्व॒स्तये॑ ॥ ७ ॥

उ० सुनावम् । गायत्री । ' तद्वै सर्व एव यज्ञो नौः स्वर्ग्या' इति श्रुतेरुपकल्पना । कल्याणीं नावम् आरुहेयम् । अस्रवन्तीम् अच्छिद्राम् । निर्दोषामित्यर्थः । अनागसमपा- पाम् । अभीष्टितार्थसाधनतत्परामित्यर्थः । शतारित्रां बहुके- न्दुवालाम् । ऋग्यजुः सामाभिप्रायम् । स्वस्तये अविनाशाय । संसारसागरोत्तारणाय वा ॥ ७ ॥

म०

स्वर्गसंबन्धिनी यज्ञदेवत्या गायत्री । ' तद्वै सर्व एव यज्ञो नौः स्वर्ग्य' इति श्रुतेः स्वर्ग्या नौर्यज्ञ एव । सुनावं शोभनां नावं यज्ञरूपां स्वस्तयेऽविनाशाय संसारसागरोत्तारणायाहमारु• हेयमारोहेयम् । यज्ञं कुर्यामित्यर्थः । कीदृशीम् । अस्रवन्ती- मच्छिद्राम् । अनागसं निरपराधां सर्वेष्टदामित्यर्थः । शतारित्रां बहुकेन्दुबालाम् । ऋग्यजुः सामभिरित्यर्थः । स्मार्ते नावारोहणे विनियोगोऽस्या ऋचः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

आ नौ मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा
रजा॑सि सु॒क्रतू ॥ ८ ॥

उ० आ नः । मैत्रावरुण्याः पयस्यायाज्यानुवाक्ये गाय- त्रीत्रिष्टुभौ आ उक्षन्तम् आसिञ्चतम् नः अस्माकम् हे मित्रावरुणौ । घृतैः अक्षारोद कैः । गव्यूतिम् गवि पृथि व्यामवन हेतुभूतं क्षेत्रं गोप्रचारं वा । किंच मध्वा रजांसि मधुस्वादोदकेन रजांसि । लोका रजांस्युच्यन्ते । उक्षतम् । हे सुक्रतू सुकर्माणौ ॥ ८ ॥

1

म० 'आ नः प्रवाहवेति पयस्यायाः ' ( का० १९ । ७ । १६ ) । अवभृथादुदेत्य मैत्रावरुण्या पयस्यया यजतीति या पयस्या तस्या आ नो मित्रावरुणेति पुरोनुवाक्या प्र बाहवेति याज्या मित्रावरुणदेवत्या गायत्री विश्वामित्रदृष्टा । हे मित्रा - वरुणा मित्रवरुणौ देवौ, नोऽस्माकं गव्यूर्ति यज्ञमार्ग घृतैर्युवामा उक्षतं सर्वतः सिञ्चतम् । यद्वा गवि पृथिव्यामूर्तिमवनहेतुभूतं क्षेत्रं घृतैः शुद्धोदकैः सिञ्चतम् । किंच हे सुक्रतू शोभनः क्रतुः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

कर्म ययोस्तौ हे सुकर्माणौ, मध्वा मधुना रजांसि लोकानां । ऋत॒ज्ञाः । अ॒स्य मध्वः॑ पिबत मा॒दय॑ध्वं
उक्षतम् । अनित्यमागमशासनमिति नुमभावः ॥ ८ ॥ या॑त प॒थिभि॑र्दे॒व॒यानैः ॥ ११ ॥

नवमी ।

४०७

लृप्ता

उ० वाजेवाजेऽवत 11 वाजिनस्य याज्यानुवाक्ये

द्वादशी ।

प्र बा॒हवा॑ सिसृतं जी॒वने॑ न॒ आ नो गव्यू॑ति- व्याख्याते ॥ १० ॥ ११ ॥ मुक्षतं घृ॒तेन॑ । आ मा॒ जनै श्रवयतं युवाना श्रुतं मै मित्रावरुणा हवे॒मा ॥ ९॥

उ० प्रबाहवा प्रसिसृतम् । अन्तर्भावितण्यर्थः । प्रसारय- तम्। बाहवा बाहू । किमर्थमिति चेत् । जीवसे नः जीवनाया- स्माकम् । बाहुप्रसारणं जीवनहेतुप्रतिपक्षनिराकरणायेत्यर्थः । तत आ उक्षतम् आभिमुख्येन सिञ्चतम् नः अस्माकम् गव्यू- तिम् । गवि पृथिव्यामूर्तिमवनम् । जीवनहेतुभूतानि क्षेत्रा यत्राभिप्रेतानि । तदर्थं हि वृष्टिः प्रार्थ्यमाना दृष्टार्था भवति । गोजातिविषयभूतां वा ऊतिम् अवनमार्गम् । भक्षण- मार्गभिप्रायतो गोप्रवाटमिति यावत् । घृतेनाक्षारोदकेन । आमा जने श्रवयतं युवाना । एवमक्षारोदकेन सिक्तधान्यनि- पत्तिहेतुना यज्ञं कुर्वाणम् मा माम् जने जनपदे आ श्रवयतं प्रकथयतम् । इत्थमदादित्थमयाक्षीदिति । हे युवानौ उच्छि. नजरसैौ । श्रुतम् आशृणुतं मम । हे मित्रावरुणौ हवेमा हवान् आह्वानानि इमानि । श्रुत्वा चातिष्ठतमित्यभिप्रायः ॥ ९ ॥ म० मित्रावरुणदेवत्या त्रिष्टुप् वसिष्टदृष्टा । हे मित्रावरुणौ, हे युवाना युवानौ तरुणौ छिन्नजरसौ, नोऽस्माकं जीवसे चिरं जीवनाय बाहवा बाहू प्रसिसृतम् । अन्तर्भूतण्यर्थः प्रसारयतम् । जीवनविघ्ननिवारणाय बाहुप्रसारणं कुरुतमित्यर्थः । किंच नोऽ- स्माकं गव्यूतिं क्षेत्रं घृतेन जलेन आ उक्षतं सिञ्चतम् । भव- त्सिक्तक्षेत्रनिष्पन्नधान्यैः यज्विनं मा मां जने जनपदे युवाम- श्रवयतम् आश्रावयतम् । इत्थमदात् इत्थमयाक्षीदिति लोके मां कथयतमित्यर्थः । वृद्ध्यभाव आर्षः । किंच युवां मे मम इमा इमानि हवा हवानि आह्वानानि श्रुतं शृणुतम् । श्रुत्वा पूर्वोक्तं कुरुतमित्यर्थः । शृणोतेः शपो लुक् ॥ ९ ॥

दशमी ।

शं नो भवन्तु वा॒जिनो॒ हवे॑षु दे॒वता॑ता मि॒त- द्र॑वः स्व॒र्काः । ज॒म्भय॒न्तोऽहि॑ वृ॒क॒‍ रथा॑सि॒ सने॑भ्य॒स्मद्य॑यव॒न्नमी॑वाः ॥ १० ॥

उ० श नः । व्याख्यातम् ॥ १० ॥

म० ' वाजिनस्य शं नो वाजेवाज इति' (का० १६ ।
७। १७) पयस्यायां वाजिनयागोऽस्ति तत्र शं न इति पुरो-
नुवाक्या वाजेवाज इति याज्या । व्याख्याते ( ९ । १६ ।
१८ ) ॥ १० ॥ ११ ॥

एकादशी ।

समि॑द्धो अ॒ग्निः स॒मिधा॒ सुर्समिद्धो वरेण्यः ।
गाय॒त्री छन्द॑ इन्द्रि॒यं व्यवि॒र्गौर्वयो॑ दधुः ॥ १२ ॥

उ० समद्धो अग्निः । एकादश आप्रियः । अनराशंसा ऐन्द्राय वायोधसेऽनुष्टुभः । समिद्ध: संदीप्तः अग्निः समिधा प्रयाजदेवतया । सुसमिद्धः प्रयाजघृतेन । वरेण्यः वरणीयः संभजनीयः । गायत्रीछन्दः । त्र्यविश्व गौः वयः अवयः अनु- चरत्वेन यस्य स तथोक्तः । इन्द्रियं वीर्यं च । वयः सत्त्वमन्वं वा आयुर्वा इन्द्रे दधुः निदध्युः ॥ १२ ॥

म०

'वायोधस आप्रियः समिद्धो अग्निः समिधेति' (का० १९ । ७ । १९ ) । वायोधसे पशौ समिद्धो अनिरित्याद्या एका- दश ऋच आप्रियः प्रयाजानां याज्या इति सूत्रार्थः । एकादश आप्रीदेवत्या अनुष्टुभः स्वस्त्यात्रेयदृष्टाः । अग्निः गायत्री छन्दो गौश्च एते त्रय इन्द्रे इन्द्रियं वीर्यं वयः सत्त्वमन्नमायुर्वा दधुः दधतु प्रयच्छन्तु । कीदृशोऽग्निः । समिधा प्रयाजदेवतया समिद्धः दीप्तः सुसमिद्धश्व अतिदीप्तः प्रयाजघृतेनेति शेषः । वरेण्यः वरणीयः संभजनीयः । कीदृशो गौः । त्र्यविः त्रयोऽव- योऽनुचरत्वेन यस्य स त्र्यविः । यद्वा षण्मासावधिः कालोऽविः त्रयोऽवयो यस्य सार्धवत्सरो गौरित्यर्थः ॥ १२ ॥ त्रयोदशी ।

तनूनपा॒च्छुचि॑ित्रतस्तनूपाश्च॒ सर॑स्वती । उ॒ष्ण
छन्द॑ इन्द्रि॒यं दि॑त्य॒वाड् गौर्वयो दधुः ॥ १३ ॥

उ० तनूनपात् । तनूनामपां नपानप्ता अभिः । गौर्वा
तनूः तस्या नप्ता घृतम् । शुचिव्रतः उज्वलकर्मा । तनूपाः
सरस्वती च । उष्णिहा विभक्तिव्यत्ययः । उष्णिकुछन्दः
दित्यवाट् गौः एते चत्वारः इन्द्रियं वयश्व इन्द्रे दधुः ॥१३॥

म० तनूनामपां नपात् पौत्रोऽग्निः तनूनां गवां नपात् घृतं वा प्रयाजदेवता सरस्वती उष्णिहा छन्दः । हलन्तलादाप उष्णिक् छन्दः । गौश्च एते चत्वार इन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः दधतु । कीदृशस्तनूनपात् । शुचिव्रतः शुचि शुद्धं व्रतं कर्म यस्य सः । कीदृशी सरखती । तनूपाः तनूं शरीरं पाति रक्ष- तीति । कीदृशो गौः । दिव्यवाट् दिव्यं हविर्वहतीति ॥ १३ ॥ चतुर्दशी ।

इभिर॒ग्निरीड्यः सोमो॑ दे॒वो अम॑र्त्यः । अनुष्टुप्
छन्द॑ इन्द्रि॒यं पञ्चा॑वि॒ गौर्वयो दधुः ॥ १४ ॥

वाजैवाजेऽवत वाजिनो नो धने॑षु विप्रा अमृता । उ० इडाभिरभिः । इडाभिः प्रयाजदेवतया सह अभिः

४०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

ईड्यः स्तोतव्यः । सोमश्च देवः भमर्त्यः अमरणधर्मा अनु- ष्टुप्छन्दः । पञ्चाविश्च गौः इन्द्रियं वयश्च इन्द्रे दधुः ॥ १४ ॥ म० इडाभिः प्रयाजदेवताभिः सहानिः सोमो देवः अनु- टुप्छन्दः गौः एते पञ्च इन्द्रियं वयश्चेन्द्रे दधुः । कीदृशोऽग्निः । ईड्यः स्तुत्यः । कीदृशः सोमः । अमर्त्यः अमरणधर्मा । कीदृशो गौः । पञ्चाविः पञ्चावयोऽनुचराः कालविशेषा वा यस्य सार्थ- द्विवर्षः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी । सुब॒र्हिर॒ग्निः धृ॑ष॒ण्वान्स्तीर्णव॑हि॒रम॑र्त्यः । बृह॒ती छन्द इन्द्रियं त्रिवत्सो गौर्वयो दधुः ॥ १५ ॥ उ० सुबर्हिरग्निः शोभनवर्हिः प्रायाजदेवतयाग्निः । पूष-

ण्वान् पूष्णा संयुक्तः । स्तीर्णबर्हिः स्तीर्ण बर्हिर्यस्य स तथोक्तः । अमर्त्यः अमरणधर्मा । बृहतीच्छन्दः त्रिवत्सश्च गौः एते इन्द्रियं वयश्व इन्द्रे दधुः ॥ १५ ॥

म० शोभनं बर्हिः प्रयाजदेवता अग्निः बृहती छन्दः गौः एते चत्वार इन्द्रियं वयश्चेन्द्रे दधुः । कीदृशोऽग्निः । पूषण्वान्

पूषास्यास्तीति पूष्णा युक्तः । स्तीर्ण बर्हिः स्तीर्ण बर्हिर्यस्य सः । अमर्त्यः अनश्वरः । कीदृशो गौः । त्रिवत्सः त्रयो वत्सा अनु- चरा वत्सरा वा यस्य स त्रिवत्सः ॥ १५ ॥

षोडशी ।

दुरो॑ दे॒वीर्दश म॒हीर्ब्रह्मा दे॒वो बृह॒स्पति॑ः ।
प॒ङ्क्तश्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं तु॑र्य॒वाड् गौर्वयो॑ दधुः ॥ १६ ॥

उ० दुरो देवीः । दुरः द्वारः प्रयाजदेवताः । छान्दसं संप्रसारणम् । देवीः देव्यः दिशश्च । मही महत्यः । ब्रह्मा च देवः बृहस्पतिश्च । पतिश्च छन्दः । इहेत्यभिनयनिर्देशः । इह यज्ञावयवे इह इन्द्रशरीरावयवे । तुर्यवाद गौश्च इन्द्रियं

वयश्च दधुः ॥ १६ ॥

म० दुरो द्वारो देव्यः प्रयाजदेवताः छान्दसं संप्रसारणम् । महीमहत्यो दिशः ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः परिछन्दः तुर्यं चतुर्थ वर्ष वहतीति तुर्यवाट् गौः एते षट् देवा इह इन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

उ॒षे य॒ह्वी सु॒पेश॑सा॒ विश्वे॑दे॒वा अम॑र्त्याः । त्रि॒ टुप्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं पृ॑ष्ठ॒वाड् गौर्वयो दधुः ॥ १७ ॥ उ० उषे यह्वी । उपे इति द्विवचनसामर्थ्यात्सहचरित स्वाच्च द्वितीयारात्रिर्गृह्यते । उपाश्च रात्रिश्च

मह्वी महत्यौ । सुपेशसा साधुरूपे । विश्वे च देवाः अमर्त्याः
अमरणधर्माणः । त्रिष्टुप् छन्दः । इह इन्द्रयज्ञयोः । पष्ठवाद
च गौः । पृष्ठं भारं वहतीति पष्ठवाद । इन्द्रियं वयश्व
दधुः ॥ १७ ॥

।

।

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

म० उषे द्विवचनाद्दिनं रात्रिश्च । अमर्त्याः विश्वेदेवाः त्रिष्टुप् छन्दः । पष्ठं भारं वहतीति पष्ठवाड् गौः । एते पञ्चेहे- न्द्रियं वयश्च दधुः । कीदृश्यौ उषे । यह्वी यह्वयौ महत्यौ । यह इति महन्नाम । सुपेशसा शोभनं पेशो रूपं ययोस्ते सुपेशसौ सुरूपे । विभक्तेराकारः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

दे॑व्य॒ होता॑रा भि॒षजेन्द्रेण स॒युजा॑ यु॒जा ।
जग॑ती॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यम॑न॒द्वान् गौर्वयो॑ दधुः ॥ १८ ॥

उ० दैव्या होतारा अयं चाग्निः । असौ च मध्यमः । युक्तौ । जगती च्छन्दः । अनङ्घांश्च गौः एते इन्द्रे इन्द्रियं भिषजौ इन्द्रेण सयुजौ संयुक्तौ समानकायौं । युजा परस्परेण

वयश्च दधुः ॥ १८ ॥

म० दैव्यौ होतारौ प्रयाजदेवौ अयं चाग्निरसौ च मध्यमो वायुः । जगती छन्दः । अनः शकटं वहतीत्यनङ्घान् गौः एते भिषजौ वैद्यो इन्द्रेण सयुजौ सह युज्येते सयुजौ संयुक्तौ युजौ चत्वार इन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः । कीदृशौ होतारौ । भिषजा परस्परं संयुक्तौ ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

ति॒स्र इडा सर॑स्वती॒ भार॑ती म॒रुतो॒ विश॑ः । वि॒राट्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं धे॒नुर्गौर्न वयो॑ दधुः ॥ १९ ॥ उ० स्त्रित इडा । तिस्रो देव्यः इडा सरस्वती भारती । मरुतश्च विशः इन्द्रस्य प्रजाः । विराट् छन्दः । धेनुर्दोग्ध्री गौश्च । नकारश्चार्थे । एते इन्द्रियं वयश्च इन्द्रे दधुः ॥ १९ ॥

म० इडा सरखती भारतीति तिस्रः प्रयाजदेव्यः मरुतो विशः इन्द्रप्रजाः विराट् छन्दः धेनुर्दोग्ध्री गौश्च । नकारश्चार्थे । एते षट् इहेन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः ॥ १९ ॥

विंशी ।

त्वष्टा॑ तु॒रीयो॒ अद्भुत इन्द्रा॒ग्नी पु॑ष्टि॒वर्धना । द्वि-
दा॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यमु॒क्षा गर्न वयो॑ दधुः ॥ २० ॥

उ० स्वष्टा तुरीपः तूर्णमापन्नः अद्भुतः । अद्भुत इव
महानित्यर्थः । इन्द्राग्नी च पुष्टिवर्धनौ । द्विपदा च छन्दः ।
उक्षा गौर्न । नकारश्चार्थे । उक्षा सेक्ता च गौः । एते इन्द्रे
इन्द्रियं वयश्च दधुः ॥ २० ॥

म० वटा प्रयाजदेवः इन्द्राग्नी द्विपदा छन्दः । उक्षा सेता गौश्च पञ्चेन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः । कीदृशः त्वष्टा । तुरीपः तूर्ण- माप्नोति व्याप्नोति तुरीपः अद्भुतो महान् । कीदृशाविन्द्राग्नी । पुष्टिवर्धना पुष्टिं धनादिपोषं वर्धयतस्तौ पुष्टिवर्धनौ । नश्चार्थः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

शमि॒ता नो॒ वन॒स्पति॑ सवि॒ता अ॑सु॒वन्भग॑म् ।
क॒कुप्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं व॒शा वे॒द्वयो॑ दधुः ॥ २१ ॥

।

४०९

वसन्तेनेति ( २३ ) पुरोऽनुवाक्या ग्रीष्मेणेति ( २४ ) याज्या, नेति (२६) याज्या, हृदयादियागे हेमन्तेनेति (२७) पशुपुरोडाशयागे वर्षाभिरिति (२५) पुरोनुवाक्या शारदे- पुरोनुवाक्या, शैशिरेणेति ( २८ ) याज्येति सूत्रार्थः । अनु- ष्टुभः षट् लिङ्गोक्तदेवता । वयोधा इन्द्रो देवतेत्यर्थः । वसवो देवा इन्द्रे तेजसा सह हविर्वपाख्यं वयः शक्तिं च दधुः दधतु सविता च प्रसुवन् भगं धनम् ककुप् च छन्दः । इहेत्यभि । स्थापयन्तु । कीदृशा वसवः । वसन्तेन ऋतुना त्रित्रता स्तोमेन नयः । इह इन्द्रे वशा वन्ध्या गौः वेहच्च विहति त्यजति । रथन्तरेण पृष्टेन च स्तुताः ॥ २३ ॥

उ० शमिता नः शमयिता इति प्राप्ते ' शमिता मन्त्रे' इति छान्दसः प्रयोगः । शमिता नः अस्माकं वनस्पतिः

गर्भ या गौः सा तथोक्ता । इन्द्रियं वयश्व दधुः ॥ २१ ॥

म० वनस्पतिः प्रयाजदेवः सविता सूर्यः ककुप्छन्दः वशा बन्ध्या गौः वेहत् गर्भघ्नो गौः एते पञ्च इहेन्द्र इन्द्रियं वयश्च दधुः । कीदृशो वनस्पतिः । नोऽस्माकं शमिता शमयति सुख- यति शमिता । ' शमिता मन्त्रे' ( पा० ६ । ४ । ५४ ) इति छान्दसो णिचो लोपः । कीदृशः सविता । भगं प्रसुवन् धनं प्रेरयन् ददत् ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

1

स्वाहा॑ य॒ज्ञं वरु॑णः सु॒क्ष॒त्रो भे॑षजं क॑रत् । अति॑ि-
च्छन्दा इन्द्रि॒यं बृ॒हद्द॑ष॒भो गौर्व॑यो दधुः ॥ २२ ॥

उ० स्वाहा यज्ञम् । स्वाहाकृतिभिः यज्ञं भेषजं करत् करोतु । कः करोतु । वरुणः सुक्षत्रः । अतिच्छन्दाश्च च्छन्दः बृहदृषभश्च गौः इन्द्रे इन्द्रियं वयश्च दधुः ॥ २२ ॥

!

म० शोभनं क्षत्रं क्षतत्राणं यस्य स सुक्षत्रः शोभनक्षत- त्राता वरुणः स्वाहा । नामैकदेशे नामग्रहणम् । स्वाहाकृतिभिः । प्रयाजदेवैः सह यज्ञं भेषजं यज्ञलक्षण मौषधमिन्द्राय करत् करोतु । किंच अतिच्छन्दाः छन्दः बृहत् महान् ऋषभः समर्थो गौः वरुणश्च स्वाहाकृतयोऽपि एते चत्वार इन्द्रियं वयश्च इन्द्रे दधुः दधतु ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

व॒स॒न्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा वस॑व॒स्त्रि॒वृता॑ स्तु॒ताः ।
र॒थ॒न्त॒रेण॒ तेज॑सा ह॒विरिन्द्रे वयो॑ दधुः ॥ २३ ॥

1

उ० वसन्तेन ऋतुना । वपापुरोडाशपशूनां याज्यानु- वाक्या अनुष्टुभः । वयोधसस्य पशोः । इन्द्रश्च वयोधा देवता । वसन्तेन ऋतुना सहायेन देवाः वसवः त्रिवृता स्तोमेन स्तुताः सन्तः रथन्तरेण च पृष्ठेन च सहायेन इन्द्रे तेजसा सह हविर्वपाख्यं वयश्च दधुः । यद्वा वसन्तेन ऋतुना स्तुताः त्रिवृता स्तोमेन च स्तुताः रथन्तरेण च पृष्ठेन स्तुताः सन्तो वसवो देवाः स्वकीयेन तेजसा इन्द्रे हविर्वयश्च दधुः । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् ॥ २३ ॥

म० ' याज्याः पुरोनुवाक्याश्च वपापुरोडाशपशूनां वसन्तेन ऋतुनेति' (का० १९ । ७ । २० ) । चकाराद्वयोधसे पशा- वेव षट्टयों यथाक्रमं वपादीनां याज्यानुवाक्याः वपायागे

५२ य० उ०

।

चतुर्विंशी ।

ग्रीष्मेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा रु॒द्राः प॑ञ्चद॒शे स्तु॒ताः ।

बृह॒ता यश॑सा॒ बल॑ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः ॥ २४॥

उ० ग्रीष्मेण ऋतुना सह देवा रुद्राः पञ्चदशे । पञ्च-
दशेनेति विभक्तिव्यत्ययः । पञ्चदशेन स्तोमेन स्तुताः सन्तः
बृहता पृष्ठेन च सह । यशसा सह बलं हविः इन्द्रे वयश्च
दधुः ॥ २४ ॥

म० रुद्रा देवा इन्द्रे यशसा सह बलं हविर्वयश्च दधुः । कीदृशा रुद्राः । ग्रीष्मेण ऋतुना पञ्चदशः पञ्चदशेन स्तोमेन । विभक्तिव्यत्ययः । बृहता पृष्ठेन च स्तुताः ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

व॒र्षाभि॑क्र॒तुना॑दि॒त्याः स्तोमे॑ सप्तद॒शे स्तु॒ताः ।
वैरूपेण॑ वि॒शौज॑सा ह॒विरिन्द्रे वयो॑ दधुः ॥ २५ ॥

उ० वर्षाभिऋतुना सह आदित्याः स्तोमे सप्तदशे स्तोमे । सप्तदशेनेति विभक्तिव्यत्ययः । स्तुताः सन्तः वैरूपेण पृष्ठेन सह विशा च ओजसा च हविरिन्द्रे वयश्च दधुः ॥ २५ ॥

म० आदित्या देवाः इन्द्रे विशा प्रजया ओजसा च सह हविर्वयश्च दधुः । कीदृशाः । वर्षाभिऋतुना सप्तदशेन स्तोमेन । तृतीयार्थे सप्तम्यो । वैरूपेण पृष्टेन च स्तुताः ॥ २५ ॥ षडूिंशी ।

शा॒र॒देन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा ए॑कवि॒श ऋ॒भव॑ः स्तु॒ताः 1 वै॒राजेन॑ प्रि॒या श्रय॑ ह॒विरिन्द्रे वयो॑ दधुः ॥ २६ ॥ उ० शारदेन ऋतुना सह ऋभवो देवाः एकविंशे । एकविंशेनेति विभक्तिव्यत्ययः । एकविंशेन स्तोमेन स्तुताः सन्तः विराजेन च पृष्ठेन सह श्रिया च श्रियं च हविरिन्द्रे वयश्च दधुः ॥ २६ ॥

म० ऋभवः ऋभुसंज्ञा देवाः इन्द्रे श्रियं हविर्वयश्च दधुः । कीदृशाः । शारदेन ऋतुना एकविंशेन स्तोमेन वैराजेन पृष्ठेन श्रिया लक्ष्म्या च स्तुताः । सप्तमी तृतीयार्थे ॥ २६ ॥ सप्तविंशी ।

हेम॒न्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वास्त्रि॑ण॒वे म॒रुत॑ः स्तु॒ताः ।
बलैन॒ शक॑रीः सह ह॒विरिन्द्रे वयो॑ दधुः ॥ २७ ॥

४१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० हेमन्तेन ऋतुना सह देवाः मरुतः त्रिणवे । त्रिण- वेनेति विभक्तिव्यत्ययः । त्रिणवेन स्तोमेन स्तुताः सन्तः । बलेन शक्करीः सह । शक्करीरिति योनिनिर्देशः । शाक्वरस्य । शाकरेणेति विभक्तिव्यत्ययः । शाक्करेण च पृष्ठेन सह । बलेन च सह । हविः इन्द्रे वयश्च दधुः ॥ २७ ॥

म०

मरुतो देवाः इन्द्रे बलेन सह । सहः इन्द्रियसामर्थ्यं
हविर्वयश्च दधुः । कीदृशा मरुतः । हेमन्तेन ऋतुना त्रिणवेन
स्तोमेन स्तुताः । शक्करीरिति शाकरस्य योनिनिर्देशः । शाक्करेण
पृष्ठेन स्तुता इत्यर्थः ॥ २७ ॥

उ०

अष्टाविंशी ।

शैशि॒रेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वास्त्र॑यस्त्रि॒शेऽमृताः स्तुताः स॒त्येन॑ रे॒वतो॑ क्ष॒त्रधः॑ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः ॥२८॥ शैशिरेण ऋतुना । सह देवाः अमृताः । त्रय- त्रिंशे । त्रयस्त्रिंशेनेति विभक्तिव्यत्ययः । त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन स्तुताः सन्तः । सत्येन रेवतीः । रेवतीरिति रैवतस्य योनिनिर्देशः । रैवतेन च पृष्ठेन सह सत्येन च । क्षत्र विश्व इन्द्रे वयश्च दधुः ॥ २८ ॥

म० अमृता देवाः सत्येन सह क्षत्रं क्षतत्राणं हविर्वयः
इन्द्रे दधुः दधतु । कीदृशा अमृताः । शारदेन ऋतुना
प्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन स्तुताः । रेवतीरिति रैवतस्य योनिः ।
रैवतेन च पृष्टेन स्तुता इत्यर्थः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

सर॑-

होता॑ यक्षत्स॒मिधा॒ग्निमि॒डस्प॒देऽश्विनेन्द्र॒ स्वतीमजो धूम्रो न गोधूमैः कुर्बलैर्भेष॒जं मधु शब्वैर्न तेज॑ इन्द्रि॒यं पय॒ सोम॑ परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु व्यन्त्वा ज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ २९ ॥

।

एकविंशोऽध्यायः २१]

दयो द्वादश कण्डिकास्त्रिपशोः प्रयाजप्रैषाः स्युः । द्वादशात्रीणां प्रयाजयाज्यानां प्रैषा अश्विसरखतीन्द्रदेवत्याः आद्या अष्टिः। दैव्यो होता समिधा प्रयाजदेवत्या सह अग्निमश्विना अश्विनौ इन्द्रं सरखतीं च इडः पदे गोपदे आहवनीये यक्षत् यजतु । गोपदे स्थाप्यत इत्यभिप्रायेणेदं वचनम् । तत्र यागे अजो धूम्रो मेषश्र गोधूमैः कुवलैः बदरैः शष्पैः अङ्कुरितव्रीहिभिश्च सहितो भेषजमौषधं भवति । नकारौ चार्थौ । इन्द्रायेति शेषः । कीदृशं भेषजम् । मधु मधुरं तेजः तेजः प्रदमिन्द्रियमिन्द्रिय- सामर्थ्यप्रदम् । किंच ते अश्विसरखतीन्द्रा दैव्येन होत्रे ज्यमानाः सन्तः पयः परिस्रुता मदिरया सह सोमः सोमं घृतं मधु च व्यन्तु पित्रन्तु । सोम इति विभक्तिव्यत्ययः । सर्वत्र हे होत- मनुष्यहोतः, त्वमपि आज्यस्य यज । कर्मणि षष्ठी । यजतिर्दा- नार्थः । अश्यादिभ्य आज्यं देहीत्यर्थः ॥ २९ ॥ त्रिंशी ।

होता॑ यक्षत्तनूनपा॒त्सर॑स्वती॒मव॑मे॒षो न भे॑ष॒जं

प॒था मधु॑मता॒ भर॑न्न॒श्विनेन्द्रा॑य वी॒र्यं॑ बद॑रुवाको- भिर्भेष॒जं तोक्मे॑भिः॒ पय॒ सोम॑ः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होव॒र्य॑ज॑ ॥ ३० ॥

उ० होता यक्षत्तनूनपात्सरस्वतीम् । तनूनपातमिति विभ- क्तिव्यत्ययः । सरस्वतीं च । अश्विनेन्द्रायेत्युपरिष्टाद्व्यवहितं यत्पठ्यते तदिह कृतविभक्तिव्यत्ययं योज्यतेऽर्थसंबन्धात् । अश्विनौ इन्द्रं च । अविर्मेषो न भेषजम् । नकारः समुच्च- यार्थीयो भिन्नक्रमः । अविश्व मेषश्च भेषजम् इन्द्राय यज- मानाय वा करोति । पथा मधुमता भरन् । पथा यज्ञमार्गेण 'ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः । वीर्यै बदरैरुपवा- मधुमता रसवता आत्मानं भरन् हरन् हवींषि देवान्प्रति । काभिर्भेषजं तोक्मभिः उपवाकाभिरिन्द्रयवैः । तोक्मभिरङ्कु- उ० होता यक्षत् । द्वादशाप्रियस्तनूनपान्नराशंसयुक्ताः । रितयवैः । वीर्यं भेषजं करोति मेष एव । इन्द्राय यजमानाय प्रैषिकमश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्यम् । दैव्यो होता यक्षत् यजतु । वा । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रा इज्यमानाः पयःप्रभृ- समिधा प्रयाजदेवतयाग्निमवस्थितम् । इडस्पदे इडा तीनि पिबन्तु । त्वमपि हे मनुष्य होतः, आज्यस्य यज ॥३०॥ गौरुच्यते तस्याः पदे आहवनीये स्थाप्यते तदभिप्रायमेतत् । । म० एकाधिका अत्यष्टिः । तनूनपादिति प्रथमा द्विती- गोः पदे अवस्थितमाहवनीयमग्निम् । एताश्च देवताविशेषाः याथे । इन्द्रायेति चतुर्थी द्वितीयार्थे । नकारश्चार्थः । दैव्यो होता यजतु । अश्विनौ इन्द्रं सरस्वतीम् । अजो धूम्रो न । नकारः तनूनपातं प्रयाजदेवं सरस्वतीमश्विनों इन्द्रं च यजतु । तत्र प्रायः समुच्चयार्थः । अजो धूम्रो मेषश्च । गोधूमैः कुवलैश्व यागे अविः अजः मेषश्च । नश्चार्थे । मधुमता रसवता पथा यज्ञ- सहितः भेषजमत्र संपद्यते । मधुशप्पैः न । मधु च संपद्यते । मार्गेण भरन् आत्मानं हरन् सन् बदरबदरीफलैः । उपवाका- स शष्पैरङ्कुरितव्रीहिभिः सहितः । तेजः इन्द्रियं च इन्द्रस्य भिरिन्द्रयवैः तोक्मभिरङ्कुरितत्रीहिभिर्यवैर्वा सहितो वीर्यं वीर्य - पजमानस्य वा संपद्यते । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रा करं भेषजं भवति । अश्विसरस्वतीन्द्रा देव्येन होत्रेज्यमानाः इज्यमानाः सन्तः पयः सोमश्व । सोममिति विभक्तिव्य- आदीनि व्यन्तु । हे होतः, त्वमपि आज्यस्य यज आज्यं त्ययः । परिसुता सह घृतं मधु च । व्यन्तु पिबन्तु । त्वमपि देहि ॥ ३० ॥ हे मनुष्यहोतः, आज्यस्य यज आज्यं देहि ॥ २९ ॥

म० ' होता यक्षत्समिधाभिमिति प्रयाजप्रपात्रिपशोः ' ( का ० १९।६।१४ ) । होता यक्षत्समिधाभिमिडस्पद इत्या-

1

एकत्रिंशी ।

होता॑ यक्षन्नरा॒शसं॒ न न॒न्नहुं पति॒ सुर॑या

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४११

भेष॒ज॑ मे॒षः सर॑स्वती भि॒पप्रथो न च॒न्द्र्य॒श्विनो॑र्व॒पा सरखतीमाह्वयन् । अश्विनेन्द्रायेत्युपरिष्टात्यैपस्य पश्यते तदेत-

इन्द्र॑स्य वी॒र्य॒ वद॑रैरुप॒वाका॑भिर्भेष॒जं तोक्म॑भिः पय॒ः सोम॑ः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३१ ॥

उ० होता यक्षन्नराशंसं न । दैव्यो होता यजतु नराशंसं न नग्नहुं पतिम् । व्यवहितपदकल्पना । नराशंसं च । पतिमधिपतिं जगतः । यज्ञो हि नराशंसः स आहुतिपरिणा मद्वारेण जगद्विभर्ति । नग्नहुम् सुरया सहितं नग्नहुं किण्वं च होता यजत्वित्यनुवर्तते । भेषजं मेषः वपा इन्द्रस्येत्युप- । रिष्टात्पस्य श्रूयते स इहानुषज्यते । भेषजं मेपः इन्द्रस्य करोत्विति वाक्यशेषः । सरस्वती भिषक् इन्द्रस्य भवतु । रथो न चन्द्यश्विनोः । रथश्च भिषगिन्द्रस्य भवतु । कथंभूतो रथः । चन्द्री । चन्द्रमिति हिरण्यनाम । तदस्यास्तीति चन्द्री सुवर्णखचितः । अश्विनोः संबन्धी । नन्वश्विनोः संबन्धिनो रथस्य कथं भिषिक्त्वम् । शृणु । ' आयुधं वाहनं वापि स्तुतौ यस्येह दृश्यते । तमेव तत्स्तुतं विन्द्यात्तस्यात्मा बहुधा हि सः' । चपा इन्द्रस्य वीर्यं कुर्वन्त्विति शेषः । वपा । इति बहुवचनोपदेशस्त्रिपशुविपयः । बदरैः उपवाकाभिः तोक्मभिः भेषजमिन्द्रस्य भवत्वितिशेषः । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च

!

पदद्वयमिह कृतविभक्तिव्यत्ययं संबध्यते । उक्तंच 'यस्य येनार्थ संबन्धो दूरस्थस्यापि तस्य तत् । अर्थतो समानाना- (7) मानन्तर्यकारण' मिति । अश्विनौ इन्द्रं च । किंच । इन्द्र । । बलेन वर्धयन् । ऋषभेण गवा च इन्द्रियमिन्द्रस्य वर्धयन् । मधु मासरं च उपादायेति शेषः । यवैः कर्कन्धुभिर्लाजैश्च भेषजमिन्द्रस्य वर्धयन् । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रे - ज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः,

आज्यस्य यज ॥ ३२ ॥

म० दैव्यो होता इडा इडां प्रयाजदेवतां सरस्वतीमिन्द्रम- श्विना अश्विनौ च यक्षत् यजतु । किं कुर्वन् । ऋषभेण गवा च धेन्वा च बलेन वर्धयन् इडादीन् समर्धयन् यजतु । कीदृशो होता । ईडितः ऋत्विग्भिः स्तुतः । आजुह्वानः इडादीनाह- यन् । तत्र यवैः लाजैश्च सहितं मधु मासरमोदनं निःस्रावं च इन्द्राय इन्द्रियं वीर्यकरं भेषजं भवति । अश्विसरखतीन्द्रा होत्रेज्यमानाः पयआदीनि पिवन्तु । हे होतः, वंच यज ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

होता॑ यक्षरूम्रदा भि॒षास॑त्या भि॒षजा-

दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि पिवन्तु । त्वमपि हे श्विनाश्वा॒ शिशु॑मती भि॒षग्धे॒नुः सर॑स्वती भि॒षग्
मनुष्यहोतः, आज्यस्य यज ॥ ३१ ॥

म० दैव्यो होता नराशंखं प्रयाजदेवं सरस्वती सरखतीं भिषक् भिषजोः अश्विनोः रथः रथंच यक्षत् यजतु । कीदृशो रथः । चन्द्री चन्द्रं सुवर्णमस्मिन्नस्तीति चन्द्री सुवर्णमयः । रथस्य यागोऽश्विनोरेव । तदुक्तम् 'आयुधं वाहनं वापि स्तुतौ यस्येह ! दृश्यते । तमेव तत्स्तुतं विन्द्यात्तस्यात्मा बहुधा हि सः' इति । सरस्वतीरथयोः प्रथमा द्वितीयार्थे । भिषजि । प्रथमा

। तत्र सुरया सह नमहुं नग्नहुः किण्त्रः मेषः वपाः बहुलात्रिपशुसंवन्धिन्यो वपाः बदरैः उपवाकाभिर्यवैः तोक्म- भिश्च व्रीहिभिः सहिता इन्द्रस्य वीर्यकरं भेषजं भवतु । अध्या- दयः पयआदीनि पिबन्तु । हे होतः, आज्यस्य यज देहि । कीदृशं नराशंसम् । पतिं पालकम् । ननहुः सुराकन्दः । नका चार्थी । द्वितीयो भेषजशब्द आर्षः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

होता॑ यक्षदि॒डेडत आ॒जुह्वा॑न॒ः सर॑स्वती॒मिन्द्रं॒ बलैन व॒र्धय॑न्नृष॒भेण॒ गवे॑न्द्रि॒यम॒श्विनेन्द्रा॑य भेष॒जं यवैः 1: कर्कन्धु॑भि॒र्मधु॑ लाजैर्न मार्सरं पयः सोमः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ३२ ॥

दुद्द इन्द्रा॑य भेष॒जं पय॒ सोम॑ः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३३ ॥

उ० होता यक्षदर्हिरूर्णत्रदाः होता यजतु प्रकृता देवता । बहिश्च प्रयाजदेवता । ऊर्णम्रदाः ऊर्णम्रद् इति प्राप्ते ऊर्णदा इति छान्दसो लिङ्गविपर्ययः । ऊर्णेव मृदुर्भिष- भवतु इन्द्राय । भिषग्वैद्य उक्तः । नासत्या भिषजाश्विना । नासत्या नासिकाप्रभवावश्विनौ भिषजौ भवतामिन्द्रस्य । अश्वा वडवा शिशुमती धेनुश्च भिषगिन्द्रस्य भवतु । इत्थं - भूता हि सा दक्षिणा पठ्यते । कस्मात्पुनरेवमाशास्यत इत्यत आह । यतः सरस्वती भिषक् स्वयमेव दुहे दोग्धि इन्द्राय भेषजम् । अतो यूयमपि भिषजौ भवथेति । अश्विसरस्व- तीन्द्राश्व दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, आज्यस्य यज ॥ ३३ ॥

दैव्यो होता ऊर्णम्रदाः ऊर्णमिव प्रदीयः बर्हिः प्रया- म० जदेवम् । भिषजा भिषजी वैयौ । नासत्या न असत्यौ सत्यरूपौ अश्विना अश्विनौ । सरखती सरस्वतीं च यक्षत् यजतु । तत्र शिशुमती बालकोपेता अश्वा वडवा भिषक् धेनुः भिषक् च इन्द्राय मौषधं दुहे दुग्धे पूरयति । अश्वादयो दक्षिणा उ० होता यक्षदिडेडितः । होता यजतु । इडा प्रयाजदे । दीयन्ते । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति वतया ईडितः स्तुतः सन् । किंकुर्वन् । आजुह्वानः सरस्वतीं । तलोपः । ते पयआदीनि व्यन्तु होतर्यज ॥ ३३ ॥

४१२

चतुस्त्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

होता॑ यक्ष॒द्दुरो॒ दिश॑ः कव॒ष्यो॒ न व्यच॑स्वती- श्विभ्यां न दुरो॒ दिश॒ इन्द्रो न रोद॑सी दुधै दुहे धे॒नुः सर॑स्वत्य॒श्विनेन्द्रा॑य भेष॒ज शुक्रं न ज्योति॑ रिन्द्रि॒यं पय॒ः सोम॑ः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु व्यन्त्वा - ज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ३४ ॥

1

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

इन्द्रे । इन्द्रभेषजं च संश्लेषयतः । तौ च होता यजतु । यश्च श्येनः रजसा । रजः शब्दो ज्योतिर्वचनः । ज्योतिषा हृदा हृदयेन । श्रिया न । नकाराः सर्वे समुच्चयार्थीया इहानुवाके प्रायशः । श्रिया च सह मासरमुपादाय इन्द्रे समनक्ति । तं च होता यजतु । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रा इज्य- आज्यस्य यज ॥ ३५ ॥ मानाः पयः प्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः,

म० होता सुपेशसा सुरूपे उषे द्विवचनाद्रात्रिश्च नक्तोषे प्रयाजदेवौ सरखत्या सहितौ अश्विनौ च यक्षत् । तौ चाश्विनौ नक्तं दिवा दिने च रजसा ज्योतिषा । रजःशब्दो ज्योतिर्व- चनः । हृदा चित्तेन श्रिया च सह मासरं भेषजं मासररूप- मौषधं श्येनः श्येनपत्रं त्विषिं कान्ति च इन्द्रे समञ्जाते संश्लेषयतः । नकाराश्चार्थाः । ते पयआदीनि व्यन्तु । हे होतः,

षटूत्रिंशी ।

होता॑ यक्षि॒द्दैव्या॒ होता॑रा भि॒िषजाश्विनेन्द्रं॒ न जागृ॑ति॒ दिवा॒नक्तं॒ न मे॑ष॒जैः शूर॒ सर॑स्वती भि॒षक् सीसैन दुह इन्द्रि॒यं पय॒ सोम॑ परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु व्य॒न्त्वा॒ज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ३६ ॥

उ० होता यक्षद्दुरो दिशः होता यजतु । दुरः द्वार इति प्राप्ते छान्दसं संप्रसारणम् । द्वाराणीति लिङ्गव्यत्ययेन पर्यायः । कथंभूता यज्ञगृहद्वारः । दिशः कवयो न व्यचस्वतीः । लुप्तोपमानमेतत् । दिश इव याः कवष्यः ससुषिराः । व्यच- स्वतीः व्यञ्चनवत्यः गमनवत्यश्च याः । अश्विभ्यां न दुरो दिशः । अश्विभ्यां च वा अधिष्ठिताः यज्ञगृहद्वारो दिश । त्वं यज ॥ ३५ ॥ इव बभूवुः । इन्द्रो न रोदसी दुधे इन्द्रश्च या अ- धिष्ठाय रोदसी द्यावापृथिव्यौ दुहे । हकारस्य घकारः । दुग्धवान् । याश्चाधिष्ठाय दुहे धेनुर्भूत्वा सरस्वती अश्विनौ च । कस्मै दुहे किंच दुह इत्यत आह । इन्द्राय भेषजं शुक्रं शुक्लं ज्योतिश्च इन्द्रियं च दुहे । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च पयःप्रभृती- नि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुध्यहोतः, आज्यस्य यज्ञ ॥३४॥ दैव्यो होता दुरो द्वारः प्रयाजदेवीः इन्द्रः इन्द्रं सर- उ० होता यक्षव्या होतारा होतारौ अयं चाग्निरसौ च स्वती सरस्वतीं अश्विना अश्विनौ च यक्षत् यजतु । नकारा- श्चार्थाः । द्वारशब्दस्य संप्रसारणम् । कीदृशीः द्वारः । दिशः दिश मध्यमः । भिषजौ अश्विनौ इन्द्रं न इन्द्रच होता यजतु । इव सावकाशाः कवष्यः ससुषिराः । अतएव व्यचस्वतीः व्यचो । जागृवि दिवानक्तं न भेषजैः शूषं सरस्वती भिक्सीसेन व्यञ्चनं गमनं विद्यते यासु ताः गमनवत्यः । दिशो दिक्तुल्या दुह इन्द्रियम् । या चैषा सरस्वती भिषक् जागृवि दुरो द्वारः अश्विभ्यां सहिताः सत्यो रोदसी द्यावापृथिव्यौ इन्द्राय स्वकार्य सिद्धावप्रमत्ता जागरणशीला । विभक्तिलोपः । दिवा- भेषजमौषधं दुहे दुग्धे । कीदृश्यों रोदसी । दुधे 'दुहः कब्धश्व' नक्तं च भेषजैरौषधैः शूषं बलम् सीसेन च दुहे दोग्धि । ( पा० ३ । २ । ७० ) इति हकारस्य घकारः । दुहे इत्यत्र । इन्द्रियं च इन्द्रार्थम् । तां च दैव्यो होता यजतु । अश्विस- तलोपश्च वचनव्यत्ययः । दुहते । रोदसीभ्यां सकाशादिन्द्रायौषधं रस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । दुहते इत्यर्थः । 'अकथितं च' ( पा० १ । ४ । ५१ ) इति त्वमपि हेमनुष्यहोतः, आज्यस्य यज ॥ ३६ ॥ द्विकर्मकत्वम् । सरखती च धेनुर्भूत्वा इन्द्राय शुक्रं शुकं शुद्धं ज्योतिरिन्द्रियं वीर्यं च दुहे दुग्धे । अन्यव्याख्यातम् ॥ ३४ ॥

म०

पञ्चत्रिंशी ।

होता॑ यक्षत्सु॒पेश॑स॒ोषे नक्तं॒ दिवा॒श्विना॒ सम॑- ञ्जते॒ सर॑स्वत्या॒ त्विषि॒मिन्द्रो॒ न भे॑ष॒ज श्ये॒नो न रज॑सा हृ॒दा श्रि॒या न मास॑रं॒ पय॒ सोमः॑ परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३५ ॥

उ० होता यक्षत्सुपेशसोषे । होता यक्षत् यजतु सुपेशसा सुरूपे । उषे इति द्विवचनोपदेशाद्वात्रिश्च उषाश्च गृह्येते । नक्तंदिवा रात्रौ च अहनि च । यौ चाश्विनौ

म० दैव्यो होता दैव्या होतारा देव्यौ होतारौ अयं अग्नि- रसौ च मध्यमः एतौ प्रयाजदेवौ भिषजी वैद्यौ अश्विनी इन्द्रं च यक्षत् यजतु । नौ चार्थौ । भिषग्भूता सरस्वती भेषजैः सह शूषं बलमिन्द्रियं वीर्यं च सीसेन कृत्वा दुहे दुग्धे । दुहेर्लट् 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) । तलोपः । इन्द्रियार्थम् । कीदृशी सरखती । दिवानक्तमहोरात्रं जागृवि जागरणशीला स्वकार्यसिद्धावप्रमत्ता 'सुपां सुलुक्' (पा० ७ । १ । ३९ ) । सोलुक् तां च दैव्यो होता यजतु । अश्वयादयः आदीनि व्यन्तु । हे होतः, त्वमपि यज ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

होता॑ यक्षति॒स्रो दे॒वीर्न मे॑ष॒जं त्रय॑स्त्रि॒धात॑वो॒ -

समञ्जातः संश्लेषयतः सरस्वत्या सहितौ । त्विषि दीप्तिम् ऽपसौ रूपमिन्द्रे॑ हिर॒ण्यय॑म॒श्विनेा न भारती

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

।

४१३

वाचा सरस्वती मह इन्द्राय दुह इन्द्रि॒यं पयः सोम॑ः । ओजो न जूतिरिन्द्रियं वृको न रभसो भिषक् । नकारः परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्स्वज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३७ ॥ समुच्चयार्थीयः । भोजश्च जूतिर्जवः इन्द्रियं च यो वृकः सरभसः सोद्यमो दक्षः भिषक् तेन यजतु । सुरायां वृक- उ० होता यक्षत्तिस्रो देवीः । होता यजतु तिस्रो देवीः लोमानि क्षिप्यन्त इत्यत एवमुच्यते । पयः सुरया भेषजं वक्ष्यमाणाः । नभेषजं त्रयस्त्रिधातवोपसः । नकारः समुच्च- श्रिया न मासरम् । तथा मासरमुपादाय सुरया च यजतु । यार्थीयो भिन्नक्रमः । भेषजं च या इन्द्रे कुर्वन्ति ताश्च होता । यशो भेषजं श्रिया सह इन्द्रे यजमाने वा । अश्विसरस्वती- यजतु । त्रयः पशवः त्रिधातवः । आश्विनो धूम्रः सारस्वतो न्द्राश्व दैव्येन होत्रा इज्यमानाः पयःप्रभतीनि व्यन्तु । मेषः ऐन्द्र ऋषभः इति त्रयः पशवः । प्रधानाङ्गोपाङ्गभेदा- । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, आज्यस्य यज ॥ ३८ ॥ त्रिधातवः पशवः । अपसः अपस्विन इति प्राप्ते छान्दसो मतुब्लोपः । कर्मवन्तः । अग्नयो वा त्रयस्त्रिधातवः । रूपमिन्द्रे हिरण्ययमश्विनेडा न भारती । ये च इन्द्रे रूपं हिरण्मयं कुर्वन्ति ताश्च होता यजतु । के ते इत्यत आह । अश्विनौ इडा च भारती च । वाचा सरस्वती मह इन्द्राय दुह इन्द्रियम् । या च वाचा त्रयीलक्षणया सरस्वती महः महत्त्वं पूजामिन्द्राय दुहे दोग्धि इन्द्रियं च । तां च होता यजतु । अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः,

यज ॥ ३७ ॥

म०

आज्यस्य

नौ चार्थे । दैव्यो होता । इडा भारती सरस्वती चेति तिस्रो देवीः प्रयाजदेवीः इन्द्रे इन्द्रमश्विना अश्विनौ च यक्षत् यजतु । या सरखती वाचा त्रयीलक्षणया भेषजमौषधं हिर- ण्ययं द्योतमानं रूपं च महस्तेजश्च इन्द्रियं चेन्द्राय इन्द्रार्थं दुहे दुग्धे । कैः कृत्वा । त्रयस्त्रिधातवः त्रिभिः पशुभिः । तृती- यार्थे प्रथमा । त्रयो धातवः प्रधानाङ्गोपाङ्गलक्षणाः प्रकारा येषां ते त्रिधातवः पशवः । ते च त्रयः आश्विनो धूम्रः सारस्वतो मेषः ऐन्द्र ऋषभः । कीदृशाः पशवः । अपसः । अप इति कर्मनाम विनो लोपः । अपखिनः कर्मवन्तः । त्रिभिः पशुभिर्भेषजरू- पेन्द्रियमहांसि इन्द्राय दुग्धे । तेऽश्वयादयः पयआदीनि पिबन्तु । हे होतः त्वमप्याज्यस्य यज घृतं देहि ॥ ३७ ॥

,

अष्टत्रिंशी ।

होता॑ यक्षत्सु॒रेत॑समृष॒भं नयो॑पसं॒ त्वष्टा॒र॒मिन्द्र॑ म॒श्विना॑ भि॒षज॒ न सर॑स्वती॒मोजो न जूतिरि॑न्द्रि॒यं वृको न र॑म॒सो भि॒षग्यश॒ः सुर॑या भेष॒ज श्रिया

न मास॑रं॒ पय॒ सोम॑ परि॒स्रुत घृतं मधु॒ व्य॒न्त्वा ज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३८ ॥

उ० होता यक्षत्सुरेतसम् । होता यजतु सुरेतसं शोभनं रेतः उदकलक्षणं यस्य । 'शोभनं ह्येतस्य रेतो यदुदकम् ' । यद्वा सुष्ठु रेतो यस्मात्तं पुंसो रेतःकारणभूतम् । ऋषभं वर्षितारम् । नर्यासम् नरेभ्यो हितं नर्यम् तद्यस्य । अपः कर्म । स नर्यापसः तं नर्यापसं त्वष्टारम् दैव्यो होता यजतु किंच इन्द्रमश्विना भिषजं न सरस्वतीम् । इन्द्रम् अश्विनौ भिषजं च सरस्वतीम् दैव्यो होता यजतु । केन यजतु ।

।

।

म० नकाराश्चार्थः । होता त्वष्टारं प्रयाजदेवमिन्द्रमश्विना अश्विनी सरस्वतीं भिषजं च यक्षत् यजतु । कीदृशं त्वष्टारम् । सुरेतसं शोभनं रेतो वीर्य वृष्टिलक्षणं यस्य स सुरेताः तम् । यद्वा सुष्ठु रेतो यस्मात्तम् पुंसो रेतःकारणभूतम् । ऋषभं वर्षि- तारम् नर्यापसं नरेभ्यो हितं नर्यमपः कर्म यस्य स नर्यापाः 'तम् । केन यजतु तदाह । रभसः सोद्यमो भिषग्वैद्यभूतो यो वृकः तेन । प्रथमा तृतीयार्थे । सुरायां वृकलोमानि क्षिप्यते- sat केन यजतु सुरया च यजतु । भेषजं यन्मासरं तेन च यजतु । एवंच यागे ओजस्तेजः जूतिर्वेगः इन्द्रियं वीर्यं श्रिया सह यशश्चेन्द्रे भवन्त्विति शेषः । अश्वयादयः पयआदी नि व्यन्तु । हे होतः, लमप्याज्यस्य यज ॥ ३८ ॥ एकोनचत्वारिंशी ।

!

1

1

।

।

श॒तक्र॑तुं भीमं

सर-

भामं

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑छ॒ शमि॒तार॑ राजानं व्याघ्रं नम॑सा॒श्विना न मन्यु स्वती भिषगिन्द्राय दुह इन्द्रियं पयः स्रुत घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३९ ॥

सोम॑ः परि॒-

उ० होता यक्षद्वनस्पतिम् होता यजतु । वनस्पतिं शमि- तारं शतक्रतुं बहुकर्माणम् भीमं न मन्युं राजानं व्याघ्रम् । भीमं भयानकम् मन्युं क्रोधात्मानम् । राजानमारण्यानां पशूनां व्याघ्रं च होता यजतु । नमसाश्विना हविषा । अश्विनौ च होता यजतु । भामं सरस्वती भिषगिन्द्राय दुह इन्द्रियम् । या च भामं क्रोधम् । सरस्वतीभिषक इन्द्राय दुहे दोग्धि इन्द्रियं च तां च दैव्यो होता यजतु । अश्वि- सरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, आज्यस्य यज ॥ ३९ ॥

म० दैव्यो होता वनस्पतिं प्रयाजदेवं व्याघ्रं विशेषेणाजि- प्रतीति व्याघ्रः । व्याघ्रमिव राजानं शतक्रतुमिन्द्रमश्विना अश्विनौ सरखती सरखतीं च नमसा अन्नेन यक्षत् यजतु । कीदृशं वनस्पतिम् । शमितारं पशूनां संस्कर्तारं यूपरूपेण । भीमं भयंकरं मन्युं क्रोधात्मानम् । भिषक् वैद्यरूपा या सरस्वती इन्द्राय भामं क्रोधमिन्द्रियं वीर्यं च दुहे दोग्धि । ते वनस्पत्यादयः इज्यमानाः पयआदीनि पिबन्तु । हे होत- र्यज ॥ ३९ ॥

४१४

चत्वारिंशी ।

न

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

होता॑ यक्षद॒ग्निछ॒ स्वाहा॑हा॒ज्य॑स्य स्त॒काना॒ स्वाहा॒ मेद॑सा॒ पृथ॒ स्वाहा॒ च्छाग॑म॒श्विभ्या॒ स्वाहा॑ मे॒प् सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ ऋष॒भमिन्द्रा॑य सहाय॒ सह॑स इन्द्रि॒य स्वाहाग्निं न भे॑व॒ज स्वाहा॒ सोम॑मिन्द्रि॒ य स्वाहेन्द्र॑ सु॒त्रामा॑ण॒सवि॒तार॒ वरु॑णं भि॒षजा॒ पति॒ स्वाहा॒ वन॒स्पति॑ प्रि॒यं पाथो॒ न मे॑प॒जछ् स्वाहा॑ देवा आज्या जु॑षा॒णो अ॒ग्निर्भेष॒जं पय॒ः सोमः॑ परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्य॒न्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ४० उ० होता यक्षदग्निं स्वाहा । दैव्यो होता यजतु । अग्निं प्रयाजदेवतां वा आहवनीयं वा । स्वाहाज्यस्य स्तोकानाम् सुष्ठु आह शोभनमाह यजमानः आज्यस्य स्तोकानाम् । स्तोका विप्रुषः । स्वाहा मेदसां पृथक् । शोभनमाह यजमानः मेदसां वपासंबद्धानाम् पृथक् पृथक् । वपाः श्रप्यमाणा आज्येना- भिघार्यन्ते तदभिप्रायमेतत् । स्वाहा छागमश्विभ्याम् । छागमेषर्षभशब्दाः पशुवचनाः । शोभनमाह यजमानश्छा- गपशुमश्विभ्यां मेषं शोभनं सरस्वत्यै च । स्वाहा ऋपभभि न्द्राय । शोभनमाह यजमानः ऋषभं इन्द्राय । कथंभूताय इन्द्राय । सिंहाय अभिभवित्रे । पुनः कथंभूताय । सहसे बलात्मकाय च । किंभूतमृषभम् । इन्द्रियं इन्द्रियात्मक- मिति सामानाधिकरण्यात्संबन्धः । स्वाहाग्निंन भेषजम् आज्यभागौ सुआह यजमानः । अग्निं च भेषजम् । स्वाहा सोममिन्द्रियं शोभनमाह यजमानः सोममिन्द्रियात्मकम् । स्वाहेन्द्रं सुत्रामाणं सवितारं वरुणं भिषजांपतिम् । पशु- पुरोडाशदेवताः । सुआह यजमानः । इन्द्रं सुत्रामाणम् सवितारं च । वरुणं वैद्यानां पतिं च । स्वाहा वनस्पतिम् प्रियं पाथोन भेषजम् । सुआह यजमानः वनस्पतिम् प्रियं पाथश्चान्नं भेषजं च । पशुदेवतानां वनस्पतिम् स्वाहादेवा आज्यपाः । प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपाः । शोभन- माह यजमानः देवा आज्यपाः इज्यमाना वै देवा उत्तमे प्रयाजे स्मर्यन्त इत्यतो विभक्तिव्यत्ययोत्र न कृतः । श्रुतिस्तु 'देवा ह वा ऊचुर्हन्त विजितमेवानुसर्वं यज्ञं संस्थापय' इत्युपक्रम्य 'त उत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेणैव सर्वं यज्ञं संस्थापयन्' इत्याह । अतः स्वाहाकारा समाप्तिवचनाः समाप्तिवचनत्वाच्च स्वाहाकाराणां देवतापदस्य चतुर्थ्या भवितव्यम् । स्वाहा देवेभ्य आज्यपेभ्य इत्ययं प्रकारः । जुषाणो अग्निर्भेषजम् । जुषाणः सेवमानः अग्निः भेषजमौ- पधम् इन्द्रस्य यजमानस्य वा करोतु अश्विसरस्वतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयःप्रभृतीनि व्यन्तु । त्वमपि हे मनुष्य होतः, आज्यस्य यज ॥ ४० ॥

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

म० होता अग्निं प्रयाजदेवमाहवनीयं वा यक्षत् यजतु । शोभनं वदति । 'द्व्यचोऽतस्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति किंच आज्यस्य घृतस्य स्तोकानां विप्रुषां स्वाहा सुष्ठु आह दीर्घः । ब्रुवो रूपम् । यजमान इति शेषः । यजमानो घृतबिन्दून् शोभनान्वदतीत्यर्थः । कर्मणि षष्ठी । मेदसां वासंबन्धिनां अश्विभ्यामश्विनोरर्थे छागं शोभनमाह । सरखत्यै मेषं शोभन- पृथक् स्वाहा । वपासंबन्धिमेदांसि समीचीनानीति पृथग्वदति माह । इन्द्राय इन्द्रियं वीर्यप्रदमृषभं सु आह । कीदृशाये- न्द्राय । सिंहाय सिंहतुल्याय हिनस्तीति सिंहस्तस्मै शत्रूणामभि- भवित्रे । तथा सहसे बलात्मकाय । भेषजं हितकारिणमग्निं च सु आह । नश्वार्थः । इन्द्रियं वीर्यप्रदं च सोमं सु आह । एताव- ग्नीषोमावाज्यभागी सु आहेत्यर्थः । सुष्ठु त्रायते सुत्रामा तं सुत्रामाणमिन्द्रं सवितारं भिषजां वैद्यानां पतिं वरुणं च सुआह । पशुपुरोडाशदेवताः सु आहेत्यर्थः । प्रियमिष्टं पाथोऽन्नमन्नभूतं भेपजं च पशुदेवतानां वनस्पतिं प्रयाजदेवं सु आह । नकारश्चार्थः । आज्या देवा आज्यान् देवान् सु आह । 'प्रयाजानुयाजा वें देवा आज्यपाः' । स्वाहेतिक्रियाया यजमानः कर्ता । 'देवा हवा ऊचुर्हन्त विजितमेवानु सर्व यज्ञं संंस्थापय' इत्युपक्रम्य 'तत उत्तमे प्रयाजे खाहाकारेणैव यज्ञं समस्थापयन्' इत्या- हेति श्रुतेः समाप्तिवचनाः स्वाहाकाराः । भेषजमौषधभूतं जुषाणः सेवमानोऽग्निरश्विसरखतीन्द्राश्च दैव्येन होत्रेज्यमानाः पयआ- दीनि व्यन्तु । हे मनुष्य होतः, लमपि यज ॥ ४० ॥

ता॑

एकचत्वारिंशी ।

होता॑ यक्षद॒श्विनो॒ौ छाग॑स्य व॒पाया मेद॑सो जुषे- ह॒विर्होत॒र्यज॑ । होता॑ यक्षि॒त्सर॑स्वतीं मे॒स्य॑ ह॒विर्होत॒र्य॑ज॑ । होता॑ यक्षि॒ मेद॑सो जु॒पता॑ ह॒विर्हो-

व॒पाया मेद॑सो जु॒पता॑ दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ व॒पाय॒ त॒र्य॑ज॑ ॥ ४१ ॥

उ० होता यक्षदश्विनौ छागस्य त्रयो वपानां प्रैषा यथा- लिङ्गम् । दैव्यो होता यजतु । अश्विनौ छागस्य वपाया मेदसः स्नेहप्रकृतिर्मेदः । तौ चेज्यमानौ जुषेतां हविः । त्वं च हे मनुष्यहोतः यज । होता यक्षत्सरस्वतीं मेषस्य । जुपतामित्ये- कवचनविशेषः । होता यक्ष दिन्द्रमृषभस्य । सममन्यत् ॥ ४१ ॥

म० ' होता यक्षदश्विनाविति त्रयो वपानां प्रैषा यथालि - ङ्गम्' (का० १९ । ६ । २२ ) । होता यक्षदश्विनौ छागस्य होता यक्षत्सरस्वतीम् होता यक्षदिन्द्रमृषभस्येति त्रयो वपा- त्रयस्य क्रमात् प्रपा एककण्डिकायामिति सूत्रार्थः । सप्त लिङ्गोक्तदेवताः । तत्राद्यास्त्रयो वपानां प्रैषाः त्रयाणां प्राजापत्या पक्कि छन्दः । द्वितीयस्य यधिका प्रथमतृतीययोरे- काविका । दैव्यो होता अश्विनौ यक्षत् यजतु । इज्यमानौ तावश्विनौ छागस्य वपाया मेदसः हविर्जुषेतां सेवेताम् । मेद-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४१५

स्निग्धभागः । हे होतर्यज । होता सरस्वतीं यक्षत् । सा मेषस्य
वपाया मेदसो हविर्जुषताम् । हे होतः, त्वं यज । होता इन्द्रं
यक्षत् स इन्द्रः ऋषभस्य वपाया मेदसो हविर्जुषताम् । हे मनु- । हविर्भक्षयन्तु वा । हे होतः, त्वमपि यज ॥ ४२ ॥
होतः त्वमपि यज ॥ ४१ ॥

सुत्रामा वृत्रहा वृत्रासुरहन्ता इन्द्रश्च तान् सोमान् जुषन्तां सेवन्ताम् । सोम्यं मधु पिबन्तु मदन्तु तृप्यतु व्यन्तु राजन्तां

द्विचत्वारिंशी ।

त्रिचत्वारिंशी ।

होता॑ यक्षद॒श्विना॒ छाग॑स्य ह॒विषि॒ आत्ता॑म॒द्य

गृभो घस्तां नूनं घासे अ॑त्राणां यव॑स॒प्रथमानाछू सु॒मत्क्ष॑राणा शतरु॒द्रयाणामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीर्वों-

होता॑ यक्षद॒श्विना॒ सर॑स्वती॒मिन्द्र॑ सु॒त्रामण- मध्यतो भेद् उद्धृतं पुरा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या मि॒मे सोमा॑ः सु॒रामा॑ण॒श्छायै॒र्न मे॒षैत्रे॑ष॒भैः सु॒ताः शष्यै॒र्न तोक्म॑भिर्लो॒जैर्मह॑स्वन्तो॒ मदा मार्सरेण परि- : पय॑स्वन्त॒ऽमृताः प्रस्थि॑ता वो मधु- ष्कृताः शुक्राः श्रुत॒स्तान॒श्विना॒ सर॑स्व॒तीन्द्र॑ः सु॒त्रामा॑ वृत्र॒हा जुप- न्ता॑ स॒म्य॑ मधु॒ पिब॑न्तु॒ मद॑न्तु॒ व्यन्तु॒ होता॒

ज

11 82 11

।

F

।

पवसनानां पार्श्वतः श्रण॒तः शिताम॒त उत्साद॒तो-

ऽङ्गदङ्गादव॑त्तानां॒ कर॑त॒ ए॒वाश्विना॑ जुषेता॑ ह॒वि - त॒र्यज॑ ॥ ४३ ॥

उ० होता यक्षदश्विनौ छागस्य । प्रैषः । होता यजतु । अश्विनौ छागस्य छागाङ्गस्य तावश्विनौ छागसंबन्धिनः हविषः अत्ताम् । 'अद भक्षणे' । अभक्षयतां भक्षितवन्तौ । अद्य अस्मिन्द्यवि । मध्यतो मेद उद्भुतम् उदरमध्यतो वपालक्षणं मेदः उद्धृतम् । 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' इति हस्य भकारः । पुराद्वेषोभ्यः पूर्वमसुररक्षोभ्यः यज्ञद्वेष्टृभ्यो वा । पुरा च

उ० होता यक्षदश्विनौ सरस्वतीम् । ग्रहाणां प्रैषः । दैव्यो होता यजतु । अश्विनौ च सरस्वतीं च इन्द्रं च सुत्रा- माणम् । एवं होतारमुक्त्वाथेदानीमध्वर्यूनाह । हे अध्वर्यवः, इमे सोमाः सुरामाणः सुरमणीयाः सुरावन्तो वा । सुरामया वा । छागैर्न मेषैः ऋषभैः सुताः । नकाराः सर्वे समु- च्चयार्थीयाः। छागैश्च मेषैश्च ऋषभैश्च सुता अभिपुताः सम- र्थीकृताः । शष्पैश्च तोक्मभिश्च लाजैश्च महस्वन्तः महाभा- । पौरुषेय्यागृभः पुरुषार्थं गृह्यते इति पौरुषेयीगृप् तस्याः ग्ययुक्ताः महातर्पणीयाः । मासरेण परिष्कृताः । ' संपर्यु- पौरुषेय्यागृभः । इडाया इत्यर्थः । नहि वपायागे इडाव- पेभ्यः कशेतौ भूषणे' इति सुद । मासरेण अलंकृताः । द्यते । यावेवं वपाहविष आत्तां ताविदानीं घस्तां भक्षयताम् । शुक्राः शोचिष्मन्तः पयस्वन्तः पयसा संयुक्ताः । अमृताः अङ्गानां स्वमंशभूतमिति शेषः । विशेषणैर्विशेष्यस्याध्याहारः । अमृतकल्पाः । प्रस्थिताः होमाभिमुखीभूताः । वः युष्म- नूनं निश्चयेन । किंभूतानामङ्गानाम् । घासे ग्रासे अजा- त्संबन्धेन । इत्यध्वर्युविषयम् । मधुश्रुतः मधुस्रवाः मधुक्ष- णाम् अवत्तानाम् । घासेयैरजितं स्वेच्छया घासे वा यान्य- रणाः तानेतान्सोमान् अश्विनौ च सरस्वती च इन्द्रश्च सु- जराणि स्युः । यवसप्रथमानां यवसानामन्नानां यानि प्रथमानि त्रामा । साधुत्राणः वृत्रहा जुषताम् जुषित्वा च । सोम्यं मन्त्रैः संस्कृतत्वात् । 'एतद्वै परममन्नाद्यं यन्मांसम्' इति सोममयं मधु पिबन्तु च मदन्तु च व्यन्तु च । त्वमपि हे श्रुतेः । सुमत्क्षराणाम् । सुमत् स्वयमित्यर्थः । स्वयमेव यानि मनुष्यहोतः, यज ॥ ४२ ॥ क्षरन्ति अदितानि । शतरुद्रियाणाम् बहुस्तुतीनाम् । रुद्र

म० 'ग्रहाणां चतुर्थ:' ( का० १९ । ६ । २३ ) । होता । इति हि स्तोतृनामसु पठितम् । रुद्रस्य स्तोतुरिमा रुद्रियाः यक्षदश्विनौ सरखतीमिन्द्रमिति चतुर्थो ग्रहाणां प्रैषः । होता । स्तुतयः । बहुशो वा रुद्राणां अग्निष्वात्तानां अग्निना साधु- यक्षदश्विनौ सरखतीं सुष्ठु रक्षितारमिन्द्रं च यक्षत् यजतु । एवं पाकार्थमासादितानाम् । अग्निना सुश्रुतानामित्यर्थः । पीवो- होतारमुक्त्वाध्वर्यूनाह । हे अध्वर्यवः, इमे सोमाः वो युष्माकं पवसनानाम् । पीवशब्दः स्थूलवचनः । पीवभिः स्थूलैरुपो- युष्माभिः सुता अभिषुताः । कीदृशाः सोमाः । छागैर्मेषैर्ऋष । पितं यैरवदानैः स्थूलानामुपवसनं समीप स्थितिर्येषामिति भैश्च सुरामाणः सुष्ठु रमयन्ति ते सुरामाणः रमणीयाः । रमते वा । किंच । पार्श्वतः श्रोणितः शितामत उत्सादतः । अङ्गा- रनण्प्रत्ययः । पशुभिः कृत्वा रमणीयाः नौ चार्थौ । सुरावन्तः । दङ्गादवत्तानां पार्श्वतोवत्तानाम् पार्श्व परशुमयमङ्गं भवति । सुरामया वा । तथा शष्पैः तोक्मभिर्यवाङ्कुरैर्लाजैश्च महस्वन्तः । श्रोणितोऽवत्तानां शितामतोऽवत्तानाम् । शितामशब्देन यक्कृ- तेजोयुताः । मदाः मदयन्ति तर्पयन्तीति मदाः । मासरेण द्वाशिताम् योनिर्वाशिताम् मेदोवाशिताम् इति व्याख्या- पूर्वोक्तेन परिष्कृता अलंकृताः 'संपर्युपेभ्यः - ' ( पा० ६ । १ । भेदाः । उत्सादन प्रदेशात् छेदनप्रदेशात् । अवत्तानाम् । एव- १३७ ) इति सुट् । शुक्राः शोचिष्मन्तः । पयस्वन्तः पयसा मङ्गादङ्गादवत्तानाम् । करत एवाश्विनौ तृप्तिमिति शेषः । युक्ताः अमृताः अमृतकल्पाः । प्रस्थिताः होमाभिमुखं चलिताः । जुषेतां च । पुनर्वचनमादरार्थम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, मधुश्रुतः मधु श्रोतन्ते ते मधुस्राविणः । अश्विनौ सरखती । यज ॥ ४५ ॥

४१६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

म० 'हविषामुत्तरे यथालिङ्गम्' (का० १९ । ६ । २४ ) । ( पवसनानां पार्श्वेतः श्रण॒तः शि॑िताम॒त उत्साद॒तो- ऽङ्गदादव॑त्तानां॒ कर॑दे॒व सर॑स्वती जु॒षता॑छ॒ ह॒विर्होत॒र्य॑ज॑ ॥ ४४ ॥

चतुर्थात्प्रैषादग्रे पठ्यमाना 'होता यक्षदश्विनौ छागस्य हविषः' इत्याद्यास्त्रयो यथालिङ्गमाश्विनादिहविर्यागानां प्रैषा इत्यर्थः । दैव्य होता अश्विनौ यक्षत् यजतु । ताविज्यमानावश्विनौ छागस्य हविषः छागसंबन्धि हविः आत्ताम् अभक्षयताम् । कर्मणि षष्ठी । किंच अद्य अस्मिन् दिने मध्यतः उदरमध्यादुद्धृतमुद्धृतं मेदो वपारूपं चात्ताम्। 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' । कथमुद्धृतं तत्राह । द्वेषोभ्यः द्विषन्तीति द्वेषांसि । द्वेषेरसुन्प्रत्ययः । यज्ञद्वेष्टृणि असुररक्षांसि तेभ्यः उद्धृतम् । यावत्तानि पराभवायागच्छन्ति ततः पुरैवोद्धृतमित्यर्थः। तथा गृभः गृह्यते भक्ष्यार्थमिति गृप् तस्या गृभः इडायाः पुरा प्रथममुद्धृतम् । वपायामिडाप्रयोज - नाभावात् । कीदृश्या गृभः । पौरुषेय्याः पुरुषार्थमियं पौरुषेयी ऋत्विगर्था तस्याः । तावश्विनौ नूनं निश्चितमङ्गानां घस्तामङ्गानि । तृप्तिं च करदित्येकवचनानि । अन्यदुक्तम् ॥ ४४ ॥ भक्षयताम् । 'घस्लृ अदने' विशेषणैर्विशेष्यस्याध्याहारः । कीदृशानामङ्गानाम् । घासे अज्राणाम् । एकपदं घासे प्रासे अजराणां नवानां रुचिजनकानाम् । अन्यानि ग्रासेषूत्तरो-

उ० होता यक्षत्सरस्वतीं मेषस्य । होता यजतु सरस्व-
तीम् । या हविष आवयत् । आङ्पूर्वस्य वनेः खादनार्थस्य
लिटि भूतार्थाभिधायिन्येतद्रूपम् । घसत् लोड लेट् ।
जुषतामेकवचनम् । अन्यदुक्तम् ॥ ४४ ॥

म० होता सरस्वतीं यक्षत् या सरस्वती मेषस्य हविषः हविः आवयत् अभक्षयत् । आङ्पूर्वस्य वेतेर्लङि रूपम् । यद्वा भक्षयतु । लेटि वाडागमे रूपम् । अद्य मध्यतो मेद इत्यादि - व्याख्या पूर्ववत् । सा अङ्गानि घसत् । एवं सरखती हविर्जुषतां

पञ्चचत्वारिंशी ।

होता॑ यक्ष दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ ह॒विषि॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो तरमरुचिं जनयन्ति नेमानि । तथा यवसप्रथमानां यवसाना- मेद् उद्धृतं पु॒रा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृभो

मन्नानां मध्ये प्रथमानां मुख्यानां मांसत्वात् । ' एतद्वै परमम-

सुमत्क्षराणां

उ० होता यक्षदिन्द्रमृषभस्य । तुल्यव्याख्यानम् ॥ ४५ ॥

म० होता इन्द्रं यक्षत् । स इन्द्र ऋषभस्य हविष आव- यत् भक्षयतु । एवमिन्द्रो हविर्जुषतामित्यन्तं पूर्ववत् ॥ ४५ ॥ षट्चत्वारिंशी ।

श्रयं माम्' इति श्रुतेः । मणां सु॒मत् स्व॒यं । घस॑न्ना॒नं घासे अ॑ण॒ यव॑सप्रथमाना? सुम- क्षरन्ति तानिळेसुमत्क्षराणि तेषाम् । मदिति स्वयमित्यस्य राणा शतरु॒द्रया॑णम॒ग्निष्वात्तानां पीवोपवस- पर्यायः। शतरुद्रियाणाम् । रुद्र इति स्तोतृनामसु पठितम् । रुद्रस्य नानां पार्श्वतः श्रौणितः शितामुत उत्साद॒तो ऽ- स्तोतुरिमा रुद्रियाः स्तुतयः। शतम संख्या रुद्रिया येषां तेषाम् । ङ्गदादव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वमिन्द्रो॑ जुषता ह॒विर्हो- बहुमन्त्रैः स्तुतानामित्यर्थः । अग्निष्वात्तानाम् अग्निना स्वात्ता- त॒र्यज॑ ॥ ४५ ॥ नामाखादितानाम् । पाककाले पूर्वमग्निना सुटतानामित्यर्थः । पीवोपवसनानाम् । पीवस्शब्दोऽसुन्नन्तः स्थूलवाची । पीवसां स्थूलानामङ्गानामुप समीपे वसनं स्थितिर्येषां तानि पीवोपव- सनानि तेषाम् । स्थूलाङ्गसमीपस्थितानां सूक्ष्माणामित्यर्थः । 'उपवसने पीवः' इति प्रातिशाख्यसूत्रेण उपवसने परे पीवसो विसर्गलोपः । किंच पार्श्वतः पार्श्वप्रदेशात् । श्रोणितः कटिप्रदे- शात् । शितामतो बाहुप्रदेशात् । उत्सादतः उत्सादनमुत्सादः, होता॑ यक्षि॒द्वन॒स्पति॑म॒मि हि पि॒ष्टत॑मया रभि॑िष्ठया छेदनप्रवेशः तस्मात् । एवमङ्गादङ्गात् एकपदम् 'नित्यवीप्सयोः' रशनयाधि॑त । यत्र॒श्विनो॒श्छाग॑स्य ह॒विषि॑ प्रि॒या ( पा० ८ । १ । ४ ) इति द्वित्वम् । प्रसङ्गात् अवत्तानामवदान - ! धर्मेण गृहीतानामङ्गावयवानामश्विनौ घस्ताम् तान् भक्षयतामिति पूर्वेण संबन्धः । एव एवमश्विना अश्विनौ हविर्जुषेतां सेवेताम् भक्षितावदानौ तौ करतः कुरुतः । तृप्तिमिति शेषः । विकरण- ब्यत्ययः । पुनर्वचनमादराय । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि यज । शितामशब्देन बाहुयकृद्योनिमेदांस्युच्यन्ते ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

धामा॑नि॒ यत्र॒ सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विषि॑ प्रि॒या धामा॑नि यत्रेन्द्र॑स्य ऋष॒भस्य॑ ह॒विषि॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ग्नेः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ सोम॑स्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रे- न्द्र॑स्य सु॒त्राम्ण॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॑ सवि॒तुः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ वरु॑णस्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॑ वन॒स्पते॑

होता॑ यक्ष॒त्सर॑स्वती॑ मे॒षस्य॑ ह॒विषा॒ आव॑यद॒द्य प्रि॒या पाथा॑सि॒ यत्र॑ दे॒वाना॑माज्य॒पानां॑ प्रि॒या म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्धृतं पुरा द्वेषौभ्यः पुरा पौरुषेय्या ! धामा॑नि॒ यत्र॒ाग्नेर्होतु॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ तत्रैतान्प्र॒स्तुत्यै- गृ॒भो घस॑न्ना॒नं धा॒से अ॑ज्राणा॒ यव॑सप्रथमाना वोप॒स्तुत्ये॑वो॒पाव॑स्रक्ष॒द्रर्भीयस इव कृ॒स्वी करे॑दे॒वं॑ दे॒वो सु॒मत्क्ष॑राणाý शतरु॒द्रया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीव- वन॒स्पति॑र्जुषता॑ ह॒विर्होत॒र्य॑ज॑ ॥ ४३ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

सप्तचत्वारिंशी ।

होता॑ यक्षद॒ग्नि

४१७

स्वि॑ष्ट॒कृत॒मयो॑इ॒ग्निर॒श्विनो॒श्छा-

उ० होता यक्षद्वनस्पतिम् । वनस्पतिप्रैषः । होता यजतु स्तुत्यैव उप समीपे स्तुखा च । इवौ चार्थौ । तत्र तेषु पूर्वोक्तेषु वनस्पतिं यूपम् । अभि हि पिष्टतमया रभिष्टतया रशनया । स्थानेषु वनस्पतिर्देव उपावस्रक्षत् उपावसृजतु स्थापयतु । सृजे • धित । कस्माद्वनस्पतिं यजतु । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मात् लुङि रूपं । लेटि वा 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) अभ्यधित । 'स्थाध्वोरिच्च' इति दधातेर्लुङ् । इत्यभिधारि - । इति सिप्प्रत्ययेऽडागमे च रूपम् । वनस्पतिर्देव एवं तवान् । केनाभिधारितवान् । पिष्टशब्दो रूपवाची । करत् करोतु । हृविश्व जुषताम् । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि पिष्टतमया रभिष्टया च आलब्धतमया । अतिशयेन निय- । यज ॥ ४६ ॥ मकारिण्या । रशनया जालभूतया । प्रार्थयामि वनस्पतिम् । यत्र देशे अश्विनौ छागस्य च हविषश्च प्रिया प्रियाणि धामानि स्थानानि । यत्र सरस्वत्याः यत्रेन्द्रस्य । एताः पशु- देवताः अथाज्यभागौ । यत्राग्नेः यत्र सोमस्य । अथ पशुपुरो- डाशदेवताः । यत्रेन्द्रस्य सुव्राम्णः यत्र सवितुः यत्र वरुणस्य यत्र वनस्पतेः प्रियापार्थासि । पाथःशब्दोऽन्नवचनः । वनस्पतिः पशोरिवाङ्गम् । अथ प्रयाजानुयाजाः । यत्र देवानामाज्य - पानाम् । अथ स्विष्टकृत् । यत्रानेतुः प्रियाणि स्थानानि तत्र तेषु स्थानेषु एतान् पशून् । प्रस्तुत्येव प्रस्तुत्य च उपस्तुत्येव । अतिशयार्थं पुनर्वचनम् । उपावस्रक्षत् उपा वसृजतु । रभीयस इव कृत्वी 'रभ रामस्ये' रभसांश्च पशून् कृत्वा करत् करोतु । एवं देवो वनस्पतिर्जुषतां हविः । त्वमपि हे मनुष्य होतः, यज ॥ ४६ ॥

।

म० 'उत्तमौ वनस्पतिविष्टकृतो:' ( का ० १९ । ६ । २५) । अन्ते पठ्यमानौ होता यक्षद्वनस्पतिमभि होता यक्षदग्निं विष्ट - कृतमिति क्रमेण वनस्पतियागे स्विष्टकृद्यागे च प्रैषौ । यूपो देवता । दैव्यो होता वनस्पतिं यूपमभियक्षत् अभियजतु । हि यस्मात् वनस्पतिः रशनया रज्वा कृत्वा अधित धृतवान् । पशूनिति शेषः । दधातेर्लुङि 'स्थाध्वोरिच' ( पा० १।२ । १७ ) इतीकारः । कीदृश्या रज्वा । पिष्टतमया । पिष्टशब्दो रूपवाची । अत्यन्तं पिष्टा सुरूपा पिष्टतमा तया । रभिष्टया रभते पशून्नियच्छतीति रब्धी तृच् ङीप् । अत्यन्तं रब्धी । रभिष्ठा तया । 'तुश्छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । ५९ ) इतीष्ठ नि तृचो लोपः । समर्थयेत्यर्थः । इदानीं वनस्पतिः प्रार्थ्यते । यत्र अश्विनोः संबन्धिनः छागस्य हविषः छागरूपस्य हविषः प्रिया प्रियाणि इष्टानि धामानि स्थानानि वर्तन्त इति शेषः । एवमग्रेऽपि । यत्र सरखत्या मेषस्य मेषरूपस्य हविषः प्रियाणि धामानि यत्र इन्द्रस्य ऋषभस्य हविषः प्रियाणि धामानि एतेषां पशुदेवानां स्थानानि । यत्राः प्रियाणि धामानि यत्र करणस्य प्रियाणि धामानि एते पशुपुरोडाशदेवा यत्र सोमस्य प्रियाणि धामानि एतावाज्यभागौ । यत्र सुत्राम्ण इन्द्रस्य प्रियाणि धामानि । यत्र सवितुः प्रियाणि धामानि यत्र वनस्पतेः प्रियाणि पाथांसि अन्नानि । अथ यत्र आज्यपानां देवानां प्रयाजानुयाजानां प्रियाणि धामानि । यत्र होतुरग्नेः स्विष्टकृतः प्रियाणि धामानि । एताञ्छागादीन् पशून् रभीयस इव कृली रभन्ते ते रब्धारः अत्यन्तं रब्धारो रभीयांसः सरभसांश्च कृत्वा इवश्चार्थः । प्रस्तुत्येव प्रकर्षेण स्तुत्वा च उप

५३ य० उ०

।

ग॑स्य ह॒विषि॑ प्रि॒या धामा॒न्ययाट् सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विषि॑ प्रि॒या धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य ऋष॒भस्य॑ ह॒विषि॑ः प्रिया धामा॒न्यया॑ द॒ग्नेः प्रि॒या धामा॒न्ययाट् सोम॑स्य

प्रिया धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य स॒त्राणा॑ प्रि॒या धामा॒ा- न्यया॑ सवि॒तुः प्रि॒या धामान्ययाड् वरुणस्य प्रिया धामान्ययाड् वन॒स्पते॑ प्रि॒या पाथा॒स्यया॑ड् दे॒वाना॑- माज्य॒पानां॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॑द॒ग्नेर्होतु॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॒त्स्वं म॑हि॒मान॒माय॑जता॒मेज्या॒ इष॑ कृ॒णोतु सो अ॑ध्व॒रा जा॒तवे॑दा जुषता॑ ह॒विर्हो - त॒र्यज ॥ ४७ ॥

।

उ० होता यक्षदग्निं स्विष्टकृतम् । स्विष्टकृत्प्रैषः । दैव्यो होता यजतु । अग्निं स्विष्टकृतम् । कस्माद्धेतोरित्यत आह । अयाद अयाक्षीत् इष्टवान् । एवमग्रेऽपि । योऽग्निः अश्विनोः छागस्य च हविषश्च प्रियाणि धामानि । अयाद सरस्वत्याः अयाद इन्द्रस्य । प्रधानदेवताः । अयाट् अग्नेः अयाट् सोमस्य । आज्यभागौ । अयाद इन्द्रस्य सुत्राम्णः अयाद सवितुः अयाद वरुणस्य । पशुपुरोडाशदेवताः । अयाद वनस्पतेः प्रियाणि पाथांस्यन्नानि । वनस्पतिः प्रधानाङ्गदेवता । अयाद देवानाम् आज्यपानाम् प्रयाजानुयाजा आज्यपाः । यक्षदग्नेर्होतुः यक्षत् इष्टवान् । अग्नेर्होतुः स्विष्टकृतः स्वयमेव प्रियाणि धामानि यक्षत् अयाक्षीत् । स्वं महिमानं स्वकीयां विभूतिम् । किंच । आयजतामेज्या इषः । यजतामिति वचनव्यत्ययः । आइज्या अभियष्टव्या यागाह इषः प्रजाः । इषान्नेन तार्सा स्थितिरुत्पत्तिश्चेति इषः प्रजा उक्ताः । यागशीला यागाहः प्रजा भवन्तीत्यर्थः । कृणोतु करोतु । सः अध्वरा अध्वरान् यज्ञान् जातवेदाः जुषतां च हविः । हे मनुष्यहोतः, स्वमपि

यज ॥ ४७ ॥

म० विष्टकृदभिदेवता । होता स्विष्टकृतमभिं यक्षत् यजतु । योऽभिः स्विष्टकृत् अश्विनोः छागस्य हविषः संबन्धीनि प्रियाणि धामानि अयाट् अयाक्षीत् इष्टवान् । अवदानानि यजति स्मेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । सरखत्या मेषस्य हविषः प्रियाणि धामानि अवदानानि अत्राट् इन्द्रस्य ऋषभस्य हविषः प्रियाणि

४१८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

।

धामानि अयाद् एताः प्रधानदेवताः अग्नेः प्रिया धामान्य- उ० देवीर्द्वारः । या देव्यः यज्ञगृहद्वारः ताभिः अश्विनौ याट् सोमस्य प्रिया धामानि अयाट् एतावाज्यभागौ । सुष्ठु । भिषजौ च । सरस्वती च प्राणं च । नसि नासिकायाम् । वीर्यं त्रायते सुत्राम्ण इन्द्रस्य प्रियाणि सवितुः प्रियाणि वरुणस्य च इन्द्रियं च । द्वारः द्वार्भिरिति विभक्तिव्यत्ययः । इन्द्रे प्रियाणि एताः पशुपुरोडाशदेवताः । वनस्पतेः प्रियाणि एत दधुः । वसुवने इति व्याख्यातम् ॥ ४९ ॥ त्प्रधानाङ्गम् । आज्यपानां देवानां प्रियाणि एते प्रयाजानु- याजाः । होतुरग्नेः स्विष्टकृतः स्वस्यैव प्रियाणि धामानि यक्षत् इष्टवान् । खं महिमानं खां विभूतिं यक्षत् । किंच आ इज्याः समन्ताद् यष्टुं योग्या एज्याः यागार्हाः । इषः इच्छन्तीति इषः सकामाः प्रजाः आयजतां सम्यक् यजतु । वचनव्यत्ययः । प्रजा । यागशीला यागयोग्याश्च भवन्त्वित्यर्थः । स जातवेदाः स्विष्टकृ- दग्निः अध्वरा अध्वरान्यज्ञान् कृणोतु करोतु । हविश्च जुषताम् । हे मनुष्यहोतः, त्वं यज । विभक्तेराकारः ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

दे॒वं ब॒र्हिः सर॑स्वती सुदे॒वमिन्द्रे॑ अ॒श्विना॑ । तेजो न चक्षु॑र॒क्ष्योर्व॒र्हिषा॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒

यज॑ ॥ ४८ ॥

म० उत्तरार्धे द्वार इति प्रथमा तृतीयार्था । या द्वारो देवी : यज्ञगृहद्वारो देव्योऽनुयाजदेवाः ताभिर्द्वार्भिः सह भिषजा अश्विना वैद्यावश्विनौ सरखती च इन्द्रे वीर्यं बलं दधुः । नसि इन्द्रस्य नासिकायां प्राणमिन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं च दधुः । वसु० व्याख्यातम् ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

दे॒वी उ॒षासा॑व॒श्विना॑ सु॒त्रामेन्द्रे॒ सर॑स्वती । बल॒ न वाच॑मा॒स्य॒ उ॒षाभ्यां॑ धु॒रिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धे- य॑स्य व्यन्तु यज॑

11 40 ॥

प्रातिपदिकलोपः । यो देव्यौ नक्ोषासौ । ताभ्याम् अ- उ० देवी उषासौ । नक्तोषासाविति प्राप्ते छान्दसः

श्विनौ सुत्रामा शोभनत्राणौ सरस्वती च । बलं च वाचं च

च

उ० देवं बर्हिः एकादशानुयाजप्रैषाः अश्विसरस्वतीन्द्र- । आस्ये मुखे । इन्द्रियं च इन्द्रे । उपाभ्यां नक्तोषोभ्यां दधुः देवत्या व्यवहितपदप्रायाः । यत् देवं बर्हिः सुदेवम् शोभना । व्याख्यातमन्यत् ॥ ५० ॥ देवा अस्येति सुदेवम् । तेन बर्हिषा सरस्वती अश्विनौ च इन्द्रे । तेजो न । नकारः समुच्चये । तेजश्च चक्षुश्च इन्द्रियं च अक्ष्योः अक्ष्णोः दधुः । वसुवननाय धनलाभाय । वसुधेयस्य धननिधानाय च । व्यन्तु पिबन्तु अश्विसरस्वती- न्द्राः । त्वमपि यज । अथ समस्तार्थः । यद्देवं बर्हिः सुदेवं तेन बर्हिषा सरस्वती अश्विनौ च तेजश्च अक्ष्णोः इन्द्रियं च दधुः । एवमग्रेऽपि ॥ ४८ ॥

म० नक्तोपासाविति प्राप्ते छान्दस आदिपदलोपः । उषासा देवी नक्तोषसी अनुयाजदेव्यौ ताभ्यामुषाभ्यां नक्तोषोभ्यां सह अश्विनौ सुमात्रा शोभनरक्षणकर्त्री सरस्वती इन्द्रे बलं दधुः आस्ये इन्द्रमुखे वाचमिन्द्रियं वागिन्द्रियं च दधुः । नश्चार्थः । वस्खित्युक्तम् ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

दे॒वी जोष्ट्री सर॑स्वत्य॒श्विनेन्द्र॑मवर्धयन् । श्रोत्र॒ न कर्णयोर्यशो जोष्टृभ्यां दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धे- य॑स्य व्यन्तु यज॑ ॥ ५१ ॥

म० 'अनुयाजप्रैषा देवं बर्हिरिति याज्याश्च' ( का० १९ ।७।८- - ९) देवं बर्हिः सरखतीत्याद्या एकादश कण्डिकास्त्रि- । पशोरनुयाजानां प्रैषा याज्याश्च भवन्तीत्यर्थः । एकादशानु- याजप्रैषा अश्विसरखतीन्द्रदेवत्याः चतस्र आस्त्रिष्टुभः व्यव- हितपदप्रायाः । शोभना देवा यस्य तत्सुदेवं यद्बर्हिः देवमनु- याजदेवता तेन बर्हिषा सरखती अश्विना अश्विनौ च इन्द्रे तेजो दधुः दधतु । कक्ष्योः इन्द्रनेत्रयोः चक्षुः इन्द्रियं च दधुः । नकारश्चार्थः । एवमग्रेऽपि । वसुवने वसुवननाय धनलाभाय वसुधेयस्य वसुनो धेयं वसुधेयं तस्य वसुनिधानाय च अश्वि- सरखतीन्द्रा व्यन्तु हविर्भक्षयन्तु । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि । अनुयाजदेव्यौ द्यावापृथिव्यौ अहोरात्रे वा । ' शस्यं च समा यज । सप्तमीषष्ट्यौ चतुर्थ्यर्थे ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒षजेन्द्रे॒ सर॑स्वती । प्रा॒णं न वी॒र्य॑ न॒सि द्वारो॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑स॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य ॥ ४९ ॥

व्यन्तु

उ० देवी जोष्ट्री । ये देव्यौ जोषयित्र्यौ द्यावापृथिव्यौ इति वा । अहोरात्रे इति वा । ' शस्यं च समा चेति कात्थक्यः' । ताभ्यां जोष्ट्रीभ्याम् सरस्वती चाश्विनौ च इन्द्रं अवर्धयन् । कथमवर्धयन् । श्रोत्रं च कर्णयोः यशश्च इन्द्रियं च इन्द्रे दधुः । वसुवन इति समञ्जसम् ॥ ५१ ॥ म० ये जोष्ट्री जोषयियौ सुखस्य सेवयित्र्यौ देवी देव्यौ

चेति कत्थक्यः' ( निरु० ९ । ४१ । ६ ) ताभ्यां जोष्ट्रीभ्यां
सह सरस्वती अश्विना अश्विनौ च इन्द्रमवर्धयन् । कथमव-
र्धयन् तत्राह । इन्द्रे यशो दधुः । तत्कर्णयोश्च श्रोत्रमिन्द्रियं
दधुः । वसु० व्याख्यातम् ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती दुधे॑ सु॒दुधेन्द्रे॒ सर॑स्वत्य॒श्विना॑

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भि॒षजा॑वतः । शु॒क्रं न ज्योति॒स्तन॑यो॒राहु॑ती धत्त
इन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसुधेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ५२ ॥

उ० देवी ऊर्जाहुती । जोष्ट्र्यास्तुल्यदेवताविकल्पः । ये देव्यौ ऊर्जाहुती रसवती आहुतिराह्वानम् । दुघे दुग्धे सुदुधे सुदोहने । उपरितनेर्धर्चे आहुतीशब्दः श्रूयते स इह कृतवि भक्तिव्यत्ययः समर्थीक्रियते । ताभ्यामाहुतिभ्याम् सरस्वती च अश्विनौ च भिषजौ भवतः । अवन्तीति वचनव्यत्ययः । इन्द्रमिति शेषः । कथं कृत्वा । शुक्रं च ज्योतिश्च पयोलक्षणं स्तनयोः इन्द्रियं च इन्द्रे धत्त इति विभक्तिव्यत्ययः । दधुः । वसुवने इति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥

म० उत्तरार्धे आहुतीशब्दस्तृतीयार्थः । जोष्ट्रयोरेव देवता- विकल्पः । ये देवी ऊर्जाहुती ऊर्जा रसवती आहुतिराह्वानं होमो वा ययोस्ते ऊर्जाहुती । दुधे दुग्धस्ते दुघे कामपूर । सुदुघे सुदोहने ताभ्यामाहुतिभ्यां सह सरस्वती भिषजावश्विनौ । च इन्द्रे इन्द्रमवतः अवन्ति रक्षन्ति । वचनव्यत्ययः । कथं तदाह । ज्योतिः तेज इन्द्रे धत्तः दधति । स्तनयोः शुक्र-

मिन्द्रियं च धत्तः । वचनव्यत्ययः नश्चार्थः । व्याख्यातम-
न्यत् ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

दे॒वा दे॒वानां॑ भि॒षजा होता॑रा॒विन्द्र॑म॒श्विना॑ । व॒ष॒टुारैः सर॑स्वती॒ त्विषि॒ न हृद॑ये म॒ति♛ होत॑- भ्या॑ धु॒रिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसुधेय॑स्य॒ व्यन्तु॒

यज॑ ॥ ५३ ॥

उ० देवा देवानाम् । यौ देवौ होतारौ देवानां भिषजौ
ताभ्यां होतृभ्यां वपङ्कारैश्च । अश्विनौ सरस्वती च इन्द्रं ।
इन्द्रे इति विभक्तिव्यत्ययः । इन्द्रियं च त्विषिं दीप्तिं च
हृदये मतिं च दधुः । वसुवने इति समञ्जसम् ॥ ५३ ॥

म० देवानां देवा देवौ यौ होतारौ अनुयाजदेवी ताभ्यां होतृभ्यां सह वषट्कारैश्च सह भिषजौ अश्विनौ सर- स्वती च इन्द्रमिन्द्रे त्विषिं कान्ति दधुः । हृदये मतिमिन्द्रियं बुद्धीन्द्रियं च दधुः । नश्चार्थः । वसु० उक्तम् ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।
दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीर॒श्विनेडा सर॑स्वती । शूषं॒
न मध्ये॒ नाभ्या॒मिन्द्रा॑य दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धे-
यर्ज ॥ ५४ ॥

य॑स्य व्यन्तु

उ० देवीस्तिस्रः । या देव्यस्तिस्रः सरस्वतीडाभारत्यः तिस्रो देवीः । अत्र विभक्तिव्यत्ययोऽध्याहारश्च वाक्यवशात् । तिसृभिर्देवीभिः सरस्वतीडा भारतीभिः । अश्विनौ च इडा च सरस्वती च । शूषं बलं च मध्ये नाभ्याम् इन्द्रि

४१९

यं च इन्द्राय । इन्द्रे इति विभक्तिव्यत्ययः । दधुः । वसुवने
इति समानम् ॥ ५४ ॥

म० यास्तिस्रो देव्यो भारती इडा सरखती तिस्रो देवीः ।
विभक्तिव्यत्ययः । ताभिस्तिसृभिः देवीभिः सह अश्विनौ सर-
खती इडा च इन्द्राय इन्द्रे नाभ्यां मध्ये च शूषं बलमिन्द्रियं
च दधुः । नश्चार्थः । वसु० व्याख्यातम् ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शस॑स्त्रवरू॒थः सर॑स्वत्या॒श्वि-
भ्या॑मीयते॒ रथ॑ः । रेतन रूपम॒मृते॑ ज॒नित्र॒मिन्द्रा॑य॒
त्वष्टा॒ दध॑दन्द्रि॒याणि॑ वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒
यज॑ ॥ ५५ ॥

उ० देव इन्द्रः । यो देव इन्द्रः । ' इदि परमैश्वर्ये' । परमैश्वर्ययुक्तः । नराशंसः नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्तीति नराशंसः । त्रिवरूथः त्रिगृहः सदोहविर्धानाम्नीधैः । त्रिलो- ह्यः । यज्ञः । रेतोन रेतश्च अमृतं च क्या वा त्रिगृहः । यस्य च सरस्वत्या अश्विभ्यां च ईयते रूपं च जनित्रं जन्म च । इन्द्राय इन्द्रे इन्द्रस्य वेति विभ- क्तिव्यत्ययः । कथम्भूतो यज्ञः । त्वष्टा त्वक्षतिः करोत्यर्थः । जगतः कर्ता । दधत् दधातु इन्द्रियाणि च । वसुवन इति व्याख्यातम् ॥ ५५ ॥

म० ' नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति' ( निरु० ८ । ६ ) इति यास्को केः नराशंसो देवोऽनुयाजरूपो यज्ञः रेतो वीर्यं रूपं सौन्दर्यममृतं जनित्रमुत्तमं जन्म इन्द्रियाणि च इन्द्राय दधद्दधातु । नश्चार्थः । कीदृशो नराशंसः । इन्द्रः इन्दतीतीन्द्र ऐश्वर्यवान् । 'इदि परमैश्वर्ये' । त्रिवरूथः त्रीणि वरूथानि गृहाणि सदोहविर्धानामभ्राणि यस्य सः । तथा त्वष्टा । त्वक्षतिः करोतिकर्मा । जगतः कर्ता यज्ञादेव जगदुत्पत्तेः । यस्य नराश- सस्य रथः सरस्वत्या अश्विभ्यां च ईयते नीयते ह्यते । वसु ० व्याख्यातम् ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

दे॒वो दे॒वैर्व॑न॒स्पति॒र्हिर॑ण्यपर्णो अ॒श्विभ्या॒ सर॑-
स्वत्या सुपिप्पल इन्द्राय पच्यते॒ मधु॑ । ओजो न
जूतिऋष॒भो न भामं वन॒स्पति॑र्नो दध॑दिन्द्रि॒याणि॑
वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यर्ज ॥ ५६ ॥

उ० देवो देवैः । यो देवो वनस्पतिर्यूपः । देवैर्हिर- व्यपर्णः यस्य देवा हिरण्मयानि पर्णानि । रूपकोऽत्रालं- कारः । यश्च अश्विभ्यां सरस्वत्या च सुपिप्पलः । अश्विनौ सरस्वती च यस्य वनस्पतेः फलानीत्यर्थः । इन्द्राय इन्द्रार्थ च यः पच्यते फलति मधु मधुराणि फलानि । स वनस्पतिः ऋषभः । ऋषभशब्दः पूजावचनः । पूज्यः । जूतिः जूतिर्जदतेः ।

४२०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

वेगवान् । ओजश्च भामं च । भामशब्दः क्रोधवचनः । इन्द्रियाणि च नः अस्माकम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' इति बहुव- चनम् । दधत् दधातु । वसुवने इति व्याख्यातम् ॥ ५६ ॥

[ एकविंशोऽध्यायः २१ ]

भि॒षग॒ष्टो दे॒वो वन॒स्पति॑ स्व॒ष्टा दे॒वा आ॑भ्य॒पाः स्विष्टो अ॒ग्निरग्निना होत होत्रे विट॒कृद्यशो न

म० वनस्पतिर्देवो नोऽस्माकमोजः तेजः जूतिः जूतिं जयं दध॑दिन्द्रि॒यमूर्ज॒मप॑चितिछ॒ स्व॒धां व॑स॒वने॑ वसु॒धे- व्यन्तु यज॑ ॥ ५८ ॥

वेर्ग भामं क्रोधमिन्द्रियाणि च दधत् दधातु । यो वनस्पति- ग्रूपः इन्द्राय मधु मधुरं फलं पच्यते पचति फलति इन्द्राय फलं ददाति । नकारौ चार्थो । कीदृशो वनस्पतिः । देवैर्हिरण्य- पर्णः हिरण्यरूपाणि पर्णानि यस्य । देवा यस्य हिरण्मयानि पर्णानीत्यर्थः । अश्विभ्यां सरखत्या च सुपिप्पलः शोभनं पिप्पलं फलं यस्य सः । अश्विनौ सरखती च यस्य वनस्पतेः फलानीत्यर्थः । ऋषभः पूज्यः । ऋषभशब्दः पूजावचनः । वसु० व्याख्यातम् ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

ई॒शायँ

दे॒वं ब॒हि॑िर्वारि॑तीनामध्व॒रे स्तीर्णम॒श्विभ्यामूर्ण- म्रदा॒ः सर॑स्वत्या स्यो॒नमि॑न्द्र ते॒ सद॑ः । म॒न्युछ॒ राजा॑नं ब॒र्हिषा॑ दधुरिन्द्रि॒यं वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ५७ ॥

,

व॑सु॒वने॑

यस्य

उ० देवो अग्निः । यो देवो अग्निः स्विष्टकृत् शोभन- मिष्टं कर्तव्यमित्ययमधिकारो यस्य स तथोक्तः । देवान् यक्षत् इष्टवान् । यथायथम् यथास्वं यथायथम् । यो यथा यष्टव्यः स तथेत्यर्थः । एवं सामान्यत उक्त्वा अथेदानीं वि- शेषत आह । होतारौ अयं चाग्निरसौ च मध्यमो वायुः होतृ- मित्रावरुणौ वा । इन्द्रं च अश्विनौ च वाचं कृत्वा वाचं च सर- स्वतीं च अग्निं च सोमं च यक्षदिति संबन्धः । स्विष्टकृच्च स्विष्टः शोभनमिष्टः इन्द्रः सुत्रामा च इष्टः सविता इष्टः वरुणो भिषक् इष्टश्च देवो वनस्पतिः । स्विष्टा देवा आज्यपाः प्रथा- होत्रे मानुषाय । यशो न दधत् । ददात्यर्थे दधातिः । ददातु । जानुयाजाः इष्टश्वानिरग्निना । अथेदानीं होता स्विष्टकृत् इन्द्रियं च ऊर्ज च अपचितिं पूजां च स्वधामन्नं च । वसुवने इति व्याख्यातम् ॥ ५८ ॥

म० शोभनमिष्टं यागं करोतीति विष्टकृत् अग्निर्देवो यथा- यथं यथास्त्रं यो यथा यष्टव्यस्तथा देवान् वक्ष्यमाणान् यक्षत् इष्टवान् । कान् देवानत आह । होतारौ अयं चाभिरसौ च मध्यमो वायुः होतृमैत्रावरुणी वा इन्द्रम् अश्विना अश्विनौ च वाचा मन्त्रेण वाचं च यक्षत् सरखतीमग्निं सोमं च । किंच स्विष्टकृत् शोभनयज्ञकारी सुत्रामा शोभनरक्षकः । मनिन्- प्रत्ययः । इन्द्रः स्विष्टः सुष्ठु इष्टः सविता वरुणो भिषगिष्टः वन-

उ० देवं बर्हिः । यस्माद्देवं बर्हिः वारितीनाम् उदकव- तीनां वा वारिप्रभवाणां वा वरतराणां वा ओषधीनां सं बन्धि । अध्वरे स्तीर्णम् अश्विभ्यामध्वर्युभ्याम् ऊर्णम्रदाः ऊर्णेव मृदु । सरस्वत्या च । स्तीर्णमित्यनुवर्तते । तस्मात् स्योनं सुखरूपं । हे इन्द्र तव सदः स्थानम् । किंच त स्मिन्सदसि । ईशायै ईशिताय ऐश्वर्याय मन्युं क्रोधम् त्वां राजानम् इन्द्रियं च अश्विनौ च सरस्वती च बर्हिषा दधुः । यद्वा ईशानाय तव मन्युं राजानमिन्द्रियं च । अश्विनौ ।स्पतिर्देवश्च इष्टः । आज्यपा देवाः प्रयाजानुयाजाः स्विष्टाः । सरस्वती च हविषा दधुः । वसुवन इति व्याख्यातम् ॥५७॥ म० है इन्द्र, वारितीनां वारि जले इतिर्गतिर्यासां ता वारितयः तासां जलोद्भवानामोषधीनां संबन्धि बर्हिः ते तव सदः सदसि अध्वरे यज्ञे अश्विभ्यां सरखत्या च स्तीर्णमास्तृ- तम् । कीदृशं बर्हिः । देवं दीप्यमानम् । ऊर्णम्रदाः ऊर्णमिव प्रदीयः । छान्दस ईयोलोपः । अतएव स्योनं सुखरूपम् । किंच अश्विसरखत्यः बर्हिषा सह राजानं दीप्यमानं मन्युं क्रोधमि- न्द्रियं च हे इन्द्र, त्वयि दधुः । किमर्थम् । ईशाये ऐश्वर्याय ईशनमीशा तस्यै 'गुरोश्च हल:' ( पा० ३ । ३ । ३०३ ) इति ख्यधिकारे ईशतेरप्रत्ययः स्त्रीत्वादाप् । वसु० व्याख्यातम् ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

दे॒वो अ॒ग्निः स्वष्टा॒कृद्दे॒वान्य॑क्षद्यथायथ होत रा॒विन्द्र॑म॒श्विना॑ वा॒चा वा॒च् सर॑स्वतीम॒ग्निश्ठ् सोम॑छ॒ स्वष्टा॒कृत्स्वष्टा॒ इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॑ सवि॒ता वरु॑णो

अग्निरधिष्ठाता अग्निना भौमेन हविर्द्वारा सुष्ठु इष्टः । किंच होता दैव्यः स्विष्टकृत् होत्रे मानुषाय यशः इन्द्रियमूर्जमन्नमप- चितिं पूजां स्वधां पित्रर्थमन्नं दधत् ददतु । नकारश्चार्थः । वसुवननाय वसुधनाय च देवा व्यन्तु हविरदन्तु । मनुष्य होत- यज ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीतायं यज॑मान॒ः पच॑न्य॒क्तीः पच॑न्पुरो॒डाशा॑न्व॒घ्नन्न॒श्विभ्या॒ छाग॒ सर॑स्वत्यै मे॒ष- मिन्द्राय ऋष॒भ सु॑न्वन्न॒श्विभ्या॒ सर॑स्वत्या इन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ सु॒रासो॒मान् ॥ ५९ ॥

उ० अग्निमद्य । सूक्तवाकप्रैषः । अग्निम् अद्य अस्मिन्यवि होतारम् अवृणीत वृतवानयं यजमानः । किं कुर्वन् । पचन् शेषः । पचन् पुरोडाशान् पशुपुरोडाशान् । बध्नन् पशुं यूपे पक्तीः । पक्तव्यानि वसूनि इति सामान्यवचनम् । अथ वि- इति शेषः । अश्विभ्यां छागम् अश्विनोरर्थे छागम् सरस्वत्यै

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

मेषम् इन्द्राय च ऋषभम् । अन्यच्च सुन्वन् अश्विभ्यां सर- स्वत्यै च इन्द्राय च सुत्राणे सुरासोमान् । तानि च वस्तूनि कुतोऽन्ययजमानः अग्निं होतारमवृणीतेति संबन्धः ॥ ५९ ॥ म० 'अग्निमद्येति सूक्तवाकप्रैषः' ( का० १९ । ७ । १० ) । अग्निमय होतारमित्यादिः सूक्ता ब्रूहीत्यन्तः कण्डिकान्त्रयात्मकः सूक्तवाके प्रैषो भवति । लिङ्गोक्तदेवतः प्रैषः । प्रथमा अष्टिः द्वितीया धृतिः तृतीया विकृतिः । अयं यजमानोऽय अनं होतारमवृणीत वृतवान् । वृणातेर्लङ् । किं कुर्वन् । पक्तीः पक्तव्यानि हवींषि पचन् । सामान्येनोक्त्वा विशेषमाह । पुरो- डाशान्पचन् अश्विभ्यामश्विनोरर्थे छागं बनन् । यूपे इति शेषः । सरस्वत्यै मेषं बध्नन् इन्द्राय ऋषभं च बध्नन् तथा अश्विभ्यां सरखत्यै सुत्राम्णे रक्षकाय इन्द्राय च सुरासोमान्सुन्वन् अग्निमवृणीत ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

स॒प॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभवद॒श्विभ्यां॑ छामे॑न॒ सर॑स्वत्यै मे॒षेणेन्द्राय ऋष॒भेणाह्म॒स्तान्मे॑द॒स्तः प्रति॑ च॒तागृ॑भीष॒तानी॑वृधन्त पुरोडाशैरपु॑र॒श्विना सर॑स्व॒तीन्द्र॑ः सु॒त्रामा॑ सु॒रासोमान् ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

४२१

त्वामद्य ऋप आर्षेय ऋषीणां नपादवृणीतायं यज॑मानो ब॒हुभ्य॒ आ सङ्ग॑तेभ्य ए॒ष मे॑ दे॒वेषु॒ वसु॒ वार्याय॑क्ष्यत॒ इति॒ ता या दे॒वा दे॑व॒ दाना॒न्यदु॒स्तान्य॑स्मा आ च॒ शास्स्वा च॑ गुरस्वेपि॒त होत॒रसि॑ भद्र॒वा- च्या॑य॒ प्रेषि॑तो॒ मानु॑षः सूक्तकार्य सूक्ता ब्रूहि ॥ ६१ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेय संहिताया- मेकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

उ० त्वामद्य । दैव्यो होताग्निरुच्यते । त्वाम् अद्य हे ऋषे मन्त्राणां द्रष्टः, हे आर्षेय, यजमान आर्षेयैर्वियते इत्येवं संबोध्यते । हे ऋषीणामृत्विजां नपात् पुत्र, अवृणीत वृतवान् अयं यजमानः । बहुभ्यो देवेभ्यः आसङ्गतेभ्यः त्वामेव अवृणीतेत्यभिप्रायः । किमर्थम् । एषः मे मह्यम् दे॒वेषु वसु॒ धनम् वारि वरणीयम् आयक्ष्यते दा अयं दातुं समर्थ इति । एवंच । ता या देवदानान्यदुः । तातानि । या यानि । हे देव, यानि देव, दानानि अदुः दत्त- वन्तः इमानि अस्मै यजमानाय दातव्यानीति । तानि अस्मै यजमानाय । आच शास्स्वाच गुरव । आकारौ भिन्नक्रमौ । उ० सूपस्था अद्य । साधुयज्ञमुपतिष्ठति इति सूपस्थाः आशास्व च इच्छ । आगुरस्व च 'गुरी उद्यमने' । उद्यच्छ अद्यास्मिन्द्यवि देवः वनस्पतिः अभवत् । अश्विभ्यां छागेन च । दानाय प्रेषितश्चासि । हे होतः, भद्रवाच्याय भन्दनी- सरस्वत्यै च मेषेण इन्द्राय च ऋषभेण । कथमेवमवगम्यत: यवचनाय । भद्रं च वचनं त्वं ब्रूया इति । अथेदानीं प्रेषितो इत्यत आह । अक्षंस्तान् भक्षितवन्तः अश्विप्रभृतयः तान् मानुषो होता सूक्तवाकाय । कथं कृत्वा सूक्ता ब्रूहि । सूक्तानि छागादीन् । कुत आरभ्येत्याह । मेदस्तः वपाया आरम्य । साधुवचनानि वद इति ॥ ६१ ॥ समाप्ता सौत्रामणी । प्रतिपचतागृभीषत । प्रत्यग्रभीषत प्रतिगृहीतवन्तः । पचता इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ पक्कानि अग्निपक्कानि अवदानानि । अवीवृधन्त च पुरोडाशैः । म० दैव्यो होता अग्निरुच्यते । हे ऋषे मन्त्राणां द्रष्टः, किंच । अपुः पीतवन्तः अश्विनौ च सरस्वती च इन्द्रश्च । आर्षेय, यजमानार्षेयैर्वियत इत्येवं संबोध्यते । हे ऋषीणां सुत्रामा । सुरासोमान् सुरा च सोमाश्च । यद्वा सुरामया-नपात् पुत्र, अयं यजमानः बहुभ्यः सङ्गतेभ्यः मिलितेभ्यो सोमान् ॥ ६० ॥ देवेभ्य इति हेतोरथ त्वामेव आ अवृणीत सम्यग् वृतवान् । म० अद्य वनस्पतिर्देवः छागेन कृत्वा अश्विभ्यां सूपस्था अभ- इति किम् । एषोऽग्निर्मे मह्यं देवेषु वारि वरीतुं योग्यं वारि वत् सुष्ठु उपतिष्ठते सेवते सूपस्थाः । छागेनाश्विनोः सेवां चकारे वरणीयं वसु धनमायक्ष्यते आदास्यते । यजतेर्दानार्थालृट् । त्यर्थः। मेषेण सरखत्यै सूपस्था अभवत् । ऋषमेण इन्द्राय सूपस्था । मया देवेभ्यो दातुं ग्रहीष्यते इत्यर्थः । किंच हे देव अभे, या अभवत् । वनस्पतिना छागमेषर्षभैरश्वयादीनामुपस्थानं कृतं यानि ता तानि दानानि देवा अदुः दत्तवन्तः तानि दानानि तत्कथं ज्ञायते तत्राह । अध्यादयो मेदस्तः मेदो वपा ! अस्मै यजमानाय आशास्स्व च इच्छ । तानि यजमानाय मारभ्य तान् छागादीन् अक्षन् अभक्षयन् । पुनः पचता दातव्यानीति इच्छेत्यर्थः । आगुरख च उद्यच्छ । 'गुरी उद्यमे' पच्यन्ते तानि पचता पचतानि पक्कानि अवदानानि प्रत्यगृ- तुदादिः । दानायोद्यमं कुरु । आकारौ चकारौ च भिन्नक्रम भीषत प्रत्यगृह्णन् । पचतेः 'मृदशियजिपर्विपच्यमितमिनमिहर्ये - हे होतः, त्वमिषितः प्रेषितोऽसि प्रेरितोऽसि । कथं तदाह । भ्योऽतच्' ( उणा० ३ । १०९ ) इत्यतच्प्रत्ययः । 'भूते - भद्रवाच्याय वक्तुं योग्यं वाच्यं भद्रं शुभं च तत् वाच्यं च भद्र- ऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । ३ । २ ) इति वचनाद्भूतेऽपि वाच्यं तस्मै । भद्रं ब्रूहीति प्रेषितोऽसीत्यर्थः । किंच सूक्ता द्रष्टव्यः । विभक्तेराकारः । पुनस्ते पुरोडाशैरवीवृधन्त ऐधन्त । । सूक्तानि त्वं ब्रूहि इति सूक्तवाकाय सूक्तवचनाय सूक्तानि वक्तुं किंच अश्विना सरस्वती सुत्रामा इन्द्रश्च सुरासोमानपुः पीत । मानुषः होता च प्रेषितोऽस्ति ॥ ६१॥ वन्तः । पातेर्लङ् पिबादेशाभावश्छान्दसः । ररक्षुर्वा । सुराश्च श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । सोमाश्च तान् सुरामयान् सोमान् वा ॥ ६० ॥

एकविंशोऽयमध्यायो याज्यादिप्रेषणान्तिमः ॥ २१ ॥

४२२

द्वाविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

तेर्जोऽसि शु॒क्रम॒मृत॑मायु॒पा आयुर्मे पाहि । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒माद॑दे ॥ १ ॥

[ द्वाविंशोऽध्यायः २२]

आद्ये सर्गे प्रजापतिप्रभृतयः । एते हि सृष्टिं यज्ञादसृजन्त । सा रशना नः अस्माकम् अस्मिन्सुते यज्ञे आबभूव आभूता उत्पन्ना । ऋतस्य सामन् संमनने यज्ञप्रारम्भे । सरं यज्ञ- प्रसरम् । आरपन्ती शब्दायमाना ॥ २ ॥

म० यज्ञपुरुषदृष्टा रशना देवत्या त्रिष्टुप् । सवनं सुतं यज्ञः भावे क्तः । नोऽस्माकमस्मिन् सुते यज्ञे सा रशना आबभूव उत्पन्ना । कीदृशी । ऋतस्य यज्ञस्य सामन् साम्नि समारम्भे सरं प्रसरं यज्ञप्रसारमार पन्ती 'रप उक्तौ' उच्चारयन्ती । यज्ञ- प्रसारो भवत्विति वदन्तीत्यर्थः । सा का । विद्यते लभ्यते स्वर्गो यैस्ते विदथा यज्ञाः । विदथेषु यज्ञेषु 'विदेरथक्' इत्यथक्- प्रत्ययः । कव्या कवयः विभक्तेर्यादेशः 'सुषां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इत्यादिना । यज्ञेषु कुशलाः प्रजापत्यादयो यामिमां रशनामृतस्य यज्ञस्य पूर्वे प्रथमे आयुषि प्रारम्भे इत्यर्थः । अगृ- भ्णन् अगृह्णन् या पूर्वैर्गृहीता सा रशनात्रोद्भूतेत्यर्थः ॥ २॥ तृतीया ।

अ॒भि॒धा अ॑सि॒ भुव॑नमसि य॒न्तानि॑ ध॒र्ता । स
त्वम॒ग्निं वैश्वान॒रधि॑ सप्र॑थ॒सं गच्छ॒ स्वाहा॑कृ॒तः ॥ ३॥

उ० अथाश्वमेवश्चतुर्भिरध्यायैः । तं प्रजापतिरपश्यत् । तेजोऽसि । सौवर्णं निष्कं प्रतिमुञ्चन्वाचयति । यस्मात्तेजस्त्व- मसि शुक्रं चाग्नेः 'अग्निर्हवा अपोऽभिदध्यो' इत्युपक्रम्य 'तासु रेतः प्रासिञ्चत्तद्धिरण्यमभवत्' इति श्रुतेः । अमृतं च अग्निप्रभवत्वात् दानेनामृतत्वप्रदानाच्च । 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते' इति श्रुतेः । आयुषश्च पाता गोपायिता । अतः त्वां प्रार्थये । आयुः मे मम पाहि । यज्ञसमात्यर्थ- मायुः प्रार्थ्यते । रशनामादत्ते । देवस्य त्वेति व्याख्यातम् ॥ १॥ म० सर्वकामस्य राज्ञोऽश्वमेधः तस्य फाल्गुन शुक्लाष्टम्या- मारम्भः । 'निष्कं प्रतिमुञ्चन्वाचयति तेजोऽसीति' (का० २० । १।९)। चतुःसुवर्णनिर्मित आभरणविशेषो निष्कः । तं यजमानकण्ठे प्रतिबध्नन्नध्वर्युस्तेजोऽसीति मन्त्रं पाहीत्यन्तं उ० बनात्यश्वम् अभिधासि । यस्त्वम् अभिधा असि वाचयति । तं च निष्कं प्रातर्होमान्ते पूर्णाहुतिं कृत्वाध्वर्यवे अभिधातव्योऽसि । भुवनं चासि । भुवनमाश्रयः यन्ता दद्यादिति सूत्रार्थः । चत्वारोऽध्याया अश्वमेधमन्त्रास्तेषां प्रजा- । नियमनकर्ता चासि । धर्ता धरयिता चासि । स त्वमेवं प्रभावः पतिर्ऋषिः । तेजोऽसीत्यस्य सौवर्ण निष्कं देवता । प्राजापत्या- । सन् । अग्निं वैश्वानरम् । कथंभूतम् । सप्रथसं सर्वतः पृथुम् । नुष्टुप् । हे निष्क, तेजोऽसि आग्नेयत्वात् । शुक्रमनेर्वीर्यं चासि । तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव महतैश्वर्येण पृथुम्। गच्छ । स्वाहाकृतः 'अग्निर्ह वाsपोऽभिदध्यौ' इत्युपक्रम्य ' तासु रेतः प्रासिञ्च- तद्धिरण्यमभवत्' इति श्रुतेः । अमृतं च वह्नितापेऽनुच्छिद्यमा- नद्रवत्वाधिकरणत्वात् दानेनामृतत्व प्रदानाच्च 'हिरण्यदा अमृ- तत्वं भजन्ते' इति श्रुतेः । आयुष्पाः आयुः पातीति आयुषो गोपायिता । अतो याचे मे ममायुः पाहि रक्ष । यज्ञसमाप्ति - पर्यन्तमायुः प्रार्थ्यते ' देवस्य वेति रशनामादाय ब्रह्मन्नवं भन्त्स्यामीत्याह' (का० २० । १ । २७ ) इति । देवस्यलेत्या - दि- सरमार पन्तीत्यन्तेन मन्त्रेण त्रयोदशारनिं दर्भमयीं द्विगुणा- मश्वबन्धनाथ रशनां रज्जुमादाय ब्रह्मन्नश्वमित्यादि - तेनराध्या- समित्यन्तं मन्त्रं ब्रह्माणं प्रत्याहेति सूत्रार्थः । देवस्य वेति व्याख्यातम् ( अ० १ । क १० ) ॥ १ ॥

द्वितीया ।

इ॒माम॑गृभ्णन्रश॒नामृ॒तस्य॒ पूर्व॒ आयु॑षि वि॒दथे॑षु कव्या । सा नौ अस्मिन्सु॒त आब॑भूव ऋ॒तस्य॒ साम॑न्स॒रमा॒ऽऽरप॑न्ती ॥ २ ॥

साधुहुतश्च सन् ॥ ३॥

म० 'तं बधानेति ब्रह्मानुज्ञातोऽभिधा असीति । बध्नात्य- वम्' (का० २० । १ । २८ ) तं बधान देवेभ्यः प्रजापतये तेन रानुहीति मन्त्रेण ब्रह्मणानुज्ञातोऽध्वर्युरभिधा असीत्यादि-खगा- त्वा-देवेभ्यः- :- प्रजापतय इत्यन्तेन मन्त्रेण रशनयाश्वं बध्नाति । लिङ्गोक्तदेवतानि यजूंषि अश्वो देवता यस्त्वमभिधा असि अभिधीयते स्तूयत इत्यभिधाः क्विप् । भुवनं सर्वेषामाश्रयश्चासि यन्ता नियमनकर्ता चासि धर्ता जग- द्धारयिता च । स एवंविधः त्वं स्वाहाकृतः स्वाहाकारेण कृतः हुतः सन् अग्निं गच्छ प्राप्नुहि । कीदृशमग्निम् । वैश्वानरं विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो नरेभ्यो हितम् । सप्रथसं प्रथतेर सुन्प्रत्ययः । प्रथनं प्रथो विस्तारस्तत्सहितम् । यद्वा सर्वतस्तिर्यगूर्ध्वमधश्च प्रथते सप्रथाः तम् । सर्वतःशब्दस्य सादेशः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

स्व॒गा त्वा॑ दे॒वेभ्य॑ प्र॒जाप॑तये॒ ब्रह्म॒न्नश्वं॑ भ॒- प्र॒जाप॑तये॒ तेन॑ राध्यासम् । तं ब॑धान दे॒वेभ्यः॑ प्र॒जाप॑तये॒ तेन॑ राध्नुहि ॥ ४ ॥

उ० इमामगृभ्णन् । त्रिष्टुब्रशनादे॒व॒त्या । यामिमाम् न्त्स्यानि॑ दे॒वेभ्य॑

अगृभ्णन्नगृह्णन् गृहीतवन्तः रशनां दर्भमयीम् ऋतस्य यज्ञस्य पूर्वे प्रथमे आयुषि । यज्ञारम्भे इत्यर्थः । के रशनामगृह्णनि- त्यत आह । विदथेषु कव्या यज्ञेषु कवयः । विश्वस्रष्टारो वा

उ० स्वगात्वा । हे अश्व, स्वगाकरोमि त्वां देवेभ्यः प्रजा- पतये च । स्वगाशब्दो डाजन्तः । स्वयंगामिनमित्यर्थः ।

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अश्वस्य बन्धनं करिष्यामि । देवेभ्यः प्रजापतये च । तेन बद्धेनाहं राध्यासं राधिं प्राप्नुयाम् । राधिः कर्मपरिसमाप्तिः । ब्रह्मा प्रसौति । तं बधान यमिच्छसि तमश्रं बधान । तस्य बन्धनं कुरु । किमर्थम् । देवेभ्यः प्रजापतये च । तेन बन्धेन रानुहि यज्ञसमाप्तिं प्राप्नुहीत्यर्थः ॥ ४ ॥

म० हे अश्व, त्वा त्वां देवेभ्यः प्रजापतये च देवार्थं प्रजापत्यर्थं च स्वगा करोमीति शेषः । खेनैव गच्छतीति खगा । डाजन्तः विभक्तेर्डादेशो वा । स्वयंगामिनमित्यर्थः । ब्रह्मन्नश्वम् ब्रह्मा देवता ब्रह्माणमामन्त्रयते । हे ब्रह्मन्, अवं भत्स्यामि बन्धनं करिष्यामि । बध्नातेर्लटि स्यपि 'एकाचो बराः' ( पा० ८। २ । ३७) इति भष्त्वम् । किमर्थम् । देवेभ्यः प्रजापतये च तेनाश्वबन्धेनाहं राध्यासं 'राध संसिद्धौ' सिद्धिं कर्मसमाप्ति - रूपां प्राप्नुयाम् । आशीर्लिङ् । ब्रह्मा प्रसौति तं बधान अध्वर्यु- दैवतं यजुः । हे अध्वर्यो, यं बन्धुमिच्छसि तमश्वं बधान । किमर्थम् । देवेभ्यः प्रजापतये च तेनाश्वबन्धनेन राहि सिद्धिं यज्ञसमाप्तिलक्षणां प्राप्नुहि । राधेः स्वादित्वाल्लोटि प्र-

४२३

ब्रह्माणमामन्त्रयते । ब्रह्मन्नवं भन्त्स्यामि । बनातेरेतद्रूपम् । वै देवानामोजखिनमा ओज एवास्मिन् दधाति तस्मादश्वः पशूनामोजखितमः' ( १३ । १ । २ । ६ ) इति । वायवे जुष्टं प्रीतं त्वां प्रोक्षामि । अनेन वायोरिवाश्वे वेगं दधाति । तथाच श्रुतिः 'वायुर्वै देवानामाशिष्टो जवमेवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनामाशिष्टः' ( १३ । १ । २ । ७ ) इति । आशिष्ठो वेगव- त्तरः । विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं त्वां प्रोक्षामि अनेनाश्वे यशो दधाति 'विश्वे वै देवा यशस्खितमा यश एवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनां यशखितमः ' ( १३ । १ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं त्वां प्रोक्षामि । अनेन सर्वा देवता वेदाति । ' सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टं प्रोक्षामीति सर्वा एवास्मिन्देवता अश्वे अन्वायातयति' ( १३ । १ । २ । ९ ) इति श्रुतेः । 'यो अर्वन्तमिति वाचयति' (का० २० । २ । १ ) । शूद्राद्वैश्यायां जातेन पुंसा अध्वर्युप्रेरितेन चतुनेंत्रे शुनि खादिरमुसलेन हते सति यो अर्वन्तमित्यादि-वरुण-इत्यन्तं मन्त्रं यजमानं वाचयति । गायत्री पूर्वार्धेऽश्वस्तुतिः परेऽर्धे लिङ्गोक्त- देवता । यः अर्वन्तमवं जिघांसति हन्तुमिच्छति 'अर्वणस्त्र- सावनञः' ( पा० ६ । ४ । १२७ ) इति त्रन्तादेशः । हन्तेः सन्नन्ताल्लट् । वरुणः तमश्वं जिघांसन्तमभ्यमीति हिनस्ति 'अम् हिंसायाम्' एतस्य लटि 'तुरुस्तुशम्यमः' ( पा० ७ । ३ । ९५ ) इति प्रत्ययः । ' वेतसकटेनाधोऽवं लावयति परो मर्त इति ' ० २० । २ । ४ ) । वेतसतरुकृतेन कटेन मृतं श्वानम- श्वाधो जले तारयति । अवं जिघांसुर्मर्तो मनुष्यः परः परा- भूतः अधस्पदं नीतः श्वा च परः पराकृतः । श्वरूपेणाश्वहन्तेव पराकृत इत्यर्थः ॥ ५ ॥

त्ययः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

प्र॒जाप॑तये॒ त्वा॒ जुष्टं प्रोमीन्द्राग्निभ्यां॑ त्वा॒ ( जुष्टि॒ प्रोक्षमिवा॒यवे॑ त्वा॒ जुष्टं प्रोक्षमि विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यो॒ जुष्टु॑ प्रोशा॑सि॒ सर्वेभ्यस्त्वा दे॒वेभ्यो॒ जुष्टुं प्रोमि । यो अर्व॑न्तं॒ जिघा॑सति॒ तम॒भ्य॒मीति॒ वरुणः परो मर्तः प॒रः श्वा ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒ स्वाहा॒ मदा॑य॒ स्वाहा॑ सवि॒त्रे स्वाहा॑ वा॒यवे॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे॒ स्वाहे - न्द्रा॑य॒ स्वाहा॒ बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ मि॒त्राय॒ स्वाहा॒ वरु॑णाय॒ स्वाहा॑ ॥ ६ ॥

० प्रोक्षत्यश्वम् । प्रजापतये त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति । ऋजवः प्रोक्षणमन्त्राः । यजमानं वाचयति । यो अर्वन्तम् । गायत्री अर्धेनाश्वस्तुतिः यः पुरुषोऽर्वन्तं अश्ववचनोर्वशब्दः । अश्वं जिघांसति हन्तुमिच्छति । तम् अभ्यमीति । 'मी हिंसायाम् ' हिनस्ति वरुणः श्वानं चतुरक्षम् हत्वाऽधस्पदम- श्वस्योपप्लावयति । 'यस्य शुनश्चक्षुषोः समीपे पुण्ड्रे स्तः स चतु- रक्ष उच्यते' परो मर्तः परः पराभूतः अधस्पदं नीतः मर्तो । मन्त्राः ॥ ६ ॥ मनुष्यः यो अर्वन्तं जिघांसतीति । परः पराभूतश्च श्वा ॥५॥

म० 'स्थावरा अपो गत्वा प्रजापतये लेति प्रोक्षत्यश्वं प्रतिमन्त्रम्' (का० २० । १ । ३७ ) । ततोऽध्वर्युः स्थावरास्त - डागादिस्था अपो गत्वा ताभिरद्भिः पञ्चमन्त्रैः प्रतिमन्त्रमश्वं प्रोक्षति । लिङ्गोक्तदेवतानि पञ्च यजूंषि । हे अश्व, प्रजापतये जुष्टं त्वा त्वां प्रोक्षामि सिञ्चामि । अनेन प्रोक्षणेन प्रजापतेरि- वाश्वे वीर्यं दधाति । तथाच श्रुतिः 'प्रजापतिर्वै देवानां वीर्य - वत्तमो वीर्यमेवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनां वीर्यवत्तमः' ( १३ । १ । २ । ५ ) इति । इन्द्राग्निभ्यां जुष्टं त्वां प्रोक्षामि । अनेनेन्द्राग्नयोरिवाश्वे ओजो दधाति । तथाच श्रुतिः 'इन्द्रानी

उ० दशाश्वस्तोमीयानि जुहोति । अग्नये स्वाहेति ऋजवो

म० 'अग्निसमीपमानीयाग्नये स्वाहेति जुहोत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रं सहस्रं वावर्तम्' (का० २० । २ । ३ । ४ ) । ततः स्थावराभ्योऽन्यः सकाशादश्वमग्निपार्श्वमानीयाग्नये स्वाहेत्येक- कण्डिकात्मकेनानुवाकेन प्रतिमन्त्रं सकृद्गृहीला जुह्वा स्तोकी - यसंज्ञा दशाज्याहुतीर्जुहोति यद्वानुवा कमावर्त्यवर्त्य सहस्र- माज्याहुतीर्जुहोतीति सूत्रार्थः । दश यजूंषि लिङ्गोक्तदेवतानि । अङ्गतीत्यग्निः । सुनोतीति सोमः । अपां जलानां मोदाय मोद- यति हर्षयति मोदः । सूते सविता । वातीति वायुः । वेवेष्टि व्याप्नोति विष्णुः । इन्दतीतीन्द्रः । बृहतां वेदानां पतिर्बृहस्पतिः । मियति स्त्रियति मित्रः । वृणोति भक्तं भजते वरुणः । एताभि-

४२४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वाविंशोऽध्यायः २२ ]

i

राहुतीभिरेतेभ्यो दश देवेभ्योऽश्वं ददाति । तथाच श्रुतिः । यदत्ति॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ यत्पब॑ति॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ यन्मूत्रं 'एतावन्तो वै सर्वे देवास्तेभ्य एवैनं जुहोतीति' ( १३ । १ । करोति॒ तस्मै॒ स्वाहा॑ कु॒र्व॒ते स्वाहा॑ कृ॒ताय॒ स्वाहा ॥८॥ ३ । ३ ) ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

हिङ्काराय॒ स्वाहा॒ हिङ्कृताय॒ स्वाहा॒ क्रन्द॑ते॒ स्वाहा॑ - ऽवक्र॒न्दाय॒ स्वाहा॒ प्रय॑ते॒ स्वाहा॑ प्रमो॒थाय॒ स्वाहा॑

गन्धाय स्वाहो घ्रातायु स्वाहा निवि॑ष्टा॒य॒

स्वाहोप॑विष्टाय॒ स्वाहा॒ संदि॑ताय॒ स्वाहा॒ वते॒ स्वाहासी॑नाय॒ स्वाहा॒ शया॑नाय॒ स्वाहा॒ स्वप॑ते॒ स्वाहा॒ जाय॑ते॒ स्वाहा॒ कूज॑ते॒ स्वाहा॒ प्रर्बुद्धाय॒ स्वाहा॑ वि॒ज़ - म्भ॑माणाय॒ स्वाहा॒ विचे॒ताय॒ स्वाहा॒ सहः॑नाय॒ स्वाहोप॑स्थिताय॒ स्वाहाय॑नाय॒ स्वाहा॒ प्राय॑णाय॒ स्वाहा॑ ॥ ७ ॥

1

उ० अश्वस्य रूपाणि जुहोति । हिंकाराय स्वाहेति । एको नपञ्चाशत् । अश्वस्य चेष्टितानि क्रियाश्वात्राभिधीयन्ते ॥७॥ म० 'दक्षिणाम्नौ जुहोति हिङ्काराय स्वाहेति प्रक्रमान्' (का० २० । ३ । ३ ) । एतदर्थमेवोद्धृते दक्षिणानौ प्रतिमन्त्रं प्रक्रमसंज्ञान्होमानेकोनपञ्चाशज्जुहोतीत्यर्थः । अश्वस्यैकोनपञ्चा- शचेष्टितानि व्यापाराः कण्डिकाद्वयेन । हिकरणं हिङ्कारस्तस्मै । हिङ्कृताय कृतं यद्धिङ्कृतं तस्मै॑ । कन्दतीति क्रन्दन् । अव नीचैः क्रन्दतीत्यवक्रन्दः । प्रोथतीति प्रोथन् 'प्रो पर्यापणे' । प्रकृष्टः प्रोथो घोणा यस्य 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' । गन्धोऽस्यास्ति गन्धः । घ्रातमाघ्राणमस्यास्ति घ्रातः । निविशते निविष्टः । उपविशतीत्युपविष्टः । सम्यक् दितं लूनं खण्डनं यस्य स संदितः । वल्गतीति वल्गान् । आस्तेऽसावासीनः । शेतेऽसौ शयानुः । खपिति स्वपन् । जाग्रतीति जाग्रत् । कूजतीति कूजन् । प्रकर्षेण बुध्यते प्रबुद्धः । विजृम्भते विजृम्भमाणः । 'वृती दीप्तौ ' विशेषेण चर्तति विचृतः । संहानाय सङ्गतशरी- राय । उपतिष्ठते उपस्थितः । अयतेऽयनः । प्रकृष्टमयते प्रायः तस्मै स्वाहा ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

निष-

बला॑य॒

य॒ते स्वाहा॒ धाव॑ते॒ स्वाहा॑द्रावाय॒ स्वाहोहु॑- ताय॒ स्वाहा॑ शूक॒राय॒ स्वाहा॒ शूकृ॑ताय॒ स्वाहा॒ ण्णाय॒ स्वाहोत्थि॑ताय॒ स्वाहा॑ ज॒वाय॒ स्वाहा॒ स्वाहा॑ वि॒वर्तमानाय॒ स्वाहा॒ विवृ॑त्ताय॒ विधून्वा॒नाय॒ स्वाहा॒ विध॑ताय॒ स्वाहा॒ शुश्रू- पमाणाय॒ स्वाहा॑ शृण्व॒ते स्वाद्देक्ष॑माणाय॒ स्वाहेक्षि- ताय॒ स्वाहा॒ा वीक्षिताय॒ स्वाहा॑ निमे॒षाय॒ स्वाहा॒

स्वाहा॑

उ० यते स्वाहा एतीति यन् तस्मै यते । स्पष्टमन्यत् ॥ ८ ॥

म० एतीति यन् । धावतीति धावन् । उत् अधिको द्रावो गतिर्यस्य स उद्रावः । उत् अधिकं द्रुतं यस्य स उहुतः । शू इति करोतीति शकारः । शूकुतमस्यास्ति शुक्रुतः । निषीदति निषीदन् । उत्तिष्ठते उत्थितः । जवते जवो वेगवान् । बलम- स्यास्तीति वलः । विवर्तते स विवर्तमानः विवर्तते स्म वित्रृत्तः। मिच्छति शश्रूषमाणः 'ज्ञाश्रुस्मृदृशांसनः' (पा० १ । ३ । विधूनुते कम्पते स विधून्वानः । विधूयतेऽसौ विधूतः । श्रोतु- ५७ ) इति ज्ञानन् । शृणोति क्षमः

।

ईक्षते स्मेति ईक्षितः । विशेषेणेक्षितो वीक्षितः । निमिषति निमेषः । यत्किंचित् अत्ति तस्मै । यत् जलादिकं पिबति तस्मै पानकर्त्रे । यन्मूत्रं करोति तस्मै मूत्रयते । करोति कुर्वन् । कृतमस्यास्ति कृतः । तम्मै स्वाहेति सर्वत्र । इत्येकोनपञ्चाशत् प्रक्रमाः ॥ ८ ॥

नवमी ।

तत्स॑वि॒तुर्वरेण्यं भर्गो दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒
यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥ ९ ॥

उ० अथ सावित्रीणामिष्टीनाम् । तत्सवितुरित्यादिकाः पद याज्यानुवाक्याः सावित्र्यो गायत्र्यः । आद्या व्या-

ख्याता ॥ ९ ॥

म० षडृचः सवितृदेवत्या गायत्र्याः सावित्रीणामि- ष्टीनां याज्यानुवाक्याः । आया व्याख्याता ( अ० ३ । क० ३५) ॥ ९ ॥

दशमी । हिर॑ण्यपाणिमू॒तये॑ सवि॒तार॒मुप॑ह्वये । स चे दे॒वता॑ प॒दम् ॥ १० ॥

उ० हिरण्यपाणिमूतये हिरण्मयौ पाणी यस्य स हिरण्यपाणिः तम् । ऊतये अवनाय । सवितारम् उपह्वये आह्वयामि । किमिति । यतः सः सविता चेत्ता सर्वार्थदृक् । महती च देवता पदं च स्थानं च ज्ञानकर्मसमुच्चयकारि- णाम् ॥ १० ॥

म० मेधातिथिदृष्टा । अहं सवितारमुपह्वये आह्वयामि । किमर्थम् । ऊतये अवनाय । कीदृशं सवितारम् । हिरण्यपाणि हिरण्मयो पाणी यस्य तम् । यतः स सविता सर्वज्ञः । देवता । पदं स्थानं ज्ञानिनाम् ॥ १० ॥ एकादशी ।

दे॒वस्य॒ चेत॑तो म॒हीं प्र स॑वि॒तुरे॑वामहे । सम॒ति
स॒त्यरोधसम् ॥ ११ ॥

و

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० देवस्य चेततः । देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य चेततः
विराजमानस्य महीं महतीम् प्रहवामहे आह्वयामि । सवितुः
संबन्धिनीं सुमतिं कल्याणीं मतिम् । किंभूतां मतिम् ।
सत्यराधसम् अनश्वरधनां सत्यसाधयित्रीं वा ॥ ११ ॥

1

म० वयं सवितुः देवस्य सुमतिं शोभनां बुद्धिं प्रहवामहे प्रकर्षेण प्रार्थयामहे । कीदृशस्य सवितुः । चेततः चेततीति । चेतन् तस्य जानतः । कीदृशीं सुमतिम् । महीं महतीं सत्यरा- धसं सत्यमनश्वरं राधो धनं यस्यास्ताम् । यद्वा सत्यं राधयति साधयति सा सत्यराधास्ताम् ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

चतुर्दशी ।

४२५

दे॒वस्य॑ सवि॒तुम॒तिमा॑स॒वं वि॒श्वदे॑व्यम् । धि॒या
भर्गं मनामहे ॥ १४ ।

उ० देवस्य सवितुः मतिम् । आसवम् प्रसवरूपम् ।
विश्वदेव्यं सर्वेभ्यो देवेभ्यो हितम् । धिया स्वकीयया
प्रज्ञया भगं भजनीयं धनं मनामहे याचामि । द्विकर्माचार्य
धातुः । तेन मतिशब्दे भगशब्दे च द्वितीया ॥ १४ ॥

म० सवितुर्देवस्य मतिं बुद्धिं प्रति वयं धिया बुद्ध्या भगं धनं मनामहे याचामहे । सवितुर्देवस्य बुद्धिरस्मासु दानतत्परा भवत्वित्यर्थः । कीदृशं भगम् । आसवम् आसौत्यनुजानाति सु॑मती॒वृधो॑ रा॒ति स॑वि॒तुरी॑महे । येन आसवस्तम् । धनेन सर्वेषामाज्ञा दातुं शक्यत इत्यर्थः । प्रदे॒वाय॑ मह॒विदे॑ ॥ १२ ॥ विश्वदेव्यं विश्वेभ्यो देवेभ्यो हितम् । धनेनैव देवतर्पणादि - त्यर्थः ॥ १४ ॥

सु॒ष्टुति

उ० सुष्टुतिं सुमतीवृधः । सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिम् सुमतीवृधः शोभनां मतिं वर्धयतीति सुमतीवृत् तस्य सुमतीवृधः संबन्धिनीं रातिं दानं च सवितुः ईमहे याचेम । प्रदेवाय मतीविदे देवस्य मतीविदे देवस्य मतीविदः इत्यु- भयोः पदयोः विभक्तिव्यत्ययः ॥ १२ ॥

म० देवाय मतिविदे इति चतुर्थ्यां षष्ठ्यर्थे । वयं सवितु- र्देवस्य सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिं रातिं दानं च प्र ईमहे प्रकर्षेण याचामहे । 'छन्दसि परेऽपि' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इति क्रियापदात्परः प्रशब्दः । कीदृशस्य सवितुः । सुमतीवृधः शोभनां मतिं वर्धयति सुमतीवृत् तस्य । संहितायामिति दीर्घः । तथा मतीविदे सर्वेषां मतिं वेत्ति मतिवित् तस्य । पूर्वव- द्दीर्घः ॥ १२ ॥

रा॒ति

त्रयोदशी ।

पञ्चदशी ।

अ॒ग्निछ॒ स्तोमे॑न बोधय समिधा॒नो अम॑र्त्यम् ।
ह॒व्या दे॒वेषु॑ नो दधत् ॥ १५ ॥

उ० अग्निं स्तोमेन । तिस्र आग्नेय्यो गायत्र्यः । हे अध्वर्यो, अग्निं स्तोमेन स्तुतिभिः बोधय भवगतार्थ कुरु । किं कुर्वन् । समिधानः संदीपयन् । कथंभूतमग्निम् । अमर्त्य अमरणधर्माणम् । किमर्थं पुरस्कृत्येति चेत् । हव्या हवींषि देवेषु नः अस्मत्संबन्धीनि दधत् दधातु । सह्यस्याधिकार इति ॥ १५ ॥

म० तिस्रः स्विष्टकृतिपुरोऽनुवाक्याः अग्निदेवत्या गायत्र्यो यथाक्रमं सुतंभरविश्वामित्रविश्वरूपदृष्टाः । हे अध्वर्यो, त्वं स्तोमेन स्तुत्या अग्निं बोधय अवगतार्थं कुरु । किं कुर्वन् । समिधानः समिन्द्धे स समिधानः संदीपयन् । कीदृशमभिम् ।

सत्प॑ति॑ि म॒हे स॑वि॒तार॒मुप॑ह्वये । आ॒स॒वं अमर्त्यं मरणधर्मरहितम् । सोऽग्निर्बोधितः सन्नोऽस्माकं हथ्या दे॒ववी॑तये ॥ १३ ॥ हवींषि देवेषु दधत् धारयतु । अस्य सोऽधिकारोऽस्ति ॥ १५ ॥ षोडशी ।

1

उ० रातिं सत्पतिम् । 'रा दाने' । रातिनिमित्तत्वाद्वाति- शब्देन सवितैवोक्तः । रातिं दानरूपम् । यद्वा राति ददातीति रातिम् । सत्पतिं सतां पालयितारम् । महे पूजयामि । सवितारम् उपह्वये आह्वयामि च । आसवम् आभिमुख्येन प्रसोति कर्माणीत्यासवः तमासवं सवितारम् किमर्थं पूजयाम्याह्वयामि च । देववीतये देवर्तपणाय ॥ १३ ॥

म० अहं सवितारमुपह्वये आह्वयामि । महे पूजयामि च । 'मह पूजायाम्' । किमर्थम् । देववीतये देवानां तर्पणाय । कीदृशं सवितारम् । राति राति ददातीति रातिः तम् 'ऊतियूति - ' ( पा० ३ । ३ । ९७ ) इत्यादिना कर्तरि क्तिप्रत्ययान्तो निपातः । सत्पतिं सतांपतिं पालकम् । आसवम् आभिमुख्येन सौति कर्मण्यनुजानाति आसवस्तम् । पचाद्यजन्तः ॥ १३ ॥

५४ य० उ०

।

स ह॑व्य॒वाडम॑र्त्य उ॒शिग्दुतश्चनो॑ह॒तः । अ॒ग्निं-
धि॒या समृ॑ण्वति ॥ १६ ॥

उ० स हव्यवाद । यदोऽनाध्याहारः तच्छन्दश्रवणात् । यः हव्यवाद हविषो वोढा । अमर्त्यः अमरणधर्मा । उशिक् मेधावी । दूतः देवानाम् । चनोहितः । चन इत्यननाम । हविर्भूतस्यान्नस्य भक्षणार्थं हितः निहितः । सः अग्निः धिया प्रज्ञया समृण्वति संगच्छते देवैः सह हविषः तर्पणाय ॥ १६ ॥ सोऽग्निर्धिया बुद्ध्या समृण्वति संगच्छते देवैः सह हवि- म० र्दानाय । कीदृशोऽभिः । हव्यवाट् हव्यं वहतीति हविषां वोढा । अमर्त्यः मरणहीनः । उशिक् वष्ठि उश्यते वा सर्वै- रित्युशिक् कामनीयः मेधावी वा । दूतः देवानां दूत्यकर्ता ।

४२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वाविंशोऽध्यायः २२ ]

चनोहितः चन इत्यन्ननाम । चनसेऽन्नाय हितः हवीरूपान्न - कले सति 'णेरनिटि' ( पा० ६ । ४ । ११ ) इति शिलोपे स्यादनाय स्थापितः ॥ १६॥ धारे इति रूपम् ॥ १८ ॥

सप्तदशी ।

अ॒ग्निं दूतं पु॒रो द॑धे हव्य॒वाह॒मुप॑ ब्रुवे ॥ दे॒वाँ २ ॥ आसा॑दयादि॒ह ॥ १७ ।

उ० अग्निं दूतम् । यम् अग्निम् दूतं देवानां दूतम् अहं पुरोदधे अग्रतः स्थापयामि । हव्यवाहं हविषो वोढारम् । तम् उपगम्य ब्रुवे ब्रवीमि । किं ब्रवीमि तदाह । देवाना-

सादयादि । हे अग्ने, देवान् आसादयात् आसादय इह
अस्मिन्यज्ञे गृहे यागाय ॥ १७ ॥

म० यमग्निमहं पुरो दधे पुरतः स्थापयामि तं प्रति उप-
कथयामि । किं तदाह । हे अमे, इह यज्ञे त्वं देवाना -
सादयात् आसादय स्थापय । कीदृशमग्निम् । दूतं देवानां
हव्यवाहं हविषां वोढारम् ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

एकोनविंशी ।

वि॒भूर्मा॒त्रा म॒भूः पि॒त्रार्श्वोऽसि॒ यो ऽस्यत्योऽसि मयो॒ऽस्यवो॑सि॒ सप्ति॑रसि वा॒ज्य॒सि॒ वृषा॑सि नृ॒मणा॑ असि । ययुर्नामा॑सि॒ शिशुर्नामा॑स्यादि॒त्यानां॒ पत्वा- विहि । देव आशापाला ए॒तं दे॒वेभ्योऽश्वं॑ मे॒धः॑य॒ प्रोक्षित रक्षत । इ॒ह रन्ति॑िरि॒ह र॑मतामि॒ह धृति॑रि॒ह स्व॒धृ॑ति॒ः स्वाहा॑ ॥ १९ ॥

उ० अध्वर्युयजमानौ दक्षिणेऽश्वकर्णे जपतः । विभूर्मात्रा । अश्व उच्यते । यस्त्वं विभूरसि विभवसि मात्रा प्रभवसि च पित्रा । 'इयं वै मातासौ ते पिता' इति श्रुतिः । अथाव नामक्रियाभिः स्तौति । अश्वो महाशनस्त्वमसि । हयोऽसि 'हि गतौ' अस्य हयः । अत्योऽसि 'अत सातत्यगमने ' । मयोऽसि मय इति सुखनाम । सुखरूपोऽसि भवसि ऋग- अजी॑जनो हि प॑त्रमान॒ सूर्य॑ वि॒धारे॒ शक्मि॑ना॒ तावस्यार्वा । सप्तिरसि सरणोसि । वाज्यसि वेजनवानसि । पर्यः । गोजरया॒ रह॑माणः पुरन्ध्या ॥ १८ ॥ वृषा सेक्ता असि । नृमणा असि नृणां मनुष्याणां यत्र उ० अजीजनो हि । पावमानी सौमी विहृतिः अनुष्टुप् । मनः स नृमणाः । ययुर्नामासि ययुः एवं नामा त्वमसि । यस्मात् अजीजनः जनितवानसि जनयसि वा हे पवमान वयुर्यानशीलः । शिशुर्नामासि शिशुः एवंनामा त्वमसि सोम, सूर्यम् । यस्माच्च शक्मना चर्मणा पयः अपः विधारे शंसनीयो भवसि । अपारमार्थिको वा नामशब्दः । यस्त्व- उपरिष्टात् विधारयसि । केन हेतुना । गोजीरया जीवेरेत- मेवंप्रभावः तं त्वां ब्रवीमि । आदित्यानां पत्वान्विहि । द्रूपम् । गोजीविकया हेतुभूतया । कथंनु नाम गावो जीवे । पत्वा पतन मार्गेण । येन यथा आदित्याः पतन्ति गच्छन्ति युरिति । गोभिर्हि यज्ञस्तायते प्राणिनश्च जीवन्तीति । किं । तमनुगच्छेत्यर्थः । रक्षिणोऽस्यादिशति । देवा आशापालाः । कुर्वन् । रंहमाणः पुरंध्या रंहमाणः गच्छन् दशापवित्राको एतं देवेभ्यः प्रोक्षितम् अश्वम् मेधाय यज्ञाय रक्षत । णकलशं प्रति पुरन्ध्या बहुधारयित्र्या धारया । तस्मात्वां चतस्रो धृतीर्जुहोति । अश्व उच्यते । इह रन्तिः रमणम् । इति शेषः ॥ १८ ॥ इह रमताम् । इह धृतिः इह स्वधृतिः साधुधृतिः । इह स्तुम यज्ञे हे अश्व, तव क्रीडादय इत्यर्थः ॥ १९॥

म० 'अध्वर्युयजमान दक्षिणेऽश्वकर्णे जपतो विभूर्मात्रेति'

म० अरुणत्रसदस्युभ्यां दृष्टा पवमानदेवत्या पिपीलिक- मध्या कृतिरनुष्टुप् । यस्या आद्यतृतीयों पादौ द्वादशार्णौ द्विती- योऽष्टार्णः सा पिपीलिकमध्या कृतिरनुष्टुप् जागतावष्टकश्च । ( का० २० । २ । १८ ) । तृतीयायां साविध्यामिष्टौ समाप्ता- कृतिर्मध्ये चेदष्टकः पिपीलिकमध्येति वचनात् । पवमान - यामध्वर्युयजमानौ दक्षिणेऽश्वकर्णे जपतोऽभिभूर्मात्रेति सूत्रार्थः । स्तुतिः । हे पवमान, त्वं सूर्यमजीजनः उत्पादितवानसि । जने- अश्वदैवतं यजुः अतिजगतीच्छन्दस्कम् । मात्रा पित्रेति तृतीये र्णिजन्तालुङ । शक्मना शकनं शक्म 'शक्त शक्ती' मनिन्प्र- पञ्चम्यर्थे । हे अश्व, त्वं मात्रा मातुः पृथिव्याः सकाशात् त्ययः । शक्मना सामर्थ्येन पयः जलं विधारे विशेषेण धार- विभूरसि विभवति विभूः समर्थोऽसि । पित्रा पितुः सकाशाद्दिवः यामिष्टये । केन हेतुना । गोजीरया जीवनं जीरा । वस्य रेफः प्रभुः समर्थोऽसि । 'इयं वै मातासौ पिता ताभ्यामेवैनं परिद- छान्दसः । गवां जीरा गोजीरा तया गवां जीविका हेतुना जलं । दाति' ( १३ । १ । ६ । १ ) इति श्रुतेः । अथ नामभिरश्वं धारयसि तासां इविषा यज्ञनिष्पत्तेः प्राणिनां जीवनाञ्च । कीदृ- स्तौति । लमश्वोऽसि । अश्नुते व्याप्नोति मार्गमित्यश्वः 'अशूप्रुषि - ' शस्त्वम् । पुरन्ध्या रंहमाणः पुरं बहु दधाति पुरन्धिर्धारा उणा० १ । १५० ) इत्यादिना अशेः कन्प्रत्ययः । अश्नाति तया रंहमाणः रंहत इति रंहमाणो गच्छन् । दशापवित्रा द्रोण- वाश्वः । हयोऽसि हयति याति हयः 'हय गतौ' पचाद्यच् । कलशमभिगच्छन्नित्यर्थः । विधारे विधारये बिधारयसि पुरुष- । अत्योऽसि 'अत सातत्यगमने' अततीत्यत्यः सततगामी । व्यत्ययः । धारयतेस्तङि लटि उत्तमैकवचने धारये इति प्राप्ते औणादिको यत्प्रत्ययः । मयोऽसि मयते गच्छति मयः 'यम 'छन्दस्युभयथा' (पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शितोऽप्यार्धधातु- गतौ' पचाद्यच् । यद्वा मय इति सुखनाम । सुखरूपोऽसि ।

(

/

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

काय स्वाहा

विंशी ।

४२७

अर्वासि इयर्ति गच्छतीति अर्वा 'स्नामदिपद्यर्तिपृशकिभ्यो इह रन्तिः रमणं तेऽस्तु । इह भवान् रमताम् । इह ते धृतिः वनिन्' ( उणा० ४ । ११४ ) इति वनिन्प्रत्ययः । यद्वा । सन्तोषोऽस्तु । इह यज्ञे स्वधृतिः स्वा निजा धृतिर्धारणमस्तु अर्वति हिनस्ति रिपूनित्यर्वा कनिन्प्रत्ययः । सप्तिरसि सपति स्वाहा ॥ १९ ॥ सैन्येन समवैति सुप्तिः 'सप संबन्धे' क्तिन्प्रत्ययः । वाजी असि वाजति तच्छीलो वाजी । 'वज गतौ' अनेकगतिसूचनाय पुनः पुनर्गत्युक्तिः । यद्वा वाजाः पक्षा अभूवन्नस्येति वाजी । वृषा कस्मैस्वाहा कतमस्मै स्वाहा स्वा- वर्षति सिश्चति वृषा 'कनिन्युऋषि - ( उणा० १।१५५) हाधिमाधी॑ताय॒ स्वाहा॒ स्वाहा॒ मनः॑ प्र॒जाप॑तये॒ इत्यादिना कनिन्प्रत्ययः । नृमणा असि नृषु यजमानेषु मनो । स्वाहा॑ चि॒त्तं विज्ञता॒याद॑त्यै॒ स्वाहा॑हा॒दि॒त्यै म॒यै यस्य स नृमणाः । नाम नाम्ना ययुरसि । अत्यर्थं याति ययुः स्वाहादित्यै सुमृडीकायै॒ स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॒ 'ययुरश्वोऽश्वमेधीयः' इत्यभिधानात् 'यो द्वे च' (उणा० १।२१) सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा सर॑स्वत्यै बृह॒त्यै स्वाहा॑ इत्युप्रत्ययः । किंच नाम्ना शिशुरसि । श्यति कृशं करोति

स्तनमिति शिशुः 'शः कित्सन्वच्च' (उणा० १। २०) उप्र- पूष्णे स्वाहा॑ पू॒ष्णे प्र॑प॒थ्याय॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णे नर- त्ययः सन्वद्भावाद् द्वित्वमभ्यासस्यैकारश्च । एवंविधनामा । विषाय॒ स्वाहा॒ त्वष्ट्रे स्वाहा॒ त्वष्ट्रै तुरीपा॑य॒ स्वाहा॒ त्वमादित्यानामदितेरपत्यानां देवानां पत्वा मार्गमन्विहि । त्वष्ट्रे पुरुरूपा॑य॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे नि-

भूय॒पाय॒ स्वाहा॒ विष्ण॑वे शिपिवि॒ष्टाय॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥

उ० औद्र भणानि जुहोति । काय स्वाहा । कस्मै स्वाहा । कतमस्मै स्वाहा । स्वाहाधिमाधीताय । पूर्व स्वाहा- कारान्तास्तिस्र आहुतयः प्राजापत्याः । आधिमाध्यानम् । चतुर्थी चात्र कर्तव्या । आधये स्वाहेति । अधीताय स्वाहा । चित्तं विज्ञाताय । चित्तायेति विभक्तिव्यत्ययः । मनः मनसे इति विभक्तित्र्यत्ययः । प्राजापत्याय स्वाहा । अदित्यै मयै । 'मह पूजायाम्' पूजितायै अदित्यै सुमृडीकायै 'मृड सुखने' । सुखयित्र्यै सरस्वत्यै स्वाहा । सरस्वत्यै पावकायै पावयियै । सरस्वत्यै बृहत्यै महत्यै । पूष्णे स्वाहा पूष्णे प्रपध्याय । प्रगतः पन्थाः प्रपथः तत्र भवः प्रपथ्यः । पूष्णे नरन्धिषाय । नरान् दधाति धारयतीति नरन्धिषः । त्वष्ट्रे स्वाहा । त्वष्ट्रे तुरीपाय । तूर्णं पाति रक्षतीति तुरीपः । त्वष्ट्रे पुरुरूपाय बहुरूपाय विष्णवे स्वाहा । विष्णवे निभूयपाय । नीचैर्भूत्वा यः पाति सनिभूयपः । विष्णवे शिपिविष्टाय । शिपिं पशुं यज्ञस्य वेष्टयति साधुं करोतीति शिपिविष्टः ॥ २० ॥

पतन्ति गच्छन्ति यत्र स पत्वा मार्गः 'स्नामदि - ' ( उणा० ४ । ११४ ) इत्यादिना वनिन्प्रत्ययः । आदित्या येन पथा गच्छन्ति तमनुगच्छ । देवा आशापाला इति रक्षिणोऽस्यादिशत्यनुचरीजा- तीयास्तावतस्तावतः कवचिनिषङ्गिकलापिदण्डिनो यथासंख्यम् (का० २० । २ । २० ) । चतुर्विंशतिवार्षिकाश्वशतमध्य- स्थस्यैशान्यामुत्सृष्टस्य रक्षकान्नरानादिशति । कीदृशान् । अनुचरीसजातीयान् तावतोऽनुचरीसंख्यान् तेन शतं राजपुत्रान् शतं क्षत्रियपुत्रान् शतं सूतग्रामण्यां पुत्रान् । सूता अश्वपोष- कास्तेषां मध्ये ग्रामण्यो मुख्यास्तत्सुतानित्यर्थः । शतं क्षात्र- संग्रहीतॄणां पुत्रान् । क्षत्तार आयव्ययाध्यक्षास्तत्समूहः क्षात्रं तत्राधिकृताः क्षात्रसंगृहीतारस्तत्सुतान् क्रमात्कव चिनिषङ्गिकला- पिदण्डिनः तेन राजपुत्राः संनाहवन्तः क्षत्रियपुत्रा निषङ्गिणः सखगाः सूतग्रामणीपुत्रा इषुधिमन्तः क्षात्रसंग्रहीतृपुत्राः । वंशादिदण्डधरा इत्यर्थः । वडवाभ्यो जलस्नानाच्चाश्ववारणम् वर्षमश्वरक्षणम् तावद्यजमानो वावातोर्वोः शेते सावित्री: कारयति वीणागानं पारिप्लवशस्त्रपाठं धृतिहोमं चेत्यादि ज्ञेय- मिति सूत्रार्थः । देवदेवत्यं यजुः ऋगुष्णिक् । आशा दिशः पालयन्तीति आशापाला हे देवाः, यूयमेतमश्वं रक्षत । कीदृ- शम् । मेधाय यागाय प्रोक्षितं प्रोक्षणेन संस्कृतम् । राजपुत्रा- म० 'काय स्वाहेति चाश्वमेधिकानि ' ( का० २० । ४ । दय एवाशापालाः । तदुक्तम् 'शतं वै तल्प्या राजपुत्रा ३-५ ) त्रीणि कृष्णाजिनदीक्षातोऽध्वर दीक्षणीयायाश्चत्वारि त्रीणि आशापालास्तेभ्य एवैनं परिददातीति' ( १३ । १ । ६ । २ ) । त्रीणि चाश्वमेधिकानि । चत्वार्याध्वरिकाण्यांद्र भणानि हुत्वा 'आहवनीयेऽस्तमिते चतस्रो धृतीरिह रन्तिरिति' (का० २० । काय स्वाहेत्याश्वमेधिकानि त्रीण्यौद्रभणानि जुहुयात् अत ३। ४) । अस्तमितेऽर्केऽग्निहोत्रहोमात् प्रागग्निहोत्राद्धृते भणहोमानन्तरं दीक्षणीयाशेषं समाप्य कृष्णाजिनदीक्षा आहवनीयेऽग्नौ चतस्रो धृतिसंज्ञा आहुतीः प्रतिमन्त्रं जुहोति तत्रोपवेशनान्ता कर्तव्या । ' सप्ताहं प्रचरन्ति ' ( १३ । १ । वर्षपर्यन्तं प्रत्यहम् एवं चलारिंशदधिका चतुर्दशशती भवति । तथाच श्रुतिः 'संवत्सरमाहुतीर्जुहोति षोडश नवतीरेता वा अश्वस्य बन्धनं ताभिरेवैनं बभ्रातीति' ( १३ । १ । ६ । २ ) । चत्वारि यजूंषि अग्निदेवत्यानि । चतुर्थमन्त्रान्ते स्वाहाकारश्रव - णात्रिष्वपि स्वाहाकारः प्रयोज्यः । अश्वं प्रत्युच्यते । हे अश्व,

।

७ । २ ) इति श्रुतेः सप्ताहं दीक्षणीया कार्या । तत्र प्रत्यहं कर्तव्यमाह । अध्वरदीक्षणीयायाश्चत्वारि चत्वार्यौद्र भणानि आकूत्यै प्रयुजे इत्यादीनि ( ४ । ७) त्रीणि त्रीणि चाश्वमेधि- कानि काय स्वाहेति कण्डिकापठितानि प्रत्यहमन्यान्यन्यानि पाठक्रमेण एवं सप्त सप्त प्रत्यहं हूयन्ते । काय खाहेति कण्डि-

४२८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वाविंशोऽध्यायः २२]

कायां सप्त त्रिकाणि पठितानि तन्मध्ये सप्तखहःसु क्रमेणैकैकं त्रिकं हूयते तत्र द्वितीयत्रिके स्वाहाकाराद्यं मन्त्रत्रयं स्वाहा- धिमाधीतायेत्यादीति सूत्रार्थः । औद्रभणसंज्ञानि यजूंषि लिङ्गोक्तदेवतानि । काय प्रजापतये सुहुतमस्तु । कस्मै प्रजापतये कतमस्मै प्रजापतिश्रेष्ठाय । आधिमाधानमाधीताय प्राप्ताय मनः मनसि वर्तमानाय प्रजापतये चित्तं विज्ञाताय सर्वेषां चित्तसाक्षिणे । अदित्यै अखण्डितायै मयै पूज्यायै अदित्यै सुमृडीकायै सुखयित्र्यै अदित्यै । सरखत्यै वागधिष्ठात्र्यै पाव - । जयनशीलः रथे तिष्ठतीति रथेष्ठाः युयुत्सुः यति पावका तस्यै शोधयित्र्यै सरखत्यै बृहत्यै महत्यै सर- स्वत्यै । पूष्णे प्रपथ्याय प्रगतः पन्थाः प्रपन्थाः तत्र भवः प्रपथ्यः तस्मै पूष्णे । नरन्धिषाय ' धिष् शब्दे' ह्रादिर्वेदिकः । नरं दिधेष्टि शब्दयति उदयेन स नरन्धिषः तस्मै पूष्णे 'इगु - पध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कः । त्वष्ट्रे त्वक्षति तनू- करोति त्वष्टा तस्मै । तुरीपाय 'तुर वेगे' तस्य रूपम् । तुरी वेगस्तं पाति रक्षति तुरीपस्तस्मै । त्वष्ट्रे पुरुरूपाय पुरूणि बहूनि रूपाणि यस्य तस्मै वष्ट्रे । वेवेष्ट व्याप्नोति विष्णुस्तस्मै निभूयपाय नितरां भूला मत्स्याद्यवतारं कृत्वा पाति निभूयप- स्वस्मै विष्णवे शिपिषु पशुषु प्राणिषु विष्टः प्रविष्टोऽन्तर्या- मिरूपेण शिपिविष्टस्तस्मै विष्णवे । एते औद्र भणमन्त्राः॥२०॥

ब्रह्मवर्चसी । यज्ञाध्ययनशीलो ब्राह्मण भाजायतामित्यर्थः । राष्ट्रे । आजायतां च राष्ट्रे राजन्यः शूरः इषव्यः इषुभिः विध्यति इषव्यः इषुषु वा साधुः इषव्यः । अतिव्याधी महा- रथः । अतिविध्यति द्विषन्तमित्यतिव्याधी । महारथश्र दोग्ध्री धेनुः राष्ट्रे आजायतामिति सर्वत्र संबन्धः । वोढा अनड्वान् आशुः शीघ्रः सप्तिरश्वः । पुरन्धिर्योषा । पुरं शरीरं रूपादिगुणसमन्वितं धारयतीति पुरन्धिः । जिष्णू रथेष्ठाः ।

1

एकविंशी ।

विश्वे॑ दे॒वस्य॑ ने॒तुर्मतो॑ वुरीत स॒ख्यम् । विश्व रा॒य ई॑षुध्यति द्यु॒म्नं वृ॑णीत पु॒ष्यसे॒ स्वाहा॑ ॥ २१ ॥ उ० विश्वो देवस्येति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥

युवा ।

सभेयो सभामर्हति विद्यागुणचरित्रैः सभेयः युवा आ अस्य यजमानस्य आजायतां चास्य यजमानस्य धीरः पुत्रः । किंच निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु प्रार्थनायामवश्यं भव- तीति निकामः । अभ्यासो वीप्सार्थः । अस्माकं राष्ट्र इत्यर्थः । फलवत्य अतिशयेन फलयुक्ताः नोऽस्माकं राष्ट्रे ओषधयः । संयोगः क्षेमस्तेषामेव परिपालनम् । योगश्च क्षेमश्चास्माकं पच्यन्ताम् । योगक्षेमो नः कल्पताम् । योगो द्रव्यादीनां क्लृप्तो भवतु । योगश्च क्षेमश्चेति द्वन्द्वः । तत्र नपुंसकलिङ्गता वा स्यात् द्विर्वचनं वा इति । तत्र छान्दसो विसर्जनीयो दृष्टव्यः ॥ २२ ॥

म० 'कृष्णाजिनाद्या समिदाधानात् कृत्वा ब्रह्मन्निति जप- त्युत्सर्गकाल एके' (का० २० । ४ । ११ ) । कृष्णाजिनदी- क्षात आरभ्योखायां त्रयोदशसमिदाधानान्तं कृत्वाध्वर्युरेव ब्रह्मन्निति जपति उत्सर्गेरुपतिष्ठत इत्युत्सर्गोपस्थानकाले एके आ ब्रह्मन्निति जपमिच्छन्ति । यद्वाश्वस्योत्सर्गकाले विभूर्मात्रेति

म० 'षडाग्निकानि चतुःस्थाने दशमं विश्वो देवस्येति' । जपानन्तरमित्यर्थः । लिङ्गोक्तदेवता उत्कृतिः । हे ब्रह्मन्, (का० २० । ४ । ९ । १० ) । सप्तम्यां दीक्षणीयायामयं । राष्ट्रेऽस्मद्देशे ब्रह्मवर्चसी यज्ञाध्ययनशीलो ब्राह्मणः आजायता- विशेषः । प्रत्ययानि चत्वार्योभणान्याध्वरिकाणि हूयन्ते तेषां चतुर्णां स्थाने षडाग्निकानि आकूतिं प्रयुजमग्निं स्वाहेति ( ११ । ६६ ) हुत्वाश्वमेधिकानि च त्रीणि विष्णवे स्वाहेत्या दीनि हुत्वा विश्वो देवस्येति दशममौद्रभणं जुहोतीति सूत्रार्थः । व्याख्याता ( अ० ४ । क० ८ ) ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

मुत्पद्यताम् । राजन्यः क्षत्रियश्चेदृश आजायताम् । कीदृशः । शूरः पराक्रमी । 'शूर विक्रान्तौ' शूरयति शूरः इषव्यः इषुभि- विध्यतीति इषव्यः । यद्वा इषौ कुशलः इषव्यः । अतिव्याधी अत्यन्तं विध्यतीत्यतित्र्याधी शत्रुभेदनशीलः । महारथः एकः सहस्रं यजति स महारथः । दोग्ध्री दुग्धपूरयित्री धेनुः आजायतां राष्ट्र इति सर्वत्र संबन्धः । अनड्वान् वृषभो वोढा वहनशीलो जायताम् । सप्तिरश्व आशुः शीघ्रङ्गामी जायताम् । योषा स्त्री पुरन्धिः पुरं शरीरं सर्वगुणसंपन्नं दधाति पुरन्धिः । रथे तिष्ठतीति रथेष्टाः क्विप् सप्तम्या अलुक् । रथे स्थितो युयु- पदच्छेदः । अस्य यजमानस्य युवा समर्थः समेयः सभायां त्र्नरो जिष्णुः जयनशीलो जायताम् । युत्रा आ अस्येति योग्यो वीरः पुत्रो जायताम् । सभायां साधुः समेयः 'ढच्छ- न्दसि' ( पा० ४ । ४ । १०६ ) इति सभाशब्दात्तत्र साधुरि- यर्थे ढप्रत्ययः । तस्य ण्यादेशः । किंच नोऽस्माकं राष्ट्रे पर्जन्यो निकामे निकामे नितरां कामनायां सत्यां वर्षतु । अभ्यासो वीप्सार्थः । नोऽस्माकमोषधयः यवाद्याः फलवत्यः फलयुक्ताः उ० जपति । भाब्रह्मन् आ जायतां हे ब्रह्मन् ब्राह्मणः पच्यन्तां स्वयमेव पक्का भवन्तु । नोऽस्माकं योगक्षेमः कल्पतां

आ ब्रह्म॑न्ब्राह्म॒णो ब्र॑ह्मवर्च॒सी जा॑यता॒मा राष्ट्रे रा॑ज॒न्युः शूर॑ इष॒व्योऽतिव्याधी म॑हार॒थो जा॑यतां दोग्ध्रीँ धे॒नुवो॑दा॑न॒डान॒शुः सप्ति॒ पुर॑न्ध॒र्योषा॑ जि॒ष्णू र॑थ॒ष्ठाः स॒भेयो यु॒वास्य॒ यज॑मान॒स्य वी॒रो जा॑यतां निकामे नि॑िकामे नः प॒र्जन्यो॑ वर्षतु॒ फले- वत्यो न॒ ओष॑धयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्प- ताम् ॥ २२ ॥

"

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

योगेन युक्तः क्षेप्तो योगक्षेमः स क्लृप्तो भवतु । अलब्धलाभो
योगः । लब्धस्य परिपालनं क्षेमः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑पा॒नाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॒ चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ वा॒चे स्वाहा॒ मन॑से॒

स्वाहा॑ ॥ २३ ॥

० 'आज्यसतुधानालाजानामेकैकं जुहोति प्राणाय स्वाहेति प्रतिमन्त्रं सर्वराश्रमावर्तम् ॥ २३ ॥

म० 'आज्यसक्तुधानालाजानामेकैकं जुहोति प्राणाय स्वाहेति प्रतिमन्त्रं सर्वरात्रमावर्तम्' (का० २० । ४ । ३१ ) आज्यादीनां प्रतिप्रहरमेकैकं क्रमेण सर्वरात्रमुत्तरवेदिस्थानौ जुहोति प्राणाय स्वाहेत्यादिद्वादशकण्डिकात्म कैरनुवाकैः । किं कृत्वा । आवर्तम् प्राणाय स्वाहेत्यादिक मेकशताय स्वाहेत्यन्तं मन्त्रगणमावर्त्यवर्त्य सर्वरात्रमिति द्वितीयाग्रहणाद्धोमक्रियाया रात्रेः कार्त्स्न्येन संयोगः कार्यः । ततः प्रथमयामे घृतेन यागः द्वितीये सक्तुभिः तृतीये धानाभिः चतुर्थे लाजैः । एकस्मै इति द्वादशेऽनुवाके (३४) एकस्मै स्वाहा द्वाभ्यां स्वाहेत्यत्र त्रिभ्यः स्वाहा चतुर्भ्यः स्वाहा पञ्चभ्यः स्वाहा षड्भ्यः स्वाहा सप्तभ्यः स्वाहा अष्टभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहेत्येवमादयो मन्त्रा अपठिता अपि ककैकोच्चयेन शतपर्यन्ताः प्रयोज्याः । 'एको- त्तरा जुहोति' ( १३ । २ । १ । ५ ) इति श्रुतेः । व्युष्टायां समाप्तायां रात्रौ व्युष्टयै स्वाहेति घृताहुति मेकामुदिते सूर्ये स्वर्गाय स्वाहेति च जुहोतीति सूत्रार्थः । लिङ्गोकदेवतानि यजूंषि । प्राणादय इन्द्रियदेवाः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

प्राच्यै दि॒शे स्वाहा॑हा॒र्वाच्यै दि॒शे स्वाहा॒ दक्षि॑णायै दि॒शे स्वाहार्वाच्यै दि॒शे स्वाहा॑ प्रतीच्यै दि॒शे स्वा- हुर्वाच्यै दशे स्वाहोदीच्यै दशे स्वाहा॒र्वाच्यै दशे स्वाहा॒ोर्ध्वायै॑ दि॒शे स्वाहा॒ार्वाच्यै दि॒शे स्वाहा॑हा॒वा॒च्यै दि॒शे स्वाहा॒र्वाच्यै दि॒शे स्वाहा॑ ॥ २४ ॥

उ०

प्राच्यै । दिग्देवताः ॥ २४ ॥
म० प्राच्यै । दिग्देवताः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

अ॒द्भ्यः स्वाहा॑ वा॒र्भ्यः स्वाहा॑द॒काय॒ स्वाहा तिष्ठ॑न्तीभ्यः॒ स्वाहा॒ स्रव॑न्तीभ्यः॒ स्वाहा॒ स्यन्द॑माना- भ्यः॒ स्वाहा॒ कूप्या॑भ्यः॒ स्वाहा॒ सूर्द्याद्या॑भ्यः॒ स्वाहा॒ धार्या॑भ्यः॒ स्वाहा॑ण॒त्राय॒ स्वाहा॑ समु॒द्राय॒ स्वाहा॑ सरि॒राय॒ स्वाहा॑ ॥ २५ ॥

उ० अभ्यः । जलदेवताः ॥ २५ ॥
म० अद्भ्यः । जलदेवताः ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

४२९

wwwww

वाता॑य॒ स्वाहा॑ धूमाय॒ स्वाहा॒ भ्राय॒ स्वाहा॑ मे॒ - घाय॒ स्वाहा॑ वि॒द्योत॑मानाय॒ स्वाहा॑ स्व॒नय॑ते॒ स्वाहा॑- व॒स्फूर्ज॑ते॒ स्वाहा॒ वर्ध॑ते॒ स्वाहा॑ व॒वर्ध॑ते॒ स्वाहा॒ग्रं वर्ध॑ते॒ स्वाहा॑ शीघ्रं वर्षॆते॒ स्वाहा॑द्गृह॒ते स्वाहा॑ताय॒ स्वाहा॑ प्रुष्ण॒ते स्वाहा॑ शीकाय॒ स्वाहा॒ पु॒ष्या॑भ्यः॒ स्वाहा॑ ह्रादुनीभ्यः॒ स्वाहा॑ नीहा॒राय॒ स्वाहा॑ ॥ २६ ॥ उ० वाताय । मेघोपयोगिदेवताः ॥ २६ ॥ म० वाताय । मेघोपयोगिदेवताः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒ स्वाहेन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ पृथि॒ न्यै स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ दि॒वे स्वाहा॑ दि॒ग्भ्यः स्वाहाशा॑भ्यः॒ स्वाहा॒हो॒र्ये॑ दि॒शे स्वाहा॒र्वाच्यै दि॒शे स्वाहा ॥ २७ ॥

उ० अग्नये । अम्यादयः प्रसिद्धाः ॥ २७ ॥ म० आग्नये । अग्न्यादयः प्रसिद्धाः ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ नव॒त्रिये॑भ्यः॒ स्वाहा॑होरा॒त्रेभ्य॒ः स्वाहा॑र्धमासेभ्यः स्वाहा मामे॑भ्यः॒ स्वाहा॑ ऋ॒तुभ्य॒ः स्वाहा॑त॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ संवत्स॒राय॒ स्वाहा॒ द्यावा॑पृ-- थि॒वीभ्यः॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ र॒श्मिभ्यः॒ स्वाहा॒ वसु॑भ्यः॒ स्वाहा॑ रु॒द्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ - दि॒त्येभ्यः॒ स्वाहा॑ म॒रुद्भ्यः॒ स्वाहा॒ विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॒ः स्वाहा॒ मूलैभ्यः॒ स्वाहा॒ शास्त्रभ्यः॒ स्वाहा॑ वन॒ स्पति॑भ्यः स्वाहा॒ पुष्पे॑भ्यः॒ स्वाहा॒ फलैभ्यः॒ स्वाहा॑ौ- ष॑धीभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ २८ ॥

उ० नक्षत्रेभ्यः । नक्षत्रादयः कालाधिष्ठात्र्यः ॥ २८ ॥ म० नक्षत्रेभ्यः। नक्षत्रादयः कालाधिष्ठात्र्यः ॥ २८ ॥ एकोनत्रिंशी ।

पृथि॒व्यै स्वाहा॒न्तरि॑ञ्ज्ञाय॒ स्वाहा॑ दि॒वे स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॒- द्भ्यः स्वाहा॑ष॑धीभ्यः॒ स्वाहा॒ वन॒स्पति॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । परिप्प्र॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ चराच॒रेभ्यः॒ स्वाहा॑ सरीसृपेभ्य॒ः- स्वाहा॑ ॥ २९ ॥

४३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० पृथिव्यै । पृथिव्यादयो लोकाधिष्ठात्र्यः ॥ २९ ॥
म० पृथिव्यै । पृथिव्यादयो लोकाधिष्ठात्र्यः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

अस॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑ वि॒भुवे॒ स्वाहा॒ विव॑ स्वते॒ स्वाहा॑ गण॒श्रिये॒ स्वाहा॑ ग॒णप॑तये॒ स्वाहा॑भि॒भुवे॒ स्वाहाधि॑पतये॒ स्वाहा॑ शु॒षाय॒ स्वाहा॑ सस॒पा॑य॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ ज्योति॑षे॒ स्वाहा॑ मलिम्लु- चाय॒ स्वाहा॒ दिवा॑ पि॒तय॑ते॒ स्वाहा॑ ॥ ३० ॥ उ० अस्रवे । अस्वादयश्च ॥ ३० ॥ म० असवे । अखादयश्च ॥ ३० ॥ एकत्रिंशी ।

मध॑वे॒ स्वाहा॒ मात्र॑वाय॒ स्वाहा॑

शुक्राय स्वाहा शुच॑ये॒ स्वाहा॒ नभ॑से॒ स्वाहा॑ नभ॒स्याय॒ स्वाहे॒षाय॒ स्वाहोजा॑य॒ स्वाहा॒ सह॑से॒ स्वाहा॑ सह॒स्याय॒ स्वाहा॒ तप॑से॒ स्वाहा॑हा॒ तप॒स्या॒ाय॒ स्वाहा॑ ह सस्प॒तये स्वाहा॑ ३१ मधवे । मध्वादयो मासाधिष्ठातारः ॥ ३१ ॥ मधवे । मध्वादयो मासाधिष्ठातारः ॥ ३१ ॥

उ०

म०

द्वात्रिंशी ।

वाजा॑य॒ स्वाहा॑ प्रस॒वाय॒ स्वाहा॑ऽपि॒जाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे॒ स्वाहा॑ स्व॒ स्वाहा॑ मू॒र्भे स्वाहा॑ व्यश्रु॒विने॒ स्वाहा॑हा॒न्या॑य॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य भौव॒नाय॒ स्वाहा॒ भुव॑- नस्य॒ पत॑ये॒ स्वाहाधि॑पतये॒ स्वाहा॑ प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ ॥ ३२ ॥

उ० वाजाय । वाजादयोऽश्वाधीशाः ॥ ३२ ॥
म० वाजाय । वाजादयोऽन्नाधीशाः ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पताछ॒ स्वाहा॑ प्राणो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑पा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑ व्या॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑दा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्प- ता ँ स्वाहा॑ समा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ चक्षु॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ श्रोत्र॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पत॒ स्वाहा॒ वाग्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ मनो॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒त्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पताथ॒ स्वाहा॑ ब्र॒ह्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ ज्योति॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ स्व॒र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒थ॒ स्वाहा॑ पृ॒ष्ठं य॒ज्ञेन॑ कल्पता स्वाहा॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑ ॥ ३३ ॥

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

उ० आयुः । यज्ञेनाश्वमेधेनायुः कल्पताम् । एवमग्रेऽपि
प्रार्थनामन्त्राः ॥ ३३॥

म० आयुः । यज्ञेनाश्वमेधेनायुः कल्पताम् । एवमग्रेऽपि
प्रार्थनामन्त्राः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

एक॑स्मै॒ स्वाहा॒ द्वाभ्या॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहै- क॑शताय॒ स्वाहा॒ व्युष्ट्यै॒ स्वाहा॑ स्व॒र्गाय॒ स्वाहा॑ ॥ ३४ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

उ० व्युष्ट्या इति व्युष्ट्यम् स्वर्गांयेत्युदिति । प्राणाय- स्वाहेत्यारभ्य द्वादशभिः कण्डिका संमितैरनुवाकैर्देवता उक्ताः आज्यादिहविर्भिः । एते सर्वे एव यागाः महतो यज्ञस्य लोककालाभ्यादिवपुषोऽवयविनोऽवयवभूताः । यथा देव- दत्तस्यावयविनोऽवयवभूताः शिरः पाण्यादयः एवं सोऽयम- श्वमेधः प्रजापतेरवयविनोऽवयवभूतः । प्रजापतेश्चात्मनः सोऽयमात्मा । शाखा प्रशाखागतः स्तूयते हूयते च ज्ञान- कर्मसमुञ्चयकारिभिर्यजमानैः । एकस्मै स्वाहा द्वाभ्यां स्वाहेति प्रकारदर्शनम् । त्रिभ्यः स्वाहा चतुर्भ्यः स्वाहेति

एकशतात् ॥ ३४ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ म० एकस्मै । संख्याधीशाः । व्युष्टी रात्रिः स्वर्गे दिनम् । 'रात्रिर्वै व्युष्टिरहः खर्गोऽहोरात्रे एव तत् प्रीणाति' ( १३ । २ । १ । ६ ) इति श्रुतेः । प्राणादयोऽश्वमेधस्यावयविनोऽव- यवाः स च प्रजापतेरवयवः स आत्मन इत्यात्मैव स्तूयते इज्यते इति भावः । 'सर्वमिदं यदयमात्मा' इति श्रुतेः ॥ ३४ ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । अश्वमेधाहुतिर्नाम द्वाविंशोऽध्याय ईरितः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

हिरण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताधे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒ - रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामुतेमां कस्मै दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ १ ॥

उ० हिरण्यगर्भः सम् । महिम्नः पुरोरुक् । व्याख्या-
तम् ॥ १ ॥

म० द्वाविंशे होममन्त्रास्त्रयोविंशेऽध्याये शिष्टं कर्मोच्यते । 'प्रातरुक्थ्यो महिमानी गृह्णाति सौवर्णेन पूर्वं हिरण्यगर्भ संस्थमहर्भवति तत्र महिमसंज्ञौ द्वौ ग्रहौ गृह्णाति आगन्तुवादा- इति' (का० । २० । ५ । १ - २ ) । प्रातर्द्वितीयेऽहनि उक्थ्य- प्रयणोक्थ्ययोर्मध्ये तौ गृह्णाति 'अन्तराग्रयणोक्थ्यावागन्स्थातुं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ग्रहाणाम्' इति वचनात् द्वयोर्मध्ये पूर्वं महिमानं सौवर्णेनो- लूखलेन गृह्णाति । व्याख्याता ( अ० १३ । क० ४ ) ॥ १ ॥

द्वितीया ।

उप॒या॒ामगृहीतोसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते योनिः सूर्यस्ते महिमा । यस्तेऽह॑न्संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑व॒भूव॒ यस्तै वा॒याव॒न्तरि॑क्षे महि॒मा स॑ष॒भूव॒ यस्तै दि॒वि सूर्ये महिमा संबभूव तस्मै ते महिने प्रजा - प॑तये॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्यः॑ः ॥ २॥

उ० उपयामगृहीतोसि । प्रजापतये त्वा जुष्टमभिरुचितं गृह्णामि । सादयति । एष ते तव योनिः स्थानं सूर्यस्तव महिमा महाभाग्यं शक्तिः दीपस्येव प्रभा । जुहोति । यस्तेऽहन् यस्तव अहनि संवत्सरे च महिमा संबभूव संभूत उत्पन्नः । अहनि निमित्तभूते सर्वाण्येव भूतानि संपद्यन्ते । निमित्तसप्तम्यश्चैताः । ' चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम्' इति यथा । यः ते वायौ अन्तरिक्षे च महिमा संबभूव । यस्ते दिवि सूर्ये च महिमा संबभूव । तस्मै ते तव महिम्ने प्रजापतये च स्वाहा देवेभ्यश्च ॥ २ ॥

म० उपयाम• प्रजापतये जुष्टं रुचितं त्वां हे ग्रह, अहं गृह्णामि । 'एष ते योनिरिति श्रइसादनम्' (का० ९ । ५। १५ ) । एष ते योनिः स्थानं ते तब महिमा शक्तिः सूर्यः

दीपस्येव प्रभा । ' यस्तेऽहन्निति जुहोति' (का० २० । ७ । १६ ) । पूर्वमहिमानं ग्रहं जुहोति वषट्कृते सर्वहुतम् । देव- देवत्यं यजुः द्व्यधिका शक्करी । हे महिमन्, यः ते तव महिमा अहन् अह्नि दिवसे संवत्सरे च निमित्ते संबभूव उत्पन्नः, वायो अन्तरिक्षे च यः तव महिमा संबभूव, दिवि सूर्ये च यस्ते महिमा संबभूव ते तव तस्मै महिने प्रजापतये देवेभ्यश्च स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ २ ॥

तृतीया ।

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिषि॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒ञ्चतु॑ष्पद॒ः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ ३ ॥

उ० द्वितीयं गृह्णाति तस्य पुरोरुक्यः प्राणतः कायी प्राजापत्या । यः कः प्रजापतिः प्राणतः प्राणनं कुर्वतः भूत- ग्रामस्य निमिषतः निमेषणं कुर्वतः क्रियावत इत्यर्थान्तरम् महित्वा स्वकीयेन महाभाग्येन । एकइत् । इच्छब्द एवार्थे । एकएव समस्तस्य जगतो राजा बभूव संवृत्तः । यश्व ईशे ईष्टे अस्य द्विपदः प्राणिजातस्य यश्च चतुष्पदः ईष्टे प्राणिजातस्य । तस्मै कस्मै देवाय प्रजापतये हविषा विधेम । विदधातिर्दानकर्मा । हविरिति विभक्तिव्यत्ययो द्विती- मान्तः । हविर्दशः ॥ ३॥

४३१

म० 'द्वितीयं राजतेन यः प्राणत इति' ( का० २० । । ५ । २ ) । द्वितीयं महिमानं ग्रहं राजतेनोलूखलेन गृह्णाति । हिरण्यगर्भदृष्टा कदेवत्या त्रिष्टुप् । तस्मै कस्मै प्रजापतये देवाय वयं ह॒विषि॑धेम हविर्दद्मः । विधृतिर्दानार्थः । तृतीया द्वितीयार्थे । तस्मै कस्मै । यः प्रजापतिः प्राणतः प्राणनं जीवनं कुर्वतो न षणं कुर्वतः । उपलक्षणमेतत् दृगादीन्द्रियव्या- पारं कुर्वतः सचेतनस्य जगतः । विश्वस्य एक एव राजा बभूव । केन । महित्वा महेर्महिनो भावो महित्वं तेन महित्वेन । विभक्तेः पूर्वसवर्णः । महाभाग्येनेत्यर्थः । यश्वास्य द्विपदः द्वौ पादौ यस्य स द्विपात् तस्य 'पादः पत्' (पा० ६ । ४ । १३० ) इति पदादेशः । द्विपादस्य मनुष्यपक्ष्यादेः चतुष्पदः हस्तिग- वादेः प्राणिजातस्य ईशे ईष्टे ऐश्वर्यं करोति । 'लोपस्त आत्मने- पदेषु' ( पा० ७ । १ । ४१ ) इति तकारलोपे ईशे इति रूपम् । 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' ( पा० २ । ३ । ५२ ) कर्मणि षष्ठी ॥ ३ ॥

।

चतुर्थी ।

1

उपयामगृहीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णा- म्ये॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रमा॑स्ते॒ महि॒मा यस्ते॒ रात्रौ संव- त्स॒रे म॑हि॒मा संबभूव यस्तै पृथि॒व्याम॒ग्नौ म॑हि॒मा सं॑व॒भूव॒ यस्ते॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महि॒मा सैव॒भूव॒ तस्मै ते महि॒ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ४ ॥

उ० उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वां जुष्टं गृह्णामि ।
सादयति । एष ते योनिः चन्द्रमास्ते महिमा । जुहोति यस्ते
रात्रौ संवत्सरे पृथिव्यामनौ च नक्षत्रेषु चन्द्रमसि च महिमा
संबभूव तस्मै ते महिने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥ ४ ॥

म० उपयामपात्रेण गृहीतोऽसि प्रजापतये जुष्टं त्वां गृ- हामि । सादयति । एष ते । चन्द्रमास्ते तव महिमा दीप्तिः । 'वपान्ते द्वितीयेन पूर्ववद् यस्ते रात्राविति जुहोति' (का० २० । ७।२६ ) । वपायागान्ते द्वितीयेन महिना पूर्ववदिति सर्व- इ॒तं महिमानं जुहोति । अष्टिः हे महिमन्, रात्री संवत्सरे च यस्ते तव महिमा संबभूव पृथिव्यामग्नौ च यस्ते महिमा संबभूव नक्षत्रेषु चन्द्रमसि च यस्तव महिमा संबभूव सर्वव्या- पकस्तव यो महिमा तस्मै महिने प्रजापतये देवेभ्यश्च स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ ४ ॥

पञ्चमी । यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं चर॑न्तं॒ परि॑ त॒स्थुषः॑ । रोच॑न्ते रोच॒ना दि॒वि ॥ ५ ॥

० भवं युनक्ति । युञ्जन्ति ब्रनम् । अश्वोऽत्रादित्यव- रस्तूयते उत्तरोर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते । यस्य भासा रोचन्ते देदीप्यन्ते रोचनाः रोचनानि दीप्तानि चन्द्रग्रहतारकादीनि ।

४३२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

दिवि चुलोके । तं युञ्जन्ति रथे बघ्नन्ति । कथंभूतम् ।
प्रनम् परिवृढं आदित्यम् अरुषमरोषणम् । चरन्तं गच्छन्तं
वैदिककर्मसिध्यर्थम् । के युञ्जन्ति परितस्थुषः सर्वतः स्थिता
ऋत्विग्यजमानाः ॥ ५॥

ए॒त

सप्तमी ।

यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन् प्रि॒यमिन्द्र॑स्य त॒न्व॑म् ।
स्तर॒नेन॑ प॒था पुन॒रश्व॒माव॑र्तयासि नः ॥ ७ ॥

उ०

अपो यात्वावगाढेषु वाचयति । यद्वातः बृहती । अश्वदेवत्या । यत् यस्मात् वातः वातवेगोऽश्वः अपः प्रति अगनीगन् अत्यर्थं गतः । प्रियांच इन्द्रस्य तन्वं शरीरम् अगनीगन् । अतो ब्रवीमि । एतम् अश्वम् हे स्तोतः भध्वर्यो, अनेन पथा येन गतः पुनः अश्वम् आवर्तयासि भावर्तय । आनय नोऽस्माकम् ॥ ७ ॥

म० 'युनक्त्येनं युञ्जन्ति ब्रध्नमिति' (का० २० । ५ । ११) । अश्वं रथे युनक्ति । मधुच्छन्दोदृष्टा आदित्यदेवत्या गायत्री । तस्थुषः । विभक्तेर्व्यत्ययः । तस्थिवांसः कर्मार्थं स्थिता ऋत्विजः ब्रध्नमादित्यं युञ्जन्ति रथे योजयन्ति । अश्व आदित्यत्वेन स्तूयते । 'असौ वा आदित्यो ब्रनोऽरुषोऽमुभे - वास्या आदित्यं युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै' ( १३ । २ ६। १ ) इति श्रुतेः । किंभूतं ब्रनम् । अरुषं रोषति क्रुध्यति । रुषः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कः । न रुषः अरुषः तं क्रोधरहितम् । परिचरन्तं वैदिककर्मसिद्ध्यर्थं सर्वत्र गच्छन्तम् । यस्य ब्रध्नस्य रोचना । विभक्तिलोपः । दीप्तयो दिवि आकाशे रोचन्ते प्रकाशन्ते । यद्वा रोचनानि दीप्तानि चन्द्रग्रहतारकादीनि ब्रध्नस्य भासा रोचन्ते 'तेजसां गोलकः सूर्ये नक्षत्राण्यम्बुगोलकाः' इति ज्योतिःशास्त्रोक्तेः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

I

यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या॒ हरी विप॑क्षसा॒ रथे॑ । शोणा॑
ध॒ष्णू नृ॒वाह॑सा ॥ ६ ॥

उ० इतराश्वं युनक्ति । युञ्जन्त्यस्य । गायत्री । युञ्जन्ति रथे अस्याश्वमेधिकस्याश्वस्य काम्या काम्यौ कामसंपादिनी । नोको रथं वोढुं शक्तः । हरी हरितवर्णावश्वौ हरिणौ वा वेगवन्तौ विपक्षसा । विविधाः पक्षसः पक्षा ययोस्तौ विपक्षसौ विविधपक्षावस्थितौ । यद्वा विरिति शकुनिनाम वेतेर्गतिकर्मणः । वेः शकुनेरिव पक्षौ ययोस्तौ शोणा शोणौ । शोणशब्दोऽत्र वर्णत्रचनः । रक्तो वर्णों धूम्रभासः शोण इत्युच्यते । धृष्णू प्रसहनौ । नृवाहसा नृणां मनुष्याणां बोढारौ ॥ ६ ॥

म० 'अपो यात्वावगाढेषु वाचयति यद्वात इति' (का० २० । ५ । १४ ) । चतुर्भिरश्वैर्युक्तं रथमध्वर्युयजमानावारुत्य तडागादिजलं गला जलं प्रविष्टेष्वश्वेषु यजमानं वाचयति । बृहती अश्वस्तुतिः । सिंहो माणवक इति वत् वातः बातसमा- नवेगोऽश्वः यत् यस्मात् अपो जलानि अगनीगन् इन्द्रस्य प्रियं तन्वं शरीरं चागनीगन् अत्यर्थं गतः 'दाधर्तिदर्धर्ति-' ( पा० ७ । ४ । ६५ ) इत्यादिना यङ्लुगन्तो निपातः । अतो हे स्तोतः अध्वर्यो, एतं नोऽस्माकमश्वमनेन पथा मार्गेण येन गतस्तेन पुनरावर्तयासि आवर्तय आनय । 'लेटोऽडाट ' पुरुषव्यत्ययः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

वस॑व॒स्त्वा॒ञ्जन्तु॒ गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा रु॒द्रास्त्वा॑ञ्ज- न्तु त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सादि॒त्यास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ जग॑तेन॒ छन्द॑सा भूर्भुवः खर्लाजी ३ ञ्छाची ३न्यव्य॒ गव्य॑ एतदनंमत्त देवा एतदन्न॑मद्धि प्रजापते ॥ ८ ॥

1

उ० 'आगतमश्वं महिषी वावाता परिवृक्ता आज्येनाभ्य- ञ्जयन्ति वसवस्त्वेति प्रतिमन्त्रम्' । वसवस्त्वाञ्जन्तु । निगद- व्याख्यातम् । सौवर्णान्मणीनेकशतमश्वकेसरपुच्छेषु प्रवयन्ति । प्रयच्छति । लाजीन् शाचीन् । योयं लाजानां समूहो लाजी- पत्यः । भूर्भुवः स्वः । व्याख्यातम् । अश्वाय रात्रिहुतशेषं नित्युक्तः । योयं सक्तूनां समूहः शाची नित्युक्तः । सक्तवो म० 'इतरांश्च युञ्जन्त्यस्येति' ( का० २० । ५ । ११ ) हि अतितरां शच्या कर्मणा निष्पद्यन्त इति शाची नित्युक्ताः । इतरात्रीनश्वा युनक्ति । गायत्री अश्वस्तुतिः । ऋत्विजो यश्चायं यव्ये यवमयः समूह उक्तो धानाः । यश्चायं गोर्वि- हरी अवौ रथे युञ्जन्ति । कीदृशौ । अस्याश्वमेधिकाश्वस्य । कारसमूह उक्तो गव्य इति । एतदन्नम् भत्त भक्षयत हे काम्या काम्यौ काम्येतौ काम्यौ कामसंपादिनौ न त्वेको । देवाः । एतदन्नमद्धि भक्षय हे प्रजापते । येभ्योऽश्वः प्रोक्षितः वोढुं शक्त इति तौ काम्यौ । विपक्षसा 'पक्ष परिग्रहे' असु. तद्देवतत्वादेतद्देवत्य इति ॥ ८ ॥ न्प्रत्ययः । पक्षयन्ति शरीरं गृह्णन्ति पक्षसः पक्षाः विविधाः म० 'आयाय विमुक्तमश्वं महिषी वावाता परिवृक्काज्ये - पक्षसः पक्षाः ययोस्तौ विपक्षसौ । यद्वा विरिति शकुनिनाम नाभ्यञ्जन्ति पूर्वकायमध्यापरकायान्यथादेशं वसवस्त्वेति प्रति- 'वेतेर्गतिकर्मणः' ( निरु० २ । ६ ) इति यास्कः । वेः पक्षिण । मन्त्रम्' (का० २।५।१५) । आयाय जलप्रदेशाद्देवय- - इव पक्षसो ययोस्तौ । शोणा शोणौ रक्तौ धृष्णु प्रगल्भो 'विधृषा । जनमागत्य रथाद्विमुक्तमश्वं महिष्याद्यास्तिस्रः पत्यो यथाक्रम- प्रागल्भ्ये' कुप्रत्ययः । नृवाहसा नॄन् वहतस्तौ । वहेरसुन्प्र- त्ययः सर्वत्र विभक्तेराकारः । नृणां वोढारौ ॥ ६॥

मश्वस्य पूर्वादिकानभ्यञ्जन्ति घृतेन महिषी पूर्वकायं वसव इति वावाता देहमध्यं रुद्रा इति परिवृक्ता पश्चाद्भागमादित्या

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४३३

इति मन्त्रेणेति सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि लिङ्गोक्तदेवतानि । म० 'सूर्य इत्याचष्टे होता ब्रह्माणं प्रति वक्ति' (का० हे अश्व, वसवोऽष्टौ देवा गायत्रेण छन्दसा वा त्वामञ्जन्तु २० । ५ । २१ ) । सूर्योऽसहायो गच्छति । अनेन होतृब्रह्माणौ स्निग्धं कुर्वन्तु । रुद्रा एकादश त्रैष्टुमेन छन्दसा त्वामजन्तु । । यजमाने ब्रह्मवर्चसं धत्तः । ' असौ वा आदित्य एकाकी चर- आदित्या द्वादश जागतेन छन्दसा त्वामञ्जन्तु । ' अभ्रश्य- । त्येष ब्रह्मवर्चसं ब्रह्मवर्चसमेवास्मिंस्तद्धत्ते' ( १३ । २ । ६ । मानान्मणीन् सौवर्णानेकशतमेकशतं केसरापुच्छेष्वावयन्ति १० ) इति श्रुतेः । चन्द्रमाः क्षीणः पुनर्जायते वर्धते अनेनायु- भूर्भुवः खरिति प्रतिमहाव्याहृति' (का० २० । ५ । १६ ) । महि- धत्तः । ' चन्द्रमा वै जायते पुनरायुरेवास्मिंस्तद्धत्ते' ( १३ । २ । ष्याद्यास्तिस्रः पत्न्यः एकाधिकं शतं सुवर्णमयमणीन् यथा न ६ । ११ ) इति श्रुतेः । हिमस्य भेषजमभिः अनेन तेजो धत्तः । पतन्ति तथा केसरयोः शिरःस्कन्धस्थयोः पुच्छे चाबध्नन्ति 'अनिर्वै हिमस्य मेषजं तेज एवास्मिंस्तद्धत्ते' ( १३।२।६।१२ ) महिष्यश्वशिरोरोमसु भूरिति एकशतं मणीन्प्रवयति वावाता इति श्रुतेः । भूमिरयं लोको महदावपनम् अनेनास्मिन् प्रतिष्ठां ग्रीवारोमसु भुव इति परिवृक्ता पुच्छरोमसु स्वरिति वयतीति धत्तः । 'अयं वै लोक आवपनं महदस्मिन्नेव लोके प्रतिति- सूत्रार्थः । भूर्भुवः स्वः व्याख्याताः । ' अश्वाय रात्रिहुतशेषं प्रय- ष्ठति' ( १३ । २ । ६ । १३ ) इति श्रुतेः ॥ १० ॥ च्छति लाजीञ्छाचीनिति' (का० २० । ५ । १८ ) । सक्तु- धानालाजारूपं रात्रिहुतशेषमश्वाय ददाति भक्ष्याय । अश्वो नात्ति चेत् जले प्रक्षेपः । लाजीन् अश्वदेवत्यं यजुः । लाजानां समूहो लाजीनित्युक्तः सक्तूनां समूहः । शाचीन् यश्चायं यव्ये यव्यः यवसमूहः गव्ये गव्यः गोर्विकारसमूहो दध्यादिः हे देवाः, एतदन्नमत्त भक्षयत । हे प्रजापते, एतदन्नमद्धि भक्षय । येभ्योऽश्वः प्रोक्षितस्तद्रूपोऽश्वः संबोध्यते ॥ ८ ॥

नवमी ।

कः स्त्रि॒िदेक॒की च॑रति॒ क उ॑ विजायते॒ पुन॑ः । किट् खिद्धमस्य॑ भेष॒जं कंविावपनं म॒हत् ॥ ९ ॥ उ० ब्रह्मा पृच्छति होतारं यूपमभितः । कः स्वित् । चतस्रोऽनुष्टुभः प्रश्नप्रतिप्रश्नरूपाः । कः पुनरेकाकी असहायः चरति गच्छति । कउ स्वित् को तु विनष्टः सन् जायते पुनः उकारः पादपूरणः । किंपुनः हिमस्य शीतस्य भेषजम् । किंच आवपनं महत् । उप्यते निक्षिप्यतेऽस्मिन्नित्यावप- नम् ॥ ९ ॥

म० 'ब्रह्मा पृच्छति होतारं यूपमभितः कः खिदेकाकीति' (का० २० । ५ । २० २) । यूपस्य दक्षिणत उदङ्मुखो ब्रह्मा यूपोत्तरतो दक्षिणामुखं होतारं पृच्छति । ब्रह्मोद्ये कर्मणि तुर्ब्रह्मणश्च प्रश्नप्रतिप्रश्नभूताश्चतस्रोऽनुष्टुभः । खिदिति वितर्के । एकः असहायः कः चरति गच्छति । उ पादपूरणः । कः खित् विनष्टः सन् पुनर्जायते उत्पद्यते । किंखित् हिमस्य शीतस्य भेषजमौषधम् । किंखित् महत् आवपनम् आ समन्तादुप्यते यस्मिंस्तद्वपनस्थानम् ॥ ९ ॥

दशमी ।

सूर्य॑ ए॒क॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑ः । अ॒ग्निर्मि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वन॑ म॒हत् ॥ १० ॥ उ० होता प्रत्याह । सूर्य एकाकी चरति । चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निश्च हिमस्य शीतस्य भेषजम् । भूमिः अयं लोकः आवपनं महत् ॥ १० ॥

५५ य० उ०

I

एकादशी ।

का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्त॒ः किस्विदासीदृहद्वयः । का स्विदासीत्पिलिप्पला का स्विदासीत्पशङ्गला ११

उ० होता ब्रह्माणं पृच्छति । का स्वित् । का पुनः आसीत् पूर्वचित्तिः । किं पुनरासीत् बृहत् महत् वयः पक्षी । का पुनरासीत् पिलिप्पिला । का पुनरासीत् पिशङ्गिला ॥ ११ ॥

२२ ) होता ब्रह्माणं पृच्छति । पूर्वं चिन्त्यत इति पूर्व- म० ' होता ब्रह्माणं का स्विदासीदिति' (का० २० । ५ । चित्तिः सर्वेषां प्रथमस्मृतिविषया का खित् बृहत् महत् । वयः पक्षी किं खित् आसीत् । पिलिप्पिला का खित् पिश- जिला च का खिदासीत् ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

द्यौसीत्पूर्वचि॑त्त॒रव॑ आसीद्रहृद्वर्थः । अवि- । रासीत्पलिप्प॒ला रात्र॑रासीत्पशङ्गला ॥ १२ ॥

उ० ब्रह्मा प्रश्नान् व्याकरोति । चौरासीत् । धुग्रहणेनात्र वृष्टिर्लक्ष्यते । सा हि पूर्व सर्वैः प्राणिभिश्वित्यते । अश्व आ- सीदृहद्वयः अश्वशब्देनाश्वमेधो लक्ष्यते । वयसा इव ने - नाश्वमेधेन स्वर्ग लोकमारोहन्ति । अविरासीत् अविः पृथि- व्यभिधीयते सा आसीत् पिलिप्पिला । वृष्ट्या हि क्लिद्यमाना पृथिवी पिलिप्पिला भवति । श्रीरिति श्रुत्या पृथिव्युक्ता च । रात्रिरासीत्पिशङ्गिला । पिशमिति रूपनाम । रात्रिर्हि संर्वाणि रूपाणि गिलति अदृश्यानि करोति ॥ १२ ॥

म० 'द्यौरिति प्रत्याह' (का० २० । ५ । २३ ) । ब्रह्मा होतारं प्रति वक्ति । पूर्वचित्तिः पूर्वस्मरणविषया द्यौर्दृष्टिरासीत् । द्योशब्देन दृष्टिर्लक्ष्यते सर्वप्राणिनामिष्टत्वात् । तथाच श्रुतिः 'द्यौर्वै वृष्टिः पूर्वचित्तिर्दिवमेव दृष्टिमवरुन्द्धे' ( १३ । २ । ६ । १४ ) इति । अश्वः बृहद्वयः आसीत् । अश्वशब्देनाश्वमेधो लक्ष्यते । अश्वमेधेन वयसेव स्वर्गमारोहतीत्यश्वमेधो वयः । अवतीत्यविः पृथिवी पिलिप्पिलासीत् । श्रृष्ट्या भूः पिलिप्पिला

४३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

चिक्कणा भवति । 'श्रीर्वै पिलिप्पिला' ( १३ । २ । ६ । १६ )
इति श्रुत्या श्रयन्त एनामिति श्रीशब्देन भूरेव । रात्रिः पिश-
जिला आसीत् । पिशमिति रूपनाम पिशं रूपं गिलतीति पिश-
जिला रात्रौ सर्वाणि रूपाण्यन्तर्भवन्ति ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

चतुर्दशी ।

सधैँ शि॑ितो र॒श्मिना॒ रथ॒ः सशि॑तो र॒श्मिना हर्यः । सशि॑तो अ॒प्स्व॒प्सु॒जा ब्र॒ह्मा सोम॑पु- रोगवः ॥ १४ ॥

उ० सं शितो रश्मिना । तिस्रोऽनुष्टुब्विराट् त्रिष्टुभः । वा॒युष्ट् पच॒तैर॑व॒त्वसि॑तग्रीव॒श्छाग॑न्ध॒प्रोध॑श्चम॒सैः प्रोक्षणे ए॒व अश्वदेवत्याः । संपूर्वः स्यतिः शोभने वर्तते । श॑ल्म॒लिर्बृद्ध्या॑ । ए॒ष स्य रा॒थ्यो वृषा॑ प॒द्भिश्च॒तु- संदर्शितः यथा दर्शनीयतमः रश्मिना रथो भवति । यथाच भि॑रेद॑गन्ब्र॒ह्माऽकृ॑ष्णश्च नोऽवतु नमोऽयै ॥ १३ ॥ संशितः रश्मिना हयोऽश्वः । एवमयं संशितः । अप्सु । उ० प्रोक्षत्यश्वम् । वायुष्ट्वा वायुः त्वा पचतैः पाकैः अद्भिः । अप्सुजाः अप्सु जातोऽश्वः । 'अप्सुजाता अश्वा' भवतु । वाय्वग्निसंयोगाद्धि द्रव्याणि पच्यन्ते । असितग्रीवः इति श्रुतिः । किंभूतः ब्रह्मा । विभर्ता परिवृढो वा । सोमपुरो- छागैः असितग्रीवोऽग्निः धूमसंयोगात् । छागैः अवतु कृष्ण- गवः सोमसंस्कारान्पुरस्कृत्य स्वर्ग लोकं गच्छतीति सोमपुरो- ग्रीवादिभिः पर्यङ्गैः । अश्वाङ्गेष्वालभ्यमाना अश्वायोपकुर्वन्ति । गवः । सोमार्था हि पशवः । 'स यत्पशुमालभते रसमेवास्मि- अदृष्टेनोपकारेण । न्यग्रोधश्चमसैः अवतु सोमसंबन्धेन । न्दधाति' इति श्रुतिः ॥ १४ ॥ शल्मलिः स्वकीयया वृद्ध्या त्वां अवतु पालयतु । एष स्यः एष सः राथ्यः रथे साधू राथ्यः । वृषा सेक्ता । पद्भिश्चतुर्भिः आ इत् आगन् आगतः । चतुर्ग्रहणं किम् । 'तस्मादश्वस्त्रिभिस्तिष्ठति अथ युक्तः सर्वैः सममायुत' इति श्रुतिः । ब्रह्माऽकृष्णश्च । ब्रह्मा परिवृढः अकृष्णः न विद्यते कृष्णमस्येत्य कृष्णश्चन्द्रमाः । स च नोऽस्माकम् अश्वम् अवतु । नमः अग्नये अग्निं नमस्करोत्यविघ्नाय ॥ १३ ॥

म० 'अश्वप्रोक्षणमद्भ्यस्त्वा वायुचेति' (का० २० । ६ । ७ ) । अद्भ्यस्त्वोषधीभ्य इति प्राकृतमन्त्रेण ( ६ । ९ ) वायुट्वेत्यारभ्य देवः सविता दधावित्यन्तेन (१६) कण्डिकाचतुष्टयेनाश्व- मेधिकेन चाश्वप्रोक्षणं करोतीति सूत्रार्थः । चत्वारि यजूंष्यश्व- देवत्यानि । हे अश्व, वायुः पचतैः पाकैः त्वा त्वामवतु । वायुसंयोगादग्निः शीघ्रं पचति । असिता ग्रीवा यस्य धूमेनेत्य- सितग्रीवोऽग्निः छागैः त्वामवतु । 'अग्निव असितग्रीवः ' ( १३ । २ । ७ । २ ) इति श्रुतेः । 'कृष्णग्रीव आग्नेयो रराटे ( २४ । १ ) इति वक्ष्यमाणत्वादश्वाङ्गेषु कृष्णग्रीवादयः पञ्च- दश पर्यन्याः पशवः सन्ति तैरनिरवत्वित्यर्थः । न्यग्रोधः चमसैः सोमपात्रैः त्वामवतु । शल्मलिः वृक्षविशेषो वृद्ध्या त्वामवतु ''शल्मलिर्वनस्पतीनां वर्षिष्ठं वर्धते' ( १३ । २ । ७।४ ) इति श्रुतेः । किंच स्यः स एष वृषा सेक्ताश्वः राथ्यः रथे साधुः पद्भिः पादैः चतुर्भिरेव आ अगन् आगतः आ इदगन्निति पदच्छेदः । अश्वस्त्रिभिः पादैस्तिष्ठति चतुर्भिश्व गच्छतीति चतुर्ग्रहणम् । तथाच श्रुतिः 'तस्मादश्वस्त्रिभिस्तिष्ठ- त्यथ युक्तः सर्वैः पद्भिः सममायुत' ( १३ । २ । ७ । ५ इति । पदशब्दस्य डान्तत्वं छान्दसम् । किंच अकृष्णः नास्ति कृष्णं लाञ्छनं यस्मिन् स ब्रह्मा चन्द्रो नोऽस्मानवतु । 'चन्द्रमा वै ब्रह्मा कृष्णश्चन्द्रमस एनं परिददाति' ( १३ । २ । ७ । ७) इति श्रुतेः । नोऽस्माकमश्वमवत्विति वा । अग्नये नमः नमस्का- रोऽस्तु विघ्नाभावायाग्नेर्नतिः क्रियते ॥ १३ ॥

16

1)

।

म० अश्वदेवत्यानुष्टुप् । संपूर्वः श्यतिः शोभनार्थः । रथः रश्मिना कृत्वा संशितः दर्शनीयो भवति 'तस्माद्रथः पर्युतो दर्शनीयतमो भवति' ( १३ । २ । ७ । ८ ) इति श्रुतेः । हयोऽश्वो रश्मिना संशितः शोभितः । अप्सु जायते अप्सुजा अश्वः अप्सु अद्भिः संशितः । विभक्तिव्यत्ययः । 'अप्सुयो- निर्वा अश्वः' ( १३ । २ । ७ । ९ ) इति श्रुतेः । कीदृशः ब्रह्मा । परिवृढः सोमपुरोगमः सोमः पुरोगमोऽप्रगामी यस्य सः सोमं पुरस्कृत्य स्वर्गं लोकं गच्छति । 'सोमपुरोगममेवैनं स्वर्गं लोकं गमयति' ( १३ । २ । ७ । १० ) इति श्रुतेः ॥१४॥ पञ्चदशी ।

।

स्व॒यं वा॑ज॑िस्त॒न्वं॒ कल्पयस्व स्व॒यं य॑जस्व स्व॒यं जु॑षस्व । म॒हि॒िमा तेऽन्येन॒ न सं॒नर्शे ॥ १५ ॥

उ०

।

किंच । स्वयं वाजिन् । स्वयमेव हे वाजिन् तन्वं शरीरं कल्पयस्व । स्वराज्यं तवास्तीत्यर्थः । अतएव स्वयमेव यजस्व । तेन्यो यष्टा नास्तीति भावः । स्वयं च जुषस्व । स्वयमेवाभिरुचितं स्थानं कुरुष्व । किमर्थमिदमुच्यतेऽस्माभि• नशिरदर्शनार्थः । वेदे तु व्याप्यर्थोऽपि भवति संख्या- रितिचेत् । महिमा ते तव संबन्धी अन्येन महिना न संनशे । च्यते ॥ १५ ॥

म० आश्वी विराट् । हे वाजिन्, स्वयं तन्वं शरीरं लं कल्पयस्व 'स्वयं रूपं कुरुष्व यादृशमिच्छसि' ( १३ । २ । ७। ११ ) इति श्रुतेः । खाराज्यं तवास्तीति भावः । अतः स्वयं यजस्व न तवान्यो यष्टास्ति । स्वयं जुषस्व इष्टस्थानं सेवस्व । यतस्ते तव महिमा अन्येन न संनश्यते महिना न संनशे न व्याप्यते । नरिदर्शनार्थोऽत्र तु व्याप्त्यर्थः । यलोपे नशे रूपम् ॥ १५ ॥

षोडशी ।

न वा उ॑ ए॒तन्त्रि॑यसे॒ न रिष्यसि दे॒वाँ २॥

इदे॑षि प॒थिभि॑ः सु॒गाभेः । यत्रास॑ते
ययुस्तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु ॥

उ०

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४३५

सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते । वायुः पशुरासीत् सूर्यः पञ्चरासीत् वायुलोकोऽन्तरिक्षं सूर्यलोकः
स्वर्गः तावपि ते भविष्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥

१६ ॥

।

नवै । वै उ पादपूरणौ । न एतत् म्रियसे यत् संज्ञप्यसे । न चरिष्यसि विनश्यसि विशस्यमानः । किमिति । यत् देवान् इत्प्रति एषि गच्छसि । पथिभिः सुगेभिः साधुगमनै- र्देवयानैरित्यर्थः । किंच । यत्र आसते सुकृतः साधुकारिणः यत्र च ते ययुः गताः तत्र त्वां देवः सविता दधातु ॥१६॥ म० आश्वी त्रिष्टुप् । हे अश्व, अस्माभिर्यत्त्वं संज्ञप्यसे एतत्त्वं न म्रियसे मरणं नाप्नोषि नच रिष्यसे न विनश्यसि विशस्यमानः । वै उ निपातौ पादपूरणौ । यत्सुगेभिः सुगैः 'सुदुरोरधिकरणे' (पा० ३ । १ । ४८ ) इति गमेर्डप्रत्ययः । साधुगमनैः पथिभिः देवयानमार्गेः देवानित् देवान्प्रति एषि गच्छसि । किंच सुकृतः साधुकारिणो नरा यत्र लोके आसते तिष्ठन्ति । यत्र च ते सुकृतो ययुर्गताः तत्र लोके सविता देवः त्वा त्वां दधातु स्थापयतु । 'सवितैवैनं खर्गे लोके दधाति ( १३ । २ । ७ । १२ ) इति श्रुतेः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

अ॒ग्निः प॒शुरा॑स॒त्तेना॑जयन्त॒ स ए॒तं लो॒कम॑जय॒- द्यस्मि॑न्न॒ग्निः स ते॑ लो॒ोको भ॑वष्यति॒ तं जैष्यसि॒ पि॑त्रै॒ता अ॒पः । वा॒युः प॒शुरा॑स॒त्तेना॑ यजन्त॒ स ए॒तं लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्वा॒युः स ते॑ लोको भविष्यति॒ तं जैष्यसि॒ पिब॒ता अ॒पः सूर्य॑ प॒शुरा॑स॒त्तेना॑यजन्त॒ । स ए॒तं लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्सूर्यः स ते लोको भवि- ध्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

प्राणाय॒ स्वाहा॑ अपा॒नाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒
स्वाहा॑ । अम्बे अम्बि्रकेऽम्बलिके॒ न मा॑ नयति॒
कश्च॒न । सस॑स्त्यश्च॒कः सुभ॑द्रिकां काम्पीलवासि -
नौम् ॥ १८ ॥

उ० परिपशव्ये हुत्वा प्राणाय स्वाहेति । तिस्रोऽपराः वाचयति पत्नीर्नयन् । अम्बे । अनुष्टुप् । अश्वस्तुतिः । पल्यः परस्परमामन्त्रयन्ते । हे अम्बे, हे अम्बिके, हे अम्बाले, न मां नयति अश्वं प्रति प्रापयति कश्चन कश्चिदपि मदगमनेन च । ससस्ति 'सस् स्वप्ने' । यः अन्यां परिगृह्य शेते । कुत्सि - तोऽश्वः अश्वकः । अकुत्सितोऽपीया कुत्स्यते । सुभद्रिकाम् कुत्सिता सुभद्रा सुभद्विका । इयमपीर्ष्यया कुत्स्यते । काम्पीलवासिनीम् । काम्पीलनगरे हि सुभगा सुरूपा विदग्धा विनीताश्च स्त्रियो भवन्ति ॥ १८ ॥

म० परिपशव्ये हुला प्राणाय स्वाहेति तिस्रोऽपराः ' (का० २० । ६ । ११ ) । ' परिपशव्ये खाहा देवेभ्यः खाहेति' ( २० । ६ । ११ ) द्वे आहुती हुखा प्राणायेत्याद्यास्तिस्र आहुतीर्जुहोति एकामश्वसंज्ञपनादौ चतस्रोऽन्ते इति सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि । प्राणाय अपानाय व्यानाय आभिराहुतिभिरश्वं प्राणवन्तं करोति । तथाच श्रुतिः 'प्राणाने वास्मिन्नेतद्दधाति तथो हास्यैतेन जीवतैव पशुनेष्टं भवति' ( १३ । २ । ८ । २)। 'वाचयति पत्नीर्नयन्नमस्तेऽन्व इति' (का० २० । ६ । १२ ) । 'सर्वाः पत्नीः पशुशोधनाय पान्नेजनीहस्ताः पशून् प्रति नयन्न- मस्ते आतानेति' ( २० । ६ । १२ ) प्राकृतं मन्त्रमम्बे इत्या- उ० उपगृह्णात्यपः । अग्निः पशुः सृष्टियज्ञे देवाना- श्वमेधिकं च वाचयतीति सूत्रार्थः । अश्वदेवत्यानुष्टुप् । पढ्यः मासीत् । तेनाग्निना ते अयजन्त । स चाग्निस्तत्र साधन - परस्परं वदन्ति हे अम्बे, हे अम्बिके, हे अम्बालिके, नामा- भावमुपगतः सन् । एतं पृथिवीलोकम् अजयत् । यस्मिन् न्येतानि । कश्चन नरो मां न नयति अश्वं प्रति न प्रापयति । लोके अग्निः । अतः स ते लोको भविष्यति तं च जेष्यसि । तर्हि किमर्थं गम्यते तत्राह । अश्वकः कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः अकु- पिब एताः प्रोक्षणीः अपः । वायुः सूर्यः पशुः । व्याख्यात । त्सितोऽपीर्ष्यया कुत्स्यते । सुभद्रिकां कुत्सिता सुभद्रा सुभद्रका मन्यत् ॥ १७ ॥ ईर्ष्यया कुत्स्यते तां नारीमादाय ससस्ति शेते 'सस् स्वप्ने' म० 'उपगृह्णात्यपां पेरुरग्निः पशुरिति' (का० २० । ६ । ह्वादिः । मदगमनेऽश्वोऽन्यामादाय शयिष्यत इति मया गम्यते ८ ) । अपां पेरुरिति (अ० ६ । क० १० ) प्राकृतेन मन्त्रे - । न तु मां कश्चिन्नयतीति भावः । किंभूतां सुभद्विकाम् । काम्पील- णाग्निः पशुरिति वैकृतेन च प्रोक्षणीरश्वास्ये उपगृह्णातीति वासिनीं काम्पीले नगरे वसतीति काम्पीलवासिनी ताम् । सूत्रार्थः । अश्वदेवत्यानि त्रीणि यजूंषि । सृष्टिदेवानामग्निः । तत्र हि विदग्धाः सुरूपाः कामिन्यो भवन्ति । 'आपो जुषाणो पशुरासीत् तेनाभिरूपेण पशुना देवा अयजन्त ईजिरे । स वृष्णो वर्षिष्ठेऽम्बेऽम्बालेऽम्बिके पूर्वे' (पा० ६ । १ । ११८ ) पशुभावमुपगतोऽग्निः एतं लोकं पृथ्वीलोकमजयत् यस्मिन् इति प्रकृतिभावः ॥ १८ ॥ obs: हे अश्व, स लोकः ते तव भविष्यति तं लोकं लं जेष्यसि एताः प्रोक्षणीरपः पिब । तथाच श्रुतिः 'यावानमेर्वि- जयो यावांलोको यावदैश्वर्यं तावांस्ते विजयस्तावांल्लोकस्ताव- दैश्वर्यं भविष्यतीत्येवैनं तदाह' ( १३ । २ । ७ । १३ ) इति । प्रि॒यप॑ति

एकोनविंशी ।

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑ति हवामहे प्रियाणां त्वा हवामहे निधीनां त्वा॑ निधि॒पति॑छ॒-

४३६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

हवामहे वसो मम । आहम॑जानि गर्भ॒धमा त्वम॑-
जासि गर्भधम् ॥ १९ ॥

उ० पत्त्यः त्रिः परियन्त्यश्वम् । गणानां त्वा स्त्रीगणानां मध्ये स्वां युगपत् गणपतिं हवामहे आह्वयामः । एवमेव प्रियाणां मनुष्याणां मध्ये त्वामेव प्रियपतिं प्रियं भर्तारं हवामहे । एवमेव निधीनां सुखनिधीनां मध्ये त्वामेव निधिपतिं हवामहे । कथं कृत्वा । हे वसो अश्व, मम त्वं पतिर्भूयाः इति । महिषी अश्वमुप संविशति । आहमजानि ॥ खाकृष्य अहम् अजानि 'अज गतिक्षेपणयोः । क्षिपामि । गर्भधं गर्भस्य धारयितृ रेतः । आत्वमजासि गर्भधम् । भाकृष्य च त्वं हे अश्व, अजासि क्षिपसि गर्भधं रेतः ॥ १९ ॥

।

म० अश्वं त्रिनिः परियन्ति पितृवन्मध्ये गणानां प्रियाणां निधीनामिति' (का० २० । ६ । १३ ) । सर्वाः पढ्यः पाने- जनहस्ता एव प्राणशोधनात्प्राक् अश्वं त्रिस्त्रिः परियन्ति मध्ये पितृवत् अप्रदक्षिणं परियन्ति त्रिः त्रिभिर्मन्त्रैः । वसो ममेति त्रिष्वप्यनुषङ्गः । ततश्चैवं प्रथमं गणानामिति त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति । तत्र सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम् । ततः प्रियाणामित्य- प्रदक्षिणं त्रिः निधीनामिति प्रदक्षिणं त्रिः एवं नवकृत्व इति । सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । हे अश्व, वयं त्वां हवामहे आह्वयामः । कीदृशं लाम् । गणपतिं गणानां मध्ये गणपतिं गणरूपेण पालकम् । प्रियाणां वल्लभानां मध्ये प्रिय- पतिं प्रियस्य पालकम् । निधीनां सुखनिधीनां मध्ये निधिपर्ति सुखनिधेः पालकं त्वां हवामहे । हे वसुरूप अश्व, मम पतिस्त्वं भूया इति शेषः । 'प्रक्षालितेषु महिष्यश्वमुपसंविशत्याहमजा- नीति' (का० २० । ६ । १४ ) । प्रक्षालितेषु शोधितेषु पशूनां प्राणेषु पत्नीभिरध्वर्युणा यजमानेन प्राणशोधने कृते महिषी अश्वसमीपे शेते । अश्वदेवत्यम् । हे अश्व, गर्भधं गर्भं दधाति गर्भधं गर्भधारकं रेतः अहम् आ अजानि आकृष्य क्षिपामि । 'अज गतिक्षेपणयोः' लोट् । तं च गर्भधं रेतः आ अजासि भाकृष्य क्षिपसि ॥ १९॥

विंशी ।

ता उ॒भौ च॒तुर॑ः प॒दः सं॒प्रसा॑रयाव स्व॒र्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा॑ वा॒जी रेतोधा रेतो॑ दधातु ॥ २० ॥ उ० ता उभौ । यौ आवां कृतसंकेतौ तौ उभौ त्वं चाहं श्व । चतुरः पदः पादान् । द्वौ तव संबन्धिनौ द्वौ च मम संबन्धिनौ । संप्रसारयाव । एवं हि संबन्धे संवेशप्रकार इत्यभिप्रायः । अधीवासेन प्रच्छादयति । स्वर्गे लोके । 'एष वै स्वर्गो लोको यत्र पशुं संज्ञपयन्ति' । प्रोर्णुवाथाम् ऊर्णोतिराच्छादने । प्रोर्णुवनं कुरुतमित्यध्वर्युराह । अश्वशि- अमुपस्कुरुते । वृषा वाजी वृषा सेता वाजी अश्वः रेतोधा रेतसः धारयिता रेतो दधातु भासितु ॥ २० ॥

।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

म० पूर्वमन्त्रशेषः । तौ त्वमहं च उभौ चतुरः पदः पादा- नावां संप्रसारयाव तव द्वौ मम द्वौ एवं संवेशन प्रकारः 'अधीवासेन प्रच्छादयति स्वर्गे लोक इति' ( का० २० । ६ । १४) । अधीवासेनाश्वमहिष्यौ छादयति अध उपरिष्टाच्चाच्छा- दनक्षमं वासोऽधीवासः । अश्वदेवत्यम् । अध्वर्युर्वदति । हे अश्वमहिष्यौ, युवां स्वर्गे लोकेऽस्यां यज्ञभूमौ प्रोर्णुवाथां वास आच्छादयतम् । 'ऊर्णुञ् आच्छादने' 'एष वै खर्गे लोको यत्र पशुं संज्ञपयन्ति' ( १३ । २ । ८ । ५ ) इति श्रुतेः । 'अश्वशिश्नमुपस्थे कुरुते वृषा वाजीति' (का० २० । ६ । १६ ) । महिषी स्वयमेवाश्व शिश्नमाकृष्य स्वयोनौ स्थापयति । अश्वदेवत्यम् । वाजी अश्वो रेतो दधातु मयि वीर्यं स्थापयतु । कीदृशोऽश्वः । वृषा सेक्ता रेतोधाः रेतो दधातीति रेतोधाः वीर्यस्य धारयिता ॥ २० ॥

।

एकविंशी ।

उत्स॑क्थ्य॒ अव॑गुदं धे॑हि॒ सम॒ञ्ज चोरया वृ॒षन् । यः स्त्रीणां जव॒भोज॑नः ॥ २१ ॥

उ० उत्सवथ्या । गायत्र्याऽश्वं यजमानोऽभिमन्त्रयते । उद्गते सक्थिनी यस्याः सा उत्सक्थी तस्या उत्सवथ्या महिष्याः । अवगुदं धेहि अवाचीनं गुदम् रेतो धेहि सिच । कथमितिचेत् । समर्ध्नि चारया वृषन् संचारय अञ्जिम् । अनक्ति व्यनक्ति पुंस्त्वमित्यञ्जिः पुंस्त्वजननमुक्तम् । हे वृषन् सेक्तः । कथंभूतोऽञ्जिः । यः स्त्रीणां जीवभोजनः यस्मिन्सति स्त्रियो जीवन्तीत्युच्यन्ते । यस्मिंश्च सति भोजनादीन् भोगान् लभ्यते । स जीवभोजनः ॥ २१ ॥

म० 'उत्सवथ्या इत्यश्वं यजमानोऽभिमन्त्रयते' (का० २० । ६ । १७ ) । अश्वदेवल्या गायत्री । हे वृषन् सेक्तः अश्व, महिष्या गुदमव गुदोपरि रेतो धेहि वीर्यं धारय । कीदृश्याः । उत्सवथ्याः उत् ऊर्ध्वे सक्थिनी ऊरू यस्याः सा उत्सक्थी तस्याः । कथं तदाह । अजिं लिङ्गं संचारय । अनक्ति व्यनक्ति पुंस्त्वमित्यञ्जिर्लिङ्गम् । लिङ्गं योनौ प्रवेशय । योऽजिः स्त्रीणां जीवभोजनः जीवयति जीवः भोजयति भोजनः जीव- श्वासौ भोजनच जीवभोजनः । यस्मिन् लिङ्गे योनौ प्रविष्टे

स्त्रियो जीवन्ति भोगांश्च लभन्ते तं प्रवेशय ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

1

य॒काऽस॒कौ श॑कुन्ति॒काऽऽद्दल॒गिति॒ वच॑ति । आ-
हन्ति ग॒भे पसो निग॑गलीति॒ धारका ॥ २२ ॥

उ० इत उत्तरं दशानुष्टुभोऽभिमेथिन्यः । पुंस्त्वजनन- मुक्तम् । द्वितीयोपरिष्टाट्टहती । अत्र च यो मन्त्र भण्यते स तत्र देवतास्वमुपगच्छति । अध्वर्युः कुमारमभिमेथयति । यकासकौ । अकच्प्रत्ययोऽत्र कुत्सायाम् । अङ्गुल्या प्रदर्श- यत्राह । यकाऽसकौ शकुन्तिका । अल्पे कन् प्रत्ययः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४३७

1

अल्पीयसी पक्षिणीव । आहलकू इति प्रकारवचनम् । विवक्षतः वक्तुमिच्छतस्ते तव मुखमिव आहलगिति वञ्चति हलेहले इति ब्रुवन्ती । वञ्चति त्वरितं गच्छति । चपले- इतस्ततश्चलति अग्रभागे सच्छिद्रं लिङ्गं तव मुखमिव त्यर्थः । तस्या अपि आहन्ति । हन्तिर्गत्यर्थः । आगच्छति । । भासते । अतो नोऽस्मान्प्रति मा अभिभाषथाः मा वद तुल्य- अन्तर्भावितण्यर्थो वा । आगमयति प्रवेशयति । अत्यर्थ । त्वात् ॥ २३ ॥ वहन्ति । गभे पसः गभ इति आद्यन्तवर्णविपर्ययः । पसः पसतेः स्पृशतिकर्मणः । भगे शिश्नमाहन्तीत्यर्थः । अथ तदा निगल्गलीति अत्यर्थं शुक्रं मुञ्चति धारका योनिः । यद्वा शब्दानुकरणम् निगल्गलीति गिरते वा । निरिति शिक्षं

योनिः ॥ २२ ॥

म० 'अध्वर्युत्रह्मोद्वातृ होतृक्षत्तारः कुमारीपत्नीभिः संवदन्ते यकासकाविति दशर्चस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां हये-हयेऽसावित्या मन्त्र्यामन्त्र्य' (का० २० । १ । १८ ) । अध्वर्ध्वादयः पञ्च हये हयेऽसाविति संबुद्ध्यन्तनामोच्चारणपूर्वकं संमुखीकृत्य यका- । सकाविति दशर्चसंबन्धिनीभ्यां द्वाभ्यामृग्भ्यां कुमारीपत्नीभिः सहसोपहासं संवदन्ते । तत्र प्रथममध्वर्युः कुमारीं पृच्छति कुमारि हये हये कुमारि यकासकौ शकुन्तिकेत्यर्थः । कुमार्यादिदेवत्या दश तन्मध्ये द्वितीयोपरिष्टादृहती अन्या नवानुष्टुभः । 'अव्ययसर्वनाम्नामकच्प्राक्टेः' ( पा० ५ । ३ । ७१ ) इति अकच् कुत्सायाम् । अल्पा शकुन्तिः शकुन्तिका 'अल्प' ( पा० ५ । ३ । ८५ ) इति कन् । अङ्गुल्या योनिं प्रदर्शयन्नाह । यका या असको असौ शकुन्तिका अल्पपक्षि- णीव आहलक् शब्दानुकरणम् । हले हले इति शब्दयन्ती । वञ्चति गच्छति । स्त्रीणां शीघ्रगमने योनौ हलहलाशब्दो भव- तीत्यर्थः । गमे वर्णविपर्यय आर्षः । भगे योनौ शकुनिस - । दृश्यां यदा पसो लिङ्गमाहन्ति आगच्छति । 'पस इति पसतेः स्पृशतिकर्मणः' ( निरु० ५ । १६ ) इति यास्कः । पुंस् प्रजन- नस्य नाम । हन्तिर्गत्यर्थः । यदा भगे शिश्नमागच्छति तदा- धारका धरति लिङ्गमिति धारका योनिर्निगल्गलीति नितरां गलत वीर्यं क्षरति यद्वानुकरणम् । गलगलेति शब्द करोति ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

य॒कोऽस॒कौ श॑कुन्त॒क आ॒हल॒गिति॒ वञ्च॑ति । विव॑क्ष॒त इव ते॒ मुख॒मध्व॑यो॒ मा न॒स्त्वम॒भिर्भो - पथाः ॥ २३ ॥

यः

उ० अध्वर्युं प्रत्याह कुमारी । यकोऽसकौ । यकः असकौ असौ शकुन्तक इव आहलगिति वञ्चति । तस्याश्लीलं भाषिणः किमन्यत् ब्रवीमि । विवक्षत इव ते मुखम् । असाधु वक्तुमिच्छत इव ते मुखं पश्यामि अतो हे अध्वर्यो, मा नः अस्मान् त्वमभिभाषथाः ॥ २३ ॥

म० कुमारी अध्वर्युं प्रत्याह । अङ्गुल्या शिश्नं प्रदर्शय- म्त्याइ । हे अध्वर्यो, यकः यः असकी असी शकुन्तकः पक्षीव

चतुर्विंशी ।

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽयं॑ वृ॒क्षस्य॑ रोहतः ।

प्रति॑ल॒मति॑ ते पि॒ता ग॒भे मुष्टिम॑तसयत् ॥ २४ ॥

1

उ० ब्रह्मा महिषीमभिमेथति । माता च ते । हे महिषि, यदा माता च तव पिता च तव । अग्रं वृक्षस्य । वार्य- स्येति तद्धितलोपः । वार्क्ष्यस्य पर्यङ्कस्य उपरितनं भागं रोहतः मैथुनार्थमेकं पर्यङ्कमारोहत इति अश्लीलाभिप्रायं वचनम् तदा प्रतिलामीति 'तिल स्नेहने' । स्नेहाम्यहमनेन कर्मणा इति एवमिति प्रकारवचनं वदन् । तव पिता गभे भगे मुष्टिं मुष्ट्याकारं शिनम् अतंसयत् अक्षिपत् । एवं तवोत्पत्तिः ॥ २४ ॥

म० ब्रह्मा महिषीमाह । महिषि हे महिषि, ते तव माता च पुनस्ते तव पिता यदा वृक्षस्य वृक्षजस्य काष्ठमयस्य मञ्चकस्याग्रमुपरिभागं रोहतः आरोहतः तदा ते पिता गभे भगे मुष्टिं मुष्टितुल्यं लिङ्गमतंसयत् तंसयति प्रक्षिपति एवं तवोत्पत्तिरित्यश्लीलम् । 'तसि अलंकृतौ' चुरादिः । लिङ्गमुत्थाने- नालंकरोति वा । किं कुर्वन् । प्रतिलामीति वदन्निति शेषः । 'तिल स्नेहने' तव भोगेन स्त्रियामीति वदन् । एवं तवो - त्पत्तिः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च तेऽये॑ वृ॒क्षस्य॑ क्रीडतः ।
विव॑क्षत इव ते मुखं ब्रह्म॒न्मा त्वं व॑दो ब॒हु ॥ २५ ॥

उ० महिषी प्रत्याह । माता च ते । हे ब्रह्मन्, यदा माता च ते पिता च ते अग्रे वृक्षस्य पर्यङ्कस्य क्रीडतः । तदा स्वमुत्पन्नः । तुल्योत्पत्तिरावयोः । यश्वोभयोर्दोषो न तमेकश्चो- दयितुमर्हति । एवं सति यदसाधु वदितुमिच्छत इव ते मुखं पश्यामि तत् हे ब्रह्मन् मा त्वं वदो बहु ॥ २५ ॥

'

म० सानुचरी महिषी ब्रह्माणं प्रत्याह । हे ब्रह्मन्, तव माता ते पिता च यदि वृक्षस्य वृक्षविकारस्य मञ्चकस्याप्रे क्रीडतः रमेते तदा तवोत्पत्तिरिति तवापि तुल्यम् । 'यत्रो - भयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः । नैकः पर्यनुयोक्त- व्यस्तादृगर्थविचारणे' इति न्यायात्त्वयेदं न वक्तव्यमिति भावः । एवं सत्यपि विवक्षतः वक्तुमिच्छोरिव ते तव मुखं लक्ष्यत इति शेषः । हे ब्रह्मन्, त्वं मा बहु वदः मा ब्रूहि ॥ २५ ॥ षड्विंशी ।

ऊ॒र्ध्वोमे॑नामुच्छ्रय गरौ भार हर॑न्निव ।
अथा॑स्यै॒ मध्य॑मे॒घताशीते वाते॑ पु॒नन्नि॑व ॥ २६ ॥

४३८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३]

उ० उद्गाता वावातामभिमेथयति ऊर्ध्वामेनाम् कंचित्पु- म० होता परिवृक्तामाह । यत् यदा अस्याः परिवृक्तायाः रुषमाह । ऊर्ध्वमेनां वावाताम् उच्छ्रितां कुरु । कथमिव । कृधु हस्वं स्थूलं च शिश्नमुपातसत् उपगच्छेत् योनिं प्रति गिरौ भारं मध्ये निगृह्य हरेत् एवमेनां मध्ये निगृह्य । गच्छेत् 'तंस उपक्षये तदा मुष्कौ वृषणौ इत् एव अस्याः ऊर्ध्वा मुच्छ्रापय । अथ यथेत्येतस्य स्थाने । तथाच उच्छ्रापय योनेरुपरि एजतः कम्पेते । लिङ्गस्य स्थूलत्वाद्योनेरल्पत्वा- यथा अस्या वावाताया मध्यं योनिप्रदेशः एधताम् । 'एध दृषणौ बहिस्तिष्ठत इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । गोशफे जलपूर्णे वृद्धौ' वृद्धिं यायात् अथैनां गृह्णीयाः । शीते वाते पुन । गोः खुरे शकुलौ मत्स्याविव यथा उदकपूर्णे गोः पदे मत्स्यौ न्निव । यथा कृषीवलः धान्यं वाते शुद्धं कुर्वन् ग्रहणमोक्षौ कम्पेते । कृध्विति हखनाम । कीदृश्या अस्याः । अंहुभेयाः झटिति करोति ॥ २६ ॥ अंहु भगं भेद्यं विदार्यं यस्याः सा अंहुभेदी तस्याः, अंहुर्भिद्यते यस्या वा ॥ २८ ॥

म० उद्गाता वावातामाह । कंचिन्नरं प्रत्याह । हे नर, एनां वावातामूर्ध्वा मुच्छ्रापय उच्छ्रितां कुरु । कथमिव । गिरौ भारं हरन्निव । यथा कश्चित् गिरौ पर्वते भारं हरन् पर्वतोपरि भारमारोपयन् यथा तमुच्छ्रयति तथैनामूर्ध्वा कुरु । कथ- मूर्ध्वा कार्या तदाह । अथेति निपातो यथार्थः । यथा अस्यै अस्या वावाताया मध्यमेधतां योनि प्रदेशो वृद्धिं यायात् । यथा योनिर्विशाला भवति तथा मध्ये गृहीत्वाच्छ्रापयेत्यर्थः । दृष्टान्तान्तरमाह । शीते वाते पुनन्निव । यथा शीतले वाय वाति पुनन्धान्यपवनं कुर्वाणः कृषीवलो धान्यपात्रं यथा ऊर्ध्वं करोति तथेत्यर्थः ॥ २६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

ऊ॒र्ध्वमे॑न॒मुच्छ्रयताद्द्वि॒रौ भार हर॑न्निव । अथा॑स्य॒
मध्य॑मे॒जतु॒ श॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व ॥ २७ ॥

उ० वावाता प्रत्याहोद्गातारम् । भवतोप्येतदेवम् । ऊर्ध्वमेनम् । उद्गातारमुच्छ्रयतात् उच्छूापय । अत्र स्त्री पुरु पायते । गिरौ भारं हरन्निव । अथैवं क्रियमाणस्यास्य मध्यं प्रजननम् एजतु चलतु । अथैनं निगृहीष्व शीते वाते पुन- निव यवान् ॥ २७ ॥

म० वावातोद्गातारं प्रत्याह । भवतोऽप्येतत्समानम् । हे
नर, एनमुद्गातारमूर्ध्वमुच्छ्रयतात् ऊर्ध्वं कुरु । गिरौ भारमिति
पूर्ववत् । अथ यथास्य उद्गातुर्मध्यं लिङ्गमेजत् कम्पताम् 'एजु-
कम्पने' लोट् । शीते वाते उक्तम् ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

यद॑स्या अद्दुभेया॑ कृ॒धु स्थूलमु॒पात॑सत् । मुष्काविद॑स्या एजतो गोश॒फे श॑नु॒लाविव ॥ २८ ॥ उ० होता परिवृक्तामभिमेथयति । यदस्याः । यत् यदा अस्याः परिवृक्तायाः । अंहुभेद्याः अल्पयोनेः । अंहुः हन्तव्यः भेद्यप्रदेशः प्रजननमस्या इति अंहुभेदी तस्या: अंहुभेद्याः । कृधु इति हस्वनाम । हस्वं शिश्नम् स्थूलं च उपातसत् उप सङ्गच्छेत् । अथ तदा अल्पत्वात् योनेः स्थूलत्वात् हस्वत्वाच्च दुःप्रजननस्य । मुष्कौ वृषणौ इत् एवम् अस्याः प्रजननस्यो - परि एजतः । ' एजु कम्पने' कम्पनं कुरुतः । कथमिव गोशफे गोष्पदे उदकपूर्णे । शकुलाविव मत्स्याविव ॥ २८ ॥

।

i

एकोनत्रिंशी ।

यद्दे॒वासो॑ ल॒लाम॑गुं प्रवि॑ष्टा॒ीमिन॒मावि॑षुः । स॒क्ना
दे॑दिश्यते॒ नारी॑ स॒त्यस्या॑भि॒भुवो॑ यथा ॥ २९ ॥

उ० परिवृक्ता प्रत्याह । यद्देवासः । होतृप्रमुखान् सर्वा- नैव ऋत्विजः परिवदति । यदा एते देवासः शिश्नदेवाः शिश्नक्रीडनाः । ललामगुम् । ललामेति सुखमभिधी- यते । सुखं कर्तुं गच्छतीति ललामगुः शिश्नम् । यद्वा लला- मेति पौण्ड्रमभिधीयते । शिश्नं हि योनिं प्रविशत् पौण्डूं भवति । प्रविष्टीमिनम् प्रवेश्य विष्टभ्य च । आविषुः आलिङ्गनचुम्बनादिभिर्निगृह्णीयुर्नारीम् । अथFINIT देदिश्यते नारी सक्थिकृतेन कुटिलगमनेन निर्दिश्यते लक्ष्यते नारी । नहि तस्याः किंचिदव्याप्तं पुरुषेण भवति अन्यत्र सक्क्ष इत्यभिप्रायः । कथमिव सत्यस्याक्षिभुवो यथा । द्विप्रकारं सत्यम् अक्षिप्रभवमनक्षिप्रभवं चेति । अक्षिग्राह्यमक्षिप्रभवम् । तत्र हि सर्व व्याप्तं भवति । अन- क्षिप्रभवं श्रोत्रग्राह्यम् । तत्तु साकाङ्कं वक्तुराप्ततामपेक्षते । अतो विशिनष्टि अक्षिभुव इति । सत्यस्य अक्षिभुवो यथा अवितथत्वं तथेति ॥ २९ ॥

म० परिवृक्ता होतारमाह । यत् यदा देवासः देवाः दीव्यन्ति क्रीडन्ति देवा होत्रादय ऋत्विजो ललामगुं लिङ्गं प्र आविषुः योनौ प्रवेशयन्ति । 'अव रक्षे गतौ कान्तौ तृप्तौ प्रीती द्युतौ श्रुतौ । प्राप्तौ श्लेषेऽर्पणे वेशे भागे वृद्धी गृहे वधे ॥'इत्युक्तेरत्रावधातुः प्रवेशनार्थः । लुङ् 'छन्दसि लुडडिट: ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति वर्तमाने लुङ् 'व्यवहिताश्च' ( पा० १।४।८२ ) इति प्रोपसर्गेण व्यवधानम् । ललामेति सुख- । नाम । ललाम सुखं गच्छति प्राप्नोति ललामगुः शिश्नः । यद्वा ललामं पुण्ड्रं गच्छति ललामगुः लिङ्गं योनिं प्रविशदुत्थितं पुड्राकारं भवतीत्यर्थः । कीदृशं ललामगुम् । विष्टीमिनं 'ष्टीम क्लेदे' विशेषेण स्तीमनं क्लेदनं विष्टीमः घञ्प्रत्ययः विष्टीमः क्लेदोऽस्यास्ति विष्टीमी तम् ' अत इनिठनौ' ( पा० ५ । २ । ११५ ) इत्यस्त्यर्थे इनिप्रत्ययः । शिश्नस्य योनिप्रवेशे क्लेदनं भवतीत्यर्थः । यदा देवाः शिश्रक्रीडिनो भवन्तो ललामगुं योनौ प्रवेशयन्ति तदा नारी सक्ना करुणा करुभ्यां देदिश्यते

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४३९

निर्दिश्यते अत्यन्तं लक्ष्यते । दिश्यतेर्यङ्प्रत्ययः । भोगसमये म० पालागली क्षत्तारमाह । यदा हरिणो यवमत्ति तदा सर्वस्य नार्यङ्गस्य नरेण व्याप्तत्वादूरुमात्रं लक्ष्यते इयं नारी - बहु यथा तथा पशुं पुष्टं न मन्यते । इदं भवतोऽपि तुल्यम् । त्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । सत्यस्याक्षिभुवो यथेति । सत्यं द्विवि- इयान् विशेषः । यत् यदा शूद्रः अर्यायै अर्याया वैश्याया जारो धम् अक्षिभ्यां भवतीत्यक्षिभु प्रत्यक्षं । एकं च श्रोत्रग्राह्यम् ॥ भवति तदा वैश्यः पोषं पुष्टिं नानुमन्यते मम स्त्री पुष्टा जातेति षष्छ्यौ तृतीयार्थे । भवति यथा कश्चिदक्षिभुवा प्रत्यक्षेण सत्येन । नानुमन्यते किंतु शूद्रेण नीचेन भुक्तेति क्लिश्यतीत्यर्थः । निर्दिश्यते तत्र विश्वासो भवति तथा उरुणा दृष्टेन नारीति अश्लील भाषणं समाप्तम् ॥ ३१ ॥ लक्ष्यत इत्यर्थः । श्रोत्रग्राह्ये तु सत्ये वक्तुराप्ततमत्वमपेक्षि- तम् ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

द्वात्रिंशी ।

द॒धि॒क्राव्णो॑ अकारिषं जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिन॑ः ।

यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पृ॒ष्ठ॑ प॒शु॒ मन्य॑ते । शूद्रा सु॒र॒भि नो॒ो मुर्खा कर॒त्प्र ण॒ आयु॑षि तारिषत् ॥३२॥
यदजा न पोर्षाय धनायति ॥ ३० ॥

उ० क्षत्ता पालागलीमभिमेथयति । यद्धरिणः । यदा हरिणो मृगः यवं सस्यम् अत्ति भक्षयति । अथ तदा क्षेत्री । न पुष्टं पशु । पशुमिति प्राप्ते विभक्तिलोपः । पुष्टं पशुम् मन्यते अवगच्छति । मम क्षेत्रं भक्षितमिति यथा । एवं शूद्रा यत् यस्य शूद्रस्य भर्तुः । अर्थजारा अर्यः वैश्यः जारो यस्याः सा भर्यजारा भवेत् तदा स शूद्रः क्षेत्री । न पोषाय ममैतदिति मन्यते । नच तस्यां धनायति धनमित्र च तां न मन्यते परस्योपभोग्यत्वात् ॥ ३० ॥

उ० ऋत्विजो यजमानश्च सुरभिमतीमृचमन्तत आहुः वाचमेवं पुनन्ति । दधिक्राव्णः । अनुष्टुब्वैश्वदेवया । यत् दधिक्राव्णः अश्वस्य संस्कारार्थमलीलभाषणं अकारिषं अका- र्षम् अकार्ष्म कृतवन्तः । वचनव्यत्ययः एकवचनस्य स्थाने बहुवचनं बोध्यम् । उपरिष्टाद्वहूनि पदानि बहुवचनान्तानि । दृश्यन्ते । किंभूतस्य दधिक्राव्णः । जिष्णोः जेतुः अश्वस्य अश- नस्य व्यापिनः वाजिनः । 'ओविजी भयचलनयोः' वेजनवतः तत्र सुरभीणि सुगन्धीनि । अश्लीलभाषणेन हि दुर्गन्धीनि मुखानि भवन्ति पापहेतुत्वात् । नः अस्माकं मुखानि । निकारलोपश्छान्दसः । करत् करोतु यज्ञ इत्यध्याहारः । किंच । प्राणः आयूंषि तारिषत् । प्रतारिषत् प्रवर्धयतु च नः अस्माकम् । बहुवचनं बालयौवनवृद्धवयोपेक्षम् ॥ ३२ ॥

म० क्षत्ता पालागलीमाह । यत् यदा हरिणो यवमत्ति मृगो यदा क्षेत्रस्थं धान्यं भक्षयति तदा क्षेत्री पशु पशुं हरिणं पुष्टं न मन्यते मम धान्यभक्षणेन पशुः पुष्टो जातः सम्यगिति न जानाति किंतु मदीयं क्षेत्रं भक्षितमिति दुःखी भवती- म० 'महिषीमुत्थाप्य पुरुषा दधिक्राव्ण इत्याहुः ' ( का० स्यर्थः । पशुशब्दात् 'सुपां सुलुक्' इत्यमो लुक् । एवं शूद्रा । २० । ६ । २१ ) । महिषीं यजमानस्य प्रथमपरिणीतां पत्नी- शूद्रजातिः स्त्री यदा अर्थजारा भवति 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' मश्वसमीप सुप्तामुत्थाप्य पुरुषा अध्वर्युब्रह्मोद्गातृ होतृक्षत्तारो मन्त्रं ( पा० ३ । १ । १०३ ) इति निपातनादर्यो वैश्यो जार उप- पठेयुरिति सूत्रार्थः । वामदेवात्मजदधिक्रावदृष्टाश्वदेवत्यानुष्टुप् । पतिर्यस्याः सा अर्यजारा । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः' ( पा० वयमध्वर्यादयः अकारिषमकार्ष्म कृतवन्तः । वचनव्यत्ययः । ४। १ । ४ ) इति शूद्राज्जात्यर्थे टाप् । वैश्यो यदा शूद्रां गच्छति । अश्लीलभाषणमिति शेषः । किमर्थम् । अश्वस्य संस्कारायेति तदा शुद्रः पोषाय न धनायते पुष्टिं न गच्छति मद्भार्या वैश्येन । शेषः । अश्वसंस्कारायाश्लील भाषणं कृतवन्त इत्यर्थः । कीदृश- भुक्ता सती पुष्टा जातेति न मन्यते किंतु व्यभिचारिणी जातेति दुःखितो भवतीत्यर्थः । ' अशनायोदन्य-' ( पा० ७ । ४ । ३४ ) इति क्यचि धनायतीति इच्छार्थे निपातः ॥ ३० ॥

स्याश्वस्य । दधिक्राव्णः दधाति धारयति नरमिति दधिः 'आहगमहन -' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति किप्रत्ययः । दधिः सन् क्रामतीति दधिक्रावा । तस्य 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति वनिप् प्रत्ययः 'विड्वनोरनुनासि- यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पुष्ट॑ व॒ह॒ मन्य॑ते । शूद्रो जयनशीलस्य । वाजिनः वजति गच्छतीति वाजी बाजोऽस्यास्तीति कस्यात्–' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इति धातोराकारः । जिष्णोः

एकत्रिंशी ।

यद॒र्या॑यै जारो न पोष॒मनु॑मन्यते ॥ ३१ ॥

·

वा वाजी तस्य च नोऽस्माकं मुखा मुखानि सुरभि सुरभीणि करत् करोतु यज्ञ इति शेषः । अश्लील भाषणेन दुर्गन्धं प्राप्तानि मुखानि सुरभीणि यज्ञः करोत्वित्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'सुरभि -

उ० पालागली प्रत्याह । यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्टं बहु मन्यते क्षेत्रीति । यदुक्तं भवतोप्येतदेवमिति सोल्लुण्ठमाह । इयांस्तु विशेषः । शूद्र यत् अर्यायै अर्यायाः वैश्यायाः जारः ! मतीमृचमन्ततोऽन्वाहुवचमेव पुनन्तः' ( १३ । २ । ९ । ९ ) जारयिता । तदा क्षेत्री वैश्यः आत्मनः पोषं नानुमन्यते । इति । सुरभिशब्दाद्विभक्तिलोपः । किंच नोऽस्माकमायूंषि नहि सा तस्य पोष्या निकृष्टश्व शूद्रः उत्कृष्टा वैश्या इति । जीवनानि बाल्ययौवनवार्धकानि प्रतारिषत् प्रतारयतु प्रवर्ध- समाप्तमश्लील भाषणम् ॥ ३१ ॥ यतु । लेटि रूपम् ॥ ३२ ॥

४४०

त्रयस्त्रिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

गाय॒त्री त्रि॒ष्टुब्जग॑त्यनु॒ष्टु॑प्प॒ङ्क्तया सह । बृह॒त्यु-
ष्ण कुप सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ ३३ ॥

उ०

पढयोसि पथं कल्पयन्ति । गायत्री त्रिष्टुप् षड्- भिर्ऋऋग्भिः । तत्राद्या उष्णिक् चतस्रोऽनुष्टुभः परा त्रिष्टुप् । गायत्री च त्रिष्टुप् च जगती च अनुष्टुप् च पङ्क्तया सह बृहती च । उष्णिहा सह ककुप् च । सूचीभिः शम्यन्तु स्वाम् हे अश्व, मनमगानामभेदेन (?) वर्त्मनि दर्शनं सूचीभिः क्रियते तेन पथा असिः प्रवर्तते ॥ ३३॥

म० 'तिस्रः पढ्योऽसि पथान्कल्पयन्त्यश्वस्य' सूचीभिर्लोह - राजतसौवर्णीभिर्मणिसंख्याभिर्गायत्रीत्रिष्टुमिति द्वाभ्यां द्वाभ्याम् ( का० २० । ७ । १ ) । गायत्री त्रिष्टुबिति षडृचे द्वाभ्यां द्वाभ्यामृग्भ्यां महिष्यायास्तिस्रः पत्न्यः ताम्ररूप्यखर्णमयीभिः प्रत्येकमेकाधिकशतसंख्याभिः सूचीभिरश्वाङ्गेऽसेः शासस्य मार्गान्कुर्वन्ति । शासस्य सुखप्रवेशाय सूचीभिर्वितुद्य वितुद्याश्व- त्वचं जर्जरीकुर्वन्तीति सूत्रार्थः । अश्वदेवत्याः षडृचः आयो- ष्णिक् । हे अश्व, गायत्री त्रिष्टुप् जगती अनुष्टुप् पङ्कया सह बृहती उष्णा सह ककुप् एतानि छन्दांसि सूचीभिरेताभिः । त्वां शम्यन्तु संस्कुर्वन्तु । विकरणव्यत्ययः । असिपथार्थ लग्मे- दनं संस्कारः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

द्विप॑दा॒ यश्चतु॑ष्पद॒स्त्रप॑दा॒ यश्च॒ पप॑दाः । विच्छ॑न्दा॒ यश्च॒ सच्छेन्दाः सुचीभिः शम्यन्तु

त्वा ॥ ३४ ॥

उ० द्विपदा याः । याः द्विपदाः याश्च चतुष्पदाः याश्च । त्रिपदाः याश्च षट्पदाः । याश्च विच्छन्दाः विगतं छन्दो याभ्यस्ताः । विषमाक्षराः विषमपदाः छन्दोलक्षणेनानभि- संबद्धाः । याश्च सच्छन्दाः अन्यूनातिरिक्ताक्षराश्छन्दसां जातयः ताः सर्वाः सूचीभिः शम्यन्तु त्वाम् ॥ ३४ ॥

म० चतस्रोऽनुष्टुभः । द्वे पदे यासां ता द्विपदाः याः चतु- ष्पदाः याः त्रिपदाः याः षट्पदाः याः विच्छन्दाः विगतं छन्दो याभ्यस्ताः छन्दोलक्षणहीनाः याः सच्छन्दाः छन्दोलक्षण- युताः ताः सर्वाः छन्दोजातयः हे अश्व, सूचीभिः त्वां शम्यन्तु ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

तमाः । मैघीः मेघे भवाः विद्युतः तदुत्पन्ना याश्च वाचः ताः सर्वाः सूचीभिः शम्यन्तु । शमनेन हविः कुर्वन्तु त्वाम् ॥ ३५ ॥

म० महत् नाम यासां ता महानाभ्यः शक्कर्य ऋचः । रेवत्यः ऋचः यस्यामृचि रैवतं साम गीयते सा रेवती । विश्वाः सर्वाः आशा दिशः । कीदृश्य आशाः । प्रभूवरीः प्रभवन्ति सर्वभूतानि धारयितुं समर्था भवन्ति प्रभूवर्यः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति वनिप् 'ऋन्नेभ्यः-' ( पा० ४ । १ । ५ ) इति ङीप् 'वनो र च - ' ( पा० ४ । १ । ७ ) इति तस्य रेफः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । मेघे भवा मैध्यः । पूर्व- सवर्णः । मेघोत्था विद्युतः वाचो वेदलक्षणा अन्या अपि । एताः सर्वाः सूचीभिः हे अश्व, त्वां शम्यन्तु हविः कुर्वन्तु ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

नार्य॑स्ते॒ पढ्यो॒ो लोम॒ विचिन्वन्तु मनी॒षया॑ ।

दे॒वानां॒ पत्न्यो॒ दिश॑ः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ ३६ ॥

उ० नार्यस्ते । नृणामपत्यानि बहूनि स्त्रीलक्षणानि नार्यः । ते तव । पढ्यः यजमानस्य पढ्यः । लोम लोमानि विचि- न्वन्तु पृथक्कुर्वन्तु । मनीषया मनस इच्छया मनसः पर्या- लोचनेन । देवानां च याः पढ्यः दिशः ताः सर्वाः सूचीभिः शम्यन्तु शमनेन हविष्कुर्वन्तु त्वाम् ॥ ३६ ॥

म० हे अश्व, नार्यः नृणामपत्यानि स्त्रियः ते तव लोम रोमाणि मनीषया मनसः इच्छया विचार्य विचिन्वन्तु पृथक्-

कुर्वन्तु । रोमेल्लत्र जातावेकवचनं विभक्तिलोपो वा । कीदृश्यो

नार्यः । पत्न्यः पत्युर्नो यज्ञसंयोगे' ( पा० ४। १ । ३३ )
इति नकारः । यजमानभार्या महिष्याद्या इत्यर्थः । किंच
देवानामिन्द्रादीनां पन्यः दिशः प्राच्याद्याः सूचीभिः त्वां
शम्यन्तु ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

रजता हरिणी : सीसा युज युज्यन्ते॒ कर्म॑भिः । अश्व॑स्य वा॒जिन॑स्त्व॒चि सिमा॑ः शम्यन्तु॒ श- म्यन्तीः ॥ ३७ ॥

उ० रजता हरिणीः । रजतसुवर्णसीसमय्यः सूच्यः । युजः सहयोजनाः । युज्यन्ते कर्मभिः सीमालक्षणैः याः ताः अश्वस्य वाजिनः वेजनवतः स्वचि रोमसु सीमा: । म॒हाना॑न्यो रे॒वत्यो॒ विश्वा॒ आशा॑ म॒भूव॑रीः । समाशब्दः सीमपर्यावो मर्यादावचनः । सीमानं कुर्वाणाः शम्यन्तु हविः कुर्वन्तु । शम्यन्तीः ह विष्कुर्वाणाः अश्वम् ॥३७॥ मैर्ध॑वि॒द्युत॒ वाच॑ः सु॒चीभि॑ः शम्यन्तु॒ त्वा ॥ ३५ ॥ म० रजताः रजतमय्यः हरिणीः हरिण्यः सुवर्णमय्यः उ० महानाम्नयो रेवत्यः । महानाम्नय ऋचः शाक्कर्य इति । सीसाः सीयं ताम्रं तन्मय्यः । 'त्रय्यः सूच्यो भवन्ति लोह- या भण्यन्ते । रेवत्य एता अपि रेवत्यः । रेवतं तासु साम । मध्यो रजता हरिण्यः दिशो वै लोहमय्योऽवान्तरदिशो रजता भवति । विश्वाः सर्वाः आशा दिशः । प्रभूवरीः प्रभूत ऊर्ध्वा हरिष्यस्ताभिरेवैनं कल्पयन्ति' ( १३ । २ । १०१६ )

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४४१

इति श्रुतेः । सूचीनां दिग्रूपत्वादश्वसंस्कारक्षमत्वम् । ताः सूच्यः तस्मिन्पक्षे प्रतार्यते । ऋतवस्ते । ऋतवश्च तव शमितारः कर्मभिः अश्वदेहे सीमाकरणलक्षणैः युज्यन्ते योगं प्राप्नुवन्ति । ऋतुथा ऋतावृतौ काले काले पर्व पर्वणि । संवत्सरस्य सीमाकरणयोग्या भवन्तीत्यर्थः । कीदृइयस्ताः । युजः युज्यन्ते च तेजसा । शमीभिः कर्मभिः शम्यन्तु शमनेन हविर्भाव - ता युजः संयुताः । एकीभूता इत्यर्थः । ताः सूच्यो वाजिनो । मापादयन्तु त्वां । हे अश्व, यदा तु कः त्वां विशासितुं वेगवतोऽश्वस्य त्वचि सिमाः सीमारेखाः शम्यन्तु सम्यक् कुर्वन्तु । समर्थो मनुष्य एवं व्याख्यातं तदा ऋतवो देवाः ते शमि- सिमाशब्दः सीमापर्यायः । कीदृश्यस्ताः । शम्यन्तीः शम्यन्त्यः तार इत्येवं व्याख्येयम् ॥ ४० ॥ संस्कारं कुर्वाणाः ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒ यवं॑ चि॒द्यथा दान्य॑नुपूर्वं वि॒यं । इ॒पां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒हि॑िषा॒ नम॑उक्ति॒ यज॑न्ति ॥ ३८ ॥

उ० कुविदङ्गेति व्याख्यातम् ॥ ३८ ॥

म० इयं व्याख्याता (अ० १० । क० ३२ ) ॥ ३८ ॥
एकोनचत्वारिंशी ।
कस्त्वाऽऽच्छ्रय॑ति॒ कस्त्वा॒ विशा॑स्ति॒ कस्ते॒ गात्राणि
शम्यति । क उ ते शमिता कविः ॥ ३९ ॥

उ०

अश्वं विशास्ति अनुवाकेन षट्टचेन । तत्राद्या गायत्री परा अनुष्टुभः । कस्त्वा । कः प्रजापतिः त्वाम् आच्छयति । 'छो छेदने' । आच्छिनत्ति त्वचः । कश्च प्रजापतिः त्वां विशास्ति त्वचा वियोजयति । कश्च प्रजापतिः ते तव गात्राणि शरीराणि शम्यति शमनेन हविर्भावमापादयति । क उ ते प्रजापतिरेव ते शमिता कवि: मेधावी क्रान्त- दर्शनः । यद्वा प्रश्नरूपोऽयं मत्रः । कोऽयं मनुष्यः स्वाम् आच्छयति कश्च त्वां विशास्ति कश्च ते गात्राणि शम्यति । कश्च उ ते शमिता कविः । न कश्चिदपीत्यभिप्रायः । उः पादपूरणः ॥ ३९ ॥

म० 'अश्वं विशास्त्यनुवाकेन कस्वाऽऽच्छ्यतीति' ( का ० २० । ७ । ६ ) । षडृचेनानुवाकेनाश्वं विशास्ति अश्वोदरं पाठ- यति मेदस उद्धरणाय । वपाया अभावात् उदरमध्यस्थं स्त्यानं घृताभं घनं श्वेतं मांसं मेद इति सूत्रार्थः । अश्वदेवत्याः षट्टचः । आद्या गायत्री । हे अश्व, कः प्रजापतिः त्वा त्वामाच्छयति छिनत्ति । 'छो छेदने' लट् 'ओतः श्यनि' ( पा० ७ । ३ । ७१ ) इति ओकारलोपः । हे अश्व, कः वां विशास्ति त्वचा । वियोजयति । ते तव गात्राणि कः शम्यति शमनेन हविः करोति । कः उ कश्च प्रजापतिरेव कविर्मेधावी ते तव शमिता । शमयिता । प्रजापतिरेव सर्वं करोति नाहमित्यर्थः ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

I

ऋ॒तव॑स्त॒ ऋतु॒था पत्र॒ शमि॒तरो॒ विशा॑सतु । म॑व॒त्स॒रस्य॒ तेज॑सा श॒मीभि॑ः शम्यन्तु त्वा ॥ ४० ॥ उ० यस्मिन् पक्षे कस्त्वा प्रजापतिस्त्वेति व्याख्यातं

५६ य० उ०

म० पञ्चानुष्टुभः । हे अश्व, ऋतवः शमितारः ऋतुथा ऋतौ ऋतौ काले काले ते तव पर्वणि पर्वणि अस्थिग्रन्थीन् शमीभिः कर्मभिः विशासतु भिन्नानि कुर्वन्तु । केन संवत्सरस्य संवत्सरात्मकस्य कालस्य तेजसा । किंच ऋतवः त्वा त्वां शम्यन्तु पर्व विशासनेन हविः कुर्वन्तु ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

अ॒र्धमा॒साः परू॑षि ते॒ मास॒ा आच्छय॑न्तु॒ शम्य॑न्तः । अ॒होरा॒त्राणि॑ म॒रुतो विलिष्ट सूद- यन्तु ते ॥ ४१ ॥

उ० अर्धमासाः पक्षाः मासाश्च ते तव परूंषि पर्वाणि आच्छयन्तु आच्छिन्दन्तु । शम्यन्तः शमनेन हविर्भावमा- पादयन्तः । किंच । अहोरात्राणि मरुतश्च विलिष्टं दुःश्लिष्टं सूदयन्तु । 'पूद क्षरणे' पठितोऽपीह संधाने वर्तते वाक्य- योगात् । संदधन्तु ते तव ॥ ४१ ॥

अर्धमासाः पक्षाः मासाथ तदभिमानिनो देवाः म० शम्यन्तः संस्कुर्वन्तः सन्तो हे अश्व, ते तव परूंषि पर्वाणि आच्छन्तु समन्ताच्छिन्दन्तु । 'ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी' इति कोशः । किंच अहोरात्राणि अहोरात्राभिमानिदेवा मरुतश्च देवाः ते तव विलिष्टं 'लिश अल्पीभावे' विशेषेणाल्पमङ्गम् तत् सूदयन्तु संदधतु 'सूद क्षरणे' अत्र सन्धानार्थः व्यर्थं मास्तु ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

दैव्या॑ अध्व॒र्य॑व॒स्त्वाच्छय॑न्तु॒ वि च॑ शासतु ।
गात्राणि पर्व॒शस्ते॒ समा॑ कृ॒ण्वन्तु॒ शम्य॑न्तीः ॥४२॥

उ० दैव्या अध्वर्यवः । ये च दैव्या दिव्या अध्वर्यवः अश्विप्रभृतयः ते च त्वा त्वाम् आच्छयन्तु विच शासतु चकारो भिन्नक्रमः । विशासतु च । किंच गात्राणि पर्वशः ते तव सिमाः मर्यादाः कृण्वन्तु कुर्वन्तु । शम्यन्तीः मर्या- दादर्शनेन शमनं कुर्वाणाः ॥ ४२ ॥

म० देवानामिमे दैव्याः अश्विनौ देवानामध्वर्यू इत्युक्त- त्वात् अश्वप्रभृतयो देवसंवन्धिनोऽध्वर्यवः हे अश्व, वा लामा- हविः कुर्वन्तु । किं ते तव गात्राणि । विभक्तिव्यत्ययः। च्छयन्तु आच्छिन्दन्तु विशासतु च । चकारो भिन्नक्रमः । गात्रेषु शरीरेषु पर्वशः पर्वणि पर्वणि सिमाः सीमा मर्यादाः

४४२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

कृण्वन्तु कुर्वन्तु । 'कृ करणे' स्वादिः । कीदृशीः सीमाः । होमात्प्राक् च चतुर्ऋग्भिः पूर्ववदुक्तिप्रत्युक्त्या सदोमध्ये
शम्यन्तीः संस्कुर्वाणाः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

द्यौस्ते॑ पृथि॒व्य॒न्तरि॑क्षं वा॒युरिछद्रं पृ॑णातु ते सूर्य॑स्ते॒ नक्ष॑त्रैः स॒ह लो॒कं कृणोतु साधुया ॥ ४३ ॥ द्यौस्ते द्यौश्च ते तव पृथिवी च अन्तरिक्षं च वायुश्च छिद्रं पृणातु पूरयतु ते । किंच । सूर्यश्च ते तव नक्षत्रैः सह लोकं स्थानं कृणोतु । साधुया साधुम् । द्वितीयार्थे या

उ०

छान्दसः ॥ ४३ ॥

म०

।

द्यौः स्वर्गः पृथिवी अन्तरिक्षं लोकत्रयाभिमानिनो देवाः अग्निवायुसूर्याः वायुरन्योऽपि शरीरस्थः प्राणादिः हे अश्व, ते तव छिद्रं पुणातु । वचनव्यत्ययः पृणन्तु पूरयन्तु । यत् न्यूनं तत् पूरयन्तु । किंच नक्षत्रैः सह नक्षत्रयुक्तः सूर्यः ते तव साधुया साधुं समीचीनं लोकं कृणोतु करोतु । 'सुपां सुलुक्' इत्यादिना साधुशब्दात्परस्यामो यादेशः । सूर्यस्ते उत्तमं लोकं ददात्वित्यर्थः ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी ।

श॑ ते॒ परे॑भ्यो॒ गात्रे॑भ्य॒ः शम॒स्त्वव॑रेभ्यः । शम-
स्थभ्यो॑ म॒ज्जभ्यः॒ शव॑स्तु॒ त॒न्यै॒ तव॑ ॥ ४४ ॥

उ०

गवा होता अध्वर्युश्च संवादं कुरुतः । अष्टादश ऋचो ब्रह्मो- घसंज्ञाः । ब्रह्मोद्यं परस्परं संवादः । आद्याश्चतस्रोऽनुष्टुभः का

खिदित्यायाश्च (५३) अनुष्टुभः । होताध्वर्युं पृच्छति ।

व्याख्याता ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

सूर्य एकाकी च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑ः । अ॒ग्निहि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒व॒प॑नं म॒हत् ॥ ४६ ॥ तं प्रत्याह । सूर्य एकाकी चरति । अग्रे व्या-

उ०

ख्यातौ ॥ ४६ ॥

म० व्याख्याता ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

कि्स्व॒त्सूर्य॑समं॒ ज्योति॒ कि स॑मु॒द्रस॑म॒ सः । किस्वित्पृथि॒व्यै॒ वर्षीय॒ कस्य॒ मात्रा न विद्यते ॥ ४७ ॥

1

उ० अध्वर्युर्होतारं पृच्छति । किं स्वित्सूर्यसमं
ज्योतिः । किंच समुद्रसमं सरः । किंस्वित्पृथिव्यै पृथिव्याः
वर्षीयः महत्तरम् । कस्य च मात्रा परिमाणं न विद्यते
नास्ति ॥ ४७ ॥

,

म० अध्वर्युतारं पृच्छति । हे होतः विदिति तर्के । सूर्यसमं सूर्यमण्डलतुल्यं ज्योतिः तेजः किं तत् ब्रूहि । समुद्र- समं सरः किं खित् । पृथिव्यं पृथिव्याः सकाशात् वर्षीयः महत्तरं किं खित् । ' प्रियस्थिर -' ( पा० ६ । ४ । १५७) इत्यादिना वृद्धस्य वर्षादेशः । कस्य मात्रा परिमाणं न विद्यते ॥ ४७ ॥

शं ते सुखं ते तव अस्तु । हे अश्व, परेभ्यः गात्रेभ्यः । शं सुखम् अवरेभ्यः अस्तु । शम् अस्थभ्यः अस्थिभ्यः मज्जभ्यश्च अस्तु । शं चास्तु तन्वै शरीराय । षष्ट्यर्थे छन्दसि चतुर्थी वक्तव्येति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । तन्वाः तव ॥४४॥ म० हे अश्व, ते तव परेभ्योऽवयवेभ्य उच्चभ्यः शिर- आदिभ्यः शं सुखमस्तु । अवरेभ्यः अधःस्थेभ्यश्च पादादिभ्यो गात्रेभ्यः शमस्तु । अस्थभ्यः तवास्थिभ्यश्च शमस्तु । 'अस्थि- दधि-' ( पा० ७ । १ । ७५ ) इत्यस्यानुवृत्तौ 'छन्दस्यपि । दृश्यते' ( पा० ७ । १ । ७६ ) इति सूत्रेण हलादावप्यस्थि- शब्दस्यानङादेशः । मजभ्यः पृष्ठधातुभ्योऽपि शमस्तु । किंब । इन्द्रः हुना तव तन्वै तन्वाः सर्वस्यापि शरीरस्य रामु सुखमेवास्तु । षष्ठी चतुर्थ्यर्थे । आशिषि वा चतुर्थी । उ एवार्थे ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी । कः स्वि॑द्रेाकी च॑रति॒ क उ॑ स्वज्ञायते॒ पुन॑ः । કે क्रि् स्वि॑द्वि॒मस्य॑ भेष॒जं वि॑ित्र॒वप॑नं॑ म॒हन् ॥ ४५ ॥ उ० इत उत्तरं ब्रह्मोद्यमष्टादशर्चम् । तत्राद्याश्चतस्रोऽनु- शुभः कास्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्याद्याश्च चतस्रोऽनुष्टुभः त्रिष्टु भोऽन्याः । होताध्वर्युं पृच्छति कः स्विदेकाकी इति ॥ ४५ म० 'प्राग्वपाहोमाद्धोताध्वर्युश्च सदसि संवदेते चतसृभिः ' का २० । ७ । १० ) । कः खिदेकाकीति पूर्ववत् । वपा- १ उत्तरप्रत्युत्तरैः परस्परं संवादो ब्रह्मोद्यम्

॥

द्यते

अष्टचत्वारिंशी ।

सर॑ः ।

त्र॒ह्म॒ सूर्य॑समं॒ ज्योति॒र्या॑ः स॑मु॒द्रस॑म॒ पृथि॒व्यै वर्षीयान् गोस्तु मात्रा न-

॥

४८ ॥

उ० तं प्रत्याह । ब्रह्मसूर्यसमम् । ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा
सूर्य समं ज्योतिः । द्यौः समुद्रसमं सरः । इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान्
महत्तरः । गोस्तु मात्रा न विद्यते । गवा हि यज्ञो धार्यंते । स
जातः कारणं भवतीत्येतदभिप्रायम् । पृथिवी वा गौः ॥ ४८ ॥

म० होता प्रत्याह सूर्यसमं ज्योतिर्ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं च । समुद्रसमं सरो द्यौरन्तरिक्षं यतो दृष्टिर्भवति । पृथिव्यै पृथिव्याः सकाशात् इन्द्रः वर्षीयान् वृद्धतरः । तु पुनः गोः धेनोः मात्रा न विद्यते यज्ञधारकत्वात् ॥ ४८ ॥ एकोनपञ्चाशी ।

पृच्छाभि॑ त्वा चि॒तये॑ दे॒वसख यदि त्वमत्र

1

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

मन॑सा ज॒ग॒भ्य॑ । येषु॒ विष्णु॑षि॒षु प॒देष्वेष्टि॒स्तेषु॒ विश्वं॑
भुव॑न॒मावि॑वेशाँ३॥ ॥ ४९॥

1

४४३

उ० उद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति । केष्वन्तः । केषु अन्त- मध्ये पुरुषः आविवेश आविष्टः प्रविष्टः । कानि चान्तः मध्ये पुरुषे अर्पितानि । एतत् हे ब्रह्मन् उपवल्हामसि । 'वल्ह प्राधान्ये' । इह तु आह्वानपूर्व संहर्षे वर्तते । उप- सङ्गम्याहूयोत्क्षिप्य बाहू पृच्छामि भवन्तम् किंस्विन्नः किं पुनरस्माकं प्रति वोचासि मध्ये पुरुष आविवेश । किंच

उ० ब्रह्मोङ्गातारं पृच्छति । पृच्छामि त्वा भवन्तं चितये । 'चिती संज्ञाने' परिज्ञानाय । हे देवसख उद्गातः । यदि त्वम् अत्र पृष्टः सन्मनसा प्रश्नविवेचनाय सूक्ष्मानर्थान् जगन्थ : अवगच्छसि । येषु विष्णुः यज्ञः त्रिषु पदेषु गार्हपत्याहवनी : तानि प्राणाधीनानि करणानि अन्तः पुरुषे अर्पितानि ।

यदक्षिणाग्निषु आ इष्टः । यजेरेतद्रूपम् । तेषु विश्वं भुवनं
भूतजातम् । आविवेश उत नेति प्रश्ने लुतः ॥ ४९॥

و

}

एतत् त्वा भवन्तं प्रति मन्वानः प्रतिजानानः अस्मि अव- स्थितः । नच मायया प्रज्ञया भवसि उत्तरः उद्गातृतरः मत् प्रति ब्रवीषि अत्र प्रश्ने ॥ ५१ ॥

म० 'ब्रह्मोङ्गातारौ च पृच्छामि लेति' (का० २० । ७ । ११) । ब्रह्मोङ्गातारं पृच्छति पृच्छामीति । चकाराच्चतुर्ऋग्भिः म० उद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति । हे ब्रह्मन् पुरुषः केषु सदसि ब्रह्मोङ्गातारौ संवदेते । ब्रह्मा उद्गातारं पृच्छति । पदार्थेषु अन्तर्मध्ये आविवेश प्रविष्टः । पुरुषे अन्तः पुरुष- पृच्छामि । देवानां सखा देवसखः 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' हे मध्ये कानि वस्तूनि अर्पितानि स्थापितानि । एतत् त्वा त्वां देवसख देवानां मित्र उद्गातः त्वा त्वां चितये ज्ञानायाहं वयमुपवल्हामसि उपवल्हामः स्पर्धया पृच्छामः 'वल्ह प्राधा- पृच्छामि । अत्र मत्कृते प्रश्न यदि त्वं मनसा जगन्थ जनासि न्यपरिभाषणहिंसादानेषु' लट् 'इदन्तो मसि' अत्र प्रश्ने । किं गमेर्लिट् । ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः । किं पृच्छसीत्यत आह । । स्त्रित् त्वं प्रतिबोचासि प्रतिवदसि । 'वच उम्' (पा० ७ । विष्णुः यज्ञो येषु त्रिषु पदेषु गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाभिषु एष्टः आ इष्टः यागेन तर्पितः । यजेः क्तः । तेषु त्रिषु पदेषु विश्वं सर्वं भुवनमाविवेश प्रविष्टमुत नेति प्रश्ने लुतः ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी । अपि॒ तेषु॑ त्रि॒षु प॒देष्व॑स्मि॒ येषु ं विषं॒ भुव॑नमा - वि॒वेश॑ । स॒द्यः पयै॑ पृथि॒वीमु॒त द्यामेके॒नाङ्गेन दि॒वो अ॒स्य पृष्ठम् ॥ ५० ॥

४। २० ) इति लेटि छान्दस उम् । 'लेटोsडाटा' ( पा० ३ ।
४ । ९४ ) इत्याडागमः ॥ ५१ ॥

द्विपञ्चाशी ।

प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑प॒ आवि॑वेश॒ तान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अपि॑तानि । ए॒तत्त्वात्रं प्रतिमन्वा॒नो अ॑स्मि॒ न मा॒यया॑ भव॒स्युत्त॑रो॒ मत् ॥ ५२ ॥

उ० प्रत्याह । पञ्चस्वन्तः पञ्चस्विति प्राणाः ख्यायन्ते ।
पञ्चसु प्राणेषु मत्तः मामपेक्ष्य ॥ ५२ ॥

उ० प्रत्याह । अपि तेषु तेषु अहमस्मि अपि त्वं चेत्य- पिशब्दः । तेषु गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्निषु त्रिषु पदेषु । म० ब्रह्मा प्रत्याह । पुरुषः आत्मा पञ्चसु प्राणेषु अन्तः अहमस्मि त्वं च । केषु येषु । विश्वं भूतजातम् । आविवेश प्राणमध्ये आविवेश प्रविष्टः तानि प्रसिद्धानि श्रोत्राधिकरणानि आविष्टम् । यत्पुनरेतदुक्तं भवता यदि त्वमत्र मनसा जग- पुरुषे अन्तः मध्ये अर्पितानि । प्राणात्मनामन्योन्यापेक्षासिद्धि- न्थेति । अत्र ब्रूमः । सद्यः एककालमेव । पर्येमि परिग रित्यर्थः । नचात्मानमन्तरेण प्राणाः ख्यायन्ते 'न प्राणा- च्छामि पृथिवीम् । उत अपिच द्याम् एकेन अङ्गेन मनसा । नन्तरेणात्मेति' बहुश्रुतेः । यद्वा पञ्चसु भूतेषु भूम्यादिषु अस्य दिवः पृष्टं च किमुत भूतानि तत्राविष्टानीति ॥ ५० ॥ आत्मा प्रविष्टस्तानि चात्मनि प्रविष्टानि 'तानि सृष्ट्वा तदेवानु- म० उद्गाता प्रत्याह । येषु त्रिषु पदेषु विश्वं भुवनमा - । प्राविशत्' इति श्रुतेः । उद्गातः, अहमत्र प्रश्न । त्वा त्वां प्रति विवेशेति यत्त्वया पृष्टम् तेषु त्रिषु पदेषु गार्हपत्यादिषु अह । एतदुत्तरं प्रतिमन्वानः प्रतिजानानोऽस्मि । एवमुत्तरं ददामी - मस्मि अहमपि तत्रैव स्थितोऽस्मि । अपिशब्दात् त्वं च तत्रै- । त्यर्थः । किंच मायया बुद्ध्या मत् मत्तः उत्तरोऽधिकस्त्वं न वासि । किमेतावदेव जानामि किंतु पृथिवीमुतापि च द्यां स्वर्गं भवसि । मत्तो बुद्धिमान्नासीत्यर्थः ॥ ५२ ॥

दिवः स्वर्गस्य पृष्टमुपरिभागमपि सद्यः तत्क्षणमेव एकेनाङ्गेन मनसा पर्येमि परिगच्छामि सर्व जानामि किंपुनर्भूतानि प्रविष्टा- नीति भावः ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

केष्व॒न्तः पुरु॑प॒ आवि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अपि॑ तानि । ए॒तद्र॑ह्म॒न्नुप॑वल्ामसि त्वा किए स्विन्नः प्रति॑वोच॒स्यत्र॑ ॥ ५१ ॥

का

त्रिपञ्चाशी ।

का स्विदासीत्पूर्वचित्तिः किस्विदासीदृहद्वर्थः । स्विदासीत्पिलिपिला का स्विदासीत्पश-

ङ्गिला ॥ ५३ ॥

उ० होताध्वर्युं पृच्छति । कास्विदासीत् ॥ ५३ ॥

म० 'पुनः पूर्वावपरेणोत्तरवेदिं का विदिति' (का० २० । ७ । १२ ) । ततः सदसो निष्क्रम्य हविर्धानस्य पुर

४४४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ]

उत्तरवेदेः पश्चादुपविश्य पूर्वौ पूर्वोक्तों होत्रध्वर्यू चतुर्ऋग्भिः । स्वभावः । अहिः सर्पः पन्थां पन्थानं विसर्पति विशेषेण
संवदेते इति सूत्रार्थः । होताध्वर्युं पृच्छति । व्याख्याता गच्छति ॥ ५६ ॥

( 99 ) 1143 11

1

चतुःपञ्चाशी । द्यौरा॑सीत्पू॒र्वचि॑त्त॒रश्व॑ आसीदृदृद्वय॑ः । अवि॑ रासीत्पलिप्पिला रात्रिरासीत्पशंगला ॥ ५४ ॥ उ० प्रत्याह । द्यौरासीत् व्याख्याता ॥ ५४ ॥ म० व्याख्याता ( १२ ) ॥ ५४ ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

का ईमरे पिशंगला काई कुरुपिशंगिला । क
ई॑मा॒स्कन्द॒मप॑ति॒ क॑ पन्था॑ विस॑र्पति ॥ ५५ ॥

उ० अध्वर्युहोतारं पृच्छति । का ईमरे । ईमिति चका-
रार्थे । अरे इत्यामन्त्रितविषयः । उभावपि निपातौ । का।
च अरे होतः, पिशङ्गिला । का च कुरुपिशङ्गिला । कश्च
आस्कन्दम् अर्पति कश्च पन्थां विसर्पति ॥ ५५ ॥

म० अध्वर्युर्होतारं पृच्छति । ईमिति निपातश्चार्थः । अरे होतः का च पिशंगिला का च कुरुपिशंगिला कश्च आस्कन्दं । णमुलन्तः । आस्कद्य उत्प्लुत्य अर्घति गच्छति 'ऋष गतौ' तुदादि: व्यत्ययेन शप् । कञ्च पन्थां पन्थानं मार्ग प्रति विसर्पति विविधं गच्छति ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

अ॒जा पिशंगला वावित्कु॑रुपिश॑शि॒ला । श॒श आ॒स्कन्द॑र्य॒त्या॑हि॒ पन्था॑ विसर्पति ॥ ५६ ॥ उ० प्रत्याह अजारे अजा नित्यारात्रिः अरे अध्वर्यो, पिशङ्गिला । सा हि पिशं रूपं गिलति भक्षयति । स हि तस्याः प्रभावः । श्वावित् सेधा उच्यते । कुरुपिशंगिला । कृत्वा उपलभ्योपलभ्य पिशं रूपं गिलति भक्षयति सा कुरुपिशंगिला । सा हि शतं मूलानां श्वोभक्षणाय कुक्षौ स्थापयति शतं च भक्षयति स हि तस्याः स्वभावः । शशश्च आस्कन्दं आस्कन्द्यास्कन्द्य अर्पति गच्छति स हि तस्य स्वभावः । अहिश्च स्वकीयं पन्थानम् विसर्पति विकु र्वन् गच्छति ॥ ५६ ॥

।

:

सप्तपञ्चाशी ।

कत्य॑स्य॒ वि॒ष्ठाः कत्य॒क्षमा॑रा॑णि॒ कति॒ होमा॑सः क॒ति॒धा समि॑द्धः । य॒ज्ञस्य॑ त्वा वि॒दथा॑ पृच्छ॒मत्र ति॒ होता॑र ऋतुशो य॑जन्ति ॥ ५७ ॥

उ० ब्रह्मोद्गातारं पृच्छति । कल्यस्य अस्य यज्ञस्य कति विष्टाः विशेषेण तिष्ठति यज्ञो यासु ता विष्ठा अन्नानि । कति च अक्षराणि कति च होमाः कतिधा च समिद्धः समिधः यज्ञस्य त्वा भवन्तम् विदथा आवेदनेन हेतुना पृच्छं पृच्छामि । अत्र च यज्ञे कति होतारः ऋतुशः ऋतुयाज्यान् यजन्ति ॥ ५७ ॥

म० 'उत्तरौ च कल्यस्येति' (का० २० । ७ । १३) । उत्तरौ पश्चादुक्तौ ब्रह्मोङ्गातारौ चतुऋग्भिः संवदेते । ब्रह्मा- तारं पृच्छति । अस्य कति विष्टाः कियन्ति अन्नानि । का संख्या यासां ताः कति । विशेषेण तिष्ठति यज्ञो यासु ताः विष्टाः अन्नानि कियत्प्रकाराणि यज्ञे । अक्षराणि च कति । होमासः होमाः कति । समिद्धः समिधः कतिप्रकाराः । धकारस्य द्वि- मार्षम् । यज्ञस्य विदथा वेत्तीति विदः विदस्य भावो विदथा यज्ञावेदितृत्वेन हेतुना अत्र स्थले वा त्वामहं पृच्छमपृच्छं पृच्छामि । पृच्छतेर्लङ् । अडभाव आर्थः । ऋतुशः ऋतो ऋतौ कति होतारः यजन्ति ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

पड॑स्य वि॒ष्ठाः श॒तम॒क्षरा॑ण्यशीतिर्होमा॑ स॒मिधा॒ ह ति॒स्रः । य॒ज्ञस्य॑ ते वि॒दथा॒ प्रत्र॑वीमि स॒प्त होता॑र ऋतुशो यजन्ति ॥ ५८ ॥

उ० प्रत्याह । पडस्य । रससंख्ययोपसंजिहीर्षुराह । अस्य यज्ञस्य पविष्टाः अन्नानि सर्वान्नानां पडूसात्मकत्वात् शतमक्षराणि छन्दसामुद्धारेणोपसंजिहीर्षुराह । चतुर्दश छन्दांसि गायत्रीप्रभृतीनि चतुर्विंशत्यक्षरादीनि । चतुरुत्त- राणि अतिधृतिपर्यन्तानि । अतिधृतिस्तु पट्सप्तत्या भवति । एतैः प्रायशो यज्ञस्तायते । तत्र गायत्री अतिष्टतिश्च शतम् । एवमुष्णिक धृतिश्च शतम् । एवमन्येष्वपि छन्दस्सु इत्येतद- म० अरे अध्वर्यो, अजा पिशंगिला अजा नित्या माया भिप्रायम् । अशीतिहमाः । एकविंशतिरश्वमेधे यूपाः । रात्रिवी पिशंगिला पिशं रूपं गिलति भक्षयति पिशंगिला तत्राग्निष्टे अश्वस्तूपरो गोमृगान् नियुनक्ति । इतरेषु पोडश- माया विश्वं ग्रसते । रात्रावपि रूपाणि न प्रतीयन्ते तमसा । षोडश । तत्र विंशतियूपैः चतस्रोऽशीतयो भवन्ति तदभि- श्वावित् सेधा कुरुपिशंगिला कुरुशब्दोऽनुकरणे 'पिश अवयवे' । प्रायमेतत् । कतिधा समिद्ध इति यदुक्तम् अत्र ब्रूमः । इति धातोरिगुपधेति कप्रत्ययः । कुरु इति शब्दमनुकुर्वाणा समिधो ह तिस्रः याभिः समिद्भिः संदीप्तो यज्ञः तास्तिस्रः पिशान् मूलाद्यवयवान् गिलति पिशंगिला । मूलानां शतं अश्वस्तूपरो गोमृगाः प्राजापत्याः पशवः यज्ञस्य ते तव कुक्षौ स्थापयति शतं च भक्षयतीति सेधायाः स्वभावः । शशः विदथा वेदनेन । ब्रवीमि सप्तहोतारः वपट्कर्तारः ऋतुराः वन्यो जीवविशेषः आस्कन्दमास्कन्द्यास्कन्द्य अर्षति स तस्य । ऋतुयागेषु यजन्ति ॥ ५८ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० उगाता प्रत्याह । रससंख्यया अन्नसंख्यामाह । अस्य यज्ञस्य षट् विष्ठाः अन्नानि । सर्वेषामन्नानां षडूसात्मकत्वात्पडे- वान्नानीत्यर्थः । अस्य यज्ञस्य शतमक्षराणि छन्दोभिर्यज्ञो निष्पा- द्यते तानि च छन्दांसि गायत्र्यादीन्यतिनृत्यन्तानि चतुर्दश चतुर्विंशत्यक्षरादीनि चतुर्वर्णान्तराणि तेषां क्रमोत्कमगल्या द्वाभ्यां शतमक्षराणि भवन्ति । तथा हि । गायत्री चतुर्विंशति वर्णा । अतिधृतिः षट्सप्तत्यक्षरा एवं द्वे मिलित्वा शतमक्षराणि उष्णिक् २८ धृतिः ७२ एवं शतम् । अनुष्टुप् ३२ अत्यष्टिः ६८ एवं शतम् । अष्टिः ६४ बृहती ३६ एवं शतम् । अतिश क्वरी ६० पङ्क्तिः ४० एवं शतम् । शक्करी ५६ त्रिष्टुप् ४४ एवं शतम् । अतिजगती ५२ जगती ४८ एवं शतमक्षराणि । अनेनाभिप्रायेण शतमक्षराणीत्युक्तम् । होमाः अशीतिः अश्व- मेघ एकविंशतिर्यूपाः तत्रामिष्टे मध्यमयूपेऽश्वतूप रगोम्मृगानि युनक्ति इतरेषु षोडश पशून् तत्र विंशतियूपेषु चतस्रोऽशीतयः पशवो भवन्तीत्यभिप्रायेणोक्तम् । अशीतिर्होमाः ह स्फुटम् । तिस्रः समिधः अश्वतूपरगोमृगाः प्राजापत्याः पशवः तद्रूपाभिः समिद्भिर्यज्ञो दीप्त इति तिस्रः समिध उक्ताः । यज्ञस्य विदथा वेदनेन हेतुना ते तुभ्यं प्रब्रवीमि प्रवदामि । किंच सप्त होतारो वषट्कर्तारः ऋतुशः ऋतुयाजेषु यजन्ति ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

को अ॒स्य वे॑द॒ भुवन॑स्य॒ नाभि॑ को द्यावा॑ पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । कः सूर्य॑स्य॒ वेद॑ बृह॒तो ज॒नित्रं को वे॑द॒ च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः ॥ ५९ ॥

उ० उद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति । को अस्य । कः अस्य वेद जानाति । कश्च द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च वेद । कश्च सूर्यस्य वेद जानाति । बृहतः महतः जनित्रं जन्म । कश्च वेद चन्द्रमसम् । चन्द्रमसः इति विभक्तिव्यत्ययः । यतोजाः यतो जन्म ॥ ५९ ॥

,

म० उद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति । हे ब्रह्मन् अस्य भुवनस्य जातस्य नाभि नभ्यते यत्र स नाभिर्बन्धनस्थानं कारणमिति यावत् । नाभौ हि सर्वा नाड्यो बध्यन्ते 'नभ हिंसायाम्' अत्र । बन्धनार्थः । औणादिक इप्रत्ययः । भूतजातस्य कारणं को वेद जानाति । द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यों अन्तरिक्षं च को वेद । बृहतो महतो जनित्रं जन्म को वेद । सूर्यस्योत्पत्तिः कस्मादित्यर्थः । जनेत्रल्प्रत्ययः । यतो जायते उत्पद्यते इति यतोजाः यत इत्युपपदे 'जनसनखनक्रमगमो वि' ( पा० ३ । २ । ६७ ) इति विट्प्रत्ययः । 'विड्वनोरनुनासिकस्य' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इति नकारस्यात्वम् । प्रथमा द्वितीयार्था । यतोजाः यत उत्पन्नं चन्द्रमसमिन्दुं को वेद । यतश्चन्द्रस्योत्पत्तिस्तं को

वेदेत्यर्थः ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

४४५

अ॒न्तरि॑क्षम् । वेद॒ सूर्य॑स्य॒ बृह॒तो ज॒नित्र॒मथो॑ वेद
चन्द्रम॑सं यतो॒जाः ॥ ६० ॥

उ० प्रत्याह । वेदाहम् । वेद जानामि अहम् । अस्य भुवनस्य नाभि नहनं बन्धनं परं ब्रह्म । वेद च द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च ब्रह्मणो विकारभूतम् । वेद च सूर्यस्य बृहतः जनित्रं परमात्मलक्षणम् । अथो अपि वेद जानामि चन्द्रमसं यतोजाः चन्द्रमसः यतो जन्म परमात्मनः यज्ञाद्वा ॥ ६० ॥

म० ब्रह्मा प्रत्याह । अस्य भुवनस्य नाभिं कारणमहं वेद जानामि 'विदो लटो वा' ( पा० ३ । ४ । ८३ ) परब्रह्मैव जग- त्कारणं जानामीत्यर्थः । द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च वेद ब्रह्मणो विकारभूतं जानामि । बृहतः सूर्यस्य जनित्रमुत्पत्तिकारणं ब्रह्मैव वेद । अथो अपिच यतोजाः चन्द्रमसमहं वेद परमा- त्मनो जातं चन्द्रमहं वेद्मीत्यर्थः ॥ ६० ॥

एकषष्टी ।

पृच्छानि॑ त्वा॒ पर॒मन्त॑ पृथि॒व्याः पृच्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑ः । पृच्छाभि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेत॑ः पृच्छामि॑ि वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥ ६१ ॥

उ० अध्वर्युं यजमानः पृच्छति पृच्छामि त्वा । पृच्छामि त्वां भवन्तम् परम् अन्तं पृथिव्याः । पृच्छामि च यत्र भुवनस्य नाभिः नहनम् । पृच्छामि च भवन्तम् वृष्णः सेतुः अश्वस्य रेतः । पृच्छामि च वाचः परमं व्योम व्यवनं स्थानम् ॥ ६१ ॥

म० 'यजमानोऽध्वर्युं पृच्छामि वेति' (का० २० । ७ । १४ ) । यजमानोऽध्वर्युं पृच्छति । हे अध्वर्यो, पृथिव्याः । परमन्तमवधिभूतं पर्यन्तं त्वा त्वामहं पृच्छामि । द्विकर्मकः । यत्र यस्मिन्स्थले भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः कारणं तदपि त्वां पृच्छामि । वृष्णः सेक्तुः अश्वस्य रेतः वीर्यं त्वां पृच्छामि । वाचो वाण्याः त्रयीलक्षणायाः परममुत्कृष्टं व्योम स्थानं त्वां पृच्छामि ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

इ॒यं वेदिः परो॒ अन्त॑ः पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो भुव॑नस्य॒ नाभि॑ः । अ॒य सोम॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेत ब्र॒ह्माय॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥ ६२ ॥

उ० प्रत्याह इयं वेदिः । इयं वेदिः परः अन्तः पृथिव्याः । वेदिर्हि सर्वा: पृथिवीरूपा भवति । अयं च यज्ञः भुवनस्य नाभिः नहनम् 'यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते' इति श्रुतेः । अयं च सोमः चन्द्रमाः लता सोमो वा वृष्णः सेक्तुः अश्वस्य रेतः । अयं च ब्रह्मा ऋत्विक् वाचः परमं व्योम व्यवनं

वेदा॒हम॒स्य भुव॑नस्य॒ नाभि॑ वेद॒ द्यावा॑पृथि॒वी स्थानम् त्रिवेदयोगात् । समाप्तं ब्रह्मोद्यम् ॥ ६२ ॥

४४६

।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्विंशोऽध्यायः २४ ]

म० 'इयं वेदिरित्यध्वर्युः ' ( का० २० । ७ । १५) । अध्वर्युः यजमानं प्रत्याह । इयं वेदिः उत्तरवेदिः पृथिव्याः परः अन्तोऽवधिः । वेदेः सर्वपृथ्वीरूपत्वादित्यर्थः । भुवनस्य नाभिः कारणम् । अयं यज्ञोऽश्वमेधः भुवनस्य प्राणिजातस्य नाभिः कारणम् । 'यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते' इति श्रुतेः । वृष्णः अश्वस्य रेतः अयं सोमः सोमलताश्वस्य वीर्याज्जातेत्यर्थः । अयं ब्रह्मा ऋत्विक् वाचः त्रयीरूपायाः परमं व्योम स्थानम् । ब्रह्मणस्त्रि- वेदसंयोगादित्यर्थः । ब्रह्मोद्यं समाप्तम् ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

सुभूः स्वयंभूः प्र॑थ॒मोऽन्तमे॑ह॒त्य॒ण॒वे । द॒धे ह॒ग-
भ॑मृ॒त्वियं॒ यतो॑ जा॒तः प्र॒जाप॑तिः ॥ ६३ ॥

उ० महिम्नः पुरोनुवाक्या । सुभूः स्वयंभूः । अनुष्टुप् प्राजापत्या । साधुभवनः स्वयंभूः स्वेच्छया गृहीतशरीरः । प्रथमः अनादिनिधनः पुरुषः । किमकरोदित्याह । अन्तर्म- हत्यर्णवे दुधेह । अन्तर्महतोऽर्णवस्य । हेति निपातः पुराक- ल्पद्योतनार्थः । किं दधे । गर्भ ऋत्वियं प्राप्तकालम् । कथंभूतं गर्भम् । यतो जातः प्रजापतिः । यस्माद्गर्भात् जातः प्रजा- पति: अनन्योपमः ॥ ६३ ॥

पञ्चषष्टी ।

प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव । यत्का॑मास्ते जुहुमस्तन्नो॑ अस्तु व॒य- स्या॑म॒ पत॑यो रय॒णाम् ॥ ६५ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

उ० प्रजापते न । व्याख्यातो मन्त्रः ॥ ६५ ॥ इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ म० पूर्वस्य महिनो याज्या । 'प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति होता यजतीति' ( १३ । ५ । २ । २३ ) इति श्रुतेः । व्याख्याता ( १० । २० ) ॥ ६५ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
त्रयोविंशोऽयमध्यायो व्यरंसीदाश्वमेधिकः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अश्व॑स्तूप॒रो गा॑मु॒गस्ते प्रजाप॒त्याः कृष्णश्रव आने॒यो र॒राटे पु॒रस्ता॑त्सारस्व॒ती मे॒ष्यु॒ध॑स्त॒द्धन्व-

म० सुभूरिति पूर्वस्य महित्रः पुरोऽनुवाक्या उत्तरस्य याज्या च । 'उदिते ब्रह्मोयं संप्रपयाध्वर्युर्हिरण्मयेन पात्रेण । राश्च॒नाव॒धोरा॑मौ बा॒ह्वोः समाप॒ष्णं श्या॒मो नाभ्या॑ प्राजापत्यं महिमानं ग्रहं गृह्णाति तस्य पुरोरुग्धिरण्यगर्भः सम- सौर्ययाम श्वेतश्च॑ कृ॒ष्णश्च॑ पा॒र्श्वयो॑स्त्वा॒ष्ट्री लौम॒श- वर्तताग्र इत्यथास्य पुरोऽनुवाक्याः सुभूः स्वयंभूः ' ( १३ । ५ । २ । २३ ) इति श्रुतेः । प्रजापतिदेवत्यानुष्टुप् । ह इति प्रसि- स॑क्थौ सक्थ्योवी॑य॒व्यः श्वे॒तः पुच्छ इन्द्राय स्वप-

।

द्धम् । प्रथमः सर्वस्य आदिः अनादिनिधनः पुरुषः महति स्याय वे॒हद्वैष्ण॒वो वा॑म॒नः ॥ १ ॥

अर्णवे कल्पान्तकालीने समुद्रे अन्तर्मध्ये गर्भं दधे स्थापित - उ० इतउत्तरं श्रुतिरूपा मन्त्रा आश्वमेधिकानां पशूनां वान् । कीदृशः । सुष्ठु भूरुत्पत्तिर्यस्मात्स सुभूः विश्वोत्पादकः । देवतासंवन्धाभिधायिनोऽध्यायेनोच्यन्ते । अश्वस्तूपरोगो- स्वयं भवतीति स्वयंभूः स्वेच्छाधृतशरीरः । कीदृशं गर्भम् । मृगस्ते प्राजापत्या इति शतपथोप्येतमध्यायं श्रुतिकृत्याह । ऋत्वियम् ऋतुः प्राप्तो यस्य । घस्प्रत्ययः । प्राप्तकालम् । अश्वस्तूपरोगो मृग इति । तन्मध्ये यूप आलभत इत्यादिना यतो गर्भात् प्रजापतिः ब्रह्मा जातः उत्पन्नः ॥ ६३ ॥ ग्रन्थेन दियात्रं प्रदर्शयन् सूत्रकृता चायमध्यायः सूत्री- कृतः । येनैवमाह अग्निष्टे अश्वस्तूपरो गोम्मृगान्नियुनक्ति ।

चतुःषष्टी ।

होता॑ यक्षत्प्र॒जाप॑ति॒ सोम॑स्य॒ महि॒म्नः । जुषता॒ यथोक्तमश्वादौ देवता इति । तत्र वैष्णवो वामन इत्येवमन्ताः
पिब॑तु॒ सोम॒ध॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ६४ ॥

उ०

'प्रैप: । होता यक्षत् । दैव्यो होता यजतु । प्रजा-
पतिम् सोमस्य महिम्नः संबन्धिनम् । स चेज्यमानः सन्
जुषतां प्रीत्या परिगृह्णातु पिबतु च सोमम् । त्वमपि च हे
मनुष्यहोतः, यज ॥ ६४ ॥

पर्यग्याः । अश्वः तूपरो निःशृङ्गः गोमृगो गवयः एते प्रजा- पतिदेवत्याः । कृष्णग्रीवश्छाग आग्नेयः पुरस्ताल्ललाटे अश्वस्य बन्धनीय इति शेषः । एवं सारस्वती मेषी अधस्ताद्धन्वोः आश्विनौ अधोरामौ अधः शुक्रौ च्छागौ पूर्वपादयोः सोम- पूषदेवत्यो नाभ्याम् बन्ध० । सूर्यदेवत्यः श्वेतयमदेवताः कृष्णश्च पार्श्वयोः लोमयुते सक्थनी ययोस्तौ त्वष्टृदेवत्यौ म० महिम्नः प्रैषः । ' होता यक्षत्प्रजापतिमिति प्रैषः' सक्थाः । वायव्यः श्वेतः पुच्छे स्वपस्याय शोभनकर्मणे ( १३ । ५ । २ । २३ ) इति श्रुतेः । आर्षी गायत्री । महिनः । इन्द्राय वेहत् विष्णुदेवत्यो वामनश्च पशुः अश्वस्य पुच्छ सोमस्य महिमसंज्ञस्य सोमग्रहस्य संबन्धिनं प्रजापतिं होता । एव । एते पर्यग्याः । एवमग्रेऽपि देवतापशुबन्धो ज्ञेयः । दैव्यो यक्षत् यजतु । इज्यमानः स प्रजापतिः जुषतां सोमं ललाटादिषु पशुबन्धनायाश्वशरीरं रज्जुभिर्वेष्टनीयम् । एते महिमग्रहं पिबतु च । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि यज ॥ ६४ ॥ मध्यमयूपे ॥ १ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४४७

म० श्रुतिरूपमन्त्रा आश्वमेधिकानां पशूनां देवतासंबन्ध- उ० रोहितो धूम्र रोहित इत्यादयः श्वेता वायव्याः विधायिनोऽध्यायेनोच्यन्ते । तत्राश्वमेधे एकविंशतिर्यूपाः सन्ति । श्वेताः सौर्या इत्येवमन्तः । इतरेषु यूपेषु रोहितादिषु ये

गुणवचनाः शब्दास्ते गुणिनं पशुं लक्षयन्ति ॥ २ ॥

तृतीया ।

तत्र मध्यमो यूपोऽग्निष्टसंज्ञः तत्र सप्तदश पशवो नियोज- नीयाः । तान् देवतासंबन्धकथनपूर्वकमाह । अश्वस्तूपरो- म० रोहितः सर्वरक्तः धूम्ररोहितः धूम्रवर्णमिश्रो रक्तः गोमृगस्ते प्राजापत्याः। अश्वः तूपरः शृङ्गोत्पत्तिकालेऽतीतेऽपि तृतीयः कर्कन्धुरोहितः बदरसदृशरक्तः ते त्रयः सौम्याः सोम- शृङ्गहीनः गोमृगः गवयः एते प्रजापतिदैवत्याः । ततः प्रजा- दैवत्याः सोमाय जुष्टं नियुनज्मीत्यादिमन्त्रेण प्रत्येकं मध्यमे यूप पतये जुष्टं नियुनज्मीति मन्त्रेण बन्धनीयाः । एवमग्रेऽपि यो । एव नियोज्याः । ततो बभ्रुः कपिलवर्णः अरुणबभ्रुः अरुणवर्ण- यद्दैवत्यः पशुः सः अमुष्मै जुष्टं नियुनज्मीत्यादिमन्त्रैर्बन्ध । मिश्रः कपिलः शुकबभ्रुः शुकपक्षिसमवर्णः कपिलश्च ते त्रयो नीयः । आग्नेयोऽग्निदैवतः कृष्णग्रीवः श्यामवर्णगलोऽजः वारुणाः वरुणदैवत्याः मध्यमयूप एव । शिति कृष्णं रन्ध्रं छिद्रं अश्वस्य पुरस्तात् ललाटे उपनये बन्धनीयः । हन्वोरधस्तात्सा । यस्य स शितिरन्ध्रः । अन्यत इत्येकपार्श्वे शितिरन्ध्रः समन्तं रखती मेषो बन्धनीयः । आश्विनावधारामौ अधोभागे शुक्लवर्णा- सर्वतः शितिरन्ध्रः एते सारखताः मध्यमे एव । शितिबाहुः वजौ बाह्वोः अश्वस्य पूर्वपादयोरेकैकः । सोमपूषदेवत्यः श्यामः श्वेतपूर्वपादः अन्यतः शितिबाहुः एकस्मिन्नेव पार्श्वे शितिपादः शुक्लकृष्ण रोमाजोऽश्वस्य नाभ्यां । श्वेतः कृष्णश्च सौर्ययामौ समन्तशितिबाहुः सर्वश्वतबाहुः 'शिती धवलमेचकौ' एते बाह- श्वेतः पशुः सूर्यदेवतो दक्षिणपार्श्वे । यमदैवतः कृष्णो - ।स्पत्याः बृहस्पतिदैवत्याः मध्यमे एव । अथ द्वितीययूपे । ऽश्ववामपार्श्वे । वाष्ट्रौ त्वष्टृदेवतौ लोमशसक्थौ बहुरोमपुच्छिकौ । पृषती विचित्रवर्णबिन्दुयुक्तशरीरा क्षुद्रपृषती सूक्ष्मविचित्र- पशू अश्वस्य सक्थ्योरूर्वोः पश्चात्पदयोरेकैकः । वायव्यः श्वेत- बिन्दुयुक्ता स्थूलपृषती स्थूलविचित्रबिन्दुयुक्ता एते स्त्रीपशवो वर्णः पशुरश्वस्य पुच्छे । स्वपस्याय शोभनकर्मणे इन्द्राय मित्रावरुणदेवताः द्वितीये यूपे नियोज्याः ॥ २ ॥ स्वपस्येन्द्रदेवता वेहत् गर्भघातिनी वैष्णवो वामनः पशुश्च पुच्छ एव अङ्गान्तरानुक्तेः । एवमश्वादिभिः सह पञ्चदश भवन्ति । एते पर्यङ्ग्या उच्यन्ते । अत्राश्वस्य शरीरं तरणाय॒ बीफलवद्रज्जुं बद्धा गुम्फनीयम् । ततः कृष्णग्रीवः आग्नेयो रराट इत्यादयोऽश्वस्य शरीरे यथोक्तस्थाने संबद्धायां रज्वा बन्धनीयाः । ततो रोहितो धूम्ररोहित इत्यादयो द्वादशसं- ख्याकाः शितिबाहुरन्यतः । शितिबाहुः समन्तशितिबाहुस्ते बार्हस्पत्या इत्यन्ता मध्यमे एव यूपे नियोज्याः । ' सप्तदशैव पशून्मध्यमे यूप आलभते' ( १३ । ५ । १ । १५ ) इति श्रुतेः । तत्र त्रयोऽश्वतूपरगोमृगाः द्वौ चाग्नेयावेकादशिनौ द्वादश रोहितादयः एवं सप्तदश मध्यमे यूपे । ततः पृषती क्षुद्रपृषतीत्यादीनां श्वेताः सौर्या इत्यन्तानां ( १९ ) शतत्रय- संख्याकानां पशूनां मध्ये पञ्चदश पञ्चदश पशूनेकैकस्मिन्यूपे । युनक्ति । एवमितरेषु यूपेषु पञ्चदश पञ्चदशैते पशवः एकैकथै कादशिनः। एवं मध्ययूपव्यांते रिक्तेषु विंशतियूपेषु षोडश षोडश पशवो भवन्ति ' षोडशषोडशेतरेषु' ( १२ । ५ । १।१५) इति श्रवणात् ॥ १ ॥

द्वितीया ।

रोहि॑तो धूम्ररॊहितः क॒र्कन्पु॑रोहित॒स्ते सौम्या ब॒भ्रुर॑रु॒णव॑भ्रुः शुक॑त्र॒भ्रुस्ते वा॑रु॒णाः शि॑िति॒रन्ध्रोऽ- न्यत॑ः शितिरन्ध्रः सम॒न्तशि॑तिरन्न॒स्ते सा॑वि॒त्राः शि॑तवा॒हुर॒न्यत॑ः शितिबाहुः सम॒न्तशि॑तिबाहुस्ते बर्हस्प॒त्याः पृष॑ती क्षुद्रपृ॑षती स्थूलधृ॑षती ता मैत्रा- वरु॒ण्य॑ः ॥ २ ॥

शुद्धलः सर्वशु॑द्धवालो मशि॒वाल॒स्त आ॑श्चि॒नाः श्येत॑ः श्येता॒ऽरु॒णस्ते रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये क॒र्णा य॒मा अवलिप्ता रौद्रा नमो॑रूपाः पर्जन्याः ॥ ३ ॥

॥

उ० महीधरोक्तमर्थं विलिखामि । शुद्धवालः शुभ्रवाल: सर्वशुद्धवालः मणिशुद्धवालः मणिवर्णकेशः ते त्रयः अश्वि- दैवत्याः द्वितीये । इयेतः श्वेतवर्णः श्येताक्षः श्वेतनेत्रः अरुणः । रक्तः ते त्र्यो रुद्राय पशुपतये पशुपतिरुद्रदैवता द्वितीये । कर्णास्त्रयः पशुविशेषाः 'कर्णश्चन्द्रे च वृक्षे च' इति विश्वोक्तेः । कर्णाश्चन्द्रसदृशश्वेत कर्णास्त्रयः पशवः । बहुवचनस्य त्रित्वे पर्यवसानात् । यामाः यमदेवताः द्वितीये । अवलिप्ताः सग- र्वास्त्रयो रौद्राः । एते द्वितीये पञ्चदश । अथ तृतीये यूपे । । नभोरूपाः आकाशवन्नीलवर्णाः पार्जन्याः पर्जन्यदैवताः पशवस्तृतीये नियोज्याः ॥ ३ ॥

म० शुद्धवालः शुभ्रवालः सर्वशुद्धवाल: मणिशुद्धवाल : मणिवर्णकेशः ते त्रयः अश्विदैवत्याः द्वितीये । श्येतः श्वेतवर्णः श्येताक्षः श्वेतनेत्रः अरुणः रक्तः ते त्र्यो रुद्राय पशुपतये पशुपतिरुद्रदेवता द्वितीये । कर्णास्त्रयः पशुविशेषाः 'कर्णश्चन्द्रे च वृक्षे च' इति विश्वोक्तः । कर्णाश्चन्द्रसदृशश्वेत कर्णास्त्रयः पशवः । बहुवचनस्य त्रिले पर्यवसानात् । यामाः यमदैवताः द्वितीये । अवलिप्ताः सगर्वास्त्रयो रौद्राः । एते द्वितीये पञ्चदश । अथ तृतीययूपे । नभोरूपाः आकाशवन्नीलवर्णाः पार्जन्याः पर्जन्यदैवताः पशवः तृतीये नियोज्याः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

वृ॒श्नि॑स्तिर॒श्चीन॑ष्टा॒भिरू॒र्ध्वपृ॑श्च॒स्ते मा॑रु॒ताः क॒ल्गू-

४४८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

हिति॒र्णी प॑ल॒क्षी ताः सरस्व॒त्यः लीकणैः शुण्ठा- कर्णोऽद्धयालोह॒कर्ण॒स्ते त्वाष्ट्राः कृ॒ष्णवः शिति॒ क्षॊऽञ्जस॒क्थस्त ए॑न्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाश्चि॒रल्पा॑ञ्जर्म॒हा- श्चि॒स्त उ॑ष॒स्याः ॥ ४ ॥

[ चतुर्विंशोऽध्यायः २४ ]

म० विचित्रवर्णास्तिस्रः स्त्रीपशवो वैश्वदेव्यः विश्वदेवदेव- तातुयें । रोहिण्यः रक्तवर्णाः त्र्यवयः सार्धसंवत्सरास्तिस्रोऽजा वाचे वाग्देवताश्चतुर्थे । अविज्ञाताः कृष्णग्रीवादिचिह्न विज्ञान- शून्यास्त्रयः पशवोऽदित्यै अदितिदेवताश्चतुर्थे । सरूपाः समा- नरूपास्त्रयः पशवो धात्रे धातृदेवताश्चतुर्थे एवं पञ्चदश । । अथ पञ्चमे यूपे तिस्रो वत्सतर्यः बालछाग्यो देवानां पत्नीभ्यः

षष्ठी ।

कृ॒ष्णमी॑वा आग्ने॒याः शि॑ति॒भ्रवो॒ वसू॑ना॒ रोहि॑ता रु॒द्राणा॑ वे॒ता अ॑वरोकिण॑ आ॒दि॒त्यानां॒ नमो॑रूपाः पार्जन्याः ॥ ६ ॥

उ० कृष्णग्रीवाः कालकण्ठास्त्रयः पशव आग्नेयाः अग्नि- देवताः पञ्चमे । शितिभ्रवः श्वेतवर्णभ्रूयुक्तास्त्रयो वसूनां वसु- देवताः पञ्चमे । रोहिताः रक्तवर्णास्त्रयः रुद्राणां रुद्रदेवताः पञ्चमे । श्वेताः अवरोकिणः अवलोकिनः । यद्वा अवाधस्ता- द्रोकः छिद्रं येषां ते । 'छिद्रं निर्व्यथनं रोक:' । ते त्रयः आदित्यानां तद्देवताः पञ्चमे । अथ षष्ठे यूपे । नभोरूपाः पार्जन्यास्त्रयः षष्ठे ॥ ६ ॥

उ० पृश्निः विचित्रवर्णा तिरश्चीनानि पृनीनि बिन्दवो यस्य सः । एवमूर्ध्वानि पृश्नीनि यस्य सः । ते त्रयो । तद्देवताः पञ्चमे ॥ ५ ॥ मारुताः मरुद्देवत्यास्तृतीये । फल्गूः अपुष्टशरीरा लोहितोर्णी रक्तरोमवती पक्षी श्वेता । पलक्षशब्दो वलक्षार्थः श्वेत- पर्यायः । तास्तिस्रोऽजाः सारस्वत्यः सरस्वतिदैवतास्तृतीये । प्लीहाकर्णः प्लीहा रोगविशेषः तद्युक्तौ कर्णौ यस्य स प्लीहकर्णः 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घः । शुण्ठकर्णः ह्रस्वकर्णः अध्यालोहकर्णः रक्तवर्णकर्णः ते त्रयस्त्वाष्ट्राः स्वष्टृ- दैवतास्तृतीये । कृष्णग्रीवः शितिकक्षः श्वेतकक्षः अञ्जिक्थः अञ्जि पुण्ड्रं सक्रूवर्यस्य सः ते त्रय ऐन्द्राग्नाः इन्द्राग्नि- दैवताः तृतीये । पञ्चदश पूर्णाः । कृष्णाञ्जिः कृष्णपुण्डुः अपाञ्जः महाञ्जिः अल्पमञ्जि यस्य महदञ्जि यस्य तथा ते य उपस्याः उषादेवताश्चतुर्थे यूपे नियोज्याः ॥ ४ ॥ म० पृश्निः विचित्रवणी तिरश्रीनानि पृश्रीनि विन्दवो यस्य सः एवमूर्ध्वानि पृश्नीनि यस्य सः ते त्रयो मारुताः मरु- द्देवत्यास्तृतीये । फल्गुः अपुष्टशरीरा लोहितोर्णी रक्तरोमवती पलक्षी श्वेता । पलक्षशब्दो वलक्षार्थः श्वेतपर्यायः । तास्त स्रोऽजाः सारखत्याः सरखतिदेवतास्तृतीये । लीहाकर्णः लीहा रोगविशेषः तद्युक्तौ कर्णौ यस्य स प्लीहकर्णः 'अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति संहितायां दीर्घः । शुण्ठकर्णः ह्रस्वकर्णः अद्ध्यालोहकर्णः रक्तवर्णकर्णः । ते त्रय- स्त्वाष्ट्राः त्वष्टृदैवतास्तृतीये । कृष्णग्रीवः शितिकक्षः श्वेतकक्षः अञ्जिसक्थः अञ्जि पुण्ड्रं सक्भोरुवर्यस्य सः ते त्रय ऐन्द्राग्नाः इन्द्राग्निदैवताः तृतीये । पञ्चदश पूर्णाः । कृष्णाञ्जिः कृष्णपुण्डूः अल्पाञ्जिः महाजि: अल्पमञ्जि यस्य महदञ्जि यस्य स तथा । ते त्रय उषस्या उषोदेवताश्चतुर्थे यूपे नियोज्याः ॥ ४ ॥

पञ्चमी । शि॒ल्पा वैश्वदे॒व्यो॒ रोहि॑ण्य॒ह॒यव॑यो वा॒चेऽव॑ ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो दे॒वानां॒ पत्नीभ्यः 1: 11 9 11 ५

म० कृष्णप्रीवाः कालकण्ठास्त्रयः पशव आग्नेयाः अग्नि- देवताः पञ्चमे । शितिभ्रवः श्वेतवर्णभ्रयुक्तास्त्रयो वसूनां वसु- । देवताः पञ्चमे । रोहिताः रक्तवर्णस्त्रयः रुद्रदेवताः पञ्चमे । श्वेताः अवरोकिणः अवलोकिनः । यद्वा अवाधस्ताद्रोकः छिद्रं येषां ते 'छिद्रं निर्व्यथनं रोक:' इति कोशः । ते त्रयः आदि- त्यानां तद्देवताः पञ्चमे । अथ षष्ठे यूपे । नभोरूपाः पार्जन्या- स्वयः षष्ठे ॥ ६॥

सप्तमी ।

उन्नत ऋष॒भो वा॑म॒नस्त ऐन्द्रावैष्णवा उन्नतः शि॑तिबाहुः शितिपृष्ठस्त ऐन्द्राबाई स्प॒त्याः शुकैरूपा वाज॒नाः कल्माष आग्निमारुताः श्यामाः पु॒ष्णः ॥ ७ ॥

गते बृद्धिरहितः ते त्रय ऐन्द्रावैष्णवाः इन्द्रविष्णुदेवताः उ० उन्नतः उच्चः ऋषभः पुष्टः वामनः बहुन्यपि वयसि षष्ठे । उन्नतः शितिबाहुः श्वेतपूर्वपादः शितिष्पृष्ठः श्वेतपृष्ठः ते

शुकपक्षिसमवर्णाः त्रयो वाजिना: वाजिदेवताः षष्ठे ।
कल्माषाः कर्दुरास्त्रयः पशव आग्निमारुताः पष्टे । एवं
पञ्चदश । अथ सप्तमे यूपे । श्यामाः शुकुकृष्णवर्णाः पौष्णाः
पूषदेवताः सप्तमे ॥ ७ ॥

उ० विचित्रवर्णास्तिस्रः स्त्रीपशवो वैश्वदेव्यः विश्वदेव । श्रयः ऐन्द्राबार्हस्पत्याः इन्द्रबृहस्पतिदेवताः षष्ठे । शुकरूपाः देवताश्चतुर्थे । रोहिण्यः रक्तवर्णाः त्र्यवयः सार्धसंवत्सरा - स्तिस्रोऽजा वाचे वाग्देवताश्चतुर्थे । अविज्ञाताः कृष्णग्रीवा - दिचिह्नविज्ञानशून्यास्त्रयः पशवोऽदित्यै अदितिदेवताश्चतुर्थे । सरूपाः समानरूपास्त्रयः पशवो धात्रे धातृदेवताश्चतुर्थे । एवं पञ्चदश । अथ पञ्चमे यूपे तिस्रो वत्सतर्यः बालछाग्यो देवतानां पत्नीभ्यः तद्देवताः पञ्चमे ॥ ५ ॥

म० उन्नतः उच्चः ऋषभः पुष्टः वामनः बहुन्यपि वयसि गते वृद्धिरहितः ते त्रय ऐन्द्रावैष्णवाः इन्द्रविष्णुदेवताः षष्ठे ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उन्नतः शितिबाहुः श्वेतपूर्वपादः शितिष्पृष्ठः श्वेतपृष्ठः ते त्रयः ऐन्द्राबार्हस्पत्याः इन्द्रबृहस्पतिदेवताः षष्ठे । शुकरूपाः शुकपक्षि- समवर्णाः त्रयो वाजिनाः वाजिदेवताः षष्ठे । कल्माषाः कर्तु रास्त्रयः पशव आग्निमारुताः षष्ठे । एवं पञ्चदश । अथ सप्तमे यूपे । श्यामाः कृष्णवर्णाः पौष्णाः पूषदेवताः सप्तमे ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

एत ऐन्द्रा॒म्ना वि॑रू॒पा अ॑ग्नीमीया॑ वाम॒ना अ॑न॒ड्डाह॑ आनावैष्ण॒वा व॒शा मैत्रावरु॒ण्यन्त॑ एन्यो म॒ज्य॑ः ॥ ८ ॥

४४९

स्त्रयः अन्तरिक्षदेवत्याः नवमे । बृहन्तो महान्तस्त्रयः दिव्याः
देवत्याः नवमे । अथ दशमे शवलाः कर्बुरास्त्रयः वैद्युताः
विद्युदेवत्याः दशमे । सिध्माः सिध्माख्यरोगवन्तस्त्रयः
तारकाः नक्षत्र देवत्याः दशमे ॥ १० ॥

मैं० कृष्णाः भौमा भूमिदेवत्यास्त्रयः नवमे । धूम्रवर्णी- त्रयः अन्तरिक्ष देवत्याः नवमे । वृहन्तो महान्तस्त्रयः दिव्याः देवत्याः नवमे । अथ दशमे शवलाः कर्बुरास्त्रयः वैद्युताः देवत्याः दशमे ॥ १० ॥ विद्युद्देवत्याः दशमे । सिध्माः सिध्माख्यरोगवन्तस्त्रयः नक्षत्र-

1

एकादशी ।

धूम्रान्व॑स॒न्तायार्लभते श्वे॒तान् ग्री॒ष्माय॑ कृ॒ष्णा-

उ० एताः कर्बुरवर्णास्त्रय इन्द्राग्निदेवताः सप्तमे । द्विरूपाः वर्णद्वयोपेतास्त्रयः अग्नीषोमीयाः अग्निसोमदेवत्याः न्व॒र्षाभ्यो॑रु॒णाञ्च॒रदे॒ पृष॑तो हेम॒न्ताय॑ पि॒शङ्गा-

सप्तमे । वामना अनङ्ग्राहः त्रय आम्नावैष्णवाः अग्निविष्णु-
देवत्याः सप्तमे । वशाः वन्ध्याः तिस्रोऽजा: मैत्रावरुण्यः
तद्देवताः सप्तमे । अथाष्टमे यूपे । अन्यत एन्यः एकपार्श्वे
कर्बुरवर्णास्तिस्रोऽजा मैत्र्याः मित्रदेवत्याः अष्टमे ॥ ८ ॥

म० एताः कर्बुरवर्णास्त्रय इन्द्राग्निदेवताः सप्तमे । द्विरूपाः वर्णद्वयोपेतास्त्रयः अग्नीषोमीयाः अग्निसोमदेवत्याः सप्तमे । बामना अनड्वाहः त्रय आग्नावैष्णवाः अग्निविष्णुदेवत्याः सप्तमे । यशाः वन्ध्याः तिस्रोऽजाः मैत्रावरुण्यः तद्देवताः सप्तमे । अथाष्टमे थूपे । अन्यत एन्यः एकपार्श्वे कर्बुरवर्णास्तिस्रोऽजा मैत्र्यः मित्रदेवत्याः अष्टमे ॥ ८ ॥

नवमी ।

ञ्छिशिराय ॥ ११ ॥

उ० धूम्रवर्णान् श्रीनजान् वसन्ताय वसन्तदेवतानाल- भते नियुनक्ति दशमे । श्वेतांस्त्रीन् ग्रीष्माय दशमे । कृष्ण- वर्णान् त्रीन् वर्षाभ्यः दशमे । अथैकादशे अरुगान् रक्तांस्त्रीन् शरदे एकादशे । पृषतः नानावर्णबिन्दुयुक्तान् त्रीन् हेमन्ताय एकादशे । पिशङ्गान् लोहितमिश्रकपिलवस्त्रीन् शिशिराय एकादशे ॥ ११ ॥

म० धूम्रवर्णान् त्रीनजान् वसन्ताय वसन्तदेवतानालभते नियुनक्ति दशमे । श्वेतान् त्रीन् ग्रीष्माय दशमे । कृष्णवर्णान् त्रीन्वर्षाभ्यः दशमे । अथैकादशे अरुणान् रक्तान् त्रीन् शरदे एकादशे । पृषतः नानावर्णबिन्दुयुक्तान् त्रीन् हेमन्ताय एका-

कृ॒ष्णग्रीवा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑ः सौम्याः श्वेता । दशे । पिशङ्गान् लोहितमि कपिलवणीन् श्रीन् शिशिराय

:

वा॑य॒व्या अवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धात्रे व॑स्त॒र्यो

दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः ॥ ९ ॥

।

उ० कृष्णग्रीवा आग्नेयास्त्रयः अष्टमे । बभ्रवः कपिल- वर्णास्त्रयः सौम्याः सोमदेवत्याः अष्टमे । श्वेतास्त्रयः वायव्याः वायुदेवत्याः अष्टमे । अविज्ञाताः चिह्नविशेषेणाज्ञातास्त्रयः अदितिदेवत्या अष्टमे । अथ नवमे सरूपाः धातृदेवत्याः मत्रमे । वत्सतर्यः देवपत्त्रीदेवत्यास्तिस्रः नवमे ॥ ९ ॥

म० कृष्णग्रीवा आग्नेयास्त्रयः अष्टमे । बभ्रवः कपिल- वर्णास्त्रयः सौम्याः सोमदेवत्याः अष्टमे । श्वेतास्त्रयः वायव्याः । वायुदेवत्याः अष्टमे । अविज्ञाताः चिह्नविशेषेणाज्ञातास्त्रयः अदि- तिदेवत्याः अष्टमे । अथ नवमे । सरूपाः धातृदेवत्याः नवमे । वत्सतर्यः देवपत्नीदेवत्यास्तिस्रः नवमे ॥ ९ ॥

दशमी ।

कृ॒ष्णा भौमा घुम्रा आ॑न्तरि॒क्षा बृहन्तो॑ दि॒व्याः श॒त्र ं वैद्युताः सि॒ध्मास्ता॑र॒काः ॥ १० ॥

उ० कृष्णाः भौमाः भूमिदेवत्यास्त्रयः नवमे । धूम्रवर्णा- ।

५७ य० उ०

एकादशे ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

जग॑यै त्रव॒त्सा अ॑नु॒ष्टुभै तुर्य॒वाह॑ उ॒ष्णहें ॥ १२ ॥ त्र्य॑वयो गाय॒ज्यै पञ्चा॑त्र॒यस्त्रि॒िष्टुभै दित्य॒वाह

उ० सार्धसंवत्सरास्त्रयः गायत्र्यै एकादशे । सार्धद्विसंव- त्सरास्त्रयः त्रिष्टुभे एकादशे । अथ द्वादशे यूपे । दित्यवाहः । द्विसंवत्सरास्त्रयो जगत्यै द्वा० । त्रिवत्साः त्रिवर्षास्त्रयोऽनुष्टुभे द्वा० । तुर्यवाहः सार्धत्रिसंवत्सरास्त्रय उष्णिहे वा० ॥ १२ ॥ सार्धसंवत्सरास्त्रयः गायत्र्यै एकादशे । सार्वद्विसंवत्स- रास्त्रयः त्रिष्टुमे एकादशे । अथ द्वादशे यूपे । दित्यवाहः द्विसंवत्सरास्त्रयो जगत्यै द्वा० । त्रिवत्साः त्रिवर्षाः त्रयोऽनुष्टुभे द्वा० । तुर्यवाहः सार्धत्रिसंवत्सरास्त्रय उष्णिहे द्वा० ॥ १२॥ त्रयोदशी ।

म०

पृष्ठवाहा॑ वि॒राज॑ उ॒नयो॑ बृह॒त्या ऋष॒भाः क॒कुर्भेऽन॒डुहः॑ प॒ङ्क धे॒नवोऽति॑च्छन्दसे ॥ १३ ॥ उ० पष्ठवाहः चतुः संवत्सरास्त्रयो विराजे द्वा० । उक्षाणः

४५०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुर्विंशोऽध्यायः २४ ]

एवमत्रापि चतुर्णां पर्वणां संबन्धिनामाद्यानां पञ्चानां देवा- नामाद्या एते पञ्चदश पशवः समाना एव भवन्ति । तेन संचरा उक्ताः । आग्नेयादयः पञ्चदश पशव उक्ता इत्यर्थः । आग्नेयाः कृष्णग्रीवास्त्रयः पञ्चदशे । सौम्याः बभ्रवस्त्रयः पञ्च० । सावित्रा उपध्वस्ताः त्रयः पञ्च० । सारस्वत्यः वत्स- तर्यः तिस्रः पञ्च० । अथ पोडशे । पौष्णाः श्यामाः त्रयः षोडशे । एते संचरा उक्ताः । एताः कर्बुरास्त्रय ऐन्द्रामाः

सेचनसमर्था युवानस्त्रयः बृहत्यै द्वा० । अथ त्रयोदशे यूपे । ऋषभाः उक्ष्णोऽप्यधिकवयस्काः त्रयः ककुभे त्रयोदशे । अनड्वाहः शकटवहनसमर्था अजस्त्रयः पङ्कयै त्रयो० । धेनवः नवप्रसूता अजास्तिस्रः अतिच्छन्दसे त्रयो० ॥ १३ ॥ । म० पष्ठवाहः चतुः संवत्सरास्त्रयो विराजे द्वा० । उक्षाणः सेचनसमर्था युवानस्त्रयः बृहत्यै द्वा० । अथ त्रयोदशे यूपे ऋषभाः उक्ष्णोऽप्यधिकवयस्काः त्रयः ककुभे त्रयोदशे । अन- वाहः शकटवहनसमर्था अजस्त्रयः पयै यो । धेनवः । इन्द्राग्निदेवताः पो० । कृष्णाः कृष्णवर्णास्त्रयो वारुणाः नवप्रसूता अजास्तिस्रः अतिच्छन्दसे त्रयो० ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

कृष्णवा आने॒या ब॒भ्रवः॑ सोम्या उ॑पध्व॒स्ताः सा॑वि॒त्राव॑त्त॒र्यः सारस्वत्यः श्यामाः पौष्णाः पृन॑यो मारुता बेहुरूपा वैश्वदे॒वा व॒शा या॑त्राष्ट- थि॒वीया॑ः ॥ १४ ॥

वरुणदेवताः षो० । पृश्नयः तनुशरीरास्त्रयः मारुताः पो० ।
त्रयः तूपराः निःशृङ्गाः कायाः कदेवताः पो० ॥ १५ ॥

म० अथ वरुणप्रधासपर्वपशव उच्यन्ते । संचरशब्देन कृष्णग्रीवा आग्नेया इत्यादयः पूर्वकण्डिको क्ताः पञ्चदश पशव उच्यन्ते । पञ्च संचराणि हवींषि भवन्तीतिवत् । यथा चातु-

मस्येषु चतुष्वपि पर्वसु आग्नेयादीनि पञ्च हवींषि समानानि एवमत्रापि चतुर्णां पर्वणां संबन्धिनाम् आद्यानां पञ्चानां देवा- उ० अथ चातुर्मास्यदेवाः पशवः श्वेताः सौर्या इत्यन्ताः । नामाया एते पञ्चदश पशवः समाना एव भवन्ति । तेन संचरा तत्र प्रथमं वैश्वदेवपर्वपशव उच्यन्ते । कृष्णग्रीवाः श्रयः उक्ताः । आग्नेयादयः पञ्चदश पशव उक्ता इत्यर्थः । आग्नेयाः आग्नेयाः त्रयः बभ्रवः कपिलास्त्रयः सौम्याः । अथ चतुर्दशे । कृष्णग्रीवास्त्रयः पञ्चदशे । सौम्याः बभ्रवस्त्रयः पञ्च० । सावित्रा यूपे । उपध्वस्ताः उपध्वंसनमधःपतनं तद्गुणविशिष्टा वर्णा- । उपध्वस्ताः त्रयः पञ्च० । सारस्वत्यः वत्सतर्यः तिस्रः पञ्च ० । न्तरमिश्रिता वा त्रयः सवितृदेवताः चतु० । वत्सतर्यः अथ षोडशे । पौष्णाः श्यामाः त्रयः षोडशे । एते संचरा तिस्रः सरस्वतीदेवताः चतु० । श्यामाः शुक्लकृष्णवर्णाः । उक्ताः । एताः कर्बुरास्त्रय ऐन्द्राग्ना इन्द्राग्निदेवताः पो० । पौष्णाः पूषदेवत्याः चतु० । पृश्नयः तनुकाया विचित्रवर्णा कृष्णाः कृष्णवर्णास्त्रयो वारुणाः वरुणदेवताः षो० । पृश्नयः वा श्रयो मरुद्देवताः चतु० । बहुरूपास्त्रयो वैश्वदेवाः चतु० । तनुशरीरास्त्रयः मारुताः पो० । त्रयः तूपराः निःशृङ्गाः कायाः अथ पञ्चदशे । वशाः वन्ध्यास्तिस्रो द्यावापृथिवीयाः द्यावा- । कदेवताः षो० ॥ १५ ॥

पृथिवीदेवत्याः पञ्च० ॥ १४ ॥

म० अथ चातुर्मास्यदेवाः पशवः श्वेताः सोयी इत्यन्ताः । तत्र प्रथमं वैश्वदेवपशव उच्यन्ते । कृष्णग्रीवाः त्रयः आग्नैयाः त्रयो० । बभ्रवः कपिलाश्रयः सौम्याः । अथ चतुर्दशे

षोडशी ।

अ॒ग्नयेऽनी॑कत्रते प्रथम॒जानाल॑भते म॒रुद्भ्यः सान्त- प॒नेभ्य॑ः सव॒त्यान्म॒रुद्भ्यो॑ गृ॒हमे॒धिभ्यो॒ ब॒हान्म॒

धूपे । उपध्वस्ताः उपध्वंसनमधःपतनं तद्रुणविशिष्टा वर्णान्तर- रुद्भ्यः क्रीडिभ्य॑ः ससृ॒ष्टान्म॒रुद्भ्यः स्वत॑त्र॒द्भ्योऽ- मिश्रिता वा त्रयः सवितृदेवताः चतु० । वत्सतर्यः तिस्रः सरस्वतीदेवताः चतु॰ । श्यामाः शुक्रकृष्णवर्णाः पौष्णाः पूषदे- ।नुसृष्ठान् ॥ १६ ॥

वत्याः चतु० । पृश्नयः तनुकाया विचित्रवर्णा वा त्रयो मरुद्दे-
वताः चतु० । बहुरूपात्रयो वैश्वदेवाः चतु० । अथ पञ्च
दशे । वशाः वन्ध्यास्तिस्रो द्यावापृथिवीयाः द्यावापृथिवीदेवत्याः
पञ्च० ॥ १४ ।

पञ्चदशी ।

उ॒क्ताः स॑च॒रा एर्ता ऐन्द्राग्नाः कृ॒ष्णा वा॑रु॒णाः पृयो मारु॒ताः कायास्तूंपराः ॥ १५ ॥

।

उ० अथ सप्तदशे । अथ सा मेघपशवः । प्रथमगर्भे जातान् त्रीन् अजान् अनीकवते अनीकवगुणविशिष्टायामये । आलभते नियुनक्ति सप्त० । वातसमूहो वात्या तया सह वर्तत इति सवात्याः वातमण्डलीमध्यस्थान् त्रीनजान् सांतपनेभ्यः मरुद्भ्यः सप्त० । बधिकहान् चिरप्रसूताघ्रीन्गृह- मेधिभ्यो मरुद्भ्यः सप्त० । संसृष्टान् सह सृष्टान् त्रीन् क्रीडिभ्यो मरुद्भ्यः सप्त० । अनुसृष्टान् अनुक्रमेण जातान् त्रीन् स्वतवच्यो मरुद्भ्यः सप्त० ॥ १६ ॥

उ० अथ वरुणप्रधासपर्वपशव उच्यन्ते । संचरशब्देन म० अथ सप्तदशे । अथ साकमेधपशवः । प्रथमजान् कृष्णग्रीवा आग्नेया इत्यादयः पूर्वकण्डिकोक्ताः पञ्चदश पशव । मात्रा प्रथमगर्भ जातान् चीन् अजान् अनीकवते अनीकत्र- उच्यन्ते । पञ्च संचराणि हवींषि भवन्तीतिवत् यथा चातु । गुणविशिष्टायामये आलभते नियुनक्ति सप्त० । वातसमूहो मषु चतुष्प पर्वसु भाभेयादीनि पञ्च हवींषि समानानि वाया तया सह वर्तन्त इति सवात्याः वातमण्डलीमध्यस्थां-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स्त्रीनजान् सान्तपनेभ्यः मरुद्भ्यः सप्त० । बष्किहान् चिरप्रसू-
तान् त्रीन् गृहमेधिभ्यो मरुद्भ्यः सप्त० । संसृष्टान् सह सृष्टान्
त्रीन् क्रीडिभ्यः मरुद्भ्यः सप्त ० । अनुसृष्टान् अनुक्रमेण
जातान् त्रीन् स्वतवन्यो मरुद्भ्यः सप्त० ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

४५१

पञ्चदशोक्ताः । तेन कृष्णग्रीवा आग्नेयाः विंशे । बभ्रवः सौम्याः विंशे । उपध्वस्ताः सावित्राः विंशे । अथैकविंशे यूपे वत्सतर्यः सारस्वत्यंः एकविंशे । श्यामाः पौष्णाः एक० । एताः कर्बुराः शुनासीरीयाः शुनासीरदेवताः एक० । एवं श्वेताः त्रयो वायव्याः वायुदेवत्याः एक० । श्वेताः त्रयः ।

उ॒क्ताः स॑च॒रा ए॒ता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः प्रगृङ्गा महिन्द्रा सौर्याः सूर्यदेवताः एक० । एवं समाप्ताः यूपाः । इत्यश्वाद्याः बहुरूपा वैश्वकर्मणाः ॥ १७॥ सौर्यास्ताः सप्तविंशत्यधिकशतत्रयं ग्रास्याः पशवः सर्वे

उ० अथाष्टादशे यूपे महाहविः पशवः कृष्णप्रीवादयः पञ्चदश पूर्ववत् । अथैकोनविंशतितमे एताः कर्बुरास्त्रय ऐन्द्राग्नाः एकोन० । प्राशृङ्गाः संहितायां दीर्घः । प्रकृष्ट- शृङ्गयुक्ता माहेन्द्राः महेन्द्रदेवता एकोन० । बहुरूपास्त्रयो वैश्वकर्मणाः विश्वकर्मदेवताः एकोन० ॥ १७ ॥

म० अथाष्टादशे यूपे महाहविः पशवः कृष्णग्रीवादयः पञ्चदश पूर्ववत् । अथैकोनविंशतितमे एताः कर्बुरास्त्रय ऐन्द्राग्नाः एकोन॰ । प्राशृङ्गाः संहितायां दीर्घः । प्रकृष्टश्टङ्गयुक्ता माहेन्द्राः महेन्द्रदेवताः एकोन० । बहुरूपास्त्रयो वैश्वकर्मणाः विश्वकर्म- देवताः एकोन० ॥ १७॥

अष्टादशी ।

उक्ताः ॥ १९ ॥

म० अथ शुनासीरीयपशवः । तत्र संचराः आग्नेयादयः विंशे । उपध्वस्ताः सावित्राः विंशे । अथैकविंशे यूपे । वत्स- पञ्चदशोक्ताः तेन कृष्णग्रीया आग्नेयाः विंशे । बभ्रवः सौम्याः तर्यः सारस्वत्यः एकविंशे । श्यामाः पौष्णाः एक० । एताः कर्बुराः गुनासीरीयाः शुनासीरदेवताः एक• । श्वेताः त्रयो वायव्याः वायुदेवत्याः एक० । श्वेताः त्रयः सौर्याः सूर्यदेवताः एक० । एवं समाप्ताः यूपाः । इत्यश्वाद्याः सौर्यान्ताः सप्तविंश- ।त्यधिकशतत्रयं ग्राम्याः पशवः सर्वे उक्ताः ॥ १९ ॥ विंशी ।

वस॒न्ताय॑ क॒पिञ्जलानाल॑भते ग्रीष्माय॑ कल॒वि -

धूम्रा ब॒भ्रुनी॑काशा पितॄणाच॒ सोम॑वता॑ ब॒भ्रवो॑ गा॑न्व॒र्या॑भ्य॑स्त॒त्तिरा॑व्य॒रदे॒ वर्तका हेम॒न्ताय॒ कर्क -

धूम्रकाशाः पितॄणां ब॑हि॒षदः॑ कृ॒ष्णा ब॒भ्रुन- काशाः पितॄणाम॑ग्नष्वात्तानां कृष्णाः पृपन्तस्त्र-

यम्बकाः ॥ १८ ॥

उ० अथ पित्र्येष्टिदेवतापशवः धूम्राः कृष्णवर्णमिश्रा लोहितवर्णाः बभ्रुनीकाशाः कपिलवर्णसदृशास्त्रयः पशवः सोमवतां पितॄणां नियोज्याः एकोन० । बभ्रवः कपिलाः धूम्रनीकाशाः धूम्रा इव नितरां काशन्ते इति तादृशास्त्रयः बर्हिपदां पितृणामेकोन० । अथ विंशे । यूपे कृष्णाः बभ्रु नीकाशाः अग्निष्वात्तानां पितॄणां विंशे । कृष्णाः पृषन्तः बिन्दुयुक्ताः त्र्यम्बकदेवताः विंशे ॥ १८ ॥

म० अथ पित्र्यैष्टिदेवतापशवः । धूम्राः कृष्णवर्णमिश्रा लोहितवर्णाः बभ्रुनीकाशाः कपिलवर्णसदृशास्त्रयः पशवः सोम- वतां पितॄणां नियोज्याः एकोन० । बभ्रवः कपिलाः धूम्रनी. काशाः धूम्रा इव नितरां काशन्ते इति तादृशास्त्रयः वर्हिषदां पितॄणामेकोन० । अथ विंशे यूपे । कृष्णा बभ्रुनीकाशाः अग्निष्वात्तानां पितॄणां विंशे । कृष्णाः पृषन्तः बिन्दुयुक्ताः त्रयम्बकाः त्र्यम्बकदेवताः विंशे ॥ १८ ॥

व्याः

एकोनविंशी ।

राञ्छिशि॑राय॒ विक॑करान् ॥ २० ॥

उ० वसन्ताय कपिञ्जलानालभते इत्यादयः विश्वेषां देवानां पृषन्त इत्येवमन्ता यूपान्तरेषु त्रयोदश त्रयोदशा- रण्याः पशव आलभ्यन्ते ॥ २० ॥

म० अधारण्याः पशव उच्यन्ते । अत्रैकविंशतिर्यूपाः तेषां यूपानां विंशतिरन्तरालानि तेष्वन्तरालेषु अन्तरालोत्पत्तिक्रमेण कपिञ्जलादयस्त्रयोदश त्रयोदश पशव आलम्भनीयाः । अत्र यूपान्तरालेष्वारण्यपशूनां बन्धनोपाय उक्तो मानवसूत्रे । नाडीषु लुषिमशकान् करण्डेषु सर्पान् पञ्जरेषु मृगव्याघ्रसिंहान् कुम्भेषु मकरमत्स्य मण्डूकान् जालेषु पक्षिणः कारासु हस्तिनो नौषु चौदकानि यथार्थमितरानिति । ये पशवो येनोपायेन यूपान्त- रालेषु तिष्ठन्ति ते तेनोपायेन स्थापनीया इति तात्पर्यम् । अत्र येषामारण्यजीववाचिपदानामर्था न ज्ञायन्ते ते निगम- निरुक्तनिघण्टुव्याकरणोणादिवृत्त्यभिधानग्रन्थेभ्यो विलोक्या- वगन्तव्याः । आटविकेभ्यश्च लक्षणीयाः । तत्र प्रथमोत्पन्ने यूपान्तराले त्रीन् कपिञ्जलान् वसन्ताय आलभते नियुनक्ति । त्रीन् कलविङ्कान् चटकान् ग्रीष्माय । तित्तिरीन् त्रीन् वर्षाभ्यः । वर्तिकाः पक्षिविशेषान् शरदे । ततस्त्रयाणां ककराणां मध्ये एकं ककरं हेमन्ताय । अथ द्वितीयेऽवकाशे शिष्टौ द्वौ ककरौ

उ॒क्ताः स॑च॒रा एता॑ः श॒नासीरीयः श्वेता वाय- पक्षिविशेषौ हेमन्ताय । त्रीन् विककरान् शिशिराय ॥ २० ॥

श्वेताः सौर्याः ॥ १९ ॥

उ० अथ शुनासीरीयपशवः । तत्र संचराः आग्नेयादयः

एकविंशी ।

समु॒द्राय॑ शिशु॒मारा॒नाल॑भते प॒र्जन्या॑य म॒ण्डू-

४५२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

का॑न॒द्भ्यो मत्स्या॑मि॒त्राय॑ कुलीपयान्यरुणाय ना - क्रान् ॥ २१ ॥

उ० श्रीन् शिशुमारान् जलचरजन्तून् समुद्रायालभते । त्रीन्मण्डूकान्भेकान् पर्जन्याय । त्रयाणां मत्स्यानां मध्ये द्वौ अद्भ्यः । अथ तृतीयेऽवकाशे एकं शिष्टं मत्स्यमयः । त्रीन् कुलीपयान् सोमाय । जलजानू मित्राय । त्रीन् नाक्रान् नका एव नाक्रास्ताञ्जलचरान् वरुणाय ॥ २१ ॥

म० त्रीन् शिशुमारान् जलचरजन्तून् समुद्रायालभते । त्रीन्मण्डूकान्भेकान् पर्जन्याय । त्रयाणां मत्स्यानां मध्ये द्वौ अन्यः अथ तृतीयेऽवकाशे एकं शिष्टं मत्स्यमयः । त्रीन् कुलीपयान् जलजान् मित्राय । त्रीन् नाकान् नका एव नाका- स्ताञ्जलचरान् वरुणाय ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

[ चतुर्विंशोऽध्यायः २४ ]

उ० त्रयाणां लबानां लावकानां मध्ये द्वौ सोमाय ! अथ षष्टेऽवकाशे एकं लबं सोमाय । कौलीकान् पक्षिणः त्वष्ट्रे । तिस्रो गोपादीः गवां सादयित्रीः पक्षिणीः देवानां पलीभ्यः । तिस्रः कुलीकाः पक्षिणीः देवजामिभ्यः देव- वधूभ्यः । 'जामिः स्वसृकुलखियो:' । त्रीन्पारुय्णसंज्ञान्गु- हृपतयोऽग्नये ॥ २४ ॥

।

म० त्रयाणां लबानां लावकानां मध्ये द्वौ सोमाय । अथ षटेऽवकाशे एक लवं सोमाय । कौलीकान् पक्षिणः त्वष्ट्रे । तिस्रो गोपादीः गवां सादयित्रीः पक्षिणीः देवानां पत्नीभ्यः । तिस्रः कुलीकाः पक्षिणीः देवजामिभ्यः देववधूभ्यः । 'जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः' । त्रीन् पारुष्णसंज्ञान् गृहपतयेऽग्नये ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

अदे॑ पा॒राव॑ता॒नाय॑भते॒ राज्य सीचापूरहोरा- त्रयः स॒न्धिभ्यो॑ ज॒तूर्मांमे॑भ्यो दात्य॒हान्सं॑वत्स॒-

सोमा॑य॒ दृछ्सानाल॑भते वा॒यवे॑ व॒लाको इन्द्रा ! राय॑ मह॒तः सु॑प॒र्णान् ॥ २५ ॥ ग्निभ्यो॒ क्रुभ्वा॑न्मि॒त्राय॑ म॒हून्वरुणाय चक्रवा- कान् ॥ २२ ॥

उ० त्रीन् हंसान् तिस्रो बलाकाः बकपत्रीः वायवे । अथ चतुर्थेऽवकाशे । त्रीन् क्रुञ्चान् पक्षिणः इन्द्राग्निभ्याम् । त्रीन् महूनू जलकाकान् मित्राय । त्रीन् चक्रवाकान् वरुणाय ॥२२॥ म० त्रीन् हंसान् सोमाय । तिस्रो वलाकाः वकपत्नीः वायवे । अथ चतुर्थेऽवकाशे । त्रीन् कुञ्चान् पक्षिणः इन्द्रानि भ्याम् । त्रीन् मगजलकाकान् मित्राय । त्रीन् चक्रवाकान् वरुणाय ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

अ॒ग्नये॑ कुटरू॒नाय॑ते॒ वन॒स्पति॑भ्य॒ उलूंकान॒ग्नी- षोमा॑भ्या॒ चापा॑न॒श्विभ्यां॑ म॒यूरा॑न्मि॒त्रावरु॑णाभ्यां क॒पोत॑न् ॥ २३ ॥

उ० त्रीन् कुटरून् कुक्कुटाननये । ततस्त्रयाणामुऌकानां
मध्ये एकमुलुकं वनस्पतिभ्यः । अथ पञ्चमेऽवकाशे द्वौ
उलुका काकवैरिणौ । त्रीन् चापाननीपोमाभ्याम् त्रीन्मयू-
रानश्विभ्यां चीन्कपोतान्मित्रावरुणाभ्याम् ॥ २३ ॥

।

म० त्रीन् कुरून् कुक्कुटाननये । ततस्त्रयाणामुलकानां
मध्ये एकमुलुकं वनस्पतिभ्यः । अथ पवनेऽवकाशे द्वौ उल्का
काकत्रैरिणौ । त्रीन् चापानम्ग्नीषोमाभ्यां त्रीन् मयूरानश्विभ्यां
त्रीन् कपोतान् मित्रावरुणाभ्याम् ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

सोमा॑य॒ ए॒वानाल॑भते॒ त्वष्ट्रैकौलीकान गौपदी- दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः कुली देवजामिभ्योऽग्नये॑ गृ॒ह प॑तये पारु॒ष्णान् ॥ २४ ॥

उ० अथ सप्तमेऽवकाशे त्रीन्पारावतान्कलरवाहे । तिस्रः सीचापूः पक्षिणीः राज्यै । तिस्रो जतूः पात्राख्याः अहोरात्रयोः सन्धिभ्यः । त्रीन्दात्यूहान् कालकण्ठान्मासेभ्यः । त्रयाणां महतां सुपर्णानां मध्ये एकं संवत्सराय । अथाष्टमेऽवकाशे द्वौ महान्तौ सुपर्णी संवत्सराय ॥ २५ ॥

म० अथ सप्तमेऽवकाशे त्रीन् पारावतान् कलरवान । । तिस्रः सीचापूः पक्षिणी रात्र्यै । तिस्रो जतूः पात्राख्याः पक्षिणीः अहोरात्रयोः सन्धिभ्यः । त्रीन् दात्यूहान् कालकण्ठान् मासेभ्यः । त्रयाणां महतां सुपर्णानां मध्ये एकं संवत्सराय । अथाष्टमे - वकाशे द्वौ महन्तौ सुपर्णौ संवत्सराय ॥ २५ ॥

।

षड्विंशी ।

भूम्या॑ आ॒खूनाल॑भते॒ ऽन्तरि॑क्षाय पा॒ङ्क्रान्दि॒वे कश।न्दिग्भ्यो नैकुलान्बभ्रुकानवान्तरदिशाभ्यः २६ उ० भूम्यै आखून्मूपकान् त्रीन् पाकान् मूषकजाति- विशेषानन्तरिक्षाय । काशान् तद्भेदानेव दिवे । त्रीन्नकुला - न्दिग्भ्यः तत्र द्वौ अष्टमे । अथ नवमे एकम् त्रीन्बभ्रुकान- वान्तरदिशाभ्यः ॥ २६ ॥

म० भूम्यै आन् सूपकान् त्रीन् पाङ्कान् सूपकजाति-
विशेषानन्तरिक्षाय । काशान् तद्भेदानेव दिवे । त्रीन् नकुलान्
दिग्भ्यः तत्र द्वौ अष्टमे । अथ नवमे एकम् । त्रीन् बभ्रुकान-
वान्तरदिशाभ्यः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

वसु॑भ्य॒ ऋश्यानाल॑भते रु॒द्रेभ्यो रुरूंनादि॒त्ये- भ्यो न्यङ्कुन् विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यः॑ प्र॒प॒तान् साध्येभ्य॑ः

कुलङ्गान् ॥ २७ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० श्रीनृष्यान्वसुभ्यः । ऋप्यादयो मृगविशेषाः रुद्रेभ्यः । रुरून् । त्रीन्यङ्कनादित्येभ्यः । अथ दशमेऽवकाशे त्रीन् पृष- तान्विश्वेभ्यो देवेभ्यः । त्रीन् कुलुङ्गान् साध्येभ्यः ॥ २७ ॥ म० त्रीनृष्यान् वसुभ्यः । ऋष्यादयो मृगविशेषाः । रुद्रेभ्यः रुरून् । त्रीन् न्यङ्कनादित्येभ्यः । अथ दशमेऽवकाशे त्रीन् पृषतान् विश्वेभ्यो देवेभ्यः । त्रीन् कुलुङ्गान् साध्येभ्यः ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

ईशा॑नाय॒ पर॑स्वत॒ आल॑भते मि॒ित्राय॑ गौरान्व-

रु॑णाय॒ महि॒षान्बृह॒स्पत॑ये गव॒यस्त्वष्ट्र उष्टृन् ॥२८॥

:

।

४५३

म० प्रजापतये च वायवे च एको गोमृगः गवयः 1 एक आरण्यो मेषो वरुणाय । एकः कृष्णो मेषो यमाय । एको मर्कटः मनुष्यराजाय । एको रोहिदृष्यः शार्दूलाय । एका गवयी ऋषभाय तदाख्यदेवाय । अथ त्रयोदशेऽवकाशे एका वर्तिका क्षिप्रश्येनाय देवाय । एकः कृमि: कीटः नीलङ्गोः नीलङ्गवे । शिशुमारः एको जलचरः समुद्राय । हस्ती हिमवते ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

मयुः प्रजापत्य उलो हलिक्ष्णौ वृषदशस्ते

उ० परस्वतः मृगविशेषानीशानाय । श्रीन्गोरान्मृगा । धात्रे दिशां क॒ङ्को घुने॒यी कलविङ्कौ लोहिताहिः
न्मित्राय । श्रीन्महिषान्वरुणाय तत्रैकं दशमे । अथैकाद- पुष्करसादस्ते॑ त्वा॒ष्ट्रा वाचे क्रुञ्च॑ः ॥ ३१ ॥

शेsaकाशे त्रीन् गवयान्गो सदृशानारण्य पशून्वृहस्पतये ।
त्रीनुष्ट्रान् त्वष्ट्रे ॥ २८ ॥

l

म० परवतः मृगविशेषानीशानाय । त्रीन् गौरान्मृगान्
मित्राय । त्रीन् महिषान्वरुणाय तत्रैकं दशमे । अथैकादशे
saara त्रीन् गवयान्गोसदृशानारण्यपशून, बृहस्पतये । त्रीनु-
ष्ट्रान् त्वष्ट्रे ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

।

उ० मयुः प्राजापत्यः तुरङ्गवदनः किन्नरः प्रजापति- दैवतः । उलो मृगविशेषः हलिक्ष्णः सिंहविशेषः वृषदंशो विडालः ते त्रयो धात्रे । एकः कङ्कः बकः दिशां दिग्भ्यः । एका धुङ्गा पक्षिणी आग्नेयी अग्निदेवत्या । कलविङ्कः चटकः लोहिताहिः रक्तवर्णसर्पः पुष्करसदः पुष्करे सीदतीति कम- लभक्षी पक्षिविशेषः ते त्रयः त्वाष्ट्राः त्वष्टृदेवताः । अथ चतुर्दशेऽवकाशे एकः क्रुञ्चः वाचे ॥ ३१ ॥

म० मयुः प्राजापत्यः तुरङ्गवदनः किन्नरः प्रजापतिदेवतः ।

प्र॒जाप॑तये॒ पुरु॑षान्ह॒स्तिन॒ आल॑भते वाचे ग्रुपी । उलो मृगविशेषः हृलिक्ष्णः सिंहविशेषः वृषदंशो विडालः ते

चक्षु॑षे म॒शच्छ्राय॒ भृङ्गः ॥ २९ ॥

उ० प्रजापतये पुरुषान्हस्तिनः श्रीन् । त्रीन् लुषीन्वक्र ।
तुण्डान्वाचे । तन्मध्ये द्वौ प्लुषी एकादशे । अथ द्वादशेऽवकाशे ।
एकं प्लुषिम् । त्रीन्मशकान् चक्षुषे । त्रयो भृङ्गाः श्रोत्राय
नियोज्याः ॥ २९ ॥

० प्रजापतये पुरुषान् हस्तिनः त्रीन् । त्रीन् लुषीन् वक्रतुण्डान् वाचे तन्मध्ये द्वौ पुषी एकादशे । अथ द्वादशे - ऽवकाशे एकं पुषिम् । त्रीन् मशकान् चक्षुषे । त्रयो भृङ्गाः

श्रोत्राय नियोज्याः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

:

प्र॒जाप॑तये च वा॒यवे॑ च गोमृगो वरु॑णायारण्यो मे॒षो य॒माय॒ कृष्णो॑ मनु॒ष्या॑रा॒जाय॑ म॒र्कटैः शार्दूलाय॑ रोहिह॑ष॒भय॑ व॒यी प्रश्ये॒नाय॒ वर्तिका नीलेङ्गोः कृमि॑ समु॒द्राय॑ शिशु॒मारो॑ हि॒मव॑ते ह॒स्ती ॥ ३० ॥

उ० प्रजापतये च वायवे च एको गोमृगः गवयः एक आरण्यो मेषो वरुणाय । एकः कृष्णो मेपो यमाय । एको मर्केटः मनुष्यराजाय । एको रोहिदृप्यः शार्दूलाय एका गवयी ऋषभाय तदाख्यदेवाय । अथ त्रयोदशेऽवकाशे एका वर्तिका क्षिप्रश्येनाय देवाय । एकः कृमिः कीटः नीलङ्गो: नीलङ्गवे । शिशुमारः एको जलचरः समुद्राय हस्ती हिमवते ॥ ३० ॥

।

।

1

यो धात्रे । एकः कङ्कः बकः दिशां दिग्भ्यः । एका बुङ्खा पक्षिणी आग्नेयी अग्निदेवत्या । कलविङ्कः चटकः लोहिताहिः रक्तवर्णसर्पः पुष्करसादी पुष्करे सीदतीति कमलभक्षी पक्षि- विशेषः ते त्रयः वाष्ट्राः त्वष्टृदेवताः । अथ चतुर्दशेऽवकाशे एकः क्रुञ्चः वाचे ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

सोमा॑य कुलुङ्ग आ॑र॒ण्योऽजो नकुलः शका ते पौष्णाः क्रोष्टा मायोरिन्द्र॑स्य गौरमृगः पि॒द्वो न्यङ्कुः कक्कटस्तेऽनुमत्यै प्रतिश्रुत्कायै चक्रवाकः ॥ ३२ ॥

उ० कुलुङ्गः कुरङ्गो हरिण एकः सोमाय । आरण्यो वनजोऽजश्छागः नकुलः शका शकुन्तिः एते त्रयः पौष्णाः पू॒षदेवत्याः । क्रोष्टा शृगालो मायोर्देवस्य । एको गौरमृगः इन्द्रस्य । पिङ्को मृगविशेषः न्यङ्कुः अपि कक्कटः स एव ते त्रयोऽनुमये । चक्रवाकः प्रतिकायै ॥ ३२ ॥

म० कुलुङ्गः कुरङ्गो हरिण एकः सोमाय । आरण्यो वनजो- ऽजच्छागः नकुलः शका शकुन्तिः एते त्रयः पौष्णाः पूषदे- वयाः । क्रोष्टा शृगालो मायोर्देवस्य । एको गौरमृगः इन्द्रस्य । पिो मृगविशेषः न्यङ्कुः अपि कक्कटः स एव ते त्रयोऽनुमत्यै । चक्रवाकः प्रतिश्रुत्कायै ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

सौरी ब॒ला शार्गः सृ॑ज॒यः श॒याण्ड॑क॒स्ते मैत्राः

:

४५४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

सर॑स्वत्यै॒ शारि॑ पुरुष॒वाक् श्वाविद्धौमी शार्दूलो वृ॒क॒ः पृदा॑क॒स्ते म॒न्यत्रे॒ सर॑स्वते॒ शुक॑ः पुरुष॒वक् ॥ ३३॥ उ० बलाका बकस्त्री सूर्यदेवया । शार्गः पक्षिविशेषः । अथ पञ्चदशेऽवकाशे सृजयः पक्षिविशेषः शयाण्डकोऽपि ते मैत्राः मित्रदेवत्याः । पुरुपवाक् मनुष्यवद्वादिनी शारिः शुकी सरस्वत्यै । श्वावित् सेधा भौमी भूदेवत्या शार्दूलो व्याघ्रः वृकः चित्रकः पृदाकुः सर्पः ते त्रयो मभ्यवे । पुरुषवाकू शुकः सरस्वते समुद्राय ॥ ३३ ॥

म० बलाका वकस्त्री सूर्यदेवया । शार्गः पक्षिविशेषः । अथ पञ्चदशेऽवकाशे सृजयः पक्षिविशेषः शयाण्डकोऽपि ते मैत्राः मित्रदेवत्याः । पुरुषवाक् मनुष्यवद्वादिनी शारिः शुकी सरखत्यै । श्वावित् सेधा भौमी भूदेवया शार्दूलो व्याघ्रः वृकः चित्रकः पृदाकुः सर्पः ते त्रयो मन्यवे । पुरुषवाक् शुकः सरखते समुद्राय ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

सुप॒र्णः पा॑ज॒न्य आ॒तिर्व॑ह॒सो दवि॑दा॒ ते वा॒यवे॒ बृह॒स्पत॑ये वा॒चस्पत॑ये पै॑ङ्गराजोऽलज अन्तरिक्षः प्र॒वो म॒नु॒र्मत्स्य॒स्ते न॑दप॒तये॑ द्यावापृथि॒वीर्यः कूर्मः ॥ ३४ ॥

उ० सुपर्ण: गरुत्मान् पार्जन्यः पर्जन्याय । आतिः आडी वाहसः दार्विदा काटकुट्टः ते त्रयः पक्षिविशेषाः वायवे । बृहस्पतये वाचस्पतये वाचो वाण्याः पतये इति बृहस्पति - विशेषणम् । ईदृशाय बृहस्पतये पैङ्गराजः पक्षिविशेषः । अथ पोडशेऽवकाशे अलजः पक्षिविशेषः आन्तरिक्षः अन्तरिक्ष- देवतः । प्लवः जलपक्षी मद्दुः कारण्डवः मत्स्यः ते नदीपतये । कूर्मः कच्छपः द्यावापृथिवीयः द्यावापृथिवीदेवतः ॥ ३४ ॥ म०सुपर्णः गरुत्मान् पार्जन्यः पर्जन्याय । आतिः आडी वाहसः दार्विदा काष्ठकुद्रः ते त्रयः पक्षिविशेषाः वायवे । वृहस्पतये वाचस्पतये वाचो वाण्याः पतये इति बृहस्पतिविशेषणम् । ईदृशाय बृहस्पतये पैङ्गराजः पक्षिविशेषः । अथ षोडशेऽव- काशे अलजः पक्षिविशेषः आन्तरिक्षः अन्तरिक्षदेवतः । छत्रः जलपक्षी मद्गुः कारण्डवः मत्स्यः ते नदीपतये । कूर्मः कच्छपः द्यावथिवीयः द्यावापृथिवीदेवतः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

पुरुषमृगञ्च॒न्द्रम॑सो गोधा कालेका दार्वाघाटस्ते वन॒स्पती॑नां कृ॒क॒वाः सावि॒त्रो सो वात॑स्य नाको मर्करः कुलीपय॒स्तेऽकूपारस्य ह्रयै श- य॑कः ॥ ३५ ॥

।

[ चतुर्विंशोऽध्यायः २४ ]

विशेषः दावघाटः सारसः ते वनस्पतीनाम् । कृकवाकुः ताम्रचूडः सावित्रः सवितृदेवतः हंसः वातस्य । नाक्रः मकरः कुलीपयः ते त्रयो जलचरविशेषाः अकूपारस्य समुद्रस्य । त्रयाणां मध्ये द्वौ पोडशे । अथ सप्तदशेऽवकाशे एकः कुलीपयः अकूपारस्य । शल्यकः श्वावित् हियै देव्यै ॥ ३५ ॥

म० पुरुषमृगः पुंमृगः चन्द्रमसः । गोधा कालका पक्षि- विशेषः दावघाटः सारसः ते वनस्पतीनाम् । कृकवाकुः ताम्र- चूडः सावित्रः सवितृदेवतः हंसः वातस्य । नाक्रः मकरः कुली- पयः ते त्रयो जलचरविशेषाः अकूपारस्य समुद्रस्य । त्रयाणां मध्ये द्वौ पोडशे । अथ सप्तदशेऽवकाशे एकः कुलीपयः अक्रू- पारस्य । शल्यकः श्वावित् हियै देव्यै ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

ए॒ण्य म॒ण्डूको मूषिका ति॒त्तरि॒स्ते स॒र्वा लोपाश अश्विनः कृष्णो रात्र्या ऋक्षौ जतूः सु॑पि॒- लीका त ईतरज॒नानां जह॑का वैष्ण॒वी ॥ ३६ ॥

।

उ० एणी मृगी अह्नः आलभ्या । मण्डूको मूषिका तित्तिरिः ते त्रयः सर्पाणाम् । लोपाशो वनचरविशेषः आश्विनः अश्विदेवतः । कृष्णो मृगः राज्यै । ऋक्षः भल्लूकः जतूः सुपिलीका एतौ पक्षिविशेषौ ते त्रयः इतरजनानां देवानाम् । जहका गात्रसङ्कोचनी वैष्णवी विष्णु- देवत्या ॥ ३६॥

म० एणी मृगी अह्नः आलभ्या । मण्डूको मूषिका तित्तिरिः ते त्रयः सर्पाणाम् । लोपाशो वनचरविशेषः आश्विनः अश्विदेवतः । कृष्णो मृगः रात्र्यै । ऋक्षः भलूकः जतूः सुषि- लीका एतौ पक्षिविशेषौ ते त्रयः इतरजनानां देवानाम् । जहका गात्रसङ्कोचनी वैष्णवी विष्णुदेवत्या ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

अ॒न्यवापोऽर्धमा॒साना॒मृश्यो॑ म॒यूर॑ सुप॒र्णस्ते ग॑न्ध॒र्वाणा॑म॒पामु॒द्रो मास क॒श्यपो॑ रोहितु॑ण्डुणाची गोलत्ति॑ि ते॒ऽप्स॒रसो॑ मृ॒त्यवे॑ऽसि॒तः ॥ ३७ ॥

उ० अन्यवापः कोकिलाख्यः पक्षिविशेषोऽर्धमासानां पशुः । अथाष्टादशेऽवकाशे । ऋप्यो मृगविशेषः मयूरः बह सुपर्णो गरुत्मान् ते गन्धर्वाणां पशवः । उद्रः जलचरः कर्कटसंज्ञः अपां पशुः । कश्यपः कच्छपः मासां मासानाम् । रोहित ऋप्यः कुण्डुणाची वनचरीविशेषः गोलत्तिकापि ते त्रयोऽप्सरसाम् । असितः कृष्णः पशुर्मृत्यवे ॥ ३७ ॥

म० अन्यत्रापः कोकिलाख्यः पक्षिविशेषोऽर्घमासानां पशुः । अथाष्टादशेऽवकाशे । ऋष्यो मृगविशेषः मयूरः बहीं सुपर्णो गरुत्मान् ते गन्धर्वाणां पशवः । रुद्रः जलचरः कर्कटसंज्ञः उ० पुरुषमृगः पुंमृगः चन्द्रमसः । गोधा कालका पक्षि- अपां पशुः । कश्यपः कच्छपः मासां मासानाम् । रोहित् ऋष्यः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

कुण्डूणाची वनचरीविशेषः गोलत्तिकापि ते त्रयोऽप्सरसाम् ।
असितः कृष्णः पशुर्मृत्यवे ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी । व॒र्षाहूऋतूनामा॒ाखुः कश मान्थालस्ते पि॒तॄणां बला॑याजग॒रो वसू॑नां कपिञ्जलः क॒पोत॒ उलूकः श॒शस्ते निर्ऋऋ॒त्यै॒ वरु॑णायार॒ण्यो मेषः ॥ ३८ ॥

उ० वर्षाहूः वर्षाभूः भेकी ऋतूनाम् । आखुः मूषकः कशः मान्थालश्च तद्विशेषौ ते त्र्यः पितॄणाम् । अथैकोन- विंशे । अजगरो महासर्पः बलाय । कपिञ्जलो वसूनाम् । कपोतः उलूकः शशः ते निर्ऋत्यै । आरण्यो मेषो वरु- ।

णाय ॥ ३८ ॥

म० वर्षाहूः वर्षाभूः भेकी ऋतूनाम् । आखुः मूषकः कशः ।
मान्थालश्च तद्विशेषौ ते त्र्यः पितॄणाम् । अथैकोनविंशे ।
अजगरो महासर्पः बलाय । कपिञ्जलो वसूनाम् । कपोतः उलूकः
शशः ते निऋयै । आरण्यो मेषो वरुणाय ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

चि॒त्र आ॑दि॒त्यानामु॒ष्ट्रो घृणीवान् वानसस्ते म॒त्या अर॑ण्याय सृम॒रो रुरू॑ रौद्रः कार्यः कुटé- दा॑त्य॒हस्ते वाजिनां कामा॑य पि॒कः ॥ ३९ ॥

उ० श्वित्रः श्वेतः पशुरादित्यानाम् । उष्ट्रः दीर्घग्रीवः । घृणिवान् तेजस्वी पशुविशेषः । संहितायां घृणिशन्दो । दीर्घः । वार्घीनसः कण्ठे स्तनवानजः ते त्रयो मत्यै देव्यै । सृमरः गवयोsरण्याय देवाय । रुरुः मृगः रौद्रः रुद्रदेवतः । क्वयिः पक्षिविशेषः । अथ विंशेऽवकाशे । कुटरुः कुक्कुट : दात्यौहः कालकण्ठः ते त्रयो वाजिनां देवानाम् । पिकः कोकिलः कामाय ॥ ३९ ॥

म० श्वित्रः श्वेतः पशुरादित्यानाम् । उष्ट्रः दीर्घग्रीवः घृणिवान् तेजखी पशुविशेषः । संहितायां घृणिशब्दो दीर्घः । वाधी- नसः कण्ठे स्तनवानजः ते त्रयो मत्यै देव्यै । सुमरः गवयो- ऽरण्याय देवाय । रुरुः मृगः रौद्रः रुद्रदेवतः क्वयिः पक्षिवि - शेषः । अथ विंशेऽवकाशे । कुटरुः कुकुटः दात्यौंहः कालकण्ठः ते त्रयो वाजिनां देवानाम् । पिकः कोकिलः कामाय ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

य॒ङ्गो वैश्वदे॒वः श्वा॑ कृ॒ष्णः क॒र्णो ग॑द॒भस्त॒रनुस्ते रक्ष॑सा॒मिन्द्रा॑य सूक॒रः स॒ह मा॑रु॒तः कृकलासः पिप॑का श॒क्रुनि॒स्ते श॑र॒व्यायै॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ घृतः ॥ ४० ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

i

४५५

उ० खड्गो मृगविशेषो विश्वदेवदेवतः एकः कृष्णः श्वा सारमेयः द्वितीयः कर्णो लम्बकर्णो गर्दभः तृतीयस्तरक्षुः मृगादनः ते यो रक्षसां पशवः । सूकरः इन्द्राय । सिंहो मारुतः मरुद्देवतः । कृकलासः सरः पिप्पा पक्षिणी शकुनिः पक्षी एते त्रयः शरव्यायै । एकः पृषतः मृगविशेषो विश्वेषां देवानां पशुर्भवति विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं नियुन- ज्मीति योज्यः । एवं षष्ट्यधिकं शतद्वयमारण्याः पशव उक्ताः । अत्र द्वाविंशतिरेकादशिनः सप्तविंशत्यधिकानि त्रीणि शतानि अश्वादयः सौर्यान्ताः षडधिकं शतद्वयं कपिञ्जलादयः पृपतान्ता: आरण्याः पशवः सर्वे मिलित्वा पट् शतानि नवाधिकानि पशवो भवन्ति । श्लोकश्च । पट् शतानि नियु- ज्यन्ते पशूनां मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य यज्ञस्य नवभि- वाधिकानि चेति । तेष्वारण्याः सर्वे उत्स्रष्टव्या न सु हिंस्याः ॥ ४० ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

म० खङ्गो मृगविशेषो विश्वदेवदेवतः । एकः कृष्णः श्वा सारमेयः द्वितीयः कर्णो लम्बकर्णो गर्दभः तृतीयस्तरक्षुः मृगा- दनः ते त्रयो रक्षसां पशवः । सूकरः इन्द्राय । सिंहो मारुतः महद्देवतः । कृकलासः सरटः पिष्पका पक्षिणी शकुनिः पक्षी ते त्रयः शरव्यायै । एकः पृषतः मृगविशेषो विश्वेषां देवानां पशुर्भवति । विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं नियुनज्मीति योज्यः । एवं षष्ट्यधिकं शतद्वयमारण्याः पशव उक्ताः । अत्र द्वाविंशतिरेका- दशिनः सप्तविंशत्यधिकानि त्रीणि शतानि अश्वादयः सौर्यान्ताः षष्ट्यधिकं शतद्वयं कपिञ्जलादयः पृषतान्ता आरण्याः पशवः सर्वे मिलित्वा षट्शतानि नवाधिकानि पशवो भवन्ति । श्लोकश्च । षट् शतानि नियुज्यन्ते पशूनां मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य यज्ञस्य नवभिश्चाधिकानि चेति । तेष्वारण्याः सर्वे उत्स्रष्टव्या न तु हिंस्याः ॥ ४० ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
गतोऽध्यायश्चतुर्विंशो देवतापशुवाचकः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

शाद॑ द॒द्भव॑ द॒न्तमु॒लैमृ॑द॒ वस्व॒स्ते॒गां द ना॑भ्या॒ सर॑स्वत्या अमजि॒ह्वा॑ जि॒ह्वाय॑ उ॒त्स॒दम॑व- क॒न्देन॒ ताल॒ वाज॒॑ हनु॑भ्याम॒प॑ आ॒स्ये॒न॒ वृष॑ण- मा॒ण्डाभ्या॑मा॒दि॒त्यश्मनु॑भिः॒ पन्था॑नं अ॒भ्यां द्यावा- पृथि॒वी वतो॑भ्यां वि॒द्युते॑ क॒नीन॑काभ्या शुङ्खाय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्णाय॒ स्वाहा॒ पर्या॑णि॒ पक्ष्मा॑ण्यवर्या इन- } बौऽवार्याणि पक्ष्मा॑णि॒ पार्यो इः ॥ १ ॥

४५६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० शादं दद्भिः । इयमपि श्रुतिर्देवताश्वाङ्गयोश्चोदनां विदधाति । शादो देवताविशेषः दन्ता अश्वाङ्गम् । शादं दद्भिः प्रीणाति देवता भोक्त्री द्वितीयया निर्दिश्यते ॥ अश्वाङ्गं भोग्यं तृतीयया करणविभक्त्या निर्दिश्यते । एवं हि विभक्त्योः सामर्थ्यं भवति । युक्तंच होमकाले अङ्गाभिधानं देवतायै होमः । आहच श्रुतिः । ' आज्यमवदानीकृत्वा । प्रत्याख्यायम् देवताभ्य आहुतीर्जुहोतीति दद्भिः शादाय स्वाहा । दन्तमूलैरवाय स्वाहा' इत्येवं प्रयोगाः । क्वचिच्च देवता केवला भवति यथा शुक्लायस्वाहा कृष्णा यस्वाहेति । कचिच्चान्यया विभक्त्या निर्देशो द्रव्यदैवतयोः यथा अग्नेः पक्षतिर्वायोर्निपक्षतिरिति । एवं द्रव्यदैवतम- प्रसिद्धं यज्ञपार्श्वादिभ्योऽवगन्तव्यमिति पृथिवीं त्वचेति यावत् ॥ १ ॥

प्रणम्य कमलानाथं गणेशं गिरिजां गिरम् ।
पञ्चविंशेऽयमध्याये वेददीपो मयेर्यते ॥

अवकाभ्यः

!

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

ठैर्मृदं देवतां प्रीणामि ' व स्याद्दन्तपीठिका । शादादयो- ऽप्रसिद्धा देवाः आदित्यादयः प्रसिद्धाः । दंष्ट्राभ्यां तेगां देवतां प्रीणामि । सरखलै अग्रजिह्वाम् । अत्र चतुर्थ्या देवतोद्देशः प्रथमयागस्य अतो विभक्तिव्यत्ययः । जिह्वाया अग्रमग्रजिह्वं जिह्वाग्रेण सरखतीं प्रीणामि । जिह्वायाः उत्सादम् । अत्र षण्याश्वाङ्गोद्देशः द्वितीयया देवस्य विभक्तिव्यत्ययः । जिह्वयो- त्सादं देवं प्रीणामि । अवक्रन्देन तालु अत्र देवे तृतीया अने प्रथमा व्यत्ययः । तालुना अवक्रन्दं देवं प्रीणामि । वाजं हनु- भ्याम् । हनुभ्यां वक्रैकदेशाभ्यां वाजं देवं प्रीणामि । आस्येन मुखेनापो देवताः प्रीणामि । आण्डाभ्यां वृषणाभ्यां वृषणं देवं प्रीणामि । श्मश्रुभिर्मुख केशैरादित्यान्प्रीणामि । भ्रूभ्यां ललाट- गरोमपतिभ्यां पन्थानं देवं प्रीणामि । वर्ताः पक्ष्मपङ्क्तिः ताभ्यां द्यावापृथिव्यौ देवते प्रीणामि । कनीनकाभ्यां नेत्रमध्यगकृष्ण- गोलाभ्यां विद्युतं देवतां प्रीणामि । शुक्लाय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा देवोद्देश एव न लङ्गम् । शुक्काय कृष्णाय देवाय मुहुत- मस्तु । यद्वा चतुर्थ्याश्वाङ्गमेव निर्दिश्यते । प्राजापत्योऽश्व इति वचनाद्देवोऽध्याहर्तव्यः । शुक्लेन कृष्णेन चाश्वान प्रजापतिं प्रीणामि । एवं लोमभ्यः स्वाहेत्यादावपि बोध्यम् । पार्याणि पक्ष्माणि । अत्र तद्धितेन देवतोद्देशः । पक्ष्माणि नेत्रोपरिलोमानि पार्याणि पारदेवत्यानि ततः पक्ष्मभिः पारं प्रीणामि । इक्षवो नेत्राधोभागरोमाणि अवारदेवत्याः ततः इक्षुभिरवारं प्रीणामि । विपरीतं वा अवार्याणि अवारदेवत्यानि पक्ष्माणि इक्षवः पार्याः पारदेवत्याः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

म० 'खिटकृद्वनस्पत्यन्तरे शूल्यं हुला देवताश्वाङ्गेभ्यो जुहोत्यमुध्यै स्वाहेति प्रतिदेवतं शादप्रति गन्तेभ्योऽविमु- खाच्च परेभ्य इति' (का० २० । ८ । ५ । ६ ) । स्विष्टकृद्वन- स्पत्योरन्तरे वनस्पतियागानन्तरं स्विष्टकृद्यागात्पूर्वं शूले प्रपितं मांसं प्राजापत्योऽश्व इति वचनात्प्रजापतये हुला अमुष्मै स्वाहेति प्रतिदेवतं शादादिवगन्तेभ्यो देवताश्वाङ्गेभ्यो देवता- भ्योऽश्वाङ्गेभ्यश्च घृतं जुहुयात् । अनादेशे घृतस्योक्तत्वात् । तत्र शाद दद्भिरित्यादि पृथिवीं त्वचेत्यन्तः संहिताभागो ब्राह्मणं न मन्त्राः । शादादयो देवाः दन्ताद्यङ्गानि । ततश्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीला शादाय स्वाहा दयः स्वाहा वात॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नासि॑के उपय॒ममध॑रे॒णैौष्ठ॑न॒ खाहा दन्तमूलेभ्यः स्वाहेत्यादि पृथिव्यै स्वाहा वचे स्वाहे सदुत्त॑रेण प्रकाशेनान्त॑रमनूकाशेन बाह्यं निवे॒ष्यं त्यन्तं जुहुयादित्येकः पक्षः शाखान्तरोदितः । स्वपक्षे तु शाद दद्भिः प्रीणामि खाहेत्यादिहोममन्त्राः । देवता भोक्त्री द्विती- मू॒र्ध्ना स्त॑नयि॒तुं नि॑र्बा॒धेना॒शनि॑ म॒स्तिष्के॑ण वि॒द्युतं यया निर्दिश्यते । अश्वाङ्गं भोग्यं तृतीयया करणविभक्त्या क॒नीन॑काभ्यां कर्णीभ्या श्रोत्र श्रोत्राभ्यां कर्णौ निर्दिश्यते । क्वचित्केवला देवतैव यथा शुक्लाय स्वाहा कृष्णाय तेद॒नम॑धरक॒ण्ठेना॒पः शुष्ककण्ठेन॑ चित्तं मन्यभि- स्वाहेति । क्वचिदन्यविभक्तयैव द्रव्यदेवतयोनिर्देशः यथा अमेः रदि॑ति शी॒र्ष्णा निर्ऋति॒ निजैल्पेन शीर्णा सँक्रोशः पक्षतिर्वायोनिंपक्षतिरिति । तथाच श्रुतिः 'शाद दद्भिरवां प्राणान् ष्माण॑छ॒ स्तु॒पेन॑ ॥ २ ॥ दन्तमूलैरित्याज्यमवदानानि कृत्वा प्रत्याख्यायं देवताभ्य आहु- तीर्जुहोति या एव देवता अपिभागास्ता भागधेयेन समर्थ - उ० अश्वस्य प्राणवायुना वातं प्रीणामि । अपानवायुना यति' ( १३ । ३ । ५ । १ ) इति । अस्यायमर्थः । शादं नाम नासिकासंज्ञे दे देवते प्रीणामि । अधस्तनेन ओष्टेन उपग्रामं देवमवस्य दद्भिर्दतैः प्रीणामीति शेषः । स्वाहाकारो दानार्थः । देवं प्रीणामि । उपरितनेन ओष्टेन सत्संज्ञं देवं प्रीणामि ततश्च शादं दद्भिः प्रीणामि स्वाहेति एवमन्यान्यपि योज्यानि । प्रकाशेनोपरितनदेहकान्त्या अन्तरं देवं प्रीणामि । ' उपसर्गस्य आज्यमवदानानि कृला आज्यमेवाश्वाङ्गलेन परिकल्प्य प्रला- धन्यमनुष्ये बहुलम्' इति अनोर्दीर्घः । अनूकाशेनाधस्तन- ख्यायमत्रदानमवदानं प्रति शादादिदेवता आख्यायाख्याया- देहकान्त्या बाह्यं देवं प्रीणामि । मूर्ध्ना मस्तकेन निवेष्यं देवं न्याहुतीर्जुहोति संकल्पिताश्वाङ्गभवा घृताहुती: शादादिभ्यो । श्रीणामि । निश्चितं बध्यते निर्बाधः शिरोऽस्थिमध्यसंलग्नों ददाति । एवं कुर्वन्नपिभागाः कल्लितभागास्ता भागेन समर्थ - मज्ञाभागः तेन स्तनयितुं देवं प्रीणामि । मस्तके भ यति प्रीणातीत्यर्थः । अथ संहितार्थः । दद्भिरवदन्तैः शादं । मस्तिष्कं शिरोमध्यस्थो जर्जरो मांसभागः । 'मस्तिष्कं गोर्दम्' देवं प्रीणामि । दन्तमूलैरवकां देवतां प्रीणामि । वर्खेर्दन्तपी । इत्यमरः । मस्तक मिष्यति गच्छति मस्तिष्कम् 'इष गतौ'

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४५७

मस्तकमज्जेति क्षीरस्वामी । तेन मस्तिष्केणाशनिं देवं शकुनिस॒देन॑ कूर्माञ्छ॒फैरा॒क्रम॑ग स्थूराभ्या॑म॒क्ष- प्रीणामि । विद्युतं कनीनकाभ्यां प्रीणामीति पूर्ववत् ।

।

कर्णाभ्यां श्रोत्रम् । अत्राश्वाङ्गात्मिका ए॒व देवता । कर्णाभ्यां॑ लो॒भिः क॒पव॑लाञ्च ज॒वं जङ्घभ्या॒मध्वा॑नं बाहुभ्यां कर्णशष्कुलीभ्यां श्रोत्रं देवं प्रीणामि । श्रोत्रेन्द्रियाभ्यां जाम्ब॑ल॒नार॑ण्यम॒ग्निम॑ति॒रुग्भ्यो॑ पू॒पण॑ द॒र्भ्याम॒श्वि- कर्णौ देवौ प्रीणामि । कण्ठाघोभागेन तेदनीं देवतां नावसा॑भ्यां॑ रु॒द्र् रोरा॑भ्यान् ॥ ३ ॥ प्रीणामि । शुष्कश्वासौ कण्ठश्च शुष्ककण्ठम् कण्ठस्य यः शुष्को निर्मासो देशः तेनापोदेवताः प्रीणामि । 'पश्चाद्रीवा शिरा मन्या' इत्यमरः । ग्रीवापश्चाद्भागे कृकाटिकायां शिरा मन्या मन्यत इति मन्या 'संज्ञायां समजनि' इति क्यप् । ग्रीवापश्चान्नाडीभिश्चित्तं प्रीणामि । शीर्ष्णा शिरसा दितिं देवतां प्रीणामि । शीर्षस्य शीर्षन्नादेशः शसादौ । नितरां जर्जरीभूतेन शिरोभागेन निरृतिं देवं प्रीणामि । सम्यक् कोशन्ति शब्दायन्ते तानि संक्रोशानि गच्छतोऽश्वस्य यान्यङ्गानि शब्दं कुर्वन्ति तैरङ्गैः प्राणान् देवान् प्रीणामि । गुल्फाभ्यामाक्रमणं देवं प्रीणामि । गुल्फाधःस्था नाड्य ' स्तुप उच्छ्राये' । स्तुपेन उच्छ्रितेन शिखाभूतेनाङ्गेन रेष्माणं । ऋक्षलास्ताभिः कपिञ्जलान् देवान् प्रीणामि । गुल्फजानु-

देवं प्रीणामि ॥ २ ॥

उ० केशैः स्कन्धस्थरोमभिः मशकान् देवान् प्रीणामि । वहः स्कन्धस्तेनेन्द्रं प्रीणामि । कीदृशेन वहेन । स्वपसा अप इति कर्मनाम । शोभनमपः कर्म पर्याणधारणनरवहनादिकं यत्य स स्वपाः तेन । शकुनिः पक्षी तद्वत् सादो गमनम् 'पढ्ढ विशरणगत्यादौ' घञ् । वेगवत् कूर्दनं तेन बृहस्पतिं देवं प्रीणामि । 'शर्फ क्कीबे खुरः पुमान्' इति कोशः । खुरैः कूर्मान् देवान् प्रीणामि । रलयोरैक्यम् । स्थूलाभ्यां

नोर्मध्यभागो जङ्घा ताभ्यां जवं देवं प्रीणामि । अग्रपाद- योजनूर्ध्वभागौ बाहू ताभ्यां अध्वानं देवं प्रीणामि । जाम्बीरं जम्बीरतरोः फलं । रलयोरभेदः । तदाकारो जानु- मध्यभागो जाम्बीरस्तेनारण्यं देवं प्रीणामि । अत्यन्तं रोचेते तौ अतिरुचौ जानुदेशौ ताभ्यामग्निं देवं प्रीणामि । अग्र-

अंसौ स्कन्धौ ताभ्यामश्विनौ देवौ प्रीणामि । रोरावंसग्रन्थी
ताभ्यां रुद्रं प्रीणामि ॥ ३ ॥

म० अश्वस्य प्राणवायुना वातं प्रीणामि । अपानवायुना नासिकासंज्ञे द्वे देवते प्रीणामि । अधस्तनेन ओष्ठेन उपयामं देवं प्रीणामि । उपरितनेन ओष्ठेन सत्संज्ञं देवं प्रीणामि । प्रकाशेनोपरितनदेहकान्त्या अन्तरं देवं प्रीणामि । ' उपसर्गस्य । घञ्यमनुष्ये बहुलम्' ( पा० ६ । ३ । १२२ ) इत्यनोदीर्घः । पादयोर्जान्वधो दोषौ करौ ताभ्यां पूषणं देवं प्रीणामि । अनूकाशेनाधस्तनदेहकान्त्या बाह्यं देवं प्रीणामि । मूभी मस्त । केन निवेष्यं देवं प्रीणामि । निश्चितं बध्यते निर्वाधः शिरो- Sस्थिमध्यसंलग्नो मज्जाभागः तेन स्तनयित्नुं देवं प्रीणामि । मस्तके भवं मस्तिष्कं शिरोमध्यस्थो जर्जरो मांसभागः । 'मस्तिष्कं गोर्दम्' इत्यमरः । मस्तकमिष्यति गच्छति मस्तिष्कम् 'इष गतौ' मस्तकमज्जेति क्षीरस्वामी । तेन मस्तिष्केणाशनिं । देवं प्रीणामि । विद्युतं कनीनकाभ्यां प्रीणामीति पूर्ववत् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् । अत्राश्वाङ्गात्मिका एव देवता । कर्णाभ्यां कर्ण- शष्कुलीभ्यां श्रोत्रं देवं प्रीणामि । श्रोत्रेन्द्रियाभ्यां कर्णौ देवौं प्रीणामि । कण्ठाधोभागेन तेदनीं देवतां प्रीणामि । शुष्कश्चासौ कण्ठश्च शुष्ककण्ठम् । कण्ठस्य यः शुष्को निर्मांसो देशः तेनापो देवताः प्रीणामि । 'पश्चाद्रीवा शिरा मन्या' इत्यमरः । ग्रीवापश्चाद्भागे कृकाटिकायां शिरा मन्या मन्यत इति मन्या 'संज्ञायां समजनि-' ( पा० ३ । ३ । ९९ ) इति क्यप् । ग्रीवापश्चान्नाडीभिश्चित्तं प्रीणामि । शीर्ष्णा शिरसा दितिं देवतां । प्रीणामि । शीर्षस्य शीर्षन्नादेशः शसादौ । नितरां जर्जरीभूतेन शिरोभागेन निर्ऋतिं देवं प्रीणामि । सम्यक् क्रोशन्ति शब्दा- । यन्ते तानि संक्रोशानि गच्छतोऽश्वस्य यान्यङ्गानि शब्दं रुद्रं प्रीणामि ॥ ३ ॥ कुर्वन्ति तैरङ्गैः प्राणान्देवान्प्रीणामि । ' स्तुप उच्छ्राये' स्तुपेन उच्छ्रितेन शिखाभूतेनाङ्गेन रेष्माणं देवं प्रीणामि ॥ २ ॥

केशैः स्कन्धस्थरोमभिः मशकान्देवान्प्रीणामि । वहः म० स्कन्धस्तेनेन्द्रं प्रीणामि । कीदृशेन वहेन । खपसा अप इति कर्मनाम । शोभनमपः कर्म पर्याणधारणनरवहनादिकं यस्य स खपाः तेन । शकुनिः पक्षी तद्वत् सादो गमनम् ' षढ्ढ विश- रणगत्यादौ' घञ् । वेगवत् कूर्दनं तेन बृहस्पतिं देवं प्रीणामि । 'शर्फ क्लीबे खुरः पुमान्' खुरैः कूर्मान्देवान्प्रीणामि । रलयो- रैक्यम् । स्थूलाभ्यां गुल्फाभ्यामाक्रमणं देवं प्रीणामि । गुल्फा- धःस्था नाड्यः ऋक्षलास्ताभिः कपिञ्जलान्देवान्प्रीणामि । गुल्फजानुनोर्मध्यभागो जङ्घा ताभ्यां जवं देवं प्रीणामि । अग्रपादयोजनूर्ध्व भागौ बाहू ताभ्यां अध्वानं देवं प्रीणामि । जाम्बीरं जम्बीरतरोः फलं रलयोरभेदः तदाकारो जानुमध्य- भागो जाम्बीरस्तेनारण्यं देवं प्रीणामि । अत्यन्तं रोचेते तौ अतिरुचौ जानुदेशों ताभ्यामम्मिं देवं प्रीणामि । अग्रपाद - योजन्वधो दोषों करों ताभ्यां पूषणं देवं प्रीणामि । अंसौ स्कन्धौ ताभ्यामश्विनौ देवां प्रीणामि । रोरावंसग्रन्थी ताभ्यां

चतुर्थी ।

अ॒ग्नेः प॑श॒तिर्व॒योर्निप॑क्षति॒रिन्द्र॑स्य तृतीया सो-

म॒शान्केशैरिन्द्र॒ स्वप॑सा॒ वमे॑न॒ बृह॒स्पति॑ म॑स्य॒ चतुर्थ्यदि॑त्यै पञ्चमीन्द्राण्यै पृ॒ष्ठी म॒रुता॑ सप्त॒मी

तृतीया ।

५८ य० उ०

४५८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

बृह॒स्पत॑रष्ट॒म्य॒र्य॒म्णो न॑त्र॒मी धा॒तुर्दश॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी । तृतीया॒पां च॑तु॒र्थी निर्ऋत्यै पञ्च॒म्यु॒ग्नीषोम॑योः प॒ठी

वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒मस्य॑ त्रयोद॒शी ॥ ४ ॥

उ० अत्र पष्ट्या देवतोद्देशः प्रथमयाङ्गोद्देशः ततोऽस्त्वि- त्यध्याहारः । अग्नेः देवस्य पक्षतिरस्तु । 'पक्षः साध्यविरो- धयोः । बले काले पतत्रे च रुचौ पार्श्वे प्रकल्पितः' इत्यभि- धानोक्तेरत्र पक्षः पार्श्ववाची । पक्षस्य मूलं पक्षतिः 'पक्षात्तिः ' इति मूलार्थे तिप्रत्ययः । ततः पक्षस्य पार्श्वस्य मूलभूतान्य- स्थीनि वक्रिशब्दवाच्यानि पक्षतिशब्देनोच्यन्ते । तानि च प्रतिपाश्वं त्रयोदश भवन्ति । 'विंशतिरश्वस्य वक्रयः । इति श्रुतेः । तेषां क्रमेण देवतासंबन्धं वक्ति । तत्रादौ दक्षिणपार्श्वास्नां देवता आह । अग्नेः पक्षतिः प्रथमं दक्षिण- पार्श्वास्थि अग्नेरस्तु । विभक्तिव्यत्ययो वा । पक्षत्या अग्निं देवं प्रीणामि । वायोर्निपक्षतिः नीचा पक्षतिर्निपक्षतिः द्वितीयं दक्षिणपार्श्वास्थि वायोर्देवस्यास्तु । एवमग्रेऽपि व्याख्येयम् । तृतीया पक्षतिरिन्द्रस्यास्तु । चतुर्थी पक्षतिः सोमस्य अदित्यै । चतुर्थी षष्ठ्यर्थं । पञ्चमी पक्षतिः अदित्याः । षष्टी पक्षतिः इन्द्राण्याः । सप्तमी पक्षतिः मरुताम् । अष्टमी पक्षतिः बृहस्पतेः । नवमी पक्षतिरर्यम्णो देवस्य । दशमी धातुर्देवस्य । एकादशी पक्षतिः इन्द्रस्य । द्वादशी पक्षतिः वरुणस्य । त्रयोदशी पक्षतिः दक्षिणपार्श्वास्थि यमस्य देवस्यास्तु ॥ ४ ॥

I

म० अत्र षष्ट्या देवतोद्देशः प्रथमयाङ्गोद्देशः ततोऽस्त्वित्य-

।

सर्पाणा॑ सम॒मी विष्णरथ॒मी पू॒ष्णो न॑त्र॒मी त्वष्टुं- द॑श॒मीन्द्र॑स्यैकादशी वरु॑णस्य द्वादशी यम्यै त्रयो- द॒शी द्यावा॑पृथि॒व्योद॑क्षि॑िणं पा॒र्श्व विश्वे॑षां दे॒वाना॒ा- मुत्त॑रम् ॥ ५ ॥

उ० अथ वामपार्श्वस्थान् देवानाह । प्रथममुपरिस्थं । वामपार्श्वास्थि इन्द्रायोर्देवयोरस्तु । सरस्वत्यै निपक्षतिः द्वितीया पक्षतिः सरस्वत्याः । तृतीया पक्षतिर्मित्रस्य देवस्य । चतुर्थी अपां देवतानाम् । पञ्चमी निर्ऋत्यै निर्ऋतेः । षष्ठी अग्नीषोमयोः । सप्तमी सर्पाणां देवानाम् । अष्टमी विष्णो- दे॑वस्य । नवमी पूष्णो देवस्य । दशमी स्वष्टुः । एकादशी इन्द्रस्य । द्वादशी वरुणस्य । यमस्येयं यमी । त्रयोदशी पक्षतिः यमसंबन्धिनी । चतुर्थी प्रथमार्था । अथ समस्तयोः पार्श्वयोर्देवानाह । दक्षिणं पार्श्व द्यावापृथिव्योरस्तु । उत्तरं वामं पार्श्व विश्वेषां देवानामस्तु ॥ ५ ॥

म० अथ वामपार्श्वस्नां देवानाह । प्रथममुपरिस्थं वाम- पार्श्वस्थि इन्द्रायोर्देवयोरस्तु । सरखत्यै निपक्षतिः । द्वितीया पक्षतिः सरस्वत्याः । तृतीया पक्षतिर्मित्रस्य देवस्य । चतुर्थी अपां देवतानाम् । पञ्चमी निर्ऋत्यै निर्ऋतेः । षष्टी अग्नीषो- मयोः । सप्तमी सर्पाणां देवानाम् । अष्टमी विष्णोर्देवस्य । नवमी पूष्णो देवस्य । दशमी त्वष्टुः । एकादशी इन्द्रस्य ।

ध्याहारः । अग्नेः देवस्य पक्षतिरस्तु । 'पक्षः साध्यविरोधयोः । द्वादशी वरुणस्य । यमस्येयं यमी त्रयोदशी पक्षतिः यमसंब- न्धिनी । चतुर्थी प्रथमार्था । अथ समस्तयोः पार्श्वयोर्देवानाह । दक्षिणं पार्श्व द्यावापृथिव्योरस्तु । उत्तरं वामं पार्श्व विश्वेषां

बले काले पतत्रे च रुचौ पार्श्वे प्रकल्पितः' इत्यभिधानोक्तेरत्र पक्षः पार्श्ववाची । पक्षस्य मूलं पक्षतिः 'पक्षात्तिः' ( पा० ५। २ । २५ ) इति मूलार्थे तिप्रत्ययः । ततः पक्षस्य पार्श्वस्य मूल- । देवानामस्तु ॥ ५ ॥ भूतान्यस्थीनि वंक्रिशब्दवाच्यानि पक्षतिशब्देनोच्यन्ते । च प्रतिपार्श्व त्रयोदश भवन्ति ' षड्विंशतिरश्वस्य वक्रयः ' कौषी० व्रा० १० । ४ ) इति श्रुतेः । तेषां क्रमेण देवता- संबन्धं वक्ति । तत्रादौ दक्षिणपार्श्वस्त्रां देवता आह । अग्नेः

।

।

षष्ठी ।

म॒रुता॑ स्व॒न्धा विश्वे॑षां देवानां प्रथमा की - सा रु॒द्राणा॑ द्वि॒तीया॑दि॒त्याना॑ तृतीय वायोः पुच्छे-

पक्षतिः प्रथमं दक्षिणपार्श्वस्थि अरस्तु । विभक्तिव्यत्ययो ! म॒ग्नीषोम॑यो॒र्भास॑द॒ क्रुञ्च॒ श्रोणिभ्यामिन्द्राबृहस्पती वा । पक्षत्यान्निं देवं प्रीणामि । वायोर्निपक्षतिः नीचा पक्षति- कुरुभ्यां॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒ल्गाभ्या॑म॒क्रमा॑ण स्थूराभ्यां॒ र्निपक्षतिः । द्वितीयं दक्षिणपार्श्वस्थि वायोर्देवस्यास्तु । एवम- बल॒ कुष्ठभ्याम् ॥ ६ ॥ ग्रेsपि व्याख्येयम् । तृतीया पक्षतिरिन्द्रस्यास्तु । चतुर्थी पक्षतिः सोमस्य । अदित्यै । चतुर्थी षष्ठ्यर्था । पञ्चमी पक्षतिः अदित्याः । उ० अथाङ्गान्तराणां देवता आह । विभक्तिव्यत्ययः । षष्ठी पक्षतिः इन्द्राण्याः । सप्तमी पक्षतिः मरुताम् । अष्टमी । स्कन्धप्रदेशर्मरुतो देवान् प्रीणामि । अश्वपुच्छोपरि तिस्रो- पक्षतिः बृहस्पतेः । नवमी पक्षतिरर्यम्णो देवस्य । दशमी । sस्थिपतयः सन्ति तासां देवता आह । ' कीकसं कुल्यमस्थि

धातुर्देवस्य । एकादशी पक्षतिः इन्द्रस्य । द्वादशी पक्षतिः वरुणस्य । त्रयोदशी पक्षतिः दक्षिणपार्श्वास्थि यमस्य देवस्यास्तु ॥ ४ ॥

च' इत्यमरः । कीकसति शब्दं करोतीति कीकसमस्थि । प्रथमा कीकसा प्रथमानि कीकसानि पुच्छोपरिस्थाद्यस्थिप- ङ्किर्विश्वेषां देवानां । प्रथमकीकसैर्विश्वान्देवान्प्रीणामि । द्वितीयास्थिपतिः रुद्राणां द्वितीय रुद्रान् प्रीणामि । तृतीयानि कीकसान आदित्यानां तृतीयैः कीकसैरादित्यान् प्रीणामि । इ॒न्द्रा॒ग्नयोः प॑न॒तिः सर॑स्वत्यै॒ निर॑क्षतिमि॒त्रस्य॑ वायोः पुच्छं पुच्छेन वायुं प्रीणामि । भादौ भासे तौ

पञ्चमी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भादौ नितम्बौ तावग्नीषोमयोः भासच्यामनीषोमो प्री णामि । क्रुञ्चौ श्रोणिभ्यां पुनः पूर्ववदङ्गात्तृतीया । 'कटिः श्रोणिः ककुद्मती' इत्यमरः । श्रोणिभ्यां दक्षवामाभ्यां कटि प्रदेशाभ्यां क्रुञ्चौ देवौ प्रीणामि । इन्द्राबृहस्पती ऊरुभ्याम् । 'सक्थि क्लीबे पुमानूरुः' इत्यमरः । ऊरुभ्यामिन्द्राबृहस्पती देवौ प्रीणामि । मित्रावरुणौ अल्गाभ्याम् अलमत्यर्थं गच्छतः ऊरुभ्यां संयोगं प्राप्नुतस्तौ अल्गो वङ्क्षणौ ऊरुसन्धी ताभ्यां मित्रावरुणौ प्रीणामि । स्थूरौ स्थूलौ स्फिचौ नितम्बाधो भागौ ताभ्यामाक्रमणं देवं प्रीणामि । 'कुप निष्कर्षे' कुप्येते तौ कुष्ट नितम्ब कूपकौ आवत ककुन्दरशब्दवाच्यौ ताभ्यां बलं देवं प्रीणामि ॥ ६ ॥

म० अथाङ्गान्तराणां देवता आह । विभक्तिव्यत्ययः । स्कन्धप्रदेशैर्मरुतो देवान् प्रीणामि । अश्वपुच्छोपरि तिस्रो-: ऽस्थिपतयः सन्ति तासां देवता आह । ' कीकसं कुल्यमस्थि । च' इत्यमरः । कीकसति शब्दं करोति की कसमस्थि प्रथमा कीकसा प्रथमानि कीकसानि पुच्छोपरिस्थायास्थिपतिर्विश्वेषां देवानां प्रथमकी कसैर्विश्वान्देवान्प्रीणामि । द्वितीयास्थिपतिः रुद्राणां द्वितीयै रुद्रान्प्रीणामि । तृतीयानि कीकसानि आदि- त्यानां तृतीयैः कीकसैंरादित्यान्प्रीणामि । वायोः पुच्छं पुच्छेन वायुं प्रीणामि । भासदौ भासेते तौ भासदौ नितम्बौ तावनी- षोमयोः भासद्भ्यामग्नीषोमौ प्रीणामि । क्रुञ्चौ श्रोणिभ्यां पुनः पूर्ववदङ्गात् तृतीया । 'कटिः श्रोणीः ककुद्मती' इत्यमरः । श्रोणीभ्यां दक्षवामाभ्यां कटि प्रदेशाभ्यां क्रुञ्चौ देवौं प्रीणामि । इन्द्राबृहस्पती ऊरुभ्याम् 'सक्थि क्लीबे पुमानूरुः' इत्यमरः । ऊरुभ्यामिन्द्राबृहस्पति देवौ प्रीणामि । मित्रावरुणौ अल्गाभ्याम् । अलमत्यर्थं गच्छत ऊरुभ्यां संयोगं प्रामुतस्तौ अल्गो वङ्खणौ ऊरुसन्धी ताभ्यां मित्रावरुणों प्रीणामि । स्थूरौ स्थूलौ स्फिचौ नितम्बाधोभागौ नाभ्यामाक्रमणं देवं प्रीणामि । 'कुष निष्कर्षे' कुष्येते तो कुष्टौ नितम्बस्थौ कूपको आवत ककुन्दरशब्दवाच्या ताभ्यां वलं देवं प्रीणामि ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

पू॒षणि॑ नि॒ष्ठुना॑न्ध॒न्स्थूलगुदय सर्पान्गुर्दा भि- वि॑िहुत॑ आ॒र॒पो व॒स्तिना॒ वृष॑णम॒ण्डाभ्यां वार्ज न॒ शेवे॑न प्र॒जा रेत॑सा॒ चाषा॑न्य॒त्तेन॑ प्रद॒रान्- युना॑ कुश्माञ्छेकपि॒ण्डैः ॥ ७ ॥

:

।

४५९

भजने शब्दे' अमति भजत्यनेनान्नमित्यन्त्रम् अत्रे भवा आन्त्राः अत्रसंबन्धिनो मांसभागाः तैर्विहुतो देवान्प्रीणामि । अपो बस्तिना ' बस्तिर्नाभेरधो द्वयोः' इत्यमरः । वसति मूत्रं यस्मिन् स वस्तिः नाभेरधो वर्तमानं मूत्रपुटं तेनापो देवताः प्रीणामि । 'मुष्कोऽण्डो वृषणः कोश:' अण्ड एवाण्डः ताभ्यां लिङ्गोभयपार्श्वस्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां वृषणं देवं प्रीणामि । शेपो लिङ्गं तेन वाजिनं देवं प्रीणामि । 'शि मेढो मेहनशेफसी' इत्यमरः । 'शि निशाने' शिनोति भग- मिति शेषः सान्तोऽदन्तश्च । प्रजां रेतसा 'शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च' इत्यमरः । ' रीङ् स्रवणे' रियते स्रवति रेतो वीर्यं तेन प्रजादेवतां प्रीणामि । मायुः पित्तं पतति संसते पित्तं धातुविशेषस्तेन चाषान् देवान् प्रीणामि । पाति मलोत्सर्गमिति पायुर्गुदमुक्तातिरिक्तं तेन गुदतृतीय- देशे नृपे विशि' । विशि विष्ठायां शकस्य विष्ठायाः पिण्डैः भागेन प्रदरान्देवान्प्रीणामि । कूश्मान् शकपिण्डैः । 'शको कूष्मान् देवान् प्रीणामि ॥ ७ ॥

म० वनति संभजति वनिष्ठुः स्थूलान्त्रं तेन पूषणं देवं प्रीणामि । 'गुदं वपानं पायुर्ना' इयमरः । स्त्रीत्वं छान्दसम् । स्थूला चासौ गुदा च स्थूलगुदा तया गुदस्य स्थूलभागेन अन्धा- हीन् प्रीणामि । अन्धाश्च ते अहयश्च सर्पास्तान् सर्पान् गुदाभिः स्थूलगुदातिरिक्तैर्गुदभागैः सर्पान्प्रीणामि । आत्रैः 'अत्रं पुरीतत्' इत्यमरः । 'अम् गतौ भजने शब्दे ' । अमति भजत्यनेनान्नमित्यन्त्रम् । अत्रे भवा आन्त्राः अत्र संब- न्धिनो मांसभागाः तैर्विहुतो देवान्प्रीणामि । अपो बस्तिना 'बस्तिर्नाभेरधो द्वयोः' इत्यमरः । वसति मूत्रं यस्मिन्स वस्तिः नामेरधो वर्तमानं मूत्रपुढं तेनापो देवताः प्रीणामि । 'मुष्कोण्डो वृषणः कोश:' इत्यमरः । अण्ड एवाण्डः ताभ्यां लिङ्गोभयपार्श्वस्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां वृषणं देवं प्रीणामि । शेपो लिङ्गं तेन वाजिनं देवं प्रीणामि शिश्नो मेढो मेहनशेपसी' इत्यमरः । ' शि निशाने' शिनोति भगमिति शेषः सान्तो- Sदन्तश्च । प्रजां रेतसा 'शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च' इत्यमरः । 'रीङ् स्रवणे' रियते स्रवति रेतो वीर्यं तेन प्रजां देवतां प्रीणामि । मायुः पित्तं पतति स्रंसते पित्तं धातुविशेष- । स्तेन चाषान्देवान्प्रीणामि । पाति मलोत्सर्गमिति पायुर्गुद- मुक्तातिरिक्तं तेन गुदतृतीयभागेन प्रदरान्देवान्प्रीणामि । कूश्मान् शकपिण्डैः । 'शको देशे नृपे विशि' । विशिविष्ठायां शकस्य विष्ठायाः पिण्डैः कूश्मान् देवान् प्रीणामि ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

इन्द्र॑स्य क्रोडोऽदि॑त्यै पाज॒स्य॑ दि॒शां ज॒त्रवोऽर्दियै

उ० वनति संभजति वनिष्ठुः स्थूलात्रं तेन पूषणं देवं प्रीणामि । 'गुदं वपानं पायुर्ना' इत्यमरः । स्त्रीत्वं छान्द- सम् । स्थूला चासौ गुदा च स्थूलगुदा तथा गुदस्य स्थूल- भागेन अन्धाहीन्प्रीणामि । अन्धाश्च ते॒ अह॒यश्च सर्पास्तान् भ॒सज्जीमूता॑न्हृदयो॑प॒शेना॒न्तरि॑क्षं पुरो॒तता॒ नभ॑ उद् सर्पान् गुदाभिः स्थूलगुदातिरिक्तैर्गुदभागैः सर्पान् प्रीणामि ।

विद्दुत भान्त्रैः 'अन्नं पुरीतत्' इत्यमरः । 'अम् गतौ र्येण चक्रवाकौ मत॑स्नाभ्यां दिवं॑ वृ॒क्ताभ्यां॑ गरीन्ठा-

४६०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

शिभि॒रुप॑लान्गृ॒ह्ना व॒ल्मीका॑न्डोमभि॑ग्ल॒भिर्गुल्मन्-ि । वाकी देवी प्रीणामि । 'वृक्काग्रमांसम्' इत्यमरः । 'वृक आदाने'

राभि॒ः सव॑न्तीहृ॒दान्कु॒क्षिभ्या॑थ॒ समुद्रमुदरे॑ण वैश्वा- न॒रं भस्मि॑ना ॥ ८ ॥

क्यते खादुतया गृह्यते वृक्का ! नान्तः पुंस्ययं स्त्री के इति क्षीरस्वामी । वृक्का मुख्यं मांसं तेन दिवं देवतां प्रीणामि । वृक्क कुक्षिस्थौ मांसगोलकावाम्रफलाकृती इति याज्ञिकाः । उ० पुनर्देवे षष्टी अङ्गे प्रथमा । 'क्रुड घनत्वे' कुडतीति । प्रकर्षेणाश्नन्ति भुञ्जतेऽन्नानीति लाशयः शिश्नमूलनाड्यः तन्नाडी- क्रोडः घनो वक्षोमध्यभागः स इन्द्रस्यास्तु । कोडेन वा द्वारैवान्नस्य देहे संचारात् रलयोरभेदः । ताभिर्गिरीन्देवान्प्री- इन्द्रं प्रीणामि । एवमग्रेऽपि । पाजसे बलाय हितं पाजस्यं । णामि । 'गुल्मस्तु लोहा पुंसि' इत्यमरः । हृदयवामभागे शिथिलो बलकरमङ्गं तददित्याः देवतायाः । अंसकक्षयोः सन्धिर्जत्रु । मांसभागः पुप्पुससंज्ञः 'लिह गतौ' लेहते प्लीहा नान्तः तेन जायत इति पुंस्त्वमार्षम् । तानि दिशां देवतानाम् । 'भस । उपलान्देवान्प्रीणामि । 'तिलकं क्लोम' इत्यमरः । क्लोमति भर्त्सनदीयो:' बभस्ति दीप्यते भसत् लिङ्गाग्रं तददित्याः । क्लोमा उदय जलाधारः । हृदयस्य दक्षिणे यकृत् क्लोमा अस्तु । पुनर्देवे द्वितीया अङ्गे तृतीया । हृदये उपशेते हृद- वामे लीहा पुप्पुसश्चेति वैद्या इति क्षीरस्वामी । क्लोमा यौपशं हृदयस्थं मांसं तेन जीमूतान्प्रीणामि । पूर्यते पुरीतत् गलनाडीति कर्कः । तैर्वल्मीकान्देवान्प्रीणामि । ग्लायन्ति हृदयाच्छादकमन्त्रं तेनान्तरिक्षं देवं प्रीणामि । उदरे भवमुद्र- श्राम्यन्ति ग्लावो हृदयनाड्यः ताभिर्गुल्मान्देवान्प्रीणामि । र्यमुदरस्थं मांसं तेन नभोदेवं प्रीणामि । शरीरावयवाद्यत् । हरन्त्यन्नर समिति हिरा अन्नवाहिन्यो नाड्यः ताभिः स्रवन्तीः ग्रीवाधस्ताद्भागस्थितहृदयोभयपार्श्वस्थे अस्थिनी मतस्त्रे देवताः प्रीणामि । 'पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दम्' इत्यमरः । ताभ्यां चक्रवाकौ देवौ प्रीणामि । 'वृक आदाने' वृक्यते जठरस्य दक्षवामभागौं कुक्षी ताभ्यां हृदान्देवान् । स्वादुतया गृह्यते वृक्का । नान्तः पुंस्ययम् । स्त्रीत्येके इति उदरेण जठरेण समुद्रं प्रीणामि । भस्मनाङ्गोत्थेन वैश्वानरं देवं क्षीरस्वामी । वृक्का मुख्यं मांसं तेन दिवं देवतां प्रीणामि ॥ प्रीणामि ॥ ८ ॥ air कुक्षस्थौ मांसगोलकावान्रफलाकृती इति याज्ञिकाः । प्रकर्षेणाश्नन्ति भुञ्जतेऽन्नानीति लाशयः शिश्नमूलनाड्यः तन्नाडीद्वारैवान्नस्य देहे संचारात् रलयोरभेदः ताभिर्गिरी- न्दे॒वान्प्रीणामि । हृदयवामभागे शिथिलो मांसभागः पुष्पु- चीवि॒प्रुभि॑िनी॑हा॒रमु॒ष्मणा॑ वी॒नं वस॑या॒ श्रु॒वा॒ ससंज्ञः 'प्लिह गतौ' प्लेहते प्लीहा नान्तः तेन उपलान्देवान् अश्रुभिर्ह्रादुन दूषीका॑भिर॒म्ना रक्ष॑सि चि॒त्राण्य- प्रीणामि । क्लोमति क्लोमा उदय जलाधारः । 'हृदयस्य दक्षिणे

नवमी ।

विभृ॑ति॒ नाभ्यां॑ वृ॒त् रस॑ना॒पो यूक्ष्णा मरी -

उ०

यकृत् क्लोमा बामे प्लीहा पुष्पुसश्चेति वैद्य' इति क्षीरस्वामी । जैर्नक्ष॑त्राणि रूपेण॑ पृथि॒वीं त्व॒चा जु॑म्व॒काय॒ क्लोमा गलनाडीति कर्कः । तैर्वल्मीकान् देवान्प्रीणामि । स्वाहा ॥ ९ ॥ ग्लायन्ति श्राम्यन्ति ग्लावो हृदयनाड्यः ताभिर्गुल्मान्देवा- प्रीणामि । हरन्त्यन्नरसमिति हिरा अन्यवाहिन्यो नाड्यः ताभिः स्रवन्तीः देवताः प्रीणामि । जठरस्य दक्षवामभागौ कुक्षी ताभ्यां हृदान्देवान्प्रीणामि । उदरेण जठरेण समुद्र प्रीणामि । भस्मनाङ्गोत्थेन वैश्वानरं देवं प्रीणामि ॥ ८ ॥

म० पुनर्देवे पष्टी अङ्गे प्रथमा । 'नना कोडं भुजान्तरम्' इत्यमरः । 'क्रुड घनत्वे' कुडतीति क्रोडः घनो वक्षोमध्यभागः स इन्द्रस्यास्तु क्रोडेन वा इन्द्रं प्रीणामि एवमग्रेऽपि । पाजसे बलाय हितं पाजस्यं बलकरमत्रं तददित्याः देवतायाः । 'सन्धी । तस्यैव जत्रुणी' इत्यमरः । अंसकक्षयोः सन्धिर्जत्रु । जायत इति पुंस्त्वमार्षम् । तानि दिशां देवतानाम् । 'भस भर्त्सन दीयो:' वभस्ति दीप्यते भसत् लिङ्गाग्रं तददित्याः अस्तु । पुनर्देवे द्वितीया अङ्गे तृतीया । हृदये उपशेते हृदयोपशं हृदयस्थं मांसं तेन जीमूतान्प्रीणामि । पूर्यते पुरीतत् हृदया- च्छादकमन्त्रं तेनान्तरिक्षं देवं प्रीणामि । उदरे भवमुदर्यमुद रस्थं मांसं तेन नभो देवं प्रीणामि । 'शरीरावयवायत्' । ग्रीवा धस्ताद्भागस्थितहृदयोभयपार्श्वस्थ अस्थिनी मतस्त्रे ताभ्यां चक्र-

।

।

नाभ्या उदराधः स्थग्रन्थिना विधृतिं देवतां प्रीणामि । 'रसो गन्धरसे स्वादे तिक्ादौ विषरागयोः । वीर्येण धातुविशेषेण वा घृतं देवं प्रीणामि । यूपः क्वथितो शृङ्गारादिरसे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे' इति विश्वः । रसेन रस: 'पद्दन् -' इत्यादिना यूषन्नादेशः । यूष्णा पक्वान्नर सेनापो देवताः प्रीणामि । विप्रुद्भिर्वसा बिन्दुभिर्मरीचीर्देवताः प्रीणामि । 'ऊष्मणस्तु निदाघोष्णग्रीष्मा बाप्पसहा अपि ' इति विश्वः । ऊष्मणा शरीरगतेनाध्ण्येन नीहारं देवं प्रीणामि । वस्ते मांसमिति वसा 'शुद्ध मांसस्य यः स्नेहः सा वसा' इति वैद्या इति स्वामी । वसया मांसस्नेहेन शीनं देवं प्रीणामि । दूषीकाभित्र मलैर्ह्रादुनीर्देवताः प्रीणामि । अस्यते सृज्यते इति वा असृक् रुधिरं 'पद्दन् -' इत्यसन्नादेशः । अस्त्रा रक्षांसि प्रीणामि । अङ्गैः पूर्वानुक्तावयवैः चित्राणि दैवतानि प्रीणामि । 'रूपं स्वभावे सौन्दर्ये नाणके पशुश- ब्दयोः' इति विश्वः । रूपेण सौन्दर्येण नक्षत्राणि देवतानि प्रीणामि । त्वचा चर्मणा पृथिवीं प्रीणामि । स्वाहेति मन्त्रै- राज्यं जुहोतीत्यर्थः । अत्र अग्निं हृदयेनाशनिं हृदयाप्रेणे-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

एकादशी ।

४६१

त्यादि द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहेत्यन्ता अपि आहुतीर्जुहुयात् आसीत् । स दाधार पृथि॒वी॑ द्यामुतेमां कस्मै॑ आश्वमेधिकत्वात् । अवभृथे अप्सु मग्नस्य पिङ्गलखलति दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ १० ॥ विधिशुक्लस्य मूर्धनि जुहोति जुम्बकायस्वाहा इति । वारुणी द्विपदा शुभ औदन्यदृष्टा । 'वरुणो वै जुम्बकः ' इति श्रुतिः । एषा चान्तर्जले जप्ता पापनाशिनी । तदुक्तं हारीतेन ' जुम्बुका नाम गायत्री वेदे वाजसनेयके । अन्त- ले सकृज्जप्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहति' इति ॥ ९ ॥

1

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मेषि॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒ः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ ११ ॥

उ० चतस्रः कदेवत्याः त्रिष्टुभः प्रजापतिसुत हिरण्य- गर्भदृष्टाः प्राजापत्यपशूनामश्वादीनां याज्यानुवाक्या: । द्वे व्याख्याते ॥ १० ॥ ११ ॥

म० चतस्रः कदेवत्याः त्रिष्टुभः प्रजापतिसुत हिरण्यगर्भ दृष्टाः

द्वादशी ।

यस्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महि॒त्वा यस्य॑ समु॒द्र र॒सया॑

सहाहुः । यस्ये॒माः प्र॒दिश॒ यस्य॑ वा॒हू कस्मै॑ दे॒वाय॑
ह॒विषा॑ विधेम ॥ १२ ॥

म० नाभ्या उदराधः स्थग्रन्थिना विधृतिं देवतां प्रीणामि । 'रसो गन्धरसे वादे तिक्तादौ विषरागयोः । शृङ्गारादिरसे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे' इति विश्वः । रसेन वीर्येण धातुविशे- षेण वा घृतं देवं प्रीणामि । यूषः क्वथितो रसः 'पद्दन्' ( पा०६ । । १ । ६३ ) इत्यादिना यूषन्नादेशः । यूष्णा पक्वान्नरसेनापो देवताः प्रीणामि । 'पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः प्राजापत्यपशूनामश्वादीनां याज्यानुवाक्याः । द्वे व्याख्याते स्त्रियः' ' इत्यमरः । विप्रुद्भिर्वसा बिन्दुभिर्मरीचीर्देवताः प्रीणामि । ( २३ । १ । ३ ) ॥ १० ॥ ११ ॥ 'ऊष्माणस्तु निदाघोष्णग्रीष्माः शष्पसहा अपि' इति विश्वः । ऊष्मणा शरीरगतेनोष्ण्येन नीहारं देवं प्रीणामि । मेदस्तु वपा वसा' इत्यमरः । वस्ते मांसमिति वसा । 'शुद्ध मांसस्य यः स्नेहः सा वसेति वैद्याः' इति स्वामी । वसया मांसस्नेहेन शीनं देवं प्रीणामि । 'अश्रु नेत्राम्वु रोदनम्' इत्यमरः । अश्रुभिर्ने त्राम्बुभिः प्रुष्वाः देवताः प्रीणामि । 'दूषिका नेत्रयोर्मलम्' उ० वयं कस्मै प्रजापतये देवाय हविषा विधेम हवि- इत्यमरः । दूषीकाभिर्नेत्रमलैही दुनीर्देवताः प्रीणामि । 'रुधिरे- देद्मः । विभक्तिव्यत्ययः । कशब्दस्य सर्वनामत्वमार्षम् । इमे ऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम्' इत्यमरः । अस्यते सृज्यते हिमवन्तः बहुवचनादन्येऽपि हिमाचलप्रभृतयः पर्वताः । इति वा असृक् रुधिरम् ' पद्दन् - ' ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्य- प्रथमा द्वितीयार्थे । 'सुपां सुपो भवन्ति' इति बचनात् । सन्नादेशः । अस्ना रक्षांसि प्रीणामि । अङ्गैः पूर्वानुक्तावयवैः । इमान्हिमवत्प्रभृत्यद्रीन्यस्य प्रजापतेर्महित्वं महिमानमाहु- चित्राणि दैवतानि प्रीणामि । 'रूपं खभावे सौन्दर्ये नाणके र्बुधाः । महित्वेति विभक्तेराकारः । रसा नदी 'रसतेः शब्द- पशुशब्दयोः' इति विश्वः । रूपेण सौन्दर्येण नक्षत्राणि दैवतानि कर्मण' इति निरुक्ते यास्कः । रसया नद्या सह समुद्रं यस्य प्रीणामि । त्वचा चर्मणा पृथिवीं देवीं प्रीणामि । स्वाहेति मन्त्रै- महित्वमाहुः । इमाः प्रदिशः पूर्वाद्याः प्रकृष्टा आशा यस्य राज्यं जुहोतीत्यर्थः । अत्र अग्निं हृदयेनाशनिं हृदयाग्रेणेत्यादि । महित्वमाहुः । यस्य बाहू भुजौ जगद्रक्षणाविति शेषः । द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहेत्यन्ता अपि ( ३९ । ८- १३ ) आहु- सर्वं जगद्यस्य प्रजापतेर्विभूतिरित्यर्थः । कस्मै देवाय हविषा तीर्जुहुयात् आश्वमेधिकत्वात् । ' अवभृथेष्ट्यन्तेऽप्सु मन्नस्या- विधेमेति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ क्षिपिङ्गलस्य खलतिविक्लिधशुक्रस्य मूर्धनि जुहोति जुम्बकाय स्वाहेति' (का० २० । ८ । १८ ) । अवभृथयागान्ते एवंविधस्य पुंसो मूर्धनि जुम्बकायेति मन्त्रेणाज्यं सकृद्गृहीतं जुहुयात् कीदृशस्य पुंसः । जले मग्नस्य पिङ्गलाक्षस्य खलतेः खल्वाटस्य । विक्लिधस्य दन्तुरस्य शुक्लस्यातिगौरस्येति सूत्रार्थः । वरुणदे- वत्या द्विपदा यजुर्गायत्री उदन्यपुत्रमुण्डिभदृष्टा । जुम्बकाय वरुणाय स्वाहा सुहुतमस्तु । ' वरुणो वै जुम्बः ' ( १३ । ३ । ७ । ५ ) इति श्रुतेः । एषा चान्तर्जले जप्ता पापनाशिनी । तदुक्तं हारीतेन ' जुम्बका नाम गायत्री वेदे वाजसनेय अन्तर्जले सकृज्जप्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥' इति ॥ ९ ॥

दशमी ।

हि॒र॒ण्यगर्भः सम॑वर्त॒तात्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑

।

।

म० वयं कस्मै प्रजापतये देवाय हविषा विधेम हविर्दद्मः । विभक्तिव्यत्ययः । कशब्दस्य सर्वनामत्वमार्षम् । इमे हिमवन्तः बहुवचनादन्येऽपि हिमाचलप्रभृतयः पर्वताः । प्रथमा द्विती यार्थे । सुपां सुपो भवन्तीति वचनात् । इमान् हिमवत्प्रभृत्य- द्रीन् यस्य प्रजापतेर्महित्वं महिमानमाहुर्बुधाः । महिलेति विभ- । तेराकारः । 'रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः' ( निरु० ११ । २५ ) इति याकः । रसया नद्या सह समुद्रं यस्य महिल- माहुः । इमाः प्रदिशः पूर्वाद्याः प्रकृष्टा आशा यस्य महिल- माहुः । यस्य बाहू भुजौ जगद्रक्षणाविति शेषः । सर्वं जगद्यस्य प्रजापतेर्विभूतिरित्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्वं॑ उ॒पास॑ते य॒शिषं॒

४६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

यस्य॑ दे॒वाः । यस्य॑ द्वि॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ । अदधासः सर्वतोऽनुपर्हिसिताः । निर्विघ्ना इत्यर्थः । अपरीतासः ह॒विषा॑ विधेम ॥ १३ ॥ न परीता अपरीताः अपरिगता अज्ञाताः । केन चित्फलानुमेया इत्यर्थः । उद्भिदः उद्भिन्दन्ति प्रकटयन्ति उद्भिदः उद्भेत्तारः । उ० आत्मानं ददाति आत्मदाः उपासकानां सायुज्य यज्ञान्तराणां प्रकटीकर्तार इत्यर्थः । किंच यथा येन प्रकारेण प्रदः । बलं सामर्थ्यं ददाति बलदाः । भुक्तिमुक्तिप्रद देवा नोऽस्माकं सदमित् सदैव वृधे वृद्ध्यै असन् भवन्ति । इत्यर्थः । विश्वे सर्वे मनुष्याः यस्य प्रशिषं शासनमु- तथा ऋतवः आयन्त्वित्यर्थः । सदमिदित्यव्ययं सदार्थे । कीदृशा पासते । देवाश्च यस्य प्रशिषमुपासते । तदुक्तम् 'यस्य । देवाः । अप्रायुवः प्रकर्षेणायुवन्ति प्रमाद्यन्ति ते प्रायुवः । ज्ञेयावधि ज्ञानं शिक्षावधि च शासनम् । कार्यावधि च । यौतेः क्विप् तुगभाव आर्थः । न प्रायुवः अप्रायुवः अनलसा कर्तृत्वं स स्वयंभूः पुनातु वः' इति । किंच यस्य छाया । अस्माकं वृद्ध्यै भवन्त्वित्यर्थः । तथा दिवेदिवे अहन्यहनि आश्रयो ज्ञानपूर्वमुपासनम् अमृतं मुक्तिहेतुः यस्य अज्ञा- प्रत्यहं रक्षितारः पालकाः ॥ १४ ॥ नमिति शेषः । मृत्युः संसारहेतुः । तदुक्तम् 'ये तद्विदु- रमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति' इति श्वेताश्वतरो- पनिषत् ॥ १३ ॥

म० कस्मै देवाय हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । आत्मानं ददाति आत्मदाः उपासकानां सायुज्यप्रदः । वलं सामर्थ्यं ददाति बलदाः । भुक्तिमुक्तिप्रद इत्यर्थः । विश्वे सर्वे मनुष्याः यस्य प्रशिषं शासनमुपासते देवाश्च यस्य प्रशिषमु- पासते । तदुक्तम् 'यस्य ज्ञेयावधि ज्ञानं शिक्षावधि च शास- नम् । कार्यावधि च कर्तृत्वं स स्वयंभूः पुनातु वः' इति । किंच यस्य छाया आश्रयो ज्ञानपूर्वमुपासनम् अमृतं मुक्तिहेतुः यस्य । अज्ञानमिति शेषः । मृत्युः संसारहेतुः । तदुक्तम् 'य ए- तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति' (श्वेता० ३ । १० ) इति ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

आ नौ भ॒द्राः क्रत॑वो
त॑वो यन्तु वि॒श्वतोऽद॑व्धासो ।
अप॑रीतास उ॒द्भिः । दे॒वा नो यथा सद॒मिद्र्धे
अस॒न्नप्र॑यु॒वो रक्षितारो॑ दि॒वेदि॑वे ॥ १४ ॥

।

पञ्चदशी ।

दे॒वाना॑

रा॒ति-

स॒ख्यमुप॑से दिमा

11. दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिऋजूय॒तां र॒भि नो॒ नव॑र्तताम् । दे॒वाना॑ व॒यं दे॒वा न॒ आय॒ प्रति॑रन्तु जी॒वते॑ ॥ १५ ॥

उ० देवानां भद्रा । देवानां भद्रा भन्दनीया सुमतिः कल्याणी मतिः । अभिनो निवर्ततामित्यनुषङ्गः । अस्मा- न्प्रत्यभिमुखीभवतु । कथंभूतानां देवानाम् । ऋजूयतां ऋजुगामिनाम् । यद्वा ऋजुकामिनाम् ऋजुं प्रगुणम् यजमानं कर्तुं ये कामयन्ते ते तथोक्ताः । किंच । देवानां रातिः दानम् अभि नः अस्मान्प्रति निवर्तताम् । ततो लब्धदानाः सन्तः । देवानां सख्यं सखिभावम् । यजमानाः सन्तः उपसेदिम प्राप्नुयाम वयम् । ततो देवाः नः अस्माकं भक्तानामायुः प्रतिरन्तु प्रवर्धयन्तु । किमर्थम् । जीवसे चिरं जीवनाय ॥ १५ ॥

नोऽस्मान् प्रति अभिनिवर्ततामस्मदभिमुखीभवतु । कीदृशानां म० भद्रा कल्याणकारिणी देवानां सुमतिः शोभना बुद्धिः

देवानाम् । ऋजूयताम् ऋजु अवकं यन्ति गच्छन्ति ऋजुय- न्तस्तेषाम् । इणः शतृप्रत्ययः । अवक्रगामिनाम् । यद्वा ऋजु- मवकं साधुं यजमानं कामयन्ते ते ऋजूयन्ति 'सुप आत्मनः क्यच् ऋजूयन्ति ते ऋजूयन्तस्तेषाम् । क्यजन्ताच्छतु । साधुं यजमानं कामयमानानामित्यर्थः । किंच देवानां रातिः

उ० आ नो भद्राः । वैश्वदेवानां पशूनां याज्यानुवाक्या । दश । पञ्चाद्याः सप्तमी च जगत्यः त्रिष्टुभोऽन्याः । आयन्तु आगच्छन्तु नः अस्माकम् । भद्राः भन्दनीयाः स्तुत्याः । ऋतवः यज्ञाः संकल्पा वा । विश्वतः सर्वतः अदब्धासः अनुपर्हिसिताः अपरीतासः अपरिज्ञाताः केनचित् । उद्भिदः । दानं नोऽम्मानभिनिवर्तताम् । देवा अस्मभ्यं ददत्वित्यर्थः । उद्भेत्तारोऽन्येषां यज्ञक्रत्रूनां कल्पानां वा । किंच देवाः नः । अस्माकम् सदं सदा । इच्छब्द एवार्थे । सदाकाल एव । वृधे वर्धनाय । असन् स्युः भूयासुः । कथंभूताः । अप्रायुवः अप्रमाद्यन्तः रक्षितारश्च । दिवेदिवे अहन्यहनि तथा भूया दिति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥

म० वैश्वदेवपशुवपापुरोडाशपशूनां याज्यानुवाक्या दश ऋचो विश्वदेवदेवल्या गोतमदृष्टाः । तत्रादौ पञ्च जगत्यः ऋतवो यज्ञाः संकल्पा वा नोऽस्मान् प्रति आयन्तु आगच्छन्तु । यज्ञकतीरो वयं भवेमेत्यर्थः । कीदृशाः क्रतवः । भद्राः भन्द- नीया: 'भदि कल्याणे' कल्याणकारिणः । तथा विश्वतः

।

देवेभ्यो लब्धदाना वयं देवानां सख्यं मैत्रीमुपसेदिम प्राप्नु-
याम । सदेर्लिटि उत्तमबहुले रूपम् संहितायां दीर्घः । देवा
नोऽस्माकं सखीनामायुः जीवसे जीवितुं प्रतिरन्तु प्रवर्ध-
यन्तु ॥ १५ ॥

षोडशी ।

तान्पूर्व॑या नि॒वि हूमहे व॒यं भग॑ मि॒त्रमदि॑ति॒
दक्ष॑म॒त्रिय॑म् । अर्य॒मण॒ वरु॑ण॒ सोम॑म॒श्विना॒ सर॑•
स्वती नः
सु॒भगा॒ मय॑स्करत् ॥ १६ ॥

उ० तान् पूर्वया । तान्देवान् पूर्वया भकुत्रिमया स्वयं-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

भुवा । निविदा । निविच्छब्दो वाग्वचनः । हूमहे आह्वयामो वयम् । तान् कानित्यत आह । भगं मित्रम् अदितिम् दक्षम् अस्रिधम् अच्युतसद्भावम् । दक्षस्यैतद्विशेषणम् । अर्यमणम् वरुणम् सोमम् अश्विनौ च । यैः सहिता सरस्वती सुभगा नः अस्माकम् मयः सुखं करत् करोत्विति ॥ १६ ॥

म० पूर्वया प्राचीनया अकृत्रिमया स्वयंभुवा निविदा वाचा वेदरूपया वयं तान्प्रसिद्धान्देवान् हूमहे आह्वयामः । निविच्छब्दो वाग्वाचकः । तान् कान् तत्राह । भगं मित्रम- दितिं देवमातरम् दक्षं प्रजापतिम् अर्यमणं वरुणं सोममश्विना अश्विनौं । अस्रिधमिति भगादीनां विशेषणम् । न स्रेधते च्योतते सोऽखित् तमच्युतसद्भावम् । किंच शोभनं भगं भाग्यं यस्याः सा सुभगा भजनीया सरखती भगादिसहिता नोऽस्माकं मयः करत् सुखं करोतु ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

तन्नो॒ वातो॑ मयो॒भुवा॑तु॒ भेष॒जं तन्मा॒ता पृ॑थि॒वी तत्पि॒ता द्यौः । तद्भावा॑णः सोम॒सुत मयो- भुव॒स्तद॑श्विना शृणुतं धिष्ण्या युवम् ॥ १७ ॥

उ० तन्नः । तत् भेषजं मयोभु सुखस्य भावयितृ नः अस्माकम् वातः वातु अनुगृह्णातु । तच्च भेषजं माता पृथिवी अनुगृह्णातु । तच्च पिता द्यौः अनुगृह्णातु । तच्च ग्रावाणः सोमसुतः सोमाभिषवकारिणः मयोभुवः सुखस्य भावयि तारः अनुगृह्णन्तु । तच्च हे अश्विनौ, धिष्ण्या धारयितारौ युवं युवामपि शृणुतम् । श्रुत्वा च अनुगृह्णीतम् ॥ १७ ॥ म० वातः पवनः नोऽस्माकं भेषजमौषधं हितं यथा तथा वातु 'वा गतिगन्धनयो:' लोट् प्रवातु । अनुगृह्णात्वित्यर्थः । ददाविति यावत् । कीदृशं हितम् । मयोभु मयः सुखं भवति यस्मात् तन्मयोभु सुखोत्पादकं हितं ददातु । माता जगन्नि : र्मात्री पृथिवी तत् हितं वातु । पिता पालको द्यौः स्वर्गः तत् हितं वातु । सोमं सुन्वन्ति सोमसुतः सोमाभिषवकारिणो ग्रावाणः दृषदः तत् भेषजं वान्तु ददतु । कीदृशा ग्रावाणः । मयोभुवः मयः सुखं भावयन्ति ते मयोभुवः सुखस्य दातारः । अश्विना अश्विनौ, युवं युवां तत् वातादिभ्यो भेषजप्रार्थनं शृणुतं युवामपि हितं दत्तमित्यर्थः । कीदृशौ युवाम् । धिष्ण्या धिष्ण्य गृहवद्धारयितारौ ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पति॑ धिय॑जि॒न्वमव॑से इ॒महे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑दु॒धे र॑क्षि॒ता पारब्धः स्व॒स्तये॑ ॥ १८॥

४६३

इति धियंजिन्वम् । यद्वा धिया कर्मणा जिन्वति प्रीणातीति धियंजिन्वम् अवसे अवनाय तर्पणाय । हूमहे आह्वयामः वयम् । किंच पूषा नः अस्माकम् वेदसां धनानाम् असत् भूयात् वृधे वर्धनाय । रक्षिता च वायुः पाता च अदब्धः अनुपहिंसितश्चान्ये केनचित् स्वस्तये अविनाशाय । तथा हूमहे वयमित्यनुषङ्गः ॥ १८ ॥

म० वयं तं प्रसिद्धमीशानं रुद्रं हूमहे आह्वयामः । कीदृशं तम् । जगतः जंगमस्य तस्थुषः स्थावरस्य च भूतजातस्य पतिं पालकम् । धियंजिन्वं धियं वुद्धिं जिन्वति प्रीणातीति धियं- जिन्वस्तम् अलुक् बुद्धिसन्तोषकारकम् । जिन्वतिः प्रीणनार्थः । किमर्थ हूमहे । अवसे अवितुं तर्पयितुम् । तुमर्थ असे प्रत्ययः । यथा येन प्रकारेण पूषा नोऽस्माकं वृधे वृद्ध्यै स्वस्तये कल्या- णाय च असत् भवतु तथा हूमहे इत्यर्थः । कीदृशः पूषा । वेदसां धनानां ज्ञानानां वा रक्षिता रक्षकः । पायुः पालकः पु॒त्रादीनाम् । अदब्धः अनुपहिंसितः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

"स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो अरि॑ष्ठ॒नेमिः स्व॒स्ति नो बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥ १९ ॥

उ० स्वस्ति नः स्वस्ति स्वस्त्ययनम् नः अस्माकम् इन्द्रः दधातु स्थापयतु । कथंभूतः । वृद्धश्रवाः प्रभूतधनः । महाशब्दो महाकीर्तिर्वा स्वस्ति नोऽस्माकं पूषा ददातु । कथं- भूतः । विश्ववेदाः सर्वज्ञो वा । स्वस्ति नः ताक्ष्य दधातु । कथंभूतः । अरिष्टनेमिः अनुपहिंसितासुः । स्वस्ति नः अस्माकं बृहस्पतिश्च दधातु ॥ १९ ॥

म० विरादस्थाना । आद्यौ पादौ नववण तृतीयो दशकः तुर्यो व्यूहेनैकादशकः 'नवको वैराजत्रैष्टुभव' इति वचनात् । इन्द्रः नोऽस्मभ्यं स्वस्ति अविनाशं शुभं दधातु ददातु । कीदृशः । वृद्धश्रवाः वृद्धं महत् श्रवः कीर्तिर्यस्य सः । पूषा नः स्वस्ति ददातु । कीदृशः । विश्ववेदाः विश्वं सर्व वेदो धनं यस्य विश्वं वेत्तीति वा विश्ववेदाः । तार्क्ष्यो रथो गरुडो वा नः स्वस्ति दधातु । कीदृशः । अरिष्टनेमिः अरिष्टा अनुपहिंसिता नेमिश्च- ऋधारा पक्षो वा यस्य सः । बृहस्पतिः देवगुरुर्नोऽस्मभ्यं स्वस्ति ददातु ॥ १९ ॥

विंशी ।

प्र॒प॑दश्वा म॒रुतः॒ पृनि॑मातरः शुभंयावा॑नो विद- र्थेषु जग्म॑यः । अ॒ग्नि॒जि॒ह्वा मन॑व॒ सूर॑चक्षसो॒ विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒सा ग॑मन्नि॒ह ॥ २० ॥

उ० तमीशानम् । तम् ईशानं रुद्रम् । कथं भूतम् । उ० पृषदश्वा मरुतः । पृषन्तः शबला अश्वा येषां ते जगतः जंगमस्य तस्थुषः स्थावरस्य पतिमिव पतिम् । पृषदश्वाः । पृश्निमातरः । पृश्निः द्यौर्माता येषां त एवमु- धियंजिन्वम् धिया बुद्ध्या संकल्पमात्रेण जिन्वति प्रीणाति । च्यन्ते । शुभंयावानः शुभं कर्तुं जनान्प्रति ये यान्ति ते

.

४६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

शुभंयावानः । ' आतो मनिन्कनिप्वनिपश्च' इति वनिप् । विदथेषु यज्ञेषु जग्मयः गमनशीलाः । 'आहगमहन -' इति

किः । य इत्थंभूता मरुतस्ते अवसा अन्नेन हर्लिक्षणे

।

द्वाविंशी ।

श॒तमि॒िन्नु श॒रदो॒ अति॑ देव॒ यथा॑ च॒क्रा ज॒रसं त॒नूर्नाम् । पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑

।

आहूताः सन्तः आगमन् आगच्छन्तु इहेत्यनुषङ्गः । ये च
अग्निजिह्वा अग्निमुखाहुतादा इत्यर्थः । मनवः चतुर्दश ते च । म॒ध्या रा॑रिष॒तायुर्गन्तः ॥ २२ ॥

अवसा गमन्निह । ये च सूरचक्षसः आदित्यदर्शनाः विश्व-
देवाः ते च नः अस्माकम् अवसागमन्निह यज्ञे ॥ २० ॥

उ० शतमित् । शतमपि शरदः अन्ति अन्तिके समीपे भवथ हे देवाः । आकल्पकालमित्यभिप्रायः । ऋषिभिरुदि- म० जगती । मरुतो देवाः अवसान्नेन हविर्लक्षणेन हेतुना । तमेतत् । यत्र यस्मिन् शरदशिते नः अस्माकं यूयं चक्र इह यज्ञे आगमन्नागच्छन्तु । कीदृशा मरुतः । पृषदश्वा पृषत्यः । कृतवन्तः । जरसं जरां तनूनां जरानिमित्तां शक्तिमित्यभि- पृषतीसंज्ञा अश्वा वडवा वाहनं येषां ते पृषदश्वाः । पुंवद्भावः । प्रायः । किंच । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति पुत्रा अग्नयः यत्र 'पृषत्यो मरुताम्' इति निघण्टुवचनात् । यद्वा पृषन्तः शबलाः शरदां शते । यजमानस्य पितरो जनितारो भवन्ति । तदुक्तम् अश्वाः येषां ते पृश्निद्यौर्गौदितिर्वा माता जननी येषां ते । 'तत्र वै प्रजापतिः प्रजाः ससृज' इत्युपक्रम्य 'तस्माजना पृश्निमातरः । शुभं कल्याणं यान्ति प्राप्नुवन्ति प्रापयन्ति वा बिभ्रूहीति । यत्र पितरो भवन्ति । एतदप्युक्तमेव । ' स यत्र शुभंयावानः 'आतो मनिन्' ( पा० ३ । २ । ७४ ) इति वनि - म्रियते यत्रैनमन्नावभ्यादधाति तदेषोऽग्नेरधिजायते स एष प्प्रत्ययः । विदथेषु यज्ञगृहेषु जग्मयः गमनशीलाः 'आहग- पुत्रः सन्पिता भवति अथवा पुत्रा एव पितॄणामौर्ध्वदेहिकं महन-' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति कः । अग्निजिह्वाः कुर्वाणाः पितरो यत्र संपद्यन्ते तदपि शरदांशतमन्तिक एव अग्निर्जिह्वा भोजनसाधनं येषां ते 'अग्निमुखा वै देवाः' इति इति । यत एवमतो ब्रूमः । मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः मारीरिषत् माहिंसीष्ट नोऽस्माकं मध्या मध्ये अकाल एव श्रुतेः । हुताद इत्यर्थः । मन्यन्ते जानन्ति मनवः सर्वज्ञाः । सूरः सूर्यश्चक्षः चक्षुः येषां ते सूर्थं चक्षते पश्यन्ति वा सूरच- आयुः गम्तोः गन्तृ गमनशीलम् । उक्तंच 'संचिन्त्य संचिन्त्य क्षसः । किंच न केवलं मरुतः विश्वे सर्वे देवाः च नोऽस्माकं तमुग्रदण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षासु सिक्ता इव चर्मबन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति' इति ॥ २२ ॥ यज्ञे आगमन्नागच्छन्तु ॥ २० ॥

भ॒द्रं कर्णेभिः

एकविंशी ।

: शृणुयाम देवा भद्रं प॑श्ये॒मा॒क्ष- य॑जत्राः । स्थि॒िरैरङ्गैस्तुष्टुवास॑स्त॒नूभि॒व्य॒शेमहि दे॒व - हितं यदायुः ॥ २१ ॥

उ० भद्रं कर्णेभिः। भद्रमनुकूलं कर्णेभिः कर्णाभ्यां शृणु- याम हे देवाः । भद्रं पश्येम अक्षभिः अक्षिभ्यां । हे यजत्राः यजनीयाः । किंच । स्थिरैरङ्गैः अशिथिलैः अङ्गैः । तुष्टुवांसः देवान्स्तुतवन्तः । तनूभिः भार्यापुत्रपौत्रादिकाभिस्तनूभिः सहिताः व्यशेमहि व्यञ्जवीमहि । देवहितं देवैर्यत्स्थापितं मनुष्याणामायुः तद्व्यभुवीमहि ॥ २१ ॥

म० तिस्रत्रिष्टुभः । हे देवाः, कर्णेभिः कर्णैः भद्रं कल्या- णमनुकूलं वयं शृणुयाम । हे यजत्राः, यजन्तं त्रायन्ते रक्षन्ति यजत्राः यजमानपालकाः अक्षभिः नेत्रैः भद्रं वयं पश्येम 'बहुलं छन्दसि' (पा० ७ । १ । ७६ ) इति हलादौ अक्षिशब्द- स्यानङादेशः । किंच देवहितं देवैः स्थापितं देवानां हितं देवोपासनयोग्यं वा यदायुः जीवनं तद्वयं व्यशेमहि व्यश्रुवीमहि प्राप्नुयाम । कीदृशा वयम् । स्थिरैः दृढैरङ्गैः अवयवैः करचरणा- दिभिः तनूभिः शरीरैश्च पुत्रादिभिर्वा युताः तुष्टुवांसः भवतः स्तुवन्तः सन्तः ॥ २१ ॥

म० हे देवाः शतमित् शतमपि शरदो वर्षाणि शतवर्ष- पर्यन्तं यूयमन्ति अन्तिके समीपे भवतेति शेषः । यत्र शर- च्छ्ते नोऽस्माकं तनूनां शरीराणां यूयं जरसं जरां चक्र कुरुथ । करोतेर्लिटि मध्यम बहुवचनम् । 'द्व्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति चक्रेत्यत्र संहितायां दीर्घः 'निपातस्य च' ( पा० ६ ३ । १३६ ) इति यत्रेत्यत्र दीर्घः । वार्धकावधि यूयं समीपे भवतेत्यर्थः । यत्रास्माकं जरायां पुत्रासोऽस्मत्पुत्राः पितरो भवन्ति पुत्रवन्तो भवन्ति । यावदस्माकं पौत्रा भवन्ती- । त्यर्थः । तावत् मध्या मध्ये नोऽस्माकमायुर्मा रीरिषत मा हिंसिष्ट । रिषतेहिंसार्थस्य णिजन्तस्य चङि रूपम् । कीदृश- मायुः । गन्तोः गन्तु गमनशीलम् । तदुक्तम् 'संचिन्त्य संचिन्त्य तमुग्रदण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षासु सिक्ता इव चर्मबन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति' इति ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

अदि॑ति॒र्धौरदि॑तिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्माता स पि॒ता स पुत्रः पु॒त्र । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑ति॒ः पञ्च॒जना॒ अदि॑ति- जा॑ति॒मदि॑ति॒र्जनत्वम् ॥ २३ ॥

1

उ० सर्वात्मकत्वेनादितिं मन्त्रदृक्स्तौति । अदितिश्च द्यौः अदितिश्च अन्तरिक्षम् अदितिश्च माता स च पिता स च पुत्रः स इति छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । विश्वे च देवाः पञ्चजनाः मनुष्याश्च अदितिः । किं बहुनोक्तेन भदितिरेव जातं भूतम् ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४६५

अदितिरे जनित्वं जनिष्यमाणम् । अथवा नैवादितिरने - । देवजातस्य देवात्सूर्याज्जातस्योत्पन्नस्य देवैर्जनितस्य वा 'सूरा - नोच्यते किंपुनः एतान्येव द्यौः प्रभृतीनि अदानानि महा - । दवं वसवो निरतष्ट' ( २९ । १३ ) इत्युक्तेः । सप्तेः 'सप भाग्ययुक्तानीति ॥ २३ ॥

म० मन्त्रदृक् सर्वात्मकत्वेनादितिं स्तौति । द्यौः खर्गेौ - ऽदितिः तदधिष्ठातृत्वात् । एवमग्रेऽपि । अन्तरिक्षमदितिः माता पुत्रश्च सः सादितिरेव लिङ्गव्यत्ययः । विश्वे सर्वे देवाः अदितिः । पञ्चजनाः मनुष्या अप्यदितिः । किं बहुना जातमुत्पन्नं प्राणिजातं जनित्वं जनिष्यमाणं च सर्वमदितिरेव । यद्वाऽदिति - र्मन्त्रेण नोच्यते द्यौरित्यादीनि सर्वाणि जनिलान्तानि अदिति: अदितीनि अदीनानि महाभाग्ययुक्तानि सन्तु ॥ २३॥

चतुर्विंशी ।

मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायु॒रिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुत॒ परि॑ख्यन् । यद्वा॒जिनो॑ दे॒वजा॑तस्य॒ सप्तैः प्रव॒क्ष्यामो॑ वि॒दथे॑ वी॒र्या॑णि ॥ २४ ॥

।

संबन्धे' सपति देवैः सह युज्यत इति सप्तिस्तस्य । के मा निन्दन्तु तानाह । मित्रः अहरभिमानी देवः । वरुणः रात्र्य- भिमानी देवः । अर्यमा आदित्यः । आयुः एति सततं गच्छतीति आयुर्वायुः । इन्द्रः देवराजः । ऋभुक्षाः ऋभवो देवाः क्षियन्ति निवसन्ति यस्मिन् स ऋभुक्षाः देवाधारः प्रजापतिः । यद्वा इयर्ति व्याप्नोति सर्वमिति ऋभुक्षाः अर्तेर्भुक्षिन्प्रत्ययः 'पथि - मथ्यृभुक्षामात् ' ( पा० ७ । १ । ८५ ) इति सावाकारः । इन्द्रविशेषणं वा ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रातिं गृ॑भीतां मुखतो नय॑न्ति । सुप्रजो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापु- ष्णोः प्रि॒यमध्ये॑ति॒ पय॑ः ॥ २५ ॥

उ० यन्निर्णिजा । यदा निर्णिजा निर्णेजनेनोदकस्त्रानेन उ० मा नः । अश्वस्तोमीयं जुहोति । द्वाविंशत्यृग्भिस्त्रि- संस्कृतस्य आलम्भनकाले यत्स्नापनमश्वस्य तदेतदुक्तम् । टुभिः । तृतीयापट्यो जगत्यौ । दीर्घतमा ऋषिः अश्वस्य तथा रेक्णसा । रेक्ण इति धननाम । धनेन मणिकाख्येन स्तूयमानत्वात् । या तेनोच्यते सा देवतेति न्यायेन अश्वो प्रावृतस्य केसरपुच्छेषूपचितस्य अश्वस्य । सुवर्णान्मणीन्केस- देवता । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । रपुच्छेषु पत्य आवपन्ति तदभिप्रायमेतत् । रातिं दानम् यत् वाजिनः अश्वस्य । देवजातस्य देवैर्जनितस्य 'सूरादवं आज्यसत्तुधानालाजालक्षणं गृभीतां गृहीतां मुखतो नयन्ति । वसवो निरतष्ट' इत्येतदभिप्रायम् । सप्तेः सरणस्य प्रवक्ष्यामः अश्वाय राति हुतशेषं प्रयच्छन्तीत्येतदभिप्रायम् । तत् तदा उच्चारयामः । विदथे यज्ञे वीर्याणि चरित्राणि तत् मापरि । अश्वस्य सुप्राङ् सुष्ठु प्रागञ्चनः अजः मेम्यत् । मेम्यदिति ख्यान् मा गर्हन्तु नः अस्माकं देवाः स्तुत्याः । नत्वश्वप्रभु- शब्दानुकरणम् । मेमे इति शब्दं कुर्वाणः । विश्वरूपः तयस्तिर्यञ्च इति स्याद्ग । अतो ब्रवीमि मा परिख्यन्निति । नानावर्णः कृष्णग्रीव आग्नेयो रराटे पुरस्तादित्येतदभिप्राय- यद्यपि गर्होचिता तथापि अश्वादिरूपेण देवानामेव स्तुतत्वा- मेतत् । किंच इन्द्रापूष्णोः इन्द्रस्य पूष्णश्च प्रियं पाथः अन्नं दित्याशयः । के ते देवाः । मित्रः वरुणः अर्यमा आयुर्वायुः । पशुलक्षलम् । अप्येति अभ्यागच्छति । यदिह पठ्यते वकारलोपेन । इन्द्रश्च ऋभुक्षा मरुतश्च ॥ २४ ॥ सौमा पौष्णः श्यामो नाभ्याम् तदेवान्यस्यां श्रुतौ पठ्यते इन्द्र पौष्णः श्यामो नाभ्यामिति । तदयं मन्त्रोऽभिवदति इन्द्रापूष्णोः प्रियमप्येति पाथ इति ॥ २५ ॥

म० ' मा नो मित्र इति च प्रत्यचमनुवाकाभ्याम्' (का० २० । ८ । ७ ) । मा न इत्यादिषोडशकण्डिकात्मकेनानुवाक- द्वयेन पूर्ववच्चतुगृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति । मानो यदश्व- स्याष्टकावित्युक्तेः 'षोडशाश्वस्तोमीया जुहोति' इति श्रुतेश्च । द्वाविंशतिरृचोऽश्वस्तुतिपरत्वादश्व देवत्यास्त्रिष्टुभो दीर्घतमोदृष्टाः । अत्र एष छाग ( २६ ) इति तृतीया यूपत्रस्का ( २९ ) इति षष्टी, एते द्वे जगयौ । ततः षोडशभिर्होमः षड्भिः स्तुतिः सर्वाभिर्वा होमः 'अश्वस्तोमीय हुत्वा द्विपदा जुहोति' इति श्रुतेः । अथ मन्त्रार्थः । विदथे यज्ञे वाजिनोऽश्वस्य वीर्याणि चरित्राणि यत् वयं प्रवक्ष्यामः उच्चारयिष्यामः तत्र मित्रादयो देवा नोऽस्मान्मा परिख्यन् मा निन्दन्तु । परिख्यानं निन्दा । 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् ( पा० ३ । १ । ५२ ) च्लेरङ् 'न माङ्योगे' (पा० ६ । ४ । ७४ ) इत्यडभावः । अस्माभि- । देवाः स्तुता न त्वश्वादयस्तिर्यञ्च इति यद्यपि निन्दोचिता तथाप्यश्वरूपेण देवानामेव स्तुतिः क्रियते । कीदृशस्य वाजिनः ।

५९ य० उ०

म० यत् यदा विप्रा अश्वस्य मुखतो मुखाग्रे गृभीतां गृहीतां रातिं दानमाज्यसक्तुधानालक्षणं नयन्ति प्रापयन्ति 'अश्वाय रात्रिहुतशेषं प्रयच्छति' इत्युक्तेः । तदा अजः छागः अप्येति भक्षणायागच्छति । कीदृशोऽजः । सुप्राङ् सुष्ठु प्राञ्चति पूर्व गच्छतीति सुप्राङ् । ललाटे बद्ध इत्यर्थः । 'कृष्णग्रीव आग्नेयो ललाटे पुरस्तात् ' ( २४ । १ ) इत्युक्तेः । तथा मेम्यत् शब्दानुकरणम् । मे मे इति शब्दं कुर्वन् । विश्वरूपः विश्वानि रूपाणि यस्य । नानावर्ण इत्यर्थः । किंच इन्द्रापूष्णोः इन्द्रश्च पूषा च इन्द्रपूषणौ तयोः 'देवताद्वन्द्वे च ' ( पा० ६ । ३ । २६ ) इतीन्द्रपदस्य दीर्घः । इन्द्रस्य पूष्णश्च प्रियमिष्टं पाथोऽन्नं पशुलक्षणं तदप्येति भक्षाय नाभिबद्धोऽप्यागच्छति 'सौमा - पोष्णः श्यामो नाभ्याम् ' ( २४ । १ ) इत्युक्तेः । हुतशेषमन्नं यद्यश्वाय दीयते तदा ललाटनाभिबद्धावजी भक्षायागच्छत

४६६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इत्यर्थः । कीदृशस्याश्वस्य । निर्णिजा निर्णेजनेन स्नानेन प्रावृ तस्य संस्कृतस्य । आलम्भनकाले स्नापितस्य निर्णेजनं निर्णिक् तया । निजतेः संपदादित्वाद्भावे क्विप् । तथा रेक्णसा प्रावृ- तस्य आच्छादितस्य । रेक्ण इति धननाम । धनेन सौवर्ण - मणिलक्षणेन प्रावृतस्य अश्वस्य सौवर्णान्मणीन् केसरपुच्छेषु पत्न्य आवपन्तीत्युक्तेः ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

ए॒ष छाग॑ पु॒रो अश्वे॑न॒ वा॒जिनः॑ पू॒ष्णो भागो नी॑यते वि॒श्वदे॑व्यः । अ॒भि॒प्रयं यत्पु॑रो॒डाश॒मव॑ता॒ त्वष्टेदे॑न॒ सौश्रव॒साय॑ जिन्वति ॥ २६ ॥

उ० एष छागः । एष आग्नेयश्छागः पुरः अग्रतोग्रेस्थितः नीयते अश्वेन वाजिना व्यापकेन सहितः । पूष्णश्च पोषक- स्यानेश्च भागो भजनीयः नीयते अश्वैः सह सोपि पयंग्य एव । विश्वेदेव्यः विश्वेभ्यः सर्वेभ्यो देवेभ्यः हितः अग्नेः सर्व- देवात्मकत्वात्सर्वदेवप्रियत्वम् । कस्मात् अभिप्रियम् अभि- प्रेतं यत् यच्च पुरोडाशं कर्तुम् अर्वता अवेन सहितम् । अश्वस्तस्मिन्काले संज्ञप्यते पशुपुरोडाशः क्रियते तदेतदुक्तम् । त्वष्टा च एनमजम् तदा सौश्रवसाय शोभनान्तः करणाय जिन्वति प्रीणाति । स हि तस्याधिकार इति ॥ २६ ॥

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

स्वकीयेन शब्देन । चरकश्रुतौ पूष्णो ललाट इति पठ्यते
तदभिप्रायमेतत् ॥ २७ ॥

म० मानुषा मनुष्या ऋत्विजो यत् यदा अश्वं त्रिः परिण- यन्ति वारत्रयं पर्यग्निकुर्वन्ति । कीदृशमश्वम् । हविष्यं हविषे हितं हविर्योग्यम् । ऋतुशः ऋतौ ऋतौ यज्ञकाले देवयानं देवानां प्रापणीयं देवेषु यानं गमनं यस्य तम्, देवयान मार्गगा- मिनं वा । यद्वा देववदादित्यवद्यानं गतिर्यस्य । अनिवारित- गतिमित्यर्थः । अत्रास्मिन्समये पर्यनिकरणकाले पूष्णः पोष- कस्य वृद्धस्य वाग्नेर्भागोऽजः प्रथमः पुरोगामी सन् एति गच्छति । किं कुर्वन् । देवेभ्यः यज्ञं प्रतिवेदयन्प्रख्यापयन् स्वशब्देन ज्ञापयन् । 'पूष वृद्धौं' पूषति वर्धते पूषाग्निः ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

।

होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि॒न्धो ग्रवग्राभ उत शस्ता सुवि॑द्रः । तेन॑ य॒ज्ञेन॒ स्व॒रंकृतेन॒ स्व॒ष्टेन वक्षणा आपृणध्वम् ॥ २८ ॥

उ० होताध्वर्युः । होता तत्र शंसिता सुविप्र इति संबन्धः । यस्मिन्यज्ञे होता विशसिता । शस्त्राणामपि साधु- मेधावी साधुब्राह्मणो वा अध्वर्युश्व यस्मिन्यज्ञे आवयाः आभिमुख्येन वयति कर्मणीत्यावयाः अग्निमिन्धः अग्नि- दीपक: ग्रावग्राभः ग्रावग्राहः सोमाभिषवाय ग्रावग्रहणशीलः उत अपि शंस्ता । तेन यज्ञेन साध्वलंकृतेन स्विष्टेन साधु इष्टेन च । वक्षणाः नदीः देवानां तुष्टिकराः पयोदधिपय- व्यमित्यभिप्रायः ॥ २८ ॥ स्यापुरोडाशमांसैः । आपृणध्वं आपूरयध्वम् । अकृपणं दात-

म० यत् यदा एषः छागोऽजः वाजिना वेगवताश्वेन पुरः पुरस्तात् नीयते प्राप्यते ललाटबद्धत्वात् । कीदृशः छागः । पूष्णो भागः पुष्णाति देवानिति पूषाग्निस्तस्य भागः भजनीयः 'आग्नेयो रराटे'( २४।१ ) इत्युक्तत्वात् । तथा विश्वदेव्यः विश्वेभ्यो देवेभ्यो हितः सर्वदेवार्हः अग्नेः सर्वदेवात्मकत्वात् । तदा त्वष्टा इत् त्वष्टैव प्रजापतिरेव अर्वता अश्वेन सह एनं छागं जिन्वति प्रीणाति । किमर्थम् । सौश्रवसाय शोभनं श्रवः म० हे होत्रादय ऋत्विजः तेन प्रसिद्धेन यज्ञेनाश्वमेधेन कीर्तिर्यस्य सः सुश्रवास्तस्य भावः सौश्रवसं तस्मै सुकीर्तये । वक्षणाः नदीः घृतकुल्याद्याः आपृणध्वं घृतपयोदधिपयस्या- यज्ञे मृतानां स्वर्गाप्तेरुक्तत्वात् । किंभूतमेनम् । अभिप्रियं अभि- । पुरोडाशमांसैः पूरयत । वहन्तीति वक्षणाः । यज्ञं संपाद्य फलं प्रीणातीति तम् समन्ताद्देवानां प्रीणयितारम् । पुरोडाशं पुरो- । साधयतेत्यर्थः । कीदृशेन यज्ञेन । खलंकृतेन रलयोरैक्यम् । डाश्यन्ते ददति एनं स पुरोडाशः तं पुरस्ताद्दातव्यम् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

यद्धेवि॒ष्य॒मृतुशो दे॑व॒यानं॒ त्रिर्मानु॑षा॒ः पर्यश्रुं नयन्ति । अत्र पुष्णः प्र॑थ॒मो भाग ऐति य॒ज्ञं दे॒वेभ्य॑ः प्रतिवे॒दय॑न्न॒जः ॥ २७ ॥

,

सुष्ठु अलंकृतेन विप्रहविर्दक्षिणादिभिः शोभितेन । स्वष्टेन मुटु इष्टेन । के ऋत्विजस्तानाह । होता आह्वाता देवानां तन्नामक ऋत्विक् । अध्वर्युः अध्वरमिच्छति अध्वर्यति 'सुप आत्मनः क्यच्''कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः' (पा० ७ । ४ । ३९) इति टिलोपः ततः 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्यु- प्रत्ययः । आवयाः आभिमुख्येनावयजतीत्यावयाः श्वेतवाहो- क्थशासेति उस् । आवयाः प्रतिप्रस्थाता 'अवे यजः' ( पा० उ० यद्धविष्यम् यदा हविष्यम् ऋतुशः ऋतावृतौ । ३ । २ । ७२ ) इति ण्विन् अवाप्योरिति अवस्याल्लोपः । अग्नि- खचारिणं देवयानम् देवानां प्रापणीयं देवयानमार्गगामिनं । मिन्धः अग्निमिन्धे दीपयति अग्निमिन्धः अग्नीत् 'भाष्ट्रायो- वा आदित्यवदनिवारितगतिं वा । त्रिः संस्कृतम् स्वापनव्यञ्ज रिन्धे' ( पा० । ६ । ३ । ७० ) इति मुम् । ग्रावग्राभः ग्राव्णो नसुवर्णमणिकप्रवारैः । मानुषाः ऋत्विग्यजमानाः परिणयन्ति । गृह्णाति स्तौति ग्रावग्राभः । कर्मण्यण् हस्य भः ग्रावस्तोता । अश्वम् । अत्र तत्रेत्यर्थः । तस्मिन् काले पूष्णः पोपकस्यानेः । उतापि शंस्ता शंसति स्तौति शंस्ता प्रशास्ता । सुविप्रः शोभनो प्रथमो भागोऽजास्यः एति यज्ञम् देवेभ्यः प्रतिवेदयन् अजः । विप्रो मेधावी सुविप्रो ब्रह्मा 'ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्व वेदितुमर्हति'

:

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

इत्युक्तेः । अयमनुक्तलिंगुपलक्षकः । एते यज्ञेन वक्षणाः पूण-
ध्वमिति संबन्धः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

यु॒पत्र॒स्का उ॒त ये यु॑पवाहाच॒पाल॒ ये अ॑श्वयूपाय॒ तक्ष॑ति । ये चार्व॑ते॒ पच॑नधे॑ सं॒भर॑न्त्युतो तेषा॑म॒भि गूर्तिर्न इन्तु ॥ २९ ॥

४६७

उ० यूपस्का उत यूपं ये वृश्चन्ति त एवमुच्यन्ते । उत अपिच ये यूपवाहाः यूपं ये वहन्ति । चपालं ये अश्वयूपाय तक्षति ये जनाः अश्वबन्धनयूपाय चषालं यूपाग्रभाग तक्षति । तक्षन्तीति प्राप्ते छान्दसमेकवचनम् । साधुसंपा. ऋषयो मन्त्रदर्शिन ऋत्विजोऽनुमदन्ति दन्ते । ये च अर्वते अश्वाय पचनं पच्यतेऽनेनेति पचनं । तुष्यन्तु ॥ ३० ॥ काष्ठादि संभरन्ति । उतो अपिच तेषां जनानां संबन्धिनी अभिगूर्तिः 'गुरी उद्यमने' । आगूरणमभिगूर्तिः स्वकाले सर्व करणीयमिति बुद्धिः इन्वतु व्याप्नोतु ॥ २९ ॥

म० मन्म मननीयं फलं सुमत् स्वयमुपप्रागात् उपग- च्छतु । सुमदित्यव्ययं स्वयमित्यर्थे । 'सुमत् स्वयमित्यर्थे ' ( निरु० ६ । २२ ) इति यास्कोक्तः । तन्मन्म फलं मे मया अधायि धृतमित्यर्थः । किंच अयं वीतं पुष्टं पृष्ठं यस्य । यद्वा वीतं कामितं पृष्ठं यस्य अश्वपृष्टमारोहणाय सर्वे कामयन्ते स वीत - शेऽश्वो देवानामाशाः मनोरथान् पूरयितुमिति शेषः । उप- गच्छतु उपसर्गेण क्रियावृत्तिः । किंच देवानां पुष्टे पोषणं पुष्टम् भावे निष्ठा । निमित्ते सप्तमी । देवपुष्टिनिमित्तं यमवं वयं बन्धनं यस्य तम् यमश्वं बद्धवन्तः । एनमः सुबन्धुं चकृम कृतवन्तः । संहितायां दीर्घः । शोभनो बन्धु- अनुमोदन्तां

म० तेषामृत्विजामभिगूर्तिः अभिगोरणमभिगूर्तरुद्यमः नोऽस्मान्वितु प्रीणातु व्याप्नोतु वा । अस्माकं यज्ञं सम्यक् साधयवित्यर्थः । ' इवि व्याप्तिप्रीणनयोः' लोट् शपि 'इदितो नुम् धातोः ' ( पा० ७ । १ । ५८ ) इति नुमागमः । तेषां केषाम् । ये यूपत्रस्काः यूपाय वृश्चन्ति तरुं छिन्दन्ति ते यूप- ब्रस्काः । उतापि च ये यूपवाहाः यूपं वहन्ति ते यूपवाहाः । । कर्मण्यण् । छिन्नस्य यूपस्य वोढारः । ये च अश्वयूपाय । अश्वबन्धनयूपार्थं चषालं तक्षति यूपाग्रभागे स्थाप्यं काष्ठं तक्षन्ति वचनव्यत्ययः । 'चषालो यूपकटकः' इत्यमरः । 'तक्षू तनूकरणे' साधु संपादयन्तीत्यर्थः । उतो अपिच ये नराः अर्वते अश्वाय पचनं पच्यतेऽनेनेति पचनं पाकसाधनं काष्ठभाण्डादिकं संभरन्ति संहरन्ति आनयन्ति तेषामुद्यमो - । ऽस्मान्प्रीणात्वित्यर्थः ॥ २९ ॥

त्रिंशी । उप॒ प्रागा॑त्यु॒मन्मे॑ऽधाय॒ मन्म॑ दे॒वाना॒माशा उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठः । अन्वे॑नं॒ विप्रा॒ ऋष॑यो

मदन्ति

एकत्रिंशी ।

यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ सं॒दान॒मव॑तो॒ या शी॒र्षण्या रश॒ना रज्जु॑रस्य । यद्व घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये॒ तृण॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु ॥ ३१ ॥

उ० यद्वाजिनः वेजनत्रतः दाम ग्रीवाबन्धनरज्जुः संदानं सम्यगवच्छेदकं पादबन्धनम् अर्वतः अश्वस्य । याच शीर्षण्या शिरसि बद्धा नियोजनीया रज्जुः अस्याश्वस्य । यद्वा घः पादपूरणे । अस्याश्वस्य प्रभृतं प्रहृतं निक्षिप्तम् आस्ये मुखे तृणम् सर्वाणि तानि ते तव हे यजमान । अपि देवेषु अपि प्रजापतये अस्तु । सन्त्विति प्राप्ते वचनव्यत्ययः ॥ ३१ ॥

म० वाजिनो वेगवतोऽर्वतोऽश्वस्य यत् दाम ग्रीवाबद्धा रज्जुः यच संदानं पादबन्धनरज्जुः । या च शीर्षण्या शीर्ष भवा शीर्षण्या शिरोबद्धास्याश्वस्य रज्जुः । शिरः शब्दात् 'भवे छन्दसि' ( पा० ४ । ४ । ११० ) इति यत् । 'ये च तद्धिते' ( पा० ६ । १ । ६१ ) इति शीर्षन्नादेशः । तित् स्वरितम् । कटिस्था रशना रज्जुः अस्यान्यापि या रज्जुः । वाथवा अस्या- श्वस्य घ प्रसिद्धम् आस्ये मुखे प्रभृतं प्रहृतं प्रक्षिप्तं यत् तृणं अश्व, ते तव सर्वा सर्वाणि ता तानि देवेषु अस्तु देवोपयो - गीनि भवन्तु देवलं प्राप्नुवन्तु वा । अनोपयुक्तानां सर्वेषां देवमाशास्यते ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

यदश्व॑स्य ह॒विषा॒ मभि॒काश॒ यद्वा स्वरौ स्वर्धितौ रिप्तमस्ति । यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्य न॒खेषु सर्वा ता ते अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु ॥ ३२ ॥

दे॒वानां॑ पु॒ष्ठे च॑कृ॒मा सुबन्धु॑म् ॥ ३० ॥ उ० उप प्र । उपप्रागात् उपैतु सुमत् 'सुमत्स्वयमित्यर्थे ' इति याकः । मे मम अधायि निहितम् यत् मन्म मननम् । किं तदिति चेत् । देवानाम् आशाः शंसनानि साधुसाध्वयं पशुरागच्छेदित्येवमादीनि । उप आगतः वीतपृष्ठः साधु पोषणेन प्राप्तपश्चाद्भागः । कामितपृष्ठो वा । अश्वपृष्ठं हि सर्व वारोढुं कामयन्ति । यत एवमतो ब्रवीमि । अन्वेनं विप्रा उ० यदश्वस्य । यत् अश्वस्य क्रविषः अश्वाङ्गभूतस्य ऋषयो मदन्ति । अनुमदन्ति अनुमोदन्ति एनमश्वं विप्रा । क्रव्यस्य मांसस्य 'क्रव्यं विकृन्ताज्जायत' इति नैरुक्ताः । अङ्गम् । मक्षिका आश अशितवती । यद्वा । स्वरौ स्वधितो रिप्तमस्ति । यच्च स्वरौ पश्वञ्जमकाले स्वधितौ शासे छेदनकाले

ऋषयश्च । स्वयं च देवानां पुष्ठे पोषणाय । चकृम कृतवन्तः ।
सुबन्धुं शोभनबन्धनं शोभनार्थवादं वा ॥ ३० ॥

1

४६८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

लिप्तं लग्नमस्ति । यच्च हस्तयोः शमितुः रिप्तम् । चच्च नखेषु रितम् सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु इति व्याख्यातम् ॥३२॥ म० मक्षिका अश्वस्य ऋविषः कविः यदाश भक्षितवती । अश्नातेर्लिट् ऋविषः इति कर्मणि षष्ठी । वाथवा यत् मांसं । स्वरौ पश्वञ्जनकाले रिप्तं लिप्तमस्ति ' स्वरुणा पशुमनक्ति' इति श्रुतेः । यत् स्वधित शासे लिप्तमस्ति छेदनकालेऽवदानकाले च । यच्च शमितुर्हस्तयोः लिप्तं यच शमितुर्नखेषु लिप्तम् हे अश्व, सर्वा ता सर्वाणि तानि अपि देवेषु अस्तु भवन्तु । वचनव्यत्ययः । सर्व त्वदीयं देवभोग्यं भवतु ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

यदूव॑ध्यमु॒द्र॑स्याप॒वाति॒ य आ॒मस्य॑ ह॒विषा॒ ग॒न्धो अस्ति । सु॒कृ॒ता तच्छ॑मि॒तार॑ कृ॒ण्वन्तृत मेध॑ण॒ शृत॒पाकं पचन्तु ॥ ३३ ॥

उ० यदूवध्यम् यत् ऊवध्यम् । भक्षितमपरिणतमामा- शयस्थमूवध्यमुच्यते । उदरस्य अयुतं पृथग्भूतम् अपवाति गन्धायते । यश्च आमस्य अपक्वस्य क्रविषः मांसस्य गन्धः अस्ति विद्यते । सुकृता तच्छमितारः कृण्वन्तु । तत्सर्वं शमितारः विशसनकर्तारः सुकृतानि सुसंस्कृतानि दोष- रहितानि कुर्वन्तु । उत अपिच मेधं मेध्यं यज्ञार्हम् । शृतपाकं देवयोग्यपाकं पचतु । अतिपक्वमीपत्पक्कं च मा कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ ३३ ॥

म० उदरस्य ऊवध्यमीषज्जीर्णतृणपुरीषं यत् अपवाति अप- गच्छति । भक्षितमपक्कमामाशयस्थमूवध्यमुच्यते । आमस्या- पक्कस्य ऋविषो मांसस्य यो गन्धो लेशोऽस्ति शमितारः विश- सितारः तत्सर्वं सुकृता सुकृतं सुसंस्कृतं कृण्वन्तु कुर्वन्तु । उतापि च मेधं मेध्यमश्वं शृतपाकं यथा पचन्तु तो देव योग्यो जातः पाको यस्मिन् कर्मणि तथा पचन्तु । अतिपक्कमी पचमा कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

यत्ते॒ गात्रा॑द॒ग्निना॑ प॒च्यमा॑नाद॒‌द्भिशूलं निहि॑त- स्याव॒धाव॑ति । मा तद्भूम्या॒मात्र॑य॒न्मा तृर्णेषु॑ दे॒वेभ्य॒- स्वदुशयों रा॒तम॑स्तु ॥ ३४ ॥

० यत्ते । शूले सशेषश्रपणम् तदभिववत्ययं मन्त्रः ।

यच्च ते तव गात्रादवयवात् अग्निना पच्यमानात् ऊष्मरूपं

।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

यत् ऊष्मा रसो वा अवधावति अधस्ताद्गच्छति तथा निह- तस्य निःशेषेण हतस्य यत् अङ्गं शूलमभि अवधावति शूलेन पाके क्रियमाणे यन्निर्गच्छति तन्निर्गतमूष्माङ्गादिकं भूम्यां मा आश्रिषत् भूम्याश्लिष्टं मा भूत् । श्रिषेः पुषादिलात् च्लेरङ् । तथा तृणेषु माश्रिषत् विशसनसमये तृणलग्नं मास्तु । किं तर्हि तत्पतितं तृणलग्नं सर्व देवेभ्यो रातं दत्तमस्तु 'रा दाने ' । कीदृशेभ्यो देवेभ्यः । उशन्ति कामयन्ते ते उशन्तः तेभ्यः हविः कामयमानेभ्यः । ' वश कान्तौ ' लटः शत्रादेशः ॥ ३४ ॥ पञ्चत्रिंशी ।

ये वाजिनं॑ परिपश्य॑न्ति प॒कं य ईमाहुः सुरभि- ह॒रेति॑ । ये चाव॑तो मासभि॒क्षामु॒पास॑त उ॒तो तेषा॑म॒भिगृ॑र्तिर्न इन्तु ॥ ३५ ॥

उ० ये वाजिनम् । ये जनाः वाजिनमश्वं परिपश्यन्ति पकं सन्तम् । ये च एनमश्वम् आहुः । किमाहुः । सुरभिर- यमश्वः अतो निर्हर किंचिदस्मभ्यं देहीति । इतिशब्दः प्रकारवचनः । ये च अर्वतोऽश्वस्य संबन्धिनीं मांसभिक्षाम् उपासते हुतशिष्टमांसयात्रां काङ्क्षते । उतो तेषाम् अपिच तेषां संबन्धिनी या अभिगूर्तिः सा नः अस्मान् इन्वतु व्यामोतु । यद्वा देवपरोयं मन्त्रो व्याख्येयः । ये देवाः वाजिनं परिपश्यन्ति पक्कम् कदा होप्यतीति । विलम्बं सुरभिरयमश्वोतनिर्हर निःशेपेणास्मभ्यं देहीत्याहुः । ये चार्वन्तो मांसभक्षामुपासते लिप्सते उतो तेषामभिगूर्ति न इन्वतु । वयं तु देवानामन्यभूता इत्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥

ये च

ये जनाः पक्कं वाजिनमश्वं परिपश्यन्ति अयं पक्क म० इति जानन्ति । य ईम् ईमिलव्ययं चार्थे । ये च इत्याहुः एवं कथयन्ति । किम् । सुरभिः सुगन्धः पाको जातः अतो निर्हर अग्नेः सकाशादुत्तारयेति । ये च जनाः अर्वतोऽश्वस्य मांसमिक्षामुपासते हुतशिष्टमांसयाचनां कुर्वते । उतो अपिच तेषां पाकद्रष्ट्रादिजनानामभिगूर्तिः उद्यमो नोऽस्मानिन्वतु प्रीणातु । यद्वायं मन्त्रो देवपरो व्याख्येयः । ये देवाः पक्कं वाजिनं परिपश्यन्ति कदा होप्यतीति । ये च मुरभिः पाको जातोऽस्मभ्यं निर्हर देहीत्याहुः । ये चावतो मांसमिक्षामुपासते मांसं याचन्ते तेषामभिगूर्तिः संकल्पोऽस्मा- प्रीणातु । सफलो भवत्वित्यर्थः ॥ ३५ ॥ षटूत्रिंशी ।

दृष्ट्वा

रसो वा अवधावति गच्छति तथा निहतस्य निःशेषेण यन्नीक्ष॑णं मा॒स्पच॑न्या उ॒खाया या पात्राणि हतस्य यदङ्गरसरूपम् अभिशूलं शूलमभिलक्ष्य मांसादुत्कृष्टं । य॒ष्ण आ॒सेच॑नानि । ऊ॒ष्म॒ण्ययि॒धाना॑ च॒रू॒णाम॒ङ्काः धावति गच्छति । माश्रिषत् मालिषत् तदङ्गं भूम्याम् माच सू॒नाः परि॑भूव॒न्त्यश्व॑म् ॥ ३६॥ तृणेषु । किंतु देवेभ्यः तत् उशच्यः 'वश कान्तौ ' कामयमा

नेभ्यः रातं दानम् अस्तु ॥ ३४ ॥

म० हे

अश्व,

उ० यनीक्षणम् । यत् नीक्षणम् नितरामीक्ष्यते श्रुताश्व तव संबन्धिनोऽर्थं इति येन दध्यादिना तत् नीक्षणम् । अग्निना पच्यमानात्ते तव गात्रात् शरीरात् मांस्पचम्याः । ' मांसस्य पचि युद्धघञोः' इत्यकारलोपः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४६९

उखायाः यानि च पात्राणि यूष्णः वसायाः । यूपशब्दस्य इत्यागृर्योक्तम् पदकृतं वपट्कारेण संस्कृतम् तं तादृशम् यूषन्नादेशः षष्ठ्येकवचने उपधालोपश्च । आसेचनानि । देवा एव देवासः प्रतिगृभ्णन्ति प्रतिगृह्णन्ति अश्वम् ॥३७॥ आसिच्यते येष्वित्यासेचनानि । ऊष्मण्या । ऊष्मशब्दस्य म० हे अश्व पच्यमानाश्वावयव, अग्निः त्वा त्वां मा ध्वन- धारणार्थे यत् प्रत्ययः । यानि च ऊष्मण्यानि पिधाना यीत् ध्वनिं मा कारयतु । ध्वनौ सति भाण्डभङ्गः स्यात् । पिधानानि च चरूणां स्थालीनाम् । ये च अङ्काः अङ्को- दह्यमानं मांसं सिमसिमेति शब्दं करोति तन्मास्तु 'नोनयति- पलक्षकाः । शरीरवचनोऽङ्कशब्दः । याश्च सूनाः अश्व- ध्वनयति - ' ( पा० ३।१।५१ ) इत्यादिना ण्यन्ताच्च प्रति- विशसनाधिकरणभूताः घेतसमय्यः तानि सर्वाणि परि- । षेधः 'हयन्तक्षण - ' ( पा० ७ । २ । ५ ) इति वृद्ध्यभावः । भूषन्ति 'भूष अलंकारे' । अलंकुर्वन्ति परिरक्षन्ति वा कीडशोऽग्निः । धूमगन्धिः धूमस्य गन्धो लेशो यत्र सः अल्प- अश्वम् ॥ ३६ ॥ धूमवानित्यर्थः । ' अल्पाख्यायाम् -' ( पा० ५। ४ । १३६ ) इति धूमादिकारः । किंच भ्राजन्ती अतितापेन दीप्यमाना उखा स्थाली मा अभिविक्त मा चलतु 'ओविजी भयचलनयोः ' लुङि तङि 'झलो झलि ' ( पा० ८ । २ । २६ ) इति सिलोपे रूपम् । 'न माङ्योगे' ( पा० ६ । ४ । ७४ ') इत्यडभावः । कीदृशी उखा । जघ्रिः जिघ्रति गन्धं गृह्णातीति जघ्रिः 'आह- गम - ' ( पा० ६ । २ । १७१ ) इति किन्प्रत्ययः । अधि- ष्टाध्या देवताया घ्राणम् । तमेवंविधमश्वं देवासः देवाः प्रति- गृभ्णन्ति प्रतिगृह्णन्तु । कीदृशमश्वम् । इष्टं प्रयाजैः । वीतमा- प्रीभिः पर्यनिकृतम् । अभिगूर्त ये यजामह इत्यागूर्योक्तम् । वषट्कृतं वषट्कारेण संस्कृतम् ॥ ३७॥

म० एते पदार्थ अश्वं परिभूषन्ति अलंकुर्वन्ति । खव्यापारेण साधयन्तीत्यर्थः । 'भूष अलंकारे' भौवादिकः । एते के तानाह । यत् उखायाः स्थाल्याः नीक्षणं नितरामीक्षणं पाकपरीक्षार्थं दर्शनम् । कीदृश्या उखायाः । मांस्यचन्याः मांसं पच्यते यस्यां सा मांस्पचनी तस्याः मांसपाकाधिकरणभूतायाः । 'कर- णाधिकरणयोश्च' ( पा० ३ । ३ । ११७ ) सुट् । 'मांसस्य पचि युङ्घञोः' इति मांस स्याकारलोपः 'टिड्ढाणञ्-' ( पा० ४ । १ । १५ ) इति ङीप् । तथा यूष्णः पक्वरसस्य आसेच । नानि आसिच्यन्ते येषु तानि आसेचनसाधनानि या यानि पात्राणि । 'पद्दन्' इति यूषशब्दस्य यूषन्नादेशः । यानि च चरूणां मांसपूर्णपात्राणामपिधाना अपिधानानि आच्छादन- पात्राणि । कीदृशानि तानि । ऊष्मण्या ऊष्माणं धारयन्ति तान ऊष्मण्यानि । ऊष्मन्शब्दाद्वारणार्थे यप्रत्ययः । आच्छा-

दने ऊष्मा बहिर्न यातीत्यर्थः । तथा अङ्काः चिह्नसाधनानि हृदयाद्यवयवज्ञापकानि वेतसमयानि । सूनाः विशसनकरण- भूताः स्वधित्यादयः । एतेऽवं परिभूषयन्ति ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

मा त्वा॒ग्निर्ध्वनयद्धुमग॑न्ध॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जने॑ः । इ॒ष्टु॑ वी॒तम॒भिग॑त॒ वर्षट्कृतं॒ तं दे॒वास॒ः ।

प्रति॑गृ॒भ्ण॒न्त्यश्व॑म् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

:

नि॒क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒वत॑नं॒ यच्च॒ पş शमवैतः । यच्च॑ प॒पौ यच्च॑ घासि॑ ज॒धास॒ सर्वा॑ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु ॥ ३८ ॥

।

उ० निक्रमणं निपदनम् निक्रमणं गमनं वसति- स्थानात् । निषदनं तत्रैव स्थितिः । विवर्तनं भ्रमणम् । याम्येतानि चेष्टितानि । यश्च पडीशम् । पादेषु विशतीति षड्विशं पादबन्धनमुच्यते अर्वतः अश्वस्य यच्च पपी पीत- वानुदकम् । यच्च घासिं यवसं जघास । 'घस्लृ अदने ' भक्षितवान् । सर्वाणि तानि निक्रमणादीनि ते तव हे अश्व, अपि देवेषु अपि प्रजापतये अस्तु सन्तु । तान्यपि निरर्थकानि मा भूवन्नित्याशयः ॥ ३८ ॥

उ० मा त्वाग्भिः हे अश्व, मा त्वा अग्निः ध्वनयीत् । ध्वनिः शब्दकर्मा । शब्दं कारयेत् । कथंभूतः । धूमगन्धिः अल्प- धूमावरणः । मांसं हि पचन्नग्निर्दहन्नप्यल्पधूमावरणो भवति । म० यत् निक्रमणं नितरां क्रमते यत्र तत् निष्क्रमणस्था- तच्च दह्यमानं सिमसिमाशब्दं करोत्यत एवमुच्यते । मा च नम् । निषदनं नितरां सीदत्यस्मिन्निति निषदनमुपवेशनस्था- उखा भ्राजन्ती संदीपिता अत्यन्ताग्निसंयोगेन । अभिविक्त नम् । विवर्तनं विविधं वर्तते यत्र तत् इतस्ततो लुण्ठनस्था- 'ओविजी भयचलनयोः' अभिविनक्तु अभिनष्टा विदीर्येत । नम् । सर्वत्राधिकरणे ल्युट् । यच्चार्वतोऽश्वस्य पढीशम् पदेषु वा । उद्भावा वृद्धा मांसरसं तदिहोच्यते । जघ्रिः गन्धग्रह - । विशति पड्डीशं पादबन्धनम् । क्रियापरा वा निक्रमणादयः णशीला उखा । नन्वचेतनोखा कथं गन्धं जिघ्रति । उच्यते । । शब्दाः । आलम्भसमये यानि अश्वस्य निक्रमणादीनि चेष्टि- अधिष्ठात्रयोऽत्र देवताः सन्तीति पुरस्तात्प्रतिपादितं तचात्र तानि । किंच यच्च पपौ यज्जलं पीतवान् यच्च घासिमदनीयं पुनः स्मर्यते । इष्टं योगेन सङ्गतीकृतम् वीतं कामितम् तृणादिकं जघास भक्षितवान् 'घस्ट अदने' लिट् । हे अश्व, अभिगूर्तम् अभ्युद्यतम् वषट्कृतं चादानकाले । यद्वा इष्टं ता तानि सर्वाणि ते तव निक्रमणादीनि देवेषु अस्तु सन्तु । प्रयाजैः वीतमाप्रीभिः पर्यनिकृतम् अभिगूर्त येयजामह । देवार्थस्याश्वस्य रोमादीनामपि निरर्थकलं मास्त्वित्यर्थः ॥ ३८ ॥

४७०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चविंशोऽध्यायः २५ ]

एकोनचत्वारिंशी ।

य॒दश्वा॑य॒ वास॑ उ॒पस्तृ॒णन्त्य॑धीव॒सं या हिर॑ण्या- न्यस्मै । सं॒दान॒मव॑न्तं॒ शं प्रि॒यादे॒वेष्वाया॑म यन्ति ॥ ३९ ॥

उ० यदश्वाय । यत् अश्वाय संज्ञप्यमानाय वासः उप- तृणन्ति सर्वत आच्छादयन्ति । यच्च अधीवासम् उपर्या- । च्छादनयोग्यं वास उपस्तृणन्ति । यानि च हिरण्यानि उपस्तृणन्ति अस्मै अश्वाय । यच्च संदानं संदीयतेऽनेनेति संदानं शिरोबन्धनम् अर्वन्तम् अर्वते इति विभक्तिव्यत्ययः । अश्वायेति सामानाधिकरण्यात् । यच्च पडीशं पादवासः एतानि प्रियाणि देवेषु आयामयन्ति गमयन्ति ॥ ३९ ॥

म० प्रिया प्रियाणि एतानि वस्तूनि देवेषु आयामयन्ति आगमयन्ति । ऋलिजोऽश्वस्यैतानि देवेष्वेव प्रापयन्तीत्यर्थः । कानीत्यत आह । अश्वाय यत् अधीवासमाच्छादकं वासो वस्त्रमुपस्तृणन्ति 'स्तृञ् आच्छादने' क्यादिकः । तथा या यानि हिरण्यानि सौवर्णशकलानि अस्मै अश्वाय उपस्तृणन्ति । तथा अर्वन्तम् षष्ठ्यर्थे द्वितीया । अर्वतोऽश्वस्य संदानं शिरो- बन्धनं पड़ीशं पादबन्धनम् । एतानि देवेषु प्रापयन्ति । कीदृशानि । प्रिया प्रियाणि देवानामिष्टानि ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

यत्ते॑ सादे मह॑सा॒ शूकृ॑तस्य॒ पाय वा कश्या वा तु॒तोद॑ । स्रुचेच॒ ता ह॒विषा॑ ते॒ ब्रह्म॑णा सुयामि ॥ ४० ॥

उ०

अध्वरेषु सर्वा ता

।

एकचत्वारिंशी ।

चतु॑स्त्रिशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्ध॒र्व॑क्र॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒ः
समे॑ति । अच्छा गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुर-
नुघुष्या॒ विश॑स्त॒ ॥ ४१ ॥
॥

।

उ० चतुस्त्रिंशत् । चतुस्त्रिंशत् वक्रयः । वाजिनः वेजन- वतोऽश्वस्य देवबन्धोः देवानां प्रियस्य । देवा बन्धवोऽस्य इति वा भावी देवबन्धुः । देवो ह्यसौ भविष्यति एवंभूत- स्याश्वस्य वक्रीः वक्रयः उभयपार्श्वस्थास्थीनि स्वधिति: छेद- नसाधनोऽसिः समेति एकमकृत्वा सङ्गच्छति यतः अतो ब्रवीमि । अच्छिद्रा गात्रा अच्छिद्राणि अनवखण्डितानि गात्रा गात्राणि वयुना प्रज्ञानेन कृणोत कुरुत हे शमितारः । किंच परुषपरुः पर्वपर्व हृदयाद्यङ्गम् अनुघुष्य इदमिदमिति संशब्द्य विशस्त विशसनं कुरुत । उत्तरार्धस्यैव मन्त्ररूपसंबन्धः॥४१॥

म० खधितिः पशुच्छेदनसाधनोऽसि: अश्वस्य चतुस्त्रिंशत् वंक्रीः चतुस्त्रिंशत्संख्याकान्युभयपार्श्वस्थीनि समेति सम्यगा- गच्छति छेदनाय । कीदृशस्याश्वस्य । वाजिनः वजति गच्छ तीति वाजी तस्य । वेगवत इत्यर्थः । देवबन्धोः देवानां बन्धुः भावी निर्देशः । प्रियस्तस्य देवा बन्धवो यस्येति वा अश्वस्य चतुस्त्रिंशद्वंक्रयः अजादीनां षड्विंशतिः । अतो हे ऋत्विजः, वयुना वयुनेन ज्ञानेनाश्वस्य गात्रा गात्राणि अच्छिद्रा अच्छिद्राणि छिद्रहीनानि यूयं कृणोत कुरु । स्वधिना छिन्नानि सच्छिद्राणि वर्तन्ते तान्यच्छिद्राणि कुरुत । किंच परुः

परः 'प्रन्थिर्ना पर्वपरुषी' इत्यमरः । 'नित्यवीप्सयोः' इति ( पा० ८ । १ । ४ ) द्वित्वम् । प्रतिपर्व प्रत्यवयवम् अनुघुष्य यत्ते सादे । हे अश्व, यत् ते तव सादे । सीदन्त्य- इदमिति नाम्ना संशब्ध यूयं विशस्त विशसनं छेदं कुरुत । श्ववारा अस्मिन्निति सादोऽश्वपृष्ठम् तस्मिन्सादे अवस्थितो- 'शसु हिंसायाम् ' छान्दसः शपो लुक् । कृणोत ' कॄ करणे' ऽश्ववारः महसा महत्वेनान्वितः सन् । कथंभूतस्य । शुकृतस्य स्वादिः 'तप्तनब् - ' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति मध्यम बहुव • शब्दानुकरणमेतत् । शूत्कारं कुर्वतः । अनन्तरम् पाय । चनस्य तवादेशः ततो गुणः । अनुघुष्य, 'घुषिर् विशब्दे' क्लो

वा कराया वा तुतोद । 'तुद व्यथने' । तुदति व्यथयति ल्यप् ॥ ४१ ॥ खुचा इव ता तानि यथा खुचा हविषः हविरिति विभक्ति-

व्यत्ययः । अध्वरेषु यज्ञेषु जुह्वति एवं सर्वाणि ते तत्र

द्विचत्वारिंशी ।

एक॒स्त्वष्टा॒रव॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒ -

ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन सूदयामि क्षारयामि । आहुतित्वेन स्तथं ऋतुः । या ते॒ गात्राणामृतुथा कृ॒णोमि॒ ता ता

कल्पयामीत्यर्थः ॥ ४० ॥

म० हे अश्व, अश्ववारः सादे गमने यत्ते तव त्वां पार्ष्या । पिण्डानां प्रजु॑होम्य॒ग्नौ ॥ ४२ ॥

पादाधोभागेन कशया वा तुतोद पीडितवान् 'तुद व्यथने' लिट् । सदनं सादः घञ् । कीदृशस्य तव । महसा बलेन शुक्रू- तस्य शुकृतमस्यास्ति शुकृतः तस्य । शब्दानुकरणमेतत् । शूकारं कुर्वतः । अध्वरेषु ता सर्वा तानि सर्वाणि ते तव पाणिकशाताडनानि ब्रह्मणा मन्त्रेणाहं सूदयामि 'पूद क्षरणे' चुरादिः क्षारयामि । यज्ञे आहुतिलेन कल्पयामीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । हविषः स्रुचेव हविराज्यादिकं यथा सुचा जुह्वा सूदयामि तद्वत् । एकं तापदं पादपूरणाय ॥ ४० ॥

।

उ० एकस्त्वष्टुः । एकः अश्वस्य विशस्ता विशसिता संव- त्सरः । तदुक्तम् 'संवत्सरस्य तेजसेति' । त्वष्टुः आदित्यादुत्प- न्नस्याश्वस्य । तदुक्तम् 'सूरादश्वं वसवो निरतष्टत' इति । द्वा यन्तारा द्वौ नियन्तारौ अहोरात्रौ द्यावापृथिव्यौ वा भवतः । तथा ऋतुः द्वितीयो मासानां नियन्तेति शेषः । एवमश्वस्य विशसितून् उक्त्वा अथेदानीं स्वकीयं कर्माध्वर्युराह । या ते यानि तव हे अश्व गात्राणामङ्गानाम् ऋतुथा ऋतावृतौ काले काले बन्धनानि कृणोमि करोमि ता ता तानि तानि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४७१

पिण्डानां मांसपिण्डानां मध्ये प्रजुहोमि प्रज्ञानानुरोधेन सने अकुशलः । अतएवान्यथा मा छिदत् । सम्यगवदानानि
करोत्वित्यर्थः ॥ ४३ ॥

जुहोमि अग्नौ ॥ ४२ ॥

म० अश्वस्य विशस्ता विशसनकर्ता एकः ऋतुः । कीदृ- शस्याश्वस्य । त्वष्टुः दीप्तस्य । ऋतूपलक्षितः कालात्मा प्रजा-

।

पतिरेवाश्वस्य शस्तेत्यर्थः । शसेस्तृच् । तथा यन्तारा यन्तारौ नियमनकर्तारौ द्वा द्वौ द्यावापृथिव्यभिमानिदेवौ भवतः । तयो - रेव सर्वेषां नियन्तृत्वादिति भावः । तथ ऋतुः अत्र 'ऋत्यकः ' ( पा० ६ । १ । १२८ ) इति हखप्रकृतिभावौ । एवमश्वस्य विशसितृयन्तृनुक्त्वाध्वर्युः स्वकर्माह । हे अश्व, ते तव गात्राणां पिण्डानां गात्रसंबन्धिनां मांसपिण्डानां या यानि अङ्गानि अहं । कृणोमि हन्मि छिनद्मि । 'कृञ् बन्धे' खादिः । ऋतुथा ऋतौ ऋतूपलक्षिते वसन्तादियज्ञकाले ता ता तानि तान्यङ्गानि अग्नौ जुहोमि प्रकर्षेण हुतानि करोमि ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

मा त्वा॑ तपत्प्रि॒य आ॒त्मा प्रि॒यन्तं॒ मा स्वधिति- स्त॒न्व॒ आति॑ष्ठपत्ते । मा ते॑ ग॒नुर॑विश॒स्ताति॒हाय॑ छिद्रा गात्रा॑ण्य॒सिना मिथू कः ॥ ४३ ॥

उ० मा त्वा तपत् । मा त्वां तपत् । त्वाशब्देनात्र विज्ञा- नात्मोच्यते । सुखदुःखयोर्भोक्ता प्रिय आत्मा प्राण उक्तः । स हि श्रुतौ प्रियमित्येतदुपासीतेत्युक्तः । देवानाम् पियन्तम् देवलोकगमनप्रवृत्तं सन्तम् । मा च स्वधितिः शस्त्रं तन्वः शरीरस्य अतिष्ठिपत् अस्थापयत् एकादशमवदानभूतम् ते । तव । माच ते तव गृनुः मांसग्रहणे गर्भालुलुब्धः । अविशस्ता विशसने अकुशलः अतिहाय अतिक्रम्य । छिद्रा छिद्राणि गात्राणि असिना मिथूकः मिथ्या अकार्षीत् ॥ ४३ ॥

।

चतुश्चत्वारिंशी ।

इदैषि पथभि॑ः सु॒गेभि॑ः । हरी॑ ते॒ युवा॒ पृष॑ती न वा उ॑ ए॒तन्त्र॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ २ ॥ अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि॒ि रास॑भ॒स्य ॥ ४४ ॥

।

उ० न वै। न वा उ एतदिति व्याख्यातम् । अन्यच्च हरीन्द्राश्वौ ते तव । युञ्जा योजनाह वोढारौ प्रतिधुरौ अभूताम् । पृषती च मरुतां संबन्धिनावश्वौ प्रतिधुराव- भूताम् । तदुक्तमश्वरथयाने 'युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी' इति । एभिर्दिव्यैस्त्वं समानं लोकं संज्ञप्त इत्यभिप्रायः । एनमुप- श्रुत्य स्वयमेव उपास्थात् उपस्थितः वाजी । धुरि रासभस्य अश्विसंबन्धिनः । रासभावश्विनोरित्यादिष्टं प्रयोजनम् ॥ ४४ ॥

म० वै एवार्थे उ अवधारणे । हे अश्व, त्वमेतन्नैव म्रियसे इतराश्ववत् मृतो न भवसि देवत्वप्राप्तेर्वक्ष्यमाणलात् । अत- ए॒व न रिष्यसि हिंस्य से व्यर्थ हंसाया अभावात् । रिषतेर्यकि परस्मैपदमार्षम् । ननु प्रत्यक्षले मरणमङ्गनाशश्व दृश्यते तर्हि कथमेवमुच्यते तत्राह सुष्ठु गम्यते यत्र ते सुगाः तैः सुगेभिः सुगैः साधुगमनैः पथिभिर्मार्गैः देवयानरूपैः देवान् इत् एषि देवानेव गच्छति । अथो युक्ता मदुक्तिः । कथं देवान् प्र गमनं तत्राह । हे अश्व, ते तव हरी इन्द्राश्वौ युञ्जा युञ्ज रथे युक्तौ अभूतां भविष्यतः । ' आशंसायां भूतवच्च' ( पा० ३ ॥ ३ । १३२ ) इति भूतकालप्रयोगो भविष्यदर्थे । हरी इन्द्रस्येति यास्कः । तथा पृषती मरुतां वाहनभूते तव युञ्ज अभूताम् । पृषत्यो मरुतामिति च । युतस्ते युञ्ज 'ऋविग्दधृग् - ' ( पा० ३ । २ । ५९ ) इत्यादिना किन् 'क्विन्प्रत्ययस्य कु:' ( पा० ८ । २ । ६२ ) इति कुलम् 'युजेरसमासे' ( पा० ७ । १ । ७१ ) इति नुम् 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तैरात्वम् । किंच रासभस्याश्विवाहनस्य धुरि अश्विवाहन- स्थाने वाजी कश्चिदश्वः उपास्थात् उपस्थास्यति । प्राप्तस्य तव वहनाय इन्द्रादयो निजवाहनानि प्रेषयिष्यन्तीति भावः । यद्वा तत्तद्देवभावं प्राप्तं त्वां तानि तानि वाहनानि

पञ्चचत्वारिंशी ।

म० हे अश्व, प्रियः वल्लभो भोगायतनत्वात् तवात्मा देहः त्वा त्वां मा तपत्तप्तं दुःखितं मा कार्षीत् । तव देहवियोग- जनिता व्यथा मा भूदिति विज्ञानात्मानं प्रत्युच्यते । किंभूतं त्वाम् । अपियन्तम् । अप्येतीत्यपियन् तम् देवलोकं गच्छ न्तम् । अपिपूर्वादेतेः शतृप्रत्ययः । किंच स्वधितिः शस्त्रं ते तव तन्वः तनूः अङ्गानि मा अतिष्ठिपत् मा स्थापयतु । सर्वाणि छित्त्वा देवेभ्यो ददत्वित्यर्थः । तिष्ठतेर्ण्यन्तस्य लुङि । वक्ष्यन्तीत्यर्थः ॥ ४४ ॥ चङि 'तिष्ठतेरित्' ( पा० ७ । ४ । ५ ) इतीकारे कृते द्वित्वादि । किंच शमिता ते तव गात्राणि अङ्गानि अतिहाय त्यक्त्वा शास्त्रोक्तक्रमं त्यक्त्वा असिना शासेन मिथु मिथ्या छिद्रा छिद्राणि अयथाच्छिन्नानि मा कः मा कार्षीत् । करोतेर्लुङि 'मन्त्रे घसहर-'(पा० २ । ४ । ८० ) इत्यादिना च्लेलुक् गुणे 'हल्ड्याव्' ( पा० ६ । १।६८ ) इति तिपो लोपे विसर्गः । मिथु इति मिथ्यार्थेऽव्ययम् । संहितायां दीर्घः । कीदृशः शमिता । गृध्नुः गृध्यतीति गृधुः लुब्धः केवलं मांसग्रहणेच्छुः । अतएवाविशस्ता न विशेषेण शसति हिनस्ति अविशस्ता विश-

सु॒गव्यं॑ नो वा॒जी स्वश्वयँ पुछ्सः पु॒त्राँ२ ॥ उ॒त विश्वापुष॑ र॒यिम् । अनागा॒स्त्वं नो॒ अदि॑तिः कृणोतु क्षत्रं नो अव वनता हविष्मान् ॥ ४५ ॥

उ० इदानीं याचा । सुगव्यं नः । शोभनगव्यं नोऽस्माकं वाजी कृणोतु करोतु । स्वश्यं शोभनाश्वं च करोतु पुंसः पुत्रान्करोतु । दुहितरः पुत्राश्च पुत्रशब्देनोच्यन्ते इत्यतो विशेषणं पुंस इति । उत अपिच विश्वापुषम् सर्वस्य पोषकं

४७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षड्विंशोऽध्यायः २६ ]

रयिं धनं करोतु । किंच अनागाः अनपराधम् त्वं च । तैः पडाहुतीर्जुहोतीति सूत्रार्थः । द्विपदाच्छन्दस्का विश्वदेव- नोऽस्माकम् अदितिर्देवमाता च करोतु । नैघंटुको वा अदि- । देवत्या आस्यपुत्रभुवनदृष्टास्तिस्र ऋचः । नु कम् एतौ निपातौ तिशब्दः । अनागास्त्वं नः अदितिः अदीनोऽश्वः करोतु । पादपूरणौ । इमा इमानि भुवना भुवनानि भूतजातानि वयं किंच । क्षत्रं नोऽस्माकं वनताम् । करोत्यर्थे वनतिः । करोतु satara अश्वः सर्वे अश्वावयवाः हवींषि ॥ ४५ ॥

म० इदानीं याच्या क्रियते । वाजी देवत्वं प्राप्तोऽश्वः नोऽस्माकं सुगव्यं शोभनं गोसमूहं कृणोतु । गवां समूहो गव्यम् । 'खलगोरथात्' ( पा० ४ । २ । ५० ) इति यत्प्रत्ययः । शोभनं गव्यं सुगव्यम् । तथा स्वश्वयं कृणोतु अश्वानां समूहः अध्यम् 'केशाश्व - ' ( पा० ४ । २ । ४८ ) इति विकल्पात्पक्षे यत् । शोभनमश्व्यं खश्व्यम् । तथा पुंसः पुत्रान्करोतु । पुत्रशब्दोऽपत्य - वाचक इति पुंस इति विशेषणम् । यद्वा पुंसः पुरुषार्थसाधका- न्पुत्रान् करोतु । उतापि च रयिं धनं करोतु । कीदृशं रयिम् । विश्वपुषम् पुष्णातीति पुषः 'इगुपध - ' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । विश्वस्य सर्वस्य पुषस्तम् सर्वजनपोषण समर्थ धनं करोत्वित्यर्थः । संहितायां विश्वशब्दस्य दीर्घः । किंच नोऽस्माकमनागास्वं करोतु नास्ति आगः अपराधः पापरूपो यस्य सोऽनागाः तस्य भावोऽनागस्त्वम् दीर्घ छान्दसः । निष्पापत्वं करोतु पापसद्भावे उक्तफलाप्राप्तेः । किंच अश्वो नोऽस्माकं क्षत्रं क्षतत्राणं परवालंभनाद्रक्षणं वा करोतु । कीदृशोऽश्वः । अदितिः नास्ति दितिः खण्डनं दैन्यं वा यस्य सः । हविष्मान् हविरस्यास्तीति हविष्मान् ' तदस्यास्ति - ' ( पा० ५ । २ । ९४ ) इति मतुप् । हविर्भूतावयवः । यद्वा देवत्वात्या हविष्मान् । ईदृशोऽवो नः क्षत्रं वनतां करोतु । वनतिः करो- त्यर्थः ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीषध॒मेन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च
दे॒वाः । आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॒ सग॑णो म॒रुद्भि॑र॒स्मभ्य॑ भेष॒जा
क॑रत् । य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं॑ च प्र॒जां चा॑दि॒त्यैरिन्द्र॑ः स॒ह
सौषधाति ॥ ४६ ॥

उ० इमा नु । पड् द्विपदाः विराजः तिस्रो वैश्वदेव्यः । स्तित्र आग्नेय्यः । 'द्विपदा उत्तमा जुहोति' इति श्रुतिः । नुक्रम् इतिनिपातावनर्थकौ । इमानि भुवनानि भूतजातानि सीषधाम साधयाम वयम् । ततोऽनन्तरम् इन्द्रः ऐश्वर्यवान् विश्वे च देवाः आदित्यैः सहितः इन्द्रः सगणः मरुद्भिश्च सहितः अस्मभ्यमस्माकं भेषजा भेषजानि करत्करोतु । किंच यज्ञं च नोऽस्माकं तम्बं च शरीरं च आदित्यैः सह इन्द्रः सीषधाति साधयतु वश्यं करोतु ॥ ४६ ॥

म० 'इमा नु कमिति च द्विपदाः' ( का० २० । ८ । १२ ) । अयस्मयपात्रेणाश्व लोहित होमानन्तरमिमा नु कमि- त्यायाः षट् द्विपदाः जुहोति । कण्डिकाद्वयस्य षडर्धानि सन्ति

।

। सीपधाम साधयामः । वशीकुर्म इत्यर्थः । साधयतेर्लुङि उत्त- मबहुवचने रूपम् अडभाव आर्षः । किंच इन्द्र: 'इदि परमै - श्वर्ये' ऐश्वर्यवान् सगणो निजगणैः परिवारैः सहित इन्द्रो देवेशो विश्वे देवाश्च आदित्यैः द्वादशभिः मरुद्भिः एकोनपञ्चा- शत्संख्यैश्च सहिताः अस्मभ्यं भेषजा भेषजानि औषध हितानि करत् कुर्वन्तु । सर्वे देवा अस्माकं हितकारिणो भव- न्त्वित्यर्थः । किंच इन्द्रः आदित्यैः सह नोऽस्माकं यज्ञमश्वमेधं तन्वं शरीरं प्रजां पुत्रादिकां च सीषधाति साधयतु । वशी- करोत्वित्यर्थः । नीरोगाः सपुत्रा वयं यज्ञं सम्यक् कर्म इति भावः ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त व्र॒ता शि॒वो भ॑वा

।

वरू॒थ्यः । वसु॑र॒ग्निर्व॑सु॑वा॒ अच्छे नक्षि॒ि द्यु॒मत्त॑मध् रथिं दः । तं त्वां शोचिष्ठ दीदिवः सुम्रायं नून- मीमहे सखिभ्यः ॥ ४७ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

उ० अग्ने त्वं न इति व्याख्यातम् ॥ ४७ ॥ इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ म० तिस्रो द्विपदा व्याख्याताः (अ० । क० २५–२६) । समिद्धो अञ्जन् ( अ० २९ । क० १ ) आश्वमेधिकोऽध्याय इति वचनात्तत्र हौत्रे तन्मन्त्राणां विनियोगः । समाप्तोऽश्वमेधः सप्तविशत्युत्तरवर्षसाध्यः ॥ ४७ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अध्यायः पञ्चत्रिंशोऽयमश्वमेधगतोऽगमत् ॥ २५ ॥

षडविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अ॒ग्निश्च॑ पृथि॒वी च॒ सन॑ते॒ ते मे॒ सन॑म॒ताम॒दो वायुश्चान्तरि॑क्षं च संनते ते मे संनमतामद आदि- यश्च॒ यो॑श्च॒ संम॑त॒ ते मे॒ सन॑म॒ताम॒द् आप॑श्च॒ वरु॑-

।

श्च॒ सन॑ते॒ ते मे॒ सन॑तम॒दः । स॒प्त स॒स अय॒मी भू॑त॒ साध॑न॒ सर्वा॑म॒२॥ अध्व॑नस्कुरु संज्ञा- नमस्तु मे॒ऽमुना॑ ॥ १ ॥

उ० इषेवेति प्रारभ्य दर्शपौर्णमासाग्निहोत्र पशुचातुर्मा- स्याग्निष्टोमवाजपेयराजसूयानि सौश्रामण्यश्वमेधसंबद्धा मन्त्रा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४७३

व्याख्याताः । नामाख्यातोपसर्गनिपातजनिता वाक्यार्थाश्च ॥ । योज्यम् । वायुरन्तरिक्षं च संते ते ममामुकं संनमयताम् । अथेदानीं खिलान्यनुक्रमिष्यामः । अग्निष्टोमानिसौत्राम - आदित्यः द्यौथ संते ते म० । आपश्च वरुणश्च संते ते म० । ण्यश्वमेधपुरुषमेधसर्वमेधपितृमेधप्रवर्ग्योपनिषत्संबद्धा मन्त्रा परमात्मानं प्रत्युच्यते । हे स्वामिन्, यस्य तव सप्त संसदः व्याख्येयाः त इहोच्यन्ते । अत्र च ये अत्र संबद्धा मन्त्रास्तेषां संसदनानि अधिष्ठानानि अग्निवाय्वन्तरिक्षादित्य द्युलोकाम्बुवरु- तदेवाम् । असंबद्धानां तु आदित्य एव 'आदित्यानीमानि । णाख्यानि तत्राष्टमी भूतसाधनी पृथ्वी । भूतानि साधयति

उत्पादयति भूतसाधनी । भूमिं विना भूतोत्पत्तेरभावात् । अतः सर्वाधिष्ठानभूतस्त्वमध्वनो मार्गान् सकामान् कुरु । येषु मार्गेषु मया गम्यते तत्रास्माकं कामप्राप्तिरस्त्वित्यर्थः । किंच मे ममामुना देवदत्तादिना संज्ञानं सङ्गतं ज्ञानमस्तु इष्टेन मम प्रीतिरस्तु । विज्ञानात्मा वोच्यते । यस्य तव सप्त संसदः

द्वितीया ।

यजूभूपति वा आहुः' इति श्रुतेः । याज्ञवल्क्यो वा 'याज्ञ- वल्क्येनाख्यायन्ते' इति श्रुतेः । अविनियुक्तानां मन्त्राणां लैङ्गिको विनियोगः । तद्यथा अग्निश्च पृथिवी चेति सप्त । सन्नतिमन्त्राः । लिङ्गं नाम प्रकाशनसामर्थ्यमुच्यते । यो हि यमर्थं वदितुं समर्थः स तत्र श्रुत्या विनियुज्यते । अनिश्च पृथिवी च सन्नते । सन्नमनं सन्नतिः प्रह्वीभावः आनुकूल्येन । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्चेति सप्तायतनानि अष्टमी भूत- प्रवृत्तिः । अभिश्च पृथिवी च संभोगार्थं संनते कस्मादतो साधनी भूतानि साधयति वशीकरोतीति भूतसाधनी वाक् स वीमि ते अग्निपृथिव्यौ मे मम सन्नमताम् । अत्र णिचो त्वं नोऽस्माकमध्वनः सकामान् कुरु । अमुना सह मे संज्ञानं लोपश्छान्दसः । सन्नमयतां वशवर्तिनं कुरुतामित्यर्थः । अद सङ्गतमस्तु ॥ १ ॥ इति पुरुषादेर्विशेषनामोपलक्षणम् । द्वितीयान्तं चोपलक्ष- यति कर्मभावात् । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । वायुश्चान्तरिक्षं च आदित्यश्च द्यौश्च आपश्च वरुणश्च सप्तसंसदः परमात्मो- च्यते । यस्य तव सप्तसंसदः सप्तसंसदानि प्रकृतानीत्येवम् अग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यद्युलोकाम्युवरणान्तानि । यस्य श्व तब अष्टमी बभूव भूतानां साधनी पृथिवी । नहि पृथि- वीमन्तरेण भूतानामुत्पत्तिरस्ति । तत्त्वं प्रार्थ्य से । सकामान् अध्वनः कुरु सकामान्मार्गान् अस्माकं कुरु । यदा हि तैर्लभ्यते तदा सकामा मार्गाः स्युः । संज्ञानं च सङ्गतं च ज्ञानम् अस्तु मे मम असुना । विशेषनामाभिप्रायमेतत् । विज्ञानात्मा वोच्यते । यस्य तब सप्तसंसदः । मनश्च बुद्धिश्व पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च । अष्टमी च वाक् भूतसाधनी भूत- प्रज्ञप्तिकरी । तं त्वां ब्रवीमि । सकामान् अध्वनः कुरु अस्माकम् । संज्ञानं च अस्तु मे मम अमुना ॥ १ ॥

यथ॒मां वाच॑ कल्याणीमा॒वदा॑नि॒ जने॑भ्यः । ब्रह्मराजन्या॒भ्या॑ शु॒द्राय॒ चार्या॑य च॒ स्वाय॒ चर॑- णाय च । प्रि॒यो दे॒वानां॒ दक्षि॑णायै दातुरिह भूयास- म॒यं मे काम॒ः समृ॑द्ध्यता॒मुप॑ मा॒दो न॑म॒तु ॥ २ ॥

उ० यथेमाम् । यथा इमां वाचं कल्याणीं अनुद्वेजि- नीम् दीयतां भुज्यतामित्येवमादिकाम् । आवदानि जने - भ्योऽर्थाय । के ते जना इत्यत आह । ब्रह्मराजन्याभ्यां ब्राह्मणाय राजन्याय च शूद्राय च अर्याय च । अर्यो वैश्यः । स्वाय चात्मीयाय च । अरणः अपगतोदकः पर इत्यर्थः । आबदानीति सर्वत्र संबध्यते । प्रियो देवानाम् । अवसानर- हितानुष्टुप् । यथेमां वाचमिति यथाशब्दयोगात्तथाशब्दोऽ- वाध्याहर्तव्यः । तथा तेन प्रकारेण प्रियो देवानां भूयासम् । दक्षिणायै दक्षिणाया दातुच इहास्मिन्नेव काले प्रियो भूया - सम् । अयमिति कामनामग्रहणम् । तद्यथा अयं ग्रामला-

म० इषे त्वेत्यारभ्य दर्शपौर्णमासपितृयज्ञाग्निहोत्रोपस्थान- पशुचातुर्मास्याग्निष्टोम वाजपेय राजसूयाभिसौत्रामण्यश्वमेधसंबद्धा मन्त्रा व्याख्याताः । इदानीं खिलान्युच्यन्ते क्वचिद्विनियोगा- । भकामः अस्मै मे समृद्ध्यताम् । किंच उपमा अदः नमतु । नुः । तेषां विवस्वानृषिरन्यस्यानुक्तेः 'आदित्यानी मानि अद इति यः काम इष्यते स उच्यते । तद्यथा उपनमतु यजूंषि व्याख्यायन्ते' (वृह० ५। ५ । ३३ ) इति श्रुतेः याज्ञ- । मांप्रति देवदत्तः ॥ २ ॥ वल्क्यो चा ' याज्ञवल्क्येन व्याख्यायन्ते' इति श्रुतेः । अग्नि । सप्त लिङ्गोक्तानि यजूंषि । चतस्र ऋग्गायत्र्यः । सप्त संसदः आसुर्यनुष्टुप् । सकामान् प्राजापत्यानुष्टुप् । यथे- माम् ब्राह्मी गायत्री । अग्निश्च पृथिवी च संते संनमनं संतम् आनुकूल्येन प्रवृत्तिः अग्निष्पृथिव्यौ भोगाय सङ्गते । अतो ब्रवीमि ते अग्निष्टथिव्यौ मे ममादः अमुकं संनमतां संनमय- ताम् वशवर्तिनं कुरुतामित्यर्थः । अद इति पुरुषादेर्नाम द्विती- यान्तं प्रयोज्यम् । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति शपोऽप्यार्धधातुकलात् 'णेरनिटि ' ( पा० ६ । ४ । ५१ ) इति णिचो लोपः संनमतामित्यत्र । एवमुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु ६० य० उ०

।

म० इमां कल्याणीमनुद्वेगकरीं वाचमहं यथा यतः आव- दानि सर्वतो ब्रवीमि दीयतां भुज्यतामिति सर्वेभ्यो वच्मि । केभ्यस्तदाह । ब्रह्मराजन्याभ्यां ब्राह्मणाय राजन्याय क्षत्रियाय च शूद्राय अर्याय वैश्याय स्वायात्मीयाय अरणाय पराय । । अरणोऽपगतोदकः शत्रुः नास्ति रणः शब्दो येन सह, वाक्- संबन्धरहितः शत्रुरिति वा । प्रियो देवानां मध्येऽवसानरहिता- नुष्टुप् लौगाक्षिदृष्टा । यथेति पूर्वोक्तेरत्र तथा शब्दोऽध्याहार्यः । यतोऽहं ब्राह्मणादिभ्यः कल्याणीं वाचं वदामि तथा ततोऽहं देवानां प्रियः भूयासम् । इह संसारे दक्षिणायै दक्षिणायाः दानुश्च प्रियः भूयासम् । देवा दक्षिणादातारश्च मयि प्रीति

४७४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

।

[ षड्विंशोऽध्यायः २६ ]

कुर्धंन्वित्यर्थः । किंच मे ममायं कामः समृज्यतां सफलो विद्यद्धिप्रर्वभिः सुतम् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य
एष ते योनिरिन्द्रयत्वा गोम॑ते ॥ ४ ॥

भवतु । अयमिति नामनिर्देशः । धनपुत्रादिलाभकामो मे संप- द्यतामित्यर्थः । किंच अदो मा मामुपनमतु । अद इति इष्ट- नामग्रहणम् । देवदत्तादिर्मा प्रीणयतु ॥ २ ॥

तृतीया ।

७

बृह॑स्पते॒ अति॒ यद॒र्यो अर्हीयु॒मद्वि॒भाति॒ क्रतु॑
म॒ज्जने॑षु । यही॒दय॒च्छव॑स ऋतप्रजात॒ तद॒स्मासु द्रवि॑णं
धेहि चि॒त्रम् । उ॒पयामगृ॑हीतोऽसि बृह॒स्पत॑ये त्वैष
ते॒ योनि॒र्बृह॒स्पत॑ये त्वा ॥ ३ ॥

उ० बृहस्पते अति । बृहस्पतिसवेऽनया त्रिष्टुभा बृह- स्पतिदेवतया ग्रहो गृह्यते । गृत्समदस्यार्षम् बृहस्पतेर्वा । हे बृहस्पते, अतिशयेन यत् द्रविणं धनम् । अर्य ईश्वरः । अर्यशब्दः स्वामिन्यन्तोदात्तः वैश्ये आद्युदात्तः । अर्थात् पूज- येत् । यच्च द्युमद्विभाति द्युमत् द्युतिमत् विभाति भासते । क्रतुमज्जनेषु यच्च क्रतुमत् यज्ञवत् जनेषु विभातीत्यनुवर्तते । यत् दीदयत् शवसा यच्च दीप्यते शवसा बलेन । रक्षिता - रोऽपि यस्य सन्तीत्यभिप्रायः । हे ऋतप्रजात ऋतात्सत्या दविनाशिनः प्रजायत इति ऋतप्रजातः तत्संबुद्ध हे ऋत प्रजात, तत् द्रविणम् अस्मासु धेहि स्थापय । चित्रं नाना- रूपम् । उपयाम गृहीतोसि बृहस्पतये त्वा । एष ते योनि बृहस्पतये त्वा । स्थापनमन्त्रः ॥ ३ ॥

म० ब्रह्मदेवत्या त्रिष्टुप् गृत्समददृष्टा । बृहस्पतिसवे बाई - स्पत्यग्रहणेऽस्याः सोपयामाया विनियोगः । ऋतात् सत्यात् हे ऋतप्रजात, ब्रह्मणः सकाशात् प्रजातं प्रकृष्टं जातं जन्म यस्य ऋतप्रजातः । हे बृहस्पते बृहतां वेदानां पते पालक, चित्रं । नानाविधं तत् द्रविणमस्मासु यजमानेषु धेहि धारय स्थापय देहीत्यर्थः । तत्किम् । अर्यः स्वामी यद्धनमर्हति पूज- यति । 'लेटोडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडागमः । 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' ( पा० ३ १ । १०३ ) इत्यर्यशब्दः स्वामिन्यन्तोदात्तः वैश्ये आद्युदात्तः । ईश्वरयोग्यं धनं देही- त्यर्थः । यद्धनं जनेषु लोकेषु विभाति विविधं शोभते । कीदृशं धनम्। द्युमत् द्यौः कान्तिरस्यास्तीति द्युमत् 'दिव उच्च' ( पा० ६ । १ । १३१ ) इत्युकारः । ऋतुमत् क्रतवो यज्ञा विद्यन्ते येन तत् । येन यज्ञाः क्रियन्ते तादृशं धनं देहीत्यर्थः । यत् धनं शवसा चलेन दीदयत् दापयति प्रापयति वा धना- न्तरम् तद्धनं देहीत्यर्थः । 'दय दानगतिहिंसादानेपु' अस्मा- णिजन्तालुङि रूपम् । अडभाव आर्षः । उपयामेन पात्रेण गृहीतोऽसि वृहस्पतयेऽर्थाय त्वा गृह्णामि । स्थापयति एष ते योनिः स्थानम् । वृहस्पतये वां सादयामि ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

त्वा

गोमंत

उ० इन्द्र गोमन् । द्वाभ्यां गायत्रीभ्यामिन्द्राय गोमते ग्रहो गृह्यते गोसवे । आदित्यस्यार्ष याज्ञवल्क्यस्य वा । हे इन्द्र, गोमन् गोभिः स्तुतिभिर्वा संयुक्त, इह यज्ञे आयाहि आगच्छ । एत्य च पिब सोमम् । हे शतक्रतो बहुकर्मन् । कथंभूतं सोमम् । विद्यद्भिर्घावभिः सुतम् 'दो अवखण्डने' अस्य शतरि । विद्यन्तः ते विद्यद्भिः विशेषेणा- वखण्डयद्भिः ग्रावभिः सुतमभिषुतं सोमम् । उपयामगृही तोsसीन्द्राय त्वा गोमते गृह्णामि । एष ते योनिरिन्द्राय त्वा गोमते सादयामि ॥ ४ ॥

म० द्वे इन्द्रदेवले गायत्र्यौ, रम्याक्षिदृष्टे गोसवे यज्ञे ग्रह- ग्रहणे नियुक्त सोपयामे । शतं क्रतवः कर्माणि यस्य स शतक्रतुः हे शतक्रतो हे इन्द्र, हे गोमन् गावो धेनवः स्तुतयः किरणा वा विद्यन्ते यस्य स गोमान् । त्वमिह यज्ञे आयाहि आगच्छ । सोमं च पिब । 'द्व्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति दीर्घः । कीदृशं सोमम् । ग्रावभिः सुतमश्मभिर- भिषुतम् । कीदृशैर्यावभिः । विद्यद्भिः विशेषेण द्यन्ति खण्ड- यन्ति ते विद्यन्तः तैः । ' दो अवखण्डने' दिवादिलाच्छ्यन् शतरि 'ओतः श्यनि' पा० ७ । ३ । ७१ ) इत्योकार - लोपः । उपयाम० गोमते इन्द्राय त्वां गृह्णामि । सादयति एप ते ०

0118 11

पञ्चमी ।

इन्द्राया॑हि वृत्रह॒न्वा॒ सोम॑ शतक्रतो । गोर्म- द्विर्माभिः सु॒तम् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा । गोमंत ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा गोम॑ते 114 11

उ० इन्द्रायाहि । हे इन्द्र, आगच्छ । हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तः, एत्य च सोमं पिब । हे शतक्रतो बहुकर्मन् । कथंभूतं सोमम् । गोमद्भिः स्तुतिमद्भिः । ग्राह्यसंयुतैर्वा अंशुव- चनो वा गोशब्दः । ग्रावभिः सुतमभिषुतम् । उपयाति

व्याख्यातम् ॥ ५॥

म० वृत्रं दैयं हन्ति वृत्रहा । शतं क्रतवो मखा यस्य स शतक्रतुः । हे वृत्रहन् हे शतक्रतो, हे इन्द्र, त्वमायाहि आगच्छ सोमं च पिव । कीदृशं सोमम् । ग्रावभिः सुतम् । कीदृशैग्रवभिः । गोमद्भिः गौः स्तुतिर्विद्यते येषां ते गोम- न्तस्तैः । उप० एष ते व्याख्याते ॥ ५ ॥ षष्ठी ।

ऋ॒तावा॑नं वैश्वान॒रमु॒तस्य॒ ज्योति॑प॒स्पति॑म् । अज॑स्र॑ घ॒र्ममी॑महे । उपयागृ॑हीतोऽसि वैश्वान॒राय॑

इन्द्र॒ गोम॑न्नि॒हाया॑हि॒ पिबा॒ सोम॑ शतक्रतो । त्यै॒ष ते॒ योनि॑वै॑श्वान॒राय॑ त्वा ॥ ६॥

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० ऋतावानम् । तिस्रो वैश्वानरीयाः पुरोरुचः गायत्री- त्रिष्टुपगायत्र्यः । अधस्तन एव ऋषिः । ऋतावानं सत्यव्रतं यज्ञवन्तमुदकवन्तं वा वैश्वानरम् । ऋतस्य वा उदकस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा ज्योतिषश्च पतिम् । अथवा ऋतस्य सर्व- गतस्य ज्योतिषः पतिमधिपतिम् । अजस्रं अनुपक्षीणं धर्मम् अक्षरणं दीप्तं वा ईमहे याचामहे । आयज्ञसमाप्तिमिति शेषः । सामर्थ्यात् । उपयामेति व्याख्यातम् ॥ ६ ॥

म० तिस्रो वैश्वानरीयाः पुरोनुवाक्या: । आया गायत्री प्रदुराक्षिष्टा । वयं वैश्वानरमीमहे याचामः । यज्ञसमाप्तिमिति शेषः । ईमहे याञ्चाकर्मसु पठितः । कीदृशं वैश्वानरम् । ऋत वानम् ऋतं सत्यं यज्ञो जलं वास्यास्ति ऋतवा तम् 'छन्दसी- वनिपौ वाच्यौ' ( पा० ५। २ । १०९ । वा० २ ) इत्यस्त्यर्थे वन्प्रत्ययः संहितायामृतस्य दीर्घः । ऋतस्य सत्यस्याविनाशिनो ज्योतिषः तेजसः पतिं पालकम् । तेजोऽधिष्ठानमित्यर्थः । अजस्रं न जस्यति नश्यतीति अजस्रस्तमनुपक्षीणम् 'जसु हिंसा- याम्' 'नमिकम्प - ' ( पा० ३ । २ । १६७ ) इति रप्रत्ययः । घर्म 'घृ क्षरणदीप्योः ' जिघर्ति क्षरति जलं घर्मस्तम् दीप्तं वा । उपया ० वैश्वानराय त्वां गृह्णामि । एष ते० साद- यामि ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

वैश्वान॒रस्य॑ सुम॒तौ स्या॑म॒ राजा हि कं॒ भुव॑ना- नामभिश्रीः । इतो जातो विश्व॑मि॒दं विच॑ष्टे वैश्वा- न॒रो य॑तते॒ सूर्ये॑ण । उपय॒मगृ॑हीतोऽसि वैश्वान॒राय॑

।

त्वे॒ष ते॒ योनि॑र्वैश्वान॒राय॑ त्वा ॥ ७ ॥

उ०

वैश्वानरस्य सुमतौ । द्वितीयः पादः पूर्व व्याख्या- यते । यः वैश्वानरः राजा दीप्तः । हिकमिति निपातसमा- हारोऽनर्थः । यश्च वैश्वानरः भुवनानां भूतजातानामभिश्रीः अभ्याश्रयणीयः सर्वोपकारसामर्थ्यात् । यश्च इतो जातः इतोऽरणितः कुतश्चिद्वा उत्पन्नः सन् विश्वमिदं सर्वमिदं विचष्टे अभिविपश्यति । यथा द्रष्टव्यं कर्मानुरूपेण यश्च वैश्वानरः यतते स्पर्धते । सूर्येण सह स्वकीयदीया तस्य वैश्वानरस्य सुमतौ कल्याणमतौ वयं स्यामेति प्रार्थना । उपयामेति समञ्जसम् ॥ ७ ॥

।

अष्टमी ।

४७५

वैश्वान॒रो न॑ ऋ॒तय॒ आ प्रया॑तु परा॒वत॑ः । अ॒ग्नि- रुक्थेन॒ वाह॑सा । उपग्रामगृहीतोऽसि वैश्वान॒राय॑ त्वे॒ष ते॒ योनि॑वै॑श्वान॒राय॑ त्वा ॥ ८ ॥

उ०

वैश्वानरो नः वैश्वानरोऽग्निः नोऽस्मान् ऊतये अव-

नाय पालनाय आप्रयातु आगच्छतु । परावतः दूरात् ।

यो हि दूरादागच्छेत् आगच्छेदप्यसौ समीपादित्यभिप्रायः ।
केन आ प्रयातु । उक्थेन स्तोमेन । वाहसा वाहनभूतेन ।
अन्यत्रापि स्तोमो वाहन इत्युच्यते । वाहिष्टो वाहनः स्तोम
इति । उपयामेति समानम् ॥ ८ ॥

म०

गायत्री । नोऽस्माकमूतयेऽवनाय परावतः दूरदेशा- द्वैश्वानरः आ प्रयातु आगच्छतु । केन । वाहसा वाहन- भूतेन । उक्थेन स्तोमेन 'वाहिष्ठो वाहनानां स्तोमो दूतो हुतं नरा' इति श्रुत्यन्तरे स्तोमस्य वाहनत्वमुक्तम् । उप० ए० उक्ते ॥ ८ ॥

नवमी ।

अ॒ग्निर्व॑पि॒ पव॑मान॒ः पाञ्च॑जन्यः पु॒रोहि॑तः । तमी॑महे महाग॒यम् । उपयामगृहीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा वर्च॑स ए॒प ते॒ योनि॑र॒ग्नये॑ त्वा वर्चसे ॥ ९ ॥

।

उ० अग्निऋषिः । आग्नेयी गायत्री पुरोरुक् । ऋषिरुक्तः । यः अग्निः ऋषिः दृष्टा मन्त्राणाम् । पवमानः इतश्चेतश्च गच्छन् । पाञ्चजन्यः पञ्चजनेभ्यो हितः । चत्वारो वर्णा निपादपञ्चमाः पञ्चजनाः । तेषां हि यज्ञेऽधिकारोऽस्ति । पुरोहितः पुर एनं दधाति यज्ञं कुर्वाणाः । तम् ईमहे याचामहे । महागयं महान्तं गृहम् । महत्त्वं च गृहस्य द्रव्यनिबन्धनम् । उपयाम- गृहीतोस्यग्नये त्वा वर्चस इति व्याख्यातम् ॥ ९ ॥

म० अग्निदेवत्या गायत्री वसिष्ठभरद्वाजदृष्टा पुरोरुक् । महान् गयः स्तुतिर्यस्य स महागयो महाग्रहरूपो वा तमग्निं वयमीमहे याचामहे । तं कम् । योऽमिऋषिः मन्त्रद्रष्टा । पवमानः 'पव गत' पवत इतस्ततो गच्छति पवमानः । यद्वा 'पूङ् शोधने' पवते शोधयति पवमानः । पाञ्चजन्यः पञ्चज- नेभ्यो हितः । विप्रादयश्चत्वारो वर्णा निषादश्चेति पञ्चजना- स्तेषां यज्ञाधिकारात् । पुरोहितः पुरोऽग्रे हितः स्थापितः दधातेर्निष्ठा । उप० वर्चसे तेजोरूपायाग्ये वां गृह्णामि ।

म० त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । वैश्वानरस्य सुमतौ शोभनबुद्धौ षयं स्याम भवेम । कं निपातः पादपूरणः । हि यस्माद्धेतो- र्वैश्वानरः इतोऽरणितो जातः उत्पन्नः सन् इदं विश्वं सर्वं विचष्टे । एष० ॥ ९ ॥ कर्मानुरूपं पश्यति । सूर्येण सह यतते स्पर्धते च । सूर्यसमतेजा इत्यर्थः । कीदृशोऽग्निः । राजा राजते दीप्यते राजा । भुव- नानां भूतजातानामभिश्रीः आश्रयणीयः । अभि समन्तात् श्रीयते सेव्यतेऽभिश्रीः । कर्मणि ।

उक्ते ॥ ७ ॥

दशमी ।

महाँ २ ॥ इन्द्रो॒ वच॑स्तः षोडशी शर्म यच्छतु । नं॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॑ । उप॒यामगृहीतोऽसि । महेन्द्राय॑ त्व॒ष ते॒ योनि॑र्महे॒न्द्राय॑ त्वा ॥ १० ॥

४७६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षड्विंशोऽध्यायः २६ ]

उ० महाँ इन्द्रः। माहेन्द्री पुरोरुक् गायत्री । उक्तमा- । मानम् 'मदिङ् स्वप्ने जाज्ये मदे मोठे स्तुती गतौ' इति धातोः शानच्प्रत्ययेन शपो लुक् । दृष्टान्तमाह । वत्सं न । नकार इवार्थः । खसरेषु खेनैवात्मनैव सरन्ति प्रसरन्ति किरणा येषु ते स्वसरा दिवसाः तेषु । यथा धेनवो नवप्रसूता गावो वत्सं नुवन्ति स्तुवन्ति । शब्दैराह्वयन्तीत्यर्थः । तद्वद्वयमिन्द्रं स्तुमः ॥ ११ ॥ द्वादशी ।

र्षम् । महान् इन्द्रः वज्रहस्तः । पोडशी पञ्चप्राणाः पञ्चबुद्धी - न्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि मनः षोडशं एतलिङ्गं यस्य स षोडशीन्द्रः । पञ्चदशो वा वज्रश्चेन्द्रश्च षोडशी वज्रस्य । शर्म शरणं यच्छतु ददातु । हन्तु च पाप्मानं ब्रह्महत्यादिकम् । यश्चास्मान् द्वेष्टितं च हन्तु । यं च वयं द्विष्मः तं च हन्तु । उपयामेति समानम् ॥ १० ॥

म० महेन्द्रदेवला गायत्री वसिष्ठकृता पुरोरुक् । इन्द्रः शर्म सुखं यच्छतु ददातु । योऽस्मान् द्वेष्टि तं च पाप्मानं पापिष्ठं हन्तु नाशयतु । यद्वास्मद्वेष्टारं पाप्मानं च पापं ब्रह्महत्यादिकं हन्तु। 'अस्त्री पक्कं पुमान्पाप्मा' इत्यमरः । कीदृश इन्द्रः । महान श्रेष्ठः बज्रहस्तः बज्रं हस्ते यस्य सः । षोडशी पञ्च प्राणा दशेन्द्रियाणि मनचेति षोडशपदार्था लिङ्गशरीररूपा यस्य स षोडशी । आत्मरूप इत्यर्थः । उप० एष० उक्ते ॥ १० ॥

एकादशी ।

तं वो॑ द॒स्ममृ॑ती॒पसं॒ वसो॑र्म॑न्दा॒नमन्ध॑सः । अ॒भि व॒त्सं न स्वस॑रेषु धे॒नव॒ इन्द्र॑ गीर्भिनैवा- महे ॥ ११ ॥

उ० तं वः ऐन्द्री बृहती । जपस्वाध्यायादिषु विनियोगः । भादित्यस्यार्षं याज्ञवल्क्यस्य वा आ अध्यायपरिसमाप्तेः । हे ऋत्विग्यजमानाः, तमिन्द्रं गीर्भिर्वाग्भिः स्तुतिलक्षणाभिः । नवामहे 'णु स्तुतौ' अभिष्टुमः । किमर्थम् । वः युष्मभ्यं दास्यतीति । कथंभूतमिन्द्रम् । दस्मं दर्शनीयम् । प्रियवा- दिनं कार्यसाधकं च । ऋतीषहम् ऋती गतिः गतिमात्रेण शत्रुं सहत इत्यृतीषाट् तमृतीषहम् । वसोर्मन्दानमन्धसः । वसोर्वासयितुः सोमस्य स्वकीयेनैकदेशेन मन्दानं माद्यन्तम् अन्धसः अध्यापनीयस्य चान्नस्य स्वकीयेनैवांशेन माद्यन्तम् कथमिव नवामहे । वत्सं न स्वसरेषु धेनवः । नकार उपमार्थीयः । वत्समिव । स्वसरेषु स्वयमेव सरन्ति येषु तानि स्वराण्यहानि तेषु स्वसरेषु अहस्सु । धेनवः यथा नवप्रसूता धेनवः दिनेषु अतिहार्दात् वत्सं शब्दराश्वासयेयुः एवं वयमप्यतिसौहार्देनेन्द्रं गीर्भिर्नवामह इति सम- स्तार्थः ॥ ११ ॥

।

म० इन्द्रदेवत्या पथ्या बृहती नोधागोतमदृष्टा स्वाध्या- यादिषु नियुक्ता । आदित्य याज्ञवल्क्ययोरार्प माध्यायात् । हे यजमानाः, तमिन्द्रं वयं गीर्भिः स्तुतिलक्षणाभिर्वाग्भिः अभिन- वामहे सम्यक् स्तुमहे 'नु स्तुतौ" व्यत्ययेन शप । किंमत ग्निम् । वो युष्माकं दस्मं दर्शनीयम् 'दस दर्शने' मप्रत्ययः । ऋतीषहम् 'ऋ गती' क्तिन्प्रत्ययः । ऋत्या गत्या सतेऽभिभ वति शत्रूनिति ऋतिपद तम् ' पूर्वपदाच' ( पा० ८ । ३ । १०६ ) इति षत्वम् । संहितायां दीर्घः । वसोः वासयितुः स्थितिहेतु- भूतस्यान्धसोऽन्नस्य । षष्टी तृतीयार्थे । अनेन मन्दानं मोद

1

यद्वाहि॑ष्ठ॒ तद॒ग्नये॑ बृ॒हद॑र्च॒ विभावसो । महि॑षीव॒
त्वद्र॒यिस्त्वद्वाजा उरते ॥ १२ ॥

वाहिष्ठं बोद्धृतमं बृहत्साम तत् अग्नये अर्थाय अ गाय । उ० यद्वाहिष्टम् । आग्नेय्यनुष्टुप् । हे उद्गातः, यत् ततो दृष्टानं ब्रूहि । हे विभावसो विभूतधन असे, महि- पीव यः महिषी प्रथमवित्ता । यथा प्रथमपती धर्मा-

कामात्मिका उदीरते उत्तिष्ठति सुखात्मिका भवति एवं त्वद्वयः सुखात्मिका उदीरते उत्तिष्ठति । अथवा महिपी यथा सर्वोन्भोगान् उदीरते उत्क्षिपति परोपकाराय । एवं त्वत्तो रथिः उदीरते त्वत्तश्च वाजा अन्नानि उदीरते उ. च्छन्ति परोपकाराय ॥ १२ ॥

म० अग्निदेवत्यानुष्टुव् वसूयुदृष्टा । हे उद्गातः, अग्नये अभ्यर्थं तत् वृहत्सान अर्च गाय वृहत्सान्नो गानं कुरु । तत्किम् । यत् वाहिष्टम् वाहयति प्रापयति इष्टमिति वाहयितृ । वहेर्ण्यन्तात् तृच् । अत्यन्तं वाहयितृ वाहिष्ठम् ' अतिशायने । तमविष्टनी' (पा० ५ । ३ । ५५ ) इत्यनुवृत्त 'तुझ्छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । ५९ ) इति इष्टनि परे 'तुरिष्ठे मेयःसु' ( पा० ५ । ४ । १५४ ) इति च तृचो लोने वाहिमिति रूपम् । किंच सामगानेन प्रत्यक्षममिं ब्रूहि । किम् । हे विभावसो, विभा कान्तिरेव वसु धनं यस्य स विभावसुः हे अग्ने, रयिः धनं वाजा अन्नानि च लत् त्वत्तः सकाशात् उदीरते उद्ग- च्छन्ति । ' र गतौ कम्पे च' लट् शपो लुक् 'अदभ्यस्तात् ' ( पा० ७ । १ । ४ ) इत्यदादेशः । तत्र दृष्टान्तः । महिपीव यथा महिषी प्रथमपरिणीता स्त्री गृहात् भोगार्थं पतिं प्रति उदीर्ते उद्गच्छति । एकं वत्पदं पादपूरणम् । रयिः त्वदुदीर्ते इति वा ॥ १२ ॥

।

त्रयोदशी ।

पु॒त्रमा॑णि॒ तेन॑ इ॒त्थेत॑रा॒ गिरः॑ । एभि-
॥

वैर्धास इन्दु॑भिः ॥ १३ ॥

उ० एहि । आग्नेयी गायत्री अधस्तनमत्रस्तुतोऽग्निरिह संबोध्यते । एहि आगच्छ हे अग्ने । ऊकारोऽनर्थकः । को हेतुरिति चेत् । सुत्रवाणि साधुवाणि ते तव हे भगवन्नने, इत्थेतरा इत्थं त्वदीयैर्नामवन्धकर्मरूपैयेथिता इतराः स्तुति- लक्षणाः गिरो वाचः । यद्वा इत्थमुद्गातृस्तोत्रजमिताः इतरा

उवटभाष्य - महीधरभाप्यसंवलिता ।

।

४७७

अन्या गिरो या गीयन्ते । हेतुं न्यस्यति । एभित्र इन्दुभिः परिणामभूतम् उच्चा उच्चैः । दिविसत् द्युलोके विद्यमानम् ।
अध्वर्युणाभिषुतैः सोमैः त्वं वर्धा से वर्धस्व ॥ १३ ॥ पश्चात् भूमिः आदढे गृहीतवती । किं तत् द्युलोकप्राप्तं

म० अग्निदेवत्या गायत्री भरद्वाजदृष्टा । हे अग्ने, त्वमेहि । भूमिराददे । उग्रम् उद्भूर्ण महाचौरादिभिरनाधृष्यम् शर्म आगच्छ । उः पादपूरणः । सुनि चेति संहितायामुकारस्य । शरणं गृहम् । महिश्रवः महच्च श्रवणीयं धनम् । पञ्चाहुति- दीर्घः । इत्था इत्थमनेन प्रकारेण न इतराः अन्याः गिरो । परिणामोद्घाटनमात्रमेतत्कृतम् । यथाहुतिः प्रथमं दिवि वाणीः स्तुतिलक्षणाः ते तत्र सुत्रवाणि सुतरां वदानि । ब्रूनो गच्छति ततोऽन्तरिक्षे जलरूपेण ततो भूमावन्नरूपेण ततो लोट् । किंच एभिरिन्दुभिः सोमैः वर्धासे वर्धख 'लेटो-: नरे रेतोरूपेण ततो योनौ पुरुषरूपेणेति पञ्चधाहुतिपरि- ऽडाटो' ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

ऋ॒तव॑स्ते॒ य॒ज्ञं वित॑न्वन्तु॒ मासा॑ र॒ञ्जन्तु॑ ते॒ हव॑ः । सं॑वत्स॒रस्ते॑ य॒ज्ञं द॑धातु नः प्र॒जां च॒ परि॑पातु

नः ॥ १४ ॥

ऋतवः

1

उ० ऋतवस्ते यजमानेनाग्निरुच्यते अनया बृहत्या । ते तत्र यज्ञं वितन्वन्तु । मासाश्च ते हविः रक्षन्तु । संवत्सरश्च तव यज्ञं दधातु धारयतु । नः इति निपातोऽन- । र्थकः । प्रजां च परिपातु नः इति यजमान आत्मानमाह । नोऽस्माकं प्रजां च परिपातु संवत्सर एव ॥ १४॥

म० अग्निदेवत्या वृहती वर्णपादा विषमपादा । नवकाष्ट- कैकादशाष्टिनो विषमपादेति वचनात् । हे अग्ने, ऋतवः ऋतू- पलक्षिताः कालविशेषाः ते तव यज्ञं वितन्वन्तु विस्तारयन्तु । मासाः चैत्राद्यधिष्ठातारो देवास्ते तत्र हविः पुरोडाशादिकं रक्षन्तु पान्तु । संवत्सरस्तदधिष्ठाता देवः ते तुभ्यं त्वदर्थं । नोऽस्माकं यज्ञं दधातु पुष्णातु । नोऽस्माकं प्रजां पुत्रादिकां च परिपातु रक्षतु संवत्सर एव ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

णामः ॥ १६ ॥

म० सोमदेवत्यास्तिस्रो गायत्र्य आमहीयवदृष्टाः । हे सोम, ते ' तव अन्धसोऽन्नाइसरूपात् जातमुत्पन्नं होमतो जातमपूर्वम् । उच्च उच्चं गतं दिवि स्वर्गे सत् विद्यमानं भूमिः आददे गृह्णाति । भूमिशब्दस्य विसर्गलोपे सन्धिश्छान्दसः । किं तत् द्युलोकस्थं भूमिर्गृह्णाति तदाह । उग्रमुत्कृष्टं शर्म सुखं गृहपु- त्रादिजन्यं महि महत् श्रवः कीर्तिर्धनं वा । अनेन मन्त्रेण पञ्चाहुतिपरिणाम उक्तः । स यथा हुताहुतिरादौ दिवि गच्छति ततोऽन्तरिक्षे जलरूपेण ततो भूमावन्नरूपेण ततो नरे रेतो - रूपेण ततो योनौ नररूपेणागत्य तं नरं धनयशोभ्यां सुखिनं करोतीति भावः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

स न॒ इन्द्रा॑य॒ यज्य॑वे॒ वरु॑णाय॒ म॒रुद्भ्य॑ः । व॑रि॒
वोवित्परि॑ ॥ १७ ॥

० स नः । यस्त्वं वरिवोवित् वरिवो धनम् तद्विन्दति वेत्ति वा योसौ वरिवोवित् यस्त्वं धनस्य लब्धा वेदिता वा । सः नः सोऽस्माकं यज्ञम् इन्द्राय राज्यवे यष्टव्याय वरुणाय च यश्चार्थाय । परिस्रव रक्ष । अथवा स त्वं नः यज्ञम् इन्द्राय यज्यवे वरुणाय मरुद्भ्यश्च वरिवोविदिति एतेषां

उपह्वरे गिरीणा स॑ग॒मे च॑ न॒दीना॑म् । धि॒या विशेषणं कृतविभक्तिव्यत्ययं गृह्यते सामानाधिकरण्यात् ।
विप्र अजायत ॥ १५॥

वरिवोविच्यः धनविद्भ्यः परिस्रव । क्रियाविशेषणं वा ।

उ० उपह्वरे गिरीणाम् । चतत्रो गायत्र्यः सौम्यः । । एतेभ्यो देवेभ्यः परिस्रव । तथाच परिस्रव यथा वरिवो-
उपहरे निकटे गिरीणां पर्वतानाम् । प्रसिद्धमेतत् । एकाहा! विद्भवति ॥ १७ ॥
हीनसत्राणि क्रियन्तामित्यनया धिया बुद्ध्या विप्रः मेधावी
सोमः अजायत जगद्धारयितुमिच्छन् ॥ १५ ॥

म० सोमदेवया गायत्री वत्सदृष्टा । गिरीणां पर्वतानामु- पहुरे निकटे नदीनां गङ्गादीनां च संगमे विप्रो मेधावी सोमः अजायत उत्पन्नः । जनेर्लङ् । कया । धिया बुद्ध्या । विप्रादयो मया यज्ञं करिष्यन्तीति विचार्येत्यर्थः ॥ १५ ॥

षोडशी ।

ते॑ जा॒तमन्ध॑सो दि॒विसद्भूम्याद॑दे॒ । उ॒ग्र उच्चा शर्म॑ महि॒ श्रः ॥ १६ ॥

उ० उच्चा ते । व्यवहितपदप्रायो मन्त्रः । हे सोम, ते

1

तव अन्धसः अध्यानीयात् रसीभूतात् जातमुत्पन्नं यज्ञ-

म० हे सोम, सलं नोऽस्माकं परिस्रव क्षर । रसरूपो भूत्वाहुतिलमे ही यर्थः । किमर्थम् । इन्द्राय वरुणाय मरुह्यश्व इन्द्रादीनां तृप्तये परिस्रवेयर्थः । कीदृशायेन्द्राय । यज्यवे यष्टुं योग्यो यज्युस्तस्मै यष्टव्याय । इदं त्रयाणां विशेषणम् । यज्युभ्य इति मरुताम् । कीदृशस्त्वम् । वरिवोवित् वरिवो धनं वेत्ति जानाति विन्दति लभते वा वरिवोवित् धनस्य ज्ञाता

प्रापकश्च ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

ए॒ना विश्वा॑न्य॒ आ यु॒म्नानि॒ मानु॑षाणाम् ।
सिपा॑सन्तो नामहे ॥ १८ ॥

उ० एना विश्वानि । एना एनानि विश्वानि सर्वाणि

४७८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

घुम्नानि धनानि । अर्य ईश्वरः सोमः आ आदाय अस्मभ्यं ददात्विति शेषः । तानि च सोमदत्तानि । सिषासन्तः । 'पणु दाने' । अस्य सन्यनुनासिकस्याकारः । दातुमि- च्छन्तः दानाभिमुखीभूताः सन्तो वयं धनानि वनामहे महे ॥ १८ ॥

म० अर्यः ईश्वरः सोमः एना एनानि विश्वानि सर्वाणि मानुषाणां नराणां द्युम्नानि धनानि यशांसि वा आनयत्विति शेषः । अस्मभ्यं ददात्वित्यर्थः । तानि सोमदत्तानि द्युम्नानि वयं वनामहे 'वन संभक्तिशब्दयोः ' लट् । संभजामहे । कीदृशा वयम् । सिषासन्तः 'षणु दाने' सनितुं दातुमिच्छन्ति सिषासन्ति ते सिषासन्तः । सनेर्धातोः सन्नन्ताच्छतृप्रत्ययः 'जनसनखनां सन्झलोः (पा० ६।४।४२ ) इत्यात्वम् ' सन्यतः' ( पा० ७। ४। ७९ ) इति अभ्यासेकारः । दानं कुवीणा धनभाजः स्यामेत्यर्थः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

अनु॑ वी॒रैरनु॑ पु॒ष्यास्म॒ गोभि॒रन्ववैरनु सकेंग पु॒ष्ठैः । अनु॒ द्विप॒दानु॒ चतु॑ष्पदा व॒यं दे॒वा नो॑ य॒ज्ञमृ॑- तु॒था न॑यन्तु ॥ १९ ॥

० किमर्थं धनमतो दातुमिच्छन्तो धनवन्त इत्याह । अनुवीरैः । आशीर्देवता त्रिष्टुप् । अनु पुष्यास्म वीरैः वयम् । अनु पुण्यास्म च गोभिः वयम् । अन्वश्वैः । अनु पुण्यास्म च वयमश्वैः। अनु सर्वेण पुष्ठैः । अनुपुष्यास्म च वयं सर्वेण पुष्टेनेति वचनव्यत्ययः । अनु द्विपदा अनुपुष्यास्म च वयं द्विपदा द्विपादेन अनु पुध्यास्म च चतुष्पादेन । किंच । देवाः नोऽस्माकं यज्ञम् ऋतुथा ऋतावृतौ कालेकाले ।

नयन्तु ॥ १९ ॥

म० आशीरियं देवदेवत्या त्रिष्टुप् मुद्गलदृष्टा । वयं वीरैः पुत्रैः अनुपुष्यास्म पुष्टा भवेम । पुषेराशीलिंङि उत्तमबहुवच- नम् । गोभिर्धेनुभिः अनुपुप्यास्म उपसगवृत्त्या क्रियावृत्तिः । अश्वैरनु पुष्यास्म । सर्वेणान्येनापि कामेन पुष्यास्म । पुष्टैः सर्व- । पदार्थे गृहादिभिः पुष्यास्म । द्वौ पादौ यस्येति द्विपात् तेन द्विपदा मनुष्येण दासादिना चतुष्पदा गजादिना च पुष्यास्म 'पादोऽन्यतरस्याम्' (पा॰ ४ । १ । ८ ) इत्यन्तलोपः पादः पत्' ( पा० ६ । ४ । १३० ) इति पदादेशः । किंच ऋतुथा ऋतावृतौ कालेकाले देवा नोऽस्माकं यज्ञं नयन्तु प्रापयन्तु प्राप्नुवन्तु ॥ १९ ॥

त्रिंशी ।

-

।

[ षड्विंशोऽध्यायः २६ ]

पत्नीः इहास्मिन्यज्ञे उपावह आगमय । कथंभूताः । उशतीः कामयमानाः अस्मान् । त्वष्टारं च उपावह । किमर्थम् । सोमपीतये सोमपानाय ॥ २० ॥

मं० अग्निदेवत्या गायत्री मेधातिथिदृष्टा । इतः पञ्च ऋचो- Sनष्टोमेनेष्टुर्याज्याः । आद्या प्रातः सवने नेष्टृचमसयागे याज्या । हे अग्ने, देवानां पत्नीः इह यज्ञे त्वमुपावह आगमय । कीदृशीः पत्नीः । उशतीः हविः कामयमानाः । वशेः शत्र- न्तात् 'उगितः - ' ( पा० ४ । १ । ६ ) इति ङीप् । किंच सोम- पीतये सोमपानाय लष्टारं देवं चोपावह ॥ २० ॥

त्व

एकविंशी ।

अ॒भि य॒ज्ञं गृ॑णीहि नो ग्नावो॒ नेष्टुः पिब॑ ऋतु ।
हि र॑न॒धा अ ॥ २१ ॥

पत्यः ता विद्य

उ० अभि यज्ञम् । द्वे गायत्र्यौ ऋतुग्रहाणां याज्ये । ष्टा स्वकीयामधिष्ठात्रीं देवतां ब्रवीति । अभिगृणीहि स्तुहि यज्ञं नोऽस्मत्संबन्धिनम् । हे नावः झाः न्तेऽस्य स ग्नावान् तत्संबोधनं हे नाव: । 'मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसि' इति रुत्वम् । हे नेष्टः पिब च ऋतुना कालेन सह । कस्मात्वमेवमुच्यसे इतिचेत्तत्राह । त्वं हि रत्नधा असि । यस्मात्त्वमेव रमणीयानां धनानां दातासि ॥ २१ ॥

,

म० द्वे ऋतुदेवते गायभ्यौ मेधातिर्थिदृष्टे ऋतुयागे ने- याज्ये । माः पत्न्योऽस्य सन्तीति नावा । 'तदस्यास्ति -' ( पा० ५ । २ । ९४ ) इति मतुप् । 'मादुपधायाः - ' ( पा० ८ । २ । ९ ) इति वलम् । तस्य संबोधनं हे नाव: पत्नीवन्, हे नेष्टः, नोऽस्माकं यज्ञमभिगृणीहि स्तुहि 'गृ शब्दे' त्र्यादित्वात् ना 'ई हल्यघो:' ( पा० ६ । ४ । ११३ ) इति तस्येकारः 'वादीनां हखः' ( पा० ७ । ३ । ८० ) इति धातोर्हखः । किंच ऋतुना देवेन सह पिव सोममिति शेषः । हि यस्मात् त्वं रत्नधा असि रत्नानि दधाति ददाति रत्नधाः रमणीयधनानां दातासि ॥ २१ ॥

द्वात्रिंशी ।

द्रविणोदाः पि॑पीपति जु॒होत॒ प्रच॑ तिष्ठत ।
नेष्ट्रादृतुभि॑रिष्यत ॥ २२ ॥

उ० द्रविणोदाः । ऋत्विज उच्यन्ते । अयमग्निः द्रवि- गोदाः धनस्य बलस्य वा दाता । पिपीपति पातुमिच्छति । पिबतेः सनीकारः । सोममिति शेषः । एवंचेदतो ब्रवीमि ।

अग्ने॒ पत्नी॑रि॒हाव॑ह दे॒वाना॑मुश॒तीरुपे । स्वष्टृ हे ऋत्विजः, जुहोत प्रच तिष्ठत जुहुत च प्रतिष्ठतच
र॒ सोम॑पीतये ॥ २० ॥

उ० अग्ने पत्नीः । इत उत्तरं पञ्च नेष्टुर्याज्याः । आद्या गायत्री । देवानां पत्यः त्वष्टा च देवता । हे अग्ने, देवानां

कर्मसु । किंच । नेष्ट्रात् नेष्ट्रियात् धिष्ण्यात् ऋतुभिः कालैः
सह सोमम् इष्यत पुनःपुनः पिबत ॥ २२ ॥

म० द्रविणशब्दः सान्तो धनवाची । द्रविणो धनं ददाति द्रविणोदाः धनदाताग्निः । पिपीषति पातुमिच्छति सोममिति

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४७९

म० त्वष्टृदेवत्या जगती गृत्समददृष्टा । तृतीयसवने नेष्टृच- मयागे याज्या । देवपत्यः प्रार्थ्यन्ते । अमाशब्दो गृहवा- चकः । अमेव स्वगृहमिव नोऽस्माकं यज्ञगृहाणि हे देवपत्यः, यूयमागन्तन आगच्छत । गमेः शपो लुक् लोटि मध्यम बहु-

शेषः । 'पीङ् पाने' अस्माद्दैवादिकात्सन्प्रत्ययः । अतो हे ऋत्विजः, यूयं जुहोत जुहुत प्रतितिष्ठत च । 'तप्तन प्-' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति तबादेशः । कर्मसूद्युक्ता भवतेत्यर्थः । किंच नेटुरिदं नेष्ट्रम् । वृद्ध्यभाव आषः । नेष्टुर्धिष्ण्यात् ऋतुभिः । देवैः ः सह इष्यत सोमं प्रतिगच्छत । 'इष गतौ' दिवादिला - । वचने । हिः पादपूरणः । बर्हिषि दर्भे निसदतन निषीदत

च्छन् लोट् ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

सवाय सोम॒स्त्वमेार्वाङ् शश्वत्त॒म सुमन अ॒स्य पा॑हि । अ॒स्मिन्य॒ज्ञे व॒र्हिष्या नि॒षद्या॑ दध- वेमं ज॒ठर॒ इन्दु॑मिन्द्र ॥ २३ ॥

उ० तवायम् । ऐन्द्री त्रिष्टुप् माध्यन्दिनीया । हे इन्द्र यतः तवायं माध्यम्दिनीयः सोमः अतः अस्माभिः प्रार्थ्य- मानः त्वम् आ इहि आगच्छ । कथंभूतः । अर्वाङ् अर्चा- । गञ्चनः अवरेणाञ्चितः । एत्य च शश्वत्तमं शाश्वतिकतमम् सोमं सोमभागं गृहाण । संगृह्य च सुमना भूत्वा अस्य सोमस्य पाहि पिब । पीत्वा च अस्मिन्यज्ञे बर्हिषि निषद्य अवस्थानं कृत्वा दधिप्व धारयस्व । इमं जठरे इन्दुं सोमम् हे इन्द्र ॥ २३ ॥

म० इन्द्रदेवत्या त्रिष्टुप् विश्वामित्रदृष्टा । माध्यन्दिने सवने नेष्टृचमसयागे याज्या । हे इन्द्र तव अयं सोमोऽस्ति । अतः अर्वाङ् अस्मदभिमुखः त्वमेहि आगच्छ । शश्वत्तमं सर्वकाल - स्पाहि । कर्मणि षष्टी । इमं सोमं रक्ष 'पा रक्षणे' लोट् । कीदृशः त्वम् । सुमनाः शोभनं मनो यस्य सः प्रसन्नचित्तः । किंच अस्मिन् यज्ञे बर्हिषि आस्तृतदर्भेषु निषय उपविश्य इममिन्दुं सोमं जठरे उदरे दधिष्व धारय । 'धि धारणे' तुदादिः व्यत्ययेन शपः श्लुस्तङ् च । अभ्यासेकारस्याकार । आर्षः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

।

,

उपविशत । 'सदृ गतौ' रणिष्टन 'रण शब्दे' अस्य लुङि रूपम् अडागमाभावः । परस्परं वार्ता कुरुतेत्यर्थः । 'तप्तनप्-' ( पा० ७ । १ । ४५ ) इति सर्वत्र तनवादेशः । कीदृश्यो यूयम् । सुहवाः शोभनः सुकरो हव आह्वानं यासां ताः । एवं देवपत्नी- रुक्त्वा त्वष्टारमाह । हे त्वष्टः त्वमथानन्तरं देवपत्नीष्वाग- तासु मदव मोदख तृप्यस्खेत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । अन्धसः अन्धः हविर्लक्षणमन्नं । जुजुषाणः सेवमानः । ' जुषी प्रीतिसेव- नयोः ' व्यत्ययेन शानचि शपः इलुः । अन्धसः इति कर्मणि षष्टी । देवेभिः देवैः जनिभिः देवपत्नीभिश्च सुमद्रण: सुष्ठु मायन्ति हृष्यन्ति सुमदः । मदेः क्विप् । सुमदः सन्तुष्टा गणा देवाः स्त्रीगणाश्च यस्य स सुमद्गणः । जनयन्तीति जनयो नार्यः ॥ २४ ॥ पञ्चविंशी ।

स्वादिष्ठया मर्दष्टया पव॑स्व सोम धारया ।

इन्द्रा॑य॒ पात॑वे

सुतः ॥ २५ ॥

उ० स्वादिष्टया । सौम्यौ पावमान्यौ गायत्र्यौ । जपादिषु विनियोगः । उक्तं च । 'रसीभूतो यदा सोमः पवित्रात्क्ष- रति ग्रहम् । ऋग्भिः स्वादिष्ठयाद्याभिः पवमानः स उच्यते' । स्वादिष्ठया स्वादुतमया मदिष्टया मदयितृतमया पवस्व दशापवित्रात् द्रोणकलशं प्रति गच्छ । हे सोम धारया । यस्त्वम् इन्द्राय पातवे इन्द्रः पिबतु इत्यनेनाभिप्रायेण सुतः अभिपुतोऽस्माभिः ॥ २५ ॥

म० सोमदेवत्ये द्वे गायत्र्यौ मधुच्छन्दोदृष्टे जपादिषु विनि- युक्त । हे सोम, धारया कृत्वा पवस्व गच्छ दशापवित्राद्रोण- अ॒मेव॑ नः सु॒हवा॒ आ हि गन्त॑न॒ नि ब॒र्हिषि॑ कलशं प्रति गच्छ । कीदृश्या धारया । स्वादिष्ठया स्वादो सदतना रणि॑ष्ट॒ । अथा॑ दस्व जुजुषा॒णो अन्ध॑ - । विद्यते यस्यां सा स्वादवती अत्यन्तं स्वादवती स्वादिष्ठा तया । स॒स्त्वष्ट॑र्दे॒वेभि॒र्जनि॑भिः सु॒मन॑णः ॥ २४ ॥

उ० अमेव नः । देवपढ्यः त्वष्टा चात्र दृश्यन्ते । जगती

'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इतीष्टनि मतुपो लुक् । खादुतमया । मदिष्ठया मदयतीति मदयित्री अत्यन्तं मदयित्री मदिष्ठा तया । इष्टनि 'तुरिष्ठेमेयःसु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) तार्तीयसवनीया याज्या । अमाशब्दो गृहवचनः । यथा । इति तृचो लोपः । यत इन्द्राय पातवे इन्द्रस्य पातुं त्वं सुतो- गृहाणि स्वानि एवं नः अस्माकं यज्ञगृहाणि । सुहवाः । ऽभिपुतोऽसि अस्माभिरतो धारया पवस्व ॥ २५ ॥

साध्वाह्नानाः आहिगन्तन आगच्छत । हिः पादपूरणः । आगत्य च निबर्हिपि सदतन निषीदत उपविशत बर्हिषि । निपद्य च रणिष्टन रतिं कुरुत । अथ उपविष्टासु देवपत्त्रीषु । मन्दस्व तृप्यस्व । जुजुषाणः सेवमानः । अन्धसः सोमस्य । स्वमंशम् । हे त्वष्टः, देवेभिर्देवैः जनिभिः जननहेतुभूताभिः देवपलीभिः सुमद्गुणः सन् । शोभनमदा देवास्तेषां स्त्रीणां च गणः यस्य स सुमद्गुणः ॥ २४ ॥

षडूिंशी ।

1

रक्षोहा वि॒श्वच॑र्षणिर॒भि योनि॒मयो॑हते । द्रोर्णे
स॒धस्थ॒मास॑दत् ॥ २६ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

४८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७ ]

दीदिहि रोचनेन । संदीदिहि संदीप्यस्व दिव्येन दिविभवेन रोचनेन दीया । किंच विश्वाः सर्वा आभाहि दीपय दिशः प्रदिशश्च चतस्रः आभाहि ॥ १ ॥

उ० रक्षोहा विश्वचर्षणिः । अयमेव सोमः रक्षोहा रक्ष- सामपहन्ता । विश्वचर्षणिः सर्वस्य जगतो द्रष्टा । यथाहं प्रति । अभि आसदत आभिमुख्येन सन्तः सीदेति वा । किमभ्यासदत् । योनिं स्थानम् । कथंभूताम् । अयोहते म० अयमध्यायः पञ्चन्चितिकस्याग्नेः संबन्धी प्रजापतिदृष्टः । अयसा कृष्णलोहेन हतमुत्कीर्ण सोमभाजनीकृतम् । नव ऋचोऽग्निदेवत्या त्रिष्टुभोऽग्निना दृष्टाः इष्टकापशी समिध्य- हतमिति विभक्तिव्यत्ययः योनिसामानाधिकरण्यात् । मानसमिद्वयोरन्तराले आसां विनियोगः । अग्निऋषिः कर्माङ्ग- किंनामानं योनिम् । द्रोणे । अत्रापि विभक्तिव्यत्ययः । । भूतमग्निं स्तौति । हे अग्ने, एते वा वां वर्धयन्तु । के समा द्रोणं द्रोणकलशलक्षणम् । सधस्थं सहस्थानलक्षणं सोमा ! मासाः । संवत्सरस्य पृथगुक्तः समाशब्दो मासवाचकः । ऋतवो वसन्ताद्याः संवत्सराः तदधिष्ठातारः ऋपयो मन्त्रद्र- टारः । यानि सत्या सत्यानि । सत्यरूपा मन्त्रा इत्यर्थः । त्वमप्येतैर्वर्धमानो दिव्येन दिवि भवेन रोचनेन दीप्या संदी - दिहि संदीप्यस्व । दिवेः लौ लुकि रूपम् । 'तुजादीनां दीर्घे - ऽभ्यासस्य ' ( पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । किंच विश्वाः सर्वाः प्रदिशो विदिशः चतस्रो दिशश्व आभा हि दीपय । अन्तर्भूतो ण्यर्थः ' भा दीप्तौ ' ॥ १ ॥

नाम् ॥ २६ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षड्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ म० सोमः द्रोणे । विभक्तिव्यत्ययः । द्रोणं द्रोणकलश- लक्षणं योनिं स्थानमभि आसदत् आभिमुख्येन सीदति तिष्ठति । कीदृशः सोमः । रक्षोहा रक्षांसि हन्तीति रक्षोहा दुष्टनाशकः । विश्वचर्षणिः विश्वं सर्व जगत् चष्टे पश्यति विश्व- चर्षणिः । सर्वस्य शुभाशुभद्रष्टा । यद्वा चर्षणिरिति मनुष्य- नामसु पठितम् । विश्वे सर्वे चर्षणयो मनुष्या ऋविग्यजमान- लक्षणा यस्य कण्डनाहरणादिषु सः । तथा कीदृशं द्रोणम् । अयः 'सुपां सुलुक्' इति तृतीयैकवचनलोपः । अयसा लोहेन हृतमुत्कीर्णम् । वास्या कृत्वा तक्ष्णा सोमभाजनीकृतम् हतमिति विभक्तिव्यत्ययः । तथा सधस्थं सह सार्व तिष्टन्ति सोमा यत्र स सहस्थः 'सुपिस्थः ' ( पा० ३ । २ । ४ ) इति कप्र- त्ययः । 'आतो लोपः ' ( पा० ६ । ४ । ६४ ) इति आलोपः 'सधमादस्थयोरछन्दसि' ( पा० ६ । ३ । ९६ ) इति सहस्य । सधादेशः । असदत् 'पुपादि-' ( पा० ६ 1 ५५ ) इति लुङि च्लेरङ् 'छन्दनि लुङ्लङ्लट : ' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लडर्थे लुङ् ॥ २६ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अनुक्तमन्त्रकथनः षड्विंशोऽध्याय ईरितः ॥ २६ ॥

सप्तविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

।

समा॑स्त्वान ऋ॒त वर्धयन्तु संवत्स॒रा ऋष॑यो । यानि॑ स॒त्या । सं दि॒व्येन॑ दीदिहि रोच॒नेन विश्वा आहि प्रदिशश्चत॑स्रः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

सं च॒स्या॑ग्ने॒ प्रच॑ बोधयैनमुचं तिष्ठ महते सौभ॑गाय । मा च॑ रिपदुपस॒त्ता ते॑ अग्ने॑ ब्र॒ह्माण॑स्ते य॒शस॑ः सन्तु मान्ये 113 11

उ० संच समिद्ध्यस्व च हे अग्ने, प्रबोधय च अवगतार्थ च एवं यजमानं कुरु यथाग्निश्वेतव्य इति । उत्तिष्ठ च महते सौभगाय ऐश्वर्याय । किंच मा च रिषत् मा च विनश्यतु । उपसत्ता उपसदनस्य कर्ता यजमानः । सह्यग्निमुपसीदति । ते तव । हे अग्ने । किंच । ब्रह्माणस्ते ब्राह्मणाश्च ऋत्विग्य- जमानाः तत्रसंबन्धिनः । यशसः सन्तु । मत्वर्थीयलोपः । यशस्विनः सन्तु । मा अन्ये यशस्विनः सन्तु अयजमाना अलंकरिष्णवः ॥ २॥

म० 'व्यवहिताश्च' ( १ । ४ । ८२ ) इति पाणिन्युक्तः । उपसर्गक्रिययोर्व्यवधानम् । हे अग्ने, समिध्यख दीप्यख च । व्यत्ययेन इयन् । एनं यजमानं प्रबोधय च ज्ञातार्थ कुरु अभि- चैतव्य इति । महते सौभगाय ऐश्वर्याय उत्तिष्ठ च । ऐश्वर्यं दातुमुद्यमं कुर्वित्यर्थः । किंच हे अग्ने, ते तव उपसीदतीत्यु- पसता तृच् सेवकः । मा रिपत् च मा नश्यतु च । यजमानो ह्यग्निमुपसीदति । ते तव ब्रह्माणः ब्राह्मणा ऋलिग्यजमानाः यशसः यशस्विनः सन्तु । मत्वर्थीयप्रत्ययलोपः । मा अन्ये

तृतीया ।

उ० समास्त्वा । आग्निकोऽध्यायः । सामिधेन्यो नव त्रिष्टुभः आग्नेय्योऽग्निना दृष्टाः । प्राकूपीवोन्नाया ऋषिरग्निः । अयज्वानो मा यशसः रान्तु ॥ २ ॥ कर्माङ्गभूतमग्निं स्तौति । समाशब्दो मासवचनः संवत्सर इति शब्दोपादानसामर्थ्यात् । समाः मासाश्च त्वां हे अग्ने, ऋतवश्च वर्धयन्तु । संवत्सराच ऋषयश्च सप्त ऋपयो मन्त्र- द्रष्टारो वा प्रणा वा । यानि च सत्या सत्यानि आर्पा मन्त्राः त्वां वर्धयन्वित्यनुवर्तते । त्वमप्येतैर्वर्धमानः संदिव्येन

·

त्वाम॑ग्ने॒ वृणते ब्राह्म॒णा इ॒मे शि॒वो अ॑ग्ने सं॒वर॑णे भवा नः । सा नो अभिमातिजिन खे गये जागाप्रयुच्छन् ॥ ३ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

I

उ० त्वामग्ने । हे अग्ने, त्वाम् इमे ब्राह्मणाः ऋत्विजः वृणते वृण्वन्ति यागाय । यतएवमतः प्रार्थयामः । शिवः शान्तः हे अग्ने, संवरणे ब्राह्मणैः सह एकस्मिन्वरणे भव । नः अस्माकम् । त्वं देवो वयं च मर्त्या इत्यभिप्रायः । सपत्नहा अभिमातिजिच्च । सपत्नानां हन्ता च भवास्माकम् । अभि- मातिशब्दोपि शत्रुवचनः । अत एवं व्याख्यायते । सपत्नानां हम्ता भव हतावशिष्टानां जेता च भवेति । किंच । स्वे गये स्वकीये गृहे । जागृहि अप्रयुच्छन् । 'युच्छी प्रमादे' । अप्रमाद्यन् उद्गतमना इत्यर्थः ॥ ३ ॥

म० हे अग्ने, इमे ब्राह्मणाः ऋत्विजः त्वा त्वां वृणते 'ब्रुङ् संभक्तौ' यागाय भजन्ति । अतो हे अग्ने, संवरणे ब्राह्मणैः सकस्मिन्वरणे सति नोऽस्माकं शिवः शान्तो भव । अस्माकं सपत्नहा अभिमातिजिच्च भव । अभिमातिरपि शत्रुः तत एवं व्याख्या । सपत्नानां हन्ता भव हतावशिष्टानां जेता च

भव । किंच खे गये निजे गृहे जागृहि सावधानो भव
कुर्वन् । अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

। किं

इ॒हैवाग्ने॒ अधि॑ धारया र॒यिं मा त्वा निक्र॑न्पर्व-

चितो॑ निक॒रिः । क्ष॒त्रम॑ग्ने सु॒यम॑मस्तु॒ तुभ्य॑मु॒ । पस॒त्ता व॑र्धतां ते॒ अन॑ष्टा॒तः ॥ ४ ॥

उ० इहैव । इह एव कर्मणि वर्तमानानामस्माकम् है अने, अधिधार र उपरि निक्षिप धनम् । किंच । मा त्वा त्वां निक्रन्नीचैः कुर्वन्तु अवज्ञया पश्यन्तु । पूर्वचितः पूर्वं ये अनि चितवन्तः । निकारिणः ज्ञानकर्मसमुच्चयातिशयेन येऽन्योन्यजन्मानि नीचैः कुर्वन्ति । किंच । क्षत्रम् हे अग्ने, सुयमं साधुयम् अस्तु तुभ्यं तव । किंच उपसत्ता यजमानः ।

।

४८१

यतस्व । सजातानां मध्यम॒स्था ए॑धि॒ राज्ञमने
विहन्यो दीदिहीह ॥ ५ ॥

स्वायुः

उ० क्षत्रेणाग्ने । क्षत्रेण संपाद्यात्मानम् हे अग्ने, साध्वायुः सन् । संभरस्व यज्ञं वोढुम् । मित्रेण च संपाद्या- त्मानं मित्रधेये यतस्व । यथा मित्राणि धार्यते तथा य कुरु । किंच सजातानां समानजन्मनाम् । मध्यमस्था एधि मध्यमस्थानो भव । यथा सजाता अपि यज्वानो भवन्ति तथा स्यादित्यभिप्रायः । किंच राज्ञां हे अग्ने, विहव्यः विविधमाह्वातव्यः । दीदिहि दीप्यस्व । इह यज्ञगृहे । यथा राजानोऽपि यज्वानो भवेयुः तथास्त्वित्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

म० हे अग्ने, त्वं क्षत्रेण संरभस्व समारभख । ण्यन्तो बोध्यः । क्षत्रेण समारम्भय यज्ञमिति शेषः । क्षत्रियान्यज्ञं कारयेत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । स्वायुः शोभनमायुः जीवनं यस्य नुष्यो यजमानो यस्य स स्वायुः । किंच हे अग्ने, मित्रेण सूर्येण सः । यद्वा आयुः उकारान्तो मनुष्यवाची । शोभन आयुर्म- सह वर्तमानः सन् मित्रधेये यतस्व । धातुं धारयितुं योग्यं धेयम् मित्रस्य यजमानस्य धेयं कार्यं यागलक्षणं तत्र यत्नं कुरु यजमानेन यज्ञं कारय । किंच सजातानां समानजन्मन मध्यमस्थाः मध्यमे तिष्ठतीति क्विप् । मध्यमस्थ एव भव । सजाय भवत्वित्यर्थः । किंच हे अग्ने, इह यज्ञगृहे दीदिहि दीप्यस्व । दीव्यतेर्व्यत्ययेन शपः लुः ''श्री' ( पा० ६ । १ । १० ) इति द्विलम् 'तुजादीनां दीर्घः' ( पा० ६ । १ । ७ ) इत्यभ्यासदीर्घः । कीदृशस्त्वम् । राज्ञां विहव्यः । कर्तरि षष्ठी राजभिर्विविधं हूयते आहूयते विहव्यः राजभिर्यज्ञे आह्वातव्यः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

अति॒ निहो॒ अति॒ त्रिध॒ोऽत्यचि॑त्त॒मत्यरा॑तिमग्ने । सयुपसदनं करोत्यग्नेः । वर्धतां ते तव । अनिष्टृतः । स्तृ विश्वा ह्यमे दुरि॒ता स॑ह॒स्वाथा॒स्मभ्य॑ स॒हवी॑राष्ट्र हिंसायाम्' । अनुपहिंसितः सन् ॥ ४ ॥

रयि॑ दा॒ः ॥ ६ ॥

म० हे अग्ने, इहैवास्मास्त्रेव यजमानेषु रयिं धनं त्वमधि- धारय अधिकं देहि । किंच पूर्वं चिन्वन्ति पूर्वचितः पूर्वमग्निं उ० अति निहः अतिक्रम्य निहन्तृन् । निपूर्वस्य हन्तेः चितवन्तोऽतएव निकारिणः नितरां यज्ञकरणशीलाः वा त्वां उः प्रत्ययः । प्रथमैकवचनस्य स्थाने द्वितीयाबहुवचनं वाक्य- मा निक्रन् मा नीचैः कुर्वन्तु । मावजानन्त्वित्यर्थः । करोतेः संबन्धात् । अतिस्त्रिधः । सेधतिः कुत्सितकर्मा । अतिक्रम्य शपि लुप्ते लङि प्रथमबहुवचने रूपम् । किंच हे अग्ने, क्षत्रं च कुत्सिताचरणान् । अत्यचित्तिम् । अचित्तिरन्यमनस्कता । क्षत्रजातिः तुभ्यं तव सुयममस्तु । सुखेन यन्तुं शक्यं सुयमं अतिक्रम्य चान्यमनस्कताम् । अत्यरातिम् अरातिरनुपजीव्यो सुखेन वशीकर्तुं शक्यमस्तु । 'ईषदुः सुषु - ' ( पा० ३ । ३ । जनः तं चातिक्रम्य हे अग्ने, विश्वा ह्यग्ने दुरिता सहस्व १२६ ) इति सुपूर्वाद्यमेः खल् । किंच ते तव उपसत्ता विश्वानि दुरितानि सहस्व अभिभव । हिरनर्थकः । अथान- उपसदनकर्ता यष्टा अनिष्टृतः अनुपर्हिसितः सन् वर्धताम् धनन्तरम् । अस्मभ्यं सहवीरां सपुत्रां रथिं धनं दाः दद्याः ॥६॥ पुत्रादिभिरेधताम् । 'स्तृञ् हिंसायां' निष्टान्तः ॥ ४ ॥ हे अग्ने, हि निश्चितं विश्वा विश्वानि सर्वाणि दुरिता म० दुरितानि पापानि त्वं सहख अभिभव । निवर्तयेत्यर्थः । किं कृत्वा । निहः निहन्ति निहः । निपूर्वाद्धन्तेर्डप्रत्ययः । सुपां क्ष॒त्रेणा॑ग्ने॒ स्वायुः सभस्व मि॒त्रेणा॑ग्ने॒ मित्र॒धेये॑ सुलुगिति शसः सु आदेशः । निहान् हन्तॄन् अतिक्रम्य ।

पञ्चमी ।

६१ य० उ०

४८२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७ ]

स्रेधतिः कुत्सितकर्मी । स्रेधन्ति सिधः क्विप् । कुत्सिताचारान् । मपि संतरामतितरां संशिशाधि शिक्षय । शासेः शपः श्लौ

अतिक्रम्य । अचित्तिमन्यमनस्कतामतिक्रम्य । न रातिर्दानं
यस्य सोऽरातिस्तमदातारमतिक्रम्य । दुष्टान्सर्वानतिक्रम्य पापं
नाशयेत्यर्थः । किंच अथानन्तरं हे अग्ने, अस्मभ्यं सहवीरां ।
वीरैः पुत्रैः सहितां रयिं दाः देहि लुङ् ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

अ॒ना॒ध॒ष्यो जा॒तवे॑द॒ अनि॑ष्ट॒तो वि॒राड॑ग्ने क्षत्र॒ - भृर्द्ददिह । विश्वा॒ आशा॑ः प्रमु॒ञ्चन्मानु॑षीभि॒यः शि॒िवेभि॑र॒द्य परिपाहि नो वृ॒धे ॥ ७ ॥

।

द्वित्वम् छान्दसमभ्यासस्येलम् । किंच महते सौभगाय ऐश्वर्याय एनं वर्धय । विश्वे देवाः एनं यजमानमनुमदन्तु तृप्ता हृष्टा वा भवन्तु । वृहस्पतिसवितृशब्दाभ्यां सामिधेन्यङ्गभू- तोऽग्निरेवोच्यते वाक्यद्वयं वा । एकेन वृहस्पतिरुक्तोऽन्येन सविता ॥ ८ ॥ नवमी ।

अ॒मु॒त्र॒भूया॒दध॒ यद्य॒मस्य॒ बृह॑स्पते अ॒भिश॑स्ते॒र- मु॑ञ्चः । प्रत्यह॒ताम॒श्विना॑ मृ॒त्युम॑स्माद्दे॒वाना॑म

भि॒िषजा॒ शची॑भिः ॥ ९ ॥

उ० अनाधृष्यः। यस्त्वमनाष्टप्यः अशक्यः खलीकर्तुम् जातवेदाः जातप्रज्ञानश्च । अनिष्टृतः अनुपहिंसितश्च । स्तृणा- उ० अमुत्र भूयात् । अमुत्रामुष्मिँल्लोके यत् शरीरं तेरेतद्रूपम् । विराट् च 'राजू दीप्तौ' । विराजनशीलः विराट् भूयात् । अध अथ यत् यमस्य सदने च शरीरं भूयात् । क्षेत्रभृच्च । तं त्वां ब्रवीमि हे अग्ने, दीदिहि दीप्यस्व । इह तस्मात् च हे बृहस्पते, अभिशस्तेः अभिशंसनाच्च अमुञ्चः । कर्मणि वर्तमानः । विश्वाः सर्वाः आशा दिशः । किंच प्रमु । किंच प्रत्यौहतां प्रतिप्रेरयताम् अन्यत्र नयताम् । अश्विन ञ्चन्मानुषीर्भियः विक्षिपन्मानुपाणि भयानि जन्मजरामृत्यु- मृत्युम् अस्माद्यजमानात् । कथंभूतावश्विनौ । देवानां शोकदैन्यादीनि । शिवेभिः शिवैः शान्तैः (अर्चिभिः ) भिषजौ हे अग्ने, शचीभिः । अत्रापि बृहस्पतिशब्द आम- अद्यास्मिन्द्यवि । परिपाहि नः सर्वतो गोपायास्मान् । त्रितोऽग्निशब्दस्य द्रष्टव्यः । सामिधेनीप्रकरणस्याग्नेयत्वात् । किमर्थम् । वृधे वर्धनाय ॥ ७ ॥ ननु बृहस्पतिशब्दो नैघण्टुको न चाग्निशब्द इति 'ता आग्नेय्यः प्राजापत्या यदग्निरपश्यत् तेनाग्नेय्यो यत्प्रजापतिं समधत तेन प्राजापत्या' इति श्रुतेः प्रजापतेः सर्वदेवात्मक- स्वात् । ' तस्मादेनं प्रजापति सन्तमग्निरित्याचक्षते' इति

।

म० हे वृहस्पते, लममुत्रभूयादव अमुत्र परलोके

म० हे अग्ने, इह कर्मणि वर्तमानस्त्वं विश्वा आशा : दीदिहि सर्वाः दिशः प्रकाशय । कीदृशस्त्वम् । अनावृष्यः परा भवितुमशक्यः । जातवेदाः जातं वेदो धनं ज्ञानं वा यस्मात् । अनिष्टृतः न हिंसितः केनापि ' स्तृ हिंसायां ' क्तान्तः । विराद । श्रुतेरदोषः ॥ ९॥ विविधं राजमानः क्षत्रभृत् क्षत्रं बिभर्ति पुष्णाति । किंच मानुषीः मनुष्यसंबन्धिनीर्भियः जन्मजरामृतिदैन्यशोकादिकाः भवनममुत्रभूयम् । 'भुवो भावे' ( पा० ३ । १ । १०७ ) प्रमुञ्चन्निवर्तयन्सन् शिवेभिः शिवैः शान्तैस्तेभिरय वृधे वृद्ध्यै इति क्यप् । परलोकगमनान्मरणान्मुञ्च । मरणाद्रक्षेत्यर्थः । नोऽस्मान्परिपाहि । वर्धनं वृत् तस्मै वृधे संपदादिलाद्भावे । लकारव्यत्ययः । अध अथ यत् यमस्य भयं परलोकभयं नर- क्विप् ॥ ७ ॥ कपातादि तस्मादपि मुञ्च । किंच अभिशस्तेः अभिशापादपि लोकापवादादपि मुञ्च । देवानां भिषजी अश्विना अश्विनौ अस्मायजमानात् मृत्युं प्रत्याहतां निवर्तयतां । कैः । शचीभिः ग्ज्ञेयत्वात् ॥ ९ ॥ कर्मभिः कृत्वा । अत्र वृहस्पतिरभिरेव सामिधेनी प्रकरणस्या-

अष्टमी ।

वृह॑स्पते सवितयो॒धये॑न॒ सशि॑ितं चित्स॑त॒रा सशि॑शाधि । व॒र्धये॑नं॑ मह॒ते सौभ॑गाय॒ विश्वं॑ एन॒ मनु॑मन्तु॑ दे॒वाः ॥ ८ ।

उ० बृहस्पते सवितः । हे बृहस्पते, हे सवितः, बोधय कामेष्ववगतार्थं कुरु । एनं यजमानं । किंच । संशितं चित् । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । संशितव्रतमपि यजमानम् संतरामतित राम् संशिशाधि शिक्षय । वर्धय च एनं यजमानम् । महते सौभगाय ऐश्वर्याय । विश्वे च देवा एनं यजमानम् अनु- मदन्तु उत्साहयन्तु । बृहस्पतिशब्देन सवितृशब्देन चात्रा- निरेवोच्यते । अथवा वाक्यद्वयम् । एकेन बृहस्पतिरुक्तः अपरेण सविता ॥ ८ ॥

दशमी ।

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ १० ॥ ॥ ॥

उ० उद्वयमिति व्याख्यातम् ॥ १० ॥

म० व्याख्याता ( अ० २० । क० २१ ) ॥ १० ॥ एकादशी ।

ऊ॒र्ध्वा अ॑स्य स॒मिधो॑ भवन्त्यु॒र्ध्वा शुक्रा शोची - य॒ग्नेः । द्युमत्त॑मा सुप्रतीकस्य सूनोः ॥ ११ ॥

म० हे बृहस्पते हे सवितः, एनं यजमानं बोधय कमी- भिज्ञं कुरु । किंच चिदप्यर्थे । संशितं चित् संशितं शिक्षित- । उ० ऊर्ध्वा अस्य । द्वादश आप्रियः प्रयाजदेवत्य

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उष्णः । अष्टम्याद्ये गायत्र्यो । 'ता विषमा विषमाक्षर - पादा' इत्यादि श्रुतेः । ता आग्नेय्यः प्राजापत्याः । 'यदग्निर- पश्यत्तेनाय्यः यत्प्रजापतिमाप्रीणात्तेन प्राजापत्याः' इति च श्रुतिः। अग्निर्ऋषिः । प्रजापतिश्चाग्निरूपेण संस्तूयते । अस्याग्नेः प्रजापतिरूपेण संस्तूयमानस्य ऊर्ध्वाः प्रगुणाः देव- मार्गेण यायिन्यः समिधो भवन्ति । ऊर्ध्वा शुक्रा ऊर्ध्वानि च शुक्राणि शोचींष्यचषि भवन्ति । द्युमत्तमा दीप्तिमत्तमा । च वीर्यवत्तमानि चेत्यर्थः । सुप्रतीकस्य सुमुखस्य यजमानस्य सूनोः । स ह्येनं जनयति । य इत्थंभूतोऽग्निस्तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ ११॥

म० द्वादशाप्रीदेवत्या उष्णिहो विषमपादा आग्नेय्योऽग्निना दृष्टाः । अग्निः प्रजापतिलेन स्तूयते तेन प्राजापत्या अपि । ता आग्नेय्यः प्राजापत्याः 'यदग्निरपश्यत्तेनाग्नेय्यो यत्प्रजापति- माप्रीणात्तेन प्राजापत्याः' इति श्रुतेः । अस्याग्नेः समिधः ऊर्ध्वाः देवगामिन्यो भवन्ति । शोचींषि तेजांस्यपि ऊर्ध्वा ऊर्ध्वानि भवन्ति । कीदृशानि शोचींषि । शुक्रा शुक्राणि शुद्धानि । घुमत्तमा द्यौः दीप्तिः प्रकाशो येषां तानि द्युमन्ति अत्यन्तं मन्ति द्युमत्तमानि विश्वप्रकाशकानि । कीदृशस्याग्नेः । सुप्र- तीकस्य सुष्ठु प्रतीकं मुखं यस्य । तथा सूनोः यजमानपुत्रस्य

त्रयोदशी ।

४८३

मध्वा॑ य॒ज्ञं न॑क्षसे प्रीणा॒नो नराश सौ अग्ने ।
सु॒कृदे॒वः स॑वि॒ता वि॒श्ववा॑रः ॥ १३ ॥

उ० मध्वा यज्ञम् । हे अग्ने, यस्त्वं मध्वा मधुस्वादुना घृतेन यज्ञं नक्षसे व्याप्नोषि । नक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । कथं- भूतः । प्रीणानः देवान् । नराशंसश्च नरैर्ऋत्विग्भिर्यः शंस्यते स्तूयते स तथोक्तः । सुकृञ्च साधुकृञ्च । देवः सविता । विश्ववारः सर्वस्य वरणीयश्च भवसि । तं त्वां स्तुम इति शेषः ॥ १३ ॥

म० हे अग्ने, त्वं मध्वा खादुना घृतेन यज्ञं नक्षसे व्याप्नोषि । नक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । कीदृशस्त्वम् । प्रीणानः प्रीणीते सौ प्रीणानः देवान् तर्पयन् । नराशंसः नरेऋत्विग्भिराशंस्यते स्तूयते नराशंसः । सुकृत् शोभनकारी । देवः दीप्तिमान् । सविता विश्वस्योत्पादकः । विश्वेन वियते सेव्यते विश्ववारः विश्वं वृणोति अङ्गीकरोतीति वा कर्मण्यण् । सर्वस्य वरणीयः सर्वाङ्गीकर्ता वा ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

अच्छ॒यमे॑ति॒ शव॑सा घृ॒तेने॑ना॒नो व॒ह्निर्नम॑सा ।

'स यदेनं जनयति तेनास्यैष सूनुः' इति श्रुतेः । य ईदृशस्तं । अग्नि स्रुचो॑ अध्व॒रेषु॑ प्र॒यत्सु॑ ॥ १४ ॥
स्तुम इति शेषः ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

उ० अच्छायम् । 'अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः' । अच्छ एति अभ्येति । अग्निम् अयमध्वर्युः । शवसा स्वकीयेन

तनू॒नपा॒दसु॑रो वि॒श्ववे॑दा दे॒वो दे॒वेषु॑ दे॒वः । प्रज्ञानबलेन युक्तः । घृतेन च गृहीतेन ईडानः स्तुवन् ।
प॒थो अ॑न॒क्तु॒ मध्वा॑ घृ॒तेन॑ ॥ १२ ॥

उ० तनूनपात् । आज्यस्य अग्नेर्वा । यः तनूनां गवां नपात् आज्याभिप्रायमेतदुच्यते । अथवा योऽग्निः तनूनामपां । नपात् पौत्रः । असुरः असुमान् प्राणवान् । रो मत्वर्थीयः । यद्वा असुरः वसुरः धनवान् । अस्मिन्पक्षे आदिलोपः । विश्ववेदाः सर्वधनः सर्वज्ञो वा । देवो दानादिगुणयुक्तः । देवेष्वपि देवः दीप्तिमान् । य ईदृशः सः पथः यज्ञमार्गान् अनक्तु । मध्वा मधुस्वादुना घृतेन । इत्थं नाम प्रभूतं यज्ञे धृतमस्तु येन मार्ग अभ्यक्ताः स्युरित्यभिप्रायः ॥ १२ ॥

वह्निर्वोढा । नमसा चानेन हविर्लक्षणेनाभ्युद्यतेन स्रुचः बाहुभ्यां गृहीत्वा । अध्वरेषु प्रयत्सु यज्ञेषु वर्तमानेषु ॥ १४ ॥ म० अयमध्वर्युः अध्वरेषु प्रयत्सु वर्तमानेषु सत्सु अग्नि- मच्छ एति अभ्येति । 'अच्छा भेराप्तुमिति शाकपूणिः ' ( निरु० ५ । २८ ) । कीदृश: । शवसा ज्ञानबलेन ईडान: 'ईड स्तुतौ' शानच् । तथा वह्निः वहति यज्ञभारमिति वह्निः यज्ञ- । निर्वाहकः । किं कृत्वा । घृतेन नमसा अन्नेन हविर्लक्षणेनोप- लक्षिताः स्रुचो जुह्वाया गृहीत्वेति शेषः ॥ १४ ॥ पञ्चदशी ।

स य॑क्ष॒दस्य महि॒मान॑म॒ग्नेः स ई म॒न्द्रा सु॑प्र॒- यस॑ः । वसुश्चेति॑ष्ठो वसु॒धात॑म॒श्च ॥ १५ ॥

। ॥

म० देवोऽग्निः मध्वा मधुना मधुरेण घृतेन पथो यज्ञमा र्गाननक्तु । मध्वेति नुमभावः अनित्यमागमशासनमित्युक्तेः । पथो अनक्तु इत्यत्र 'प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे' ( पा० ६ । १ । उ० स यक्षत् । स एवाध्वर्युः यक्षत् यजतु । अस्याग्नेः ११५) इति सन्ध्यभावः । यज्ञे बहु घृतमस्तु । येन मार्ग संबन्धि महिमानं महाभाग्यम् । स ईम् स एव च मन्द्रा घृताभ्यक्ताः स्युरिति भावः । कीदृशो देवः । तनूनपात् तनू- मन्दनीयान्यन्नानि यजतु । कथंभूतस्याग्नेः । सुप्रयसः । नामपां नपात् पौत्रः । अद्भ्यो वृक्षा जायन्ते तेभ्योऽग्निरि- । प्रय इत्यन्ननाम । शोभनानि प्रयस्यन्नानि हविर्लक्षणानि त्यां पौत्रः । असुरः असवोऽस्य सन्ति प्राणवान् । रो । यस्य स सुप्रयाः तस्य सुप्रयसः । अथ कस्मादन्यदेवताः मत्वर्थः । विश्ववेदाः सर्वधनः । देवेषु अपि देवः दीप्तिमान् परित्यज्याग्नेर्महिमानं यक्षदित्युच्यत इतिचेदत आह ।

श्रेष्ठः ॥ १२ ॥

वसुश्चेतिष्ठो वसुधातमश्च । यतोऽसौ 'वसुः वासयिता चेतिष्ठो-

४८४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७ ]

अष्टादशी ।

ऽतिशयेन चेतयिता । कृताकृतगुणविशेषः । वसूनां धनानां ।
धातमो दातृतमश्च अतः अग्निः स्तूयते ॥ १५ ॥

दैव्या॑ होतारा ऊ॒र्ध्वम॑ध्व॒रं नो॒ ऽग्ने॑जि॒ह्वाम॒भिर्गृ-

उ०

दैव्या होतारा । अयं चाग्निरसौ च मध्यमः हे

म० सोऽध्वर्युरस्याग्नेः महिमानं यक्षत् यजतु 'सिब्बहुलं गीतम् । कृ॒णुतं नः॒ः स्व॒ष्टिम् ॥ १८ ॥ लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) 'लेटोऽडाटो' ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ९४ - ९७ ) इति सूत्रैर्यक्षदिति रूपम् । सः ईम् स च मन्द्रा मन्द्राणि मदजनकानि हवींषि च । दैव्यौ होतारौ, ऊर्ध्वमध्वरं नः कुरुतम् देवयानयायिनं कुरुतमित्यभिप्रायः । अग्नेर्जिह्वामभिगृणीतम् । अभिमुखं साधु वर्णयतमित्यर्थः । कृणुतं कुरुतं च नः अस्माकं स्विष्टिं

यजतु ददातु । कीदृशस्याग्नेः । सुप्रयसः प्रयस् इत्यन्ननाम ।
शोभनानि प्रयांसि यस्य सुप्रयास्तस्य । कीदृशस्याग्नेर्महिमानं
यजतु । यो वसुः वासयिता । चेतिष्ठः अतिचेतयिता । वसु । साधुयजनम् ॥ १८ ॥
धातमः वसूनां धनानां दातृतमः । क्विबन्तात्तम ॥ १५ ॥

षोडशी ।

म० अयं चाग्निरसौ च मध्यमो वायुः हे दैव्याहोतारौ अग्निवायू, युवां नोऽस्माकं स्विष्टिं शोभनं यजनं कृणुतं कुरु-

द्वारो॑ दे॒वीर॒न्व॑स्य॒ विश्वे॑ व्र॒ता द॑दन्ते अ॒ग्नेः । तम् । किंच नोऽस्माकमध्वरं यज्ञमूर्ध्व कृणुतं देवमार्गगामिनं
कुरुतम् । अग्नेर्जिह्वां ज्वालामभिगृणीतं वर्णयतम् समीची वह्नि-
उ॒रु॒व्यच॑सो॒ धा पत्य॑मानाः ॥ १६ ॥
ज्वालेति स्तुतमित्यर्थः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

उ० द्वारो देवीः । अस्याः प्रथमम् द्वारः देव्यः व्रता व्रतानि कर्माणि ददन्ते धारयन्ति । ताभ्यः अनु पश्चात् । विश्वे विश्वेदेवाः । देवशब्दलोपः । व्यवहितपदप्रायोऽर्धर्चः । कथंभूता द्वारः । उरुव्यचसः बहुव्यञ्जनाः । धाम्ना स्थानेन । । भार॑ती । म॒ही पृ॑णाना ॥ १९ ॥ ऋत्विक्संबन्धिना । पत्यमानाः । 'पत ऐश्वर्ये' ऐश्वर्यं कुर्वाणाः । या इत्थंभूता यज्ञगृहद्वारस्ता वयं स्तुम इति शेषः ॥ १६ ॥ म० द्वारो देव्योऽस्याग्नेर्व्रता व्रतानि कर्माणि ददन्ते धारयन्ति 'दद दाने धृतौ च' । अनु पश्चात् विश्वे सर्वे देवाः अग्निव्रतानि ददन्ते । कीदृश्यो द्वारः । उरुव्यचसः उरु विशालं व्यचोऽवकाशो यासां ताः विशालान्तराः । तथा धाम्ना स्थानेन पत्यमानाः 'पत ऐश्वर्ये' दिवादिरात्मनेपदी । पत्यन्ते ईशते ताः पत्यमानाः स्थानरैश्वर्यं कुर्वाणाः । ऋत्विजां स्थानानि ददाना इत्यर्थः । ताः स्तुमः ॥ १६ ॥

ति॒स्रो दे॒वीर्बहि॑रे स॑द॒न्त्वना॒ सर॑स्वती॒

सप्तदशी ।

उ० तिस्रो देवीः तिस्रः देव्यः । बर्हिः आ इदं सदन्तु आसदन्तु आसीदन्तु इदं बर्हिः । कतमास्ताः । इडाः पृथि- वीस्थाना । सरस्वती च मध्यस्थाना । मही स्तुवन्तीति प्रत्येकं तिसृभिरपि योज्यम् । यद्वा एकमेव वाक्यम् । । तिस्रो देव्यो बर्हिरिदमासदन्तु इडासरस्वती भारत्यो महत्यो गृणाना इति ॥ १९ ॥

।

म० तिस्रो देव्यः इदं बर्हिरासदन्तु आसीदन्तु । छान्दसः सीदादेशाभावः ' व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इत्याङा सह क्रियापदव्यवधानम् । कास्ता अत आह । इडा पृथिवीस्थाना सरस्वती मध्यस्थाना भारती द्युस्थाना । मही महती गृणाना

ते अ॑स्य॒ योष॑णे दि॒व्ये न योना॑ उ॒षासा॒नक्त । स्तु॒वन्तीति विशेषणद्वयं तिसृणाम् ॥ १९ ॥
इ॒मं य॒ज्ञमव॑तामध्व॒रं न॑ः ॥ १७ ॥

उ०

ते अस्य । ते उषासानक्ता उपाश्चाहो नक्ता च रात्रिः । अस्याप्नेः । योना योनौ आहवनीयाख्ये स्थितस्य । योषणे भार्ये । दिव्ये दिवि भवे । नकारोऽनर्थकः । ते इमं यज्ञम् अवतां सुगुप्तं कुरुताम् । अध्वरं सोमं च नोऽस्माकं संपादयतामिति शेषः ॥ १७ ॥

विंशी ।

तन्न॑स्तु॒रीप॒मद्भुतं पुरु॒क्षु॒ त्वष्टा॑ सु॒वीर्य॑म् । रा॒य-

स्पोषं॒ विष्य॑तु॒ नाभि॑म॒स्मे ॥ २० ॥

उ० तनः तत् रायस्पोषम् नः अस्मभ्यमस्मदर्थम् । तुरीपं तूर्णमनुते तूर्णं चामोति । अद्भुतं महत् अभूतपूर्वम् । पुरुक्षु पुरुषु बहुषु यत्क्षियति निवसति तत्पुरुक्षु । त्वष्टा म० उषाश्च नक्ता रात्रिश्च उषासानक्ता । उषस उषासा- । देवः सुवीर्यं साधुवीर्यम् । रायस्पोषविषयान्येतानि चत्वारि देशो द्वन्द्वे । ते प्रसिद्धे उषासानक्ता अहोरात्रिदेव्यौ नोऽस्मा- । पदानि । विध्यतु । स्यतिरुपसृष्टो विमोचने । विमुञ्चतु । कमिमं यज्ञमवतां रक्षताम् । कीदृश्यौ ते । अस्याग्नेः योषणे । नाभिमस्मे राष्ट्रमध्यं प्रत्यस्मासु ॥ २० ॥

भायें । तथा दिव्ये दिवि भवे स्वर्गस्थे । कीदृशस्य । अग्नेः योनी । म० त्वष्टा देवः तं प्रसिद्धं रायो धनस्य पोषं पुष्टिमस्मे गार्हपत्यस्थाने स्थितस्येति शेषः । नकारः पादपूरणः । कीदृशं ! अस्माकं नाभिं प्रति विष्यतु विमुञ्चतु । नाभौ मुक्तमुत्स यज्ञम् । अध्वरम् 'ध्घृ कौटिल्ये' न ध्वरतीत्यध्वरस्तम् । अकु । पततीति भावः । 'षोऽन्तकर्मणि' 'ओतः श्यनि' ( पा० ७ । टिलं शास्त्रोक्तमित्यर्थः ॥ १७ ॥ ३ । ७१ ) इत्यकारलोपः । ' स्यतिरुपसृष्टो विमोचने' इति

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

यास्कः । कीदृशं रायस्पोषम् । नोऽस्माकं तुरीपम् तुरा वेगेन आप्नोति तुरीपं शीघ्रप्रापकम् । अद्भुतं महान्तम् । पुरुक्षु पुरुष बहुषु क्षियति निवसति पुरुक्षु 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १। ३९ ) इत्यमो लुक् । क्षियते रौणादिको डुप्रत्ययः । सुवीर्यं साधु वीर्यं सामर्थ्यं येन तम् । ईदृशं धनं देहीत्यर्थः ॥ २० ॥ एकविंशी ।

४८५

सिषक्ति सेचति । नियुतामभिश्रीः नियुतामभ्याश्रयणीयः । अथ यान्वायुः सिषक्ति ते नियुतोऽश्वा वायवेऽर्थाय । समनसः समनस्काः सन्तः वितस्थुः तान् विश्वा विश्वानि । इत् पादपूरणे । नरः मनुष्या ऋत्विग्यजमानाः स्वपत्यानि शोभनानामपत्यानां यानि कर्माणि तानि चक्रुः कुर्वन्ति । एतदुक्तं भवति । वाय्वश्वसंयोगे सति सर्वमिदं यज्ञादि

वन॑स्प॒तेऽव॑सृजा॒ ररा॑ण॒स्मना॑ दे॒वेषु॑ । अ॒ग्नि प्रवर्तते इति ॥ २३ ॥
ह॒व्य श॑मि॒ता सू॑दयाति ॥ २१ ॥

1

० वनस्पतेsa । हे वनस्पते, अवसृज । खङ्मुखयोर- वाचीनं निक्षिप । हवींषि रराणः । यद्वा 'रा दाने' ददानः । त्मना 'मन्त्रेष्वाड्यादेरात्मनः' इत्याकारलोपः । देवेषु विष यभूतेषु । कस्मात्त्वमेवमुच्यसेऽस्माभिरित्यत आह । यतः अग्निः शमिता शामित्रमिति तद्धितलोपः । हव्यं हविर्जातम् सूदयाति । 'घूद क्षरणे' संस्करोति । अतो हे वनस्पते, भवसृजेति संबन्धः ॥ २१ ॥

म० अग्निः शमिता हव्यं सूदयाति सूदयति संस्करोति यतः अतो हे वनस्पते, तत्संस्कृतं हव्यमवसृज खुङ्मुखतोऽवा - चीनां क्षिप । कीदृशस्त्वम् । त्मना आत्मना देवेषु रराणः । हविर्ददानः 'रा दाने' कानच् । मन्त्रेष्वाष्यादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इत्यालोपः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

म० अथैतं वायवे नियुत्वते शुक्लं तूपरमालभते इति

हुतस्य पशो: पीवोअन्ना रयिवृध इत्याद्याः षट् याज्यानु- वाक्याः । द्वे वायुदेवत्ये त्रिष्टुभौ वसिष्ठ दृष्टे । 'शुक्लो हि वायुः ' इति श्रुतेः । श्वतो वायुः यान्नियुतोश्वान् सिषक्ति सेवते ते नियुतः समनसः सममनस्काः सन्तो वायवेऽर्थाय वितस्थुर्वि - शेषेण तिष्ठन्ति । कीदृशान्नियुतः । पीवो अन्ना पीवः पुष्टमन्नं । येषां तान् । नकारलोपः 'प्रकृत्यान्तःपादम्' (पा० ६ । १ । ११५ ) इति पीवोअन्नानित्यत्र सन्ध्यभावः । तथा रयिवृधः रयिं धनं वर्धयन्ति तान् । कीदृशः श्वेतः । सुमेधा शोभना मेधा बुद्धिर्यस्य । नियुतामभिश्रीः अश्वानामाश्रयणीयः । एव- मश्वयोगे वायुना कृते नरो मनुष्या ऋत्विजः विश्वा इत् विश्वानि सर्वाण्येव स्वपत्यानि शोभनापत्यप्रापकाणि चक्रुः कर्माणीति शेषः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

रा॒ये नु य॑ ज॒ज्ञतू॒ रोद॑सी॒मे रा॒ये दे॒वी धि॒षणा॑ दे॒वम् । अध॑ वा॒युं नि॒युतः॑ सश्चत॒ स्वा उ॒त श्वे॒तं वसु॑धित निरे॒के ॥ २४ ॥

अग्ने॒ स्वाहा॑ कृणुहि जातवेद् इन्द्रा॑य ह॒व्यम् । धाति
विश्वे॑दे॒वा ह॒विरि॒दं जु॑षन्ताम् ॥ २२ ॥

उ०

अग्ने स्वाहा । हे जातवेदः, स्वाहा कृणुहि स्वाहा- कृतिं यज । इन्द्राय हव्यं ह॒विः । प्रयच्छेति शेषः । विश्वे देवाश्च इदं हविः जुषन्तां सेवन्ताम् ॥ २२ ॥

म० हे अग्ने, हे जातवेदः जातप्रज्ञान, हव्यमिन्द्राय स्वाहा कृणुहि स्वाहाकारेण प्रयच्छ । किंच विश्वेदेवा इदं हविर्जुषन्तां सेवन्ताम् ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

षक्ति

पीवो॑अन्ना ररि॒वृध॑ः सु॒मे॒धाः श्वेतः नि॒युता॑मभि॒श्रीः । ते वा॒यवे॒ सम॑नसो॒ वित॑स्थ॒र्विश्वे - नः स्वप॒त्यानि॑ च॒क्रुः ॥ २३ ॥

उ०

I

उ० राये नु । राये धनाय उदकलक्षणाय नु क्षिप्रम् यं वायुं जज्ञतुः जनयामासतुः रोदसी द्यावापृथिव्यौ इमे । अ- नयोर्द्यावापृथिव्योः संयोगेऽपि सति वायुमन्तरेण जगद्धारणं नोपपद्यत इति जनितवत्यौ द्यावापृथिव्यौ । यं वायुं च राये धनायोदकलक्षणाय । देवी धिषणा धियं बुद्धिं कर्म वा सनोति संभजते इति धिषणा वाक् मध्यस्थाना धाति धार- यति । देवं दानादिगुणयुक्तम् । अध अथेत्यर्थः । समनन्तर- मेव । तं वायुं नियुतः अश्वाः सश्वतः सरन्तः सेवन्तः स्वाः स्वकीयाः । उत अपिच श्वेतं वायुं वसुधितिं वसुनो धनस्यो- दकलक्षणस्य धारयितारम् । निरेके जनैराकीर्ण प्रदेशेऽवस्थितं वायुम् । नियुतः सश्चतः स्वा इत्यनुवर्तते ॥ २४॥

अथैनं वायवे नियुत्वते शुक्लं तूपरमालभत इत्यस्य म० इमे रोदसी द्यावापृथिव्यौ यं वायुं जज्ञतुः उत्पादया- पशोः 'पीवो अन्ना रयिवृधः' इत्याद्याः षट् याज्यानुवाक्या मासतुः नु क्षिप्रम् । किमर्थम् । राये धनायोदकरूपाय । धियं स्त्रिष्टुभो वायव्याः । तत्र च प्राजापत्यः पशुपुरोडाश इति सनोति ददाति धिषणा वाक् देवी देवं वायुं धाति धारयति । पठ्यते । तस्य आपो ह यत् द्वे प्राजापत्ये । यान् नियुतः । शपो लुक् । राये धनाय । रोदस्योः सद्भावेऽपि वायुं विना अश्वान् । पीवोअन्नान् पीवः पुष्टमन्नं येषामिति पीवोअन्नान् । जगद्धारणाशक्तेर्वायुरुत्पादितः । विषणेति ह्रस्वमार्षम् । अध रयिं धनं ये वर्धयन्ति ते रविवृधः । सुमेधाः कल्याणप्रज्ञानो अथ उत्पत्त्यनन्तरमेव उत निश्चितं स्वा नियुतो निजाश्वा वायुः । श्वेतः वायोर्वर्णवचनम् 'शुक्लो हि वायुः' इति श्रुतिः । वायुं सश्चतः सचन्ते सेवन्ते ' षच् सेवने' पुरुषव्यत्ययः । क्व ।

४८६

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

निरेके निर्गतः रेकः रेचनं रेकः शून्यता यस्मात् तादृशे बहु- जनाकीर्णे स्थाने । कीदृशं वायुम् । श्वेतं श्वेतवर्णम् । तथा वसु- धितिं वसुनो धनस्य धितिर्धारणं यत्र तं धनस्य धारयिता-

रम् ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

आपो॑ ह॒ बृ॑ह॒तीर्विश्व॒माय॒न्गर्भ॒ दधा॑ना ज॒नय॑ - न्तीर॒ग्निम् । ततो॑ दे॒वाना॒ाट् सम॑वर्त॒तासुरेकः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ २५ ॥

उ० आपो ह । 'आपो ह वा इदमग्रे सलिलमेवासीत् ' इत्येतद्राह्मणं निदानभूतमनयोः कण्डिकयोः । आपः । पुराकल्पद्योतको ह इति निपातः । यत् । बृहतीः बृहत्यः महत्यः । विश्वं सर्वम् आत्मत्वेन । आयन् प्रापुः । गर्भ हिरण्यगर्भलक्षणं दधानाः । जनयन्तीः जनयिष्यन्त्यः । अग्निम् अग्निरूपं हिरण्यगर्भम् । हिरण्यगर्भवचनो वा अग्नि- शब्दः । ततः गर्भात्संवत्सरोषितात् देवानां मध्ये समवर्तत समभवत् असुः प्राणात्मकः एकः देवानां । स हि लिङ्गशरीरः य इत्थंभूतो हिरण्यगर्भः । तस्मै कस्मै प्रजापतये हविषा विधेम हविर्दन इति विभक्तिव्यत्ययः ॥ २५ ॥

म० द्वे प्रजापतिदेवत्ये त्रिष्टुभौ हिरण्यगर्भदृष्टे प्रथमा द्व्यधिका । 'आपो ह वा इदमग्रे सलिलमेवास' ( ११ । १ । ६ । १ ) इति ब्राह्मणमेतयोः कण्डिकयोर्निदानभूतं बोध्यम् । ह प्रसिद्धौ । यत् यदा पुरा आपो जलानि विश्वमायन् प्रापुः । कीदृश्य आपः । बृहतीः बृहत्यो महत्यः बहुलाः । तथा गर्भ हिरण्यगर्भलक्षणं दधानाः धारयन्त्यः । अतएवाभिं जनयन्तीः अग्निरूपं हिरण्यगर्भं जनयन्त्यः उत्पादयिष्यन्त्यः । ततो गर्भात्संवत्सरोषितात् देवानामसुः प्राणरूप आत्मा लिङ्गशरीर रूपो हिरण्यगर्भः समवर्तत उदपद्यत । कस्मै प्रजापतिरूपाय देवाय हिरण्यगर्भाय हविषा विधेम हविर्दद्मः । विभक्तिव्यत्ययः विधतिर्दानार्थः ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

यश्चि॒दापो॑ महि॒ना प॒र्य॑प॑श्य॒द्दक्षं दधा॑ना ज॒नय॑- न्तीर्य॒ज्ञम् । यो दे॒वेष्वधि॑ि दे॒व एक आसीत्कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ २६ ॥

उ० यश्चित् । योऽपि देवः अन्तर्यामी । आपः अपः इति

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७]

कीदृशीः । दक्षं कुशलं प्रजापतिं दधानाः । यज्ञं जनयन्तीः ।
यज्ञशब्देन यज्ञकर्त्री प्रजा उच्यते । सृष्टिकर्त्रीरित्यर्थः । यश्च
देवेष्वधि अधिकः एको मुख्यो देव आसीत् । तस्मै देवाय
हविर्दद्मः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

प्र याभि॒र्यासि॑ दा॒श्वास॒मच्छ नि॒युद्भर्वाय- । न वि॒ष्टर्थे दुरो॒णे । नि नो॑ र॒यि् सु॒भोज॑सं यु॒वस्व॒ वी॒रं गव्य॒मश्व्यं॑ च॒ राध॑ः ॥ २७ ॥

उ० प्रयाहि प्रयास याभिर्नियुद्भिः । नियुच्छब्द उभय- लिङ्गः स्त्रियां पुंसि च । दाश्वांसं यजमानं 'अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः' । हवींषि दत्तवन्तं यजमानमभि । हे वायो, इष्ट्ये यागाय एषणाय वा । दुरोणे यज्ञगृहे वर्तमानं यज- मानम् । ताभिर्नियुद्भिरागत्य । नो रयिं सुभोजसं युवस्व । निपूर्वो यौतिर्दानार्थः । नियुवस्व देहि नोऽस्मभ्यं रयिं धनम् । किंभूतम् । सुभोजसम् साधु भुज्यत इति सुभोजाः तं सुभोजसम् । किंच । वीरं पुत्रम् गव्यं च राधः अश्व्यं व राधो धनम् नियुवस्व इति ॥ २७ ॥

म० द्वे वायुदेवत्ये त्रिष्टुभौ वसिष्ठदृष्टे । हे वायो, त्वं याभि- नियुद्भिरश्वाभिः कृत्वा इष्टये यागाय दुरोणे यज्ञगृहे वर्तमानं दाश्वांसं हविर्दत्तवन्तं यजमानमच्छ अभिमुखं प्रयासि गच्छसि । 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इति संहितायामच्छा इति दीर्घः । 'व्यवहिताश्व' ( पा० १।४ । ८२ ) इति प्रण- यासीत्यस्य व्यवधानम् । ताभिर्नियुद्भिरागत्य नोऽस्मभ्यं रयिं धनं नियुवस्व देहि । नियौतिर्दानार्थः व्यत्ययेन शप्रत्ययः । कीदृशं रयिम् । सुभोजसं सुष्ठु भुज्यत इति सुभोजास्तम् । भुजेरसुन्प्रत्ययः । किंच वीरं पुत्रं गव्यं गोसंबन्धि अश्वमश्व- संबन्धि गोऽश्वरूपं राधः धनं च नियुवस्व ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

आ नो॑ नि॒युद्भः श॒तिनी॑भिरध्व॒र स॑ह॒स्रिणी - भि॒रुप॑याहि य॒ज्ञम् । वायो॑ अ॒स्मिन्सव॑ने मादयस्व यूयं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒ः सदा॑ नः ॥ २८ ॥

उ० आ नः । आ उपयाहि नः अस्माकम् अध्वरं यज्ञम् । नियुद्भिः अश्वैः । शतिनीभिः शतानि विद्यन्ते यासु ताः शतिन्यः ताभिः शतिनीभिः सहस्रिणीभिश्च । एतदुक्तं भवति । बहूनामपि वाहनानां वयं तर्पयितुं क्षमाः । पुत्य विभक्तिव्यत्ययः । महिना महाभाग्येन । पर्यपश्यत् परितोच हे वायो, अस्मिन्सवने तृतीयसवने मादयस्व तृप्यस्व । इदानीमृत्विजः पादेनाह । यूयं पात पालयत स्वस्तिभि: अविनाशैः सदा नः अस्मान् ॥ २८ ॥

दृष्टवान् । दक्षं प्रजापतिं दधानाः जनयन्तीः यज्ञं सृष्टियज्ञं यश्व देवेष्वपि अधिदेवः एक आसीत् तस्मै कस्मै प्रजापतये हविषा विधेम हविर्दन इति विभक्तिव्यत्ययः ॥ २६ ॥

।

म० चिदप्यर्थः । यो देवोऽन्तर्यामी महिना महिना आपः । । विभक्तिव्यत्ययः । अपः पूर्वोक्ताः पर्यपश्यत् सर्वतो ददर्श ।

म० हे वायो, नियुद्भिरश्वाभिः नोऽस्माकमध्वरं यज्ञमुप- याहि । कीदृशीभिः । शतिनीभिः सहस्रिणीभिः शतं सहस्रं च संख्या यासां ताभिः वयं बहुवाहनतर्पणे शक्ता इति भावः ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

एत्य चास्मिन् सवने तृतीये मादयस्व तृप्यस्व । अथ पादेन ऋत्विज आह । हे ऋत्विजः, स्वस्तिभिः कल्याणैर्यूयं नोऽस्मान्

पात रक्षत ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

एकत्रिंशी ।

४८७

वा॒युर॑मे॒गा य॑ज्ञ॒प्रीः सा॒कं ग॒न्मन॑सा य॒ज्ञम् ।
शिवो नियुद्भिः शिवाभिः ॥ ३१ ॥

उ० वायुरग्रेगाः । वायुः अग्रेगमनशीलः यज्ञप्रीः यज्ञेन

नि॒युत्वा॑न्वाय॒वाग॑ह्म॒यधि॑ शु॒क्रो अंयामि ते । प्रीयत इति यज्ञप्रीः । साकं गच्छ गच्छति मनसा यज्ञम् ।

गन्ता॑सि सु॒न्व॒तो गृ॒हम् ॥ २९॥

यो ह्यादरेण विस्मित आगच्छति स मनसा सहागतो भवति । कथंभूतः । शिवः शान्तः नियुद्भिः अश्वाभिः शिवाभिरेव ॥ ३१॥

उ० नियुत्वान्वायो । पट् वायव्या याज्यानुवाक्याः । । तत्र वायो शुक्रो इत्यनुष्टुप् । एकया चेति त्रिष्टुप् । गाय- म० द्वे गायत्र्यौ । वायुः शिवाभिः कल्याणरूपाभिः नियु- योऽन्याश्चतस्रः । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते । यतो । द्भिरश्वाभिः कृत्वा मनसा साकं चित्तेन सह सादरं यज्ञं गन् गन्ता गमनशीलः । तृन्नन्तोयं गन्ता उदात्तः । तद्धर्मा गच्छतु । कीदृशः । अग्रेगाः अग्रे गच्छतीत्यग्रेगाः 'विड्वनोरनु- वा तत्साधुकारी वा एते हि तृनोऽर्थाः । असि । सुन्वतः । नासिकस्यात् ' ( पा० ६ । ४ । ४१ ) इत्याकारः । यज्ञप्रीः अभिषवं कुर्वतः यजमानस्य गृहान्प्रति । अतो ब्रवीमि । । यज्ञेन प्रीयते तुष्यतीति यज्ञप्रीः । शिवः कल्याणकरः ॥ ३१ ॥ नियुत्वान् नियुगुणको भूत्वा हे वायो, आगहि आगच्छ । अयंच शुक्रो ग्रहः अयामि आगच्छत्विति लकारपुरुषव्य- त्ययः । ते त्वांप्रति । त्वमेव हि शुक्रादीनां ग्रहाणां स्थान- मित्यभिप्रायः ॥ २९ ॥

म० षड़चो वायुदेवत्याः वायव्येष्टकापशुपक्षे वपादीनां याज्यानुवाक्यत्वेन नियुक्ताः । आद्या गायत्री गृत्समददृष्टा । । हे वायो, यतः सुन्वतो यजमानस्य गृहं प्रति त्वं गन्ता गमन- शीलोऽसि । तृन्नन्त आद्युदात्तत्वात् । अतो नियुत्वानश्वावा- न्सन् आगहि आगच्छ । शपो लुक् । अयं शुक्रो ग्रहः ते त्वां प्रति अयामि आगच्छतु प्राप्नोतु । लकारपुरुषव्यत्ययः । शुक्रा- दिग्रहाणां पात्रं त्वमेवेति भावः ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

वायो॑ शु॒क्रो अ॑यामि ते॒ मध्वो॒ अत्र॒ वि॑ष्टषु । आया॑हि॒ सोम॑पीतये स्पा॒र्हो दे॑व नि॒युत्व॑ता ॥ ३० ॥ उ० वायो शुक्रः । हे वायो, शुक्रो ग्रहः अयामि स्वयमेवागच्छतु ते त्वांप्रति । कथंभूतः । मध्वो अग्रम् रसस्य सारभूतः दिविष्टिषु यज्ञेष्वित्यर्थः । त्वं च आयाहि सोमपीतये सोमपानाय । यतः स्पार्हः स्पृहणीयः हे देव । नियुत्वता नियुच्छन्दवता मन्त्रेण स्तूयसे ॥ ३० ॥

।

द्वात्रिंशी ।

वाय॒ ये ते॑ सह॒स्रिणो॒ रथा॑स॒स्तेभि॒राग॑हि ।
नि॒युत्व॒न्सोम॑पीतये ॥ ३२ ॥

उ० वायो ये । हे वायो, ये ते तव । सहस्रिणः सहस्र- संख्याभिर्युक्ताः । रथासः रथा एव रथासः । तेभिः तैः आगहि आगच्छ । नियुत्वान्भूत्वा सोमपीतये सोमपानाय ॥ ३२ ॥

म० हे वायो, ये ते तव सहस्रिणः सहस्रसंख्याका रथासः
रथाः तेभिस्तैः रथैः आगहि आगच्छ । किमर्थं । सोमपानाय ।
कीदृशस्त्वम् । नियुत्वान् अश्वायुक्तः । नियुतो वायोरिति निघ-
ण्टुक्तेः ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

एक॑या च द॒शभि॑श्च स्वभूते॒ द्वाभ्या॑मि॒ष्टये॑ विश॒ती च॑ । ति॒सृभि॑श्च॒ वह॑से त्रि॒श च नि॒युद्भर्वायवि॒ह ता विमु॑ञ्च ॥ ३३ ॥

उ० एकया च एकस्यां वायव्यायामृचि पात्राणि विमु- च्यन्ते । हे वायो, स्वभूते स्वकीया भूतिर्यस्य जगत्सर्वं स स्वभूतिः । यानि पात्राणि वहसे दृष्टये देवयज्यायै । एकया च नियुता दशभिश्च नियुद्भिः द्वाभ्यां च नियुच्याम् । विंशती च । विंशतिशब्दस्य पूर्वसवर्णदीर्घ आदेशः । विंशत्या च नियुद्भिः । तिसृभिश्व त्रिंशता च नियुद्भिरेव ।

म० अनुष्टुप् पुरुमीढाजमीढदृष्टा । हे वायो, शुक्रो ग्रहः त्वामयामि आगच्छतु । कीदृशः शुक्रः । दिविष्टिषु मध्वः अग्रं । ता तानि पात्राणि इह विमुञ्च ॥ ३३ ॥ द्यौरिष्यते प्रार्थ्यते याभिस्ता दिविष्टयो यज्ञाः ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्युक्तेः मध्वः मधुनो रसस्यायं सारभूतः । यज्ञ रसेषु शुक्रो ग्रहः सारभूत इत्यर्थः । किंच हे देव वायो, नियुत्वता अश्वावता रथेन आयाहि आगच्छ । किमर्थम् । सोमपीतये सोमपानाय । कीदृशस्त्वम् । स्पार्हः स्पृहायोग्यः जयमानादिभिः स्पृहणीयः ॥ ३० ॥

म० त्रिष्टुप् अनयच पात्राणि मुच्यन्ते । खा निजा भूतिः समृद्धिर्जगद्रूपा यस्य स स्वभूतिः हे स्वभूते, हे वायो, एकया दशभिः द्वाभ्यां विंशती विंशत्या पूर्वसवर्णः । तिसृभिः त्रिंशता च नियुद्भिः अश्वाभिः कृत्वा । इष्टये यज्ञाय त्वं यानि पात्राणि वहसे ता तानि पात्राणि इह यज्ञे विमुञ्च । पञ्च चकाराः समुच्चयार्थाः ॥ ३३ ॥

४८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७ ]

चतुस्त्रिंशी ।

तव॑ वावृतस्पते॒ त्वष्टु॑र्जामातरद्भुत । अवाएं
स्यावृणीमहे ॥ ३४ ॥

।

उ० तव वायो । हे वायो, ऋतस्पते सत्यपालक यज्ञवचन ऋतशब्दः । सत्यपते । त्वष्टुरादित्यस्य जामातः, स ह्यादित्यादप आदाय गर्भयति ततो विप्रुषो जायन्ते अतो । वायुर्जामाता त्वष्टुः । अद्भुत अभूतपूर्व । तव संबन्धीनि अवांसि अन्नानि । आवृणीमहे आयाचामः ॥ ३४ ॥

षटूत्रिंशी ।

न त्वावाँ २ ॥ अन्यो दिव्यो न न पार्थि॑वो॒ न जातो न ज॑निष्यते । अ॒श्वायन्तो॑ मघवन्निन्द् वा॒जिनो॑ ग॒व्यन्त॑स्त्वा हवामहे ॥ ३६॥

उ० न त्वावान् । येन त्वावान् स्वत्सदृशः अन्यः दिव्यः दिविभवः नच पार्थिवः अस्तीति शेषः । नच जातः नच जनिष्यते उत्पत्स्यति । अतः अश्वायन्तः अश्वान्कामयमानाः हे मघवन् धनवन् इन्द्र, वाजिनः वाजोऽन्नम् तद्येषामस्ति म० गायत्री व्यश्वदृष्टा । हे वायो, हे ऋतस्पते सत्यस्य ते वाजिनः हविषा संयुक्ताः सन्तः । गव्यन्तः गाः कामय- पालक, ऋतस्य पतौ परे सुडागमः । हे त्वष्टुर्जामातः, आदि-मानाः । त्वां हवामहे आह्वयामः ॥ ३६॥ त्यादप आदाय वायुर्गर्भयति ततो दृष्टिर्भवतीति वायुरादि- त्यस्य जामाता । हे अद्भुत आश्चर्यरूप, तवावांसि अन्नानि वयमावृणीमहे प्रार्थयामः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

अ॒भि त्वा॑ शूर नोनु॒मोऽर्दुग्धा इव धे॒नवः॑ । ईशा॒नम॒स्य जग॑तः स्व॒र्दृश॒मीशा॑न॒मिन्द्र त॒स्थुष॑ः ॥ ३५॥ उ० अभि त्वा 'रथन्तरं दक्षिणे पक्षे' इति श्रुतिः । नान्योध्वयगयेदिति यतोऽत एषां साम्नां योनयः पठ्यन्ते । तत्रेन्द्रप्रगाथो रथन्तरस्य योनिः । तत्र प्रथमा बृहती द्वितीया सतोबृहती । अभित्वा शूर नोनुमः आभिमुख्येन त्वां हे शूर, नोनुमः नमामः । कथमिव । अदुग्धा इव धेनवः । नमन्ति एवं त्वां प्रति

म०

हे मघवन् धनवन्, हे इन्द्र, दिवि भवो दिव्यः पार्थिवः पृथिवीभवश्च त्वावान् त्वत्सदृशोऽन्यो नास्तीति शेषः । न च जातः न जनिष्यते उत्पत्स्यते । त्वत्सदृशोऽस्तीति त्वावान् । सादृश्यार्थे वतुप्रत्ययः । अतो वयं त्वा त्वां हवामहे । कीदृशा वयम् । अश्वायन्तः अश्वान् कामयमानाः 'अश्वाघस्यात्' ( पा० ७ । ४ । ३७ ) इति क्यचि आत्वम् । ततः शतृप्र- त्ययः । वाजिनोऽन्नवन्तः हविर्युताः । गव्यन्तः गा इच्छन्तीति गव्यन्तः गोकामाः । गवाश्वान्देहीत्यर्थः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

त्वामिद्धि हवा॑महे सा॒तौ वाज॑स्य॒ का॒रव॑ः । त्वां
वृ॒त्रेष्विन्द्र सत्प॑ति॒ नर॒स्त्वां काष्ठास्वर्व॑तः ॥ ३७ ॥

हविर्भिः स्तोत्रैः शस्त्रैश्चाभिमुख्येन नमामः । यद्वा 'णु स्तुतौ' । उ० त्वामित् । बृहतो योनिः देवतादितुल्यम् । इच्छब्द अयमत्र धातुः शब्दसारूप्यात् । अभिनोनुमः अभिष्टुमः एवार्थे हिर्निरर्थकः । त्वामेव हवामहे आह्वयामः । सातौ त्वां कृतकृत्याः सन्तः स्तुतस्तोत्राः कृतशस्त्रा उद्यतहविष्काः । वाजस्य सातिर्लाभः । लाभे अन्नस्य विषयभूते । अपिच कथमिव । अदुग्धा इव धेनवः । यथा अदुग्धा अकृतकृत्या कारवः कर्तारः स्तोमानां वयम् त्वामेव च वृत्रेषु शत्रुषु धेनवः वत्समभितुष्टुवुः एवम् । कथंभूतं त्वामभिनोनुमः । । हन्तव्येषु हे इन्द्र, सत्पतिं सतां पालयितारम् श्रुतिस्मृति- ईशानमस्य जगतः जङ्गमस्य । स्वर्डशम् स्वः पश्यतीति । विहितानुष्ठातारो निषिद्धकर्मपरित्यागिनः सन्तः तत्पतिम् । स्वर्हकू तं स्वर्डशम् । यद्वा स्वरादित्यः तद्वत् यो दृश्यते स नरः मनुष्याः आह्वयन्ति । त्वामेव काष्ठासु जेतव्यासु भवतः स्वर्द्दक् तं स्वर्द्दशम् । ईशानं च हे इन्द्र, तस्थुषः स्थितवतः । अश्ववतः रथिनो वा आह्वयन्ति । नहि त्वते पुरुषाणां स्थावरस्येत्यर्थः ॥ ३५ ॥ किंचित्सिध्यतीत्यभिप्रायः ॥ ३७ ॥

म० बृहतीसतो बृहतीद्वयं प्रगाथं वसिष्टदृष्टमिन्द्रदेवत्यम् । 'रथन्तरं दक्षिणे पक्षे' इति श्रुतेः । 'नान्योऽध्वर्योर्गायेत्' इत्य- ध्वर्योर्गानं विहितम् । अतः साम्नां योनय ऋचः पठ्यन्ते । तत्रैन्द्रः प्रगाथो रथन्तरस्य योनिः । हे शूर इन्द्र, वयं त्वा त्वामभिनोनुमः आभिमुख्येनात्यन्तं स्तुमः ' नु स्तुतौ' यङ् - लुगन्तम् । तत्र दृष्टान्तः । अदुग्धाः धेनवः इव यथा अदुग्धा गावो वत्सान्स्तुवन्ति । कीदृशं त्वाम् । जगतो जङ्गमस्येशानं प्रभुम् । स्वर्दृशं स्वः पश्यतीति वक् तम् । यद्वा खः आदित्य इव दृश्यते स्वर्दृक् तस्थुषः स्थावरस्य ईशानम् । विश्वनियन्तार- : मित्यर्थः ॥ ३५ ॥

म० ऋग्वयमैन्द्रः प्रगाथः शम्युदृष्टः वृहत्सानो योनिः अध्वर्युर्गानस्योक्तेः । आया बृहती द्वितीया सतोबृहती 'बृह- दुत्तरे पक्षे' इति श्रुतेः । हे इन्द्र, कारवः कर्तारः यज्ञानाम् नरः । ऋलिजो वयं त्वामेव हवामहे आह्वयामः । इत् एवार्थे हि निश्चये । किंनिमित्तम् । वाजस्यान्नस्य सातौ लाभनिमित्तम् । वृत्रेषु शत्रुषु शत्रुघातनिमित्तम् । काष्टासु दिक्षु दिग्विजय नि मि- त्तम् । कीदृशं त्वाम् । सत्पतिं सतां पालयितारम् । श्रुतिस्मृत्यु- काचाररता निषिद्धत्यागिनः सन्तः कथ्यन्ते । तथा अतः अश्वप्राप्तिनिमित्तं च । विभक्तिव्यत्ययः । त्वांशब्दावृत्तिराद- रा ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

स त्वं न॑श्चित्र॒ वज्रहस्त धृष्णुया म॒हः स्त॑वा॒नो अ॑द्रिवः । गामश्वं॑ र॒थ्य॒मिन्द्र॒ संकर स॒त्रा वाज॑ जिग्यु ॥ ३८ ॥

४८९

वृत् तया वृता वर्णमानया शचिष्ठया अतिशयेन शची शचिष्ठा तया अतिशयवल्या यागक्रिययास्माकं सखा भवति । शचीत कर्मनाम तत इष्टप्रत्ययः । कीदृश इन्द्रः । चित्रः विचित्रः

पूज्यो वा । सदावृधः सदा वर्धत इति सदावृधः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । सदा वर्धमानः । ऊती तृतीयैकवचनस्य 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति पूर्वसवर्णः । अभुवत् ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ ) इति तिप इलोपः शपरछान्दसे ङित्त्वे

चत्वारिंशी ।

उ० स त्वम् । सः त्वं नः अस्मभ्यम् हे चित्र चाय - नीय, हे वज्रहस्त, धृष्णुया प्रसहनेन महः महत्वेन च स्तवानः स्तूयमान इति विकरणव्यत्ययः । हे अद्रिवः अद्रिवन्, अद्विसारमयं वज्रं तद्यस्यास्तीति संबोध्यते अद्रिव । धातोरुवङ्ङादेशः ॥ ३९ ॥ इति । गाम् अश्वं च रथ्यं रथे साधुम् हे इन्द्र, संकिर 1 संकिरतिर्दानातिशये । अनेकदेशप्रकीर्ण देहि । कथमिव । सत्रा वाजं न जिग्युषे । नकार उपमार्थीयः । यथा जिग्युषे विजितवते । अश्वाय हस्तिने वा । सा श्राणसहितम् वाजं यवसम् । सस्नेहमपरिमितं संकिरेयुर्दद्युः एवमस्मभ्यं देहि ॥ ३८ ॥

म० हे चित्र आश्चर्यकारिन्, हे वज्रहस्त, वज्रं हस्ते यस्य, हे अद्रिवः अद्रयोऽजेयत्वेन सन्तीत्यद्विवान् तत्संबुद्धिः 'मतुवसोः' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुवम् । हे इन्द्र, स त्वं नोऽस्मभ्यं गामश्वं च संकिर देहि । संपूर्वः किरतिर्दानार्थः । कीदृशमश्वम् । रथ्यं रथे साधुं रथवहनसमर्थम् । कीदृशस्त्वम् । धृष्णुया प्रागल्भ्येन महः महसा तेजसा च स्तवानः स्तूय- मानः । धृषेः क्रुः ततो विभक्तेर्यादेशः । धृष्णुना धृष्णुलेन भावप्रधानो निर्देशः । महः विभक्तिलोपः । स्तवान इत्यत्र विकरणव्यत्ययः । कथमिव । वाजंन वाजमिव । न इवार्थे । यथा जिग्युषे जितवतेऽश्वाय हस्तिने वा यथा सत्रा त्राणं त्रा रक्ष- णम् तत्सहितं वाजमन्नं यवं यथा ददति तथास्मभ्यं देहि ॥ ३८ ॥ एकोनचत्वारिंशी ।

कर्या नश्चि॒त्र आयु॑वदू॒ती स॒दावृ॑ध॒ सखा॑ कय॒ शचि॑ष्ठयाऽवृता ॥ ३९ ॥

उ० कया नः । वामदेव्यस्य योनिः तिस्र ऐन्द्यो गायत्र्यः अन्त्यपादो नित् । कया नश्चित्र आभुवदूती कया पुनः ऊती ऊत्या केन पुनरवनेन तर्पणेन । नः अस्माकम् चित्रः चायनीयः इन्द्रः । आभुवत् भूयात् । आकासह संबध्यते । सदावृधः सदाकालं वर्धयिता । सखा च कया च नाम शचिष्ठया । शचीति कर्मनाम मतुब्लोपः । अतिश येन कर्मवत्या अवृता कर्मणा सदावृधः सखा भूयादिति वर्तते ॥ ३९ ॥

।

।

।

कस्त्वां स॒त्यो मर्दानां महि॑ष्ठो भत्स॒द॒न्ध॑सः ।
ढा चि॑दारुजे॒ वसु॑ ॥ ४० ॥

I

उ० कस्त्वा को नाम त्वाम् मत्सत् सादयति । सत्यः अवितथः । मदानां मध्ये मंहिष्ठ अतिशयेन मदजनकः । अन्धसः सोमस्य स्वभूतोंऽशः । येन मत्तः सन् त्वम् । दृढा चित् दृढान्यप्यसुरवृन्दानि । आरुजे आरुजसि चूर्णयसि वसु च ददासीति शेषः । यद्वा दृढान्यपि सुवर्णप्रभृतीनि चिरकालस्थायीनि वसूनि आरुजसि चूर्णयसि दानाय ॥ ४० ॥ म० हे इन्द्र, अन्धसोऽन्नस्य सोमरूपस्य कः अंशः त्वा त्वां मत्सत् माद्यति मत्तं करोति 'मदी हर्षे' 'लेटोऽडाटो' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इयडागमः ' सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) सिप्प्रत्ययः तिप इलोपः । कीदृशः । मदानां मंहिष्ठः मदयन्ति तानि मदानि पचाद्यच् मदजनकानि हवींषि तेषां मध्ये मंहिष्ठः श्रेष्ठः अत्यन्तमदजनकः 'मंहि कान्तौ ' चुरादिः मंहयति द्योतते मंही अत्यन्तं मंही मंहिष्ठः । यद्वा 'महि वृद्धौ' भ्वादिः । मंहते वर्धते मंही अत्यन्तं मंही मंहिष्ठः । येनांशेन मत्तः सन् दृढन्चित् दृढान्यपि वसु वसूनि धनानि कनकादीनि त्वमारुजे 'रुजो भङ्ग' पुरुषपदव्यत्ययः । आरुजसि चूर्णयसि दातुं भनक्षि । भङ्क्त्वा भक्त्वा ददासीत्यर्थः ॥ ४० ॥ एकचत्वारिंशी ।

अ॒भी पु ण॒ सखा॑नामवि॒ता ज॑रि॒तॄणाम् । श॒तं
भ॑वस्तर्थे ॥ ४१ ॥

उ० अभी पु णः आभिमुख्येन सुब्रु च नः अस्माकं सखीनाम् अविता पालयिता । जरितॄणां स्तोतॄणां च अस्माकं पालयिता । किंच । शतं भवासि शतधा भवसि । हे इन्द्र, ऊतये अवनाय रक्षणाय । प्रकृतत्वादस्माकमेव सखीनां जरितॄणां च ॥ ४१ ॥

म० तिस्रो गायत्र्य इन्द्रदेवत्या वामदेवदृष्टाः वामदेव्य- साम्नो योनिः 'वामदेव्यमात्मन्' इति श्रुतेः अन्त्या पादनिवृत् म० हे इन्द्र, लमूतयेऽवनाय पालनाय सु सुष्ठु सम्यक् सप्ताक्षरत्रिपादा । पूर्वर्चः इन्द्रपदमनुषञ्जनीयम् । इन्द्रः कया अभि आभिमुख्येन शतं भवासि भवसि । आडागमः । शतशब्दो ऊती ऊल्या अवनेन तर्पणेन प्रीणनेन वा नोऽस्माकं सखा । बहुवाची । बहुरूपो भवसि । पालनाय नानारूपाणि दधासीत्यर्थः । सहायः आभुवत् आभिमुख्येन भवति । तथा वृता वर्तत इति । कीदृशस्त्वम् । सखीनां मित्राणां जरितॄणां स्तोतॄणां नोऽस्माक -

६२ य० उ०

४९०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तविंशोऽध्यायः २७]

एकया

मृत्विजामविता पालयिता । संहितायामभीत्यस्य दीर्घः । 'सुजः ' उ० पाहि नः गोपाय नः अस्मान् । हे अग्ने, ( पा० ८ । ३ । १०७ ) सुशब्दस्य षत्वम् । 'नश्च धातु- । गिरा ऋग्लक्षणया । पाद्युत गोपाय च । द्वितीयया द्वाभ्यां स्थोरुषुभ्यः' ( पा० ८ । ४ । २७ ) इति घुशब्दात् परस्य गीर्भ्यामृग्यजुर्लक्षणाभ्याम् । पाहि च गीर्भिः तिसृभिः स्तु- नः इत्यस्य णत्वम् ॥ ४१ ॥ तिभिः । हे ऊर्जामन्नानां पते, पाहि च चतसृभिः गीर्भिः । ऋगाद्यास्तिस्रः गद्यपद्यकाव्यलक्षणा चतुर्थी गीः । हे वसो वासयितः ॥ ४३ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

य॒ज्ञाय॑ज्ञा वो अ॒ग्नये॑ गरा गरा च दक्ष॑से । प्र प्र॑ व॒यम॒मृते॑ जा॒तवे॑द॒सं प्रि॒यं मि॒त्रं न श॑सि - षम् ॥ ४२ ॥

म०

दृष्टा । हे अ, हे ऊर्जा पते अन्नानां पालक, हे वसो वासयितः, यद्वा लुप्तमत्वर्थं द्रष्टव्यम् । हे वसो वसुमन् धनवन्, एकया गिरा इति पदस्यानुषङ्गः एकया गिरा ऋग्लक्ष - उ० यज्ञा यज्ञा वः आग्नेयख्यचः । तत्र द्वे बृहत्यौ तृतीया गया तृतीयानिर्देशात् स्तुतः सन्नितिवाक्यशेषः । नोऽस्मान् सतोबृहती । यज्ञायज्ञस्य साम्नो योनिः । यज्ञेयज्ञे इति । पाहि रक्ष । उत अपिच द्वितीयया यजुर्लक्षणया स्तुतः सन् सप्तम्येकवचनस्य आ आदेशः वीप्सायाम् । वः इति यज- । पाहि । तिसृभिर्गीर्भिः ऋग्यजुः सामलक्षणाभिः स्तुतो नः मानविषयं युष्मदर्थम् । अग्नये अग्निमिति विभक्तिव्यत्ययः पाहि । चतसृभिः ऋग्यजुःसामनिगदलक्षणाभिः स्तुतो नः पाहि । वाक्यसंबन्धात् । गिरा गिरा च । तया तया च गिरा वाचा गद्यपद्य काव्यादिरूपा चतुर्थी गीः ॥ ४३ ॥ स्तुतिलक्षणया दक्षसे । दक्षसमिति सन्नतिः । दक्षवन्त- मुत्साहवन्तम् । अग्निविशेषणं चैतत् । प्र प्र ' प्रसमुपोदः पादपूरणम्' इत्यभ्यासः। शंसिषेत्याख्यातेन संबन्धः । प्रशं- सिषं वयम् अहमिति वचनव्यत्ययः । अमृतममरणधर्मा- णम् । जातवेदसं जातप्रज्ञानम् । प्रियं मित्रं न मित्रमेव । अथ वाक्यार्थवशा सदानुपूर्वी । अहं यज्ञे यज्ञे वः युष्मदर्थे अग्निं दक्षवन्तं तयातया च स्तुत्या प्रशंसिषम् अमृतं जात- वेदसं प्रियं मित्रमिव ॥ ४२ ॥

।

चतुश्चत्वारिंशी ।

ऊ॒र्जो नपा॑त॒ स हि॒नाऽयम॑स्मा॒युर्दाश॑म ह॒व्यद-
तये । भुव॒द्वाजैष्ववि॒ता भुव॑नु॒ध उत त्राता तनू-
।
नम् ॥ ४४ ॥

उ०

ऊर्जो नपातम् । स त्वं हे अध्वर्यो, ऊर्जी नपातम् ऊर्जशब्देनाप उच्यन्ते । ताभ्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते तेभ्य एष जायते इत्यपां पौत्रोऽग्निः । तम् । हिन तर्पय । म० तृचः प्रगाथः आग्नेयः शंयुदृष्टः यज्ञायज्ञियस्य सानो अयम् अस्मयुः । अयं हि अग्निः अस्मान्कामयते । अतो योनिः । 'यज्ञायज्ञियं पुच्छम्' इति श्रुतेः । द्वे बृहत्यैौ । तृतीया वयं च । दाशेम संकल्पं कुर्याम । हव्यदातये हविषो सतोबृहती । यज्ञायज्ञ वीप्सायां द्विलम् । सप्तम्येकवचनस्या- दानाय । भुवद्वाजेष्वविता यतोऽयम् वाजेष्वन्नेषु विषय- कारः । व इति द्वितीयाबहुवचनमेकवचनार्थे यजमानविषयं भूतेषु अविता गोप्ता । भुवत् भवति । भुवद्वृधे वर्ध- वा । अग्नये चतुर्थ्येकवचनं द्वितीयैकवचनार्थे । गिरागिरा नाय च भवति । उत अपिच । त्राता तनूनां शरीराणाम् । वीप्सायां द्वित्वम् । चः पादपूरणः । दक्षसे । चतुर्थी द्वितीयार्थे । । बहुवचनोपदेशाद्भार्यादिशरीरग्रहणम् । यत एवम् अतः 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' ( पा० ८ । १ । ६ ) इति द्विलम् । ऊर्जो नपातं हिन इति संबन्धः । एवमदूरविप्रकर्षेण तस्य च शंसिषमिति क्रियया संबन्धः । वयमिति प्रथमाबहुव- विषममन्त्रा व्याख्येयाः ॥ ४४ ॥ चनमेकवचनार्थे । तथा चैवं योजना । यज्ञे यज्ञेऽनेक यज्ञेषु गिरागिराऽन्ययान्यया स्तुल्या वः त्वाम् । यद्वा वो युष्मा - कमर्थे अग्निं प्रशंसिषं स्तौमि । 'शंस स्तुतौ' लुइ अडभाव आर्षः । कीदृशमग्निं । दक्षसम् दक्षतेरुत्साहार्थस्य धातोरमुन्द्र- त्ययः । दक्षते उत्सहते दक्षाः तम् उत्साहिनम् । यद्वा दक्ष इति बलनाम अन्तनतिमत्वर्थ द्रष्टव्यम् । दक्षसं बलवन्तम् । अमृतममरणधर्माणम् । जातवेदसम् जातं वेदो ज्ञानं धनं वा यस्मात्तम् । प्रियं प्रीतिजनकम् । नशब्द उपरिष्टादुपचारादुप । मार्थीयः । मित्रं न मित्रमिव यथा कश्चित्प्रियं मित्रं स्तौति तद्वदमिं स्तुमह इत्याशास्महे ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

पा॒हि नो॑ अन॒ एक॑या पा॒ह्युत द्वि॒तीय॑या । पा॒हि
गीर्भस्त॒सृभि॑रूर्जी पते पाहि च॑त॒सृभि॑र्वसो ॥ ४३ ॥

म० यजमानोऽध्वर्यु प्रार्थयते । हे अध्वर्यो, ऊर्जो नपात- मपां पौत्रमसि लं हिन हिनु तर्पय ' हि गतौ वृद्धौ च ' खादिः लोट् उलोपश्छान्दसः । उक्शब्देनाप उच्यन्ते । अद्भ्यो वृक्षा जायन्ते तेभ्योऽग्निरित्यपां पौत्रोऽग्निः । यतोऽयमग्निरस्मयुः अम्मानिच्छति अस्मयुः 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्युप्रत्ययः । अतो हव्यदातये हविषो दानाय दाशेम संकल्प - यामः । ' दाट दाने' अत्र संकल्पार्थः । यतोऽयं वाजेष्वन्नेषु अविता रक्षिता भुवत् भवति । वृधे वृद्धौ च भुवत् भवति ! उतापिच तनूनां शरीराणां त्राता रक्षिता भवति । बहुवचनं भार्यादिशरीररक्षार्थं मुपात्तम् । अभिरन्नतनुरक्षिता वर्धयितास्मान् कामयतेऽतो हविर्दानाय तं संकल्पयामः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी । संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसीदावत्सरोऽसीद्व-

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

सुरोऽसि वत्सरोऽसि । उ॒षस॑स्ते कल्पन्तामहोरा॒- त्रास्तै कल्पन्तामर्धमासास्तै कल्पन्ता॒ मासस्ते क॒ल्पन्तामृ॒तव॑स्ते कल्पन्ताट् संवत्स॒रस्तै कल्पतात् । प्र॑त्या॒ ए॒त्यै॒ संचाश्च॒ प्र च॑ सारय । सुप॒र्णचिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याङ्गर॒स्वद्ध्रुवः सी॑द ॥ ४५ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां

सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

४९१

होता॑ यक्षत्स॒मिधेन्द्र॑मि॒डस्प॒दे नामा॑ पृथि॒व्या अधि॑ । दि॒वो वष्र्म॒न्समि॑ध्यत॒ ओजि॑ष्ठश्चर्षणी॒सह॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥। १॥

1

उ० होता यक्षत्समिधेन्द्रम् । सौत्रामण्यामैन्द्रस्य पशोः प्रयाजमैषाः एकादश ऐन्द्रानेके प्रथमस्येत्यैन्द्राः । आप्रीदेव- उ० संवत्सरोऽसि । संचितोऽग्निरनेन वपुषा अभिमृ- तास्तु इन्द्रस्यैव विभूतय इति । होता यक्षत् दैव्यो होता श्यते । 'पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम्' इति यदुक्तं यजतु । समिधा इध्मकाष्ठेन हविर्भूतेन । समिधा वा ज्योतिःशास्त्रे तदिहोच्यते । हे अग्ने, यस्त्वं संवत्सरोऽसि । सहितम् इन्द्रम् । य इन्द्रः त्रिषु स्थानेषु समिध्यते । सर्वस्य सारितासि । नच त्वामन्यः सारयति । यश्च त्वं प्रथमं तावत् इडस्पदे पृथिव्या यजनाय प्रदेशे समिध्यते परिवत्सरोऽसि यश्च इदावत्सरोऽसि । इदा इदानीमिति अन्यात्मना । द्वितीयं विद्युदात्मना समिध्यते । नाभौ समानार्थौ । यश्च इद्वत्सरोऽसि इदिति निपातः । यश्च । पृथिव्या अधि । पृथिवीशब्देनान्तरिक्षमुच्यते । नाभिभूते वत्सरोऽसि निर्विशेषेण तस्य ते भवतः उषसः कल्पन्तां अन्तरिक्षप्रदेशे अध उपरि ततः तृतीयमादित्यात्मना दिवः क्लृप्ता भवन्त्ववयवत्वेन । एवम् अहोरात्रा अर्धमासा मासा लोकस्य वर्ष्मन् वर्षिष्ठे प्रदेशे समिध्यते एवं त्रिस्थान ऋतवश्च संवत्सरश्च कल्पताम् । त्वं च प्रेत्यै प्रगमनाय एयै । इन्द्रः स्तूयते । यश्च ओजिष्टः अतिशयेन बली । केषां मध्ये । चर्षणीसहाम् चर्षणयो मनुष्याः तान् ये सहन्ते आगमनाय संचाञ्च प्रसारय च । समं च प्रसारय च । अभिभवन्ति ते चर्षणीसहः देवाः तेषां चर्षणीसहां देवानां मध्ये । स चेज्यमानो वेतु पिबतु स्वमंशमाज्यस्या । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ १ ॥

स्वेच्छया संकोचविकाशधर्मा भवेत्यभिप्रायः । सुवर्णचिदसी-
त्याकृतिवचनम् । तया देवतया वाचा सहितः । अङ्गिरस्वत्
प्राण इव । ध्रुवः शाश्वतिकः । सीद अवस्थानं कुरु । अभि
त्वा शूर नोनुम इत्यादिपरमेष्ठ्यपश्यत् ॥ ४५ ॥

म० इन्द्रमिङः सौत्रामणिकोऽध्याय इति कात्यायनोक्तेः । अयमध्यायः सौत्रामणिसंबन्धी सौत्रामण्यङ्गभूतयोरैन्द्रवायोध- सयोराद्यन्तपश्वोः प्रयाजानुयाजप्रेषरूपः । ततश्च प्रजापत्यश्वि-

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ म० अग्निदेवत्यं यजुः । अत्र यजुषि नवनवत्यक्षराणि एको । सरखत्योऽध्यायस्य ऋषयः । आद्येऽनुवाके एकादशैन्द्रपशोः व्यूहः । ततः शताक्षराभिकृतिश्छन्दः । चित्याग्नेरभिमर्शने विनि- संबन्धिन अप्रीदेवताः समित्तनूनपादित्यादिदेवताकाः प्रया- योगः । 'पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम्' इति ज्योति:- ! जानां प्रेषाः होता यक्षरसमिधेन्द्रमित्यादयो होता यक्षदिन्द्र- शास्त्रोक्तमिहोच्यते । हे अग्ने, त्वं संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसि मित्यन्ताः [ ११ क० ] । अथ मन्त्रार्थः । आष त्रिष्टुप् । इदावत्सरोऽसि इद्वत्सरोऽसि वत्सरोऽसि निर्विशेषणः पञ्चसंव- दैव्यो होता । समिधा समित्काष्ठेन हविर्भूतेन समिधात्रीदेवतया त्सरात्मकयुगरूपोऽसीत्यर्थः । 'युगं भवेद्वत्सरपञ्च केन' इति सहितं वा इन्द्रं यक्षत् यजतु । य इन्द्रः त्रिषु स्थानेषु समिध्यते ज्योतिःशास्त्रोक्तेः । तस्य ते तव उषसः प्रातःकालादयः काल- दीप्यते । प्रथमम् इडः पृथिव्याः पदे यजनीये प्रदेशे अग्न्या- विशेषाः सङ्गवमध्याह्लादयः अहोरात्राः दिवसनिशाः अर्धमासाः ! त्मना समिध्यते । द्वितीयम् पृथिव्याः नाभौ पृथिवीशब्देनान्त- पक्षाः मासाश्चैत्रादयः ऋतवो वसन्तादयः कल्पन्तामवयवलेन रिक्षम् अन्तरिक्षस्य मध्ये विद्युदात्मना समिध्यते अधि उपरि । क्लृप्ता भवन्तु । संवत्सरश्च उपलक्षणम् । संवत्सरादयः पञ्चापि तृतीयम् दिवो वर्ष्मन् स्वर्गस्य वर्ष्मणि वर्षिष्ठे प्रदेशे आदित्यात्मना कल्पन्ताम् । क्रियावृत्तिरादरार्था । किंच प्रेत्यै प्रगमनाय एत्यै समिध्यते । कीदृशः । चर्षणीसहामोजिष्टः चर्षण्यो मनुष्यास्ता- आगमनाय च समञ्च संकुच प्रसारय च । खेच्छया संकोचविन्सहन्तेऽभिभवन्ति चर्षणीसहो मनुष्याभिभावुकास्तेषां मध्ये कासौ कुर्विति भावः । किंच सुपर्णाकारेण चितत्वात् सुपर्णचि - दिति । तया देवतया वाचा सहितः सन् अङ्गिरखत् अङ्गिरस इव प्राणा इव ध्रुवः स्थिरः सीद तिष्ठ ॥ ४५ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
सप्तविंशोऽयमध्याय आग्निको विरतोऽधुना ॥ २७ ॥

ओजखितमः अत्यन्तमोजखी ओजिष्टः इष्टनि परे 'विन्मतो - लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति विनो लुकि टिलोपे ओजिष्ठ इति रूपम् । संहितायां चर्षणिशब्दस्य दीर्घः । एवंविध इन्द्रः आज्यस्य तु घृतं पिबतु । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि यज ॥ १ ॥ द्वितीया ।

होता॑ यक्ष॒त्तनूनपा॑तमू॒तिभि॒र्जेता॑र॒मप॑राजितम् ।

४९२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८]

इन्द्रो॑ दे॒व स्व॒र्विद॑ प॒थिभि॒र्मधु॑मत्तमैर्नरा॒शसे॑न॒ सवीर्थः समानं वीर्थं यस्य सः । सर्वदेवेषु यादृशं वीर्यं तदेक- स्मिन्निन्द्रे इत्यर्थः । वज्रहस्तः वज्रं हस्ते यस्य । पुरन्दरः पुरं शत्रूणां नगरं दारयति पुरन्दरः । उक्तमन्यत् ॥ ३ ॥

तेज॑सा॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ २ ॥

उ०

होता यक्षत्तनूनपातम् आप्रीदेवताभिप्रायमिन्द्रा- भिप्रायं वा । स हि मरीचेः पौत्रः । दैव्यो होता यजतु तनूनपातमिन्द्रम् ऊतिभिरवनैः सहितम् जेतारम् अयज्व- नाम् अपराजितम् इन्द्रं । देवं दानादिगुणयुक्तम् । स्वविंदम् स्वर्गं वेत्ति जानाति स्वर्गे वा विद्यते इति स्वर्वित् तं स्वर्व- दम् । केतु । पथिभिर्मधुमत्तमैः । पथिशब्देनात्र हवींष्युच्यन्ते । तैर्हि स्वर्ग लोकं प्रति पतन्ति यजमानाः । हविर्भिः मधुमत्तमैरतिशयेन रससंयुक्तः । कथंभूतमिन्द्रम् नराशंसेन यज्ञेन सहितम् । तत्र तनूनपान्नराशंसावेकस्मि- म्प्रयाजे पठितावत उभयवानयं प्रयाजः । तेजसा च सहितमिन्द्रं यजतु । स चेज्यमानो वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्य होतः, यज ॥ २ ॥

।

1

म० अतिजगती । नराशंसेन देवेन युतं तनूनपातमिन्द्रं च देवं होता यजतु । कैः । पथिभिः । पतन्ति गच्छन्ति स्वर्ग यजमाना यैस्ते पन्थानो हवींषि तैः । कीदृशैः । ऊतिभिः अवन्ति तर्पयन्ति ते ऊतयस्तेः 'ऊतियूति - ' ( पा० ३ । ३९७ ) इत्यादिना कर्तरि निपातः । तथा मधुमत्तमैः मधुर्मधुरखा - दोsस्ति येषु ते मधुमन्तः अत्यन्तं मधुमन्तो मधुमत्तमाः तैः कीदृशमिन्द्रम् । जेतारं शत्रूणाम् । अपराजितं केनापि न परा- भूतम् । स्वर्विदं स्वः स्वर्गं वेत्ति स्वीयं जानाति स्वर्वित् । यद्वा खः खर्गे विद्यते स्वर्वित्तम् 'विद सत्तायाम्' । कीदृशेन नराशं सेन । तेजसा तेजखिना । एवं देवद्वययुत इन्द्रः आजस्य वेतु । शेषं पूर्ववत् । अत्र तनूनपान्नराशंसावेकत्र प्रयाजे पठितावि- त्युभयवानयं प्रयाजः ॥ २ ॥

तृतीया ।

।

चतुर्थी ।

होता यक्षर्हिषीन्द्रं निपरं वृष॒भं नर्योपसम् । वसु॑भी रु॒द्रैरा॑दि॒त्यैः स॒युभि॑र्व॒र्हिरास॑द॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ४ ॥

उ० होता यक्षदर्हिषीन्द्रम् । दैव्यो होता यजतु । बर्हि- पीन्द्रं बर्हिषि प्रथाजदेवतायां स्थितमिन्द्रम् । यज्ञसाधन- मेवात्र प्रयाजदेवताबर्हिः । कथंभूतमिन्द्रम् । निषद्वरमनिरा- कुर्वतां वरमुत्कृष्टम् । वृषभं वर्षितारं च । नर्यापसम् नृभ्यो मनुष्येभ्यो हितं नये नर्यम् अपः कर्म यस्य स नर्यापाः तं नर्यापसमिन्द्रम् । स चेज्यमानः वसुभिः रुद्वैः आदित्यैः । सयुग्भिः समानयोजनैः बर्हिः आसदत् । आसीदत्विति लकारव्यत्ययः । वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ४ ॥

म० आर्षी त्रिष्टुप् । बर्हिषि प्रयाजदेवतायां स्थितमिन्द्रं होता यजतु । कीदृशमिन्द्रम् । निषद्वरं निषीदन्ति निषद उपवे- ष्टारः तेषां वरं श्रेष्ठम् । वृषभं वर्षितारम् । नर्यापसं नरेभ्यो यजमानेभ्यो हितं नर्यमपः कर्म यस्य स नर्यापाः तं नराणां हितकारिणम् । स इन्द्रो वसुभिः रुद्रैः आदित्यैः सवनत्रयदेवैः सहितः बर्हिरासदत् आसीदतु आज्यस्य वेतु च । कीदृशैर्वस्खा- दिभिः । सयुग्भिः सह युञ्जन्ति ते सयुजः तैः समानयोगैः ॥ ४ ॥ पञ्चमी ।

होता॑ यक्ष॒दोजो न वी॒र्य॒ सहो द्वार॒ इन्द्र॑मव- र्धयन् । सु॒प्राय॒णा अ॒स्मिन्य॒ज्ञे विश्र॑यन्तामृता॒वृधो होता॑ यक्ष॒दिदा॑भि॒रिन्द्र॑मीड॒तम॒जुह्वा॑न॒मम॑र्त्यम् । द्वार॒ इन्द्रा॑य म॒दुषे॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ५ ॥ । देवो देवैः सर्वोर्यो वज्रहस्तः पुरंद॒रो बेत्वाज्य॑स्य॒

होत॒र्यज॑ ॥ ३ ॥

उ० होता यक्षदोजो न । दैव्यो होता यजतु । भोजः न इति समुच्चयार्थीयो निपातः । ओजश्च वीर्यं च सहश्च द्वारश्व उ० होता यक्षदिडाभिरिन्द्रम् । दैव्यो होता यजतु । इन्द्रियशरीरमनोबलान्यपि समुच्चितानि । कस्माद्धेतोरेतानि इडाभिः प्रयाजदेवतया सहितमिन्द्रम् ईडितं स्तुतम् । यजतु । यत एतानि इन्द्रमवर्धयन् वर्धयन्ति । इदानीं आजुह्वानमाहूयमानं यजमानैरनेकशः । अमर्त्यममरणधर्मा- णम् । स चेज्यमानः देवः युस्थान इन्द्रः । देवैः द्युस्थानैः सवीर्यः समानवीर्यः । वज्रहस्तः । पुरन्दरः पुरां द्वारयिता । वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्यहोतः

,

नव स्तुत्यद्वारः स्तौति । एवमनेन कर्मणा कृतकृत्याः द्वारः । सुप्रायणाः सुप्रगमनाः । अस्मिन्यज्ञे विश्रयन्ताम् विश्रिता भवन्तु । ऋतावृधः सत्यवृधो वा यज्ञवृधो वा । इन्द्राय इन्द्रार्थम् । कथंभूताय । मीदुषे सेक्रे व्यन्तु पिबन्तु आज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ५ ॥ ब्राह्मी उष्णिक् । होता इडाभिः प्रयाजदेवताभिः सह म० अतिजगती । नकारश्चार्थः । या द्वारः प्रयाजदेवाः इन्द्रं यजतु । कीदृशमिन्द्रम् । ईडितम् ऋलिग्भिः स्तुतम् । इन्द्रमिन्द्रे ओजो वीर्य सहश्चावर्धयन् । ओज इन्द्रियबलं, वीर्य आजुह्वानमाहूयमानम् यजमानैः देवानाह्वयन्तं वा । अमर्त्यम- शारीरवलं सहो मनोबलम् ता द्वारो होता यजतु । ताव 'मरणधर्माणम् ईदृशो देव इन्द्र: आज्यस्य वेतु । कीदृशो देवः । । द्वार इन्द्राय इन्द्रार्थं विश्रयन्तां वित्रता भवन्तु । अस्मिन्

यज ॥ ३ ॥

म०

उवटभाष्य - महीधरभाष्य संवलिता ।

यज्ञे आज्यं व्यन्तु पिबन्तु च । कीदृश्यो द्वारः । सुप्रायणाः सुखेन प्रकृष्टमयनं गमनं यासुः ताः विवृतत्वादित्यर्थः । ऋतं यज्ञं वर्धयन्ति ऋतवृधः संहितायामृतशब्दस्य दीर्घः । इन्द्राय कीदृशाय । मीढुषे मेहतीति मीवान् तस्मै सेक्त्रे । वसन्तो निपातः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

होता॑ यक्षदु॒षे इन्द्र॑स्य धे॒नू सु॒दुघै मा॒तरा॑ म॒ही । सवातरौ न तेज॑सा व॒त्समिन्द्र॑मवर्धतां वी॒तामा- ज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ६ ॥

उ० होता यक्षदुषे दैव्यो होता यजतु । उषे नक्तोषासा - विति प्राप्ते पूर्वपदलोपश्छान्दसः । इन्द्रस्य धेनू सुदुघे शोभनदोहन मातरा मातरौ । मही महत्यौ । ते चेज्यमाने सवातरौ । वातृशब्दो वत्सवचनः समानो वाता वत्सः ययोस्ते सवातरौ । नकार उपमार्थीयः । एकशिशुके इव गावौ तेजसा । वत्समिव इन्द्रं अवर्धताम् । वीतां पिबताम् आज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ६ ॥

1

४९३

कवी कान्तदर्शनौ । देवौ दीप्यमाना । प्रचेतसौ प्रकृष्टं चेतो
ज्ञानं ययोस्तौ ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

होता॑ यक्षत्ति॒स्रो दे॒वीर्न भैषजं त्रयस्त्रिधात- वो॒ऽपस॒ इडा सर॑स्वती॒ भर॑तीम॒हीः । इन्द्र॑पत्नीर्ह - विष्म॑ती॒व्य॑न्त्वाय॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ८ ॥

उ० होता यक्षत्तस्रो देवीः न भेषजं त्रयस्त्रिधात- वोपसः । नकारो भिन्नक्रमः समुच्चयार्थीयः । भेषजं च ये च त्रयो लोकाः त्रिधातवः अग्निवायुसूर्यास्तेषां धातवः अपसः । अप इति कर्मनाम मत्वर्थीयलोपः । अपस्विनः कर्मवन्तः । शीतोष्णवर्षादीनि हि तेषां कर्माणि । तांश्च होता यजतु । कतमास्तिस्रो देव्यः इडा सरस्वती भारती च । महीः महतीः इन्द्रपत्नीः इन्द्रस्य पालयित्री : हविष्मतीः हविषा संयुक्ताः । ताश्वेज्यमानाः व्यन्तु पिबन्तु आज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्य होतः, यज ॥ ८ ॥

म० ब्राह्मी अनुष्टुप् । भेषजं भेषजरूपा ये त्रयो लोका- स्तान् इडा सरस्वती भारतीति तिस्रो देवीश्च होता यजतु । तावाज्यं व्यन्तु नकारश्चार्थे । कीदृशास्त्रयः । त्रिधातवः त्रयो- ऽग्निवायुसूर्या धातवो धर्तारो येषां ते । अपसः अपखिनः कर्मवन्तः शीतोष्णवातवर्षादीनि लोकानां कर्माणि । कीदृश्य- स्तिस्रः । महीः महत्यः । इन्द्रपत्नीः इन्द्रस्य पत्न्यः पालयित्र्यः ।

म० आष त्रिष्टुप् । उषे अत्र पूर्वपदलोपः । होता उषे नक्तोषे यजतु । ते च तेजसा इन्द्रमवर्धताम् आज्यं वीतां पिबतां च । तत्र दृष्टान्तः । सवातरौ न । न इवार्थे । समानो वाता वत्सौ ययोस्ते सवत्सौ एकशिशुके गावौ वत्सं यथा वर्धयेते तथेन्द्रं वर्धयताम् । कीदृश्यौ उषे । इन्द्रस्य धेनू धिनुतस्ते धेनू प्रीणयित्र्यौ । सुदुघे सुष्ठु दुग्धस्ते सुदुघे दुग्धं । हविष्मतीः हविर्विद्यते यासां ताः ॥ ८ ॥ पूरयन्त्यौ । मातरा मातरौ । विभक्तेराकारः । मातृवत्पालिके । मही मह्यौ महत्यो । विभक्तिलोपः ॥ ६ ॥

सप्तमी । होता॑ य॒क्ष॒द्दैव्या॒ होता॑रा भि॒षजा सखा॑या ह॒विषेन्द्र॑ भिषज्यतः । क॒वी दे॒व ं प्रचे॑तसाविन्द्रा॑य॒ धत्त इन्द्रि॒यं वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ७ ॥

नवमी ।

होता॑ यक्षत्वष्टा॒र॒मिन्द्र॑ दे॒वं भि॒षज॑ सु॒यज॑ घृत॒श्रिय॑म् । पु॒रु॒रूप॑ सु॒रेत॑ म॒घोन॒मिन्द्रा॑य॒ त्वष्टा॒ दध॑दन्द्रि॒यासि॒ वेत्त्राय॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ९ ॥

उ० होता यक्षस्वष्टारमिन्द्रम् । दैव्यो होता यजतु । त्वष्टारं प्रयाजदेवताम् । इन्द्रम् ' इदि परमैश्वर्ये' स्वष्टा उ० होता यक्षदैव्याहोतारा । दैव्यो होता यजतु दैव्यौ । चेन्द्रः सामानाधिकरण्यात् । देवं दानादिगुणयुक्तम् भिष- होतारौ । भिषजा भिपजी देवानां वैद्यौ । सखाया सखायौ । जमिन्द्रस्य । सुयजम् साधुयष्टव्यम् अक्लेशयागं वा । समानख्यान 1 यौ च हविषा इन्द्रम् भिषज्यतः यौ च घृतश्रियम् आज्यहविष्का हि प्रयाजाः । पुरुरूपं बहुरूपम् । कवी क्रान्तदर्शनौ यौ च देवौ स्थानौ यौ च प्रचेतसौ । सुरेतसं शोभनरे तस्कम् । मघोनं मघवन्तं धनवन्तम् । सं प्रकृष्टज्ञानौ यौ च इन्द्राय इन्द्र इति विभक्तिव्यत्ययः । चेज्यमानस्त्वष्टा इन्द्राय इन्द्रे इति विभक्तिव्यत्ययः । दधत् धत्तः स्थापयतः इन्द्रियं वीर्यम् । तौ चेज्यमानो वीतां स्थापयत् । इन्द्रियाणि वीर्याणि वेतु च पिबतु च आज्यस्य पिबताम् आज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥७॥ । स्वमंशं । त्वमपि हे मनुष्य होतः, यज ॥ ९ ॥ म० अतिजगती । दैव्यौ होतारौ अयं चाग्निरसौ च मध्य- म० अतिजगती । होता त्वष्टारं प्रयाजदेवतां यजतु । मस्तौ होता यजतु । याँ च हविषा इन्द्रं भिषज्यतः चिकि- ! कीदृशं त्वष्टारम् । इन्द्रम् ' इदि परमैश्वर्य' ईश्वरं प्रभुम् । देवं ह्सतः 'भिषज् रुग्जये' कण्ड्डादिभ्यो यक् । इन्द्राय इन्द्रियं दातारम् । भिषजं रोगनिवर्तकम् । सुयजं सुष्ठु इज्यते स सुय- वीर्यं धत्तः । तौ च आज्यं वीताम् । कीदृशौ । भिषजा भिषजौ । जस्तं साधु यष्टव्यम् । घृतश्रियं घृतेन श्रीः शोभा यस्य तम् । चिकित्साकुशलौ । सखाया सखायौ अन्योन्यं स्नेहवन्तौ । । आज्यहविष्का हि प्रजायाः । पुरुरूपं पुरूणि बहूनि रूपाणि

४९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

यस्य तम् । सुरेतसं शोभनं रेतो वीर्य यस्य तम् । मघोनं मघवन्तं धनवन्तम् । स लष्टा इन्द्राय इन्द्रियाणि वीर्याणि दधत् सन् आज्यं वेतु ॥ ९ ॥

1

दशमी ।

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑थ॒ शमि॒तार॑ श॒तक्र॑तुं धि॒यो
ज॒ष्टार॑मिन्द्रि॒यम् । मध्वः॑ सम॒ञ्जन्प॒थिभि॑ः सु॒गेभिः॒ः
स्वदा॑त य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒
यज॑ ॥ १० ॥

उ० होता यक्षद्वनस्पतिम् । दैव्यो होता वनस्पतिं यजतु शमितारं हविषा संस्कतीरम् । शतक्रतुं बहुकर्माणम् । धियो जोष्टारम् बुद्धेः कर्मणो वा सवितारम् । इन्द्रियं वीर्यात्मकम् । स चेज्यमानः । मध्वा समञ्जन् मधुस्वादुना घृतेन समञ्जन् यज्ञं संमृष्टीकुर्वन् । पथिभिः सुगेभिः मार्गः शोभनगमनैः स्वदाति यज्ञम् । स्वदातिः प्राणार्थः । प्रापयतु यज्ञं देवाननु । मधुना मधुस्वादुना घृतेन सहि- तम् । वेतु च पिबतु चाज्यस्य स्वमंशं । त्वमपि हे । मनुष्यहोतः, यज ॥ १० ॥

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८ ]

सेवमानाः प्रीयमाणा वा इन्द्वं । आज्यस्य चेतु स्वमंशं
पिबतु । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ११ ॥

म० शक्करी । होता इन्द्रं यजतु । स्वाहाकारेणाज्यस्य देवान्यजतु । स्वाहाकारेण मेदसो देवान्यजतु । स्वाहाकारेण स्तोकानां सोमबिन्दूनां देवान्यजतु । खाहाकारेण खाहाकृ- तीनां देवानां स्वाहाकृतीः प्रयाजदेवताः यजतु । स्वाहाकारेण हव्यसूक्तीनां हव्यसंबन्धिसुवचनानां देवान्यजतु । स्वाहाका - रेणाज्यपा देवाः प्रयाजाः जुषाणाः प्रीयमाणा भवन्तः सन्तः इन्द्रश्चाज्यं व्यन्तु पिवन्तु ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

दे॒वं व॒र्हिरिन्द्र॑थ॒ सुदे॒वं दे॒वैवी॒रव॑त्स्तीर्ण वेद्यम - वर्धयत् । वस्तो॑र्व॒तं प्राक्तैर्भृतधि॑ रा॒या ब॒र्हिष्म॒तो- ऽत्य॑गाद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ वेतु॒ यज॑ ॥ १२ ॥

उ० देवं बर्हिः । एकादशानुयाजप्रैषा ऐन्द्रा: मैत्रा- वरुणो ब्रवीति यज्ञसाधनभूतं बर्हिरिह देवता । यद्देवं बर्हिः । इन्द्रमवर्धयदिति संबन्धः । कथंभूतमिन्द्रम् । म० शक्करी । होता वनस्पतिं प्रयाजदेवतां यजतु । सुदेवं शोभना देवा मरुदादयो यस्य स सुदेवः तं सुदेवम् । कीदृशं वनस्पतिम् । शमितारम् उलूखलादिरूपेण हविषां संस्क- देवैर्वीरवत् । बर्हिषो विशेषणमेतत् । देवैः हविषा दातृभिः र्तारम् । शतक्रतुं शतं क्रतवः कर्माणि यस्य तं बहुकर्माणम् । ऋत्विग्भिः वीरवत् वीरयुक्तम् । यच्च स्तीर्णं वेद्याम् यच्च धियो जोष्टारं बुद्धेः सेवितारम् । इन्द्रियमिन्द्रस्यात्मनो हितं बर्हिः वस्तोर्वृतम् अहनि लूनम् यच्च अक्तोः रात्रौ प्रभृतं वीर्यरूपं वा । स त्वष्टा मध्वा मधुना स्वादुना घृतेन समञ्जन् प्रधारितम् । वस्तोरहर्वचनः अक्तो रात्रिवचनः इत्यव्ययद्व- यज्ञं संम्रक्षयन् सन् । सुगेभिः सुगैः सुगमनैः पथिभिर्मार्गेः यम् । इन्द्रमवर्धयदिति सर्वत्र संबध्यते । यच्च राया धनेन मथुना स्वादुना घृतेन युतं यज्ञम् । खदाति देवान् प्रापयति । हविर्लक्षणेन अन्यान्यजमानान् । बर्हिष्मतः बर्हिषा संयु- स्वदातिः प्रापणार्थः । स आज्यं वेतु । सुखेन गम्यते येषु ते । क्तान् । अत्यगात् अतिक्रम्य गतं संस्कारोत्कर्षात् तद्धविः सुगाः 'मुदुरोरधिकरणे' ( पा० ३ । २ । ४८ ) इति गमेर्ड - वसुवने वसुवननाय च धननिखननाय च वेतु पिबतु । त्वंच हे होतः, यज ॥ १२ ॥

प्रत्ययः ॥ १० ॥

एकादशी ।

स्वाहा॒मेद॑स॒ः

होता॑ यक्षि॒दिन्द्र॒ स्वाहा॑हा॒ज्य॑स्य॒ स्वाहा॑ स्व॒काना॒छ् स्वाहा॒ स्वाहा॑ कृतीना स्वाहा॑ ह॒व्यसृ॑क्तीनाम् । स्वाहा॑ दे॒वा आ॑य॒पा जु॑षा॒णा

इन्द्र॒ आज्य॑स्य॒ व्यन्तु॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ११ ॥

।

म० एकादश ऐन्द्रपशोः संबन्धिन एवानुयाजप्रैषाः । देवता बहिंरादयः । अतिजगती । मैत्रावरुणो वदति । बर्हिः देवं बर्हिः संज्ञानुयाजदेवता इन्द्रमवर्धयत्पुष्णाति । किंभूतं ब॒र्हिः । मुदेवं शोभना देवा महदादयो यत्र तत् । तथा देवैः दातृभिः ऋत्विग्भिः वीरवत् वीरयुतम् । वेद्यां स्तीर्णमाच्छा- दितम् । वस्तोरहनिवृतं लूनम् धातूनामनेकार्थत्वात् । अतो उ० होता यक्षदिन्द्रम् । दैव्यो होता यजतु इन्द्रम् रात्रौ प्रभृतं प्रकर्षेण धृतम् । वस्तोरक्तोरित्यव्ययद्वयं क्रमादहर्नि- स्वाहाज्यस्य स्वाहाकारेणाज्यदेवतानां च संस्थां करोतु । शावाचकम् । यत् बर्हिः राया हविर्लक्षणेन धनेन बर्हिष्मतः स्वाहामेदसः स्वाहाकारेण मेदोदेवतानां च संस्थां करोतु । बर्हिषा युक्तानन्यान् यागानत्यगात् अतिक्रम्य गतं संस्कारी- स्वाहा स्तोकानाम् स्तोका विन्दवः । स्वाहाकारेण च । त्कर्षात् तत् बर्हिः वसुवने वसुवननाय धनदानाय वसुधेयस्य स्तोकदेवतानां संस्थां करोतु । स्वाहा स्वाहाकृतीनाम् वसुधेयाय वसुनो धानाय निधानाय यजमानगृहे निखननाय स्वाहाकारेण च स्वाहाकृतिदेवतानां संस्थां करोतु । स्वाहा । वेतु आज्यं पिबतु । वसुवने वसुधेयस्येति सप्तमीषष्ठ्यौ चतुर्थ्यर्थे । देवा आज्या जुषाणा इन्द्र आज्यस्य । प्रयाजानुयाजा वै हे मनुष्यहोतः, लमपि यज । एवमग्रेऽपि कण्डिकाशेषो देवा आज्यपाः स्वाहाकारेण वै देवा आज्यपाः जुषाणाः । व्याख्येयः ॥ १२॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रयोदशी । दे॒वीर्द्वार॒ इन्द्र॑ सं॒ध॒ते वी॒र्या॑म॑न्न॒वर्धयन् । आ वत्सेन॒ तरु॑णेन कुमा॒रेण॑ च मीव॒तापावी॑ण । रेणुकेकाटं नुदन्तां वसुवने वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ १३ ॥

४९५

वर्धनाय । ये च देव्यौ देवीविशः वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा म॒रुत इत्यादिकाः प्रति । अयासिष्टाम् गतवत्यौ । स्वेन संभोगेन । यद्वा 'दैव्यो वा एता विशो यत्पशवः' इति श्रुतिः । देवीविंशः यज्ञाङ्गभूताम्पशून्प्रति अयासिष्टां गतवत्यौ । अनुयाजेषु हि तयोर्भाग इत्यभिप्रायः । ये च सुप्रीते साधु । ये च सुधिते साधुहिते । वसुवननाय वसुनिधानाय च वीतां पिबतां । त्वमपि हे होतः, यज ॥ १४ ॥ म० ब्राह्मी उष्णिक् । उषाश्च नक्ता च उषासानक्ता । समासे उषः शब्दस्य उषासादेशः । अहोरात्राधिष्ठात्र्यौ देवी देव्यौ यज्ञे प्रयति प्रवर्तमाने सति इन्द्रमह्वेतामाहूतवत्यौ । प्रैति प्रयन् प्रपूर्वादिणः शतृ । ये च देवीः देवसंबन्धिनीर्विशः प्रजाः प्रायसिष्टां प्रगतवत्यौ । यातेर्लुङ् । वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्यादयो देवप्रजाः । ते च वीतां पिबताम् । कीदृश्यौ । सुप्रीते अतितुष्टे । सुधिते सुतरां हिते ॥ १४ ॥ पञ्चदशी ।

उ० देवीर्द्वारः यज्ञगृहद्वार उच्यन्ते । या देव्यो यज्ञगृ- हद्वारः इन्द्रं यामन् यामनि कर्मप्राप्तौ सत्याम् अवर्धयन् । याश्च संघाते देहलीकपाटपुटार्गलादिसंघाते सति वीड्डी: दृढाः। नहि संघातमन्तरेण तासां दृढत्वमुपपद्यते । ता इदा- नीम् आ आभिमुख्येन स्थित्वा वत्सेन तरुणेन कर्मक्षमेण कुमारेण च मीवता 'मी हिंसायाम्' शत्रूणां हिंसावता अपर्वाणम् रेणुककाटम् समासपदमेतत् । नुदन्ताम् । इतिपदानि अपनुदन्तामपनयन्तु । वत्सैः पुत्रैश्च अर्वते गम्यते पत्यते यस्मिन्नित्यर्वा तमर्वाणम् रेणुकादम् । काटः कूपः । ककाराभ्यासः कुत्सार्थः रेणुपूर्णः कुत्सितः । कूपः रेणुककाटः तं रेणुककाटम् । उपलक्षणमेतत् यज्ञभ्रंश- दे॒वी जोष्ट॒ वसु॑धित दे॒वमिन्द्र॑मवर्धताम् । अया॑- कराणि कूपादीनि यज्ञमार्गादपनयन्त्वित्यर्थः । वसुवननाय व्य॒न्याघाद्वेषा॒स्यान्याव॑क्ष॒द्वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय वसुनिधानाय च व्यन्तु पिबन्तु । त्वमपि हे होतः,

यज ॥ १३ ॥

।

शिक्षि॒तेव॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वी॒तां॒ यज॑ ॥ १५ ॥ म० एकाधिका शवरी । यज्ञगृहद्वारोऽत्र देवताः उ० देवी जोष्ट्री देव्यौ जोपयिग्यौ । इदानीं देवता- यच्छन्ति नियता भवन्ति ऋत्विजो यत्रेति याम कर्म । यमेर ! विकल्पः । द्यावापृथिव्याविति वा अहोरात्रे इति वा । निण्प्रत्ययो वृद्धिश्च सप्तम्या लुक् । यामनि कर्मणि या द्वारो । सत्यं च समा चेति कात्थक्यः । ये देव्यौ जोपवित्र्यौ । देव्यः इन्द्रमवर्धयन् । कीदृश्यो द्वारः । संघाते देहली कपाट- वसुधिती वसुधानं याते वसुनो धारयित्र्यौ वा ये च देव- द्वारशाखार्गलादिसमूहे सति वीड्डी: वीड्व्यः दृढाः । संघातं मिन्द्रम् अवर्धताम् अवर्धयताम् । अयाव्यन्याधाद्वेषांसि विना न द्वारां दृढत्वं स्यात् । ता द्वारो रेणुककाटमपनुदन्ताम् ॥ ययोश्च मध्ये अयावि । 'यु पृथग्भावे' पृथक्करोति । लकार- काटः कूपः कुत्सितः काटः ककाटः । रेणुभिः कृत्वा ककाटो व्यत्ययः । अन्या एका अघा अघानि पापानि द्वेषांसि च रेणुककाटः तम् अपनुदन्तां निवर्तयन्तु । किमित्यतो विशेषणे । दौर्भाग्यानि आ अन्यावक्षन् वसुवार्याणि यजमानाय । अन्या कीदृशं कूपम् । वत्सेन गोपुत्रेण तरुणेन कुमारेण च आ एका आवक्षत् आवहति वसूनि व रणीयाणि यजमानर्थम् । आभिमुख्येन अर्वाणम् अर्यते गम्यते यत्रेत्यर्वा तम् 'ऋ गतौ' । कथंभूते । शिक्षिते विदितवेद्ये तत्त्वज्ञे । ते च वसुवननाय इत्यतो 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति । वसुधानाय च वीतां पिबतां त्वमपि हे होतः, यज ॥ १५ ॥ वनिप्प्रत्ययः । कीदृशेन । मीवता 'मीञ् हिंसायाम्' मयनं मीः क्विप् । मीरस्यास्ति मीवान् तेन हिंसाशीलेन । हिंसाशी- लाश्चञ्चला उच्चलन्तो वत्साः कुमाराश्च यत्र पतन्ति तं कूपमप । नुदेत्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । यज्ञप्रजा विघ्नकराणि कूपादीनि मार्गादपनयन्त्वित्याशयः । ता व्यन्तु च ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

दे॒वी उ॒षासा॒नक्तेन्द्रे॑ य॒ज्ञे प्र॑य॒त्य॒ह्वेताम् । दैवी वि॑श॒ः प्राया॑सिष्टा॒ सुप्री॑ते॒ स्रुर्धते वसुवने वसुधे य॑स्य वीतां यज ॥ १४ ॥

उ० देवी उपासानक्ता ये देव्यौ उपाश्च नक्ता रात्रिश्च इन्द्रं यज्ञे प्रयति गच्छति वर्तमाने अह्वेताम् आहूतवत्यौ

म० एकाधिकातिजगती । जोष्टी जुषेते ते जोष्ट्रयौ प्रीतियुक्ते देवी देव्या । वसुधिती वसुनो धनस्य धितिर्धारणं याभ्यां ते द्यावापृथिव्यौ अहोरात्रे वा । 'सस्यं च समा चेति कात्यक्यः ' ( निरु० ९ । ४१ ) । ते इन्द्रं देवमवर्धतामवर्धयताम् । तयो- मध्ये अन्या एका अघा अघानि पापानि द्वेषांसि दौर्भाग्यानि च अयावि । 'यु पृथग्भावे' दूरीकरोति । यौतेश्चिण् लकारव्य- त्ययः । अन्या द्वितीया वार्याणि वरणीयानि भोगयोग्यानि वसु वसूनि धनाविवहति । । शिक्षिते

विदितवेद्ये तत्त्वज्ञे । ते वीताम् ॥ १५ ॥

षोडशी ।

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती दुर्घे सुदुचे॒ पय॒सेन्द्र॑मवर्धताम् ।

४९६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इष॒मूज॑म॒न्या व॑क्ष॒त्सग्ध॒छ् सर्प॑तिम॒न्या नवे॑न॒ पूर्व॒ दय॑माने पुरा॒णेन॒ नव॒मध॑ता॒मूर्ज॑मू॒र्जाहु॑ती ऊ॒र्ज य॑मान॒ वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय शिषि॒ते व॑स॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ वीतां॒ यज॑ ॥ १६॥

।

1

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८ ]

वोऽग्निः एकश्च मध्यमः । देवमिन्द्रमवर्धताम् । यो च हता- व॒शंसावभाष्टा॒ वसुवार्याणि यजमानाय । शिक्षितौ अर्ध पापं ये शंसन्ति ते अघशंसाः । हता अघशंसा याभ्यां तौ 'हताघ- शंसो । आभार्थम् आहाष्टम् हतवन्तौ वसूनि वरणीयानि यजमानाय । शिक्षितौ अवगतार्थौ तौ च वसुवननाय वसु- उ० देवी ऊर्जाहुती । अधस्तनप्रैषोक्त एव देवता विकल्पः धानाय च वीतां पिवतां । त्वमपि हे होतः, यज ॥ १७ ॥ ये देव्यौ ऊर्जाहुती ऊर्जाह्वान्यौ दुधे दोग्ध्यो अन्योन्यम् म० अतिजगती । एकः पार्थिवोऽग्निः अन्यो मध्यमः । 'अनयोरनुसंभोगमिमाः सर्वाः प्रजाः अनुसंभुञ्जत' इति देवा देवो देव्या दैव्यौ होतारौ - इन्द्रं देवमवर्धताम् । यजमानाय श्रुतिः । सुदुधे साधुदोहने । ये च पयसा इन्द्रम् अवर्धताम- । वार्याणि वसु वसूनि च आभाष्टम् आहामाहृतवन्तौ । वर्धयताम् । ययोश्च इपमन्नम् ऊर्जं च तदुपसेचनं । आङ्पूर्वाद्धरतेर्लुङ् हस्य भः । कीदृशौ । हताघशंसौ अघं पापं दध्यादि अन्या एका आवक्षत् आवहति यजमानाय । सग्धि । शंसतीच्छति अघशंसः पापी हतोऽघशंसो याभ्यां तौ पापि- सपीतिमन्या अन्या अपरा च सग्धि समानां जग्धि पुत्रपौ । निवर्तकौ । तौ वीताम् ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

देवीस्तिस्रस्तिस्रो देवीः पति॒मिन्द्र॑मवर्धयन् । अस्पृश॒द्भार॑ति॒ दिव॑ रु॒द्रैय॒ज्ञसर॑स्व॒तीडा वसु॑मती गृ॒हान्व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्य॒न्तु॒ यर्ज 11 35 11

श्रादिभिः । सपीतिं समानां पीतिं पानं च आवक्षत् आवहति यजमानाय नवेन पूर्वं दयमाने पुराणेन नवमधा- ताम् । ये च देव्यौ नवेन ऊर्जा धान्येन पूर्वं पुरातनम् ऊर्ज धान्यम् । दयमाने दयतिः रूपयाकर्मा । रक्षितवत्यौ सत्यौ अधाताम् । पुराणेन च ऊर्जा धान्येन नवमूर्जं धान्यम् अधा- ताम् धारितवत्यौ । ये च ऊर्जाहुती ऊर्जयमाने स्वीकुर्वाणे । उ० देवीस्तिस्रः । आदरार्थोऽभ्यासः । पतिं देवानां पाल- वसूनि वरणीयानि यजमानाय । शिक्षिते विदितवेद्ये यितारम् इन्द्रमवर्धयन् । तासां मध्ये भारती भरत आदित्यः च वसुवननाय वसुधानाय च वीतां पिबताम् । त्वमपि तस्य इयं भारती दिवम् अक्षत् स्पृशति । रुद्वैर्यज्ञं सरस्वती । हे होतः, यज ॥ १६ ॥ सरस्वती च रुद्रैः सहिता यज्ञम् अस्पृक्षत् । इडा च वसु- मती वसुभिः तद्वती गृहान् अस्पृक्षत् । गृहशब्देनान्त्रायं लोकोऽभिधीयते लक्षगया पृथिवीस्थानत्वादिडायाः । ताः वसुवननाय वसुधानाय च व्यन्तु पिवन्तु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ १८ ॥

७०

म० विकृतिः । अधस्तनमन्त्रोको देवताविकल्पः । देवी देव्यौ पूर्वव्रैपोक्ते पयसा दुग्धेनेन्द्रमवर्धताम् अवर्धयताम् 'छन्द- स्युभयथा' (पा० ३।४।११७ ) इति शप् आर्धधातुकलाण्णिचो लोपः । कीदृश्यौ । ऊर्जाहुती ऊर्जा बलं तद्युक्ता आहुतिराह्वानं ययोस्ते । दुधे दुग्धस्ते दुघे 'दुहः कव्वश्च ' ( पा० ३ । २ । ) इति कप् घादेशच । दोग्ध्यो 'अनयोरनु संभोगमिमाः सर्वाः प्रजा अनुसंभुञ्जतः' इति श्रुतेः । सुदुघे साधुदोहने । तयोर्मध्ये अन्या एका इषमन्नमूर्जं दध्यादि च वक्षत् वहति यजमानाय । अन्या द्वितीया सग्धि सपीतिं च वक्षत् समाना ग्धिर्भोजनं सग्धिः ताम् । समाना पीतिः सपीतिः पुत्रादिभिः सह पानभोजने वहति । ये देव्यौ नवेनान्नेन पूर्वं पुराणमन्नमधाताम् पुराणेनान्नेन नवमन्नमधाताम् । यजमानाय वार्याणि वसु वसूनि चाधाताम् । अन्नं धनं चाशयं कृतवत्यावि- त्यर्थः । कीदृश्यौं । दयमाने उक्षन्त्यौ कृपयन्त्यो वा । ऊर्जा हुती ऊर्जाश्रुता आहुतिमो ययोस्ते । ऊर्ज रसमूर्जयमाने वर्धयन्त्या । शिक्षिते तत्त्वज्ञे । ते वीतां पिवताम् ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

।

दे॒वा दे॑व्या॒ होता॑रा दे॒वमिन्द्र॑मवर्धताम् । ह॒ता- ध॑शसावाभा॑त्र॒ वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय शिक्षितौ व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑ ॥ १७ ॥

म० अतिजगती । तिस्रो देवीः देव्यः पतिं पालकमिन्द्र- मवर्धयन् । आदरार्थ पुनरुक्तिः । ता एवाह । भारती दिवं स्वर्गमस्पृक्षत् स्पृशति । भरतो रविस्तत्कान्तिर्भारिती । सरखती । रुद्रैः युता यज्ञमस्पृक्षत् । वसुमती वसुयुता इडा गृहानस्पृक्षत् । गृहशब्देन भूलोकः । ता व्यन्तु ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शस॑स्त्रिवरू॒थस्त्रवन्धुरो दे॒व -
मिन्द्र॑मवर्धयत् । श॒तेन॑ शितिपृष्ठाना॒महि॑तः स॒हस्रेण॒
प्रव॑र्तते मि॒त्राव॑रु॒णेद॑स्य ह॒त्रमहि॑ति॒ बृह॒स्पति॑ः स्तोत्र-
म॒श्विनाध्वर्यवं वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज॑ ॥ १९॥

उ० देव इन्द्रः । यज्ञो देवता देवः दानादिगुणयुक्तः यज्ञः इन्द्रः । 'इदि परमैश्वर्ये' परमेश्वरः । नराशंसः नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्तीति नराशंसः । त्रिवरूथः वरूथ- शब्दो गृहवचनः । त्रीणि वरूथानि गृहाणि सदोहविर्धाना-

सित्रिवरूथः । त्रिवन्धुरः । वन्धुरशब्दः सारथि - स्थानवचनः । त्रीणि वन्धुराणि सारथिस्थानानि ऋग्यजुः सा- उ० देवा देव्या । यौ देवौ देव्यौ होतारौ । एकः पार्थि- । मलक्षणानि यस्य स त्रिवन्धुरः । देवमिन्द्रमवर्धयत् । यश्च

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

शतेन शितिष्पृष्ठानामाहितः । शतगुणो हि अग्निराधेयस्तद- भिप्रायमेतत् । सहस्त्रेण गवां प्रवर्तते । सहस्रेण गवां यष्टव्यमित्युक्तेः । यस्य चास्य मित्रावरुणा इत् मित्रावरुणा - वेव होत्रमर्हतः । बृहस्पतिश्च स्तोत्रमौद्गात्रमर्हति । अश्विनौ च आध्वर्यवमर्हतः । स वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु । त्वमपि हे होतः यज ॥ १९ ॥

म० कृतिः । नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति नराशंसः यज्ञो देवः इन्द्रं देवमवर्धयत्। कीदृशो नराशंसः । इन्दतीतीन्द्रः ऐश्वर्य - वान् । त्रिवरूथः वरूथं गृहम् । त्रीणि वरूथानि सदोहविर्धा - नानीध्राणि यस्य सः । त्रिबन्धुरः त्रीणि बन्धुराणि ऋग्यजुः- सामलक्षणानि बन्धनानि यस्य सः । नराशंसः शितिपृष्ठानां शतेनाहितः सन् सहस्रेण गोसहस्रेण प्रवर्तते । शिति श्यामं पृष्ठं यासां ताः शितिष्पृष्टा गावः । मित्रावरुणा इत् मित्रावरु । णावेवास्य नराशंसस्य होत्रमर्हतः होतृकर्मणि योग्यौ भवतः । बृहस्पतिः स्तोत्रमौद्गात्रमर्हति । अश्विना अश्विनौ अस्याध्वर्यव मर्हतः । स तु ॥ १९॥

विंशी ।

४९७

उ० देवं बर्हिः । यद्देवं बर्हिः । वारितीनाम् वाः उद- । कम् 'इण् गतौ' वारुदकमितिः स्थानं यासां ता वारितय ओषधयः तासां मध्ये देवं वरिष्ठम् । यद्वा वार्य इति दर्भ- रूपेणावस्थानं येषां ते वारितयः दर्भाः । अत्र श्रुतिः 'तदे- ताभ्यामुत्पुनाति' इत्युपक्रम्य 'तस्मादुहैका आपो बीभत्स - चक्रिरे' इति अभिधीयते । त इमे दर्भा इत्याह । वारितीनां दर्भाणां संघातभूतम् देवमिन्द्रमवर्धयत् । यच्च स्वासस्थम् साधु आस्थेयं देवमनुष्यैः । यत्र च इन्द्रेण आसन्नम् अस्थि- तम् । यच्च अन्या अन्यानि हवींषि अभ्यभूत् अभिभवतीति कालव्यत्ययः । तत् वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ २१ ॥

म० आर्षी त्रिष्टुप् । बर्हिः अनुयाजदेव इन्द्रं देवमवर्ध यत् । अन्या अन्यानि बर्हीष्यभ्यभूत् अभिभवति तद्वेतु । कीदृशं बर्हिः । वारितीनामोषधीनां मध्ये देवं दीप्यमानं श्रेष्ठम् । वारि जले इतिर्गतिर्यासां ता वारितयो जलाश्रिता ओषधयः । स्वासस्थं सुखेनासनेन स्थीयते यत्र तत्स्वासस्थम् । इन्द्रेणासन्नमाश्रितम् ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । स्वष्टं कुर्वन्स्वष्टा॒कृत्स्वष्टम॒य क॑रोतु नो वसुवने वसुधेय॑स्य वेतु यज॑ ॥ २२ ॥

दे॒वो दे॒वैर्व॑न॒स्पति॒र्हिर॑ण्यपर्णो मधु॑शाखः सुपि - प॒लो दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । दिव॒मये॑णास्पृश॒दान्तरि॑क्षं पृथि॒वीम॑दृछ्हीद्वस॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥२०॥ उ० देवो देवैः। यूप उच्यते । यो देवो वनस्पतिः देवै - रेव हिरण्यपर्णः देवाः सौवर्णानि पर्णानि यस्य स तथोक्तः । उ० देवो अग्निः । स्विष्टकृत् शोभनमिष्टं कर्तव्यमिति मधुशाखः मधुरसवती शाखा यस्य स मधुशाखः देवैरेव । । यस्यायमधिकारः । देवं च इन्द्रमवर्धयत् । यश्च स्विष्टं कुर्वन् सुपिप्पलः साधुफलो देवैरेव देवमिन्द्रमवर्धयत् । यश्च स्विष्टकृतनामभूतः सः । स्विष्टं साध्विष्टम् अद्य अस्मिन्कर्मणि दिवम् अग्रेण अस्पृक्षत् स्पृशति । आ अन्तरिक्षमस्पृक्षदित्य- करोतु नोऽस्माकम् । अपिच वसुवननाय वसुधानाय च वेतु नुषङ्गः । मध्येनेति शेषः साकाङ्क्षत्वात् । पृथिवीमहंहीत् पिबतु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ २२ ॥ पृथिवीम् उपरेणेति शेषः । अहंहीत् दृढामकरोत् । स वन- स्पतिः वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ २० ॥

म० अतिशक्करी । यूप उच्यते । वनस्पतिर्देवो देवैः सह इन्द्रमवर्धयत् । कीदृशः । हिरण्यपर्णः हिरण्यमयानि पर्णानि यस्य । मधुशाखः मधुर्मधुरा रसवती शाखा यस्य । सुपिप्पलः शोभनानि पिप्पलानि फलानि यस्य । यो वनस्पतिरग्रेण दिवं स्वर्गमस्पृक्षत् स्पृशति । स्पृशेर्लुङि 'शल इगुपधादनिटः क्सः' ( पा० ३ । १ । ४५ ) इति क्सप्रत्ययः । अन्तरिक्षं मध्ये शेषः । आ स्पृशति । पृथिवीमुपरेणेति शेषः । अहंहीत् दृढा- मकरोत् । स तु ॥ २० ॥

एकविंशी ।

दे॒वं॑ ब॒र्हिर्वारि॑तीनां॑ दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । स्वा॒स॒- स्थमिन्द्रेणास॑न्नम॒न्या ब॒र्हीष्य॒भ्य॒भूद्वसु॒वने॑ वसुधे- य॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥ २१ ॥

६३ य० उ०

।

म० आर्षी त्रिष्टुप् । स्विष्टकृद्देवः अभिः इन्द्रं देवमवर्धयत्
स नोऽस्माकं स्विष्टं साधु इष्टं करोतु वेतु च । कीदृशः । खिष्टं
कुर्वन्सन् विष्टकृत् नाम शोभनमिष्टं कर्तव्यमिति तस्याधि-
कारः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

अ॒ग्निमद्य होता॑रमवृणीत॒यं यज॑मान॒ः पच॒ न्पत्तीः पच॑न्पुरोडाश॑ ब॒घ्नन्निन्द्रा॑य॒ छाग॑म् । सूप॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभव॒दिन्द्रा॑य॒ छान । अध॒त्तं मैदस्तः प्रति॑ च॒ताय॑भि॒वी॑वृधत्पुरोडाशैन । त्वामद्य ऋषे० ॥ २३ ॥

उ० अग्निमद्य । व्याख्यातः प्रैषः । ऐन्द्र एकः पशुरिति
विशेषः ॥ २३ ॥

म० त्वामद्य अयं प्रतीकः उभयत्रापि । ऐन्द्रपशुसंबन्धी सूक्तवाक प्रैषः । त्वामद्य ऋषे इत्ययं मन्त्र उभयत्रापि ऐन्द्रानु-

४९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८ ]

वाके वायोधसानुवाके च प्रतीकोक्तः आदिमात्रेणोक्तः सकलो धारयन् । प्रयाजदेवता च इन्द्रसहिता वेतु पिबतु भाज्यस्य
ज्ञेयः । अग्निमद्य एकाधिका प्राजापत्या जगती । सूपस्थाः । स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ २५ ॥

ब्राह्मी उष्णिक् । त्वामद्य एकाधिका विकृतिः । व्याख्यातः
प्रैषः ( २१ । ५९-६१ ) ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी । होता॑ यक्षत्समिधा॒नं म॒हद्यश॒ः सु॒स॑मिद्धुं वरै ण्यम॒ग्निमिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । गाय॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्र्यविँ॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ २४ ॥ उ० होता यक्षत् । इन्द्राय वयोधसे । पशुसंस्कारश्चैन्द्रः तत्रैते प्रैषाः। अतः प्रयाजदेवताऽविरोधेन यथैन्द्राः संपथन्ते तथा व्याख्यायन्ते । दैव्यो होता यजतु समिधानमग्निम् ! महच्च यशः अग्निसंबन्धि । सुसमिद्धं चाग्निमेव । वरेण्यं वरणीयं चाग्निम् । इन्द्रं च वयोधसम् वयः आघातव्यम- स्मिन्निति वयोधास्तं वयोधसम् । वयसः आयुषो वा धार- यितारम् । किं कुर्वन् दैव्यो होता यजतु । गायत्रीं च छन्दः इन्द्रियं वीर्यं च त्र्यविं च गां वयश्च आयुः दधत् धारयन् । इन्द्रे इत्यध्याहारः प्रकरणात् । प्रयाजदेवता च इन्द्रसहिता । वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः,

यज ॥ २४ ॥

1

म० एकादश वायोधसे पशौ प्रयाजप्रैषाः समित्तनूनपादा- द्याप्रीदेवताः । अतिजगती । दैव्यो होता अग्निं वयोधसमिन्द्रं च यजतु । वयः आयुर्दधाति वयोधाः तम् आयुषो धातारं धारयितारं वा । कीदृशमग्निम् । समिधानं दीप्यमानम् । मह द्यशः । सुपां सुलुगिति तृतीयैकवचनस्य सुआदेशः । महता यशसा समिद्धं दीप्तम् । वरेण्यं वरणीयम् । किं कुर्वन् यजतु । गायत्रीं छन्दः इन्द्रियं वीर्यम् त्र्यविं गाम् वयः आयुश्च दधत् स्थापयन् इन्द्रे इति शेषः । षण्मासात्मकः कालोऽविः त्रयो- ऽवयो यस्याः सा त्र्यविः सार्धसंवत्सरा गौः ताम् । प्रयाज- । देवतेन्द्रयुता आज्यं वेतु । हे मनुष्यहोतः, लमपि यज । एवमग्रेऽपि ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

होता॑ यक्ष॒त्तनूनपा॑तमु॒द्भिद्रं॒ यं गर्भ॒मदि॑तद॒धे शुचि॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । उ॒ष्णह॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं दि॑त्य॒- वाह॒ गां वयो दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ २५ ॥

उ० होता यक्षत्तनूनपातम् । दैव्योहोता यजतु तनून- पातम् । उद्भिदम् उद्धेत्तारं यज्ञफलानाम् । यं च गर्भम् अदितिः दधे धारितवती । शुचिं पवित्रम् । इन्द्रं च यजतु वयोधसम् । वय आयुर्धीयते यस्मिन् तं वा वयसो धार- यितारं वा । किंकुर्वन्दैव्यो होता यजतु । उष्णिहं च छन्दः इन्द्रियं वीर्यं च दित्यवाहं च गां वय आयुश्च इन्द्रे दधत्

।

म० एकाधिका जगती । होता तनूनपातं प्रयाजदेवं वयोधसमिन्द्रं च यजतु । अदितिर्यं गर्भं दधे तं इन्द्रमित्यर्थः । कीदृशं तनूनपातम् । उद्भिदम् उद्भिनत्ति प्रकटयति फलमित्यु- द्भित्त॑ । यज्ञफलानामुद्धेत्तारम् । स्रुचिं पवित्रम् । किं कुर्वन् । उष्णिहं छन्दः इन्द्रियम् दिव्यवाहं गाम् वयश्च इन्द्रे दधत् । द्विवर्षा गौर्दित्यवाट् । स सेन्द्रो वेतु ॥ २५ ॥

पड़िशी ।

होता॑ यक्षद॒डेन्य॑मीड॒तं वृ॑त्र॒हन्त॑म॒मिषा॑भिः॒
रीडय सहः सोम॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । अ॒नु॒ष्टु॑
छन्दं इन्द्रि॒यं पञ्चा॑वि॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒
होत॒र्यज॑ ॥ २६ ॥

उ० होता यक्षदी डेन्यम् । दैव्यो होता यजतु । ईडेन्यं स्तुत्यम् । ईडतेरेन्यप्रत्ययः । ईडितम् ऋषिभिः स्तुतम् । वृत्रहन्तमम् अतिशयेन वृत्रस्य हन्तारम् । इडाभिः प्रयाज- देवताभिः । ईड्यं स्तुत्यम् । इन्द्रविशेषणान्येतानि । सहः सोमं च यजतु । सहः सोमशब्दौ नैघण्टुको इन्द्रसंबन्धा- त्यस्येते । इन्द्रं च वयोधसं वयस आयुषो धारयितारम् । किं कुर्वन्यजतु । अनुष्टुभं च छन्दः इन्द्रियम् वीर्यं च पञ्चविं च गां वय आयुश्च इन्द्रे दधत् धारयन् । प्रयाज- देवता च इन्द्रसहिता वेतु पिवतु आज्यस्य स्वमंशम् । स्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ २६ ॥

म० व्यूहेन शक्करी । होता इडाभिः प्रयाजदेवताभिः सह वयोधसमिन्द्रं यजतु । कीदृशमिन्द्रम् । ईडेन्यम् ईडितुं योग्य ईडेन्यः ईडेरेन्यप्रत्ययः । ईडितमृषिभिः स्तुतम् । वृत्रहन्त- मम् 'नाद्धस्य' ( पा० ८ । २ । १७ ) इति नुडागमः । ईड्यं सर्वैः स्तुत्यम् । सहः सोमं सहसा बलेन सोमवदाह्लादकम् । किं कुर्वन् । अनुष्टुभं छन्दः इन्द्रियम् पञ्चाविं गाम् वयश्चेन्द्रे दधत् । पञ्चावयो यस्याः सा सार्धद्विवर्षा गौः । स वे ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

होता॑ यक्षत्सुब॒र्हिषि॑ पू॒ष॒ण्वन्त॒मम॑ये॒ सद॑न्तं ब॒र्हिषि॑ प्रि॒ये॒ऽमृतेन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । बृह॒त छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्रि॑व॒त्सं गां वयो दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒ - जे

॥ २७ ॥

उ० होता यक्षत् । दैव्यो होता यजतु । सुबर्हिषं शोभ- नबर्हिष्कम् । पूषण्वन्तं पूष्णा संयुक्तम् अमर्त्यममरणधर्मा- णम् । सीदन्तं बर्हिषि प्रिये अवस्थानं कुर्वन्तं बर्हिष्यभि- रुचिते । अमृते इन्द्रं वयोधसम् । किं कुर्वन् यजतु । बृहतीं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

४९९

उ० होता यक्षत्सुपेशसा । दैव्यो होता यजतु सुपेशसा सुपेशसौ । पेश इति रूपनाम । सुरूपे सुशिल्पे । 'यद्वै प्रतिरूपं तच्छिल्पम्' अन्योन्यं प्रतिरूपे । बृहती महत्यौ उभे नक्तोषासा न । समुच्चयार्थीयो नकारः । उभे अपि नक्तोषसौ । नक्ता रात्रिः उपाश्च रात्रेरपरकालः । दर्शते दर्शनीये । विश्वं सर्वात्मकमिन्द्रं वयोधसम् आयुषो धारयितारं च यजतु । किं कुर्वन् यजतु । त्रिष्टुभं च छन्दः इह इन्द्रे इन्द्रियं च वीर्यं पष्ठवाहं गां च वय आयुश्च दधत् धार- यन् । नक्तोषासौ सेन्द्रे चेज्यमाने वीतां पिबतामाज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ २९ ॥ म० अतिशक्करी । होता उभे नकोषासा नकोषसौ विश्वं

च छन्दः इन्द्रियं वीर्यं च त्रिवत्सं च गां वय आयुश्च इन्द्रे दधत् धारयन् । प्रयाजदेवता चेज्यमाना इन्द्रेण सह वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज । ननु प्रयाजदेवताया अन्राधिकरणभावः केवलमुपलभ्यते नतु । देवतात्वमिति यश्चोदयेत् तं प्रत्याह । इत्थंभूतमेव बर्हिषो देवतात्वमित्यदोषः । तथा द्वारामपि देवतात्वम् ॥ २७ ॥ म० शक्करी । होता वयोधसमिन्द्रं यजतु । कीदृशम् । सुबर्हिषं शोभनं बर्हिः प्रयाजदेवता यस्य तम् । पूषण्वन्तम् पूषास्यास्ति पूषण्वांस्तं पूष्णा युक्तम् । अमर्त्यममरणधर्माणम् । प्रिये रुचिते अमृता अमृते अनश्वरे बर्हिषि सीदन्तं तिष्ठन्तम् । किं कुर्वन् । बृहतीं छन्दः इन्द्रियम् त्रिवत्सं गां वयश्वेन्द्रे दधत् । वत्सः संवत्सरः त्रयो वत्सा यस्य त्रिवत्सो गौः त्रिवर्षो । सर्वात्मकं वयोधसमिन्द्रं च यजतु । नक्ता रात्रिः उषा रात्रे- वृषः । स वेतु ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

रपरभागः । नकारश्चार्थः । कीदृश्यौ नक्तोषसौ । सुपेशसा सुपेशसौ पेश: रूपनाम । शोभनं पेशो ययोस्ते सुरूपे । होता॑ अ॒व्यय॑स्वतीः सु॒प्राय॒णा ऋता॒वृधो द्वारो ययोस्त अन्योन्यं प्रतिरूपे । बृहती बृहत्यौ । दर्शते दर्शनीये । सुशिल्पे 'यद्वै प्रतिरूपं तच्छपं' इति श्रुतेः । सुष्टुि दे॒वीहि॑र॒ण्ययो॑ब्र॒ह्माण॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । प॒ छन्द॑ दृशेरतच् प्रत्ययः । किं कुर्वन् । त्रिष्टुमं छन्दः इन्द्रियम् पष्ठ- इ॒हेन्द्रि॒यं त॑र्य॒वाहं गां वयो दध॒द्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒ - । वाहं गाम् वयश्व इहेन्द्रे दधत् । ते वीतां पिबताम् ॥ २९ ॥ त्रिंशी ।

यज॑

11 26 11

र्यज॑

॥ ३० ॥

1

उ० होता यक्षद्व्यचस्वतीः । दैव्यो होता यजतु होता॑ यक्ष॒त्प्रचे॑तसा दे॒वाना॑मुत्त॒मं यशो होता॑रा॒ व्यचस्वतीर्व्यञ्चनवतीर्गमनवतीः 1 सुप्रायणाः साधु । दैव्या॑ क॒वस॒युजेन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । जग॑ति॒ छन्द॑ प्रगमनाः । ऋतावृधः सत्यवृधो वा वृधो वा । इन्द्रि॒यमनाहं गां वयो॒ दध॑दी॒तामाञ्य॑स्य॒ होत॒ - यज्ञवृधो द्वारः यज्ञगृहद्वारः । द्वितीयाबहुवचनान्तान्येतानि पदानि । देवीर्यज्ञफलदात्रीः हिरण्ययीः अविनाशिनीः । तथा । ब्रह्माणं परिवृढम् इन्द्रं । वयोधसम् आयुषो धारयितारं च यजतु पङ्क्तिं च छन्दः । इहेत्यभिनयदर्शनम् । इहास्मिन्निन्द्रे इन्द्रियं वीर्य चतुर्यवाहं गां च आयुश्च दधत् धारयन् सेन्द्रा द्वारश्चेज्यमाना व्यन्तु पिबन्तु आज्यस्य स्वमंशम् त्वमपि हे मनुष्य होतः, यज ॥ २८ ॥

म० अतिशक्करी । होता द्वारो देवी: ब्रह्माणं परिवृढं वयो- धसमिन्द्रं च यजतु । कीदृशीर्द्वारः । व्यचस्वतीः व्यचो व्यवनं गमनावकाशो विद्यते यासु ताः । अतएव सुप्रायणाः शोभनं प्रकर्षेणायनं गमनं यासु ताः । ऋतवृधः सत्यस्य वर्धयित्रीः । हिरण्ययीः हिरण्मयीः दृढाः । किं कुर्वन् । पतिं छन्दः इन्द्रियम् तुर्यवाहं गाम् वयश्च इह इन्द्रे दधत् । सार्धत्रिवर्षो गोस्तुर्यवाद तुर्यं चतुर्थ वर्षं वहतीति ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

होता॑ य॒क्षत्सु॒पेश॑सा सुशि॒ल्पे वृ॑ह॒ती उ॒भे नक्तो -
षासा॒ न द॑श॒ते विश्व॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । त्रि॒ष्टुभं
छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं पृ॑ष्ठ॒वाहं गां वयो॒ दध॑दी॒तामाज्य॑स्य॒
होत॒र्यज॑ ॥ २९ ॥

।

।

उ० होता यक्षत्प्रचेतसा । दैव्यो होता यजतु । प्रचेतसा प्रकृष्टज्ञानौ । यौ च देवानामुत्तमं यशः । यशः पुञ्जीकृतये होतारौ दैव्यौ । अयं चाग्निरसौ च मध्यमः । कवी क्रान्त- दर्शनौ । सयुजा सहयोगिनौ । इन्द्रं च वयोधसम् आयुषो धारयितारम् । किंकुर्वन् दैव्यो होता यजतु । जगतीं छन्दः इन्द्रियं वीर्यं च । अनड्वाहं च गां वयः आयुश्च इन्द्रे दधत् धारयन् । तौ च दैव्यौ होतारौ सेन्द्रावीज्यमानो वीतां पित्रतामाज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः,

यज ॥ ३० ॥

म० एकाधिका शक्करी । होता दैव्यौ होतारौ बयोधसमिन्द्रं च यजतु । अयं चाग्निरसौ च मध्यम इति । होतारौ की दृशौ । प्रचेतसा प्रकृष्टं चेतो ययोस्तौ प्रचेतसौ । देवानामुत्तमं यशः पुञ्जीकृतदेवयशोरूपौ । कवी क्रान्तदर्शनौ । सयुजा सह युङ्कस्तौ समानयोगौ । किं कुर्वन् । जगतीं छन्दः इन्द्रियम् अनङ्ग्राहं गाम् वयश्व इन्द्रे दधत् । अनः शकटं वहतीलन- द्वान् शकटक्षमो वृषः तौ वीताम् ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

होता॑ यक्ष॒त्पेश॑स्वतीस्ति॒स्रो दे॒वीहि॑र॒ण्ययीभरे-

५००

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

तीबृ॑ह॒तीम॒हीः पति॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । वि॒राज॒ छन्द॑

इ॒हेन्द्रि॒यं धे॒नुं गां न वयो दध॒व्यन्त्स्वाज्य॑स्य॒ होत॒ - यज॑ ॥ ३१ ॥

उ० होता यक्षत्पेशस्त्रतीः। दैव्यो होता यजतु पेशस्वतीः रूपसमृद्धाः तिस्रो देवीः हिरण्ययीः हिरण्यालंकृतशरीराः । भारती: भरत आदित्यः तस्य भारतीः । बहुवचनमिडास- रस्वत्युपलक्षणार्थम् । बृहतीः प्रभावतः महत्यः आदित्येन्द्रा- ग्निसंबन्धात् । पतिं पालयितारम् इन्द्रं च वयोधसम् आयुषो धारयितारं यजतु । किंकुर्वन्यजतु । विराजं छन्दः इहास्मिन्निन्द्रे इन्द्रियं वीर्यं च । धेनुं गां न । नकारः समु श्चयार्थीयः । धेनुं च गां वय आयुश्च दधत् धारयन् । तिस्रो देव्यश्व सेन्द्रा ईज्यमानाः व्यन्तु पिबन्तु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ३१ ॥

म० एकाधिक शक्करी । होता तिस्रो देवीः पतिं पालकं । वयोधसमिन्द्रं च यजतु । कीदृशीस्तिस्रः । पेशो रूपमस्ति यासां ताः रूपसमृद्धाः । हिरण्ययीः हिरण्यालंकृतदेहाः । बृहतीः प्रभावेण । महीः महती: तेजसा आदित्येन्द्राग्निसंब-

1

न्धात् । कास्ताः भारतीः । बहुवचनमिडासरस्वत्युपलक्षणम् ।
इडासरखतीभारत्यस्तिस्र इत्यर्थः । किं कुर्वन् । विराजं छन्दः
इन्द्रियम् धेनुं दोग्ध्रीं गाम् वयश्चेन्द्रे दधत् । नकारश्चार्थः ।
सेन्द्रास्ता व्यन्तु ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

होता॑ यक्षत्सु॒रेत॑सं॒ त्वष्टा॒रं पुप्रि॒वर्ध॑नं रूपाणि विश्र॑तं॒ पृथक्पुष्टि॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । द्विप॑द॒ छन्द॑ इन्द्रियमुक्षाणं गां न वयो दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒-

र्यज॑ ॥ ३२ ॥

उ० होता यक्षत्सुरेतसम् । दैव्यो होता यजतु सुरेतसं त्थष्टारम् । शोभनं हि रेतस्त्वष्टुर्जगदुत्पत्तिबीजत्वात् । पुष्टिं वर्धयितारम् । रूपाणि बिभ्रतं पृथक् पुष्टिम् । जातिषु रूपाणि पुष्टिं च पृथक् धारयन्तम् । इन्द्रं च वयोधसँ आयुषो धारयितारं यजतु । किंकुर्वन्यजतु । द्विपदं च छन्दः इन्द्रियं वीर्यम् उक्षाणं गां न । नकारः समुच्चयार्थीयो भिन्न- क्रमः । उक्षाणं च गाम् वय आयुश्च इन्द्रे दधत् धारयन् । त्वष्टा च सेन्द्रः ईज्यमानः वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ३२ ॥

।

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८]

त्रयस्त्रिंशी ।

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑छ॒ शमि॒तार॑ श॒तक्र॑तु॒ हिर॑ण्यपर्णम॒क्थिन॑ र॒श॒नां विप्र॑तं व॒शं भग॒मि- न्द्रं वयो॒धस॑म् । ककुभं छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं व॒शां वे॒तं गां वयो दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्य॑ज॑ ॥ ३३ ॥

उ० होता यक्षद्वनस्पतिम् । दैव्यो होता यजतु वनस्पतिं शमितारं हविषः संस्कर्तारम् । शतक्रतुं बहुकर्माणम् । हिर- ण्यपर्ण सुवर्णमयपत्रम् । उक्थिनम् । 'वच परिभाषणे' अस्य उक्थिनं वचनवन्तं यज्ञवन्तं वा । रशनां बिभ्रतम् स्वरू- पानुवादः । यूपे हि पशुबन्धनार्थं रज्जुर्बध्यते । वाकान्तं भगं भजनीयम् । इन्द्रं च वयोधसमायुषो धारयितारं यजतु । किं कुर्वन् दैव्यो होता यजतु । ककुभं च छन्दः इहेन्द्रे इन्द्रियं वीर्यं च वशां वन्ध्यां वेहतं गर्भघातिनीं च गां वय आयुश्च दधत् धारयन् । वनस्पतिश्च सेन्द्र ईज्य- मानः वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्य- होतः, यज ॥ ३३ ॥

म० अत्यष्टिः । होता वनस्पतिं वयोधसमिन्द्रं च यजतु । कीदृशं वनस्पतिम् । शमितारं संस्कर्तारं हविषाम् । शतक्रतुं बहुकर्माणम् । हिरण्यपर्णं हिरण्मयानि पर्णानि यस्य तम् । उक्थनम् उक्थानि शस्त्राणि सन्त्यस्य यज्ञवन्तं वा । रशनां रज्जुं विभ्रतम् । स्वभावानुवादः । यूपे हि पशुबन्धाय रज्जु- र्वध्यते । वशिं कान्तम् । भगं भजनीयम् । किं कुर्वन् । ककुभं छन्दः इन्द्रियां गाम् वयश्च इह इन्द्रे दधत् । सेन्द्रो वनस्पतिर्वेतु ॥ ३३ ॥ चतुस्त्रिंशी । होता॑ क्ष॒त्स्वाहा॑न॒तीर॒ग्निं गृ॒हप॑ति॒ गृ॒हप॑ति॒ पृथ॒ग्वरु॑णं भेष॒जं क॒वं क्ष॒त्रमिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । अति॑च्छन्दसं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं बृ॒हद्य॑ष॒भं गां वयो॒ दध॒द्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑ ॥ ३४ ॥

उ०

होता यक्षस्वाहाकृतीः । देव्यो होता यजतु स्वाहा- कृती: प्रयाजदेवताः । अग्निं च गृहपतिं पृथक् यजतु । वरुणं च भेषजम् । तथा कविं कान्तदर्शनं । क्षत्रं प्रहाराद्रक्षिता- रम् । इन्द्रं च वयोधसमायुषो धारयितारम् यजतु । किंकु- वन्यजतु । अतिच्छन्दसं च छन्दः इन्द्रियं च वीर्य बृहन्महत् ऋषभं च गां वय आयुश्च इन्द्रे दधत् धारयन् । सेन्द्रश्च प्रयाजदेवता ईज्यमाना व्यन्तु पिवन्तु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे मनुष्यहोतः, यज ॥ ३४ ॥

म० एकाधिका शकरी । होता त्वष्टारं वयोधसमिन्द्रं च यजतु । कीदृशं त्वष्टारम् । सुरेतसं शोभनं रेतो यस्य तम् । जग दुत्पादकत्वात्त्वष्टुः शोभनं रेतः । पुष्टिवर्धनं पुत्रादिपुष्टेर्वर्धयि तारम् । पृथक् नानाजातिषु रूपाणि पुष्टिं च विभ्रतम् । किं कुर्वन् । द्विपदं छन्दः इन्द्रियम् उक्षाणं रेतः सेकक्षमं गां वृषम् । च वयवेन्द्रे दधत् । नश्चार्थः । सेन्द्रस्त्वष्टा वेतु ॥ ३२ ॥

म० अतिशक्करी । होता स्वाहाकृतीः प्रयाजदेवताः इन्द्रं यजतु । की शमिन्द्रम् । अग्निम् अङ्गतीत्यग्निः अग्रे गन्तारम् । पृथक् प्रत्येकं यज्ञेषु । गृहपतिं गृहस्य पालकम् ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वरुणम् त्रियतेऽसौ वरुणस्तम् ऋत्विग्भिर्वरणीयम् । भेषजं रोगनाशकम् । कविं कान्तदर्शनम् । क्षत्रं क्षतात्प्रहारात्राता - रम् । वयोधसमायुषो दातारम् । किं कुर्वन् । अतिच्छन्दसं छन्दः इन्द्रियं वीर्यं बृहत् महत् ऋषभं पुष्टं गां वयश्चेन्द्रे दधत् । सेन्द्राः स्वाहाकृतयः आज्यं व्यन्तु । हे मनुष्यहोतः, त्वमपि यज ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

।

दे॒वं ब॒र्हिर्व॑यो॒धस॑ दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । गाय॒ध्या छन्द॑सेन्द्रि॒यं चक्षु॑रिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसुवने वसुधेय॑स्य यज॑ ॥ ३५ ॥

वेतु

उ० अथ वयोधसोनुयाजप्रैषाः । देवं बर्हिः यत् देवं द्योतनं बर्हिः । वयोधसमायुषो धारयितारं देवं दानादिगु णयुक्तं इन्द्रं अवर्धयत् । किंकुर्वन् । गायत्र्या छन्दसा इन्द्रियं वीर्य चक्षुश्च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धारयत् । तत् वसुव- ननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ३५ ॥

म० वयोधसे पशावेवैकादशानुयाजानां प्रेषाः बर्हिरादि- देवताः । एकाधिके आय त्रिष्टुभौ द्वे । बर्हिः देवं वयोधस- मिन्द्रं देवमवर्धयत् । कीदृशं बर्हिः । गायत्र्या छन्दसा कृत्वा चक्षुरिन्द्रियं वयश्चेन्द्रे दधत् । तत् वसुवननाय वसुधानाय चाज्यं वेतु । षष्ठीसप्तम्यौ चतुर्थ्यर्थे । हे मनुष्य होतः, त्वमपि यज । एवमग्रेऽपि व्याख्येयम् ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

दे॒वीर्द्वारो॑ वयो॒धस॒ शुचि॒मिन्द्र॑मवर्धयन् । उ॒ष्णहा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं प्रा॒णमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ३६॥

उ० देवीद्वरः । या देव्यः द्वारः वयोधसमायुषो धार - यितारम् । शुचिं पवित्रम् इन्द्रम् अवर्धयन् । किं कुर्वत्यः । उष्णिहा । छन्दसा इन्द्रियं वीर्यं प्राणं च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् दधत्य इति लिङ्गवचनव्यत्ययः । धारयन्त्य इत्यर्था - न्तरम् । ताः वसुवननाय वसुधानाय च व्यन्तु पिबन्तु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ३६ ॥

म० द्वारो देव्यः बयोधखं शुचिं पवित्रमिन्द्रमवर्धयन् ।
कीदृश्थो द्वारः । उष्णिहा छन्दसा कृत्वा सह वा प्राणमिन्द्रियं
प्राणेन्द्रियं वयश्चन्द्रे दधत् दधत्यः । लिङ्गवचनव्यत्ययः । ता
व्यन्तु ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

दे॒वी उ॒षासा॒नक्ता॑ दे॒वमिन्द्र॑ वयोधसे देवी देव म॑वर्धताम् । अ॒नु॒ष्टुभा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं बल॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑ ॥ ३७ ॥

-

५०१

उ० देवी उषासानक्ता । ये देव्यौ उषासानक्ता उपाश्च रात्रेरपरकालः नक्तेति रात्रिनाम । देवमिन्द्रं वयोधसमा - युषो धारयितारम् । देवी देव्यौ देवम् । एको देवीशब्दो दीप्तिवचनोऽपरो दानादिगुणयुक्तवचनः । देवशब्दोऽध्येव- मेव । अवर्धताम् । किंकुर्वन्त्यौ । अनुष्टुभा छन्दसा इन्द्रियं बलं च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धारयन्त्यौ । ते वसुवननाय वसुधानाय च वीतां पिबतामाज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज्ञ ॥ ३७ ॥

मिन्द्रं देवमवर्धताम् । उषाश्च नक्तं च उषासानक्ता 'उषासो- म० द्वे ब्राह्म्यौ बृहत्यैौ । उषासानक्तौ देवी देव्यौ वयोधस- षसः' ( पा० ६ । ३ । ३१ ) इत्युषः शब्दस्य देवताद्वन्द्वे उषा- साआदेशः विभक्तेराकारश्च । कीदृश्यौ ते । देवी दीप्यमाने । कीदृशमिन्द्रम् । देवं दीप्यमानम् । एकौ देवीदेवशब्दौ दीप्ति- वाचकौ अन्यौ सुरवाचकौ । अनुष्टुभा छन्दसा बलमिन्द्रियं वयश्च इन्द्रे दधत् दधत्यौ । दधदित्यव्ययम् लिङ्गवचनव्यत्ययो वा । ते वीताम् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

दे॒वी जोष्ट्री वसु॑धिती दे॒वमिन्द्र॑ वयो॒धस॑ दे॒वी दे॒वम॑वर्धताम् । बृ॒ह॒त्या छन्द॑सेन्द्रि॒य श्रोत्र॒मिन्द्रे॒ वयो दध॑वद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑ ॥ ३८ ॥

उ० देवी जोष्ट्री । ये देव्यौ जोष्ट्र्यौ जोषत्रियौ । वसु- धिती वसुधायौ देवं दीप्तं वयोधसमायुषो धारयितारमि- न्द्रम् देव्यौ देवम् अवर्धताम् । ते बृहत्या छन्दसा इन्द्रियं वीर्यं श्रोत्रं च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धारयन्त्यौ सत्यौ वसुवननाय वसु॒धानाय च वीतां पिबतामाज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ३८ ॥

म० देवी देव्यौ दीप्यमाने अनुयाजदेवते देवं दीप्तं वयो- धसमिन्द्रं देवमवर्धताम् । देवीदेवशब्दों पूर्ववत् । कीदृश्यौ । जोष्ट्रयौ जुषेते ते जोष्ट्रयौ प्रीतियुक्ते । जुषेस्तृच् । वसुधिती वसुनो धनस्य धारयित्र्यौ । बृहत्या छन्दसा श्रोत्रमिन्द्रियं वयश्च इन्द्रे दयौ ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ति॒ दुषे॑ सु॒दुषे॒ पय॒सेन्द्रं वयो॒धस॑
दे॒वी दे॒वम॑वर्धताम् । प॒ङ्ख्या छन्द॑सेन्द्रि॒यश् शुक्र-
।  ं
मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वस॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वी॒तां॒ यज॑ ॥ ३९

उ० देवी ऊर्जाहुती । ये देवी दात्र्यौ ऊर्जाहुती ऊर्जा- हान्यो दुधे दोग्यौ सुदुधे सुदोहने पयसा इन्द्रं वयोधसं देवी देव्यौ युस्थाने देवं स्थानम् अवर्धताम् । । ते पङ्कथा छन्दसा इन्द्रियं वीर्य शुक्रं च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धा- रयन्त्यो वसुवननाय वसुधानाय च वीतां पिबतामाज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ३९ ॥

५०२

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

म० शक्करी । देवी दात्र्यौ ऊर्जाह्वान्यौ देव्यौ पयसा
वयोधसं देवमिन्द्रमवर्धताम् । कीदृश्यौ । दुधे दोग्ध्र्यौ । सुदुघे
सुखेन दोग्धुं शक्ये । पङ्कया छन्दसा शुक्रं वीर्यमिन्द्रियं वयः
चेन्द्रे दधत्यौ ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशी ।

दे॒वा दे॑व्य॒ होता॑रा दे॒वमिन्द्र॑ वयो॒धस॑ दे॒वौ दे॒वम॑वर्धताम् । त्रि॒ष्टुभ छन्द॑सेन्द्रि॒यं त्विषि॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसुवने वसुधेय॑स्य वीतां॒ यज॑ ॥ ४० ॥ उ० देवा दैव्या । यौ देवौ दातारौ देव्यौ होतारौ अयं चाग्निरसौ च मध्यमः । देवं दातारमिन्द्रं वयोधसमायुषो धारयितारम् देवौ स्थानौ देवं स्थानम् अवर्धताम् । तौ त्रिष्टुभ छन्दसा इन्द्रियं वीर्यं त्विषिं दीप्तिं च इन्द्रे वयश्वायुः दधत् धारयन्तौ वसुवननाय च वसुधानाय वीतां पिबतामाज्यस्य स्वमंशम् । हे होतः, यज ॥ ४० ॥

म० अतिजगती । दैव्या देव्यौ देवा देवौ दीप्तों देवसंब-
न्धिनौ होतारा होतारौ देवौ वयोधसं देवं दीप्तमिन्द्रं देवमव- ।
र्धताम् । त्रिष्टुभा छन्दसा लिषिं कान्तिमिन्द्रियं त्वगिन्द्रियं
वयश्चेन्द्रे दधतौ ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

।

दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीत्र॑यो॒धसं॒ परि॒मिन्द्र॑मव- धेयन् । जग॑त्या॒ छन्द॑सेन्द्रि॒य् शूप॒मिन्द्रो॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ४१ ॥ उ० देवीस्तिस्रः। याः तिस्रोदेव्यः सरस्वतीडाभारत्यः आदरार्थमभ्यासः । वयोधसमायुषो धारयितारम् पति पालयितव्यम् इन्द्रमवर्धयन् । ता जगत्या छन्दसा इन्द्रियं वीर्यम् । शुषम् शूपशब्दो बलवचनः । बलम् इन्द्रे वय आयुश्च दधत् दुधत्यः वसुवननाय वसुधानाय च व्यन्तु पिबन्तु आज्यस्य स्वमंशं हे होतः, यज ॥ ४१ ॥

म० एकाथिका ब्राह्मी अनुष्टुप् । तिस्रो देव्यो भारतीडा-
सरखत्यः पतिं पालकं वयमिन्द्रवन् । अभ्यास
आदरार्थः । कीदृश्यः । जगत्या छन्दसा शूषं बलमिन्द्रियं
वयश्चेन्द्रे दधत्यः ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

दे॒वो नरा॒शसो॑ दे॒वमिन्द्रे वयो॒धस॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । वि॒राजा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒य ँ रू॒पमन्द्रे॒

।

वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेद॒ यज॑ ॥ ४२ ॥

उ० देवो नराशंसः । यो देवो द्युस्थानो नराशंसो यज्ञः दे॒वं द्युस्थानम् इन्द्रं वयोधसमायुषो धारवतारम् । दे॒वो । देवम् दानादिगुणयुक्त इत्युभयत्र । अवर्धयत् । स इदानीं विराजा छन्दसा इन्द्रियं वीर्य रूपं च इन्द्रे वय आयुश्च

!

।

।

1

[ अष्टाविंशोऽध्यायः २८]

दधत् धारयन् वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशं हे होतः, यज ॥ ४२ ॥

म० अतिजगती । देवो दाता नराशंसो देवः देवं दीप्तं वयोधसमिन्द्रमवर्धयत् । कीदृशः । विराजा छन्दसा रूपमि - न्द्रियं वयचेन्द्रे दधत् ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

दे॒वो वन॒स्पति॑र्दे॒वमिन्द्र॑ वयो॒धस॑ दे॒वो दे॒वम॑व - र्धयत् । द्विप॑दा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं भग॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दर्ध- द्वसुवने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥ ४३ ॥

I

उ० देवो वनस्पतिः । यो देवो वनस्पतिर्यूपः । देवं द्युस्थानम् इन्द्रं वयोधसमायुषो धारयितारम् देवो देवम् दीप्त इत्युभयत्र । अवर्धयत् । स इदानीं द्विपदा छन्दसा इन्द्रियं वीर्यं भगमैश्वर्य च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धारयन् वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ४३ ॥

म० अतिजगती । देवो दाता वनस्पतिर्यूपः देवं द्योतनं वयोधसमिन्द्रं देवमवर्धयत् । कीदृशः । द्विपदा छन्दसा भगं सौभाग्यरूपमिन्द्रियं वयश्चन्द्रे दधत् ॥ ४३ ॥

।

चतुश्चत्वारिंशी ।

देवं बर्हिवरितीनां देवमिन्द्रं वयो॒धस॑ दे॒वं दे॒वम॑वर्धयत् । क॒कुभा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं यश॒ इन्द्र॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥ ४४ ॥

॥

उ० देवं बर्हिः । यद्देवं श्रेष्ठं बर्हिः । वारितीनां वायः अन्यः इतीनामुद्गतानाम् । ओषधीनामित्यर्थः । देवं - स्थानम् इन्द्रं वयोधसमायुषो धारयितारम् देवं देवम् दा- नादिगुणयुक्तमित्युभयत्र । अवर्धयत् । तत्ककुभा छन्दसा इन्द्रियं वीर्यं यशश्च इन्द्रे वय आयुश्च दधत् धारयन् वसु- वननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ४४ ॥

० ब्राह्मी बृहती । बर्हिः देवमिन्द्रमवर्धयत् । कीदृश- मिन्द्रम् । देवं दीप्यमानम् । वयोधसं वयसो दातारम् । कीदृशं बर्हिः । वारितीनां वार्भ्यः सकाशात् इतिरुत्पत्तिर्यासां ता वारितय ओषधयस्तासां मध्ये देवं दीप्तं श्रेष्ठ मित्यर्थः । ककुभा छन्दसा यशोरूपमिन्द्रियं वयञ्चेन्द्रे दधत् ॥ ४४ ॥ पञ्चचत्वारिंशी ।

दे॒वो अग्निः स्विष्टकृद्देवमिन्द्रे वयो॒धस॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । अति॑च्छन्दसा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं क्ष॒त्रमिन्द्रे वयो दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥ ४५ ॥

I ।

उ० देवो अग्निः । यो देवो द्युस्थानः अग्निः स्विष्टकृत्

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५०३

साधु इष्टं कर्तव्यमिति यस्यायमधिकारः । देवं स्थानम् मधुमत् मधुस्वादु । पिन्वमानः आत्मानंप्रति सिचन्
इन्द्रं वयोधसमायुषो धारयितारम् देवो देवम् दीप्त इत्यु । स्वेच्छया पिबन्नित्यर्थः । वाजी वेजनवान् चलनवान् वहन्वा-
भयत्र । अवर्धयत् अतिच्छन्दसा छन्दसा स इदानीम् जिनं हविः । हे जातवेदः देवानां वक्षि वह प्रापय । प्रियं
इन्द्रियं वीर्यम् क्षत्रं क्षतान्त्राणम् इन्द्रे वय आयुश्च दधत् आ सधस्थं सहस्थानम् ॥ १ ॥

धारयन् वसुवननाय वसुधानाय च वेतु पिबतु आज्यस्य स्वमंशम् । त्वमपि हे होतः, यज ॥ ४५ ॥

म० ब्राह्मी बृहती । देवो दाता स्विष्टकृत् अग्निः देवो
वयोधसं देवं दीप्तमिन्द्रं देवमवर्धयत् । कीदृशः । अतिच्छ-
न्दसा छन्दसा क्षत्रं क्षतात्राणरूपमिन्द्रं वयश्चन्द्रे दधत् । स
वसुवननाय वसुधानाय च वेतु । हे होतः, त्वमपि यज ॥४५॥

षट्चत्वारिंशी ।

अग्निमय होता रमवृणीतायं यज॑मान॒ः पच॒न्पक्तीः पच॑न्पुरोडाश॑ ब॒ञ्जन्निन्द्रा॑य वयो॒धसे छाग॑म् । सुप॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभव॒दिन्द्रा॑य वयो॒धसे छामे॑न । अध॒त्तं मे॑द॒स्तः प्रति॑ च॒ताय॑भि॒वी॑वृधत्पुरोडाशैन ॥ त्वम॒द्य अ॑षे० ॥ ४६ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

उ० अग्निमद्येति व्याख्यातम् । इन्द्राय वयोधसे इति
विशेषः ॥ ४६ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये अष्टाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २८ ॥ म० अग्निमद्य एकाधिका ब्राह्मी गायत्री । सूपस्थाः ब्राह्म्यनुष्टुप्। एते व्याख्याते ( क० २३ ) । त्वामय प्रतीकोक्तः सर्वोऽपि पाठ्यः । एकाधिका विकृतिः । अयमपि व्याख्यातः ( क० २३ ) । इन्द्राय वयोधसे इति विशेषः ॥ ४६ ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । अष्टाविंशोऽयमध्यायोऽगमत्सौत्रामणीभवः ॥ इति सौत्रामणी संबन्धिप्रयाजानुयाज प्रेषनिरूपणं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

समि॑द्धो अ॒ञ्जन्कृद॑रं मती॒नां घृ॒तम॑ग्ने॒ मधु॑म॒त्पि- न्व॑मानः । वा॒जी वह॑न्वा॒जिनं॑ जातवेदो दे॒वानां॑ वक्ष प्रि॒यमा स॒धस्थ॑म् ॥ १ ॥

।

उ० एकादश त्रिष्टुभः । आह्यो नराशंसः बृहदुक्थो वामदेव्यः । अश्वो वा समुद्रिरपश्यत् । अश्वस्तुतिः । अश्वमेधिकं प्रागाग्नेयः कृष्णग्रीव इत्येतस्मात् । हे भगवन्नने, समिद्धः संदीप्तः । भञ्जन् व्यक्तीकुर्वन् । आज्ये हि सर्वासां देवतानां मनांस्येतानि ममेदं स्यान्ममेदं स्यादिति घृतं

म० आश्वमेधिकोऽध्यायः । ततोऽस्य प्रजापतिर्ऋषिः । आया एकादश त्रिष्टुभः आप्रीसंज्ञाः अश्वस्तुतयो वामदेवपु- त्रेण बृहदुक्थेन समुद्रपुत्रेणाश्वेन वा दृष्टाः समित्तनूनपादिडा- दिदेवताकाः । हे अग्ने, हे जातवेदः जातप्रज्ञान, त्वं देवानां सधस्थं सह तिष्ठन्ति यत्रेति सहस्थानं प्रति प्रियं प्रीतिमानक्षि आवह देवान्प्रीणयेत्यर्थः । वहतेः शपो लुकि मध्यमैकवचने रूपम् । कीदृशस्त्वम् । समिद्धः दीप्तः मतीनां कृदरं बुद्धीना- मुदरं गर्भमञ्जन् व्यक्तीकुर्वन् । बुद्धिरहस्यं प्रकाशयन्नित्यर्थः । मधुमत् खादु घृतं पिन्वमानः देवेषु सिञ्चन् । वाजी वजतीति वाजी 'वज गती' चलनवान् । वाजिनं हविः वहन् देवान्प्रा- पयन्सन् प्रीणय ॥ १ ॥

द्वितीया ।

घृ॒तेना॒ञ्जन्सं प॒थो दे॑व॒याना॑न्प्रजानन्वा॒ज्यप्ये॑तु॒ देवान् । अनु॑ त्वा सप्ते प्र॒दिर्शः सचन्ता स्व॒धा- म॒स्मै॒ यज॑मानाय धेहि ॥ २ ॥

1

उ० घृतेनाञ्जन् । प्रथमोर्धर्चः परोक्षकृतः उत्तरः प्रत्य- क्षकृतः । यतस्तयोरेकवाक्यता नोपपद्यते अतः पुरुषव्यत्ययः । घृतेन अञ्जन्समञ्जन् । पथः देवयानान् । हवींषि देवयानाः पन्थान उच्यन्ते । तैर्हि ते जीवन्ति । प्रजानन् अहं देवानां हविरिति जानन् वाजी अप्येतु अभ्यागच्छतु देवान् । किंच अनुसचन्ताम् अनुसेवन्ताम् त्वां हे सप्ते सरण, प्रदिशः दिगाश्रयाणि भूतानि । किंच स्वधामन्नम् अस्मै यजमानाय धेहि प्रयच्छ । अत्र घृतशब्दस्तनूनपाच्छब्दपर्यायः ॥ २ ॥

म० वाजी अश्वो देवानप्येतु । कीदृशः । घृतेन देवया - नान् पथः समञ्जन् देवा यायन्ते यैस्ते देवयानाः पन्थानो हवींष्युच्यन्ते । प्रजानन् देवानां हविरहमिति जानन् । एवं परोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्षमाह । हे सप्ते अश्व, प्रदिशो दिगाश्रयाणि भूतानि त्वा त्वामनुसचन्ताम् । 'षप् संबन्धे' सपति कर्मणा संबध्यते स सप्तिः । किंच अस्मै यजमानाय स्वधामन्नं धेहि प्रयच्छ । अत्र घृतशब्दस्तनूनपाद्वाची ॥ २ ॥ तृतीया ।

ईडय॒श्चासि॒ वय॑श्च वाजिन्ना॒शुश्चासि॒ मेध्य॑श्व सप्ते । अग्निष्वा॑ दे॒वैर्व॑सु॑भिः स॒जोषा॑ः प्रीतं वहिं वहतु जा॒तवे॑दाः ॥ ३ ॥

।

उ० ईड्यश्वासि । यस्त्वं ईड्यश्चासि स्तुत्यश्चासि वन्द्यश्च । हे वाजिन्, आशुश्च शीघ्रश्च मेध्यश्च यज्ञसंपादी च असि । हे सप्ते, तं त्वाम् अग्निः देवैः वसुभिः सजोषाः समा-

:

५०४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

नजोषणः प्रीतम् आप्रीभिः प्रीतम् वह्निं वोढारम् वहतु पक्षोभिः । उत् ऊर्ध्वम् आतैः अत्यन्ते विस्तार्यन्ते आताः
प्रापयतु जातवेदाः ॥ ३॥

म० हे वाजिन्, हे सप्ते, ईड्यः स्तुत्योऽसि । वन्द्यः नम- नीयोऽसि । आशुः शीघ्रः मेध्यः मेधायाश्वमेधाय योग्यः । चकाराः समुच्चयार्थाः । किंच जातवेदाः अग्निः त्वा त्वां वहतु देवान् प्रापयतु । कीदृशोऽग्निः । वसुभिः देवैः सजोषाः जो घसा प्रीत्या सहितः । कीदृशं त्वाम् । प्रीतं तुष्टम् वह्निं हविषो वोढारम् ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

स्तीर्णं ब॒र्हिः सु॒ष्टरीमा जुषाणोरु पृथु प्रर्थमानं पृथि॒व्याम् । दे॒वेभि॑र्युक्तमदि॑तिः स॒जोषा॑ः स्यो॒नं कृ॒ण्वाना सु॑वि॒ते द॑धातु ॥ ४॥

उ०

'अत सातत्यगमने' ऊर्ध्वं प्रसृतैरित्यर्थः । पुनः कीदृश्यो द्वारः । । ऋष्वाः ऋषन्ति ऋष्वाः 'ऋष गतौ' इतस्ततो गमनशीलाः महत्यः । सतीः सत्यः समीचीनाः । कवषः 'कु शब्दे' कुवन्ति शब्दं कुवन्तीति कवषः । कुवतेरसुन्प्रत्ययः षत्वमार्षम् । कपाट- पिधानसमये शब्दं कुर्वाणाः ससुषिरा वा । शुम्भमानाः शोभ- मानाः सुप्रायणाः सुखेन प्रकृष्टमयनं गमनं यासु सुग- षष्ठी ।

मनाः ॥ ५ ॥

अ॒न्त॒रा मि॒त्रावरु॑णा॒ चर॑न्ति॒ मुख॑ य॒ज्ञाना॑म॒ - भिस॑विदा॒ने । उ॒षास वा सुहिरण्ये सुशिल्पे ऋ॒तस्य॒ योना॑वि॒ह मा॑दयामि ॥ ६ ॥

उ० अन्तरा मित्रावरुणा । ये अन्तरा मध्येन मित्रावरुणा चरन्ती । 'अयं वै लोको मित्रोऽसौ वरुण' इति श्रुतिः ।

यज्ञानां मुखमग्निहोत्रं तस्य कालम् अभिसंविदाने प्रकथ- यन्त्यौ । उत्तिष्ठतामयमग्निहोत्रहोमकालः आद्य इतीव लक्ष्यते । ते उषासा । द्विवचनोपदेशात्सहचरितत्वाच्च द्वितीया रात्रिः । नक्तोषासौ वां युवयोः हे दम्पतीयजमानौ, सुहिरण्ये साधुहिरण्यालंकार भूषिते । सुशिल्पे साध्वन्योन्यं प्रतिरूपे ऋतस्य यज्ञस्य योनौ इह सादयामि स्थापयामि ॥६॥

स्तीर्ण बर्हिः । स्तीर्णमपि बर्हिः सुष्टरीम साधुस्तृ- णाम आजुषाणा विभक्तेर्डादेशः । सेवमानम् । ततस्तीर्य- माणम् उरु बहु पृथु विस्तीर्णम् प्रथमानम् । पृथिव्यां । द्यावापृथिव्योर्मध्येन संचरन्त्यौ । मुखं यज्ञानामभिसंविदाने वेद्याम् । देवेभिः देवैः युक्तम् । अदितिः सजोषाः समान- जोषणा सह प्रीयमाणा स्योनं सुखं कृण्वाना कुर्वाणा । सुविते सुगते स्वर्गे प्रजायां वा । दधातु स्थापयतु ॥ ४ ॥ म० वयं बर्हिः सुष्टरीम साधु स्तरीम स्तृणाम । अदिति - देवी स्तीर्णं तत् बर्हिः सुविते सु इते साधु गते स्वर्गलोके दधातु स्थापयतु । कीदृशी अदितिः । सजोषाः जोषसा प्रीत्या युक्ता । स्योनं कृण्वाना सुखं कुर्वती । जुषाणा प्रीयमाणा । कीदृशं बर्हिः । उरु बहु पृथु विस्तीर्णम् पृथिव्यां प्रथमानं विस्तार्यमाणम् । देवेभिर्युक्तं देवैः सहितम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

एता उ॑ वः सु॒भगा॑ वि॒श्वरू॑पा॒ विपक्षॊभः श्रर्य-
माणा॒ उदी॑र्तैः । ऋ॒ष्वाः स॒तीः क॒वय॒ः शु॒म्भ॑माना॒ा
।
द्वारो॑ दे॒वीः सु॑प्राय॒णा भ॑वन्तु ॥ ५ ॥

उ० एता उ वः एताश्च यज्ञगृहद्वारः हे ऋत्विग्यजमानाः, वः युष्माकं सुभगाः विश्वरूपाः अनेकरूपचित्रिताः । विप क्षोभिः श्रयमाणा उदातैः । पक्षोभिः पक्षैः । उदातैः ऊर्ध्वमायातैः सततमायातैः सततगमनैः विश्रयमाणा विस्तीर्यमाणाः । पक्षः शब्दः सान्तः कपाटवचनः । ऋष्वाः

म० हे पत्नीयजमानौ, वां युवयोर्ऋतस्य यज्ञस्य योनौ इह उषासा उषसौ नक्तोषसौ सादयामि स्थापयामि । द्विवच नात्सहचारित्वाच्च द्वितीया रात्रिः । कीदृश्यौ उषसा । मित्रा- वरुणा मित्रावरुणौ अन्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये संचरन्ती संच-

रन्त्यौ वर्तमाने 'अयं वै लोको मित्रोऽसौ वरुणः' इति श्रुतेर्भि-

वरुणशब्देन द्यावापृथिव्या बुच्येते । यज्ञानां मुखमग्निहोत्र- होमकालमभिसंविदाने कथयन्त्यौ उत्तिष्ठतायमग्निहोत्रहो मकाल इति प्रातर्विप्रा वदन्ति तदुषस्युपचर्यते । सुहिरण्ये साधु हिरण्यं भूतं ययोस्ते । सुशिल्पे अन्योन्यं प्रतिरूपे । शिल्पं प्रति- रूपं भवतीति वचनात् ॥ ६ ॥

प्रथ॒मा वा॑

।

सप्तमी ।

र॒थिना॑ सु॒वर्णी दे॒वौ पश्य॑न्त॒

अपि॑त्र॒यं चोद॑ना वां मिमा॑ना होता॑रा॒ ज्योति॑ प्र॒दिशा॑ दि॒शन्त॑ ॥ ७ ॥

महत्यः सतीः सत्यः कवषः कुपिताः ससुपिराः । शुंभमानाः । भुव॑नानि॒ विश्वा॑ आत्मानं शोभयन्त्यः । द्वारो देवी: दीप्तिमत्यः । सुप्रायणाः

सुप्रगमनाः भवन्तु ॥ ५ ॥

उ० प्रथमा वाम् । यौ प्रथमौ होतारौ अयं चाग्भिरसौ च म० हे ऋत्विग्यजमानाः, वो युष्माकमेता द्वारो देवीः मध्यमः । वां युवयोः हे दम्पती यजमानौ । सरथिना एक- यज्ञगृहद्वारो देव्यः ईदृश्यो भवन्तु । उ पादपूरणः । कीदृश्यः । रथारूढौ । सुवर्णा शोभनवण । देवौ दानादिगुणयुक्तौ । पश्य. सुभगाः शोभनं भगं श्रीर्यासां ताः । विश्वरूपाः नानारूप - । न्तौ भुवनानि भूतजातानि । विश्वानि सर्वाणि मध्यस्थतया । चित्राः । पक्षोभिः पक्षस्शब्दः सान्तः पक्षवाची । पक्षैः । अप्रियम् । प्रीणातेरेतद्रूपम् । प्रीणितवानहमस्मि तौ पक्षप्रायैः कपाटैः विश्रयमाणाः विस्तार्यमाणाः । कीदृशैः चोदना सुप्रमाणकं कर्म । वां युवयोः हे दम्पती यज-

1

उवटभाष्य - महीधरभाप्यसंवलिता ।

५०५

मानौ मिमाना निर्मिमाणौ होतारौ । ज्योतिः प्रदिशा दि । कामं देवान्कामयते देवकामस्तं यष्टारम् । ऋणत्रयापाकरणसमर्थ-

शन्ता आहवनीयाख्यं ज्योतिः प्रष्टव्यमिति प्रदिशा प्रदेशेन अभिनयेन दिशन्ता दर्शयन्तौ । आसते इति वाच्यम् ॥ ७ ॥ । म० हे यजमानौ, वां युवयोः प्रथमा प्रथम मुख्यौ होतारा होतारौ अहमपि प्रयं प्रीणितवानस्मि । प्रीणातेर्णिजन्तस्य लुङि । उत्तमैकत्वे रूपम् । अयं चाग्निरसौ च मध्यम इति । होतारौ कीदृशौ । सरथिना सरथिनौ समानो रथो ययोस्तौ एकरथा - रूढौ । सुवर्णा सुवर्णौ शोभनो वर्णो द्युतिर्ययोस्तौ । देव दीप्य- मानौं दातारौ । विश्वा सर्वाणि भुवनानि पश्यन्तौ । वां युवयो- । चोदना चोदनानि कर्माणि मिमाना मिमानौ निर्मिमाणौ प्रदिशा प्रदेशेनाभिनयेन ज्योतिः दिशन्तौ आहवनीयाख्यं ज्योतिर्यष्टव्यमिति दर्शयन्तौ ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

आ॒दि॒त्यैर्नो भार॑ती वष्टु॑ य॒ज्ञ ँसर॑स्वती स॒ह
रु॒द्रैने॑ आवीत् । इडोप॑हूत॒ वसु॑भिः स॒जोषा॑
।
नो॑ दे॒वीर॒मृते॑षु धत्त ॥ ८ ॥

य॒ज्ञं

उ० आदित्यैर्नः । अत्र त्रयः पादाः परोक्षकृताः चतुर्थः पादः प्रत्यक्षकृतः । नचैवं सामञ्जस्यम् । अतश्चतुर्थस्य पादस्य सन्नतिः । आदित्यैः सहिता नो अस्माकं भारती वष्टुकाम यतां यज्ञम् । सरस्वती च रुद्वैः सहिता नः अस्मान् आवीत् अवतु । इडा च उपहूता कृतोपह्वाना वसुभिः सजोषा समानप्रीतिः । नः आवीदित्यनुवर्तते । एवमनेन प्रकारेण यज्ञं नोऽस्माकं तिस्रो देव्यः अमृतेषु देवेषु धत्त दधत्विति पुरुषव्यत्ययः । परोक्षीकृत्य स्तुताः ता इदानीं प्रत्यक्षकृताः स्तौति । यज्ञं नो देवीरमृतेषु धत्तेति ॥ ८ ॥

म० आदित्यैः युता भारती नोऽस्माकं यज्ञं वष्टुकामयताम् । सरखती रुद्रैः सह नोऽस्माकं यज्ञमावीत् अवतु । इडा चावतु । कीदृशी । उपहूता कृतोपहवा । वसुभिः देवैः । सजोषाः प्रीतियुता । एवं परोक्षमभिधाय प्रत्यक्षमाह । हे देवीः देव्यो भारतीसरखतीडाः । नोऽस्माकं यज्ञममृतेषु देवेषु धत्त यूयं

स्थापयत ॥ ८ ॥

नवमी ।

स्वष्टा॑ वी॒रं दे॒वता॑मं जजान त्वष्टुख जायत आ॒शु॒रश्व॑ः । त्वष्वे॒दं विश्वं॑ भुव॑नं जजान ब॒होः क॒र्तारः॑ मि॒िह य॑क्षि होतः ॥ ९ ।

उ० त्वष्टा वीरं । यः त्वष्टा वीरं पुत्रम् देवकामम् ऋणत्रयापाकरणसमर्थ जजान जनयति । यस्माच्च त्वष्टुः अर्वा अरणः आशुः शीघ्रः अश्वः जायते । यश्च त्वष्टा इदं विश्वं सर्वं भुवनं भूतजातं जजान जनयति । तं स्वष्टारं बहोः भूतग्रामस्य कर्तारम् इह यज्ञे यक्षि यज हे होतः ॥ ९ ॥ म० त्वष्टा वीरं । पुत्रं जजान जनयति । कीदृशं वीरं । देव- ६४ य० उ०

।

मित्यर्थः । त्वष्टुः सकाशात् अश्वः जायते उत्पद्यते । कीदृशोऽश्वः । अर्वा इयर्ति गच्छति अर्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति अर्तेर्वनिप् । आशुः अनुते दिशो व्याप्नोति अश्नाति भक्षयति वा आशुः उण्प्रत्ययः । किंच त्वष्टा इदं विश्वं सर्वं भुवनं भूतजातं जजान उदपादयत् । हे होतः, एवं बहोः कार्यस्य कर्तारं त्वष्टारमिह यज्ञे त्वं यक्षि यज । यजतेः शपि लुप्ते रूपम् ॥ ९ ॥ दशमी । अश्वा॑ घृ॒तेन॒ त्मन्य॒ सम॑क्त॒ उप॑ प्र॑तु॒शः पार्थं तु । वन॒स्पति॑र्देवलो॒कं मिनो ह॒व्या स्व॑दि॒तानि॑ वक्षत् ॥ १० ॥

दे॒वाँ २ ॥ प्रजानन्न॒-

उ० अश्वो घृतेन । यः अश्वः पत्नीभिः घृतेन त्मन्या आत्मना स्वयमेव समक्तः समुक्षितः सन् । उप एतु उप- गच्छतु देवान् प्रति । ऋतुशः ऋतावृतौ काले काले पाथः अन्नं भूत्वा । कथं देवलोकमजानन्न देवान् प्रति यायादित्यत आह । वनस्पतिः देवलोकं प्रजानन् अश्वस्य दर्शयत्विति शेषः । अग्निना च तन्मित्रेण । हव्या हवींषि स्वदितानि मृ- ष्टीकृतानि । वक्षत् वहतु देवान्प्रति ॥ १० ॥

म० पाथ इत्यन्ननाम । अश्वः पाथः अश्वरूपं हविः ऋतुराः ऋतौऋतौ यज्ञकाले त्मन्या आत्मना स्वयं देवान् उप एतु प्राप्नोतु । विभक्तेर्यादेशे 'मन्त्रेष्वायादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इति आलोपः । कीदृशोऽश्वः । घृतेन समक्तः पत्नीभिः समुक्षितः । किंच वनस्पतिर्देवः हव्या हव्यानि वक्षत् वहतु देवान्प्रति । कीदृशो वनस्पतिः । देवलोकं प्रजानन्विदन् अतएव वहतु । कीदृशानि हव्यानि । अग्निना स्वदितानि आस्वादितानि आस्वाद्य मिष्टीकृतानि ॥ १० ॥

एकादशी ।

प्र॒जाप॑ते॒स्तप॑सा वावृधा॒नः स॒द्यो जातो दधिषे य॒ज्ञम॑ग्ने । स्वाहा॑ कृ॒तेन ह॒विषा॑ पु॒रोगा यहि साध्या ह॒विर॑द॒न्तु दे॒वाः ॥ ११ ॥

उ०

प्रजापतेस्तपसा । यस्त्वं प्रजापतेस्तपसा वावृधानः यस यज्ञं । हे अग्ने, तं त्वां ब्रवीमि । स्वाहाकृतेन हविषा वर्धमानः । सद्योजातः अरण्योः सकाशादुत्पन्नः । दधिषे धार- स्वाहाकारोपलक्षितेन हविषा । पुरोगाः पुरोगामी सन् । याहि साध्या । साधुशब्दविभक्त्यर्थे ड्यादेशे टिलोपः । साधु हविः अदन्तु देवाः ॥ ११ ॥

म० हे अग्ने, त्वं यज्ञं दधिषे धारयसि । डर्थे लिट् । कीदृशस्त्वम् । प्रजापतेस्तपसा वावृधानः वर्धमानः । सद्योजातः अरण्या उत्पन्नः । किंच खाहाकृतेन खाहाकारमुक्ला हुतेन हविषा सह । पुरोगाः पुरो गच्छतीति अग्रगामी सन् याहि

५०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

देवान् गच्छ । त्वयि गते सति देवाः हविरदन्तु भक्षयन्तु । कीदृशं हविः । साध्या साधु । श्रेष्ठम् । विभक्तेङ्घदेशे टिलोपे रूपम् ॥ ११॥

द्वादशी ।

यदक्र॑न्दः प्रथ॒मं जाय॑मान उ॒द्यन्त्स॑मु॒द्रादु॒त वा॒

पुरी॑षात् । श्ये॒नस्य॑ प॒क्षा ह॑रि॒णस्य॑ बा॒हू अ॑प॒स्तुत्यं॒

।

महि जातं ते अर्वन् ॥ १२ ॥

उ० यदक्रन्दः। त्रयोदश त्रिष्टुभोऽश्वाभिष्टवो होतुः । यत् यदा अक्रन्दः हेषाशब्दमकार्षीः प्रथमं जायमानः । यच्च उद्यन् उद्गच्छन् समुद्रात् अन्तरिक्षलोकात् पार्थिवाद्वा समु- द्वात् । उत वा अपिच पुरीषात् अन्यस्माजलसङ्घात्पशोर्वा । उद्यन् अक्रन्दः तदा श्येनस्य पक्षौ शीघ्रतया अजैषीः । हरि- णस्य बाहू शीघ्रतया भजैषीः इति शेषः । उपस्तुत्यम् उपस- ङ्गम्य स्तुत्यं स्तवनीयमृषिभिः । महि महत् जातमुत्पन्नम् ते तव । हे अर्वन् अरण अश्व ॥ १२ ॥

म० त्रयोदशाश्वस्तुतिरूपास्त्रिष्टुभो जमदग्निदीर्घतमोभ्यां दृष्टा अश्वस्तुतौ विनियुक्ताः । हे अर्वन् अश्व, यत् यदा त्वमक्रन्दः क्रन्दितवान् हेषारवमकार्षीः तदा ते तव महि माहात्म्यम् उपस्तुत्यं स्तोतुं योग्यं जातम् । कथं स्तुत्यं तदाह । श्येनस्य पक्षौ हरिणस्य बाहू । अनेन कन्दनेन जिताविति शेषः । श्येनपक्षौ शौर्येण हरिणबाहू वेगेनेत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । समुद्रात् अन्तरिक्षात् उदधेर्वा प्रथमं जायमानः । उतवा अथवा पुरीषात् पशोः सकाशात् उद्यन् उत्पद्यमानः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

य॒मेन॑ द॒त्तं त्रित ऐनमायुनगिन्द्र॑ एणं प्रथ॒मो अध्य॑तिष्ठत् । ग॒न्ध॒र्वो अ॑स्य र॒श॒नाम॑गृभ्णा॒त्सूरा- वं॑ वसवो॒ निर॑तष्ट ॥ १३॥

उ० यमेन दत्तम् । अत्र चतुर्थः पादः प्रथमं व्या- । ख्यायते योग्यत्वात् । सूरादश्वं वसवो निरतष्ट । हे वसवः यूयं सूरात् आदित्य मण्डलात् अश्वं निरतष्ट । तक्षतिः करोति- कर्मा । निष्कृष्य कृतवन्तः । तं यमेन दत्तम् त्रितः त्रिस्थानो वायुः एनम् आयुनक् युक्तवान् । इन्द्रश्च एनं प्रथमः अध्य- तिष्ठत् । गन्धर्वश्व विश्वावसुः अस्य रशनाम् अगृभ्णात् अगृ- ह्वात् । य इत्थंभूतोऽश्वः तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १३ ॥ म० वसवोऽष्टगणदेवाः सूरादादित्यमण्डलादश्वं निरतष्ट निष्कृष्टवन्तः। तक्षतेर्लुङि मध्यम बहुवचनम् । ततः त्रितः त्रिस्थानो वायुः । यमेन दत्तमेनमश्वम् अयुनक् युक्तवान् । युजेर्लङ् संहितायामटि दीर्घः । इन्द्रश्चैनमश्वं प्रथमः अध्यतिष्ठत् आदावधिष्ठितवान् । गन्धर्वः विश्वावसुरस्याश्वस्य राना- मगृभ्णात् गृहीतवान् । य ईदृशस्तं स्तुमः ।

छान्दसम् ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

असि॑ य॒मो अस्या॑दि॒त्यो अ॑र्व॒न्नास त्रि॒तो गुन

।

व्र॒तेन॑ । असि॒ सोमे॑न स॒मयो॒ विपृ॑क्त आ॒हुस्ते॒ त्रीणि॑
दिवि बन्धनानि ॥ १४ ॥

भव॑सि च त्रितस्त्रिस्थान इन्द्रः गुह्येन गुप्तव्रतेन कर्मणा उ० असि यमः भवसि च आदित्यः हे अर्वन् अरण अश्व,

।

भवसि च सोमेन समया मध्यतः विपृक्तः संपृक्तः एकीभूतः । एताभिर्देवताभिस्तव सायुज्यं जातमित्यभिप्रायः । किंच आहुः बुधाः ते तव । त्रीणि दिवि द्युलोके आदित्यात्मनाव - स्थितस्य । बन्धनानि ऋग्यजुः सामलक्षणानि मण्डलान्त- रपुरुषार्चीषि ॥ १४ ॥

'म० हे अर्वन्, त्वं यमोऽसि आदित्यश्चासि । गुह्येन गोप्येन व्रतेन कर्मणा त्रितः त्रिस्थान इन्द्रोऽसि । सोमेन समया सह विपृक्तः संपृक्तः एकीभूतोऽसि । एवं यमादिभिः सायुज्यं प्राप्तस्य तव दिवि नभसि आदित्यरूपेण स्थितस्य त्रीणि बन्ध- नानि वुधा आहुः । ऋग्यजुःसामरूपाणि मण्डलान्तर पुरुषार्चीषि त्रीणि बन्धनानि स्वरूपाणि । ' यदेतन्मण्डलं तपति तन्मह- दुक्थम्' इत्यादिश्रुतेः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

त्रीणि॑ त आहुदि॒वि बन्ध॑नानि॒ त्रीण्य॒प्सु त्रीण्य॒- न्तः स॑मु॒द्रे । उ॒तेव॑ मे॒ वरु॑णश्छन्त्स्यर्व॒न्यत्रा॑ त आहुः प॑र॒मं ज॒नित्र॑म् ॥ १५ ॥

1

उ० त्रीणि ते । त्रीणित आहुर्दिवि बन्धनानि इति व्या- ख्यातम् त्रीणि अप्सु बन्धनानि कृषिवृष्टिर्वीजमिति । श्रीपयन्तः समुद्रे । समुद्रशब्देनान्तरिक्षमभिधीयते । अन्तरि- क्षस्य मध्ये तव त्रीणि बन्धनानि । मेघो विद्युत् अशनिरिति उतइव अपिच । मे मम वरुणः छंत्सि । छन्द तिरचेतिकर्मा । शंसति कथयति । हे अर्वन् अरण अश्व, यत्र ते तव आहुः परमं जनित्रं जन्म वायुरूपेण ॥ १५ ॥

म० हे अर्वन्, यत्र ते तव परमं जनित्रं वुधा आहुः आदित्यरूपेण तत्र ते तव त्रीणि बन्धनानि पूर्व मन्त्रोक्तान्याहुः । अप्सु उदकेषु त्रीणि बन्धनानि आहुः कृषिरृष्टिर्बीजमिति । अन्तःसमुद्रे अन्तरिक्षमध्ये त्रीणि बन्धनानि आहुः मेघो विद्युत् स्तनयित्नुरिति । उतेव उतापिच वरुणः वरुणरूपः त्वं मे मां छन्त्सि प्रशंससि । कर्मणि षष्टी । छन्दतिरचेतिकर्मा । अर्चनं प्रशंसनम् ॥ १५ ॥

षोडशी ।

इ॒मा ते॑ वाजिन्नव॒माजैनानीमा श॒फानः॑ सनि॒- नि॒धाना॑ । अत्रा॑ ते भ॒द्रा र॑श॒ना अ॑पश्यमृ॒तस्य॒ या अ॑भि॒रक्ष॑न्ति गो॒पाः ॥ १६॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५०७

उ० इमा ते । इमानि ते तव हे वाजिन् अश्व, अवमा- पदे गोः । यदा ते मर्तो अनु भोगमा नडादि- र्जनानि यैस्तवावमार्जनं कृतं तान्येव मार्जनानि नूतनवेत- सिंष्ठ ओषधीरजीगः ॥ १८ ॥ सकटप्रभृतीनि अहमपश्यं पश्यामि । इमानि च शफानां खुराणां सनितुः संभक्तुः पादवाससः निधाना निधानानि यत्र पादवासः प्रभृतीनि धीयन्ते तानि अहमपश्यम् । अपिच अत्र ते तव भद्रा भन्दनीयाः स्तुत्याः रशनाः अहमपश्यम् । ऋतस्य यज्ञस्य या रशना अभिरक्षन्ति गोपाः गोपायितव्या - न्पशून् ॥ १६ ॥

म० हे वाजिन्, ते तव इमा इमानि अवमार्जनानि अहम पश्यं पश्यामि । अवमार्ज्यते यैस्तानि अवमार्जनानि वेतस - कटादीनि । शफानां खुराणां सनितुः संभक्तुर्नियन्तुः पादवासस्य इमा इमानि निधाना निधानानि स्थानानि अपश्यम् । अत्र यज्ञे ते तव रशनाः मध्यबन्धनरज्जूः अपश्यम् । कीदृशी रशनाः । भद्राः कल्याणरूपाः स्तुत्याः । गोपाः गोपायन्तीति गोपाः रक्षणकर्म्यः । या रशनाः ऋतस्य ऋतं यज्ञमभिरक्षन्ति कर्मणि षष्ठी । 'निपातस्य च ' ( पा० ६ । ३ । १३६ ) इत्यत्र पदस्य दीर्घः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

आ॒त्मानं॑ ते॒ मन॑सा॒राद॑जानाम॒वो दिवा प॒त- य॑न्त॑ पत॒ङ्गम् । शिरो॑ अपश्य॑ प॒थः सु॒गेभि॑र े णुभिर्जेह॑मानं पत॒त्रि ॥ १७॥

उ० अन्ना ते । अत्र द्युलोके ते तव रूपमुत्तमम् अहम- पश्यं पश्यामि । कथंभूतम् । जिगीषमाणं जेतुमिच्छत् इषः अन्नानि आ आस्थितं पदे गोः गन्तुर्मण्डलस्य । एवं धुलो- कावस्थितस्य तवाहं रूपमपश्यम् । अथ पुनः पृथिवीस्थितस्य यदा ते तव मर्ती मनुष्यः भोगं वाहनादिकम् । अनुआनट् अनुव्याप्नोत् । आत् इत् इति पादपूरणार्थौ । तदा प्रसिष्ठः 'ग्रसु अदने ' । ग्रसितृतमः अतिशयेन भक्षयिता सन् ओषधीः गः गृह्णासि गिरस वा । अन्यो हि वाहितश्चलितुमपि शक्नोति त्वं वीर्यवत्तरोऽसीति भावः ॥ १८ ॥

न

म० हे अश्व, अत्रास्मिन् गोः सूर्यस्य पदे मण्डले ते तवोत्तमं रूपमहम् आ अपश्यम् समन्तात्पश्यामि । 'गौर्नादित्ये बलीवर्दे' इत्यभिधानाद् गौरादित्यः । कीदृशं रूपम् । इषः अन्नानि हवींषि जिगीषमाणं जेतुमिच्छत् । जयतेः सन्नन्ता • च्छानच् 'सन्लिटोर्जेः' ( पा० ७ । ३ । ५७ ) इति गः । किंच मर्तः मनुष्यो यदा ते तव भोगमनु आनद् अनुव्याप्नोति हवीरूपं भोगं समर्पयति आत् इत् अनन्तरमेव त्वमोषधीः हवीरूपाः अजीगः '

स्त्वम् । ग्रसिष्ठः ग्रसते इति ग्रसिता अतिशयेन प्रसिता प्रसिष्ठः । अत्यन्तं भक्षयिता । इष्ठनि तृचो लुक् । गृणातेर्णिजन्तस्या-

एकोनविंशी ।

अनु॑ त्वा॒ रथो॒

अनु॒ मर्यो अर्वन्ननु गावोऽनु

क॒नीना॑म् ।

उ० एतैरधस्तनैरश्वचरित्रैरश्वमभिष्टुत्य अथेदानीं भविष्य- । जीगः ॥ १८ ॥ त्कर्मभिरभिष्टौति । आत्मानं ते । पशुसंस्पर्शनोत्तरकालम् आत्मानं ते तव दिव्यमहं मनसा आराद्दरात् । अजानाम् जानामि । जानातेरेतदनुदात्तत्वाद्रूपं लुङयेकवचने । अवः अधस्तात् प्रदेशात् । दिवा दिवंप्रति । पत॒यन्तम् उत्पत । न्तम् । पतङ्गम् आदित्यरूपिणम् । शिरश्वाहं तव अपश्यम् पथिभिः मार्गः सुगेभिः सुगमनैः अरेणुभिः उपद्रवरहितैः जेहमानं गच्छत् पतित्रि उत्पतनशीलम् ॥ १७ ॥

।

।

म० एवमश्वं स्तुला भविष्यत्कर्मणा स्तौति । हे अश्व, तवात्मानं मनसा आराद्दूरे अहमजानां जानामि । जानातेर्लडयुत्त- मैकवचनम् । कीदृशमात्मानम् । अवः अधस्तात्प्रदेशात दिवा । नभोमार्गेण पतङ्गं सूर्यं प्रति पतयन्तमुत्पतन्तम् । 'पत ऐश्वर्यगत्योः चुरादिरदन्तः । किंच ते शिरः सूर्यरूपं पश्यामि कीदृशं शिरः । पथिभिः नभोमार्गैः जेहमानं गच्छत् । कीदृशैः पथिभिः । सुगेभिः सुगैः सुखेन गम्यते येषु ते सुगास्तैः 'सुदुरोरधिकरणे' ( पा० ३ । २ । ४८ ) इति गमेर्डः । अरेणुभिः, नास्ति रेणुर्येषु ते अरेणवस्तैः । उपद्रवरहितैरित्यर्थः । पुनः कीदृशं शिरः । पतत्रि पतनशीलं गन्तु ॥ १७॥ अष्टादशी ।

भग॑ अनु॒ व्राता॑स॒स्तव॑ स॒ख्यमा॑यु॒रनु॑ दे॒वा म॑मिरे वी॒र्य॑ ते ॥ १९ ॥

उ० अनु त्वा । अनु इति परभावमाचष्टे । हे अर्वन्, यस्य सुकृतिनो गृहे त्वं चेष्टसे तस्य गृहे त्वामनु रथः त्वा- मनु मर्यो मनुष्यः त्वामनु भगः सौभाग्यं कनीनां कन्यका- नाम् । तत्रैते पदार्था भवन्तीत्यर्थः । किंच । ब्रातासः पुरुष- सङ्घा अपि तव सख्यं सखिभावमन्वीयुः । किमन्यद्बहु वदामः । अनु देवा ममिरे वीर्य ते अनुममिरे अनुमितवन्तः देवा वीर्यं वीरकर्म त । अचिन्त्यशक्तिस्त्वमसीत्य-

भिप्रायः ः ॥ १९ ॥

म० हे अर्वन् अश्व, रथः वा लामनु वर्तत इति शेषः । मर्यः मनुष्यः त्वामनु । गावः त्वामनु । कनीनां कन्यानां भगः सौभाग्यं त्वामनु । यत्र त्वं तत्र रथादयः स्युरित्यर्थः । किंच व्रातासः व्राताः मनुष्यसङ्घाः तव सख्यं मैत्रीम् अन्वीयुः प्रापुः । किं बहुना । देवाः तव वीर्यं सामर्थ्यमनुममिरे अनु-

अत्रा॑ ते रूपमु॑त्त॒मम॑पश्यं जिर्गीषमाणमि॒ष आ मितवन्तः ॥ १९ ॥

५०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

विंशी ।

म० सूर्याश्वरूपेणायमश्वः स्तूयते । यत् यदा अश्वाः सप्त

हिर॑ण्यशृङ्गोऽयो॑ अस्य॒ पादा॒ मनो॑जवा॒ अव॑र रविरथस्थः श्रेणिशः श्रेणीभूता हंसा इव संयतन्ते सम्यक् प्रयत्नं कुर्वन्ति तदा दिव्यं दिवि भवमज्मं गमनं संग्रामं वा इन्द्र॑ आसीत् । दे॒वा इद॑स्य हवि॒रय॑माय॒न्यो अर्व॑न्तं । आक्षिषुः व्याप्नुवन्ति । 'अक्षू व्याप्तौ ' लुङि रूपम् हं प्रथ॒मो अ॒ध्यति॑ष्ठत् ॥ २० ॥

उ० हिरण्यशृङ्गः हिरण्यं शृङ्गस्थानीयमस्येति हिरण्य शृङ्गः । अयो अस्य पादाः यस्य चास्य अयः । अय इति सर्वेषां रजतादीनामुपलक्षणम् । पादा इत्यवयवानाम् । रजतादिविशिष्टा अवयवाः । मनोजवाः मनोवेगयुक्ताः । यस्माच्च अवरः कनिष्ठः इन्द्रः आसीत् अभवत् । वायुरूपे- णाश्वस्यावस्थानात् । देवा इत् देवा अपि यस्याश्वस्य हविरद्यं हविर्लक्षणमदनीय मायन्नागच्छन् । यश्च अर्वन्तं प्रथमः अध्य- तिष्ठत् स च इन्द्रः यस्य हविरद्यमागतम् तं वयं स्तुम इति शेषः ॥ २० ॥

।

गमनाय यतन्ते तथाश्वा अपि । कीदृशा अश्वाः । ईर्मान्तासः ईर्मान्ताः ईर्यते ईर्मः ' ईर प्रेरणे' मप्प्रत्ययः । ईर्मः प्रेरितः अन्तः शरीरप्रान्तो येषां ते । पृथुजघनोरस्का इत्यर्थः । सिलि - कमध्यमासः सिलिकः श्लिष्टः संलग्नो मध्यमो मध्यप्रदेशो येषां ते शिलिकमध्यमाः । कृशोदरा इत्यर्थः । 'षिल संश्लेषे' इक- प्रत्ययः । शूरणासः शू शीघ्रं रणो रखो युद्धं वा येषां ते शूरणाः । यद्वा शूरणो रविस्तदीयाः शूरणाः । दिव्यासः दिवि भवा दिव्याः । अत्याः अतन्ति सततं गच्छन्ति अत्याः सकृ- युक्ता ब्रह्माहः पर्यन्तं रविरथं वहन्ति ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

तत्र॒ शरी॑रं पतयि॒ष्ण्व॒र्व॒न् तव॑ चि॒त्तं॒ वात॑ इव॒

जर्भुराणा चरन्ति ॥ २२ ॥

म० यः प्रथमः मुख्यः अर्वन्तमश्वमध्यतिष्ठत् अधिष्टित- वान् सोऽपि इन्द्रः अवरः इन्द्रापेक्षया न्यून आसीत् । काजीमान् । तव॒ शृङ्गा॑णि॒ विष्ठ॑ता पु॒रु॒त्राय॑ण्येषु इन्द्रः । हिरण्यश्टङ्गः हिरण्यवत् श्रङ्गं दीप्तिर्यस्य । शृङ्गमिति ज्वलन्नामसु पठितम् । अस्याश्वस्य पादा अयः लोहं हिरण्यं वा । अयोरूपाः पादा इत्यर्थः । कीदृशाः पादाः । मनोजवाः मनोवत् जवो वेगो येषां ते । किंच देवा अस्याश्वस्य हविरद्य - मायन् अत्तुं योग्यमद्यं हविश्च तदद्यं च हविरयम् हविर्ल - क्षणं भक्ष्यं प्रति आयन् आगच्छन् । इत् एवार्थे अप्यर्थे

वा ॥ २० ॥

एकविंशी ।

इ॒मा॑न्द्रा॒स॒ः सिल॑कमध्यमास॒ः सशूर॑णासो दि॒व्यास॒ अत्या॑ः । ह॒ ँसा इ॑व श्रेण॒शो य॑तन्ते॒ यदाक्षि॑षुर्दे॒व्यमज्म॒मश्वा॑ः ॥ २१ ॥

उ०

उ० तव शरीरम् । हे अर्वन्, तव शरीरं पतयिष्णु उत्पतनशीलम् । तव चित्तं च वात इव ध्रजीमान् गतिमत् वेगवत् सूक्ष्मानर्थान्प्रति गच्छेदित्यर्थः । तव शृङ्गाणि शृङ्गा. णीति ज्वलन्नामसु पठितम् । तवाचींषि विष्ठिता विविधं स्थितानि पुरुत्रा बहुधा विद्युच्चन्द्रार्कान्यादिषु । अरण्येषु वनेषु । जर्भुराणा जर्भुराणानि देदीप्यमानानि दावाग्निरूपेण चरन्ति ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

उप॒ प्राग॒च्छस॑नं वा॒ज्यवो॑ देव॒द्रीच॒ मन॑सा॒

चित्तं धीमान् गतिमत् । वात इव वेगवत्सूक्ष्मार्थान्गच्छती. म० हे अर्वन्, तव शरीरं पतयिष्णु उत्पतनशीलम् । तव त्यर्थः । तव शृङ्गाणि दीप्तयः अरण्येषु वनेषु दवाग्निरूपेण ईर्मान्तासः आदित्यस्य रथे येऽश्वा युक्तास्तद्वारेणा- चरन्ति प्रसरन्ति । कीदृशानि शृङ्गाणि । पुरुत्रा बहुधा यमश्वः स्तूयते । ईर्म ईरितः अन्तो येषां ते ईर्मान्ताः ईर्मान्ता विष्ठिता विविधं स्थितानि विद्युच्चन्द्रार्काग्निषु स्थितानि । जर्भुराणा एव ईर्मान्तासः । तेषां हि सप्तानामश्वानां समीरितान्ताः । जर्भुराणानि । 'जृम्भ विकसने' विकसितानि ॥ २२ ॥ विक्षिप्ताः प्रान्ताः । विरला इत्यर्थः । दृष्टान्ता वा । ते हि पृथूरस्काः पृथुजघनाश्चेत्यर्थः । सिलिकमध्यमासः संलग्नम- ध्यमाः कृशोदरा इत्यर्थः । सप्तानामपि संश्लिष्टा उद्रप्रदेशा निरुद्रास्तेऽश्वा इत्यर्थः । तथापि हि स्तुतिरुपपद्यते एव । संशूरणासः । सहिताः शूरणेन भगवताऽदित्येन दिव्यासः दिविजाः । अत्याः सततगमनाः । ते हि सकृद्युक्ता ब्राह्म सहस्रयुगपर्यन्तमहर्वहन्ति । य इत्थंभूता अश्वाः ते हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते । यथा हंसाः श्रेणीभूता एकया रीत्या प्रथ- मगमनाद्यान्कुर्वन्ति एवमश्वा अपीत्युपमार्थः । कदा इत्याह । यदा यस्मिन्काले आक्षिपुः 'अशुङ् व्याप्तौ ' इत्यस्यैतद्रूपम् । व्याप्नुवन्ति दिव्यं दिवि भवम् । अज्मम् अजनम् आजिम्

अश्वाः ॥ २१ ॥

दीध्यानः । अजः पुरो नो॑यते॒ नाभि॑र॒स्यानु॑ प॒श्चा-
कवयो यन्ति रेभाः ॥ २३ ॥

० उपप्रागात् । उपप्र अगात् शसनं विशसनम् । वाजी वेजनवान् अर्वा अरण्योऽश्वः । देवद्वीचा देवान्प्रत्यञ्चितेन । मनसा दीध्यानः ध्यायन् हिरण्यगर्भपदम् । किंच अजः पुरो नीयते । तदुक्तम् 'कृष्णग्रीव आग्नेयो रराटे पुरस्तात्' इति नाभिरस्य अश्वस्य । तदुक्तम् 'सौमा पौष्णः श्यामो नाभ्याम्' इति । किंच अनुलग्नाः पश्चात् । कवयः क्रान्तद- र्शनाः ः । यन्ति गच्छन्ति । रेभाः स्तोतारः ॥ २३ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्य संवलिता ।

म० अर्वा अश्वः शसनं विशसनस्थानमुपप्रागात् आगतः । कीदृशोर्वा । वाजी वजतीति वाजी गमनशीलः अन्नवान् वा । देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । देवान्प्रत्यञ्चति देवद्र्यक् तेन 'विष्वग्देवयोश्च टेरद्र्यञ्चतावप्रत्यये' ( पा० ६ । ३ । ९२ ) इति देवशब्दस्य टेरञ्चतौ परेऽयादेशः । दीधी दीध्यानः 'दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः' शानच्प्रत्ययः । देवान्प्रति गतेन चित्तेन दीप्यमानः । किंच अस्याश्वस्य पुरोऽग्रे अजो नीयते स्थाप्यते । तदुक्तम् 'कृष्णग्रीव आग्नेयो रराटे पुरस्तात्' इति । अस्य नाभिः अजो नीयते नाभौ स्थाप्यते । तदुक्तम् 'सौंमा - पौष्णः श्यामो नाभ्याम्' इति । अस्य पश्चात् कवयः ऋत्विजः अनुयन्ति अनुगच्छन्ति । कीदृशाः कवयः । रेभाः रेभन्ते इति रेभाः 'रेभ्रु शब्दे' स्तोतार इत्यर्थः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

उप॒ प्रागा॑त्पर॒मं यत्स॒धस्थ॒मव॒२ ॥ अच्छे पि॒तरं मात च । अ॒द्या दे॒वान्जुष्ट॑तम॒ो हि गम्या अथा- शा॑स्ते॒ दा॒शुषे॒ वार्य॑णि ॥ २४॥

५०९

दियुक्तः । देवान् दानादियुक्तान् यजसि । हे जातवेदः जातप्रज्ञान, तं त्वां प्रार्थयामि । आच वह देवान्यज च । हे मित्रमहः मित्राणां पूजयितः, यस्त्वं चिकित्वान् चेतना- वान्परिदृष्टकारी । अपि चैतदेव चित्रं यत्त्वमस्माकमस्मि - न्कर्मणि वर्तेथाः । किं कारणं यतो ब्रवीमि । त्वं दूतः देवानां कविः क्रान्तदर्शनश्चासि । प्रचेताः प्रवृद्धचेताश्च ॥ २५ ॥

म० द्वादशाप्री संज्ञास्त्रिष्टुभो जमदमिदृष्टाः समित्तनूनपादा- दयो देवताः । हे जातवेदः जातज्ञान, मनुषो मनुष्यस्य यजमा- नस्य दुरोणे यज्ञगृहे अद्य लं देवान् यजसि । कीदृशस्त्वम् । समिद्धः दीप्तः देवः दानादिगुणयुक्तः । हे मित्रमहः मित्रान् यजमानान्महति पूजयति मित्रमहाः तत्संबुद्धौ हे मित्रमहः, आवह च देवानावह यज चेत्यर्थः । यतः त्वमीदृशोऽसि । कीदृशः । चिकित्वान् चेतनावान् । दूतः कविः क्रान्तदर्शी । प्रचेताः प्रकृष्टं चेतो यस्य सोऽत एव यज ॥ २५ ॥

पविंशी ।

तनू॑नपात्य॒थ ऋ॒तस्य॒ याना॒न्मध्वः॑ सम॒ञ्जन्स्व॑- दया सुजिह्व । मन्मा॑नि धी॒भिरु॒त य॒ज्ञमु॒न्धन्दे॑व॒त्रा चे कृणुध्व॒रं न॑ः ॥ २६ ॥

उ० उपप्रागात् । एवमश्वमभिष्टुत्य अथेदानीं यजमानं कृतकृत्यतया संबोधयन्नाह । उप प्रागात् प्राप्तवान् । परम- मुत्कृष्टम् । यत् यस्मात् सधस्थं सह स्थानं देवमनुष्याणाम् । अर्वान् अर्वा अश्वः । नकार उपजनः । अच्छा पितरं मातरं च उ० तनूनपात्पथः । तनूनपाच्छब्देनाज्यमभिधेयमग्निर्वा । 'अच्छा भेरातुमिति शाकपूणिः ' अभ्यगाच्च यस्मात् पितरं हे तनूनपात् गवामपां वा पौत्र । पथः ऋतस्य यानान् मातरं च द्यावापृथिव्यौ अश्वः । तस्माद्रवीमि हे यजमान, ऋतस्य यज्ञस्य गमनान्पथः हवींषि । हविर्भिर्हि यज्ञो याति अद्या अद्य कृतकृत्यः सन् देवान् गम्याः गच्छेः जुष्टतमः प्रवर्ततेऽतो यज्ञमार्गा हवींष्युच्यन्ते । मध्वा मधुरसेन सम- सन् हिर्निश्चये । अथैवंगताय भवते दाशुषे दत्तवते हवींषि अन् भक्षयन् । स्वदय देवेभ्यः रोचय । हे सुजिह्व कल्याण- यजमानाय । आशास्ते अश्व एव वार्याणि वरणीयानि ॥२४॥ । जिह्न । कल्या ह्यग्नेर्जिह्वा या नानादेवत्यानि हवींष्यभ्यव- म० एवमश्वं स्तुत्वा यजमानमाह । अर्वान् अर्वाश्वः पितरं मातरं च अच्छ द्यावापृथिव्यौ अभि समीपे परममुत्कृष्टं यत् । सधस्थं सहस्थानं तत् उपप्रागात् । अर्वन्शब्दस्य नलोपा भावरछान्दसः । अश्वे एव देवलोकं गते हे यजमान, जुष्टतमः प्रीततमः सन् अद्य त्वं देवान् गम्याः देवलोकं गच्छेः । गमेरा- म० तनूनामपां नपात्पौत्रोऽग्निः अद्भ्यो वृक्षा जायन्ते तेभ्यो- शीर्लिङि मध्यमैकवचने गम्या इति रूपम् । अथैवं देवलं । ऽग्निरित्यपां पौत्रत्वमग्नेः । हे तनूनपात् अग्ने, हे सुजिह्व, शोभना गताय दाशुषे हविर्दत्तवते तुभ्यं वार्याणि वरणीयानि भोग्य - वस्तूनि हि नूनम् आशास्ते । देवगणोऽश्वो वा ददावि - त्यर्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

समि॑द्धो अ॒ मनु॑षो दुरोणे देवो दे॒वान्य॑जसि जातवेदः । आ च॒ वह॑ मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः क॒विर॑सि॒ प्रचे॑ताः ॥ २५ ॥

हरते न किंचनोच्छेषयति । किंच मन्मानि मननानि धीभिः
बुद्धिभिः सहितानि । उत अपिच यज्ञम् ऋन्धन् समर्धयन् ।
देवत्रा च कृणुहि देवान्प्रति गमय । करोतिर्गमनार्थः ।
अध्वरं नः अस्माकम् ॥ २६ ॥

जिह्वा यस्य स सुजिह्नः । नानादेवत्यानि हवींषि भक्षयन्नपि नोच्छिष्टानि करोतीति वह्नेः शोभनजिह्वम् । हे सुजिह्न, ऋतस्य यानान् पथः स्वदय रोचय । भक्षयेत्यर्थः । यायन्ते येर्येषु वा ते यानास्तान् । 'करणाधिकरणयोः' ( पा० ३ । ३ । ११७ ) इति ल्युप्रत्ययः । ऋतो यज्ञः तस्य गमनसाधनमार्गा पन्थानो हवींषि । किं कुर्वन् । मध्वा समञ्जन् मधुरेण रसेन संम्र- हवींषि तान्भक्षयेत्यर्थः । हविर्भिर्यज्ञः प्रवर्तते इति यज्ञगमन - क्षयन् । किंच नोऽस्माकमध्वरं यज्ञं देवत्रा कृणुहि देवान्

उ० समिद्धो अद्य । द्वादशास्यस्त्रिष्टुभः भार्गवो जमद - । गमय । करोतिर्गत्यर्थः । किं कुर्वन् । धीभिः वुद्धिभिः सह रिपश्यत् । यस्त्वं समिद्धः अद्यास्मिन्यजनीयेऽहनि । मनुषः मनुष्यस्य यजमानस्य । दुरोणे यज्ञगृहे देवो दाना

मन्मानि ज्ञानानि । उत अपिच यज्ञमृन्धन् समर्धयन् अस्माकं
ज्ञानं यज्ञं च वर्धयन् यज्ञं देवलोकं नयेत्यर्थः ॥ २६ ॥

५१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

सप्तविंशी ।

नरा॒शस॑स्य॒ महि॒मान॑मेषा॒मुप॑स्तोषाम यज॒तस्य॑ य॒ज्ञैः । ये सु॒क्रत॑त्र॒ः शुच॑यो धियो॒धाः स्वद॑न्ति दे॒वा उ॒भया॑नि ह॒व्या ॥ २७ ।

उ० नराशंसस्य नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्तीति नरा- शंसो यज्ञः प्रजापतिर्वाग्निर्वा नरैः प्रशस्यो भवतीति नराशंसः । तस्य महिमानं महाभाग्यम् । एषां देवगणानां मध्ये उपस्तोषाम उपस्तुमः । कथंभूतस्य नराशंसस्य । यज- तस्य यष्टव्यस्य यज्ञराहुतिभिः । तस्य च महिमानमासाद्य ये देवाः सुक्रतवः सुकर्माणः । शुचयः निषिक्तपाप्मानः अणिमाद्यैश्वर्ययुक्ताः धियंधाः प्रज्ञायाः कर्मणो वा धारयि तारः । स्वदन्ति भक्षयन्ति उभयानि हव्या हवींषि । सोमं च इतराणि च हवींषि तान्त्राणि प्रयाज्यभागस्विष्टकृत्प्रभृ- तीन आवापिकानि प्रधानान्युभयानीति ॥ २७ ॥

म० नरा अस्मिन्नाशंसन्तीति नराशंसोऽग्निः प्रजापतिर्वा नरैः प्रशस्यो भवतीति वा । नराशंसस्य प्रजापतेरनेर्वा महि- मानं महाभाग्यमेषां देवानां मध्ये वयमुपस्तोषाम उपस्तुमः । स्तौतेर्लेटि उत्तमैकवचने 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्यये रूपम् । कीदृशस्य नराशंसस्य । यज्ञैः यजतस्य । यजेरतच्प्रत्ययः । एषां केपाम् । ये देवाः । उभयानि हव्या हवींषि सोमम् इतराणि च स्वदन्ति भक्षयन्ति । कीदृशा देवाः । सुक्रतवः शोभनः क्रतुः कर्म येषां ते शुचयः शुद्धा निष्पापाः । धियंधाः धियं वुद्धिं कर्म वा दधतीति अलुगार्घः ॥ २७ ॥

अष्टाविंशी ।

आ॒जुह्वान ईडयो वन्द्य॒श्चाया॑ग्ने॒ वसु॑भिः स॒जो-
पा॑ः । त्वं दे॒वाना॑मसि यह॒ होता॒ स ए॑तान्यक्षीषितो
।
यजयान् ॥ २८ ॥

उ० आजुह्वानः । यस्त्वम् आजुह्वानः अहूयमानः सन् ईड्यः स्तुत्यः वन्द्यः नम्यश्च भवसि स त्वं याह्यागच्छ हे अग्ने, वसुभिः सजोषाः सहप्रीतिः । यश्च त्वं देवानां होतासि । हे यह्न महन् स एतान्देवानाहूय यक्षि यज । इषितः प्रेषितः अधीष्टो वा । यजीयान् यष्टुतरः सन् ॥ २८ ॥

म० हे अग्ने, मायाहि आगच्छ । कीदृशस्त्वम् । आजु- ह्वानः आह्वयते आह्वयति देवानित्याजुह्वानः । ह्रयतेः शपः श्लुः 'ह्वः संप्रसारणम्' ( पा० ६ । १ । ३२ ) इत्यभ्यासस्य संप्र- सारणं शानचि । ईड्यः खयः । वन्द्यः नमनीयः । वसुभिः देवैः, सजोषाः समानप्रीतिः । किंच हे यह महन् यः त्वं देवानां होता आह्वाता असि च त्वमेनान् यक्षि यज । कीदृश- स्त्वम् । इषितः प्रेषितः अभीष्टो वा । यजीयान् यजतीति यष्टा अत्यन्तं यष्टा यजीयान् । ईयमुनि 'तुरिष्ठेमेयः सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः ॥ २८ ॥

1

एकोनत्रिंशी ।

प्राचीनं॑ ब॒र्हिः प्र॒दिश पृथि॒व्या वस्तो॑र॒स्या

वृ॑ज्यते॒ अग्ने॒ अपा॑म् । व्यु॑ प्रथते वित॒रं वरीयो
दे॒वेभ्यो॒ अदि॑तये स्यो॒नम् ॥ २९ ॥

उ० प्राचीनं बर्हिः प्राचीं प्रागग्रं वृज्यते प्रस्तीर्यते । किं स्वमनीषया नेत्याह । प्रदिशा प्रदिक्शब्देन श्रुतिवाक्यम- भिधीयते प्रागग्रं बर्हिस्तृणातीति । पृथिव्या वस्तोरस्याः । अस्याः पृथिव्याः वेदेः । वस्तोः वसनायाच्छादनाय । अग्रे अह्नाम् पूर्वाह्णदिवसानाम् । स हि यागकालः प्रशस्तः । तत् वृज्यमानं बर्हिः विउप्रथति विप्रथति विविधमाच्छादयति । उकारः पादपूरणः । वितरमतितराम् वरीयः वरतरमुरुतरं वा । किं कारणमपेक्ष्य व्युप्रथते इत्यत आह । देवेभ्यश्च अदितये च स्योनं सुखं कर्तुमिति शेषः ॥ २९ ॥

म० अहां दिनानामग्रे पूर्वाह्ने बर्हिः प्राचीनं प्रागग्रं वृज्यते प्रस्तीर्यते प्रातर्यागकालस्य प्रशस्तत्वादह्नामग्रे इत्युक्तम् । किं स्ववुद्ध्या नेत्याह । 'प्रदिशा प्रागग्रं बर्हिः स्तृणाति' इति श्रुति- वाक्येन प्रदिक्शब्देन श्रुतिवाक्यम् । अस्याः पृथिव्या वेदेः वस्तोः वसितुम् । आच्छादयितुमित्यर्थः । तद्बर्हिः वृज्यमानं सत् विप्रथते विविधं विस्तीर्णं भवति । उकारः पादपूरणः । कीदृशं बर्हिः । वितरं वरीयः अत्यन्तं वि वितरमतितराम् वरीयः अत्यन्तमुरु वरीयः 'प्रस्थस्फव -' ( पा० ६ । ४ । १५७ ) इत्यादिना उरोर्वरादेशः । देवेभ्यः अदितये च स्योनं सुखकरम् ॥ २९ ॥

त्रिंशी ।

व्यच॑स्वतीरुर्व॒या विश्र॑यन्ता॒ पति॑भ्यो॒ न जन॑य॒ः शुम्भ॑मानाः । देवी॑र्द्वारो वृहतीर्विश्वमिन्वा दे॒वेभ्यो॑ भवत सुप्रायणाः ॥ ३० ॥

उ०

।

प्रथमोर्धर्चः परोक्षकृतो द्वितीयः प्रत्यक्षकृतः । नच तयोरेक- व्यचस्वतीः यज्ञगृहद्वारोऽभिधेयाः । अत्र च वाक्यता संपद्यते अतः प्रथमस्य सन्नतिः । व्यचस्वतीः व्यञ्च नवत्यः गमनवत्यः । ऊर्विया उरुत्वेन विश्रयन्ताम् विवृता भवत । कथमिव । पतिभ्यो न जनयः शुंभमानाः यथा मैथुन्यधर्मे पतिभ्योऽर्थाय जनयः जाया आत्मानं शोभयन्त्यः उपसर्पन्ति पतिं न तथा इति इतीदमुक्तं पतिभ्यो न जनयः ऊरू विश्रयेयुः विवृतौ कुर्वन्ति । यथा हि विवृता जाया एवं विवृताश्च भूत्वा हे देव्यः द्वारः, बृहत्यः महत्यः । विश्वमिन्वाः विश्वमेत्येताभिः विश्वमिन्वाः । यूयं देवेभ्यः ऋत्विग्यजमानेभ्यः भवत सुप्रायणाः सुप्रगमनाः ॥ ३० ॥

म० द्वारो देवीः देव्यो विश्रयन्तां विवृता भवन्तु । कीदृश्यो द्वारः । उर्विया उरुत्वेन व्यचस्वतीः व्यञ्चनवत्यो गमनवत्यः । कथमिव । पतिभ्यो जनयो न जनय इव । यथा जनयः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

जायाः पत्यर्थं ऊरू विश्रयन्ति । एवं परोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्ष- माह । हे द्वारो देव्यः, यूयं देवेभ्यो देवार्थं सुप्रायणाः सुप्रग- मनाः भवत । कीदृश्यः । बृहती बृहत्यः । विश्वमिन्वाः विश्व- मेति गच्छति यासु ताः । एतेर्व्वक्प्रत्ययः अलुक्समासः । शुम्भमानाः शोभमानाः । उर्विया इति द्वार्विशेषणं वा । उवो विशालाः 'इयाडियाजियारश्च' इति विभक्तेरियाजादेशः चित्वा दन्तोदात्तः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

५११

श्रुतिवाक्येन वा दिशन्ता कथयन्तौ । आशास्तावस्मदीयं
प्रसाधयेतामिति शेषः ॥ ३२ ॥

म० दैव्यौ होतारौ ईदृशौ आसाते इति शेषः । कीदृशौ । प्रथमा आयौ । सुवाचा शोभना वाक् ययोस्तौ । मनुषो मनु- ध्यस्य । यजध्यै यष्टुं यज्ञं । मिमाना निर्मिमाणौ । तुमर्थे शध्यै- प्रत्ययः । विदथेषु यज्ञेषु प्रचोदयन्ता प्रचोदयन्तौ ऋत्विजः प्रेरयन्तौ । कारू कुरुतस्तौ कारू 'उणादयो बहुलम् ' ( पा० ३ । ३ । १ ) इत्युण् । स्वयं कर्तारौ । प्राचीनं पूर्वदिशि भवं ज्योतिः

आ सु॒ष्वय॑न्ती यज॒ते उपा॑के उपासानक् स - । आहवनीयाख्यं प्रदिशा अभिनयेन श्रुतिवाक्ये दा
दृता॒ नि योनौ॑ । दि॒व्ये योष॑णे बृह॒ती रुक्मे अधि यष्टव्यमिति कथयन्तौ । सर्वत्र विभक्तेराकारः ॥ ३२ ॥
त्रयस्त्रिंशी ।
श्रय॑छ॒ शुक्र॒पिशं॒ दधा॑ने ॥ ३१ ॥

उ० आसुष्वयन्ती। स्मयतेर्वा निरुपसर्गात्स्वपतेर्वा सूप- सर्गात् । सेस्मीयमाने परस्परं हसन्त्यौ साधुस्वपन्त्यौ वा । यजते यज्ञे उपाके उपक्रान्ते परस्परमेकदेश सवलीभूते । उषासानक्ता उषाश्च नक्ता रात्रिश्च । सदतां नियोनौ आसीद- ताम् । निरर्थक उपसर्गः । यद्वा निरिति सदतामित्याख्यातेन । युज्यते । निषीदताम् । योनौ यज्ञगृहे । कथंभूते । दिव्ये दिविभवे । योषणे प्रीतिमत्यौ स्त्रीरूपिण्यौ वा । बृहती बृहत्यौ । महत्यौ । सुरुमे सुरोचने । अधिश्रियं शुक्रपिशं दधाने । शुक्रपिशं शुरूपं श्रियम् अधिदधाने । स्थापयन्त्यौ ॥३१॥

म० आ नि एतयोः सदतामिति संबन्धः । अधीत्यस्य दधाने इत्यनेन संबन्धः । उषासानक्ता अहोरात्रे देवते योनौ यज्ञगृहे आनि सदताम् सम्यक् उपविशताम् । कीदृश्यौ ते । सुष्वयन्ती स्मयतेः स्वपतेर्वा सुपूर्वस्य रूपम् । पूर्वपक्षे मकारस्य वकारश्छान्दसः । उत्तरपक्षे पकारस्य यकारः । परस्परं हसन्त्यौ साधु खपन्त्यौ वा । यजते यजनीये । उपाके उप समीपमक - तस्ते उपाके 'अक गतौ' परस्परं समीप स्थिते । दिव्ये दिवि भवे । योषणे योषे स्त्रीरूपिण्यो । बृहती बृहत्यौ महत्यौ सुरुक्मे शोभनं रूक्मं सुवर्णं ययोस्ते । साभरणे इत्यर्थः । शुक्र- पिशं शुक्लां कपिशां च श्रियं शोभामधिदधाने अधिकं धार- यन्त्यौ । शुक्लमहः कपिशा रात्रिः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशी ।

दैव्या॒ होता॑रा प्रथ॒मा सुवाचा मिमा॑ना य॒ज्ञं मनु॑षो॒ यज॑ध्यै । प्र॒चो॒दय॑न्ता वि॒दथे॑षु॒ कारू प्राचीनं ज्योति॑ प्र॒दिशा॑ दि॒शन्त॑ ॥ ३२ ॥

1

उ० दैव्या होतारा । यौ दैव्यौ होतारौ अयं चाग्निरसौ च मध्यमः प्रथमा आद्यौ सुवाचा सुवाचौ । नहि तौ पाठं विनाशयतः । मिमाना निर्मिमाणौ यज्ञम् मनुषो मनुष्यस्य

।

आ नो॑ य॒ज्ञं भार॑ति॒ तूय॑मे॒त्विषा॑ मनु॒ष्वदि॒ह चेतय॑न्ती । ति॒स्रो दे॒वीब॒हि॑िरेदधि॑ स्य॒न् सर॑स्वती॒ स्वप॑सः सद्न्तु ॥ ३३॥

उ० आ नो यज्ञम् । आङ् उपसर्गः सदन्त्वित्याख्यातेन संबध्यते । आ एतु आगच्छतु नः अस्माकं यज्ञम् भारती भरत आदित्यस्तस्य भारती तूयं क्षिप्रम् इडा च आगच्छतु । मनुष्वत् मनुष्यवत् इह चेतयन्ती परिदृष्टकारिणी । सरस्वती च । या इत्थंभूतास्तिस्रो देव्यः ताः बर्हिः आङ्उपसर्गः सद- न्वित्याख्यातेन संबध्यते । आसदन्तु आसीदन्तु इदं स्योनं सुखरूपम् स्वपसः । अप इति कर्मनाम । साधुकर्मणः ॥ ३३॥

म० भारती इडा सरखती च नोऽस्माकं यज्ञं तूयं क्षिप्रमा एतु आगच्छतु । कीदृशी । मनुष्वत् मनुष्यवदिह कर्मणि चेत- यन्ती ज्ञापयन्ती कर्मज्ञानं बोधयन्ती । इदं तिसृणां विशेषणम् । एतास्तिस्रो देवीः देव्यः स्योनं सुखरूपमिदं बर्हिः आसदन्तु आसीदन्तु । कीदृश्यः । स्वपसः शोभनमपः कर्म यासां ताः शुभकर्माणः । अप इति कर्मनाम ॥ ३३॥

चतुस्त्रिंशी ।

य इ॒मे द्यावा॑पृथि॒वी नि॑त्री रूपैरपि॑िशद्भुर्व- नानि॒ विश्वा॑ । तम॒द्य तरिषि॒तो यज॑यान्दे॒वं त्वष्टा॑रमि॒ह य॑क्षि वि॒द्वान् ॥ ३४ ॥

उ० य इमे । यस्त्वष्टा इमे द्यावापृथिव्यौ जनित्री जन- त्रियौ सर्वभूतानाम् । रूपैः अपिंशत् सुचित्रिते अकरोत् । भुवनानि विश्वा भूतजातानि च सर्वाणि रूपैरपिंशत् आवृ- तान्यकरोत् तम् अद्यास्मिन्नहनि । हे होतः, इषितः प्रेषित इति वा अधीष्ट इति वा । यजीयान् यष्टृतमः । देवं दाना- दिगुणयुक्तम् त्वष्टारम् । इह यज्ञे यक्षि यज । विद्वान् स्वमधिकारं जानानः ॥ ३४ ॥

यजध्यै यजनाय प्रचोदयन्तौ च विदथेषु यज्ञेषु अन्यानृ- म० हे होतः, अद्य इषितः प्रेषितः सन् तं त्वष्टारं देवमिह त्विजः । स्वयं च कारू कर्तारौ । प्राचीनं पूर्वस्यां दिशि भवं । यज्ञे यक्षि यज । कीदृशः त्वम् । यजीयान् अत्यन्तं यष्टा आहवनीयाख्यं ज्योतिः यष्टव्यमिति प्रदिशा अभिनयेन 'तुरिष्ठेमेयः सु' ( पा० ६ । ४ । १५४ ) इतीयसुनि तृचो

५१२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

लोपः । विद्वान् स्वाधिकारज्ञः । तं कम् । यः त्वष्टा इमे द्यावा- पृथिवी द्यावाभूमी रूपैः अपिंशदवयवैर्विचित्रे अकरोत् 'पिश अवयवे' तुदादिः । लङि 'शे मुचादीनाम् ' ( पा० ७ । १।५९ ) इति नुम् । विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि रूपैः अपिंशत् विविधरूपाण्यकरोत् । कीदृश्यौ द्यावापृथिव्यौ । जनित्री जनयतस्ते जनित्र्यैौ प्राण्युत्पादिके ॥ ३४॥

पञ्चत्रिंशी ।

उ॒पाव॑सृज॒ त्मन्या॑ सम॒ञ्जन्दे॒वानां॒ पार्थं ऋतु॒था ह॒विषि॑ । वन॒स्पति॑ः शमि॒ता दे॒वो अ॒ग्निः स्वद॑न्तु ह॒व्यं मधु॑ना घृ॒तेन॑ ॥ ३५ ॥

उ० उपावसृज । द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते सामर्थ्यात् । यजमान आह । वनस्पतिः यूपः शमिता देवः अग्निः शामित्रः स्वदन्तु मृष्टीकुर्वन्तु । हव्यं हविः मधुना मधुरसेन घृतेन । त्वमपि हे अध्वर्थो उपावसृज उत्विष्टं पाशु- कमवदानम् अवसृज निक्षिप । त्मन्या आत्मना । आदरार्थं वचनम् । 'मन्त्रेष्वाड्यादेरात्मनः' इत्याकारलोपः । समञ्जन् संमृक्षयन् देवानां पाथः अन्नम् । ऋतुथा ऋतावृतौ च हवींषि अवसृज ॥ ३५ ॥

म० यजमानो वदति । होतः, त्मन्या आत्मना हवींषि ऋतुथा ऋतौ ऋतौ यज्ञकाले त्वमुपावसृज देहि । किं कुर्वन् । देवानां पाथः हविः मधुना मधुररसेन घृतेन समञ्जन् संम्रक्षयन् । देवानामित्युक्तं तानाह। वनस्पतिर्यूपः शमिता देवः अग्निः एते त्रयो हव्यं होत्रा संमृज्य दत्तं स्वदन्तु भक्षयन्तु । आत्म- न्शब्दस्य विभक्तेर्यादेशे 'मन्त्रेष्वायादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इत्याकारलोपः ॥ ३५ ॥

षटूत्रिंशी ।

स॒द्यो जा॒तो व्य॑मिमीत य॒ज्ञम॒ग्निर्दे॒वानाम॑भवत्पु- रोगाः । अ॒स्य होतु॑ प्र॒दिश्य॒तस्य॑ व॒चि स्वाहा॑ कृ॒त ह॒विर॑दन्तु दे॒वाः ॥ ३६ ॥

।

उ० सद्योजातः । योऽग्निः सद्योजातः जायमानः सन् व्यमिमीत निरमिमीत यज्ञम् । यश्च देवानाम् अभवत् पुरोगाः अग्रतोगामी । तस्यास्य होतुः प्रदिशि प्राच्यां दिशि ऋतुथा ऋतावृतौ आच हवनीयात्मना व्यवस्थितस्य । वाचि आस्ये मुखे । वाग्ग्रहणेन लक्षणया मुखमभिधीयते तदुक्तं वार्तिककारेण 'अभिधेयाविनाभावप्रतीतिर्लक्षणेप्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणतेति' । स्वाहाकृतम् स्वाहाकृत्युपलक्षितं हविः अदन्तु देवाः ॥ ३६ ॥

म०

देवा हविरदन्तु भक्षयन्तु । कीदृशं हविः । अस्याग्नेः वाजि वागिन्द्रयोपलक्षिते मुखे स्वाहाकृतं स्वाहाकारेण हुतम् । कीदृशस्यास्य । होतुः देवानामाह्वातुः । प्रदिशि पूर्वदिशि ऋतस्य 'ऋ गतौ' आहवनीयात्मना स्थितस्य अस्य कस्य । योऽग्निः

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

सद्यो जातः उत्पन्नः सन् यज्ञं व्यमिमीत विशेषेण निरमात् ।
यश्व देवानां पुरोगाः अग्रगामी मुख्याऽभवत् । पुरो गच्छतीति
पुरोगाः । विटि प्रत्यये 'विडुनोरनुनासिकस्यात् ' ( पा० ६ ।
४ । ४१ ) इति मस्याकारः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशी ।

के॒तुं कृ॒ण्वन्न॑के॒तवे॒ पेशो॑ मर्या अपे॒शसे॑ । समु-
षद्भि॑रजायथाः ॥ ३७ ॥

स्तूयन्ते प्रागाय इति श्रुतेः । केतुं कृण्वन् । आग्नेयी गायत्री उ० इत उत्तरमश्वरक्षिणो योद्धारः युद्धोपकरणानि च अनिरुक्ता । केतुं प्रज्ञानं कृण्वन् कुर्वन् । अकेतवे न विद्यते केतुः प्रज्ञानं यस्य तस्मै अकेतवे । पेशः सुवर्णं रूप्यं वा । मर्याः मर्या- येति विभक्तिव्यत्ययः । मर्याय मनुष्याय अपेशसे न विद्यते पेशः यस्य तस्मै अविद्यमान सुवर्णाय अविद्यमानरूप्याय वा पेशः कुर्वन् । समुषद्भिरजायथाः हे अग्ने, उषद्भिः । उष दाहे' अग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वद्भिः । जायमानः सन् जन्मना जातेर्वा वसतेर्वा कृतसंप्रसारणस्यैतद्रूपम् । उपद्भिः अनिं प्रति निवसद्भिः जायमानः सन् समजायथाः उत्पद्यसे ॥ ३७ ॥

म० अग्निदेवत्या गायत्री मधुच्छन्दोदृष्टानिरुक्ता । हे अमे, त्वमुषद्भिः कृत्वा अजायथाः उत्पन्नोऽसि । जनेर्लङि रूपम् । 'उष दाहे' उपन्ति हविर्दहन्ति ते उषन्तोऽग्निहोमकर्तारो यज- मानाः । कीदृशस्त्वम् । अकेतवे अज्ञानाय मर्याः मर्याय मनु- ध्याय केतुं ज्ञानं कृण्वन्कुर्वन् । विभक्तिव्यत्ययः । नास्ति पेश: सुवर्णं यस्य स अपेशाः तस्मै अपेशसे मर्याय पेशः सुवर्ण कुर्वन् ॥ ३७ ॥

अष्टत्रिंशी ।

जीमूत॑स्येव भवति॒ प्रती॑कं॒ यद्वि॒र्मी याति॑ स॒मदा॑- म॒पस्थे॑ । अना॑विद॒या त॒न्वा जय॒ व सवा वर्म॑णो महि॒मा पि॑पर्तु ॥ ३८ ॥

उ० जीमूतस्येव । वर्म स्तूयते । जीमूतो मेघः तस्येव भवति प्रतीकम् अनीकम् मुखमिति पर्यायः । यथा मेघस्य मुखं विद्युत्स्फुरितस्तनयित्नु धारा निकरैरसह्यं भवत्यन्तःसरणैः एवं हस्त्यश्वपदातिमुखं निशितास्वगम्भीरतूर्यनिनादशरधारा- भिरसह्यं भवति । एवं कस्मिन्काले कस्यवेत्यत आह । यद्वर्मी यदा वर्मास्य विद्यते इति वर्मी । याति गच्छति समदाम् । संमाद्यन्ति सह वा माद्यन्ते आसु योद्वार इति समदः समदशब्दः संग्रामवचनः । समदां संग्रामाणाम् उपस्थे उपकण्ठे यत एवमतो ब्रवीमि । अनाविद्धया तन्वा जय त्वम् हे वर्मिन्, अनाविद्धया अक्षतया अरिष्टया तन्वा त्वं जयेम । किंच सत्त्वावर्मणो महिमा पिपर्तु पालयतु ॥ ३८ ॥

म० एवमनिं खुलाश्वरक्षणे योधाः युद्धोपकरणानि च

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५१३

स्तूयन्ते । भरद्वाजसुतःपायुः संग्रामाङ्गानि प्रत्यृचं स्तौति । त्रिष्टु- ७ । १ । ५८ ) इति नुम् । का इव । योषेव यथा योषा व्भिः वर्म स्तूयते । यत् यदा वर्मा कवचवान् समदां संग्रा- कामिनी कामुकरञ्जनायाव्यक्तं वदति एवमियमपि । कीदृशी माणामुपस्थे उत्सङ्गे याति तदा प्रतीकं सेनामुखं जीमूतस्य मेघ - ज्या । समने संग्रामे पारयन्ती । 'पार तीर कर्मसमाप्तौ ' स्येव भवति । सह माद्यन्ति योधा यासु ताः समदः संग्रामाः । अदन्तः । संग्रामादुत्तारयन्ती विजयं कुर्वन्तीत्यर्थः । इयं का । मदेः क्विप् । मेघस्य मुखं विद्युत्स्तनयित्नुधाराभिर्यथासह्यम् ! या ज्या कर्णमागनीगन्ति आकृष्टा सती योद्धुः कर्णं प्रत्यत्यर्थ- एवं हस्त्यश्वरथपादात्यस्त्रजाल तूर्यनादशरौघैः सेनामुखमसह्यं मागच्छति । यङ्लुकि गमेः रूपम् । कीदृशी उत्प्रेक्ष्यते । भवतीत्यर्थः । अतोऽहं ब्रवीमि । हे वर्मिन्, अनाविद्धया वक्ष्यन्तीव वक्तुमिच्छन्तीव । अन्योऽपि वक्तुमिच्छन्कर्णं प्रत्या- अक्षतया तन्वा शरीरेण त्वं शत्रून् हत्वा जयं प्राप्नुहि । किंच गच्छति । प्रियं सखायमिष्टं मित्रं बाणरूपं परिषखजाना स वर्मणः महिमा त्वा त्वां पिपर्तु पालयतु ॥ ३८ ॥ आलिङ्गन्ती । स्वजेः शानचि शपः लौ सति द्वित्वम् । इत् पादपूरणार्थः ॥ ४० ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

धन्व॑ना॒ गा धन्व॑ना॒जं ज॑येम॒ धन्व॑ना तीत्राः समदो॒ जयेम । धनुः शत्रॊरपामं कृ॑णोति॒ धन्व॑ना॒ सर्वोः प्रदिशौ जयेम ॥ ३९ ॥

उ० धन्वना गाः। धनुः स्तूयते त्रिष्टुभा । धन्वना धनुषा गाः जयेम । धनुषा च आजिं मार्ग जयेम । धनुषा च तीव्राः पटवः उद्भूर्णायुधाः समदः संग्रामाञ्जयेम । धनुश्च शत्रोः अपकामं कृणोति अपनयति कामम् । कर्तृत्वविवक्षात्र धनुषः । धनुषा च सर्वाः प्रदिशः जयेम ॥ ४९ ॥

म० धनुः स्तूयते । धन्वना धनुषा कृला वयं गाः धेनूः जयेम। धन्वना आजिं मार्गं जयेम । अजन्ति गच्छन्ति यस्मि - नसावाजिर्मार्गः ः । तीव्राः उग्राः समदः संग्रामान् धन्वना जयेम । धनुः शत्रोरपकामं मनोरथाभावं कृणोति करोति

।
कामस्याभावोऽप्रकामम् । 'अव्ययं विभक्ति - ' ( पा० २ । १ ।
६ ) इत्यादिना अर्थाभावेऽव्ययीभावः । किंच धन्वना सर्वाः
प्रदिशो जयेम । ईदृशो धनुःप्रभावः ॥ ३९॥

चत्वारिंशी ।

व॒क्ष्यन्ती॒वेदाग॑नीगन्ति॒ कणः॑ प्रि॒य सखा॑यं परिष- स्वजाना । योषैव शिङ्के वितताऽधि॒ धन्व॒न्ज्या इ॒य सम॑ने॒ पा॒रय॑न्ती ॥ ४० ॥

उ० वक्ष्यन्तीवेत् । ज्या अभिधेया त्रिष्टुप् । या ज्या वक्ष्यन्ती इव वचनोत्सुकेव योषित् । इच्छब्दः पादपूरणार्थः । आगनीगन्ति आगच्छन्ति अत्यर्थमागच्छति वा कर्णं धानुष्क- कर्णमूलम् । या च प्रियमिव सखायमिपुम् परिषस्वजाना आ- लिङ्गयन्ती । योषेव शिते । 'शिजि अव्यक्ते शब्दे' । यथा मुग्धा योषित्कामुकरञ्जनार्थमव्यक्तं कूजितं करोति एवमिय- मव्यक्तं शब्दं करोति । प्रसारिता च अधि उपरि धनुषि नि- बद्धा । सेयं ज्या समने संग्रामे पारयन्ती विजयं कुर्वती

संग्रामात् तारयन्ती स्तूयतेऽस्माभिरिति शेषः ॥ ४० ॥

म० ज्या स्तूयते । इयं ज्या धन्वन् धन्वनि धनुष अधि- वितता उपरि विस्तारिता सती शिते अव्यक्तशब्दं कुरुते । 'शिजि अव्यक्ते शब्दे' अदादिः 'इदितो नुम् धातो:' ( पा० ६५ य० उ०

1

एकचत्वारिंशी ।

ते आ॒चर॑न्ति॒ सम॑व॒ योषा॑ म॒तेव॑ पु॒त्रं बिभृ- तामु॒पस्थे॑ । अप॒ शत्र॑न्विध्यता संविदाने आली इ॒मे वि॑िष्फुरन्तो॑ अ॒मित्रा॑न् ॥ ४१ ॥

उ० ते आचरन्ती । धनुषः कोटी स्तूयेते । त्रिष्टुप् । ये इमे आर्ली आयौं धनुषः कोटी । समना इव समने इति वचनव्यत्ययः । समानभर्तृगतमनस्के योषे इव । यथा समान- च्छन्त्यौ धानुष्कम् । मातेव पुत्रं विभृतामुपस्थे । यथा माता भर्तृगतमनस्के योषे पतिमागच्छन्त्यौ तथा ते आचरन्ती आग• उपस्थे उत्सङ्गे पुत्रं धारयति एवं बिभृतां धारयतां शरम् । संविदाने सुखमनुभवन्त्यौ । विष्फुरन्ती अमित्रान् । अमि- अपशत्रून् विध्यताम् 'व्यध ताडने' । अपविध्यतां च शत्रून् त्रान् शत्रून् विष्फुरन्त्यौ ॥ ४१ ॥

म० धनुःकोटी स्तूयेते । ते प्रसिद्धे इमे आनी आत्य धनुःकोटी उपस्थे उत्सङ्गे मध्यभागे बिभृतां धारयतां शरमिति शेषः । तत्र दृष्टान्तः । माता पुत्रमिव यथा जननी पुत्रमुत्सने बिभर्ति तथा शत्रून् अपविध्यतां ताडयतां च । कीदृश्यौ आढयौ । आचरन्ती आचरन्त्यौ आगच्छन्त्यौ धानुष्कं प्रति ।

तत्र दृष्टान्तः । समना योषा इव वचनव्यत्ययः । समना समा- नमेकपतिगतं मनो ययोस्ते समनसौ । विभक्तेर्डादेशः । सम- चित्ते योषा योषे स्त्रियौ यथा कान्तमागच्छतः । संविदाने संविदाते ते संविदाने 'समो गमि -' ( पा० १ । ३ । २९ ) इत्यादिना शानच् । परस्परं संकेतं कुर्वाणे । अमित्रान् शत्रून् प्रति विष्फुरन्ती टङ्कारं कुर्वाणे ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी ।

बह्वना॑ पि॒ता ब॒हुर॑स्य पु॒त्रश्चि॒श्वकृ॑णोति॒ सम॑- नागये । इषुधिः सं॑क॒ः पृत॑नाश्च॒ सर्वा॑ पृ॒ष्ठे निन॑द्धो जयति॒ प्रसू॑तः ॥ ४२ ॥

उ० बह्वीनां पिता । इषुधिरभिधेयः त्रिष्टुप् । यः बही- नामिषूणां पिता पालयिता । तेन सहिताः पालयन्ते सहिताः

५१४

1

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

संनिदधाति । यस्य चास्य बहुः इषुकलापः पुत्रः पुत्रस्था- नीयः । स हि तेन इषुकलापेन त्रायते बहु वा तदर्थं हितं करोति । चिश्वाकृणोति । शब्दानुकरणमेतत् । इपोर्निक- म्यमाणः चिश्चेत्येवं शब्दं करोति । समनावगत्य समना संग्रामान् अगवत्य ं ज्ञात्वा । स इषुधिः संकाः संधत्ते अस्मिन् योधा इति संकाः संकीर्यन्ते अस्मिन्नरय इति संकाः शत्रुसंकटं । पृतनाश्च सर्वाः पृतनाः स्पर्धनीयतमाः । संग्रामभक्तीः सर्वाः पृष्ठे निनद्धः धानुष्कस्य पृष्ठे बद्धः प्रसूतः धानुष्केणाभ्यनुज्ञातः सन् जयति । अत्र इपुधेः कर्तृत्वम् । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति वैयाकरणाः ॥ ४२ ॥

くくくN 2

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

चतुश्चत्वारिंशी ।

तीव्रान्घोषा॑न्कृ॒ण्वते॒ वृष॑पाण॒योऽना॒ रथे॑भिः स॒ह वा॒जय॑न्तः । अ॒व॒क्राम॑न्त॒ प्रप॑दैर॒मित्रा॑न्क्ष॒णन्ति॒ शत्रुं १ ॥ रपव्ययन्तः ॥ ४४ ॥

उ० तीम्रान्घोषान् । अश्वाः स्तूयन्ते त्रिष्टुभा । तीव्रान् जयजयेत्युग्रान् घोषान् शब्दान् कृण्वते कुर्वन्ति । वृषपा- णयः वृषा अश्वाः पाणौ येषां संग्रहीतृप्रभृतीनां योक्तॄणां ते तथोक्ताः । युक्ताः श्वसन्तः अश्वाः रथेभिः रथैः । सह वाजयन्तः पूजयन्तः रथिनः तीव्रानेव घोषान् हेषितादी- म० इषुधिः स्तूयते । य इषुधिः तूणो बह्वीनामितॄणां पिता कृण्वते । अवक्रामन्तः प्रपदैः खुरैः अमित्रान् शत्रून् क्षि- पालकः । यतो बाणान्धरति । अस्येषुधेर्बहुः । बाणसमूहः पुत्रः णन्ति क्षिण्वन्ति हिंसन्ति । अनपव्ययन्तः । ' व्यय क्षये' । पुत्रस्थानीयः पाल्यमानत्वात् । पुरून्बहून् त्रायत इति पुत्रः । अपपूर्वादस्माच्छतृप्रत्ययः । अपव्ययन्तः नश्यन्तः न अपव्य- स इषुधिः समना संग्रामान् अवगत्य ज्ञाला । चिश्चाकृणोति यन्तोऽनपव्ययन्तः न नश्यन्तः । अपरित्यजन्तो चिश्चेति शब्दं करोति । शब्दानुकरणमेतत् । वाणे तूणान्निष्क्रा- । स्वामिनम् ॥ ४४ ॥ म्यमाणे चिश्चेति शब्दो भवति । च पुनः स इषुधिर्धानुष्केण

वा

म० अश्वाः स्तूयन्ते । वृषाः अश्वाः पाणौ हस्ते येषां ते पृष्ठे निनद्धः बद्धोऽपि प्रसूतः अनुज्ञातः सन् सर्वाः पृतनाः । वृषपाणयोऽश्ववाराः तीव्रान्घोषान् जयजयेति शब्दान् कृण्वते जयति शत्रुसेनाः पराभवति । कीदृश्यः पृतनाः । संका: 'संकाः सचतेः संपूर्वाद्वा किरतेः' ( निरु० ९ । १४ ) इति यास्कोक्तेः सचतेः किरतेर्वा रूपम् । सचन्ते संबध्यन्ते संकीर्यते वा योधा यासु ताः संकाः । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति वचनादिषुधेः कर्तृलम् ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

रथे॑ तिष्ठ॑न्नयति वा॒जिन॑ पु॒रो यत्र यत्र काम य॑ते सु॒षर॒थः । अ॒भीशु॑ना॒ महि॒मानै पनायत मनः॑ प॒श्चादनु॑यच्छन्ति र॒श्मय॑ः ॥ ४३ ॥

उ० रथे तिष्ठन् । जगत्या अर्धेन सारथिः स्तूयतेऽर्धेन रश्मयः । सुसारथिः रथे तिष्ठन् नयति वाजिनः प्रापयत्यश्वान् पुरः पुरतोऽवस्थितान् । यत्र यत्र कामयते तं वयं स्तुम इति शेषः । अभीशूनां प्रग्रहाणां महिमानं महाभाग्यं पनायत पूजयत हे जनाः । ये मनः अश्वसंबन्धि चित्तम् पश्चा- त्सन्तः अनुयच्छन्ति अनुगम्य गृह्णन्ति रश्मयः यन्तारः॥ ४३ ॥ म० अर्धेन सारथिरन रश्मयः स्तूयन्ते । जगती इयम् । सुषारथिः सुसारथिः शोभनः सारथिः यत्र यत्र प्रदेशे काम यते इच्छति मयात्र गन्तव्यमिति तत्र तत्र पुरो वर्तमानान् वाजिनः नयति प्रापयति । कीदृशः । रथे तिष्ठन् । तं स्तुम इति शेषः । इदानीं रश्मयः स्तूयन्ते । हे जनाः, अभीशूनां रश्मीनां महिमानं महाभाग्यं यूयं पनायत स्तुत । ये रश्मयः पश्चाद्वर्त - मानाः सन्तः मनोऽश्वचित्तमनुयच्छन्ति अनुगम्य गृह्णन्ति वशवर्तिनं कुर्वन्तीत्यर्थः । 'पन स्तुती' 'गुपूधूप - ' ( पा० ३ । १ । २८ ) इत्यादिना आयप्रत्ययान्तात्पनेर्लोट् ॥ ४३ ॥

कुर्वन्ति । अश्वा अपि रथेभिः रथैः सह वाजयन्तः गच्छन्तः सन्तस्तीत्रान्घोषान्शब्दान्कुर्वन्ति शत्रून् क्षिणन्ति नाशयन्ति च । कीदृशा अश्वाः । प्रपदैः पादायैः खुरैः अमित्रान् रिपून् अवक्रामन्तः आक्रामन्तः । अनपव्ययन्तः 'व्यय क्षये' अदन्तश्रु- रादिः अपव्ययन्ति ते अपव्ययन्तः न अपव्ययन्तोऽनपव्ययन्तः अनश्यन्तः समर्थाः । वाजिनः 'वज गतौ' स्वार्थे णिच् ॥ ४४ ॥ पञ्चचत्वारिंशी ।

वने॑ । तत्रा रथ॒मुप॑ श॒म्म स॑दे॒म वि॒श्वाहा॑ व॒य् र॒थ॒वाह॑ण ह॒विर॑स्य॒ नाम॒ यत्रायु॑षं॒ निहि॑त॒मस्य॒ सु॑मन॒स्यमा॑नाः ॥ ४५ ॥

उ० रथवाहणम् । रथस्तुतिः त्रिष्टुप् । यस्य स्वनसः रथवाहणं रथवोढ इति नाम । हविरिति नाम्नोर्धलोपः । हविर्धानमिति च द्वितीयं नाम । विमुच्य सयन्तृकं रथवाहणं करोति अनस्तत्कर्मेति कात्यायनः । 'तस्मादनस एव पौरोडा- शेषु यजूंषि' इति श्रुतिः । यत्र यस्मिन् आयुधं निहितं स्थापितम् । अस्य योद्धुः वर्म च संनहनम् । तथाऽनसि रथम् शग्मं सुखम् उपसदेम उपसादयाम। विश्वाहा सर्वदा वयम् । सुमनस्यमानाः अनुकूलचित्ताः ॥ ४५ ॥

म० शकटद्वारा रथः स्तूयते । अस्थानसो रथवाहणं नाम रथं वहतीति रथवाहनम् । वाजपेयेऽनसि रथस्यारोप्यमाणत्वात् । तथास्य हविः हविधीनं नाम । पृषोदरादित्वादुत्तरार्धलोपः । यत्रानसि अस्य योद्धुर्वर्म आयुधं च निहितं स्थापितम् तत्रानसि वयं रथमुपसदेम उपसादयामः । कीदृशं रथं । शग्मं सुखकरम् । कीदृशा वयम् । विश्वाहा सर्वदा सुमनस्यमानाः शोभनं मनो येषां ते सुमनसः असुमनसः सुमनसो भवन्ति सुमनस्यन्ते

उवटभाप्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

'भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः -' ( पा० ३ । १ । १२ ) इति क्यङ् ततः शानच् । अनुकूलचित्ता इत्यर्थः । तत्रेत्यस्य संहितायां 'निपातस्य च' (पा० ६ । ३ । १३६ ) इति दीर्घः ॥ ४५ ॥ षट्चत्वारिंशी । स्वा॒दुष॒सद॑ः पि॒तरो॑ वयो॒धाः कृ॑च्छ्रेश्रितः शक्तवन्तो गभीराः । चि॒त्रस॑ना॒ इषु॑बल॒ अमृ॑भ्राः सतोर्वीरा उरवो व्रातसाहाः ॥ ४६ ॥

4

उ० स्वादुषंसदः । रथगोपान् स्तौति त्रिष्टुप् । स्वादु सुखकरं संसदः संसदनं येषां ते स्वादुसंसदः रथगोप्तारः पितरः पातारः । वयोधाः अन्नस्यायुषो वा धारयितारः । कृच्छ्रेश्रितः क्लेशाश्रयिणः । शक्तीवन्तः बलवन्त आयुध- वन्तो वा । गभीराः गम्भीरप्रज्ञाना वा गम्भीरबला वा । चित्रसेनाः विचित्रसेनाः । इषुबलाः इषुषु विशेषतो बलं येषां ते तथोक्ताः । अमृध्राः अमृदवः उग्रशासनाः । सतोवीराः सतः विद्यमानस्य बलस्य विविधमीरयितारो वा पृथुजघनो रस्का वा उरुमनसो वा । व्रातसाहाः व्राताः गणास्तेपामभि- । भवितारः । य इत्थंभूताः पुरुपास्तेऽस्माकं रथगोप्तारो भव- न्त्विति शेषः ॥ ४६ ॥

म० रथगोपान् स्तौति । ईदृशा नरा अस्माकं रथगोप्तारो भवत्विति शेषः । कीदृशाः । खादुसंसदः खादु सुखं यथा तथा संसीदन्ति ते खादुसंसदः । पितरः पान्ति ते पितरः रक्षितारः । वयोधाः वयोऽन्नमायुर्वा दधति धारयन्ति वयोधाः । कृच्छ्रेश्रितः इत्येकं पदम् । कृच्छ्रे कष्टे श्रीयन्ते सेव्यन्ते कृच्छ्रेश्रितः । कर्मणि क्विप् अलुक् सप्तम्याः । दुःखे सति आश्रयणयोग्याः दुःखनाशकत्वात् । यद्वा सप्तमी द्वितीयार्थे । कृच्छ्रं श्रयन्ति कृच्छ्रेश्रिताः दुःखं प्राप्यापि स्वामिसेवनपराः । शक्तीवन्तः शक्तिः सामर्थ्यमायुधं वा अस्ति येषां ते । अश्व- रश्मिमतीत्येत्यादिप्रातिशाख्यसूत्रेण शक्तिशब्दस्य दीर्घः । गभीराः गम्भीरबला गम्भीर प्रज्ञाश्च । चित्रसेनाः चित्रा नाना- विधा सेना येषां ते । इषुबलाः इषुभिर्बाणैर्बलं येषां ते अमृध्राः मृध्रा मृदवो न भवन्त्यमृध्राः कठिनाङ्गा उग्रशासना वा । सतो- वीराः इत्येकं पदम् । सतोऽश्वमेधयाजिनो वीराः शूराः । यद्वा सतो विद्यमानस्य बलस्य वीराः प्रेरकाः विविधमीरयन्तीति वीराः षष्ट्या अलुक् । उरवः विशालाः । पृथुजघनोरस्का इत्यर्थः । व्रातसाहाः व्रातान् शूरसमूहान् सहन्तेऽभिभवन्ति ते व्रातसहाः पचाद्यच् 'अभिमातिपृतना' ( प्राति० ३ । ६ । । २७ ) इत्यादिना सूत्रेण सहतेरुपधादीर्घः ॥ ४६॥

सप्तचत्वारिंशी ।

ब्राह्म॑णा॒स॒ पत॑र॒ः सोम्या॑सः शि॒त्रे नो॒ द्यावा॑- पृथि॒वी अ॑ने॒हसः॑ । पू॒षा न॑ः पातु दुरि॒ताह॑तावृधो रक्षा माहि॑नो॑ अ॒घश॑स ईशत ॥ ४७ ॥

।

।

५१५

उ० ब्राह्मणासः जगती लिङ्गोक्तदेवता । ऋतावृध इत्यादिः प्रत्यक्षभूतो मन्त्रः ब्राह्मणास इत्यादिः परोक्षकृतः अतएवं व्याख्यायते । हे ऋतावृधः सत्यवृधो वा यज्ञवृधो ar । देवा इत्यध्याहारः सामर्थ्यात् । रक्ष रक्षत इति वच- नव्यत्ययः । माकिः मा च कश्चन नः अस्माकम् । अघशंसः

अवानि पापानि यः शंसति प्रकाशयति सोऽघशंसः । ईशत ईष्ट इति वचनव्यत्ययः । भवत्प्रसादाच्च। ब्राह्मणासः ब्राह्मणाः पितरः सोम्यासः सोमसंपादिनः । पान्त्वित्यन्त्रान्वयः । शिवे कल्याणकारिण्यौ द्यावापृथिवी च अनेहसा अनुपहिंसिन्यौ अनपराधिन्यौ वा पाताम् । पूषा च नः अस्मान् पातु दुरितात् अशुभात् ॥ ४७ ॥

म० जगती लिङ्गोक्तदेवता । ब्राह्मणासः ब्राह्मणाः नोऽस्मान् पान्तु रक्षन्तु । पालित्यस्यार्थवशाद्वचनव्यत्ययः कार्यः । पितरः च पान्तु । कीदृशाः । सोम्यासः सोम्याः सोमसंपादिनः सोम- पानयोग्या वेत्युभयोर्विशेषणम् । द्यावापृथिवी द्यावाभूमी नः पाताम् । कीदृश्यौ । शिवे कल्याणकारिण्यौ । अनेहसा अनेहसौ नास्ति एहोऽपराधो ययोस्ते अपराधनिवर्तिके । किंच पूषा सूर्यो नोऽस्मान्दुरितात्पातु । एवं परोक्षेणोक्त्वा प्रत्यक्षमाह । हे ऋतावृधः, ऋतं सत्यं यज्ञं वा वर्धयन्ति ऋतवृधः देवाः । संहितायामृतस्य दीर्घः । रक्ष रक्षतास्मान् वचनव्यत्ययः । माकिः मा कश्चन अघशंसः पापी नोऽस्माकमीशत ऐश्वर्यं मा करोतु । वयं दुष्टवशा मा भूमेत्यर्थः । अघं पापं शंसति वक्ति प्रकाशयति वाघशंसः दुष्टः । ईशतेति वचन- व्यत्ययः ॥ ४७ ॥

अष्टचत्वारिंशी ।

सुप॒र्णं व॑स्ते मृगो अ॑स्या॒दन्तो॒ गोभि॒ः संन॑द्धा
पतति॒ प्रसू॑ता । यत्रा नः
पतति॒ प्रसू॑ता । यत्र॒ नर॒ सं च॒ वि च॒ द्रव॑न्ति॒
तत्र॒स्मभ्य॒मिष॑व॒ शर्म॑ यछ॒सन् ॥ ४८ ॥

-

उ० सुपर्ण वस्ते । द्वाभ्यां त्रिष्टुबनुष्टुभ्यामिषु स्तौति । या सुपर्णं वस्ते सुपर्णः पक्षौ तद्विकारः सौपर्णमिति भवति । तत्र कृत्स्नवन्निगमः । राजानमभिप्रेत्य । मृगो अस्यादन्तः यस्याश्चास्या इषोः मृगो दन्तः फलं मृगयतेर्मृगः । स हि वेध्यं मृगयते । या च गोभिः संनद्धा गोविकारै: श्लेष्मस्नायुभिः संनद्धा । पतति शत्रुबलंप्रति । प्रसूता प्रेरिता धनुष्मता सा इषुः । यत्र नरः संच विच द्रवन्ति संगच्छन्ति वि- गच्छन्ति च तत्र अस्मभ्यम् इपवः इषुरिति सन्नतिः । शर्म शरणम् यंसत् यच्छत्विति सन्नतिः ॥ ४८ ॥

म० द्वाभ्यामिषुं स्तौति । आद्या त्रिष्टुप् अन्त्यानुष्टुप् । या इपुः सुपर्ण पक्षिपिच्छं वस्ते परिधत्ते । 'वस परिधाने' शोभनं पर्णं पिच्छं यस्य स सुपर्णः पक्षी तस्य विकारः सौपर्णम् तत्र 'कृ॒त्सवक्षिगमा भवन्ति ( निरु० २ । ५ ) इति यास्को के सुपर्णशब्देन तत्पिच्छं गृह्यते । बाणपुच्छे पिच्छस्यारोप्यमाण-

५१६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

त्वात् । किंच अस्या इषोः दन्तः फलं । मृगः मृगयतेऽन्विष्यति रिपून् हन्तुमिति मृगः 'मृग मार्गणे' चुरादिरदन्तः पचाद्यच् 'मृगो मृगयतेः ' ( निरु० ९ । १९ ) इति यास्त्रः । शल्यं हि वेध्यं मृगयते । किंच या इषुः गोभिः गोविकारैः स्नायुभिः संनद्धा बद्धा प्रसूता धनुष्मता प्रेरिता सती पतति शत्रुबलं प्रति गच्छति । किंच यत्र नरो योद्धारः संद्रवन्ति च सम्यक गच्छन्ति विद्रवन्ति च विविधं प्रसरन्ति । चौ समुच्चये । तत्र रणे इषवः बाणाः अस्मभ्यं शर्म सुखं सन् यच्छन्तु । 'यमु उपरमे' लेटि तिप इलोपेऽडागमे 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३। १ । ३४ ) इति सिबागमे यंसन्निति रूपम् । मुखं

ददतु ॥ ४८ ॥

एकोनपञ्चाशी ।

!

एकपञ्चाशी ।

अहि॑रिव॒ भोगैः पर्येति ब॒हुं ज्याया॑ हे॒तिं पर- बाध॑मानः । ह॒स्त॒घ्नो विश्वा॑ व॒युना॑नि वि॒द्वान्पुमा - न्पुमा॑सं॒ परि॑पातु वि॒िश्वत॑ः ॥ ५१ ॥

उ० अहिरिव । हस्तन्नः स्तूयते त्रिष्टुप् । हस्ते एव स्थितो हन्ति यः स हस्तन्नः खेटकः प्रकोष्टादित्राणं वा । यः हस्तघ्नः अहिरिव सर्प इव भोगैः शरीरावयवैः । पर्येति परिवेष्टयति बाहुम् । ज्याया हेतिं परिबाधमानः ज्यायाआयु- धात्परित्रायमाणः । स हस्तन्नः विश्वा विश्वानि सर्वाणि वयु- नानि विद्वान् प्रजानन् परिदृष्टकारी वा । पुमान् शूरो कीबो वा । पुमांसमक्लीबं परिपातु विश्वतः सर्वतः ॥ ५१ ॥

ऋजी॑ते॒ परि॑वृध॒ि नोऽश्मा॑ भवतु नस्त॒नूः म० हस्तन्नः स्तूयते । सप्त त्रिष्टुभः । हस्ते स्थितो हन्ति सोम॒ अधि॑त्रत्रीतुनोऽदि॑ति॒ शर्म॑ यच्छतु ॥ ४९ ॥ हस्तन्नः खेटकः । यद्वा हस्तं हन्ति प्राप्नोति हस्तघ्न्नः प्रकोष्ठ- उ० ऋजीते परि । हे ऋजीते ऋजुगामिनि, परिवृधि त्राणम् । पुमांसं मां विश्वतः सर्वतः परिपातु रक्षतु । किंभूतो हस्तन्नः । विश्वा विश्वानि सर्वाणि वयुनानि ज्ञानानि विद्वान् नः परिवर्जयास्मान् । अश्मा भवतु नस्तनूः अश्ममयी च जानन् । तथा पुमान् पुंस्त्वयुक्तः । शूर इत्यर्थः । यो हस्तघ्नः भवतु नः अस्माकं तनूः शरीरम् । सोमश्च अधिब्रवीतु आ-भागैः खशरीरावयवैः कृत्वा बाहुं पर्येति हस्तं वेष्टयति । क धिक्येन वदतु नोऽस्माञ्जीवनाय । अदितिश्च शर्म शरणम् इव । अहिरिव । यथाहिः सर्पो भोगेः खदेहैः हस्तादिकं वेष्टयति । कीदृशः । ज्यायाः हेतिं वाणं शत्रुप्रेरितं परिवाधमानः निवर्त - यन् । खेटकपक्षे, प्रकोष्ठत्राणपक्षे तु ज्याया हेतिं प्रहारे निबार- यन् ज्याघातस्य निवारकत्वात् ॥ ५१ ॥

यच्छतु ददातु ॥ ४९॥

म० ऋजुः सरला ईतिर्यस्याः सा ऋजीतिः टिलोप आर्षः । हे जीते ऋजुगामिनि । हे इषो, नोऽस्मान् परिवृधि परि- वर्जय । अस्मासु मा पतेत्यर्थः । किंच नोऽस्माकं तनूः शरीरम् अश्मा पाषाणतुल्यदृढा भवतु । सोमः नोऽस्मान- ब्रिवीतु अधिकान् वदतु । अदितिः देवमाता शर्म सुखं यच्छतु ददातु ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

आज॑ङ्घन्ति॒ सान्वे॑षां ज॒घन॒२ ॥ उप॑जिघ्नते । अश्वा॑नि॒ प्रचे॑त॒सोऽश्वा॑न्स॒मत्सु॑ चोदय ॥ ५० ॥ उ० आजङ्घन्ति । कशास्तुतिः अनुष्टुप् । येषामश्वानाम् आजङ्घन्ति अश्वारोहाः सानु सानूनि मांसोपचितान्यङ्गानि । येषामेषां च जघनान् जघनानि । उपजिघ्नते उपनिघ्नन्ति । अश्वाजनि अश्वाञ्जनयतीत्यश्वाजनी तस्याः संबोधनं हे अ- श्वाजनि । प्रचेतसः परिदृष्टकारिणः प्रकृष्टज्ञानान्वा अश्वान् । समत्सु संग्रामेषु । चोदय प्रेरय ॥ ५० ॥

म० अनुष्टुप् । कशा स्तूयते । 'अज गतौ क्षेपणे च' । अश्वाः अज्यन्ते क्षिप्यन्ते यया सा अश्वाजनी । हे अश्वाजनि कशे, समत्सु संग्रामेषु त्वमश्वान् चोदय प्रेरय जयाय । कीदृ- शानश्वान् । प्रचेतसः प्रकृष्टं शूरं चेतो मनो येषां ते । हे कशे, यया त्वयाश्ववारा एषामश्वानां सानु सानूनि सानुतुल्यानि मांसो- पचिताङ्गानि आजङ्घन्ति वचनव्यत्ययः आघ्नन्ति ताडयन्ति । जघनान् कटिभागान् उपजिघ्नते निघ्नन्ति । तुरङ्गारोहा यया- श्वान् वशयन्ति सा त्वमश्वान्प्रेरयेत्यर्थः ॥ ५० ॥

।

द्विपञ्चाशी ।

वन॑स्पते वो हि भूया अ॒स्मत्स॑खा प्र॒त रु॑णः सु॒वीर॑ः । गोभि॒ः स॑न॒द्धो असि वी॒डय॑स्वा- स्था॒ता ते॑ जयतु॒ जेत्वा॑नि ॥ ५२ ॥ त

उ० वनस्पते वीङ्गः । रथदुन्दुभिदेवत्यावृचौ त्रिष्टुभौ । ऐन्द्रो वान्त्योऽर्धर्चः । हे वनस्पते वानस्पत्य रथ । कृत्स्नवन्न- गमः । वीजङ्गो हि भूयाः वीडुशब्दो दृढवचनः । दृढाङ्गो भव । अस्मत्सखा सन् । प्रतरण प्रतरन्त्यनेन संग्रा- मानिति प्रतरणः । सुवीरः साधुवीरः । यतश्च त्वम् गोभिः श्लेष्मचर्मभिः संनद्धोऽसि अतस्त्वां ब्रवीमि । वीडयस्व सं- स्तम्भय स्वात्मानम् आस्थाता ते संस्थाता च ते तव जयतु जेत्वानि जेतव्यानि ॥ ५२ ॥

म० तिस्र ऋचो रथदेवताः । हे वनस्पते वनस्पतिविकार काष्ठमय रथ, 'कृत्नवन्निगमः ' ( निरु० २ । ५ ) । त्वं वीजङ्गः दृढाङ्गो भूयाः भव । वीडूनि अङ्गानि यस्य । कीदृशः । अस्म- त्सखा अस्माकं मित्रभूतः । प्रतरणः प्रतरति संग्रामपारं गच्छति प्रतरणः । सुवीरः शोभनो वीरो रथी यत्र । किंच हे रथ, यतः त्वं गोभिः गोविकारैश्वर्मभिः सन्नद्धः बद्धोऽसि अतो वीडयख आत्मानं स्तम्भय । किंच ते तवास्थाता आरोढा रथी जेत्वानि जेतव्यानि रिपुधनानि जयतु । हि पादपूरणः ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

दि॒वः पृ॑थि॒व्याः पयो॑ज॒ उद्धृतं वन॒स्पति॑भ्यः॒ पर्याभृ॑त॒ सहः॑ः । अ॒पाम॒ज्मानं॒ परि॒ गोभि॒रावृ॑त॒ - मिन्द्र॑स्य॒ वज्र॑ ह॒विषा॒ रथं यज ॥ ५३ ॥

उ० दिवः पृथिव्याः दिवः द्युलोकात् यत् ओजः परि सर्वतः उद्भूतं उद्धृतम् । यच्च पृथिव्याः पृथिवीलोकात् परि उद्भुतम् । यच्च वनस्पतिभ्यः वनस्पतिसकाशात् परि सर्वतः आभृतम् आहृतम् सहः बलम् । यच्च अपां संबन्धि ओउमा नम् ओजःपरिमाणम् । तदेतच्चतुष्टयं रथभावमुपनीतम् । परिगोभिरावृतम् परि समन्तात् गोभिः गोविकारैः स्नायु- श्लेष्मचर्मभिः आवृतमुपनिबद्धम् इन्द्रस्य वज्रम् । 'इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रहार' इत्युपक्रम्यस्तृतीयं चेत्यभिः धाय 'रथेन च शरेण च राजन्यबन्धव' इति श्रुतिः । तद- भिप्रायमेतत् । हविषा तमीदृशं रथं यज हे अध्व ॥ ५३ ॥ म० हे अध्वर्यो, त्वं हविषा कृत्वा रथं यज । कीदृशं रथम् । दिवः द्युलोकात् पृथिव्याः भूमेः सकाशात् पर्युद्भूतं समन्तादुद्धृतम् ओजः तेजः तथा वनस्पतिभ्यो वृक्षेभ्यः पर्या - भृतं समन्तादाहृतमानीतं सहः बलम् । तथा अपां जलाना. मोज्मानं तेजःसारभूतम् । 'ओज वलतेजसोः' इति धातोः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' ( पा० ३ । २ । ७५ ) इति मनिन् । ओजयति बलिनं करोतीति ओज्मा तम् । द्यावाभूमीवृक्षजलानां तेजश्चतुष्टयेन निर्मितमित्यर्थः । तथा गोभिः किरणैः पर्यावृतं वेष्टितम् तेजोनिर्मितत्वात् । यद्वा गोभिः चर्मभिर्वेष्टितम् । तथा इन्द्रस्य वज्रमिन्द्रवज्राज्जातमित्यर्थः । इन्द्रो या ज्रं

प्रजहार तदा वृत्रशरीरकाठिन्येन प्रतिहतं चतुर्धा जातम् । यूपः स्फ्यः रथः शरश्चेति चतुःखण्डाः तत्र यूपस्यौ विप्रगृहीतो रथशरौ नृपैरिति श्रुतिकथानुसंधेया । 'इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रजहारे' त्युपक्रम्य रथस्तृतीयमित्यभिधाय ' रथेन च शरेण चेति राजन्यबन्धवः' ( १ । २ । ४ । १–२ ) इति श्रुतेः । ईदृशं यजेत्यर्थः ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

इन्द्र॑स्य॒ वञ्द्रो॑ म॒रुता॒मनी॑कं मि॒त्रस्य॒ गर्भो वरु॑ णस्य॒ नाभि॑ः । सेमा॑ नो॑ ह॒व्यदा॑तं जुषा॒णो देव॑

रथ

प्रति॑ह॒व्या गृभाय ॥ ५४ ॥

उ० इन्द्रस्य वज्रः । यस्त्वम् इन्द्रस्य वज्रः असि मरुतां च अनीकं मुखमसि मित्रस्य च गर्भोऽसि वरुणस्य च नाभि- रसि । सः त्वम् इमाम् नः अस्माकम् । हव्यदातिं हविषो दानम् जुषाणः सेवमानः । हे देवरथ, प्रतिहव्या गृभाय प्रतिगृभाय प्रतिगृहाण हव्या हवींषि ॥ ५४ ॥

म० हे रथ हे देव, स त्वं हव्या हवींषि प्रतिगृभाय प्रति- गृहाण । कीदृशः त्वम् । इन्द्रस्य वज्रः वज्रोत्पन्नत्वात् ।

५१७

मरुतामनीकं मुखं मुख्यः देवानां जयप्रापकत्वात् । मित्रस्य देवस्य गर्भः गीर्यते स्तूयते गर्भः । गृणातेर्भप्रत्ययः । सूर्येण 'नम हिंसायाम्' इण्प्रत्ययः । वरुणस्य हुननसाधनम् । नोऽस्मा- स्तूयमानः । वरुणस्य नाभिः नभ्यतेऽरिर्हन्यतेऽनेनेति नाभिः कमिमां व्यदातिं हविषो दानं जुषाणः सेवमानः । सेमामित्यत्र 'सोऽचि लोपे चेपादपूरणम्' ( पा० ६ । १ । १३४ ) इति सन्धिः । गृभाय् गृहातेः 'हलः श्नः शानज्झी' (पा० ३ । १ । ८३ ) इत्यनुवृत्तौ 'छन्दसि शायजपि ' ( पा० ३ । १ । ८४ ) इति ही परे श्राप्रत्ययस्य शायजादेशः हस्य भव ॥ ५४ ॥ पञ्चपञ्चाशी ।

उप॑श्वासय॒ पृथि॒वीमु॒त द्या॑ पु॑रु॒त्रा ते॑ मनु॒
विष्टि॑तं॒ जग॑त् । स दुन्दुभे स॒जूरिन्द्रे॑ण दे॒वैर्दुरा-
।
दवी॑यो॒ अव॑सेव॒ शत्र॑न् ॥ ५५ ॥

उ० उपश्वासय उपशब्दस्य पृथिवीम् । उत द्याम् अपिच उपशब्दय द्याम् । पुरुत्रा ते बहुधा च ते तव एकस्य सतः घोषं मनुतां मन्यताम् । विष्ठितं विविधं स्थितं स्थावरम् । जगत् जङ्गमं च । यस्त्वमेवास्माभिः प्रार्थितः स त्वम् हे दुन्दुभे, सजूः समानप्रीतिः सन् इन्द्रेण सह देवैश्च । दूराद्दूरतरम् अपसेध अपगमय शत्रून् ॥ ५५ ॥

म० तिस्र ऋचो दुन्दुभिदेवत्याः । हे दुन्दुभे स त्वं पृथि- वीमु॒त द्यामन्तरिक्षमपि उपश्वासय उपशब्दय । श्वसिः शब्दार्थः । विष्टितं विविधं स्थितं जगत् स्थावरजङ्गमात्मकं विश्वम् । पुरुत्रा बहुधा ते लां मनुतां जानातु दुन्दुभिर्नदतीति । स त्वं दूराद्द- वीयः अतिदूरं शत्रूनपसेध अपगमय । अत्यन्तं दूरं दवीयः 'स्थूलदूर - ' ( पा० ६ । ४ । १५६ ) इति रेफलोपपूर्वगुणौ । कीदृशः त्वम् । इन्द्रेण देवैश्व सजूः प्रीतियुक्तः ॥ ५५ ॥

पट्पञ्चाशी ।

आक्र॑न्दय॒ बल॒मोजो॑ न॒ आधा निष्ट॑निहि दुरि॒ता- बाध॑मान॒ः । अप॑प्रोथ दुन्दुभे दु॒च्छुना॑ इ॒त इन्द्र॑स्य म॒ष्टर॑सि वी॒डय॑स्व ॥ ५६ ॥

उ० आक्रन्दय । हे दुन्दुभे, आक्रन्दय दीनान् शब्दा- कारय अहो पलायध्वं पिता मे हतो भ्राता मे हत इति बलं शत्रुसेनाम् ओजोन आधाः ओजस्तेजः न अस्माकम् आधाः आधेहि । किंच निष्टनिहि निश्चितं शब्दं जयाय कुरु । दुरिताबाधमानः दुरितानि अपगमयन् । किंच । अपप्रोथ । प्रोथतिर्नाशनार्थः । अपकृत्यापकृत्य प्रोथ नाशय । दुच्छुनाः दुष्टशुन इव याः सेनाः । सुखवचनो वा शुना- शब्दः । दुःसुखाः विसर्जनीयस्य दत्वम् । इतः सेनायाः । यतश्च त्वम् इन्द्रस्य मुष्टिरसि अतो ब्रवीमि । वीडयस्व दृढीकुरु आत्मानम् ॥ ५६ ॥

५१८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

म० हे दुन्दुभे, त्वं बलं शत्रुसैन्यमाक्रन्दय रोदय । पला- यध्वं मदीयाः सर्वे हता इत्यादिदीनरखं कारयेत्यर्थः । नोऽस्माक - मोजः तेजः आधाः आधेहि देहि । दुरिता दुरितानि पापानि बाधमानो निराकुर्वन् सन् । निष्टनिहि शब्दं कुरु । 'स्तन शब्दे' चुरादिरदन्तः । किंच इतोऽस्मत्सेनायाः सकाशात् दुछुनाः दुष्टाश्च ते श्वानश्च दुच्छ्वानः तान्दुष्टान् शुनः श्वसदृशान् शत्रून- पोथ नाशय । प्रोतथिर्नाशनार्थः । यतः त्वमिन्द्रस्य मुष्टिः असि मुष्टिवदङ्गभूतोऽसि । अतो वीडयख आत्मान -

मस्मान्दृदय ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

आमूर॑ज प्र॒त्याव॑र्तये॒माः के॑तु॒मनु॑न्दुभिर्व॑वति । समश्व॑पर्णाश्चर॑न्ति नो नरोऽस्माक॑मिन्द्र र॒थिनो॑

जयन्तु ॥ ५७ ॥

उ० आमूः। ऐन्द्री । आअज आक्षिप । 'अज गतिक्षे- पणयोः' । अमूः शत्रुसेनाः । प्रत्यावर्तय इमाः प्रत्यावर्तय जितंजितमिति इमाः अस्मदीयसेनाः । किंच केतुमत् प्रज्ञातवान् दुन्दुभिः वावदीति । लोडर्थे लट् अत्यर्थं वदतु । जयप्रकाशकम् । किंच समश्वपर्णाश्चरन्ति नो नरः । अत्रापि लोड लट् । संचरन्तु अश्वपर्णाः अश्वपतनाः । नो नरः अस्मदीया मनुष्याः संग्रामे । हे इन्द्र, नः अस्माकं रथिनः जयन्तु त्वत्प्रसादादिति शेषः ॥ ५७ ॥

म० हे इन्द्र, अमूः शत्रुसेनाः त्वमा अज समन्तात्परिक्षिप 'अज गतिक्षेपणयोः' । यतो दुन्दुभिः केतुमत् प्रज्ञावत् यथा वावदीति अत्यन्तं वदति अतः इमाः अस्मत्सेनाः प्रत्यावर्तय जयं प्रापय्य प्रत्यानय । किंच नोऽस्माकं नरः योधाः संचरन्ति । कीदृशा नरः । अश्वपर्णाः अश्वस्येव पर्णं पतनं येषां ते । किंच अस्माकं रथिनः रथस्थाः जयन्तु युद्धे जयं प्राप्नुवन्तु ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

आ॒ग्ने॒यः कृ॒ष्णग्रवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौम्यः प॒ष्णः श्या॒मः शि॑तिपृष्ठो बर्हस्प॒त्यः शिल्पो वैश्वदे॒व ऐन्द्रोऽरु॒णो मा॑रु॒तः क॒माप॑ ऐन्द्राग्नः स॑हितोऽधोरा॑मः सावि॒त्रो वरु॒णः कृष्ण एकै शितिपात्पेत्वः ॥ ५८ ॥

:

उ० आग्नेयः कृष्णग्रीव इति श्रुतिः आ अध्यायपरि- समाप्तेः । द्वयोरेकादशिन्योः पशुदेवतासंबन्धविधात्री परतो द्वादश हविषो वेष्टेर्देवताः ॥ ५८ ॥

म० अश्वमेधे श्रुतिरस्ति 'द्वे त्वेवैते एकादशिन्यावाल मे - तेति' ( पा० १३ । ५ । १ । ३ ) तयोरेकादशिन्योः पशवस्त- द्देवताश्च कण्डिकाद्वयेनोच्यन्ते । तेनेमानि ब्राह्मणवाक्यानि द्रव्य- देवताप्रतिपादकानि नतु मन्त्राः । कृष्णा ग्रीवा यस्य स कृष्णग्रीवः

[ एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ ]

पशुराग्नेयः अग्निदेवत्यः १, मेषी सारखती सरस्वतीदेवताका २, बभ्रुः पिङ्गलवर्णः पशुः सौम्यः सोमदेवत्यः ३, श्यामः कृष्ण- वर्णः पौष्णः पूषदेवत्यः ४, शिति श्यामं पृष्ठं यस्य स शितिपृष्ठः वार्हस्पत्यः बृहस्पतिदेवत्यः ५, शिल्पो विचित्रवर्णो वैश्वदेवः विश्वदेवदेवत्यः ६, अरुणः रक्तः ऐन्द्रः इन्द्रदेवत्यः ७, कल्माषः कर्बुरो मारुतः मरुदेवत्यः ८, संहितः दृढाङ्गः ऐन्द्राग्नः इन्द्राग्नि- देवत्यः ९, अधोरामः अधोदेशे श्वेतः सावित्रः सवितृदेवत्यः १०, एकः शिति श्वेतः पादो यस्य स एकशितिपात् एकपदे श्वेतोऽन्यत्र कृष्णः पेत्वः पतनशीलो वेगवान् पशुः वारुणः वरुणदेवत्यः ११, एवमेकादश जाताः ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

अ॒ग्नयेऽनी॑कवते॒ रोहि॑ताञ्जरन॒डान॒धोरा॑मौ सा- वि॒ित्रौ पृ॒ष्णौ र॑ज॒तनाभी वैश्वदे॒वो वि॒शङ्गौ तूप॒रौ मा॑रु॒तः क॒ल्माष॑ आग्ने॒यः कृ॒ष्णुऽजः सारस्वती मे॒षो वा॑रु॒णः पेत् ॥ ५९॥

उ०

अग्नये इति स्पष्टार्थः ॥ ५९ ॥

म० द्वितीयैकादशिनी पशुदेवानाह । रोहितो रक्तोऽञ्जि- स्तिलको यस्य सोऽनड्वान् वृषभोऽनीकवतेऽग्नये आलभ्यः । अनीकं मुखं सैन्यं वा यस्य सोऽनीकवान् तस्मै १, अधोरामौ अधोभागे श्वेतौ द्वौ पशू सावित्रौ सवितृदेवत्यौ २, ३, रजत- वर्णा नाभिर्ययोस्ता रजतनाभी द्वौ पौष्णो पूषदेवत्यौ ४, ५, पिशङ्गो पीतौ तूपरौ निःशृङ्गो वैश्वदेवौ विश्वदेवदेवत्यौ ६, ७, कल्माषः कर्बुरो मारुतः ८, कृष्णः । श्यामोऽजो मेषः आग्नेयः अग्निदेवत्यः ९, मेषी सारस्वती १०, पेत्वः वेगवान् वरुण- देवत्यः ११, एवमेकादश ॥ ५९ ॥

षष्टी ।

अ॒ग्नये॑ गाय॒त्राय॑ त्रि॒वृते॒ राध॑न्तराया॒ष्ट्राक॑पाल॒ इन्द्रा॑य॒ त्रैष्टु॑भाय पञ्चद॒शाय॒ बाहु॑ता॒यैकदशकपालो विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यो॒ जग॑तेभ्यः सप्तद॒शेभ्यो॑ वैरूपेभ्यो॒ो द्वाद॑शकपालो मि॒त्रावरु॑णाभ्या॒ मानु॑ष्टुभाभ्यामेकव- छ्शाभ्यां॑ वैरा॒जाभ्यां॑ पय॒स्या बृह॒स्पत॑ये॒ पाङ्कय त्रिण॒वाय॑ शाक॒राय॑ च॒रुः स॑वि॒त्र औहाय त्रय- त्रि॒ज्ञाय॑ दे॑व॒ताय॒ द्वाद॑शकपालः प्राजाप॒त्यश्च॒रुर- दि॒त्यै॒ विष्णु॑पत्यै॑ च॒रुर॒मये॑ वैश्वान॒राय॒ द्वाद॑शक- पालोऽनु॑मत्या अष्टाकपालः ॥ ६०॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहिताया- मूनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥

उवभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० अग्नयेऽष्टाकपालः पुरोडाशः कार्यः । कीदृशायाग्नये । गायत्राय त्रिवृता स्तुताय राधन्तराय साम्ना स्तुताय इन्द्राय त्रैष्टुभाय त्रिष्टुभा स्तुताय पञ्चदशाय पञ्चदशस्तोमस्तुताय । बार्हताय बृहत्सामस्तुताय । विश्वेभ्यो देवेभ्यः द्वादशक - पालः पुरोडाशः । कीदृशेभ्यः । जागतेभ्यः जगत्या छन्दसा स्तुतेभ्यः । सप्तदशेभ्यः सप्तदशस्तोमस्तुतेभ्यः । वैरूपेभ्यः वैरूपसामस्तुतेभ्यः । मित्रावरुणाभ्यां पयस्या पयसि श्रितः चरुः । कीदृशाभ्यामानुष्टुभाभ्याम् । अनुष्टुभा स्तुता- भ्याम् । एकविंशाभ्यामेकविंशस्तोमस्तुताभ्याम् । वैराजा- भ्यां वैराजसामस्तुताभ्याम् बृहस्पतये चरुः । कीदृशाय । पाङ्काय पङ्क्तिच्छन्दसा स्तुताय त्रिणवाय त्रिणव स्तोमस्तुताय शाक्कराय शाकरसामस्तुताय । सवित्रे द्वादशकपालः पुरो-: डाशः । कीदृशाय सवित्रे । औष्णिहाय उष्णिक छन्दसा स्तुताय । त्रयस्त्रिंशाय त्रयस्त्रिंशस्तोमस्तुताय । रैवताय रैव- तसामस्तुताय । एवं छन्दः स्तोमसामसहितान् षट् देवान- भिधाय चतुरः केवलानाह । प्राजापत्यश्चरुः प्रजापतिदेवत्य- श्वरुः कार्यः । विष्णुपत्यै अदित्यै चरुरेव । वैश्वानराय वैश्वा. नरगुणविशिष्टायाप्तये द्वादशकपालः पुरोडाशः । अनुमत्यै देवतायै अष्टाकपालः पुरोडाशः कार्यः ॥ ६० ॥

1

५१९

देवत्यश्वरुः कार्यः ७, विष्णुपत्यै अदित्यै चरुरेव ८, वैश्वानराय वैश्वानरगुणविशिष्टायामये द्वादशकपालः पुरोडाशः ९, अनुमत्यै देवतायै अष्टाकपालः पुरोडाशः कार्यः १०, दशहविषाऽवेष्टे- देवताहवींष्यपि अश्वमेधोपयोगित्वादुक्तानि समिद्धो अञ्जन्नाश्व- मेधिकोऽध्याय इति कात्यायनोक्तेः अनुक्रमण्याम् ॥ ६० ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । शिष्टाश्वमेधमन्त्रोक्तिर्गतोऽध्यायोऽङ्कदृग्मितः ॥ २९ ॥

त्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

य॒ज्ञं प्रसु॑व य॒ज्ञप॑ति॒ भगा॑य । केत॑ नः पुनातु वा॒चस्प -

देव॑ सवितः प्रसु॑ दिव्यो ग॑न्ध॒र्वः कैत॒पूः ति॒िर्वाच॑ नः स्वदतु ॥ १ ॥

द्वितीया ।

तत्स॑वि॒तुर्वरेण्यं भर्गो दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒
यो नः प्रचोदयात् ॥ २ ॥

उ० इत उत्तरं पुरुषमेधः द्वावध्यायौ नारायणः पुरुषोऽ-
पश्यत् । देवसवितः तिस्रः सावित्रीराहवनीये जुहोति ।
देवसवितः । तत्सवितुर्वरेण्यम् । विश्वानि देवसवितरिति ।
तत्र द्वे व्याख्याते ॥ १ ॥ २ ॥

म० इतउत्तरं पुरुषमेधः । द्वावध्यायौ नारायणः पुरु- षोऽपश्यत् । ब्राह्मणराजन्ययोरतिष्ठाकामयोः पुरुषमेधसंज्ञको यज्ञो भवति । सर्वभूतान्यतिक्रम्य स्थानमतिष्ठा । चैत्रशुक्लदश- म्यामारम्भः । अत्र त्रयोविंशतिर्दीक्षा भवन्ति द्वादशोपसदः

भवति एकादशाग्नीषोमीयाः पशवो भवन्ति तेषां च प्रतियूपं मध्यमे वा यूपे यथेच्छं नियोजनम् । आज्येन सकृद्गृहीतेन देव सवितरिति प्रत्यृचं तिस्र आहुतीराहवनीये जुहोति । तत्र देव सवितः ( ११ । ७ ) तत्सवितुः ( ३ । ३५ ) द्वे व्याख्याते ॥ १ ॥ २ ॥

इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ म० 'अथाग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमनुदिशामोऽवेष्टीर्निर्व- पती'त्युपक्रम्य 'तदाहुर्दशहविषमन्त्यामिष्टिं निर्वपेत्' इति श्रुत्या दशहविष्कावेष्टिसंज्ञेष्टिः कथिता तस्या देवता हवींषि चाह । इमान्यपि ब्राह्मणवाक्यानि न मन्त्राः । अग्नयेऽष्टाकपालः पुरो- डाशः कार्यः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः 'तद्धितार्थो - त्तरपदसमाहारे च' ( पा० २।१।५१ ) इति समासः । 'अष्टनः कपाले हविषि' ( पा० ६ । ३ । ४६ ) इत्यष्टन्शब्दस्य । पञ्च सुत्या इति चत्वारिंशद्दिनैः सिध्यति । अत्र यूपैकादशिनी दीर्घः । कीदृशायाग्नये । गायत्राय गायत्र्या स्तुताय । त्रिवृते त्रिवृत्स्तोमेन स्तुताय । राथन्तराय रथन्तरसाम्ना स्तुताय १, इन्द्राय एकादशकपालः पुरोडाशः । समासः पूर्ववत् । कीदृशाय इन्द्राय । त्रैष्टुभाय त्रिष्टुभा स्तुताय पञ्चदशाय पञ्चदशस्तोम- स्तुताय बार्हताय बृहत्सामस्तुताय २, विश्वेभ्यो देवेभ्यः द्वाद- शकपालः पुरोडाशः । कीदृशेभ्यः । जागतेभ्यः जगत्या छन्दसा स्तुतेभ्यः सप्तदशेभ्यः सप्तदश स्तोमस्तुतेभ्यः वैरूपसामस्तुतेभ्यः ३, मित्रावरुणाभ्यां पयस्या पयसि श्रितः चरुः । कीदृशाभ्यामा- नुष्टुब्भ्याम् । अनुष्टुभा स्तुताभ्याम् एकविंशाभ्यामेकविंशस्तोम- स्तुताभ्याम् । वैराजाभ्यां वैराजसामस्तुताभ्याम् ४, बृहस्पतये चरुः। कीदृशाय पाङ्काय पङ्क्तिच्छन्दसा स्तुताय त्रिणवाय त्रिणवस्तोमस्तुताय शाक्कराय शाकरसामस्तुताय ५, सवित्रे द्वादशकपालः पुरोडाशः । कीदृशाय सवित्रे । औष्णिहाय उष्णिक्छन्दसा स्तुताय त्रयस्त्रिंशाय त्रयस्त्रिंशस्तोमस्तुताय रेव- ताय रैवतसामस्तुताय ६, एवं छन्दः स्तोमसामसहितान् षट् देवानभिधाय चतुरः केवलानाह । प्राजापत्यश्चरुः प्रजापति-

तृतीया ।

विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑सु॒व । यद्व॒द्रं
तन्न॒ आयु॑व ॥ ३ ॥

उ० विश्वानि देव सवितरिति द्वे गायत्र्यौ । विश्वानि
सर्वाणि हे देवसवितः, दुरितानि असत्यानि । परासुव
पराञ्चि गमय । यच्च भद्रं भन्दनीयं तत् नः अस्माकम् ।
आसुव आगमय ॥ ३ ॥

म०

देव सवितः, विश्वानि सर्वाणि दुरितानि पापानि परासुव दूरे गमय । यद्भद्रं कल्याणं तन्नोऽस्मान् प्रति आसुव आगमय ॥ ३ ॥

५२०

चतुर्थी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

विभ॒क्तार॑थ॒ हवामहे॒ वसो॑श्चि॒त्रस्य॒ राध॑सः ।
स॒वि॒तारं॑ नृ॒चक्ष॑सम् ॥ ४ ॥

उ० विभक्तारं कर्मानुरूपेण विभक्तारम् । हवामहे
आह्वयामः । वसोः वासयितुः । चित्रस्य चायनीयस्य । राधसः
धनस्य आयुषश्च । सवितारम् नृचक्षसम् नृणां द्वष्टारम् ।
ये नरो यथा द्रष्टव्यास्तांस्तथा पेश्यति ॥ ४॥

1

म० वयं सवितारं हवामहे आह्वयामः । किंभूतम् । वसोः वासयितुश्चित्रस्य नानाविधस्य रावसः धनस्य विभक्तारं विभज्य दातारम् । नृचक्षसं नृणां द्रष्टारं यथायोग्यम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

ब्रह्म॑णे ब्राह्म॒णं क्ष॒त्राय॑ राज॒न्य॑ म॒रुद्भ्यो वैश्यं तप॑से शूद्रं तम॑से॒ तस्क॑रं नार॒कार्य वीर॒हणं पाप्मने क्लबमा॑त्र॒याय॑ अय॒ोगूं कामय पुंश्च॒मति॑ष्टाय मागधम् ॥ ५ ॥

[ त्रिंशोऽध्यायः ३०]

कानीयम् १८ मेधायै रथकारं माहिष्येण कारण्यां जातम् १९ धैर्याय तक्षाणं सूत्रधारम् २० ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

तप॑से कौलालं मायायै क॒र्मार॑ कार शुभे व॒पथ॑ शर॒त्र्याय॒ इषु॑का कारं कर्म॑णे ज्याकारं वि॒ष्टाय॑ रज्जुसर्ज यु॒मन्त॑काय श्व॒निन॑म् ॥ ७

रू॒पाय॑ मणि-

हे॒त्यै धनु- मृत्यवे॑ मृग-

म० तपसे कौलालं कुलालापत्यम् २१ मायायै कर्मारं लोहकारम् २२ रुपाक्रमणिकारं रत्नकर्तारम् २३ शुभे शुभाय वपं बीजवप्तारम् २४ शरव्यायै इषुकारं बाणकर्तारम् २५ हेत्यै धनुष्कारं चापकारिणम् २६ कर्मणे ज्याकारं प्रत्यञ्चन- कर्तारम् २७ दिष्टाय रज्जुसर्ज रज्जोः स्रष्टारं निर्मातारम् २८ मृत्यवे मृगयुं मृगग्राहम् २९ अन्तकाय

रम् ३० ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

न॒दीभ्य॑ः पौञ्चि॒ष्ठमृङ्क्षीका॑भ्यो॒ नैषदं पुरुष- व्याघ्राय॑ दुर्मदं गन्धर्वाप्स॒रोभ्यो॒ व्रात्य॑ प्र॒युग्भ्य॒ सर्व॑दे॒वज॒नेभ्योऽप्र॑तिपद॒मये॑भ्यः कित॒व-

म॒र्य॑ता॑य॒ अहि॑तवं पिशाचेभ्यो विदुलारीं यांतु- धानैभ्यः कण्टकीकारीम् ॥ ८ ॥

म० अतः परं पुरुषमेधकाः पशवः आ अध्यायसमाप्तेः । ततः प्रतियूपमेकैकमेकादशिनं नियुज्य ब्राह्मणादीनष्टचत्वारिंश उन्मत्त त्संख्यान् पुरुषान् प्रकामोद्याय सदमित्यन्तानग्निष्टे यूपे नियु- नक्ति इतरेषु यूपेष्वेकादशैकादश पुरुषान् वर्णायानुरुधमित्या - दीन्नियुनक्ति । ब्रह्मणे ब्राह्मणम् तत्र ब्रह्मणे जुष्टं नियुनज्मीति अग्निष्टे ब्राह्मणं प्रथमं नियुनक्ति । एवमग्रे सर्वेषां यूपे एव बन्धनम् चतुर्थ्यन्तं देवतापदं द्वितीयान्तं पुरुषपदं बोद्धव्यम् । क्षत्राय राजन्यं क्षत्रियम् २ मरुयो वैश्यम् ६ तपसे शूद्रम् ४ तपसे तस्करं स्तेनम् ५ नारकाय वीरहणं नष्टानिं शूरं वा ६ पाप्मने क्लीबं नपुंसकम् ७ आक्रयायें अयोगूमयसो गन्तारमू ८ कामाय पुंश्चलूं व्यभिचारिणीम् ९ अतिक्रुष्टाय मागधं मगधदेशजं क्षत्रियायां वैश्यपुंसो जातं वा १० ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

नृ॒त्ताय॑ सु॒तं ग॒ताय॑ शैल॒षं धर्मीय सभाचरं न॒रिष्ठयै भीम॒लं न॒र्माय॑ रे॒भयं॑ हसा॑य॒ कारि॑मान॒- न्दाय॑ स्त्रीप॒त्रं प्र॒मदे॑ कुमारीपुत्रं मे॒धाय॑ रथारं धैर्या॑य॒ तम॑णम् ॥ ६ ॥

म० नृत्ताय सूतं ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूतः ११ गीताय शैलूषं नटम् १२ धर्माय सभाचरं सभायां चरतीति तम् १३ नरिष्टायै भीमलं भयङ्करम् १४ नर्माय रेभं शब्द- कर्तारं वाचाटम् १५ हसाय कारिं करणविशिष्टम् १६ आन- न्दाय स्त्रीषखं स्त्रियाः सखायम् १७ प्रमदे कुमारीपुत्रं १ इत उत्तरमाध्यायान्तमौवटभाष्यं नोपलब्धमिति महीधरीय- मेकमेव संगृहीतम् ।

T

म० नदीभ्यः पाञ्जिष्ठं पुञ्जिष्ठोऽन्त्यजः पुल्कसस्तदपत्यम् ६१ ऋक्षीकाभ्यो नैषादं निपादपुत्रम् ३२ पुरुषव्याघ्राय दुर्म- दमुन्मत्तम् ३३ गन्धर्वाप्सरोभ्यो व्रात्यं सावित्रीपतितम् ३४ जातानीति प्रतिपत् अतथाविधं विकलमित्यर्थः ३६ अयेभ्यः प्रयुग्भ्यः उन्मत्तम् ३५ सर्पदेवजनेभ्यः अप्रतिपदं प्रतिपद्यते कितवं द्यूतकारम् ३७ ईर्यतायै अकितवमद्यूतकृतम् ३८ पिशा- चेभ्यः विदलकारीं वंशविदारिणीं वंशपात्रकारिणीम् ३९ यातुधानेभ्यः कण्टकीकारी कण्टकी कर्म तत्कारिणीम् ४० ॥ ८ ॥ नवमी ।

स॒न्धये॑ जारं गृ॒हायो॑पप॒तिमाय॒ परि॑वित्तं॒ निर्ऋत्यै परिविविदा॒नमरा॑ध्या एदिधिषुः प॒तिं निष्कृ॑त्यै पेशस्ारी सं॒ज्ञाना॑य॒ स्मरारीं प्र॑क॒मोद्या॑योप॒सद॑ वर्णीयानुरुधि॒ बला॑योप॒दाम् ॥ ९ ॥ ॥ ९॥

म० सन्धये जारमुपपतिम् ४१ गेहाय उपपतिं व्यभि- चारिणम् ४२ आयै परिवित्तम् ऊढे कनिष्ठेऽनूढम् ४३ निर्ऋत्यै परिविविदानम् अनूढे ज्येष्ठे ऊढवन्तम् ४४ आराध्यै देव्यै एदिधिषुः पतिम् ज्येष्ठायां पुत्र्यामनूढायामूढा एदिधिषुः तत्प- तिम् ४५ निष्कृत्यै पेशकारीं रूपकर्त्रीम् ४६ संज्ञानाय स्मर- का कामदीप्तिकरीम् ४७ प्रकामोद्याय तत्संज्ञाय देवाय

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५२१

उपसीदतीत्युपसत् समीपस्थितस्तम् ४८ एतानग्निष्ट नियुनक्ति । उत्कृष्टस्वर्गाय परिवेषणकर्तारम् ४ देवलोकाय पेशितारम् अथ द्वितीये यूपे । वर्णाय अनुरुधम् अनुरुध्यतेऽनुसरतीत्यनु- 'पिश अवयवे' पिंशतीति पेशिता तम् प्रतिमाद्यवयव कर्तारम् रुत् तम् १ बलाय उपदाम् उपददातीत्युपदास्तमुपायनदा- ५ मनुष्यलोकाय प्रकरितारम् ' कृ विक्षेपे' विक्षेप्तारम् ६

तारम् २ ॥ ९ ॥

दशमी ।

उ॒त्स॒ादेभ्य॑ः कुब्ज॑ प्र॒मुदे॑ वाम॒नं द्वाभ्र्भ्यः स्राम स्वप्ना॑या॒न्धमध॑र्माय बधि॒रं प॒वित्र॑य भि॒षज॑ प्र॒ज्ञाना॑य नक्षत्रद॒र्शमा॑ शिक्षायै प्र॒श्नन॑मु॒पशि॒क्षाया॑ अभिप्र॒निने॑ म॒र्यादा॑यै प्रश्नविवा॒कम् ॥ १० ॥

सर्वेभ्यो लोकेभ्यः उपसेक्तारमुपसेचनकर्तारम् ७ अवऋ वधाय उपमन्थितारमुपमन्थनकर्तारम् ८ मेधाय वासः पल्पू- लीम् वाससां प्रक्षालनकर्तारम् ' पल्पूल प्रक्षालनच्छेदनयोः ' ९ प्रकामाय रजयित्रीं वस्त्राणां रङ्गकारीणीं नारीम् १० ॥ १२ ॥ त्रयोदशी ।

ऋ॒तये॑ स्व॒नर्हृदयं॒ वैर॑हत्याय॒ पशु॑नं॒ विवि॑त्यै क्ष॒त्तार॒मप॑द्रष्टृषायानुक्ष॒त्तानं॒ बला॑यानुच॒रं भूम्ने किष्क॒न्द॑ प्रि॒याय॑ प्रियवादिन॒मरि॑ष्टा॒या अश्वसाद स्वर्गीय लोकार्य भागदुघं वर्षिष्ठाय॒नका॑य॒ परि॑वे॒ - र॑म् ॥ १३ ॥

म० उत्सादेभ्यः कुब्जं वक्राशम् ३ प्रमुदे वामनं हखा शम् ४ द्वार्म्यः स्रामं सर्वदा जलक्लिन्ननेत्रम् ५ स्वप्नाय अन्धं नेत्रहीनम् ६ अधर्माय बधिरं कर्णेन्द्रियहीनम् ७ पवित्राय भिषजं वैद्यम् ८ प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्श नक्षत्राणि दर्शयति तं गणकम् ९ आशिक्षायै प्रश्निनं प्रश्नवन्तम् । शकुनादिप्रष्टारमि- त्यर्थः १० उपशिक्षायै अभिप्रश्निनमभिप्रश्नवन्तम् ११ अथ तृतीये यूपे । मर्यादायै प्रश्नविवाकं कृतान्प्रश्नान्यो विविनक्ति । पञ्चमे यूपे । वैरहत्याय पिशुनं परवृत्तसूचकम् १ विविक्त्यै ब्रूते स प्रश्नविवाकस्तम् १ ॥ १० ॥

एकादशी ।

अमे॑भ्यो हस्ति॒प॑ ज॒वाया॑श्व॒पं पुष्टधै गोपालं वीर्या - याविपा॒लं तेज॑सेऽजपा॒लमिरायै कीनाश कीलालाय सु॒राारं भ॒द्राय॑ गृ॒ह॒पछ्रं श्रेय॑से वित्त॒धमाध्य॑क्ष्या- यानुक्ष॒त्तार॑म् ॥ ११ ॥

।

म० अर्मेभ्यो हस्तिपं गजपालकम् २ जवाय अश्वपं तुर- गपालकम् ३ पुष्ट्यै गोपालं धेनुपालकम् ४ वीर्याय अविषा- लम् ५ तेजसे अजपालम् ६ इरायै कीनाशं कर्षुकम् । 'कीनाशः कर्षुके यमे' ७ कीलालाय सुराकारं मद्यकृतम् ८ भद्राय गृहपं गेहपालकम् ९ श्रेयसे वित्तधं वित्तं दधातीति वित्तधस्तं धनकर्तारम् १० आध्यक्ष्याय अनुक्षत्तारं सारथ्यनुसारि- णम् ११ ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

म० ऋतये स्तेनहृदयं स्तेनस्येव हृदयं यस्य तम् ११ अथ

क्षत्तारं प्रतीहारम् २ औपद्रष्ट्याय अनुक्षत्तारं प्रतिहारसेवकम् ३ बलाय अनुचरं सेवकम् ४ भूने परिष्कन्दम् परितः स्कन्दति रेतः सिञ्चति तम् ५ प्रियाय प्रियवादिनं मधुरभाषिणम् ६ अरिष्ट्यै अश्वसादम् अश्वारोहम् ७ स्वर्गाय लोकाय भागदुघम् भागं दुग्धे भागदुघस्तम् विभागप्रदम् ८ वर्षिष्ठायनकाय परिवे- ष्टारम् ९ ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

म॒न्यवे॑ऽयस्ता॒प॑ क्रोधा॑य निस॒रं योगा॑य य॒क्ता- र शोका॑याभिस॒र्ता॑ क्षेमा॑य विम॒तार॑मुत्कूलन - कूलेभ्य॑षि॒ष्ठिनं॒ वपु॑षे मानस्कृत शील याञ्जनी- कारी निर्ऋत्यै कोशकारीं य॒माया॒म् ॥ १४ ॥

म० मन्यवे अयस्तापमयस्तपं लोहतापकम् १० क्रोधाय निसरं नितरां सर्तारम् ११ । अथ षष्ठे यूपे । योगाय योतारं योगकर्तारम् १ शोकाय अभिसर्तारं संमुखमागच्छन्तम् २ वि॒ष्ट - ! नम त्रिषु तिष्ठतीति तिष्ठी तम् विद्यादिषु स्थितं शीलवन्तम- क्षेमाय विमोक्त्तारं विमोचनकरम् ३ उत्कूल निकूलेभ्यः त्रिष्ठि - देवलो ! त्यर्थः ४ वपुषे मानस्कृतं पूजाया अभिमानस्य वा कर्तारम् । सक् छान्दसः ५ शीलाय आञ्जनीकारीम् अञ्जनविद्याकर्त्रीम् ६ निर्ऋत्यै कोशकारीं खङ्गाद्यावरणं कोशस्तत्कारिणीं स्त्रियम् यमाय असूम् न सूते सा असूः ताम् वन्ध्याम् ८ ॥ १४॥

भायै दावा॑ना॒रं प्र॒भावा॑ अन्ये॒धं न॒नस्य॑ पा॑याभिषे॒क्ता॑ वर्षिष्ठाय॒ नाकाय परिवे॒ष्टारं॑ कार्य पेश॒तारै मनुष्यलोकाय॑ प्रकरि॒तार॒ सर्वे॑भ्यो लो॒केभ्य॑ उपसे॒क्तार॒मव॑ऋत्यै॑ व॒धायो॑पमन्थि॒ता मेधा॑य वासः पल्पू प्र॑क॒माय॑ रजयि॒त्रीम् ॥ १२ ॥

य॒माय॑

म० अथ चतुर्थे यूपे । भायै दार्वाहारं काष्ठानामाहर्ता - रम् १ प्रभायै अन्येधम् अग्निमेधयतीति तममेर्वर्धकम् २ ब्रध्नस्य विष्टपाय सूर्यलोकाय अभिषेक्तारम् ३ वर्षिष्ठाय नाकाय । पर्यायिणीं

६६ य० उ०

७

पञ्चदशी । यम॒सूमथ॑र्व॒भ्योऽव॑तोका संवत्स॒राय॑ परिवत्स॒रायावि॑िजातामिदावत्सुरायाती-

५२२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रिंशोऽध्यायः ३०]

त्व॑रीमिद्वत्स॒राय॑ति॒ष्कद्व॑रीं मत्स॒राय॒ विज॑र्जराथ आर्त्यै जनवादिनं जनान् वदति तम् ५ वृद्ध्यै अपगल्भम् ६ संशराय प्रच्छिदं प्रच्छेदनकर्तारम् ७ ॥ १७ ॥ अष्टादशी ।

संवत्स॒राय॒ परि॑क्नीमृ॒भुभ्यो॑ऽजिन॒स॒न्ध् साध्येभ्य॑-

श्चर्म॒म्नम् ॥ १५ ॥

अ॒क्षरा॒जाय॑ कित॒वं कृ॒ताया॑दिन॒वद॒र्श त्रेर्तायै

म० यमाय यमसूं युग्मप्रसवित्रीम् ९ अथर्वभ्योऽवतोकां निरपत्याम् १० संवत्सराय पर्यायिणीम् पर्यायोऽनुक्रमस्तद्वती- कल्पिनं॑ द्वि॒परा॑याधिक॒ल्पिन॑मास्क॒न्दाय॑ सभास्था॒णुं

मनुक्रमप्रज्ञाम् ११ । अथ सप्तमे यूपे । परिवत्सराय अविजा-

ताम् अप्रसूताम् १ इदावत्सराय अतीत्वरीमत्यन्तं कुलटाम् 'पुंश्चली कुलटेवरी' २ इद्वत्सराय अतिष्कद्वरीम् अतिस्कन्दति स्रवति इत्यतिस्कद्वरी । स्कन्देर्वन्नन्तात् ङीफौ ३ वत्सराय विजर्जरां शिथिलशरीराम् ४ संवत्सराय पलिक्नीं श्वेतकेशाम् ५ ऋभुभ्यः अजिनसन्धं चर्मसन्धातारम् ६ साध्येभ्यः चर्मन्नं चर्माभ्यासकरम् ७ ॥ १५ ॥

षोडशी ।

सरो॑भ्यो धैव॒रमु॑प॒स्थाव॑राभ्यो॒ दाश॑ वैश॒न्ताभ्यो॑ वै॒न्दं न॑ड्व॒लाभ्यः॒ः शौष्क॑लं पा॒राय॑ मार्गोरम॑व॒राय॑ दे॒वत॑ वी॒ीर्थेभ्य॑ आ॒न्द्रं॒ विष॑मेभ्यो मैनाल स्वने॑भ्य॒ः परी॑कं॒ गुहा॑भ्यः॒ किरा॑त॒ सानु॑भ्यो॒ जम्भ॑कं॒ पर्व॑- तेभ्यः किंपूरु॒षम् ॥ १६ ॥

मृत्यवै गोन्य॒च्छमन्त॑काय गोध॒तं क्षु॒धे यो गां विकृ- न्तन्तं॒ भिक्ष॑माण उप॒तिष्ठ॑ति दुष्कृ॒ताय॒ चर॑का- चार्यं पाप्मनै सैलुगम् ॥ १८ ॥

म० अक्षराजाय कितवं धूर्तम् ८ कृताय आदिनवदर्शम् आदीनवो दोषस्तं पश्यति तथाभूतम् ९ त्रेतायै कल्पिनं कल्प- कम् १०.द्वापराय अधिकल्पिनम् अधिकल्पनाकर्तारम् ११ । अथ दशमे यूपे । आस्कन्दाय सभास्थाणुं सभायां स्थिरम् १ मृ॒त्यवे गोव्यच्छं गाः प्रति गमनशीलम् २ अन्तकाय गोघातं गवां इन्तारम् ३ क्षुधे यो गां विकृन्तन्तं भक्षमाण उपतिष्ठति यः पुमान् गां विकृन्तन्तं छिन्दन्तम् । भिक्षमाणो याचमानः उपतिष्ठते तं याचितारं क्षुधे देव्यै आलमेत ४ दुष्कृताय चरकाचार्य चरकाणां गुरुम् ५ पाप्मने सैलगं सीलगो दुष्टस्तदपत्यम् ६ ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

प्रतिश्रुत्या अर्तनं घोषय भ॒षमन्ता॑य॒ बहु-

वीणावादं क्रोशा॑य॒ तूणव॒ध्ममव॑रस्प॒राय॑ शङ्खध्मं वना॑य वनपम॒न्यतो॑ऽरण्याय दावम् ॥ १९ ॥

म० सरोभ्यो धैवरं कैवर्तापत्यम् ८ उपस्थावराभ्यः दाशम् 'दाट दाने' दातारम् । दाशो धीवरो वा ९ वैशन्ताभ्यो वैन्दं विन्दो निषादापत्यम् १० नडुलाभ्यः शौष्कलं म॒त्स्यजीविनम् वादिन॑मन॒न्ताय॒ मूक शब्दयाडम्बराघा॒तं मह॑से शुष्कला मत्स्यास्तैर्जीवति तम् ११ । अथाष्टमे यूपे । पाराय मार्गारम् मृगारेरपत्यं मार्गारस्तम् १ अवाराय कैवर्तम् २ तीर्थेभ्यः आन्दम् 'अदि बन्धने' अदति आन्दस्तं बन्धनकर्ता- रम् ३ विषमेभ्यो मैनालम् 'अल् वारणे' मीनानलति वारयति जालैरसौ मीनालस्तदपत्यम् ४ स्वनेभ्यः पर्णकं भिल्लम् ५ गुहाभ्यः किरातम् ६ सानुभ्यः जम्भकं 'जभि नाशने' जम्भ- यतीति तत् हिंसकम् ७ पर्वतेभ्यः किंपूरुषं कुत्सितन- रम् ८ ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

बीभत्सायै पोल्कसं वर्णीय हिरण्यकारं तुलायै वाणि॒जं प॑ञ्चाद॒षाय॑ ग्लाविनं॒ विश्वे॑भ्यो भूतेभ्य॑ः सिध्मलं भूत्यै जागरणमभूत्यै स्वप॒नायै॑ जनवादिनं॒ व्यृद्ध्या अपग॒ल्भ स॑श॒राय॑ प्र॒च्छद॑म् ॥ १७ ॥

म० प्रतिश्रुत्कायै अर्तनं दुःखिनम् ७ घोषाय भषं जल्प- कम् ८ अन्ताय बहुवादिनम् ९ अनन्ताय मूकं वाग्विकलम् १० शब्दाय आडम्बराघातम् आडम्बरमाहन्ति तं कोलाहल- कर्तारम् ११ । अथैकादशे यूपे । महसे वीणावादं वीणा- वादनकर्तारम् १ क्रोशाय तूणवध्मं वाद्यविशेषं धमति तथाभू- तम् २ अवरस्पराय शङ्खध्मं शङ्खवादकम् ३ वनाय वनपं वनपालकम् ४ अन्यतोऽरण्याय दावपं वनवहि- पम् ५ ॥ १९ ॥

विंशी । न॒र्माय॑ पुंश्च॒ऌ हसा॑य॒ कानि॑ याद॑से शाब॒ल्यां प्र॑म॒ण्यं गण॑कमभि॒क्रोश॑कं॒ तान्मह॑से वीणावादं तृ॒णव॒ध्मं तान्न॒त्ताया॑न॒न्दाय॑ तल॒वम् ॥२०॥

म० बीभत्साथै पोल्कसं पुल्कसापत्यम् ९ वर्णाय हिर- व्यकारं खर्णनिष्पादकम् १० तुला वाणिजं वणिगपत्यम् । पा॑णि॒घ्नं ११ । अथ नवमे यूपे । पश्चादोषाय ग्लाविनं 'ग्लै हर्षक्षये' अहृष्टम् १ विश्वेभ्यो भूतेभ्यः सिध्मलं सिध्माख्यरोगवन्तम् भूत्यै जागरणं जागरूकम् ३ अभूत्यै स्वपनं शयालुम् ४

म०

नर्माय पुंश्चलूं दुष्टां नारीम् ६ हसाय कारिं करण- शीलम् ७ यादसे शाबल्याम् शबलः कर्बुरवर्णः तदपत्यभूतां स्त्रियम् ८ ग्रामण्यं ग्रामनेतारम् ९ गणकं ज्योतिर्विदम् १०

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५२३

अभिक्रोशकं निन्दकम् ११ तान् त्रीन्महसे जुष्टं नियुनज्मीति । यश्चतुर्दश अतिदीर्घादयोऽष्टौ एवं द्वाविंशतिः शेषाः । तथा

एकादशे यूपे आलभते । एवं प्रतियूपमेकादशस्खेकादशसु नियु- तेषु येऽधिका अवशिष्टास्तान् समाप्तिपर्यन्तान् द्वितीयो - च्छ्रिते यूपे नियुनक्ति । तांश्च वीणावादं पाणिघ्नमित्यादीन् रात्र्यै कृष्णं पिङ्गाक्षमित्यन्ताश्चतुर्दश । ततोऽथैतानष्टौ विरूपानित्यष्टौ च मागधादींश्चतुरः एवं षड्विंशतिं द्वितीये । यूपे पूर्वोक्ता एका- दश एवं सप्तत्रिंशत् । तानेवाह । वीणावादम् पाणिघ्नं हस्त- तालवादकम् तूणवध्मम् तान् त्रीन् तृत्ताय आलभते ३ आनन्दाय तलवम् 'वा गतिगन्धनयो:' गन्धनं हिंसा तलं । हस्तादितलं वाति वाद्यमुखं हन्ति स तलवस्तम् वाद्यवाद -

कम् ४ ॥ २० ॥

एकविंशी ।

अ॒ग्नये॒ पीवा॑नं पृथि॒व्यै पठस॒र्पणि॑ वा॒यवे॑ चाण्डा- लम॒न्तरि॑क्षाय वशन॒र्तिने॑ दि॒वे खेलति सूर्या॑य हर्य॑शं॒ नक्ष॑त्रेभ्यः किमि॒रं च॒न्द्रम॑से वि॒लास॒महे॒ शुक्लं पि॑ना॒क्ष् रात्र्यै॑ कृ॒ष्णं पि॑ना॒क्षम् ॥ २१ ॥

म० अग्नये पीवानं स्थूलम् ५ पृथिव्यै पीठसर्पिणं पीठे - नासनेन सर्पति गच्छति पीठसप तं पङ्गम् ६ वायवे चाण्डालं चण्डालकर्माणम् ७ अन्तरिक्षाय वंशनर्तिनम् वंशेन नर्तन- शीलम् ८ दिवे खलतिभलोमशिरस्कं खल्वाटमित्यर्थः ९ सूर्याय हर्यक्षं हरितनेत्रम् १० नक्षत्रेभ्यः किर्मिरं कर्बुरवर्णम् ११ चन्द्रमसे किलासं सिध्मरोगवन्तम् १२ अहे शक्लवर्णं पिङ्गाक्षम् १३ रात्र्यै कृष्णवर्ण पिङ्गाक्षम् १४ ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

अथैतान॒ष्टौ विरू॑पा॒नल॑भ॒ते ऽति॑दीर्घं चाति॑हस्व॒ चाति॑िस्थूलं चार्तिकृशं चाति॑शुकुं चार्तिकृष्णं चार्ति- कुल्वं चाति॑लोमशं च । अरा॑द्रा अब्राह्मणास्ते प्रजा- प॒त्याः । म॒ग॒धः पु॑श्च॒ली वि॑त॒वः वी॒बोऽशू॒द्रा अत्र /- झणास्ते प्रजाप॒त्याः ॥ २२ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

।

मागधः पुंश्चली कितवः क्लीबः एते चत्वारोऽपि शूद्रब्राह्मणव्यति- रिक्ताः प्रजापतिदेवताः पूर्वैः सहैते षड्विंशतिः ते सर्वे द्विती- ययूपे नियोज्याः । सर्वेषां नियोगानन्तरं तान्नियुक्तान् पुरुषान् 'सहस्रशीर्षा पुरुषः ' ( ३१ । १ - १६ ) इति षोडशचैनानुषाकेन दक्षिणत उपविष्टो होतृवदभिष्टौति । होतृवदिति प्रथमोत्तमयो- स्त्रिर्वचनम् ऋगन्तानां प्रणवेन संधानं च । यथा सहस्रशीर्षा पुरुषः- ० ङ्गुलो३म् पुरुष एवेदं - ० रोहतो३म् । एवम- भिष्टौति । तत आलम्भनक्रमेण यथादेवतं प्रोक्षणादि । ब्राह्म- णादीनां पर्यनिकरणानन्तरमिदं ब्रह्मणे इदं क्षत्रायेत्येवं सर्वेषां यथास्वस्वदेवतोद्देशेन त्यागः । ततः सर्वान् ब्राह्मणादीन् यूपेभ्यो विमुच्योत्सृजति । तत एकादशिनैः पशुभिः संज्ञपनादिप्रधानयागान्तं वनस्पतियागं कृत्वा प्राक् स्विष्टकृतः अध्वर्युराज्यं संस्कृत्य सकृद्गृहीतमाज्यं गृहीला ओम् पुरुष- देवताभ्यो ब्रह्मादिभ्यः आहवनीये जुहोति ब्रह्म यान्तं सर्वदेवताभ्यः चतुरशीत्युत्तरशतसंख्याकाभ्यः तावती - १ क्ष॒त्राय स्वाहा २ मरुद्भ्यः ३ तपसे ४ तमसे ५ इत्याद्यध्या- ताहुतीर्हुवा स्विष्टकृदादि उदवसानीयान्तं कर्म कृत्वान्ते यज- मानः 'अयं ते योनिः' इति मन्त्रेणात्मन्यग्नीन् समारोप्य 'अद्भ्यः संभृत' ( ३१ । १७ ) इति षडृचेनानुवाकेन सूर्यमु- पस्थाय पश्चादनवलोकयन्नरण्यं गत्वा संन्यसेत् । 'गार्हपत्ये- ऽधरारणिमनुप्रहृत्याहवनीय उत्तरारणिमात्मन्यनी समारोप्या - रण्यं व्रजेत्' इति शाङ्खायनोक्तेः । यदि पुरुषमेधानन्तरं ग्राम - वासेच्छा तर्बुदवसानीयान्ते सायमाहुती हुत्वारण्योरनी समा- रोप्योत्तरनारायणेनार्कमुपस्थाय देवजयनमादीप्य गृहं व्रजेत् । गृहे आगत्य निर्मथ्यानिं स्थापयेत् यथेच्छं यज्ञानपि कुर्यात् । अयमपि पक्षोऽस्ति । तत् पुरुषमेधानन्तरं संभ्यास ए॒व ॥ २२ ॥

भूमि॑

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

त्रिंशेध्याये प्रकथिताः पशवो नरमेधिके ॥ ३० ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

स॒हस्र॑शीषी॒ पुरु॑षः सहस्राक्षः स॒हस्र॑पात् । स स॒र्वत॑ः स्पृ॒त्वाय॑तिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १ ॥ परमात्मविज्ञानानन्दादिगुणाध्यात्मनि प्रभूतः पुरुष-

उ०

म० तत एतान् वक्ष्यमाणानष्टौ विरूपान् परस्परं विरुद्ध- रूपान् पशूनालभते । तानाहृ । अतिदीर्घम् अतिहखम् अति- स्थूलम् अतिकृशम् अतिशुक्लम् अतिकृष्णम् अतिकुल्वं रोमर- हितम् अतिलोमशं सर्वाङ्गयापिरोमाणम् । ते अष्टौ अशूद्राः । मेघो यज्ञः प्रजापतिः लोककालाझ्यादिवपुः पुरुषोत्पत्तिस्थि- अब्राह्मणाः शूद्रब्राह्मणव्यतिरिक्ताः पशवो भवन्ति । तेऽष्टावपि तिसंहृतीनां हेतुः स्वर्गापवर्गश्वर्यमोक्षदो ज्ञानकर्मसमुच्चय- प्राजापत्याः प्रजापतिदेवताः 'अष्टावृत्तमानालभत' इत्युपक्रम्य कारणं शरीरं 'यज्ञो वा अस्यात्मा भवतीति श्रुतिः । 'ते वै प्राजापत्या भवन्ति' ( १३ । ६ । २ । ७–८ ) इति सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यनुवाकेन षोडशचैनानुष्टुभेम त्रिष्टुब - श्रुतेः । अत्र जातिनियमात्पूर्वेषु जातेरनियमः । वीणावादाद- । न्त्येन ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्याद्यवयन भूतपुरुषद्वारेणावयवी

احم

५२४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकत्रिंशोऽध्यायः ३१]

स्तूयते । इदानीं स्तुत्यर्थं निर्वचनद्वारेण द्रढयितुमाह । 'अथ । सर्वाणि तद्देहान्तः पातित्वात् तस्यैवेति सहस्रशीर्षलम् । एवम- यस्मात्पुरुषमेधो नानेमे वै लोकाः पूरयमेव पुरुषो योयं पवते ग्रेsपि । सहस्राक्षः सहस्रमक्षीणि यस्य सः । अक्षिग्रहणं सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात्पुरुषः । तस्य यदेषु लोकेष्वन्नं तद- । सर्वज्ञानेन्द्रियोपलक्षकम् । सहस्रपात् सहस्रं पादा यस्य स्यान्नं मेधस्तदस्यैतदन्नं मेधस्तस्मात्पुरुषमेधः' । पुरुषसूक्तस्य । 'संख्यासुपूर्वस्य' ( पा० ५ । ४ । १४० ) इति पादस्यान्त्य - नारायणऋषिः पुरुषो देवतानुष्टुप्छन्दः अन्त्या त्रिष्टुप् मोक्षे लोपः । पादग्रहणं कर्मेन्द्रियोपलक्षणम् । सः पुरुषो भूमिं विनियोगः । अस्य भाष्यं शौनको नाम ऋषिरकरोत् । ब्रह्माण्डलोकरूपां सर्वतः तिर्यक् ऊर्ध्वमधश्व स्पृत्वा व्याप्य । प्रथमं विच्छेदः क्रियाकारकसंबन्धः समासः प्रमेयार्थव्याख्येति स्पृणोतिर्व्याप्तिकर्मा । यद्वा भूमिशब्दो भूतोपलक्षकः । पञ्च सर्वमेतज्जनकाय मोक्षार्थं कथयामासेति । सहस्रशीर्षा पुरुषः । भूतानि व्याप्य दशाङ्गुलपरिमितं देशमध्यतिष्ठत् अतिक्रम्या- सहस्राक्षः सहस्रपात् । सः भूमिम् सर्वतः स्पृत्वा अति अति- ।वस्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम् । ब्रह्माण्डाद्वहिरपि सर्वतो - ष्ठत् दशाङ्गुलम् । सः पुरुषः नारायणाख्यः सर्वतः भुवनकोशस्य व्याप्यावस्थित इत्यर्थः । भूमिं स्मृत्वा व्याप्य दशाङ्गुलम् अत्यतिष्ठत् । दश च तानि । अङ्गुलानि दशाङ्गुलानीन्द्रियाणि । केचिदन्यथा रोचयन्ति दशाङ्गुलप्रमाणं हृदयस्थानम् । अपरे तु नासिकाग्रं दशाङ्गु- । रिति श्रुतेः विज्ञानात्मनो हृयवस्थानं कर्मफलोपभोगाय अन्त- लमिति । किंभूतोऽसौ सहस्रशीर्षा । अनेकपर्याय: सह- शब्दः । अनेकानि शिरांसि यस्य स सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्राण्यक्षीणि नेत्राणि यस्यासौ सहस्राक्षः । सहस्रपात् पादानामङ्गानां सहस्राणि यस्य स सहस्रपात् । एतगुणः पुरुषः तद्व्याप्य अतिक्रम्य स्थित इति ॥ १ ॥

रमाकान्तं गिरं नत्वा हेरम्बं शिवमम्बिकाम् ।
एकत्रिंशेऽधुनाध्याये वेददीपो वितन्यते ॥

सकाशाद्दशाङ्गु-

यद्वा नाभेः लमतिक्रम्य हृदि स्थितः । नाभित इति कुतो लभ्यते ' कतम आत्मे' त्युपक्रम्य 'सोऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योति'-

र्यामिणो नियन्तृत्वेन । तदुक्तम् 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्न- न्नन्यो अभिचाकशीति' ( मुण्ड० ३ । १ । १ ) इति । स पुरुषोऽत्र देवता । तथाच श्रुतिः 'इमे वै लोकाः पूरयमेव पुरुषो योऽयं पवते सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात्पुरुषः ' ( १३ । ६ । २ । १ ) इति ॥ १ ॥

द्वितीया ।

पुरु॑ष ए॒वेद सर्व॒ यद्भूतं यच्च भाव्य॒म् । उ॒ता-
मृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥ २ ॥

म० 'नियुक्तान्ब्रह्माभिष्टौति होतृवदनुवाकेन सहस्रशीर्धेति' ( काल्या॰ २१ । १ । ११ ) । अस्यार्थः । नियुक्तान्ब्राह्मण- मित्यादिपशून् सहस्रशीर्षेत्यनुवाकेन षोडशचैन ब्रह्मा स्तौति उ० पुरुष एव । पुरुषः एव इदम् सर्वम् यत् भूतम् होतृवदिति त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामित्याद्युक्तप्रकारेणेत्यर्थः । 'त्रैधातव्यन्ते समारोह्यात्मन्नन्नी सूर्यमुपस्थायाद्भ्यः संभृत इत्यनु- यत् च भाव्यम् । उत अमृतत्वस्य ईशानः यत् अन्नेन अति- वाकेनानपेक्षमाणोऽरण्यं गत्वा न प्रत्यवेयाद् ग्रामे वावि- रोहति । स एव पुरुषः पूर्वपर्यायविशेषित एवशब्दो वत्सन्नरण्योः' ( का० २१ । १ । १७-१८ ) । त्रैधातवी उदव- नान्यः । इदं वर्तमानकं सर्वम् यच्च भूतमतीतम् यच्च भाव्यं सानीयेष्टिः तदन्ते अयं ते योनिरित्यमी आत्मनि समारोह्य तदु- भविष्यत् तस्य कालत्रयस्य ईशानः । न केवलं कालत्रयस्य ष्माणमास्ये प्रवेश्याद्भ्यः संभृत इति षडृचेनानुवाकेन सूर्य - ईशानः । उत अमृतत्वस्यापि मोक्षस्यापि । उतशब्दोऽपि -- मुपस्थाय पश्चादपश्यन्वनं गत्वा ग्रामं नागच्छेत् । वानप्रस्थो । शब्दार्थे । कस्मात्कारणात् । यत् अनेन अमृतेन अतिरोहति भवेदित्यर्थः । यद्वा ग्रामे वस्तुमिच्छन् अरण्योरनी समारोप्यार्को- । अतिरोधं करोति । सर्वस्येश्वर इति ॥ २ ॥ पस्थानानन्तरं ग्रामे गत्वा यज्ञान्कुर्यादिति सूत्रार्थः । अथ म० यत् इदं वर्तमानं जगत् तत्सर्वं पुरुष एव । यत् मन्त्रार्थः । नारायणपुरुषदृष्टा जगद्वीजपुरुषदेवत्याः षोडश ऋचः । भूतमतीतं जगत् यच्च भाव्यं भविष्यं जगत् तदपि पुरुष एव । पञ्चदशानुष्टुभः षोडशी त्रिष्टुप् । ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्याद्याः । यथास्मिन् कल्पे वर्तमानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराट्पुरुष- पुरुषमेधरूपस्य परमात्मनोऽवयवाः पूर्वाध्यायान्ते प्रोक्तास्ते - । स्यावयवाः तथैवातीतागामिनोरपि कल्पयोर्द्रष्टव्यमिति भावः । षामवयवी पुरुषोऽत्र स्तूयते । अव्यक्तमहदादिविलक्षणचे- उतापि च अमृतत्वस्य देवस्य ईशानः स्वामी स पुरुषः यत् तनो यः पुरुषः 'पुरुषान्न परं किंचि' दित्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धः यस्मात् अन्नेन प्राणिनां भोग्येनान्नेन फलेन निमित्तभूतेनाति- सर्वप्राणिसमष्टिरूप ब्रह्माण्डदेहो विराजाख्योऽस्ति । कीदृशः । रोहति स्वीयां कारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्यमानां जगदवस्थां सहस्रशीर्षा सहस्रशब्दो बहुत्ववाची । संख्यावाचकले सहस्राक्ष प्राप्नोति तस्मात्पुरुष एव । प्राणिनां कर्मफलभोगाय जगदवस्था- इति विरोधः स्यात् नेत्रसहस्रद्वयेन च भाव्यम् । ततः सहस्र - । स्वीकारान्नेदं तस्य वस्तुलमित्यर्थः । यद्वा सर्व पुरुषश्चेत्तर्हि परि- मसंख्यानि शीर्षाणि शिरांसि यस्य सः 'शीर्षश्छन्दसि' ( पा० णामीत्याशङ्कयाह । अमृतत्वस्यामरणधर्मस्येशानः मुक्तेरीशः । ६ । १ । ६० ) इति शिरः शब्दस्य शीर्षन्नादेशः । शिरोग्रहणं । यो हि मोक्षेश्वरो नासौ म्रियत इत्यर्थः । किंच यत् जीव- सर्वावयवोपलक्षणम् । यानि सर्वप्राणिनां शिरांसि तानि जातमन्नेनातिरोहति उत्पद्यते तस्य सर्वस्य चेशानः ब्रह्मादि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५२५

स्तम्बपर्यन्तो भूतग्राम उक्तः तस्यान्नेनैव स्थितेः ' इतः प्रदा- च्छति । सर्वस्य जगतः परमात्मलेशत्वं भगवताप्युक्तम् 'विष्ट -
नाद्धि देवा उपजीवन्ति' इति श्रुतेः ॥ २ ॥

तृतीया ।

ए॒तावा॑नस्य महि॒माति॒ ज्यायो॑श्च॒ पूरु॑षः । पादौ
ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृते॑ दि॒वि ॥ ३ ॥

भ्यामिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ' ( भग० १० । ४२ ) इति । ततो मायायामागत्यानन्तरं विष्वङ् विषु सर्वत्राञ्चतीति विष्वङ् देवतिर्यगादिरूपेण विविधः सन् व्यक्रामत् व्याप्तवान् । किंकृत्वा साशनानशने अभि अभिलक्ष्य अशनेन सह वर्तमानं साशनम् अशनादिव्यवहारोपेतं चेतनप्राणिजातम् अनशनं तद्रहितमचेतनं गिरिनद्यादिकम् ते अभिलक्ष्य स्वयमेव विविधो भूला व्याप्तवानित्यर्थः ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो अधि॒ पूरु॑षः । स
अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पुरः ॥ ५ ॥

उ० एतावानस्य । एतवान् अस्य महिमा अतः ज्या यान् च पूरुषः । पादः अस्य विश्वा भूतानि त्रिपात् अस्य अमृतं दिवि । अस्य पुरुषस्य पूर्वोक्तविशेषणविशेषितस्य एतावान् महिमा एतदेव महत्त्वमस्य । अतः कारणात् ज्या- यांश्च पुरुषः महानित्यर्थः । कस्मान्महत्त्वमायातम् । यस्मा- त्पादः एकोंशः अस्य पुरुषस्य । विश्वा भूतानि विश्वानि जातो चतुर्दशभुवनसमूहे यानि चतुर्धा भूतानि तान्येकशः । त्रिपात्पुनः त्रयोंशाः अस्य पुरुषस्य अमृतम् ऋग्यजुःसामल- क्षणम् आदित्यलक्षणं वा दिवि द्योतते इति ॥ ३ ॥

म० अतीतानागतवर्तमानकालसंबद्धं जगद्यावदस्ति एता - वान्सर्वोऽपि अस्य पुरुषस्य महिमा स्वकीयसामर्थ्यविशेषो विभूतिः नतु वास्तवं स्वरूपम् । वास्तव पुरुषस्तु अतः अस्मात् महिम्ना जगज्जालात् ज्यायांश्च अतिशयेनाधिकः । एतदुभयं स्पष्ठीक्रियते । अस्य पुरुषस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि काल- त्रयवर्तीनि प्राणिजातानि पादश्चतुर्थांशः । अस्य पुरुषस्यावशिष्टं त्रिपात्स्वरूपम् अमृतं विनाशरहितं तत् दिवि द्योतनात्मके स्वप्रकाशे स्वरूपेऽवतिष्ठत इति शेषः । यद्यपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' त्याम्नातस्य परब्रह्मण इयत्ताया अभावात् पादचतुष्टयं निरूपयितुमशक्यं तथापि जगदिदं ब्रह्मरूपापेक्षयाल्पमिति विव- क्षितत्वात्पादत्वोपन्यासः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पार्दोऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुन॑ः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥ ४ ॥ उ० त्रिपादूर्ध्वः । त्रिपात् ऊर्ध्वः उत् ऐत् पुरुषः पादः अस्य इह अभवत् पुनः । ततः विष्वङ् वि अक्रामत् सा शनानशने अभि । यस्मादयं पुरुषः त्रिपात् त्र्यंशभूतः ऊर्ध्वः उपरिष्टात् उदैत् देदीप्यमानस्तिष्ठति । अस्य च पुरुषस्य पादः एकोंशः इह त्रैलोक्ये बीजभूतं चतुर्षु भूतेषु अभूत् भूतम् । ततः तस्मात्कारणात् विष्वङ् भुवनकोशं व्यक्रामत् उत्पन्नमित्यर्थः : । तस्मादेव पुरुषात् । साशनानशने अभि साशनं स्वर्गम् अनशनं मोक्षम् सर्वं जगत्स्वर्गं प्रति मोक्षं प्रति च तस्मादेवोत्पन्नमित्यर्थः ॥ ४ ॥

।

ततो विराट् । ततः विराद अजायत विराजः अ उ० धिपूरुषः । सः जातः अति अरिच्यत पश्चात् भूमिम् अथो पुरः । तस्मादेव पुरुषात् विश्वोत्पत्तिः । तत्र पूर्वं विराट् अजायत । विराजः अधिपूरुषः प्रधानं तेजः । स क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा सृष्टिकृत् जातः सन् अतिरिच्यते । सोऽभितः पश्चात् अस्मात् क्षेत्रज्ञात् ब्रह्मणः भूमिः पृथिव्यादौ जाता उत्पन्ना इति । अथोऽनन्तरम् पुरः शरीराणि पुराणि चतुर्विधानि भूतानि अजायन्त । पुत्रादीनि तेनैवोत्पादितानि एवमेकोंशः तेनैव सर्वं विश्वमुत्पादितमिति ॥ ५ ॥

म० विष्वङ् व्यक्रामदिति यदुक्तं तदेव प्रपश्यते । ततः तस्मादादिपुरुषात् विराट् ब्रह्माण्ड देहोऽजायत जातः । विविधं राजन्ते वस्तून्यत्रेतेि विराट् । विराजः अधि विराड्देहस्यो- परि तमेव देहमधिकरणं कृत्वा पुरुषः तद्देहाभिमानी एक एव पुमानजायत । सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा खमायया विराड़्देहं ब्रह्माण्डरूपं सृष्ट्वा तत्र जीवरूपेग प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देवतात्मा जीवोऽभवदित्यर्थः । एतच्चाथर्वणोत्तरतापनीये स्पष्ट- मुक्तम् 'स वा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविष्ट इव विहरति' ('नृसिंहता ० २ । ९ ) इति । किंच स जातो विराट्पुरुषोऽत्यरिच्यत अतिरिक्तो देवतिर्यमनु- ष्यादिरूपोऽभूत् पश्चाद्देवादिजीवभावादूर्ध्वं भूमिं ससजति शेषः । अथो भूमिसृष्टेरनन्तरं तेषां जीवानां पुरः ससर्ज । पूर्यन्ते सप्त- भिर्धातुभिरिति पुरः शरीराणि ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः संभृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शूंस्त-
चक्रे वाय॒व्य॒तार॒ण्या ग्राम्याश्च ये । ६ ॥

1

उ० तस्माद्यज्ञात्। तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः रुटतं पृष- म० योऽयं त्रिपात्पुरुषः संसार स्पर्शरहित ब्रह्मरूपः अय- दाज्यम् । पशून् तान् चक्रे वायव्यान् आरण्याः ग्राम्याः च ये मूर्ध्वः उदैत् अस्मादज्ञानकार्यात् संसाराद्वहिर्भूतोऽत्रत्यैर्गुण- यथा अग्निष्टोमाख्यात्तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् दोषैरस्पृष्टः उत्कर्षेण स्थितवान् । तस्यास्य पादो लेशो जगद्रूपः । तेन वायव्यान् पशून् आरण्या ग्राम्याश्च ये तान् कृतवन्तः । इह मायायां पुनः अभवत् सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनराग- एवमात्मयज्ञात् सर्वहुतात्पूरितात् उत्पनेन योगिनः सर्वान्

५२६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पशून् सर्वाणि भूतजातानि करतलवत्पश्यन्ति । पश्यन्ति
किल ज्ञानतेजसा भूतजातानि ॥ ६ ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः ३१] नवमी ।

त॑ य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑य॒तः । तेन॑

उ०

म० सर्वं हूयते यस्मिन् स सर्वहुत् तस्मात्पुरुषमेधाख्यात् । देवा अयजन्त साध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥ ९ ॥ यज्ञात् पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं संमृतं संपादितम् । दध्याज्या- दिभोग्यजातं संपादितमित्यर्थः । पुरुषेणेति शेषः । तथा स पुरुषः वायव्यान्वायुदेवताकान् तान्प्रसिद्धान् पशून् चक्रे उत्पा- दितवान् । 'अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः' इति श्रुतेः । अन्तरिक्षस्य च वायुदेवत्यत्वात्पशूनां वायुदेवत्वम् । तान्कान् । ये चारण्याः अरण्ये भवाः हरिणादयः । ये च ग्रामभवा गवाश्वादयस्तान्पशून् चक्रे ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

तस्मा॑य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒ सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दा॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यनु॒स्तस्मा॑द॒जायत ॥ ७ ॥ उ० तस्माद्यज्ञात् । तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुः तस्मात् अजायत । तस्मादेव यज्ञात्सर्वहुतः प्रज्वालितात् यथा ऋचः सामानि य- जूंषि च देवा उत्पादयन्ति छन्दांसि च । एवमात्मयज्ञे प्रणवेन दीपिते स्वयमेव ज्ञानादधिष्ठितानि भवन्ति । एवं येन परमा- स्मनि ज्ञायते सर्वे जग्धाः (?) सर्वे वाकायं ज्ञानं भवतीति ॥७॥ म० सर्वहुतः तस्माद्यज्ञात् ऋचः सामानि च जज्ञिरे उत्प- नानि । छन्दांसि गायत्र्यादीनि जज्ञिरे तस्माद्यजुरप्यजायत । ऋग्यजुःसामभिश्छन्दोभिश्च विना यज्ञा न सिध्यन्ति ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चौभ॒याद॑तः । गाव
६ जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अजावयः ॥ ८ ॥

उ० तस्मात् । तस्मात् अश्वाः भजायन्त ये के च उभयादतः । गावः ह जज्ञिरे तस्मात् तस्मात् जाताः अजावयः । तस्माद्यज्ञात् अश्वाः अजायन्त उत्पन्नाः । तथा ये के चाश्वातिरिक्ता गर्दभादयोऽश्वतराश्च उभयादतः उभयोर्भा- गयोर्दन्ता येषां ते उभयदतः । छान्दसं दीर्घत्वम् । ऊर्ध्वा- धोभागयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽप्यजायन्त । तथा ह स्फुटं तस्माद्यज्ञात् गावः च जज्ञिरे । किंच तस्माद्यज्ञात् अजावयः अजाः अवयश्च जाताः। नहि पशुभिर्विना यज्ञः सिध्येत् ॥८॥ म० तस्माद्यज्ञात् अश्वाः अजायन्त उत्पन्नाः । तथा ये के वाश्वातिरिक्ता गर्दभादयोऽश्वतराव उभयादतः उभयोर्भाग- योर्दन्ता येषां ते उभयदतः। छान्दसं दीर्घत्वम् । ऊध्वधो- भागयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽप्यजायन्त । तथा ह स्फुटं तस्मात् यज्ञात् गावः च जज्ञिरे । किंच तस्माद्यज्ञात् अजा- वयः अजाः अवयश्च जाताः । न हि पशुभिर्विना यज्ञः सिध्येत् ॥ ८ ॥

तं यज्ञम् । तम् यज्ञम् बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषम् जातम् अग्रतः । ते देवाः अयजन्त साध्याः ऋषयः च ये । यथेन्द्रेण तत्र यज्ञे अग्निष्टोमाख्ये बर्हिषा प्रोक्षितः पुरुषो जातः । तद्वदात्मयज्ञे बर्हिषा प्राणायामेन दीपितेन तस्मि न्पुरुषो जातः । ज्ञानमुत्पद्यते दिव्यम् । अग्रतः प्रथमतः । तेन देवा इन्द्रादयः साध्याश्च ऋषयश्च यथा अयजन्त । तथा देवा योगिनः कपिलादयश्च साध्याश्चापरे ऋषयः । ऋषय- श्वाप्येतेनैव प्रणवाधिष्ठितेन पुरुषेणात्मयज्ञं कृतवन्त इति ॥ ९ ॥

म० यज्ञसाधने यज्ञशब्दः । यज्ञं यज्ञसाधनभूतं तं पुरुषं पशुत्वमाभाव्य यूपे बद्धं बर्हिषि मानसे यज्ञे प्रौक्षन्प्रोक्षितवन्तः प्रोक्षणादिभिः संस्कारैः संस्कृतवन्तः । कीदृशम् । अग्रतः सृष्टेः पूर्वं जातं पुरुषत्वेनोत्पन्नम् । एतच्च प्रागेवोक्तम् तस्माद्वि- राजायत विराजो अधि पुरुष इति । तेन पुरुषरूपेण पशुना देवा अयजन्त मानसयागं निष्पादितवन्तः । के ते देवा इत्यत्राह । ये साध्याः सृष्टिसाधनयोग्याः प्रजापतिप्रभृ- तयः । ये च तदनुकूला ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः ते सर्वेऽप्यय-

जन्त ॥ ९ ॥

दशमी ।

यत्पुरु॑षं व्यद॑धुः क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं
किम॑स्यासी॒ीकं बाहू किमूरू पार्दा उच्येते ॥ १० ॥

उ० यत्पुरुषम् । यत् पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखम् किम् अस्य आसीत् किं बाहू किम् ऊरू पादौ उच्येते । यत्पुरुषम् देवा इन्द्रादयः तस्मिन् यज्ञे व्यदधुः कृतवन्तो यथा । तद्वत् योगिनः आत्मयज्ञे पुरुषं ज्ञानम् यत् ज्ञानान्तं तत्कृतवन्तः कतिप्रकारं विकल्पितवन्तः । तस्यैवंविधस्य किं मुखम् कौ बाहू को ऊरू पादौ उच्येते उच्यन्तामित्यर्थः । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः स्थिता इत्यर्थः ॥ १० ॥

म० प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वक्तुं ब्रह्मवादिनां प्रश्ना उच्यन्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवा यत् यदा पुरुषं व्यदधुः कालेनोदपादयन् तदा कतिधा कतिभिः प्रकारैर्व्यकल्पयन् विविधं कल्पितवन्तः । अस्य पुरुषस्य मुखं किमासीत् किं बाहू ऊरू चास्ताम् । किंच पादौ उच्येते पादावपि किमास्तामि - त्यर्थः ॥ १० ॥

एकादशी ।

1

ब्राह्मणोऽस्य॒ मुर्खमासीद्वा॒हू रा॑ज॒न्यः कृ॒तः । ऊ॒रू
तव॑स्य॒ यद्वैश्य॑ः प॒द्भ्याधि॑ शु॒द्रो अ॑जायत ॥ ११ ॥

॥

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० ब्राह्मणोऽस्य । ब्राह्मणः अस्य मुखम् आसीत् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तत् अस्य यत् वैश्यः पद्भ्याम् शूद्रः भजायत । अस्य यज्ञोत्पन्नस्य पुरुषस्य ये केचिद्राह्मणाः ते मुखम् आसीत् । ये क्षत्रियाः ते बाहूकृताः । ये वैश्याः ते अस्य ऊरू कृताः । ये शूद्रा ते पत्र्याम् अजायन्त इति कल्प्यन्ते तदस्योत्पन्नत्वादिति । एवमेतेऽवयवाः शिरःप्रभृ तयः पुरुषस्य विद्यन्ते नान्ये इति ॥ ११ ॥

म० पूर्वोक्त प्रश्नोत्तराण्याह । ब्राह्मणः ब्रह्मत्वजातिविशिष्टः पुरुषोऽस्य प्रजापतेर्मुखमासीत् । मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । राजन्यः क्षत्रियत्वजातिविशिष्टो बाहू कृतः बाहुलेन निष्पादितः । तत् तदानीमस्य प्रजापतेः यत् यावूरू तद्रूपो वैश्यः संपन्नः । ऊरुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः । तथास्य पद्भ्यां शूद्रत्वजातिमान्पुरु- षोऽजायत उत्पन्नः ॥ ११॥

द्वादशी ।

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्वोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत ॥ १२ ॥ उ० चन्द्रमा मनसः। चन्द्रमाः मनसः जातः चक्षोः सूर्यः अजायत । श्रोत्रात् वायुः च प्राणः च मुखात् अग्निः भजायत । तस्यैवंविधस्य यज्ञोत्पञ्चस्य पुरुषस्य । चन्द्रमाः मनसः चेतसः जातः अजायतेति कल्पना । मन एव चन्द्रमाः । चक्षोः नेत्राभ्यां सूर्यः । नेत्रे एव सूर्यः । यः प्राणो जीवः स एव वायुः श्रोत्रात् अजायतेति कल्प्यते श्रोत्रमेव वायुः । योऽयमभिः स मुखात् अजायतेति कल्प्यते मुखमेवाभिः अंशोत्पन्नत्वादिति ॥ १२ ॥

म० यथा दध्यादिद्रव्याणि गवादयः पशवः ऋगादिवेदाः ब्राह्मणादयो मनुष्याश्च तस्मादुत्पन्नाः एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्ना इत्याह । मनसः सकाशाच्चन्द्रमाः जातः । चक्षोः चक्षुषः सकाशात्सूर्यः अजायत । वायुः प्राणश्च श्रोत्रा- त्कर्णादजायत । मुखादग्निरजायत ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्ष शीष्ण द्यौः सम॑ वर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तर्था लोकाँ २ ॥ अ॑कल्पयन् ॥ १३ ॥

५२७

म० यथा प्रजापतेर्मनःप्रभृतयश्चन्द्रादीन कल्पयन् तथान्तरि- क्षादिलोकानित्याह नाभ्येति । प्रजापतेः नाभेः सकाशात् अन्तरिक्षमासीत् । शीर्ष्णः शिरसः द्यौः स्वर्गः समवर्ततो- त्पन्ना । अस्य पद्भ्यां पादाभ्यां भूमिरुत्पन्ना । श्रोत्राद्दिशः उत्पन्नाः । तथा तेनोक्तेन विधिना लोकान्भूरादीन् प्रजापतेः सकाशादकल्पयन् कल्पितवन्तः । फलादानोत्सुकाः काला इति शेषः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒सन्तो॒-
ऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इष्मः शरद्धविः ॥ १४ ॥

उ० यत्पुरुषेण । यत् पुरुषेण हविषा देवाः यज्ञम् अत- न्वत । वसन्तः अस्य आसीत् आज्यम् ग्रीष्मः इध्मः शरत् हविः कथमनेनाधिरोहति । यत् यस्मात्कारणात् पुरुषेण हविषा हविर्भूतेन देवा इन्द्रादयः यथा यज्ञम् अतन्वत विस्तारितवन्तः । तथा योगिनोऽपि पुरुषेणैवास्मृतभूतेन दीपितेनात्मना आत्मयज्ञं समधिकृतवन्तः । अत्र यज्ञे वसन्तः आज्यमासीत् ग्रीष्मः इध्मः शरर । इतरयागे वसन्तशब्देन सात्विको गुण उच्यते । ग्रीष्मशब्देन योगिनो जुह्वतीति ॥ १४ ॥ राजसः । शरच्छब्देन तामसः । श्रयो हि गुणास्तत्रात्मयज्ञे

म० यत् यदा पूर्वोक्तक्रमेण देवशरीरेषु सत्सु देवाः उत्तरसृ- ष्टिसिद्ध्यर्थं बाह्यद्रव्यस्यानुत्पन्नत्वेन पुरुषखरूपमेव मनसा हविष्ट्वेन संकल्प्य पुरुषेण पुरुषाख्येन हविषा मानसं यज्ञमतन्वतात - निषत तदानीमस्य यज्ञस्य वसन्तः ऋतुरेवाज्यमासीत् । आज्य- त्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । एवं ग्रीष्मः इध्मः आसीत् । ग्रीष्ममेवेध्मलेन संकल्पितवन्तः । तथा शरत् हविः आसीत् । शरदमेव पुरोडाशादिहविष्ट्वेन संकल्पितवन्तः । पूर्वं पुरुषस्य हविः सामान्यरूपत्वेन संकल्पः अनन्तरं वसन्तादीनामाज्यादि- विशेषरूपत्वेन संकल्प इति द्रष्टव्यम् । अत्र कण्डिकाव्युत्क्र- मोऽस्ति अस्यानन्तरं तं यज्ञम् ( ९ ) ततः तस्माद्यज्ञादिति ( ६ ) तिस्रः क्रमेणैव । ततः सप्तास्यासन्निति ( १५ ) क्रमो- ऽपेक्षितः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी । स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मध॑ः कृताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अव॑भ्रन्पुरु॑षं प॒शुम् ॥ १५ ॥

उ० नाभ्या आसीत्। नाभ्याः आसीत् अन्तरिक्षम् शीर्णः द्यौः सम् अवर्तत । पद्भ्याम् भूमिः दिशः श्रोत्रात् उ० सप्तास्यासन् सप्त अस्य आसन् परिधयः त्रिःसप्त तथा लोकान् अकल्पयन् । तस्यैवंविधस्य पुरुषस्य या नाभिः । समिधः कृताः । देवाः यत् यज्ञम् तन्वानाः अबनन् पुरु- तदेवान्तरिक्षं नभः । या द्यौः तत् शीर्ष शिरः । समवर्ततेति षम् पशुम् । देवा इन्द्रादयः यथा यज्ञं पुरुषमेधाख्यं कल्पितम् । पादौ भूमिरेव । श्रोत्रे श्रवणौ दिशः । श्रोत्रा विस्तारयन्तः पुरुषं पशुम् अवन्नन् हतवन्तः अस्य पुरुषमे - वयवाः यस्माद्दिशः ब्रह्मणो जाताः तथैव सर्वान् लोकान् धयज्ञस्य सप्त समुद्राः परिधयः आसन् । भारते हि वर्षे पुरुषस्यावयवभूतान् अकल्पयदिति ॥ १३ ॥ यागः प्रवर्तते । त्रिःसप्त छन्दांसि गायत्रपादीनि समिधः

५२८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकत्रिंशोऽध्यायः ३१]

कृताः आत्मयागे परिधिशब्देन पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं रूपा यज्ञेन यथोक्तेन मानसेन संकल्पेन यज्ञेन यज्ञं यज्ञस्वरूपं मनोबुद्धिरित्येते परिधयः कल्प्यन्ते । त्रिःसप्त समिधः । प्रजापतिमयजन्त पूजितवन्तः । तस्मात्पूजनात् तानि प्रसिद्धानि पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यादीनि । पञ्चतन्मात्राणि रूपा- धर्माणि जगद्रूपविकाराणां धारकाणि प्रथमानि मुख्यानि भूतानि दीनि । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि । पञ्च कर्मे - आसन् । एतावता सृष्टिप्रतिपादकसूक्तभागार्थ उक्तः । अथो- न्द्रियाणि पाण्यादीनि मनश्च एताः त्रिःसप्त समिधः । पासनतत्फलानुवादकभागार्थः संगृह्यते । यत्र यस्मिन्विराट् - कल्पयन्ति । तथा देवा दीप्यमाना ज्ञानेन योजिनः समा प्राप्तिरूपे नाके पूर्वे साध्याः पुरातनाः विराडुपाधिसाधकाः ध्याख्यं यज्ञं तन्वाना विस्तारयन्तः । पुरुषं ज्ञानं पुरुषमेध - देवाः सन्ति तिष्ठन्ति तं नाकं विराट्प्राप्तिरूपं स्वर्ग ह एव ते पशु रूपेणावस्थितम् अबध्नन् अगृह्णन् ॥ १५ ॥ महिमानः तदुपासका महात्मानः सचन्त सचन्ते समवयन्ति प्राप्नुवन्ति । अडभाव आर्षः । सृष्टेः प्रवाह नित्यतां दर्शयति । तदुक्तम् 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इति ॥ १६ ॥ इति पुरुषसूक्तानुवाकः । सप्तदशी ।

म० यत् यदा देवाः प्रजापतिप्राणेन्द्रियरूपाः यज्ञं तन्वानाः मानसं यज्ञं कुर्वाणाः पुरुषं पशुबध्नन् विराट्पुरुषमेव पशु- त्वेन भावितवन्तः । एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वं ( १४ ) पुरुषेण हविषेत्युक्तम् । तदा संकल्पितस्य यज्ञस्य सप्त गायत्र्यादीन छन्दांसि परिधयः आसन् ऐष्टिकस्याहवनीयस्य त्रयः परिधय औत्तरवेदिकाः त्रयः आदित्यः सप्तमः परिधिः प्रतिनिधिरूपः तथा च श्रुतिः 'गुप्त्यै वा अभितः परिधयो भवन्त्यथैतत्सूर्यमेव पुर- स्ताद्गोप्तारं करोति' इति । तत एते आदित्यसहिताः सप्त परिध- योत्र सप्तच्छन्दोरूपाः । त्रिःसप्त त्रिगुणाः सप्त एकविंशति संख्या- काः समिधः कृताः 'द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असा- वादित्यः' एते एकविंशतिरेकविंशतिदारुयुक्तेभ्मत्वेन भाविताः । यद्वा सप्त समुद्राः क्षीरोदादयोऽस्य यज्ञस्य परिधयः आसन् । भारतखण्डे यागा भवन्तीति समुद्राणां परिधित्वम् । त्रिः त्रिगुणाः सप्त छन्दोवर्गाः समिधः कृताः गायत्र्यादीनि सप्त अतिजगत्यादीनि सप्त कृत्यादीनि सप्तेति ॥ १५ ॥

षोडशी ।

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्म॑णि प्रथ॒मा- न्या॑सन् । ते ह॒ नाके॑ महि॒मान॑ः सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥ १६॥

उ० यज्ञेन यज्ञम् । यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् । ते ह नाकम् महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः । यथा इन्द्रादयो देवाः यज्ञेन ज्योतिष्टोमाख्येन यज्ञपुरुषं वासुदेवम् विधिना अयजन्त । यतः तानि यजनरूपाणि धर्माणि प्रथमानि आसन् ते ह महाभाग्ययुक्ताः नाकं सचन्त स्वर्गे सेवन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः प्रथमे सुराः सन्ति विद्यन्ते देवाः तेजसा देदीप्य- मानाः । एवं योगिनोऽपि दीपनाद्देवा यज्ञेन समाधिना नारायणाख्यं ज्ञानरूपम् अयजन्त । यतः तानि समाधिरू- पाणि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते तु नाकं सनकादीनां स्थानं गच्छन्ति । ये तु योगिनो महिमानः जन्मान्तरैर्निर्धूतगुणाः शुद्धाः ते नारायणाख्यं पुरुषमाविशन्ति । मुक्तिं गच्छ न्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥

।

अ॒द्भ्यः संभृ॑तः पृथि॒व्यै रसच्च वि॒िश्वक॑र्मणः सम॑वर्त॒ताम्रै । त॒स्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मयै॑स्य देवत्वमाजानमग्रे ॥ १

उ० अद्भ्यः संभृतः । अद्भ्यः संभृतः पृथिव्यै रसात् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तत अग्रे । तस्य त्वष्टा विदधत् रूपम् एति तत् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे । त्वष्टा प्रजापतिर्ब्रह्मा यद्रूपमेकांशभूतं विदधत्कृतवान् तदेव मर्त्यस्य मर्त्यै भूलोके देवत्वं प्रभुत्वम् आजानमाप्तमित्यर्थः । किं- भूतोसौ । अद्भ्यः सकाशात् संभृतः पिण्डीभूतः पृथिव्या रसात् च । विश्वकर्मणः अग्रे प्रथमतः समवर्तत संयो- गरूपेण कृतः । तस्यैव नान्यस्य तदेव कारणान्मयें प्राप्त- वान् सतु पालनीयदानवादिविनाशनायेति ॥ १७ ॥

म० 'अद्भ्यः संभृत इत्युत्तरनारायणेनादित्यमुपस्थायेति' ( १ । ३ । ६ । २ । २० ) षट् कण्डिका उत्तरनारायणम् । उपान्त्ये द्वे अनुष्टुभौ शेषास्त्रिष्टुभः आदित्यदेवत्याः । पूर्वकल्पे पुरुषमेधयाजी आदित्यरूपं प्राप्तः स्तूयते । अद्भ्यः जलात् पृथिव्याः सकाशाच्च पृथिव्यपां ग्रहणं भूतपञ्चकोपलक्षकम् । भूतपञ्चकात् यो रसः संभृतः पुष्टः । तथा विश्वं कर्म यस्य विश्वकर्मणः कालस्य रसात्प्रीतेः यो रसोऽग्रे प्रथमं समवर्तत मेधयाजिनो लिङ्गशरीरे पश्च भूतानि तुष्टानि कालश्च । ततस्तु- समभवत् । भूतपञ्चकस्य कालस्य च सर्वं प्रति कारणत्वात्पुरुष- ष्टेभ्यः कश्चिद्रसविशेषफलरूप उत्तमजन्मप्रद उत्पन्न इत्यर्थः । तस्य रसस्य रूपं विदधत् धारयन् त्वष्टा आदित्यः एति प्रत्यह- मुदयं करोति । अग्रे प्रथमं मर्त्यस्य मनुष्यस्य सतस्तस्य पुरुषमेधयाजिनः आजानदेवत्वं मुख्यं देवलम् सूर्यरूपेण । द्विविधा देवाः कर्मदेवा आजानदेवाश्च । कर्मणोत्कृष्टेन देवखं प्राप्ताः कर्मदेवाः । सृष्ट्यादावुत्पन्ना आजानदेवाः । ते कर्मदे - वेभ्यः श्रेष्ठाः 'ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवा - नामानन्दः' ( बृह० मा० ४ । १ । ३५ ) इति श्रुतेः सूर्या-

म० पूर्वंप्रपञ्चेनोक्तमर्थ. संक्षिप्याह । देवाः प्रजापतिप्राण- । दय आजानदेवाः ॥ १७ ॥ .

अष्टादशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑ण॒ तम॑सः प॒र स्ता॑त् । तमे॒व वि॑दि॒त्वाऽति॑मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्यतेऽयनाय ॥ १८ ॥

उ० वेदाहम् वेद अहम् एतं पुरुषम् महान्तम् आदि- त्यवर्णम् तमसः परस्तात् । तम् एत्र विदित्वा अतिमृत्युम् । एति न अन्यः पन्था विद्यते अयनाय । ऋषेः प्रतिवचनम् । अहमेतं पुरुषं वेद । महान्तं देशकालाद्यवच्छेदरहितम् । आदित्यवर्णं स्वप्रकाशम् । तमसः परस्तात् अविद्यायाः भेददर्शनम् । तमेव विदित्वा अतिमृत्युम् एति अतिक्रम्य मृत्युं तं पुरुषमनुप्रविशति । म अन्यः पन्था मार्गः तस्याय- नाय गमनाय विद्यते ॥ १८ ॥

म० एतं महान्तं सर्वोत्कृष्टं पुरुषं सूर्यमण्डलस्थमहं वेद जानामि इति ऋषेर्वचनम् । कीदृशम् । आदित्यवर्णमादित्यस्येव वर्णो यस्य तम् । उपमान्तराभावात्स्वोपमम् । तथा तमसः परस्ताद्दूरतरम् । तमोरहित मित्यर्थः । तमः शब्देनाविद्योच्यते । तमेवादित्यं बिदित्वा ज्ञात्वा मृत्युमत्येति अतिक्रामति परंब्रह्म गच्छति । अयनायाश्रयायान्यः पन्था मार्गः न विद्यते । सूर्य- मण्डलान्तःपुरुषमात्मरूपं ज्ञात्वैव मुक्तिः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे अ॒न्तरजा॑यमानो बहुधा विजा॑यते । तस्य॒ योनि॒ परि॑पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न्ह तस्थुर्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥ १९ ॥

उ० किंभूतं तं विशिष्यते । प्रजापतिश्चरति । प्रजापतिः चरति गर्भे अन्तः अजायमानः बहुधा विजायते । तस्य योनिम् परिपश्यन्ति धीराः तस्मिन् ह तस्थुः भुवनानि विश्वा । स एव पुरुष एकांशभूतः प्रजापतिः अस्य गर्भ- स्यान्तः अजायमानः चरति चतुर्विधेषु भूतेषु । स एव जायमानः बहुधाऽनेकप्रकारं विजायते । ये धीराः योगिनः ते तस्य योनिं परिपश्यम्ति सर्वत्यागेन परिहरन्ति । विश्वे त्रैलोक्ये भुवनानि तस्मिन्नातस्थुः ॥ १९ ॥

म० यः सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तर्हृदि स्थितः सन् गर्भे चरति गर्भमध्ये प्रविशति । यश्चाजायमानोऽनुत्पद्यमानो नित्यः सन् बहुधा कार्यकारणरूपेण विजायते मायया प्रपञ्चरूपेणो- त्पद्यते । धीराः ब्रह्मविदस्तस्य प्रजापतेः योनिं स्थानं स्वरूपं परिपश्यन्ति अहं ब्रह्मास्मीति जानन्ति । विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि तस्मिन् ह तस्मिन्नेव कारणात्मनि ब्रह्मणि तस्थुः स्थितानि । सर्वं तदात्मकमेवेत्यर्थः ॥ १९ ॥

विंशी ।

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये ॥२०॥

६७ य० उ०

।

५२९

उ० यो देवेभ्यः । यः देवेभ्यः आतपति यः देवानां पु॒रः हितः । पूर्वः यः देवेभ्यः जातः नमः रुचाय ब्राह्मये । अग्ने॒ यो देवेभ्यः । योगिनस्तं नमन्ति ध्यायन्ति । यो देवेभ्यः सर्वेभ्यः आतपति अतिशयेन तेजसा तपति आदित्यरूपेणेत्यर्थः । यश्च देवानां पुरोऽग्रे इन्द्रत्वेन स्थितः । यश्च पूर्वः अग्रे ब्रह्मरूपेण देवेभ्यो जातः । तस्मै रुवाय तेजसे ब्राह्मये ब्रह्मपुरुषापत्याय नमः ॥ २० ॥

म० यः प्रजापतिरादित्यरूपो देवेभ्योऽर्थायातपति द्योतते । यश्च देवानां पुरोहितः सर्वकार्येष्व नीतः । यश्च देवेभ्यः सकाशात्पूर्वः जातः प्रथममुत्पन्नः तस्मै आदित्याय नमः । कीदृशाय । रोचतेऽसौ रुचस्तस्मै दीप्यमानाय 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः । तथा ब्राह्मये ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मिः । इञि टिलोपः । ब्रह्मावयवभूताय वा ॥ २० ॥ एकविंशी ।

रुचं ब्राह्मं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अत्रे॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्यै॒वं ब्राह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न्वर्शे ॥ २१ ॥

उ० रुचं ब्राह्मम् । रुचं ब्राह्मम् जनयन्तः देवाः अभे तत् अब्रुवन् । यः त्वा एवम् ब्राह्मणः विद्यात् तस्य देवाः असन् वशे । रुचं देदीप्यमानं ब्राह्मं ब्रह्मण उत्पन्नं जनयन्तः सृष्टधर्थम् देवा योगिनः तेजसा दीप्यमानाः यत् अब्रुवन् यद्रूयुः अग्रे प्रथमतः । किमूचुः । अपरोपि यो ब्राह्मणः स ब्रह्म विद्याज्जानीयात् तस्य देवा असन्वशे । सोऽपि सनका- दीनां स्थानं गच्छतीत्यर्थः ॥ २१ ॥

म० देवाः दीप्यमानाः प्राणाः रुचं शोभनं ब्राह्मं ब्रह्मणो- पत्यमादित्यं जनयन्तः उत्पादयन्तः अग्रे प्रथमं तत् वचो - ऽब्रुवन् ऊचुः । ' ब्राह्मो जातो' ( पा० ६ । ४ । १७१ ) इति निपातः । तत्किमत आह । यो ब्राह्मणः हे आदित्य, वा त्वामेवमुक्तविधिना उत्पन्नं विद्याज्जानीयात् तस्य ब्राह्मणस्य देवा वशे असन् वश्या भवन्ति । आदित्योपासिता जगत्पूज्यो भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पद्भ्यवहोरा॒त्रे पार्श्वे नक्ष॑- त्राणि रूपम॒श्विनो॒ौ व्यात्त॑म् । इ॒ष्णन्निषाणामुं मे इषाण सर्वलोकं मं इषाण ॥ २२ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयि संहिता' एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ श्रीश्च ते । श्रीः च ते लक्ष्मी: पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्या अमुम् मे इषाण सर्वलोकम् मे इषा

उ०

५३०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता' ।

[ द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२]

तेऽवयवाः । श्रीश्च लक्ष्मीश्च पत्यौ भायें । अहश्च रात्रिश्च ते । स्तदेव वायुस्तदेव चन्द्रमास्तत् तदेव । उ एवार्थे । शुकं शुक्लं
पार्श्वे । नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तं मुखम् । इष्णन् इषाण । तत् प्रसिद्धम् । ब्रह्म त्रयीलक्षण तत् ब्रह्मैव । ता' प्रसिद्धाः
स्वर्गस्थ लोकस्य ईशानः । एतद्गुणविशिष्टः नाम मोक्षस्य । आपः जलानि स प्रसिद्ध प्रजापतिरपि तदेव ब्रह्म ॥ १ ॥
ईशानः सर्वलोकस्य च स एव देवानामीशान इति ॥२२॥

द्वितीया ।

। नैन-

सर्वे॑ निमे॒षा ज॑ज्ञिरे वि॒द्युतः पुरु॑षा॒दधि॑ मूर्ध्व न ति॒र्य॑श्च॒ न मध्ये॒ परि॑जप्रभत् ॥ २ ॥

1

इति शौनकप्रणीतं पुरुषसूक्तभाव्यं समाप्तम् ॥ म० ऋषिरादित्यं स्तुला प्रार्थयते । हे आदित्य, श्री लक्ष्मीश्च ते तव पत्न्यौ । जायास्थानीये त्वद्वश्ये इत्यर्थ । यया सर्वजनाश्रयणीयो भवति सा श्री श्रीयतेऽनया श्री सपदि- त्यर्थ. । यया लक्ष्य लक्ष्मी । सौन्दर्यमि- त्यर्थः । अहोरात्रे तव पार्श्वे पार्श्वस्थानीये । नक्षत्राणि गगन- गास्तारा. तव रूपम् । तवैव तेजसा भासमानलात् 'तेजसा गोलक. सूर्यो नक्षत्राण्यम्बुगोलका ' इति ज्योति शास्त्रोके । अश्विनौ द्यावापृथिव्यौ तव व्यात्तं विकासितमुखस्थानीये अश्रु- घाते व्याप्नुतस्तौ अश्विनौ 'अश्विनौ यावापृथिव्यौ इमे हीदं सर्वमवाता' इति श्रुते । य ईदृशस्तं त्वा याचे । इष्णन्कर्म- फलमिच्छन्सन् इषाण इच्छ 'इषु इच्छायाम्' विकरणव्यत्यय यद्वा 'इष आभीक्ष्ण्ये' त्र्यादि. अत्रेच्छार्थं । किमेषणीयं तत्राह । अमुं परलोकं मे मम इषाण मम परलोक समीची- नोऽस्त्वितीच्छा । अमोघेच्छत्वादिष्टं भवतीत्यर्थ. । सवं मे मम इषाण सर्वलोकात्मकोऽहं भवेयमितीच्छेत्यर्थं । मुक्तो भवेय- मित्यर्थ. । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति सामश्रुते ॥ २२ ॥

उ० सर्वे निमेषा । सर्वे निमेषत्रुटिकाष्टादयः कालवि- शेषाः जज्ञिरे जाताः विद्युतः विद्युत्पर्जन्यस्तनयित्नवः । पुरुषादधि सकाशात् । नच एनं पुरुष सर्वस्यापि जनकं दृश्यते जनै सा । । । सन्तं ऊध्वं नच तिर्यनं नच मध्ये परिजग्रभत् न परिगृ- सन्तं ऊध्वं नच तिर्यञ्चं नच मध्ये परिजप्रभत् न परिगृ- ह्णाति कश्चिदपि । नासौ प्रत्यक्षादीनां विषयः । आगमो हि तत्र प्रवर्तते । तदुक्तम् ' एप नेतिनेत्यात्मना अगृह्यो नहि गृह्यते' इत्यादि ॥ २ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
नरमेधाध्याय एष एकत्रिंशोऽयमीरितः ॥ ३१ ॥

द्वात्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा । तदे॒वाग्निस्तदा॑दि॒त्यस्तद्वा॒युस्तदु॑ च॒न्द्रमा॑ः । शुक्रं तद्ब्रह्मता आपः स प्र॒जाप॑तिः ॥ १ ॥

दे॒व

उ० इदानीं सर्वे मन्त्राः प्राक्प्रवायुमित्यस्मादनुवाका त्सर्वमेधसंबद्धाः । ब्रह्मण आर्पम् । तदेवाशिः द्वे अनुष्टुभौ । विज्ञानात्मा परेणात्मना विशिष्टान्यादिषु ओतप्रोतत्वेनोपा- स्योऽभिधीयते । तदेव कारणमग्निः तदादित्यः तद्वायुः तत् उ चन्द्रमाः । उकार एवार्थे । तदेव शुक्र त्रयीलक्ष- णम् ? तद्ब्रह्म परम् । ता आपः । स प्रजापति. ॥ १ ॥

म० सर्व निमेपा त्रुटिकाष्ठा घट्यादय कालविशेषा पुरुषात् अवि पुरुषसकाशाज्जज्ञिरे । कीदृशात्पुरुषात् । विद्युत विशेषेण द्योतते विद्युत् तस्मात् । किच कश्चि- दपि एनं पुरुषमूर्ध्वमुपरिभागे न परिजग्रभत्परिगृह्णाति । एनं तिर्यञ्च चतुर्दिक्षु न परि० मध्ये मध्यदेशेऽपि न गृह्णाति । न ह्यसौ प्रत्यक्षादीना विषय इत्यर्थ । 'स एप नेति नेत्यात्मा- गृह्यो न हि गृह्यते' इति श्रुते । जग्रभत् । ग्रहे शतरि जुहो - त्यादित्वेन रूपम् ॥ २॥

तृतीया ।

न तस्य॑ प्रति॒मा अ॑स्ति॒ यस्य॒ नाम॑ म॒हद्यश॑ः । हिर॒ण्य॒गर्भ इत्ये॒ष मा म हिसीदित्ये॒षा यस्मा॒न्न जात इत्येषः ॥ ३ ॥

उ० न तस्य गायत्री द्विपदा । न तस्य पुरुषस्य प्रतिमा प्रतिमानभूतं किंचिद्विद्यते । यतो यस्य नाम महद्यश इत्येष वेदान्तविदः पठन्ति हिरण्यगर्भ इत्येष चतुऋचोऽनुवाको- दूरविप्रकर्पेण हिरण्यगर्भ प्रतिमाभूतमाह । मामाहिधूंसी- दित्येषा च ऋक् यस्मान्न जात इत्येपा च द्विकण्डिकोऽनुवाकः पोडशिदैवत्योऽदूरविप्रकर्षेणाभिवदति । आसा च कण्डि- कानां ब्रह्मयज्ञेऽध्ययनं कर्तव्य प्रतीकग्रहणत्वात् ॥ ३ ॥

म०

•

'० द्विपदा गायत्री । तस्य पुरुषस्य प्रतिमा प्रतिमानमुप- मानं किचिद्वस्तु नास्ति । अतएव नाम प्रसिद्धं महत् यशः म० पुरुषमन्त्रा उक्ताः । अथ सर्वमेधमन्त्रा उच्यन्ते प्रवा- । यस्यास्ति । सर्वातिरिक्तयशा इत्यर्थं । हिरण्यगर्भ इत्येषोऽनु- युमच्छेत्यस्मात्प्राक् ( ३३ । ५५ ) । स्वयंभुब्रह्मदृष्टा आत्म- वाकचतुच हिरण्यगर्भ यः प्राणतः यस्येमे य आत्मदा देवत्या. सप्तमेऽहनि आप्तोर्यामसज्ञिके सर्वहोमे विनियुक्ता इति ( २५ । १० - १३ ) । मा मा हिसीज्जनितेत्येका एषा 'आप्तोर्याम सप्तममहर्भवति' इत्युपक्रम्य 'सर्वं जुहोति सर्व- । ( १२ । १०२ ) । यस्मान्न जात इन्द्रश्च सम्राडिति ( 6 ) स्यास्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै' ( १३ । ७ । १ । ९ ) इति श्रुते । द्वे ३६ – ३७ ) द्वचोऽनुवाक । एता प्रतीकचोदिता पूर्वं अनुष्टुभौ । पिज्ञानात्मा परेणात्मना विशिष्टोऽग्न्यादिष्वोतप्रोत पठितत्वादादिमात्रेणोक्ता ब्रह्मयज्ञे जपे च सर्वा अध्येया । वेनोपास्योऽभिधीयते । अग्नि तदेव कारणं ब्रह्मैव आदित्य एवं सर्वत्र ॥ ३ ॥

→

चतुर्थी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ए॒षो ह॑ दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वा॑ः पूर्वी ह जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स ज॑नि॒ष्यमा॑णः

उ

प्रत्यङ् जना॑स्तष्ठति स॒र्वतो॑मुखः ॥ ४ ॥

उ० एषो ह । त्रिष्टुभः सर्वाः सदसस्पतिमद्भुतमित्यस्या गायत्र्याः प्राक् । इदानीं स्वरूपतः कथयति । एष एव देवः प्रदिशः दिशश्च सर्वाः अनुव्याप्य वर्तते तिर्यगूर्ध्व मध - चेति । पूर्वो ह जात अनादिनिधनः संभूतः । स उ गर्भे अन्तः स एव च मातुरुदरे अन्तर्गर्भे व्यवतिष्ठते । स एव च जातः स एव च जनिष्यमाणः । तदुक्तम् 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीते'ति प्रतिपदार्थमञ्चनः । हे जनाः तिष्ठति सर्वतोमुखः सर्वतोऽक्षिशिरोग्रीवपाणि- पादः तिष्ठति । अचिन्त्यशक्तिरित्यर्थः । जना इत्याद्युदात्तस्व- रमपि स्वरामन्त्रितार्थस्यादावेव वर्तते ॥ ४ ॥

म० चतस्रस्त्रिष्टुभः । ह् प्रसिद्धम् । एषो ह देवः सर्वाः प्रदिशः अनुतिष्ठति व्याप्य स्थितः । हे जनाः, ह प्रसिद्धमेष पूर्वः प्रथमो जात उत्पन्नः । गर्भे अन्तः गर्भमध्ये स उ स एव तिष्ठति । जातोऽपि स एव जनिष्यमाणः उत्पत्स्यमानो- ऽपि स एव । प्रत्यङ् प्रतिपदार्थमञ्चति प्रत्यङ् । सर्वतोमुखः सर्वतोमुखाद्यवयवा यस्य । अचिन्त्यशक्तिरित्यर्थः ॥ ४ ॥ पञ्चमी ।

यस्मा॑ज्जा॒तं न पु॒रा किं च॒ नैव॒ य आ॑व॒भूव॒ भुव॑- नानि॒ विश्वा॑ । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जय सराणस्त्रीणि ज्योषि सचते॒ स र्षोड्शी ॥ ५ ॥

उ० यस्मान्न जातः । यस्मात्पुरुषात् जातं न पुरा किंच एव । यश्च आबभूव संभावयति भुवनानि भूतजातानि

।

५३१

स्तम्भितम् । येन च नाकः स्वर्गो लोकः स्तम्भितः । यश्चा- तं परित्यज्य कस्मै अन्यस्मै देवाय हविषा विधेम हविर्दन न्तरिक्षे रजसः उदकस्य वृष्टिलक्षणस्य विमानो निर्माता । इति समंजसम् ॥ ६ ॥

म०

येन पुरुषेण द्यौरुग्रा उद्द्भूर्णा । वृष्टिदा कृतेति शेषः । पृथिवी च येन दृढा कृता । सर्वप्राणिधारणं दृष्टिग्रहणं अन्न- निष्पादनं चेति भूमेर्दाढ्यम् । येन स्वः आदित्यमण्डलं स्तभितं स्तम्भितम् । येन नाकः स्वर्गेऽपि स्तम्भितः । यः अन्तरिक्षे नभसि रजसो जलस्य वृष्टिरूपस्य विमानः विमिमीते निर्माता । तं विहाय कस्मै देवाय हविषा विधेम हविर्दद्मः । न कस्मै - चिदित्यर्थः ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

यं क्रन्द॑सी॒ अव॑सा तस्तभा॒ने अ॒भ्यैक्ष॑ता॒ मन॑सा॒
रेज॑माने । यत्राधि॒ सूर् उतो वि॒भाति॒ कस्मै॑
दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ आपो॑ ह॒यत॑ह॒तीर्थ-
चिदाः ॥ ७ ॥

उ० यं क्रन्दसी यं पुरुषं क्रन्दसी द्यावापृथिव्यौ भवसा भन्नेन हविर्लक्षणेन वृष्टिधारणाद्युपकारजनितेन । तस्तभाने संस्तम्भयन्त्यौ सर्वप्राणिजातम् । अभि ऐक्षेतां मनसा साध्वेतत्कृतमनेनेति । रेजमाने कल्पमाने । यत्र च अधि उपरि स्थितः यदाधार इत्यभिप्रायः । सूरः सूर्यः उदितः सन् विभाति । तं देवम् परित्यज्य कस्मै देवाय हविषा विधेम इति समंजसम् । आपो ह यद्दृहतीचा इति प्रतीगृहीते । अत्रापि स्वाध्यायाध्ययनं प्राप्तं प्रतीकस्यो- पलक्षणार्थत्वात् ॥ ७ ॥

म० कन्दसीयावापृथिव्यौ यं पुरुषं मनसा अभ्यैक्षेतां

विश्वा विश्वानि सर्वाणि । प्रजापतिरिति व्याख्यातम् । अयं । साधु कृतमित्यपश्यताम् । कीदृश्यौ कन्दसी । अवसा हविर्ल - पोडशक लिङ्गयुक्तः ॥ ५ ॥ क्षणेनान्नेन त्रृष्टिजनकेन तस्तभाने प्राणिजातं स्तम्भयन्त्यौ । व्यत्ययेन स्तम्भेर्ह्रादित्वम् । रेजमाने शोभमाने । सूरः सूर्यः यत्र द्यावापृथिव्योः उदितः सन् अधिविभाति आधेकं शोभते वित्रासयति वा । तं विहाय कस्मै हविर्दद्मः । आपो ह य- हतीः ( २७ । २५ ) यश्चिदापः ( २७ । २६ ) द्वे प्रतीको के जपादावध्येये ॥ ७ ॥

म० यस्मात् पुरा किंचन किमपि न जातमेव । यश्व विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि आबभूव सम- न्ताद्भावयामास । अन्तर्भूतो ण्यर्थः । स षोडशी षोडशाक्य- वलिङ्गशरीरी प्रजापतिः प्रजया संरराणः रममाणः त्रीणि ज्योतींषि रवीन्द्ररूपाणि सचते सेवते ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

:

येन॒ द्यौरु॒प्रा पृ॑थि॒वी च॑ ह॒ढा येन॒ स्व॒ः स्तभि॒तं येन॒ नाम॑ । यो अ॒न्तरि॑क्षि॒ रज॑सो वि॒मानः कस्मै दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ ६॥

उ० येन पुरुषेण द्यौः उग्रा उद्गर्णा वृष्टिदायिनी कृता । पृथिवी च दृढा स्थिरा प्राणिधारणाय वृष्टिग्रहणाय च अन्न- निष्पादनाय च कृता । येन च स्वः आदित्यमण्डलं स्तभितं

अष्टमी ।

वे॒नस्तत्प॑श्य॒न्नहि॑तं॒ गुहा सद्यत्र॒ विश्वं॑ भव॒त्येक- नीडम् । तस्मिन्निद्सं च वि चैति॒ सर्व॒स ओत॒ः प्रोत॑श्च वि॒भूः प्र॒जासु॑ ॥ ८ ॥

उ० वेनस्तत्पश्यत् । वेनः पण्डितः विदितवेदान्तरहस्यः सद्भावनया तद्रूपं ब्रह्म पश्यत् पश्यति । निहितं स्थापितम् । गुहा गुहायामिन । सन्नित्यम् । यत्र विश्वं सर्वमिदं विका-

५३२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२ ]

रजातं भवति एकनीडं एकनिलयमविभक्तम् । कारणमेवो- पसंहृतं सर्वविशेषम् । तस्मिन्निदं सं च विचैति सर्वम् । तस्मिन्नेव परमात्मनि इदं विकारजातं सर्वं समेति च उपसं- हृतिकाले । समेत्य च व्येति सृष्टिकाले सर्वमेव । स च परमेश्वरः ओतश्च शरीरभावेन प्रोतश्च जीवभावेन इतरथा वा विभूः विभवति च कार्यकारणभावेन प्रजासु ॥ ८ ॥

म०

वेनः पण्डितो विदितवेदान्तरहस्यः तत् ब्रह्म पश्यत् पश्यति । जानातीत्यर्थः । कीदृशं तत् । गुहा गुहायां रहः- स्थाने निहितं स्थापितं दुर्ज्ञेयमित्यर्थः । सत् नित्यम् । यत्र ब्रह्मणि विश्वं कार्यजातमेकनीडं भवति । एकमेव नीडमाश्रयो यस्य तत् । अविभक्तमविशेषं कारणमेव भवतीत्यर्थः । तस्मि - ब्रह्मणि इदं सर्वं भूतजातं समेति च सङ्गच्छते संहारकाले । व्येति च निर्गच्छति सर्गकाले । स परमात्मा प्रजासु ओतः प्रोतश्च ऊर्ध्वतन्तुषु पट इव शरीरभावेन ओतः तिर्यक्तन्तुषु पट इव शरीरिभावेन प्रोतश्च । कीदृशः । विभूः कार्यकारणरूपेण विविधं भवतीति विभूः । सर्वं स एवेत्यर्थः ॥ ८ ॥

नवमी ।

प्र तद्वचेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग॑न्ध॒र्वो धाम॒ विभृ॑तं॒ गुहा सत् । त्रीणि॑ प॒दानि॒ निहि॑ता॒ गुहा॑स्य॒ यस्तानि वेद॒ स पि॒तुः पि॒ता स॑त् ॥ ९ ॥

उ० प्र तत् प्रवोचेत् प्रब्रूयात् तत् अमृतं शाश्वतम् । नु क्षिप्रम् । विद्वान् पण्डितः गन्धर्वः । गन्धर्वलोके हि ब्रह्मविद्या सुतरां ज्ञायते । धर्मस्थानम् । विभृतं विभृतं नानाभूतं सर्गस्थितिप्रलयैः ः । गुहासत् गुहायामिव निगूढम् अविवृत- वेदान्तरहस्य सद्भावानाम् । किंच । त्रीणि पदानि निहितानि गुहा गुहायामित्र अस्य अमृतस्य सर्गस्थितिप्रलयाः त्रयो वा वेदाः त्रयो वा कालाः । भूयस्त्वोपलक्षणार्थं वा । भूयांसो हि तत्र गुणाः श्रूयन्ते विज्ञानघनानन्दसत्यसंकल्पादयः । परब्रह्मान्तर्याम्यव्याकृतानि वा त्रयः पादाः । यश्च तानि वेद जानाति स पितुरपि पिता भवति । परं ब्रह्म भव- तीत्यर्थः । तद्धि ब्रह्मरूपं श्रेष्ठम् ॥ ९ ॥

म० गां वेदवाचं धारयति विचारयतीति गन्धर्वः वेदा भ्तवेत्ता विद्वान् पण्डितः नु क्षिप्रम् अमृतं शाश्वतम् तत् ब्रह्म प्रवोचेत् प्रब्रूयात् । गुहा गुहायां सत् विद्यमानम् धाम स्वरूपं विभृतं विहृतं सर्गस्थितिप्रलय रूपैर्विभक्तम् । किंच अस्यामृतस्य त्रीणि पदानि स्वरूपाणि गुहा गुहायां निहिता मिहितानि । पदानि सर्गस्थितिप्रलयाः वेदाः काला वा ब्रह्मा म्तर्यामिविज्ञानात्मानो वा । किंच यः तानि पदानि वेद नानाति स पितुः ब्रह्मणोऽपि पिता परमात्मा असत् भवति । परंब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

दशमी ।

स नो बन्धुर्जनता स वि॑धा॒ता धार्मानि वेद्

भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । यत्र॑ दे॒वा अ॒मृत॑मान॒श॒नास्तृ-
तीये॒ धाम॑न्न॒ध्यैर॑यन्त ॥ १० ॥

उ० स नो बन्धुः । स नोऽस्माकं बन्धुः । स चास्माकं जनिता । जनयितेति प्राप्ते ' जनिता मन्त्रे' इति णिचोलोपः । स च नो विधाता धारयिता । यः धामानि ब्रह्मणः स्थानानि वेद । भुवनानि भूतजातानि विश्वा सर्वाणि वेद नाना- त्मनो भिन्नानि वेद । किंच । यत्र देवा अध्यादयः अमृतं परब्रह्मलक्षणम् । आनशानाः व्याप्नुवन्तः तृतीये धामन् धामनि स्थाने अधि उपरि स्थिताः ऐरयन्त स्वेच्छया प्रव- र्तन्ते तच्च यो वेद स नो बन्धुरित्याद्यनुवर्तते ॥ १० ॥

म० स परमात्मा नोऽस्माकं बन्धुः बन्धुवन्मान्यः । जनिता जनयिता । 'जनिता मन्त्रे' ( पा० ६ । ४ । ५३ ) इति णिचो लोपः । स च विधाता धारयिता । सः विश्वा सर्वाणि भुव- नानि भूतजातानि धामानि स्थानानि च वेद । देवा अध्यादयः तृतीये धामन् धामनि स्थाने स्वर्गरूपे अध्यैरयन्त स्वेच्छया वर्तन्ते । कीदृशा देवाः । अमृतं मोक्षप्रापकं ज्ञानं यत्र ब्रह्मणि आनशानाः व्यानुवानाः अनुवते आनशानाः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इत्यशेर्ह्रादित्वेन द्विले शानचि अभ्या- सस्य नुगागमः । ब्रह्मनिष्ठं ज्ञानं प्राप्ताः सन्तः खर्गे देवा मोदन्त इति भावः ॥ १० ॥

एकादशी ।

प॒त्य॑ भू॒तानि॑ प॒रीय॑ लो॒कान्प॒रीत्य॒ सर्वा॑ः प्रदिशो दिश॑श्च । उप॒स्थाय॑ प्रथ॒म॒जामृतस्यात्मनात्मा- न॑म॒भि सं॒वि॑वेश ॥ ११ ॥

उ० इदानीं सर्वेषु भूतेष्वहमस्मि सर्वाणि च भूतानि मयि सन्तीत्येतद्दर्शनावगुण्ठितस्य सर्वमेधयाजिनो मुक्तिरु- च्यते द्वाभ्यां कण्डिकाभ्याम् । नचात्र सर्वमेवो ग्रहः कर्तव्यो दर्शनस्य प्राधान्यात् । एवं हि पश्यतो यजमानस्याग्निहोत्रा- दयो यज्ञाः सर्वे सर्वमेधा एव । आलम्बनमात्रं हि तत्र यज्ञाः । परीत्य भूतानि अनेन दर्शनेन परिज्ञाय सर्वाणि भूतानि एवमेतदित्यवधार्थं । एवं परिज्ञाय च सर्वान् लोकान् । परिज्ञाय च सर्वाः दिशः । परिज्ञाय च सर्वाः प्रदिशः । उपस्थाय च प्रथमजां वाचं त्रयीलक्षणाम् । 'अपिहि तस्मा- त्पुरुषाद्रह्मैव पूर्वमसृज्यते' तिश्रुतेः प्रथमजा वाक् । ऋतस्य यज्ञस्य आत्मना आत्मानम् । परेण ब्रह्मणा विशिष्टं ब्रह्म अभिसंविशति अपुनरावृत्तये ॥ ११ ॥

म० इदानीं सर्वभूतेष्वहमस्मि सर्वाणि भूतानि मयीति ज्ञानवतः सर्वमेधयाजिनो मुक्तिरुच्यते । किंच सर्वमेधग्रहोऽपि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५३३

म० इत उत्तरमुक्त्रये मेधा याच्यते । चतुर्थ्या श्रीर्याच्यते । प्रथमा गायत्री लिङ्गोक्तदेवता । अग्निं सनिं द्रव्यदानं मेधां बुद्धिं च अयासिषं याचे । द्विकर्मकः । कीदृशमनिम् । सदसः यज्ञगृहस्य पतिं पालकम् अद्भुतमचिन्त्यशक्तिम् इन्द्रस्य प्रियं मित्रं काम्यं कामनीयं धनमेधार्थिभिः ॥ १३ ॥

न ज्ञानं प्रधानम् । ब्रह्मज्ञानवतो यजमानस्याग्निहोत्रादयोऽपि थिभिः । सनिं धनं मेधाम् अयासिषम् याचे । द्विकर्मा चायं यज्ञाः सर्वमेधा एवेत्याह परीत्य भूतानीति कण्डिकाभ्याम् । धातुः ॥ १३ ॥ एवंज्ञानवान् सर्वमेधयाजी आत्मना जीवरूपेण ऋतस्य यज्ञ- स्वात्मानं यज्ञाधिष्ठातारं परमात्मानमभिसंविवेश प्रविशति । ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । किं कृत्वा । भूतानि परीत्य सर्वभूतानि । ब्रह्मत्वेन विज्ञाय । लोकान्भूरादीन्परीत्य ब्रह्मरूपाञ्ज्ञात्वा । सर्वाः प्रदिशः विदिशः दिशश्च परीत्य तद्रूपा ज्ञाला । प्रथमजां । प्रथमोत्पन्नां त्रयीरूपां वाचमुपस्थाय संसेव्य । यज्ञादि कृले- त्यर्थः । 'अपिहि तस्मात्पुरुषाद्रह्मैव पूर्वमसृज्यत' इति श्रुतेः प्रथमजा वाक् वेदरूपा ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

परि॒ि द्यावा॑पृथि॒वी स॒द्य इ॒त्वा परि लोकान्परि दिश॒ः परि॒ स्व॑ः । ऋ॒तस्य॒ तन्तु॒ वित॑तं वि॒चृत्य॒

:

तद॑पश्य॒त्तद॑भव॒त्तदासी॑त् ॥ १२ ॥

चतुर्दशी ।

यां मेधां दे॑व॒ग॒णाः पि॒तर॑श्चि॒पास॑ते । तय॒
माम॒द्य मे॒धयाग्ने॑ मे॒धावि॑नं कुरु स्वाहा॑ ॥ १४ ॥

उ० याम् मेधाम् । तिस्रोऽष्टुभ आग्नेय्यः । यां मेधां देवगणाः पितरश्च उपासते पूजयन्ति । तया माम् अद्य मेधया हे अम्ने, मेधाविनं कुरु स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १४ ॥

म० अनुष्टुप् । हे अग्ने, तथा मेधया अद्य मां मेधाविनं बुद्धियुक्तं कुरु । खाहा सुहुतमस्तु । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः ' ( पा० ५। २ । १२१ ) इति विनिप्रत्ययः । मेधास्यास्तीति मेधावी तम् । तया कया । देवगणाः देवसमूहाः पितरश्च यां मेधामुपासते पूजयन्ति । देवपितृमान्या बुद्धिरस्माकम स्वि-

उ० परि द्यावा । परीत्ययमुपसर्ग इत्वेत्यनेन संबध्यते । परीत्य द्यावापृथिव्यौ अनेन दर्शनेन परीत्य च लोकान् परीत्य च दिशः परीत्य च स्वः आदित्यम् । ऋतस्य यज्ञस्य तन्तुं विततं विचृत्य विच्छिद्य परिसमाप्य । सद्य एव तत् । त्यर्थः ॥ १४ ॥ तथाभूतमात्मानम् अपश्यत् पश्यति । तदभवत् तथाभूतं ब्रह्म भवति । तदासीत् तदेवास्ति । तदुक्तम् ' तदेव सन्तस्तदु तद्भवामः ' । 'यथा ह्येकस्याग्नेः प्रदीप सहस्राणि

पञ्चदशी ।

मे॒धः॑ मे॒ वरु॑णो ददातु मे॒धाम॒ग्निः प्र॒जाप॑तिः ।

तुल्यशक्तीनि निर्गच्छन्ति एवं परमात्मन इमे जीवा अप्यु- मे॒धामिन्द्र॑श्च वा॒युश्च॑ मे॒धः॑ धा॒ता द॑दातु मे च्चरन्ति' । आभ्यां कण्डिकाभ्यां प्रहस्थानामेव मुक्तिर्दर्शिता ॥ ॥ १५ ॥ भवति । तेषां हि भूयांस उपायाः यज्ञादयः ॥ १२ ॥

म० परीत्युपसर्ग इवेत्यनेन संबध्यते । सर्वमेधयाजी तत् ब्रह्म अपश्यत् पश्यति तत् अभवत् भवति तत् आसीत् वस्तु- गत्या तदेवास्ति । अज्ञाननिवृत्तिरेव दर्शनं भवनं चेति भावः । किं कृत्वा । द्यावापृथिवी सद्यः परि इत्वा परीत्य तद्रूपेण शाला । लोकान् परीत्य दिशः परीत्य खरादित्यं च परीत्य । गुह्यं वस्तु पुनः पुनः कथितं चित्तमारोहतीति पुनरुक्तिः । ऋतस्य यज्ञस्य तन्तुमितिकर्तव्यतां विततं प्रसारितं यथा तथा विचत्य समाप्य यज्ञं कृत्वेत्यर्थः । ' तदेव सन्तस्तदु तद्भवाम' इति श्रुतेः 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेश्च ब्रह्मरूपस्य जीव-

स्याज्ञाननिवृत्तिरेव ब्रह्माप्तिरित्यर्थः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

उ० मेधां मे । लिङ्गोक्तदेवता । मेधाम् मे मह्यं वरुणो ददातु । मेधां चाग्निः प्रजापतिश्च । मेधां इन्द्रश्च वायुश्च । मेधां च धाता ददातु मे मह्यम् स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १५ ॥

म० लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुप् । वरुणो मे मह्यं मेधां ददातु । अभिः प्रजापतिश्च मे मेधां ददातु । इन्द्रः वायुश्च मे मेधां ददातु । धाता मे मेधां ददातु खाहा सुहुतमस्तु ॥ १५ ॥ पोडशी ।

इ॒दं मे॒ ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रं च॒भे श्रिय॑मश्रु॒ताम् । मयि॑ दे॒वा द॑धतु श्रिय॑मुत्तमा॒ तस्मै॑ ते॒ स्वाहा॑ ॥ १६ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

उ० इदं मे । श्रीः ऋक् । इदं ब्रह्म च क्षत्रं च उभे

सद॑स॒स्पति॒मनु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् । सुनं ब्रह्मक्षत्रे श्रियम् अश्रुताम् मदीयां श्रियमुपजीवताम् । मयि
मे॒धाम॑यासिष॒ स्वाहा॑ ॥ १३॥

उ० इतउत्तरम् तिसृभिः कण्डिकाभिर्मेधा याच्यते श्रीश्च चतुर्थ्यां । सदसस्पतिम् सदसस्पतिर्देवता सदो यज्ञगृहं तस्य पतिः तम् । अद्भुतं महान्तं अचिन्त्यशक्तिम् । प्रिय मिन्द्रस्य । काम्यं कामसंपत्करम् कमनीयं वा धनमेघा-

च देवाः दधतु स्थापयन्तु श्रियम् उत्तमाम् । ययाहं सर्वज
नभोग्यो भवामि । तस्यै ते स्वाहा । या त्वमेवं सर्वजनैर-
भिलष्यसे तस्यै श्रियै ते तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु । अप्राप्य
मेधां श्रियं च न यज्ञाः सिध्यन्तीत्येष संबन्धः ॥ १६॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

५३४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
सार्वमेधिकमन्त्रोक्तिर्द्वात्रिंशेऽध्याय ईरिता ॥ ३२ ॥

७

म० मन्त्रोक्तदेवतानुष्टुप् । श्रीकामोऽनया श्रियं याचते । देवपात्नीवतहारियोजनेषु यजूरूपे ग्रहणमन्त्रे सत्यपि 'तं वा ब्रह्म ब्राह्मणजातिः क्षत्रं क्षत्रियजातिः इदमिमे उभे ब्रह्मक्षत्रे । अपुरोरुकं गृह्णातीति श्रुतेस्तत्र न दोषः । अतएवाग्नयीभि- मे मम श्रयमश्रुताम् । देवाः मयि उत्तमां श्रियं दधतु ऋच एव निवर्त्यन्ते नोपयामादीनि । आये द्वे ऐन्द्रवायवग्रहस्य स्थापयन्तु । तस्यै प्रसिद्धायै ते तुभ्यं श्रियै खाहा सुहुत- । पुरोरुचौ । वत्सीदृष्टाग्नेयी त्रिष्टुप् आ वायवित्यस्याः ( ७ । मस्तु । चौ समुच्चयार्थौ । श्रीमेधे विना यज्ञासिद्धेस्ते 1) स्थाने । अस्य यजमानस्य अग्नयः ईदृशाः सन्तु । प्राथ्यैते ॥ १६ ॥ कीदृशाः । अजरासः नास्ति जरा येषां ते अजराः वार्धक्य- हीनाः । दमां गृहाणामरित्राः रक्षकाः नावामिव केनिपाताः । अरिभ्यः त्रायन्तेऽरित्राः । यद्वा दमानां दमनीयानां रक्ष- सामरित्राः तारकाः। विभक्तेर्नु डभावात्सवर्णदीर्घः । अर्चद्भूमासः अर्चन् अर्चनीयः पूजनीयो धूमो धूमोपलक्षिता ज्वाला येषां तेऽर्चद्भूमाः । पावकाः शोधकाः । श्वितीचयः श्वितिं श्वेतवर्णं चिन्वन्ति श्वितिचयः । चिनोतेः क्विप् अनित्यमागमशासनमिति तुगभावः श्वितिशब्दस्य छान्दसो दीर्घः । श्वेतमुज्वललं यजमानस्य वर्धयन्तः । श्वात्रासः श्वात्रशब्दः क्षिप्रवाचकः । श्वात्राः क्षित्रफलप्रदाः भुरण्यवः भरणकर्तारः । वनर्षदः वनसदः वने काष्ठे सीदन्तीति वनसदः 'वनसदोऽवेटो रेफेण' ( ३ । ३ । ११ ) इति प्रातिशाख्यसूत्रेण रेफागमः । वायवो न वायव इत्र दीपयितारः । सोमा इव यजमाने-

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अ॒स्याजरा॑सो द॒माम॒रित्रा॑ अ॒र्चर्द्धमासो अ॒ग्नय॑ः पाव॒काः । श्वतीचय॑ः वा॒त्रासो भुरण्यवो वनर्पदो वा॒यवो॒ न सोमा॑ः ॥ १ ॥

:

।

द्वितीया ।

हर॑यो धूमके॑तयो॒ वात॑जूता॒ उप॒ द्यवि॑ । यत॑न्ते॒
वृथ॑ग॒ग्नय॑ः ॥ २ ॥

उ० हरयो धूमकेतवः । ये अग्नयः हरयो हरितवर्णाः । धूमकेतवः धूमप्रज्ञानाः । वातजूता वातगमनाः । उपद्यवि द्युलोकंप्रति । यतन्ते यत्तमाचरन्ति । वृथक् । पृथ- गिति प्राप्ते वर्णव्यापत्तिः । पृथक् नाना ताम् स्तुम इति शेषः ॥ २ ॥

म०

उ० इत उत्तरं सप्तदशकाः पुरोरुग्गाना अस्मिन्नध्याये पठ्यन्ते । तत्र सार्वमेधिकानां चतुर्णामह्नां चत्वार आद्याः पुरोरुच इत्येवमेते विदुः । यथास्याग्निष्टुदग्निष्टोमः प्रथममहर्भ । टदाः ॥ १ ॥ वति तस्याग्नेया ग्रहा भवन्ति आग्नेय्यः पुरोरुच । एवमिन्द्र- स्तदुक्थ्यो द्वितीय महर्भवति तस्य एन्याग्रहा भवन्ति ऐन्द्यः पुरोरुचः । सूर्यस्तदुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवति तस्य सौर्या ग्रहा भवन्ति सौर्यः पुरोरुचः। वैश्वदेवश्चतुर्थमहर्भवति तस्य वैश्व- देवा ग्रहा भवन्ति वैश्वदेव्यः पुरोरुच इति । य एतैस्त्रयो नुवाका अनारभ्याधीताः । एताश्च पुरोरुचोयच्छन्दस्काः प्रकृतिदृष्टास्त. च्छन्दस्का इहापि प्रायो दृश्यन्ते अन्त्यमनुवाकं वर्जयित्वा । अस्या जरासः । ऐन्द्रवायवस्य द्वे पुरोरुचौ । अस्य यजमानस्य अजरासः जरारहिताः । दमां ग्रहाणाम् अरित्राः भरणाः । नात्रा मिव केनिपाताः । यद्वा दमां दमनीयानां रक्षसाम् अर- णास्तारकाः। अर्चद्धूमासः अर्चन्पूजनीयो धूमो येषां ते अर्चद् मासः पूज्यधूमाः । पावकाः पावयितारश्च अग्नयो भवन्तु । अस्य च श्वितीचयः श्वेतत्वप्रचयकारिणः । श्वात्रासः । श्वाशब्दः । क्षिप्रवचनः । क्षिप्रकर्माणः । भुरण्यवः भर्तारः वनसदः रेफ उपजनः । वनमुदकं तत्र सन्ना उदकाभिषुता इत्यर्थः । वायवो न वायव इवोद्दीपयितारः गृहे रक्ष्यमाणाः सोमाः सन्तु । यद्वा सर्वाण्यरण्यग्निविशेषणानि । श्वितीचयः श्वे- तत्वमञ्चनाः । वायव इव श्वात्रासः क्षिप्रगमनाः । वनर्षदो वनसदः । 'वनसदो वेटो रेफेणे' ति प्रातिशाख्य सूत्रेण रेफा- गमः । सोमा इव यजमानेष्टदाः । समानमितरत् ॥ १ ॥ म० सर्वमेधेऽग्निष्टोमसंस्थेऽभिष्टुत्संज्ञे प्रथमेऽहनि अस्या - नरास इत्याद्या मद्दो अग्ने इत्यन्ताः सप्तदश ऋचोऽग्निदेवत्याः । पुरोरुचो भवन्ति । पुरोरुक्शब्देन ऋप्रूपा ग्रहणमन्त्रा उच्यन्ते न यजूरूपाः 'ऋग्घि पुरोरुक्' इति श्रुतेः । उक्थ्यमहावैश्व । स्वकीयं गृहम् ॥ ३ ॥

गायत्री विश्वरूपदृष्टा इन्द्रवायू इत्यस्याः ( ७ १८ ) स्थाने । अग्नयः पृथक् पृथक् नानाप्रकारेण द्यवि स्वर्गे उपय- तन्ते स्वर्गं गन्तुं यत्नं कुर्वन्ति । कीदृशाः । हरयः हरितवर्णाः । धूमकेतवः धूम एव केतुर्ज्ञानको येषां ते । यत्र धूमस्तत्राग्नि- रिति व्याप्तेः । वातजूताः वातेन जूतं गमनं प्रसारो येषां ते । 'आ वायो इन्द्रवायू इमे' ( ७ । ७-८ ) अनयोः स्थाने एते द्वे उक्ते ॥ २ ॥

तृतीया ।

यजा॑ नो मि॒त्राव॑रुणा यजा॑ दे॒वाँ २ ॥ ऋतं बृहत् । अग्ने॒ यक्षि॒ स्वं दम॑म् ॥ ३ ॥

उ० यजा नः मैत्रवारुणी गायत्री । यज नः अस्माकम् मित्रावरुणा मित्रावरुणौ । यज च देवान् यज च ऋतं यज्ञम् बृहन्महान्तम् । हे अग्ने, यक्षि यज व स्वं दमं

उवटभाष्य- महीधरभाष्य संवलिता ।

म० गायत्री गोतमदृष्टा मैत्रावरुणस्य पुरोरुक् अयं वाम्
( ७ । ९ ) इत्यस्याः स्थाने । हे अग्ने, नोऽस्माकं मित्रावरुणा
यज । यज देवान् । यज बृहत् महत् ऋतं यज्ञम् स्वं दमं
गृहं यक्षि यज ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

यु॒क्ष्वा हि दे॑व॒हूत॑मा॒२॥ अश्वा अथीवि ।
नि होता॑ पू॒र्व्यः स॑दः ॥ ४ ॥

उ० अथाश्विनस्य । युक्ष्वाहीति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥ म० आश्विनग्रहस्य पुरोरुक् या वां करोत्यस्याः स्थाने ( ७।११) व्याख्यातेयम् ( १३ । ३७ ) ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

द्वे विरू॑पे चरतः स्वर्थे अ॒न्यान्या॑ व॒त्समुप॑धा- पयेते । हरि॑र॒न्यस्या॒ भव॑ति स्व॒धावा॑ञ्छुको अ॒न्यस्य॑

I

ददृशे सुवर्चाः ॥ ५ ॥

उ०

।

:

षष्ठी ।

५३५

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑य धा॒तृभि॒र्होता॒ यज॑ष्ठो अध्व॒रेध्वीड्य॑ः । यमन॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चित्रं वि॒िभ्वं वि॒िशेव॑शे ॥ ६ ॥

।

उ० मन्थिनः अयमिहेति व्याख्यातम् ॥ ६ ॥ म० मन्थिग्रहपुरोरुक् अयं वेन ( ७ । १६ ) इत्यस्याः स्थाने । व्याख्याता ( ३ । १५ ) ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

त्रीणि॑ श॒ता त्री स॒हस्र॑ण्य॒ग्निं त्रि॒शच॑ दे॒वा नव॑ चाऽसप॒र्यन् । औक्ष॑न्ध॒तैरस्तृ॒णन्ब॒र्हिर॑स्मा॒ आदि- न्यसादयन्त ॥ ७ ।

द्धोतरं

उ०

वैदेवं गृह्णाति । त्रीणि शता शतानि त्री त्रीणि सह॒स्राणि त्रिंशत् नव च । देवाः असपर्यन् । सपर्यतिः परिचरणकर्मा । परिचरितवन्तः । कथमितिचेत् । भौक्षन् असिञ्चन् अग्निम् घृतैः । अस्तृणन् बर्हिश्व अस्मै अग्नये । आत् इत् अथ एव अनन्तरमेव । होतारं वृत्वा न्यसादयन्त नितरां विनियुक्तवन्तः ॥ ७ ॥

म० विश्वामित्रदृष्टा त्रिष्टुप् विश्वदेवदेवतस्याग्रयणग्रहस्य पुरोरुक् । ये देवास ( ७ । १९ ) इति स्थाने । त्रीणि शता

द्वे विरूपे । त्रिष्टुप् शुक्रस्य । द्वे रात्र्यहनी विरूपे नानारूपे । कृष्णा रात्रिः शुक्लमहः । चरतः आदित्येन सहाह- श्वरति इतरत्र अग्निनातु रात्रिः । स्वर्थे शोभनार्थे । अन्यान्या वत्समुपधापयेते । अन्या एकारात्रिः एकमग्निरूपं वत्सम् । अन्या एकमहः एकमादित्यरूपं वत्सम् उपधापयेते । रात्रि! त्रीणि शतानि त्री त्रीणि सहस्राणि त्रिंशत् नव च देवाः यथा रग्निदेवत्यमग्निहोत्रम् अहः सूर्यदेवत्यमग्निहोत्रं वत्समित्या - शयः । किंच हरिर्हरितवर्णोऽग्निः अन्यस्यां रात्रौ स्वधावान् अन्नवानुपभोग्यः तापपाकप्रकाशैर्भवति । शुक्रः शुक्लवर्ण आदित्यः अन्यस्यामहनि ददृशे दृश्यते सुवर्चाः सुतेजाः । यद्वा द्वे द्यावापृथिव्यौ विरूपे नानारूपे परस्परापेक्षया चरतः स्वर्थे कल्याणप्रयोजने । अन्या पृथिवी अग्निंवत्सम् अन्या द्यौरादित्यं वत्सम् उपधापयेते पोषयतः । किंच हरिरग्निः अन्यस्यां पृथिव्यां स्वधावान् भवति । शुक्र आदित्यश्च अन्यस्यां दिवि दद्दशे सुवर्चाः दृश्यते सुतेजाः ॥ ५ ॥

म० शुक्रग्रहपुरोरुक् कुत्सदृष्टा त्रिष्टुप् तं प्रत्नथेत्यस्याः ( ७ । १२ ) स्थाने । द्वे रात्र्यहनी चरतः निरन्तरं प्रवर्तेते । कीदृशे । विरूपे विविधं रूपं ययोस्ते । कृष्णा रात्रिः शुक्लमहः । स्वर्थे शोभनोऽर्थो ययोस्ते कल्याणप्रयोजने । अन्यान्या अन्या च अन्या च वत्समुपधापयेते क्षीरं पाययतः । अन्या एका रात्रिः वत्समग्निमुपधापयते रात्रावग्निदेवत्यमग्निहोत्रम् । अन्या दिवसरूपा वत्समादित्यमुपधापयते अह्नि सूर्यदेवत्यमग्निहो - त्रम् । किंच तदेवाह । अन्यस्यां रात्रौ हरिः हरितवर्णोऽग्निः स्वधावान् अन्नवान् भवति अन्यस्यामहनि शुक्रः शुक्लः आदित्यः सुवर्चाः शोभनतेजाः ददृशे दृश्यते । यद्वा द्वे द्यावापृथिव्यौ अग्निर्भूमौ स्वधावान् रविर्दिवि सुवर्चाः दृश्यते ॥ ५ ॥

३३३९ । एते वस्वादिगणा देवा अग्निमसपर्यन् परिचरन्ति । सपर्यतिः परिचरणकर्मा । यद्वागमोक्ता देवाः 'नवैवाङ्गास्त्रि- वृद्धाः स्युर्देवानां दशकैर्गणैः । ते ब्रह्मविष्णुरुद्राणां शक्तीनां वर्ण- भेदतः' इति । ते च ३३३ ३३३ ३३३ एतावन्तो भवन्ति । कथं परिचरन्ति तदाह । ते घृतैरनिमौक्षन् असिञ्चयन् । 'उक्ष सेचने' लुङ् । अस्मै अग्नये बर्हिरस्तृणन् आच्छादयन् । आत् इत् अनन्तरमेव होतारं वृत्वा होत्रे कर्मणि न्यसादयन्त नियुक्त- वन्तः । घृतसेचनबर्हिःस्तरणहोतृवरणमेवाग्निपरिचर्येति भावः ७ अष्टमी ।

मू॒र्धानं॑ दि॒वो अ॑र॒तं पृ॑थि॒व्या वै॑श्वान॒रमृत आ जातम॒ग्निम् । क॒विसम्राज॒मति॑थ॒ जना॑नामा॒सन्ना पात्रं जनयन्त दे॒वाः ॥ ८ ॥

उ० अथ ध्रुवस्य । सूर्यानं दिव इति व्याख्यातम् ॥ ८ ॥ म० प्रकृतिवदेव ध्रुवग्रहपुरोरुक् व्याख्याता ( ७ । २४ ) ॥ ८ ॥ नवमी । अ॒ग्निर्व॒त्राणि॑ जङ्घनद्द्रविण॒स्युभि॑र॒न्यया॑ । समि॑द्धः शुक्र आहु॑तः ॥ ९ ॥

उ० ऐन्द्राग्नस्य । अग्निर्वृत्राणि गायत्री । अग्निः वृत्राणि

५३६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

यजमानस्य वृजिनानि । जंघनत् अत्यर्थं हन्ति । किंभूतः । वृष्टिमभिलषति । जनयत् जनयति अष्टभिर्मासैः । हृदयच्च । द्रविणस्युः धनं हविर्लक्षणमिच्छन् । केन हेतुना जंघनत् । 'धूद क्षरणे' । निष्पन्नमुदकं चतुर्भिर्मासैः क्षरति च दृष्टि- विपन्यया । विपनिरर्चतिकर्मा । यजमानपूजया निमित्त । द्वारेण ॥ ११ ॥ भूतया । पुनः किंभूतोऽग्निः । समिद्धः दीप्तः शुक्रः शुक्लः आहुतः अभिहुतः सन् ॥ ९ ॥

म० गायत्री भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्रानग्रहपुरोरुक् इन्द्राग्नी आग - तमित्यस्याः ( ७ । ३१ ) स्थाने । अनिर्वृत्राणि पापानि जङ्घनत् अत्यर्थं हन्ति । यङ्लुगन्तम् । कया । विपन्यया पनतिरर्चतिकर्मा । विविधया पूजया पापं हन्ति । कीदृशो - ऽग्निः । द्रविणस्युः द्रविणो धनमिच्छति द्रविणस्यति 'सुप । आत्मनः क्यच्' 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इति क्यजन्तादुप्रत्ययः । हविर्लक्षणं धनमिच्छन् । समिद्धः दीप्तः । शुक्रः शुद्धः । आहुतः निमन्त्रितः ॥ ९ ॥

दशमी ।

म० त्रिष्टुप् पराशरदृष्टा मरुत्वतीयग्रहपुरोरुक् इन्द्र मरुत्व ( ७ । ३५ ) इत्यस्याः स्थाने । आ उपसर्गः आनडित्यनेन संबध्यते यत् यदा तेजः तेजसो हेतुभूतं हविर्नृपतिं नुर्यज- मानस्य पालकमग्निमानद्र अश्रुते व्याप्नोति । यदाग्नौ हविर्द्वयत इत्यर्थः । तदा अग्निः रेतो जगद्बीजभूतं जलम् यौरभीके । प्रथमा षष्ठ्यर्थे । दिवः समीपेऽन्तरिक्षे जनयत् जनयति । मेघरूपेण च पुरः सूदयत् सूदयति क्षरति वृष्टिद्वारेण 'घूद क्षरणे' । कीदृशं तेजः । इषे दृष्ट्यै निषिक्तं देवतोद्देशेनानौ सिक्तं हुतम् । शुचि मन्त्रसंस्कृतम् । कीदृशं रेतः । शर्धं बल- हेतुभूतम् । अनवद्यं निर्दोषम् 'अवद्यपण्यवर्या गपणितव्या- निरोधेषु' ( पा० ३ । १ । १०१ ) इति गर्ह्यर्थेऽवद्यमिति

विश्वे॑भिः स॒म्य॑ मध्वग्न॒ इन्द्रे॑ण वा॒युना॑ । पिबा॑ निपातः । न अवद्यमनवयमगये प्रशस्यम् । युवानं युवतुल्यं
मि॒त्रस्य॒ धाम॑भिः ॥ १० ॥

उ० वैश्वदेवस्य । विश्वेभिः सोम्यम् गायत्री । विश्वेभिः देवैः सह । सोमसंबन्धि मधु हे अग्ने, इन्द्रेण च सह वायुना च सह पिब । मित्रस्य धामभिर्नामभिः स्तुतः सन् । तदुक्तम् 'त्वमग्ने वरुणो जायते यस्वं मित्रो भवसि दस्म ईड्यः' इति ॥ १० ॥

म० गायत्री मेधातिथिदृष्टा वैश्वदेवग्रहपुरोरुक् ओमास- श्वर्षेणी ( ७ । ३३ ) इत्यस्याः स्थाने । हे अग्ने, विश्वेभिः विश्वै देवैः इन्द्रेण वायुना च सह सोम्यं सोममयं मधु पिब । कीदृशस्त्वम् । मित्रस्य धामभिः नामभिः स्तुत इति शेषः । 'त्वमग्ने वरुणो जायसे यस्त्वं मित्रो भवति दस्म ईड्यः' इति श्रुतेः ॥ १० ॥

एकादशी ।

आ यदि॒षे नृपतिं॒ तेज॒ आन॒ट् शुचि रेतो निषि॑क्तं द्यौर॒भीकै । अ॒ग्निः शधैमनव॒द्यं युवा॑न॒ स्व॒ध्यं जनयत्सूर्यश्च ॥ ११ ॥

।

परिपक्वरसं दृढमित्यर्थः । स्वाध्यं सुष्ठु आ समन्तात् ध्यायते
चिन्त्यत इति स्वाध्यं चिन्तनीयम् । सर्वो वृष्टिमिच्छति ।
हविषा तर्पितोऽग्निरष्टमासैर्जलं निष्पाद्य वर्षासु वर्षंतीत्यर्थः ।
व्यवहितपदो मन्त्रः ॥ ११ ॥

द्वादशी । अग्ने॒ शर्ध॑ मह॒ते सौभ॑गाय॒ तव॑ यु॒म्नान्यु॑त्त॒मानि॑ सन्तु । सं जा॑स्प॒त्य सु॒यम॒माकृ॑णुध्व शत्रूयताम- भिति॑ष्ठ॒ महसि ॥ १२ ॥

उ०

अ शर्ध । हे भगवन्नने, शर्ध उत्सहस्व बलमावि - कुरु । महते सौभगाय । महत्सौभाग्यं लोकस्थितिः । एवं कुर्वतस्तव द्युम्नानि उत्तमानि सन्तु । द्युम्नं द्योततेर्यंशो वा वा । हविर्लक्षणानि धनानि सन्तु यशांसि वा । किंच एतच्च त्वं प्रार्थ्य से । संजास्पत्यम् । जायापतिमिति प्राप्ते आकार- यकारयोर्लोपः सुक् च । सुयमं सुनियमं अन्योन्यबद्धरागम् समाकृणुष्व कुरुष्व । शत्रूयतां शत्रुत्वमिच्छताम् । अभि- तिष्ठ पद्भ्यामभिभव महांसि महत्वानि ॥ १२ ॥

म० त्रिष्टुप् विश्ववारादृष्टा द्वितीयमरुत्वतीय पुरोरुक् मरु- वन्तं वृषभं ( ७ । ३६ ) इत्यस्याः स्थाने । हे अने, त्वं शर्ध उत्सहस्व बलमाविष्कुरु । किमर्थम् । महते सौभगाय महत्सौ- भाग्यं लोकस्थितिः । उद्यच्छतस्तत्र द्युम्नानि उत्तमानि उत्कृ ष्टानि सन्तु 'द्युम्नं द्योततेयशो वान्नं वा' ( निरु० ५ । ५ ) इति यास्कः । हविलक्षणान्यन्नानि यशांसि वा सन्तु । किंच जास्पत्यं जायापत्यमित्यर्थे जास्पत्यमिति निपातः । जायापत्यं पत्नीयजमानरूपं सुयमं सुनियमं जितेन्द्रियमन्योन्याबद्धरागं समाकृणुष्व कुरु म्यते सुयमम् 'ईषदुः सुषु' ( पा०

उ० आ यत् । द्वाभ्यां मरुत्वतीयाभ्याम् द्वे त्रिष्टुभौ । व्यवहितपदप्रायः आहुतिपरिणामवादिन्यौ । आ उपसर्गः आनद इत्यनेनाख्यातेन संबध्यते । यत् यदा इषे अन्नाय निषिक्तं नितरां सिक्तं देवतोद्देशेन क्षिप्तम् शुचि मन्त्रैः संस्कृतम् तेजः जगदुत्पत्तिबीजम् । नृपतिम् अग्निम् आ आनद अश्नोतेरेतद्रूपम् । व्याप्नोति । ततोऽपि रेतो मध्य- स्थानं व्याप्नोति विद्युल्लक्षणं तेजः । द्यौरभीके द्यौरपि तस्या- हुति परिणाम भूतस्य रसस्य अभीके निकट एव वर्तते । तत् अग्निः शर्धम् शर्धं बलं तस्य हेतुभूतम् । अनवद्यं प्रशस्यम् । ३ । ३ । १२७ ) इति खल्प्रत्ययः । किंच शत्रूयतां शत्रुत्व- युवानम् परिपक्कं रसम् स्वाध्यं सुष्ठु ध्यानीयम् । सर्वोऽपि मिच्छतां महांसि तेजांसि अभितिष्ठ आक्रमख अभि-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

त्रयोदशी । त्वा हि म॒न्द्रत॑ममर्कशोकैर्व॑वृ॒महे॒ महि॑ नः श्रोष्य॑ग्ने । इन्द्र॒ न त्वा॒ शव॑सा दे॒वता॑ वा॒युं पृ॑णन्ति॒ राध॑सा॒ नृत॑माः ॥ १३ ॥

५३७

दानगतिहिंसादानेषु' लङ् अडभाव आर्षः । ते सूरयः
हीतेन्द्रियाः । मघवानः धनवन्तः । गोनामित्यत्र 'गोः पादान्ते'
पण्डिताः त्वे तव प्रियासः सन्तु । कीदृशास्ते । यन्तारः निगृ-
( पा० ७ । १।५७ ) इति नुडागमः ॥ १४ ॥

श्रु॒धि

श्रुत्कर्ण॒

ब॒र्हिषि॑

उ० त्वंहि । माहेन्द्रस्य त्रिष्टुप् । त्वां हि त्वामेव मन्द्रतमं मन्दनीयतमं मृदुहृदयं वा । अर्कशोकैः मन्त्रैर्दीप्तैः । आसी॑दन्तु यथोक्तस्थानकर्णीनुप्रदानवद्भिः । देवताद्यात्मवित्तसन्ता- नगर्भगुरुशुश्रूषाधिगताविलावितब्रह्मचर्यैः । एवं हि मन्त्रा । अध्वरम् ॥ १५ ॥ दीप्ताः स्युः । ववृमहे वृतवन्तो वयम् । त्वं च वृतः सन् महि महत् स्तोत्रम् नोऽस्माकम् श्रोषि शृणोषि । श्रुत्वा च प्रभावयसि कर्म हे अग्ने । किंच इत्थं नाम त्वं महती देवता । येन इन्द्रं न । उपमार्थीयो नकारः । इन्द्रमिव त्वा शवसा बलेन पृणन्ति पूरयन्ति । वायुमिव च पूरयन्ति राधसा हविर्लक्षणेन धनेन । नृतमाः मनुष्यतमाः मनुष्यश्रेष्ठाः ॥ १३ ॥

म० त्रिष्टुब् भरद्वाजदृष्टा माहेन्द्रग्रहपुरोरुक् इन्द्रो नृवदि- त्यस्याः ( ७ । ३९ ) स्थाने । हे अग्ने, वयं त्वां ववृमहे वृतवन्तः । कीदृशं त्वाम् । मन्द्रतममतिगम्भीरम् । कैः अर्कशोकैः अर्कवत् शोचन्तेऽर्कशोका मन्त्रास्तैः अवितब्रह्मचर्यैः । यथोक्त- मीता मन्त्रा अर्कवद्दीप्ताः स्युरिति भावः । हि यस्मात् नोऽस्माकं महि महत् स्तोत्रं त्वं श्रोषि शृणोषि । विकरणव्यत्ययः । किंच नृतमाः मनुष्यश्रेष्ठाः देवता देवतां त्वा त्वां राधसा हवी- रूपेणानेन पृणन्ति पूरयन्ति । देवताशब्दात्सुपो लुक् । कीदृशं त्वाम् । शवसा बलेन इन्द्रं न इन्द्रमिव वायुमिव च स्थितम् न इवार्थे उभयोः संबध्यते ॥ १३ ॥

। ।

चतुर्दशी ।

त्वे अ॑ग्ने॒ स्वाहु॒त प्रि॒यास॑ सन्तु॒ सू॒रय॑ः य॒न्तारो॒ ये म॒घवा॑नो॒ जना॑नामू॒र्वान्दय॑न्त॒ गो- ना॑म् ॥ १४ ॥

उ०

त्वे अ आदित्यग्रहस्य धृत्यौ । स्वे तव हे अग्ने, स्वाहुत साधुना प्रकारेणाभिहुत । प्रियासः प्रियाः सन्तु सूरयः पण्डिताः । ये च यन्तारः निगूहितसर्वविषयाः । ये च मघवानः धनवन्तः । जनानां मध्ये । न केवलं धनवन्त एव किंतर्हि । ऊर्वान् अन्नप्रकारान् दयन्त । दयतिर्दानार्थः । ददति । गोनाम् गवामिति प्राप्ते 'गोः पादान्ते' इति नुट् । गवां संबन्धिभिरुपसेचनैः सहितान् ॥ १४ ॥

।

।

म० द्वे बृहत्यैौ आदित्यग्रहपुरोरुचौ । आद्या वसिष्ठ दृष्टा अन्त्या प्रस्कण्वदृष्टा कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीत्य- नयोः ( ८ । २ । ३ ) स्थाने । सुष्ठु हूयते स्वाहुतः हे खाहुत हे अग्ने, जनानां मध्ये जनाः गोनां गवां संबन्धिभिर्दुग्धदधिकृतैः सह ऊर्वान् अन्नविशेषान् पुरोडाशादीन् दयन्त ददति 'दय

६८ य० उ०

।

।

पञ्चदशी ।

वह॑भिर्दे॒वैर॑ग्ने स॒याव॑भिः । मि॒त्रो अ॑र्य॒मा प्र॑ति॒र्यावा॑णो

० श्रुधि श्रुत्कर्ण । हे अग्ने, बुधि शृणु। 'श्रुशृणु' इत्या- दिना धिभावः । सत्वरं यज्ञमाग्नेयम् । हे श्रुत्कर्ण, शृणुतः कर्णावर्थिनां वचांसि यस्य स तथोक्तः । त्वयि श्रुतवति वह्निभिः चौदृभिर्देवैः । सयावभिः । ' या प्रापणे' वनिप् । समानमाप्तिभिः सहिताः । आसीदन्तु बर्हिषि । मित्रः अर्यमा व । अन्ये च । प्रातर्यावाणः प्रातरेव हविःप्राप्तिर्येषां ते तथोक्ताः ॥ १५ ॥

म० शृणुतः इति श्रुतौ अर्थिवचः श्रोतारौ कर्णौ यस्य स श्रुत्कर्णः हे श्रुत्कर्ण, देवैः सह त्वमध्वरं यज्ञं श्रुधि शृणु । कीदृशैर्देवैः । वह्निभिः हवींषि वहन्ति ते वह्नयः तैः । सयावभिः सह यान्ति ते सयावानः तैः । किंच मित्रः अर्यमा प्रातर्यावाणश्च देवाः बर्हिषि आसीदन्तु उपविशन्तु प्रातर्यान्ति हविः प्राप्नुवन्ति प्रातः सवने येषां हविः प्राप्तिस्ते ॥ १५ ॥

षोडशी ।

विश्वे॑षा॒मदि॑तिर्य॒ज्ञिया॑नां॒ विश्वे॑षा॒मति॑थि॒र्मानु॑षा- णाम् । अ॒ग्निर्दे॒वाना॒मव॑ आवृणा॒नः सु॑मृडीको भ॑वतु जा॒तवे॑दाः ॥ १६ ॥

।

उ० विश्वेषामदितिः । आदित्यग्रहे दधिश्रयणमन्त्रः । अयमपि पुरोरुचां मध्ये गण्यते । तथाहि । कदाचन स्तरी- रसि । कदाचन प्रयुच्छसि । यज्ञो देवानामिति तिसृणा- मादित्येभ्यस्त्वेत्यनुषङ्गः । त्रिष्टुप् । योऽग्निः विश्वेषाम् अदितिः अदीनः । यज्ञियानां यज्ञसंपादकानाम् । विश्वेषां च अतिथिः मानुषाणाम् अग्निहोत्रिणाम् । सोऽग्निः देवा- नाम् अवः अन्नं हविर्लक्षणम् आवृणानः समर्पयन् । सुमृडीको भवतु । जातवेदाः जातप्रज्ञानः ॥ १६ ॥

म० त्रिष्टुब्गोतमदृष्टादित्यग्रहदधिश्रयणे विनियुक्ता यज्ञो देवानामित्यस्याः ( ८ । ४ ) स्थाने । अग्निः ईदृशो भवतु । कीदृशः । विश्वेषां सर्वेषां देवानां मध्ये अदितिः नास्ति दितिः खण्डनं यस्य अदीनः । कीदृशानां देवानाम् । यज्ञियानां यज्ञा- र्हाणाम् । तथा विश्वेषां सर्वेषां मानुषाणां नराणामतिथिः पूज्यः देवानामवो हविर्लक्षणमन्नमावृणानः समर्पयन् । सुमृ- डीकः शोभनं मृडीकं सुखं यस्मात् सुखकारी । जातवेदाः जातप्रज्ञानः ॥ १६ ॥

५३८

सप्तदशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

म॒हो अ॒ग्नेः स॑मिधा॒नस्य॒ शर्म॒ण्यना॑गा मि॒त्रे वरु॑णे स्व॒स्तये॑ । श्रेष्ठ॑ स्याम सवि॒तुः सर्वा॑मसि॒ तद्दे - धाना॒मवो॑ अ॒द्या वृ॑णीमहे ॥ १७ ॥

i

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

इति सर्वमेधे श्रुतिः । ततः इन्द्रस्तुत्संज्ञे उक्थ्यसंस्थे सर्वमेघस्य द्वितीयेऽहनि आपश्चिदित्यादि इमां त इत्यन्ता द्वादश ऋचः । प्रयुच्छसीति पञ्च प्रतीकोक्ताः एवं सप्तदशेन्द्रदेवत्याः ऐन्द्रवाय- तं प्रत्नथा अयं वेनः महाँ इन्द्रः कदाचन स्तरीः कदाचन वादिसावित्रान्तानां ग्रहाणां ग्रहणमन्त्राः वसिष्ठदृष्टाः त्रिष्टुप् ऐन्द्रवायवस्य पुरोरुक् आ वायो इत्यस्याः ( ७ । ७ ) स्थाने ।

।

उ० महो अग्नेः । सावित्रस्य त्रिष्टुप् । महः महतः भनेः समिधानस्य संदीप्यमानस्य । शर्मणि शरणे आश्रये हे इन्द्र, जरितारः स्तोतारः ऋत्विजः ते तव ऋतं यज्ञं नक्षन् वर्तमानाः अनागाः अनपराधाः स्याम । येन च मित्रे वरुणे । नक्षन्ति व्याप्नुवन्ति । नक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । लङि अडभाव आर्षः। अनपराधा एव स्याम । स्वस्तये अविनाशाय । येन च श्रेष्ठे आपः चित् आपोऽपि निग्राभ्यारूपाः पिप्युः आप्याययन्ति स्याम सवितुः सवीमनि प्रसवे । तत् देवानां संबन्धि अवः सोमं वर्धयन्ति 'ओप्यायी वृद्धौ' लिटि प्यायः पी-आदेशः । हविर्लक्षणमन्नम् । अद्य आवृणीमहे अधिसंस्कुर्मः ॥ १७ ॥ तत्र दृष्टान्तः । स्तर्यो गावः इव स्तृण्वन्ति सुन्वन्ति याभिस्ताः म० लशोधानादृष्टा त्रिष्टुप् सावित्रग्रहपुरोरुक् वाममये- स्तर्यः याभिः सोमः सूयते ता गावो वाचो वेदरूपा इव ता त्यस्याः ( ८ । ६ ) स्थाने । देवानां तत् अवः अन्नं हविले । यथा सोममाप्याययन्ति तथापोऽपि । अतएव त्वं नोऽस्मानच्छ क्षणमद्य वयं वृणीमहे संस्कुर्मः । क्क सति । सवितुः सूर्यस्य अभिमुखं याहि आगच्छ । वायुर्न वायुरिव वायुर्यथा नियुतः सवीमनि सति आज्ञायां सत्याम् । 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे' । खानश्वानभियाति । हि यतः त्वं धीभिः बुद्धिभिः कर्मभिव इत्युक्तेः । 'सवीमा प्रसवोऽनुज्ञा' इति कोशः । कीदृशे सवी- वाजानन्नानि विदयसे विविधं ददासि 'दय दानादौ' अत मनि । श्रेष्ठे अन्यदेवाज्ञातः सूर्याज्ञोत्कृष्टा । तत्किम् । येना । एवागच्छ ॥ १८ ॥ श्नेन वयं स्वस्तये स्वस्तिमन्तो भवेम । कीदृशा वयम् । अग्नेः शर्मणि शरणे आश्रये मित्रे वरुणे च अनागाः अनागसः 'सुपां सुप' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति जसः सुः । अग्नि- मित्रवरुणेष्वपराधरहिताः । कीदृशस्याग्नेः । महः पूज्यस्य मयते पूज्यते मद तस्य 'मह पूजायां' क्विप् । समिधानस्य दीप्यमानस्य ॥ १७ ॥

अष्टादशी । आप॑श्चित्पिप्यु॒स्त॒र्यो न गावो॒ नक्ष॑न्नृ॒तं ज॑रि॒ता र॑स्त इन्द्र । या॒हि वायुर्न नि॒ियुतो॑ नो॒ो अच्छा त्व- हि धी॒भिर्दय॑से॒ वि वाजा॑न् ॥ १८ ॥

उ० इदानीमिन्द्रस्तुतिः । उक्थसंस्थे द्वितीयेऽहनि पुरो- रुच ऐन्द्यो द्वादश । आपश्चित् त्रिष्टुप् । आपोपि । पिप्युः ध्यायः पी आदेशः । पाययेयुः निग्राह्यसोमे स्तर्यो न गावः सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति याभिर्वाग्भिः सोमं तास्तर्यः । सो माभिषवे हि त्रयीलक्षणा वाचो व्याप्रियन्ते । तदेतदुक्तम् । तर्यो न गावः तर्य इव गावः । नक्षन्नृतं जरितारस्त इन्द्र । नक्षन् । नक्षतिर्व्याप्तिकर्मा । एवमनेन प्रकारेण नक्षन्त्र्यामु- वन्ति ऋतं यज्ञम् । जरितारः स्तोतारः ते तव हे इन्द्र । एतच्च ज्ञात्वा । वाहि वायुर्न नियुतो नो अच्छ। अच्छ अभि- माहि । आयाहि नः अस्मान् वायुर्न वायुर्यथा नियुतः अश्वान् याति । त्वं हि यस्मात् । पुनस्त्वमेवमुच्यसे । यस्त्वं धीभिः स्वकीयाभिर्बुद्धिभिः दयसे ददासि । विविधं वाजानू अन्नानि ॥ १८ ॥

म० 'इन्द्रस्तदुनथ्यो द्वितीयगर्भवति तस्येन्द्रा ग्रहा भव- न्त्यैन्द्र्यः पुरोरुचः सर्वमैन्द्रमसत्' ( पा० १३ । ७ । १ । ४ )

एकोनविंशी ।

गाव॒ उपा॑वताव॒तं म॒ही य॒ज्ञस्य॑ र॒सुदा॑ । उ॒भा
कर्णौ हिर॒ण्यया॑ ॥ १९ ॥

उ० गाव उप । तिस्रो गायत्र्यः । दक्षिणालक्षणा गाव उच्यन्ते । हे गावः, उपावत उपगच्छत दक्षिणमार्गेण अवतः प्रति । अवतमिति कूपनाम । सचात्र चात्वालं तदन्तरेण हि

गवां संचारः । को हेतुरागमन इति चेत् । मही यज्ञस्य
रसुदा । मही महत्यः यज्ञस्य रप्सुदा दानं वर्तते । यतश्च
भवतीनाम् उभाकर्णी हिरण्यया उभौ कर्णौ हिरण्मयौ
कृतौ । दानार्थमेव अत उपावतेति संबन्धः ॥ १९ ॥

म० तिस्रो गायत्र्यः आया पुरुमीढाजमीढदृष्टा ऐन्द्रवा - यवस्य द्वितीया पुरोरुक् इन्द्रवायू इत्यस्याः ( ७ । ८ ) स्थाने । गाव उच्यन्ते । हे गावः, अवतं कूपं चात्वालरूपं प्रति उपा- वत उपगच्छत दानार्थम् । चाखालान्तरेण गवां संचारोऽस्ति । अवत इति कूपनाम । को हेतुरागमने तत्राह । मही महत्यौ यावापृथिव्यौ यज्ञस्य रप्सुदा रप्सुदे रप्स्विति रूपनाम तद्दत्तस्ते रप्मुदे वर्तेते । द्यावाभूमी यज्ञस्य शोभां कुरुत इति यूयमुपा- गच्छत । किंच उभा कर्णा भवतीनामुभौ कर्णौ हिरण्ययौ हिरण्मयौ अतएव दानार्थमागच्छतेत्यर्थः ॥ १९ ॥

विंशी ।

यद्य सूर् उदि॒तेऽना॑गा मि॒त्रो अ॑र्य॒मा सु॒वाति॑ सवि॒ता भग॑ः ॥ २० ॥

उ० यद्य । यत्कर्म अद्य अस्मिन्द्यवि सूरे उदिते उगते अनागाः अनपराधो मित्रः सुवाति प्रसौति तत्कर्म प्रया-

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

दिति शेषः । एवमर्यम्णः सवितुर्भगस्य च वाक्यानि अवि-
शेषात् ॥ २० ॥

५३९

७।

म० विश्वामित्रदृष्टाप्रयणपुरोरुक् ये देवास इत्यस्याः ( १९ ) स्थाने । इन्द्रस्य वृष्टिकर्मोच्यते । विश्वे देवाः आति- म० वसिष्ठदृष्टा मैत्रावरुणपुरोरुक् अयं वामित्यस्याः ( ७ 1९ ) ष्टन्तं समन्तात् स्थितमिन्द्रं पर्यभूषन् परिरक्षितवन्तः । स इन्द्रः स्थाने । अद्य सूरे सूर्ये उदिते सति मित्रः अर्यमा सविता । चरति सर्वत्र गच्छति । कीदृशः । श्रियो वसानः देवानां भगश्च यत् सुवाति प्रेरयति तत् कर्म कुर्यादिति शेषः । नास्ति । दीप्तीः आच्छादयन् खरोचिः स्वं रोचिर्यस्य सः अनन्याधीन- आगोऽपराधो यस्य सोऽनागा इति चतुर्णां विशेषणम् ॥ २० ॥ । दीप्तिः । किंच विश्वं रूपयति निरूपयतीति विश्वरूपः इन्द्रो यतः अमृतानि जलानि आतस्थौ वृष्टये आस्थितवान् वृष्णः इन्द्रस्य तत् महत् प्रसिद्धं नाम वासवो वृत्रहा इत्यादि । - शस्य वृष्णः । असुरस्य असवो विद्यन्ते यस्य सोऽसुरस्तस्य प्राणवतः सावधानस्य प्रज्ञावत इत्यर्थः ॥ २२ ॥

एकविंशी ।

।

आ सु॒ते स॑ञ्चत॒ श्रिय॒ रोद॑स्योरभि॒श्रिय॑म् । र॒सा द॑धीत वृष॒भम् । तं प्र॒त्राय॑ वे॒नः ॥ २१ ॥ उ० आसुते । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते । यं सोमम् रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः । दधीत धारयति । नद्युपकण्ठे हि सोमो जायते । वृपभं वर्षितारम् आसुते सिञ्चत आसिञ्चत ग्रहपात्रेषु चमसेषु सोमं हे ऋत्विजः । सुते अभिषुते सति सोमे । कथंभूतम् । श्रियम् श्रियहेतु- भूतम् । रोदस्योरभिश्रियम् द्यावापृथिव्योरधिगतश्रियम् । ब्रह्माण्डव्यापिनी हि सोमश्रीः । तं प्रतथायं वेनः इति द्वे प्रतीके उक्ते ॥ २१ ॥

म० सुनीतिदृष्टाश्विनपुरोरुक् या वामित्यस्याः ( ७ । ११ ) स्थाने । रसा नदी 'रसतेः शब्दकर्मणः' ( निरु० ११ । २५) इति यास्कः । रसा नदी वृषभं वर्षितारं सोमं दधीत पुष्णाति । दधातेर्लिङ् । नदीसमीपे हि सोमोत्पत्तेः । तस्मि - सोमे सुते अभिषुते सति आसिञ्चत । चमसेष्विति शेषः । ऋलिजः प्रति वचनमेतत् । कीदृशं वृषभम् । रोदस्योः द्यावा- पृथिव्योः श्रियं श्रीयते श्रीः तम् आश्रयम् । सोमस्य जगदा - धारत्वात् । अभिश्रियम् अभि सर्वतः श्रीः शोभा यस्य सोऽ- मिश्रीः तम् । तं प्रत्नथा अयं वेनः द्वे प्रतीकोक्ते शुक्रम- न्थिनोः प्राकृते ( ७ । १२ । १६ ) पुरोरुचौ ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

आ॒तिष्ठ॑न्तं॒ परि॒ विश्वे॑ अभूष॒श्रियो॒ वसा॑नश्च- रति॒ स्वरो॑चिः । म॒हत्तद्वृष्ण॒ असु॑रस्य॒ नामा वि॒श्व- रू॑पो अ॒मृता॑नि तस्थौ ॥ २२ ॥

उ० आतिष्ठन्तम् त्रिष्टुप् । इन्द्रस्यात्र वृष्टिकमौच्यते । ग्रीष्मान्ते मध्यमस्थाने आतिष्ठन्तम् इन्द्रं पर्यभूषन् परिर- क्षितवन्तः । विश्वे सर्वे देवा मध्यमका देवगणाः । श्रियो वसानश्चरति स्वरोचिः । सतु मध्यमस्थानः सर्वेषां देवग- णानां श्रियः आच्छादयन् स्वेच्छया चरति । स्वरोचिः अपराधीन दीप्तिः । तृतीय: पादश्चतुर्थान्ते व्याख्यायते तच्छ. उदयोगात् । आविश्वरूपो अमृतानि तस्थौ । यत् आतस्थौ विश्वरूपः इन्द्रः अमृतानि उदकानि उदकेपु पातयितव्येषु । महत् तत् वृष्णः वर्पितुः असुरस्य प्रज्ञानवतः नाम । नमनं प्रह्वीभावः ॥ २२ ॥

।

त्रयोविंशी ।

प्र वो॑ म॒हे मन्द॑माना॒यान्ध॒सोऽचो॑ वि॒श्वान॑राय विश्वा॒भुवै । इन्द्र॑स्य॒ यस्य॒ सुम॑व॒ सहो॒ महि॒ श्रवो॑ नृम्णं च॒ रोद॑सी सप॒र्यत॑ः ॥ २३ ॥

उ० प्र वः त्रिष्टुप् । हे ऋत्विजः प्रार्च प्राचत । वः यूयम् स्तुतीः । महे इन्द्र विशेषणमेतत् । महते । अन्धसः अन्नस्य दात्रे इति वाक्यशेषः । मन्दमानाय स्तूयमानाय व्यापिने किंच इन्द्रस्य यस्य सुमखं साधुयज्ञम् । सहः मोदमानाय वा । विश्वानराय सर्वभूताय । विश्वाभुवे सर्व- बलं च महि महच्च श्रवः श्रवणीयं च यशः नृणं च धनं च नृन्नमयतीति नृम्णम् । रोदसी द्यावापृथिव्यौ सपर्यतः परिचर्यतः । तस्य चेन्द्रस्य प्रार्चत स्तुतीरित्यनुषङ्गः ॥ २३ ॥

,

म० सुचीकदृष्टा त्रिष्टुप् ध्रुवग्रहपुरोरुक् मूर्धानमित्यस्याः ( ७ । २४ ) स्थाने । हे ऋत्विजः यूयं विश्वानराय विश्वे सर्वे नरा यजमाना यस्य तस्मै प्रार्च प्रार्चत । वचनव्यत्ययः । इन्द्रं पूजयतेत्यर्थः । कीदृशाय । महे महते । वो युष्माकम- न्धसः अन्धसा अन्नेन हवीरूपेण मन्दमानाय मोदमानाय । विश्वाभुवे विश्वं भवति प्राप्नोति विश्वभूः तस्मै सर्वव्यापिने, विश्वा भूर्यस्येति वा, विश्वं भवति यस्मादिति वा । संहितायां दीर्घः । किंच रोदसी द्यावापृथिव्यौं यस्येन्द्रस्य एतान् पदा- र्थान्सपर्यतः पूजयतः । कान् सुमखं शोभनं यज्ञम् सहः बलम् महि महत् श्रवो यशः नृम्णं धनं च । द्यावाभूमी यस्य मखादीनि मानयतस्तं पूजयतेत्यर्थः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी । वृहन्नि॑िदि॒ध्म ए॑षां॒ भूरि॑ श॒स्तं

मिन्द्रो युवा सख ॥ २४ ॥

पृथुः

स्वरु॑ः । येषा -

उ० बृहन्नित् द्वे गायत्र्यौ । अन्त्यः पादः प्रथमं व्या- ख्यायते यच्छब्दयोगात् । येषामिन्द्रो युवा सर्वकर्मसु दक्षः राखा । तेषामेषां यजमानानाम् बृहन्नित् महानेव इध्मः भवति । महत्त्वं च साधनानां साध्योत्कर्षं कुर्वतां

५४०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

भवति । भूरिशस्तं भवति । पृथुश्च स्वरुः भवति । यज्ञानां
ar भूयोभूयः करणमेवाभिप्रेतं स्यात् ॥ २४ ॥

म० त्रिशोकदृष्टा गायत्री ऐन्द्राग्नपुरोरुक् इन्द्राग्नी इत्यस्याः ( ३ । ७१ ) स्थाने । युवा समर्थः इन्द्रः येषां यजमानानां सखा सहायः एषामिन्द्रः बृहन् इत् महानेव भवति । शस्तं शस्त्रं भूरि बहु । खरुः खङ्गः पृथुः विशालः । यज्ञबाहुल्यमा शास्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी ।

।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३]

म० विश्वामित्रदृष्टा त्रिष्टुप् प्रथममरुत्वतीयपुरोरुक् इन्द्र मरुत्व इत्यस्याः ( ७ । ३५ ) स्थाने । इन्द्रः वृत्रं दैत्यमवृणोत् युद्धाय वृणोति स्म । मायिनां मायिनो दैत्यान् प्रामिणात् हिनस्ति 'मीञ् हिंसायाम् ' त्र्यादिः प्वादित्वाद्धखः कर्मणि षष्ठी । व्यंस- महन् हन्ति । 'अंस विभागे' चुरादिरदन्तः अंसयति विभजति खान्परानिति व्यंसो दुष्टः तम् । क्व । वनेषु वनस्थान् हन्ती- त्यर्थः । रमयन्ति देवान् ऋते राम्याः यायजूकाः तेषां धेनाः स्तुतिरूपा वाचः आविः अकृणोत् आविः करोति । यजमानाः

इन्द्र॑हि॒ मत्स्यन्ध॑सो॒ विश्वे॑भिः सोम॒पर्व॑भिः । तु॒वन्तीति देवेषु प्रकटयतीत्यर्थः । कीदृश इन्द्रः। शर्धनीतिः ।
म॒हाँ२ ॥ अ॑भि॒ष्टिरोज॑सा ॥ २५ ॥

उ० इन्द्रेहि । हे इन्द्र, आ इहि आगच्छ । एत्य च मत्सि तृप्तिं कुरु अन्धसः अध्यानीयस्य सोमलक्षणस्यान्नस्य स्वेनांशेन । ततोऽपि विश्वेभिः सर्वैः सोमपर्वभिः सोमया- कालैर्निमित्तभूतैः । आइहि । यद्वा सर्वसवनगतैः सोमां- शुभिः निमित्तभूतैः । कस्मात्पुनस्त्वमेवमस्माभिः प्रार्थ्य से इत्यत आह । यतो महानसि अभिष्टिश्च अभ्येषणशीलश्च शत्रूणामभियष्टव्यो वा । ओजसा स्वकीयेन बलेन ॥ २५ ॥ म० मधुच्छन्दोदृष्टा गायत्री वैश्वदेवपुरोरुक् ओमास इत्यस्याः ( ७ । ३३ ) स्थाने । इन्द्र आ इहि 'ओमाङोश्व ' ( पा० ६ । १ । ९५ ) इति पररूपम् । हे इन्द्र, आइि आगच्छ । आगत्य अन्धसः अन्धसान्नेन हविर्लक्षणेन विश्वेभिः विश्वैः सर्वैः सोमपर्वभिः सोमांशुभिश्च त्वं मत्सि तृप्यस्व । 'मद तृप्तौ' शपो लुक् । कीदृशः त्वम् । ओजसा तेजसा महान् श्रेष्ठः । अभिष्टिः अभीज्यत इत्यभिष्टिः अभियष्टव्यः पृषोदरादिः ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑वृ॒णो॒च्छर्ध॑नीति॒ प्र मा॒यिना॑ममि ना॒द्वषि॑णीतिः । अह॒न्व्य॒समु॒शध॒ग्वने॑ष्वाविर्धेना॑ अकृ॒णोद्र॒म्याणा॑म् ॥ २६ ॥

उ० इन्द्रो वृत्रम् त्रिष्टुभौ । य इन्द्रः वृत्रं युद्धाय अवृणोत् शर्धनीतिः । शर्ध इति बलनाम । शर्धे चतुरङ्गबले नीतिर्यस्य स तथोक्तः । प्रमाथिनाममिनात् यश्च मायिनां मायाविनां प्र अमिनात् । 'मी हिंसायाम् ' हिनस्ति । यश्च वर्षंणीतिः । वर्ष इति रूपनाम । रूपसन्नद्धः स्वेच्छारूपविजृ - म्भकः । यश्च अहन् हन्ति व्यंसं निरसं संधिसंब- न्धिनं मायिनम् । उशधक ' वश कान्तौ' अस्य कृतसं- प्रसारणस्यैतद्रूपम् । दहतेरुत्तरं कृतभष्भावस्य । अथ कोर्थः शत्रुत्वं कामयमानान् दहति वनेष्वपि वर्तमानान् आविर्धना अकृणोद्राम्याणाम् । स इन्द्रः आविः प्रकटम् धेना स्तुतीः इत्थं शत्रून्हन्ति इत्थमपरिमितं धनं ददातीति । अवश्यं च रमयितव्यानां यायजूकानाम् ॥ २६ ॥

।

शर्ध इति बलनाम । शर्धे चतुरने बले नीतिर्यस्य सः । वर्प -
णीतिः । वर्प इति रूपनाम । वर्षं नानारूपं नयति प्राप्नोतीति
वर्पणीतिः नानारूपधारी । उशधक् उशन्ति कामयन्ते परखं
ते उशा चौरास्तान् दहति उशधक् ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

कुत॒स्त्वमि॑न्द्र॒ माहि॑न॒ः सन्ने यासि सत्पते॒ किं त इत्था । संपृच्छसे समरा॒णः शु॒भानैवो॑च॒ - स्तन्नो॑ हरिवो॒ यत्ते॑ अ॒स्मे । म॒हाँ २ ॥ इन्द्रो य ओज॑सा क॒दा च॒न स्त॒रीर॑सि क॒दा च॒न प्रयु - च्छसि ॥ २७ ॥

उ० कुतस्त्वम् । इन्द्रमरुत्संवादे मरुतामेतद्वाक्यम् । हे इन्द्र, त्वम् कुतः कस्माद्धेतोः माहिनः महनीयः सर्वस्य पूज्यः सन् शत्रून् एकः असहायः यासि । हे सत्पते, श्रुति- स्मृत्यनुष्टानरतानां पालयितः । किंत इत्था किंच ते तव इत्थंभूतम् प्रयोजनमस्ति येनैकाकी यासि । संपृच्छ से समराणः संगच्छमानः शुभानैः शोभनैः वचोभिः संपृच्छसे

त॒मः पन्था इति । हे हरिवः हरिवन् । तत्करणं नः अस्माकं वोचेः ब्रूयाः । यत्ते अस्मे यत् व्यावृत्तिकारणं ते तव अस्मे अस्मासु वर्तत इति । महाँ २ इन्द्रो य ओजसा । कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसि इति तिस्रः प्रकृताः प्रती- कोक्ताः ॥ २७ ॥

म० अगस्त्यदृष्टा त्रिष्टुप् सशस्त्रमरुत्वतीय पुरोरुक् मरुत्वन्त- मित्यस्याः ( ७ । ३६ ) स्थाने । इन्द्रं प्रति मरुद्वाक्यम् । हे इन्द्र, हे सत्पते, श्रुतिस्मृत्युक्ताजाररताः सन्तः तेषां पते पालक, त्वमेकः सन् कुतो यासि असहायः क्व गच्छसि । ते तव किमित्था गमने को हेतुः किं प्रयोजनम् । 'था हेतौ च छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । २६ ) इतीदमः थाप्रत्ययः । एतेतौ रथो:' ( पा० ५ । ३ । ४ ) इतीदम इदादेशः । कीदृशस्त्वम् । माहिनः महितः पूज्यः । निष्ठातस्य नत्वम् धातोर्वृद्धिश्व छान्दसी । यद्वा मह उत्सवोऽस्यास्तीति मही एव माहिनः स्वार्थेऽण् 'इनण्यनपत्ये ' ( पा० ६ । ४ । १६४ ) इति टिलो - पाभावः । किंच समराणः सम्यक् गच्छन् सन् शुभानैः

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंबलिता ।

।

५४१

शोभनैः वचनैः त्वं संपृच्छसे कतमः पन्था इति लोकान् वारमेव सूते हिरण्यधान्यादि ददाति सकृत्सूः ताम् । पुरुपुत्रां पृच्छसि एकाकित्वात् । शोभन्ते तानि शुभानानि । शानचि बहुपुत्राम् । सर्वे पदार्थाः पृथिवीत उत्पद्यन्ते । सहस्रधारां शपि लुप्ते रूपम् । संपूर्वस्यर्तेः शानचि शपि लुप्ते समराण सहस्रं धारा हिरण्यादयो यस्याः सा ताम् बहुभोगदाम् । यद्वा इति । हरयोऽश्वा अस्य सन्तीति हरिवान् 'मतुवसो रुः संबुद्धौ सहस्रमसंख्यं प्राणिजातं धरति सहस्रधारा ताम् । बृहत छन्दसि' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुः । हे हरिवः इन्द्र, महतीम् । ये विप्राः सोमाभिषवं कुर्वन्ति ये च क्षत्रिया भूमिं नोऽस्माकं तत् एकाकिगमनकारणं वोचेः ब्रूहि । यत् यतो हेतोः दुहन्ति पालयन्ति ददते ते इन्द्रस्य वृत्रवधादिकर्म स्तुवन्ति अस्मे वयं ते तव त्वदीया वयमिति हेतोर्वक्तव्यमित्यर्थः । नान्ये दुर्मेधस इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तिस्रः प्रतीकोक्ताः तत्र महाँइन्द्र इत्यस्याः ( ७ । ४० 1) महे- न्द्रग्रहणे विनियोगः नृवदित्यस्याः ( ७ । ३९ ) स्थाने कदाच - नेति ( ८ । २ - ३ ) द्वयोरादित्यग्रहणे विनियोगः ॥ २७ ॥ अष्टाविंशी ।

आ तत्त॑ इन्द्रि॒यव॑ः पनन्ता॒भि य ऊ॒र्वं गोम॑न्तं तितृ॑त्सान् । स॒कृत्स्वं॒ ये पु॑रुपु॒त्रां म॒ही स॒हस्र॑ धारां बृह॒तीं दुदु॑क्षन् ॥ २८ ॥

उ० आ तत् त्रिष्टुप् । आङुपसर्गः पनन्तेत्याख्यातेन सं- बध्यते । आपनन्त । पनतिः पूजाकर्मा । पूजयन्ति वृत्रवधा दिकम् ते तव संबन्धि कर्म हे इन्द्र, आयवः मनुष्याः यज- मानाः । कथंभूता आयवः । अभितितृत्सान् । तृत्स- तिहिँसाकर्मा । ये अभितर्दितुं हिंसितुमिच्छन्ति । किमित्यत । आह । ऊर्वम् अन्नं सोमलक्षणम् । गोमन्तं उदकवन्तम् । निग्राभ्याभिः सोमोऽभिषूयते । येऽपि उदकवन्तं सोममभि- पुण्वन्ति तेपि पूजयन्तीत्यर्थः । किंच । सकृत्स्वम् । एकवा- रमेव प्रसूयते यागो हिरण्यधान्यादिभिः सा सकृत्सूस्तां सकृ स्स्वम् । ये यजमानाः । पुरुपुत्रां बहुपुत्राम् । सर्वे एव पदार्थाः पृथिवीत उत्पद्यन्ते । महीं भूमिम् । सहस्रधारां अन न्तभोगप्रदायिनीम् । बहुधा प्राणिजातं धारयन्तीं वा । बृहतीं महतीम्। दुदुक्षन् दोग्धुमिच्छन्ति । भूमिदानं सर्व- मेधयाजिनश्वोद्यते तदभिप्रायमेतत् । ये च सोमाभिषवं कुर्वन्ति ये च पृथिवीं ददति ते त्वां पूजयन्ति नान्ये दुर्भे- इति ॥ २८ ॥

म० गौरीवितिदृष्टा त्रिष्टुप् आदित्यग्रहस्य दधिश्रयणे विनि- योगः । यज्ञो देवानामित्यस्याः ( ८ । ४ ) स्थाने । हे इन्द्र, आयवो मनुष्याः ते तव तत् कर्म आपनन्त पूजयन्ति । पनतिः पूजाकर्मा । लङ् अडभाव आर्षः । ये आयवः ऊर्वमन्नं सोमरूपमभितितृत्सान् अभितितृत्सन्ति तर्दितुं हिंसितुमिच्छन्ति तितृत्सन्ति 'उतृदिर् हिंसानादरयोः ' सन्नन्तः ' इतश्च लोपः

।

एकोनत्रिंशी ।

इ॒मां ते॒ धियं प्रभ॑रे म॒हो महीमस्य स्तोत्रे धिषणा यत्त॑ आन॒जे । तमु॑त्स॒वे च॑ प्रस॒वे च॑ सान॒हिमिन्द्र॑ दे॒वास॒ शव॑सा॒ मद॒न्ननु॑ ॥ २९ ॥

।

उ० इमां ते हे इन्द्र, इमां ते तव धियं स्तुतिं प्रभरे प्रहरामि शपयामि । कथंभूतस्य ते । महः महतः । कथं- भूतां धियम् । महीं महतीम् । अस्य यज्ञस्य स्तोत्रे धिषणा वाकू । यत्ते यस्मात्ते तव स्वभूतान् गुणान् आनजे अभि- व्यनक्ति ऐन्द्रमेव यज्ञं प्रकाशयति । किंच । तमे- वेन्द्रम् । उत्सवे च अभ्युदये प्रसवे च अभ्यनुज्ञानाय विषयभूतायाम् । सासहिं शत्रूणामभिभवितारम् । देवासः देवा अपि शवसा मदन्ननु । शवसा बलेन अन्व- मदन् अभिष्टुवन्ति । पूर्वोर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः उत्तरस्तु परोक्ष- कृतः अतो वाक्यभेदेन व्याख्यानम् ॥ २९ ॥

1

म० कुत्सदृष्टा जगती सावित्रपुरोरुक् वाममद्येत्यस्याः ( ८ । ६ ) स्थाने । हे इन्द्र, इमां मामकीं धियं बुद्धिं स्तुतिं वा कर्म वा ते तुभ्यं प्रभरे प्रहरे समर्पयामि । कीदृशस्य महः महतः पूज्यस्य । कीदृशीं धियम् । महीं महतीम् । यत् यस्मात् अस्य यजमानस्य धिषणा बुद्धिर्वाग्वा स्तोत्रे क्रियमाणे ते तव आनजे त्वां व्यनक्ति । कर्मणि षष्टी । अजेर्लिट् नलोप- इछान्दसः । किंच देवासः देवाः तमिन्द्रमन्वमदन् अनुम• दन्ति स्तुवन्ति 'छन्दसि परेऽपि ' ( पा० १ । ४ । ८१ ) इत्यनोः परः प्रयोगः । क्व स्तुवन्ति । उत्सवे अभ्युदये । प्रसवे गुर्वाद्यनुज्ञायां सत्याम् । यद्वा प्रसवे पुत्राद्युत्पत्तिरूपे उत्सवे इन्द्रं स्तुवन्ति । कीदृशमिन्द्रम् । शवसा बलेन सास हिम् सहते सासहिः शत्रूणामभिभवितारम् । चौ समुच्चये ॥ २९ ॥ इन्द्रस्तुत्संज्ञं द्वितीयमहः समाप्तम् ॥ त्रिंशी ।

वि॒भ्राड्बृ॒हप॑वतु स॒म्यं मध्वायुर्दध॑य॒ज्ञप॑ता॒व- विद्दुतम् । वात॑जूतो॒ यो अ॑भि॒रक्ष॑ति॒ त्मना॑ प्र॒जाः पोष पुरु॒धा वि रा॑जति ॥ ३० ॥

परस्मैपदेषु' ( पा॰ ३ । ४ । ९७) इत्यतेरिकारलोपः । सोमं सोतुमिच्छन्तीत्यर्थः । कीदृशमूर्वम् । गोमन्तं गौरुदकमस्ति यस्मिन् स गोमान् तम् निग्राभ्यालक्षणोदकयुतम् । ताभिरेव सोमः सूयते । किंच ये मनुष्याः महीं भूमिं दुदुक्षन् दुधुक्षन्ति दोग्धुमिच्छन्ति । दुहेः सनन्ताल्लट् पूर्ववदिकारलोपः । तेऽपि तव कर्म पनन्ति स्तुवन्ति । कीदृशीं महीम् । सकृत्स्वं सकृदेक- । ब्दयोगात् । यः वातजूतः वातप्रेरितः वातो यस्य वोढेत्यभि-

उ० विभ्राट् बृहत् । जगती सूर्यस्तुतिः । द्वितीयेऽहनि ग्रहाणां पुरोरुचः । द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छ-

५४२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

प्रायः । अभिरक्षति त्मना आत्मनैव जगत् । 'मन्त्रेष्वाज्यादेरा- । पक्षाकारेणाग्निश्चीयते तद्रूपमात्मानं संपाद्य मुक्तिमाप्नोति तदत्र प्रार्थ्यते । हे पावक शोधक, येन चक्षसा दर्शनेन त्वं भुरण्य- न्तमनुपश्यसि । क्षिप्रपाती पक्षी भुरण्युः । भुरण्युमात्मानं करोति भुरण्यति भुरण्यतीति भुरण्यन् तम् । क्विबन्तात् शतृ- प्रत्ययः । सर्वमेधयाजिनं भुरण्युपक्षिरूपमात्मानं कृत्वा स्वर्ग- च्छन्तं येन चक्षसानुपश्यसीत्यर्थः । तेन चक्षसा जनानस्मानपि भुरण्यतः हे वरुण, त्वं पश्य । वरुणः सूर्यः ॥ ३२ ॥

स्मनः' इत्याकारलोपः । यश्च प्रजाः पुपोष पोषयति शीतोष्ण - वषैः । यश्च पुरुधा विराजति बहुधा च दीप्यति अग्निविद्युन्न- क्षत्रादिरूपैः । स विभ्राट् विविधं भ्राजते इति विभ्राट् सूर्यः । बृहत् महत् पिबतु सोम्यं सोममयं मधु । किं कुर्वन् । आयुः जीवनम् दधत् स्थापयन् यज्ञपतौ यजमाने । अवि- हुतम् अनवखण्डितम् । 'हृ कौटिल्ये' । 'हुह्वरेश्छन्दसि' इति हुआदेशः ॥ ३० ॥

।

त्रयस्त्रिंशी ।

दैव्या॑व॒ध्वर्यू आग॑त्॒ रथे॑न॒ सूर्य॑त्वचा । मध्वा॑

सम॑ञ्जाथे । तं प्र॒त्राय॑ वे॒नश्चि॒त्रं देवा-

नाम् ॥ ३३ ॥

उ० दैव्यावध्वर्यू । हे दैव्यावध्वर्यू अध्वरस्य नेतारौ

म० अथ तृतीयमहः सूर्यस्तुत् । तथाच श्रुतिः 'सूर्यस्त - दुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवति तस्य सौर्या ग्रहा भवन्ति सौंर्यः पुरो- रुचः सर्वं सौर्यमसदिति' ( १३ । ७ । १14 ) । चतुर्दश य॒ज्ञ पुरोरुचस्तिनः प्रतीकोक्ताः । एवं सप्तदश ऋचः सूर्यस्तुत्संज्ञे उक्थ्यसंस्थे सर्वमेधस्य तृतीयेऽहनि । ऐन्द्रवायवादिसावित्रा - न्तानां ग्रहाणां पूर्वोक्तक्रमेण ग्रहणमन्त्रा बोध्याः । विभ्रादृष्टा । इह आगतम् आगच्छतम् आगमनं कुरुतम् । रथेन सूर्य- जगती ऐन्द्रवायवपुरोरुक् । विविधं भ्राजते विभ्राट् सूर्यः सोम्यं सोमरूपं हविः पिबतु । कीदृशं सोम्यम् । बृहत् महत् मधु मधुरखादम् । यः सूर्यः त्मना आत्मना प्रजाः अभिरक्षति पालयति पुपोष पुष्णाति च । पुरुधा बहुधा विराजति च शोभते । कीदृशः । यज्ञपत्तौ यजमाने अविहुतमखण्डितमायुः दधत् स्थापयन् । वातजूतः वातेन प्रेरितः । वातेन प्रेरितं रवि- मण्डलं भ्रमतीति प्रसिद्धिः । त्मना 'मत्रेष्वाढ्यादेरात्मनः' ( पा० ६ । ४ । १४१ ) इत्याकारलोपः । 'हृ कौटिल्ये' 'हु- ह्वरेश्छन्दसि' ( पा० ७ । २ । ३१ ) इति हु आदेशः ॥ ३० ॥ एकत्रिंशी ।

त्य॑ जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तः । दृशे उदु विश्वा॑य॒ सूर्य॑छ॒ स्वाहा॑ ॥ ३१॥

उ० उदुत्यमिति व्याख्यातम् ॥ ३१ ॥

म० ऐन्द्रवयवस्य द्वितीया पुरोरुक् । व्याख्याता ( 89) 11 39 11

द्वात्रिंशी ।

७।

येना॑ पावक॒ चक्ष॑सा भुर॒ण्यन्तं॒ जाँ २ ॥ अनु॑ ।
त्वं व॑रुण॒ पश्य॑सि ॥ ३२ ॥

I

1

उ० येना पावक । द्वे गायध्यौ सर्वमेधाग्निश्चीयते तेन रूपेण । आत्मानं संपाद्य क्षिप्रं यजमानो मोक्षं प्राप्नोति तदिह प्रार्थ्यते । येन हे पावक पावयितः, येन चक्षसा दर्शनेन । भुरण्यन्तम् जनान् अनु । शकुनिः क्षिप्रपाती भुरण्युरित्यभिधीयते । सर्वमेधयाजिनो जनान् अनुभुरण्य- न्तम् पक्षिरूपेणात्मानं संपाद्य क्षिप्रं गच्छन्तमित्यर्थः । स्वं हे वरुण सूर्य, पश्यसि । तदोध्याहारेण वाक्यपरिपूर्तिः । येन जनान् अनु भुरण्यतः पश्येति ॥ ३२ ॥

म० प्रस्कण्वदृष्टा गायत्री मैत्रावरुणपुरोरुक् । सर्वमेधे

।

त्वचा सूर्यस्येव त्वक् यस्य स सूर्यत्वक् तेन सूर्यत्वचा । मध्वा मधुस्वादुना हविषा सोमपुरोडाशेन दध्यादिना । यज्ञं समञ्जाथे समाप्तमिति साधुरूपं समंजयतम् । प्रभू- तानि हवींषि कुरुतमित्यर्थः । तं प्रत्नथाऽयं वेनश्चित्रं देवाना- मिति तिस्रः प्रतीकोक्ताः ॥ ३३ ॥

म० आश्विनपुरोरुक् गायत्रो । देवानामिमौ देव्यौ हे दैव्यावध्वर्यू अश्विनौ, युवां रथेन आगतमागच्छतम् । शपो लुक् । कीदृशेन रथेन । सूर्यत्वचा सूर्यस्येव त्वक् कान्तिर्यस्य तेन । एत्य मध्वा मधुरेण हविषा सोमपुरोडाशदध्यादिना यज्ञं समजाथे युवां संम्रक्षयतम् । बहूनि हवींषि कुरुतमित्यर्थः । प्रत्नथा ( ७ । १२ ) अयं वेनः ( ७ । १६ ) चित्रं देवानाम् ( ७ । ४२ ) तिस्रः प्रतीकोक्ताः । आये द्वे शुक्रमन्थिपुरोरुचौ तृतीयाप्रयणस्य ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

आ न इड भिर्विदर्थे सुशस्ति वि॒श्वत॑रः सवि॒ता दे॒व प्र॑तु । अपि॒ यथा॑ यु॒वानो॒ मत्स॑था नो॒ विश्वं॑ जग॑दभिपि॒त्वे म॑नी॒षा ॥ ३४॥

उ० आ नः त्रिष्टुप् । द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्या- यते यच्छब्दयोगात् । अपि यथा येन प्रकारेण । हे देवाः, युवानः सर्वकर्मक्षमा अविपरिणामिनो वा मत्सथ माद्यथ तृप्यथ नः अस्माकं गृहे । विश्वं जगदुद्धराम इति कृत्वा अभिपित्वे अभिपतनकाले प्राप्ते । मनीषा मनीषयेति विभक्तिव्यत्ययः । मनस इच्छया । अपि तथा तेन प्रकारेण माद्यत यथेष्टम् । नः अस्माकं विदथे यज्ञे इडाभिः करणभूतैः । सुशस्ति अविभक्तिको निर्देशः । सुशस्तिभिश्च शोभनैः शंसनैश्च करणभूतैः । विश्वानरः आ एतु सविता च देवः आ एतु ॥ ३४ ॥

म० अगस्त्यदृष्टा त्रिष्टुप् ध्रुवपुरोरुक् । विश्वानरो विश्वनर-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

हितकारी सविता देवः नोऽस्माकं विदथे यज्ञगृहे आ एतु आगच्छतु । कथम् । इडाभिः सुशस्ति यथा स्यात् तथा इडा- भक्षणेन शोभना शस्तिः शंसनं प्रशंसा यस्यां क्रियायां तथा । यथा सर्वे इडां भक्षयन्ति तथा एत्वित्यर्थः । यद्वा सुशस्ति विभक्तिलोपः । कीदृशे यज्ञगृहे । सुस्त सुस्तौ इडाभिः शोभनप्रशंसायुक्ते । एवं सूर्यमुक्त्वा देवानाह । हे युवानः, जरारहिता देवाः अपि निश्चितम् अभिपिले अभिपतने आगमनकाले यथा येन प्रकारेण यूयं मत्सथ 'मद तृप्तौ' तृप्यथ तथा नोऽस्माकं विश्वं सर्वं जगत् गन्तृ जङ्गमं पुत्रगवा- दिकं मनीषा मनीषया बुद्ध्या मत्सथ । अन्तर्भूतण्यर्थः । तर्पयत । यथा भवद्भिस्तृप्तिः क्रियते तथास्मत्प्रजास्तर्पणीया

सप्तत्रिंशी ।

५४३

तत्सूर्य॑स्य देव॒त्वं तन्म॑हि॒त्वं म॒ध्या कर्तोर्वित॑त॒ स॒धस्थादाद्रात्र॒ वार्स -

संज॑भार । य॒देद॒र्युक्त ह॒रत॑

स्तनुते समस्मै ॥ ३७ ॥

उ० तत्सूर्यस्य । द्वे त्रिष्टुभौ । तदेव सूर्यस्य देवत्वम् । तच्च महित्वं महाभाग्यम् । तत्किमित्यत आह । मध्या कर्ता- विततं संजभार मध्या मध्ये इत्यर्थः । कर्तोः कर्मण इत्यर्थः । मध्ये यत्कर्मणां क्रियमाणानां देवासुरमनुष्य संबन्धिनां विततं रश्मिजालं अहर्लक्षणं संजभार । अयमेव संहरते नान्य एत- तनितुं शक्नोति न चोपसंहर्तुमित्यभिप्रायः । किंच यदा इत् अयुक्त यदा प्रयुङ्क्ते आत्मनि आत्मसंस्थान्करोति हरितः हरितवर्णान्रश्मीन् । ह्यस्तमनकाले लोहिततां यन्ति सध- यद॒द्य कच्च॑ वृत्रहन्नु॒द्गा॑ अ॒भि सूर्य । सर्व॒ तद- स्थात् सहस्थानादाहृत्य पृथिव्यादिलोकत्रयं तेषां सहस्था- न्द्र ते॒ वज्ञै ॥ ३५ ॥

इत्यर्थः ॥ ३४ ॥

पञ्चत्रिंशी ।

।

उ० यदद्य । द्वे गायत्र्यौ । यत् अद्य कच्च कुत्रचित् यत् । हे वृत्रहन् वृत्रस्य पाप्मनः शार्वरस्य तमसो हन्तः, त्वम् उदगा अभि अभ्युद्गाः अभ्युदेषि । हे सूर्य, तत्सर्व- मेतत् हे इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त, ते तव वशे वर्तते । त्वमेवैक ईश्वरो न द्वितीय इत्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥

म० श्रुतकक्षसुकक्षदृष्टा गायत्री ऐन्द्रान्नपुरोरुक् । 'वृत्रो मेधे रिपौ ध्वान्ते दानवे वासवे गिरौ' इति कोशाद्वृत्रमन्धकार । शार्बरं हन्तीति वृत्रहा रविः । हे वृत्रहन् हे सूर्य, हे इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त, अद्य यत् च यत्र कुत्रचित् त्वमभि उदगाः अभ्युदेषि तत्सर्वं ते तव वशेऽस्तीति शेषः । यद्वा उदगाः अत्र पुरुषव्यत्ययः । यत्किंचित्प्राणिजातमुदेति तत्सर्वं तव वशे सर्व स्येशिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ ३५ ॥

पटत्रिंशी ।

नम् तत्रहि ते निपतन्ति । आद्वान्रीवासस्तनुते । भत्
अथानन्तरम् रात्री तमोमयं वासः तनुते विस्तारयति ।
सिमस्मै सर्वस्मै जगति एकत्रादित्यसहितं ज्योतिरेकत्र तमः
आदित्यप्रभावात्प्रभ्रमतीत्ययमभिप्रायः ॥ ३७ ॥

म० कुत्सदृटे द्वे त्रिष्टुभौ मरुत्वतीययोः पुरोरुचौ । सूर्यस्य तत् देवत्वं देवतानुभावः । तच महित्वं महाभाग्यमैश्वर्यम् । तत् किम् । कर्तेः 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ' ( पा० ३ । ४ । १३ ) करोतेस्तोसुन्प्रत्ययः । कार्यश्रेष्ठस्य जगद्रूपस्य मध्या मध्ये विततं विस्तारितमंशुजालं संजभार संजहार संहरते । न ह्यन्य एतादृशमंशुजालं प्रसारयितुं संहर्तुं वा शक्नोतीत्यर्थः । किंच । यदा इत् यदैव हरितः हरितवर्णाश्मीनयुक्त युङ्क्ते आत्मनि आरोपयति सधस्थात् सह तिष्ठन्त्यंशवो यत्र तत्सधस्थं व्योम- मण्डलम् । 'सध मादस्थयोश्छन्दसि' ( पा० ६ । ३ । १६ ) इति सहस्य सधादेशः । सन्ध्याकाले पीतवर्णानंशून् यदा व्योममण्डलात्स्वस्मिन्योजयति । आत् अनन्तरमेव रात्री

त॒राण॑वि॒श्वद॑श॒तो ज्योति॒ष्कृद॑सि सूर्य । विश्व॒मा- निशा सिमस्मै वासः तनुते । सर्वं वस्तु तमसाच्छादयती-
भसि रोच॒नम् ॥ ३६ ॥

त्यर्थः । सूर्यास्तादनन्तरं रात्रिसद्भावात् । सिमशब्दः सर्वप-

उ० तरणिर्विश्वदर्शतः । यस्त्वं तरणिरसि तूर्णं वर्तसे । यीयः ॥ ३७ ॥ विश्वदर्शतः सर्वदर्शनीयश्चासि । ज्योतिष्कृत् ज्योतिषश्च कर्तासि हे सूर्य, तं त्वां प्रति तथा ब्रूमः त्वमेव विश्वं सर्वम् आभासि दीपयसि । रोचनं दीप्तम् अग्निविद्युद्रहतारकारूपं स्वदीयमेवैकं ज्योतिः सर्वत्राभातीत्यर्थः ॥ ३६ ॥

म० प्रस्कण्वदृष्टा गायत्री वैश्वदेवपुरोरुक् । हे सूर्य, त्वं ज्योतिष्कृत् तेजसः कर्तासि । विश्वमाभासि प्रकाशयसि च । अग्निविद्युन्नक्षत्रचन्द्रग्रहतारकादिषु वदीयं तेज इत्यर्थः । कीदृशं विश्वम् । रोचनं दीप्यमानं त्वत्प्रकाशेनेति भावः । कीदृशस्त्वम् । तरणिः तरत्यतिक्रामति नभोवति तरणिः 'अश्यवितृभ्यो- ऽनिः' ( उगा० २ । ९८ ) इति तरतेरनिप्रत्ययः । विश्वदर्शतः विश्वस्य दर्शतो दर्शनीयः । दृशेरतच् ॥ ३६ ॥

अष्टत्रिंशी ।

तन्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्याभि॒चते॒ सूर्यो॑ रूपं कृ॑णुते योरु॒पस्थे॑ । अ॒न॒न्तम॒न्यद्रुश॑द॒स्य॒ पाज॑ कृ॒ष्णम॒न्य- द्धरितः संभ॑रन्ति ॥ ३८ ॥

उ०

तन्मित्रस्य । सूर्यः तद्रूपं ज्योतिः कृणुते कुरुते द्योर्लोकस्य उपस्थे उत्सङ्गे । मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे अदर्श- नाय । मित्रो हि सुकृतिनो गृह्णाति वरुणः दुष्कृतिनो गृह्णाति एवमनेन प्रकारेण जगदनुगृह्णातीत्यभिप्रायः । किंच अनन्तम् अपर्यन्तं कालतः देशतश्च । अन्यत् एकम् । रुशत् शुक्लं जरामरणादिभिर्वियुक्तम् । विज्ञानघनमानन्दः अस्य सूर्यस्य

५४४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पाजः । पाज इति बलनाम इह तु रूपमुच्यते । रूपम्
अस्तीति शेषः । तच्चाद्वैतलक्षणम् कृष्णं द्वैतलक्षणं अन्यत्
अपरं रूपम् हरितः हरिणा इन्द्रियवृत्तयः संभरन्ति निदा-
नभूता भवन्ति ॥ ३८ ॥

म० सूर्यो द्योः द्युलोकस्योपस्थे उत्सङ्गे मित्रस्य वरुणस्य च तद्रूपं कृणुते कुरुते । येन रूपेण जनानभिचक्षे अभिचष्टे पश्यति । मित्ररूपेण सुकृतिनोऽनुगृह्णाति वरुणरूपेण दुष्कृतिनो निगृह्णातीत्यर्थः । अस्य सूर्यस्य अन्यत् एकं पाजो रूपमनन्तम् कालतो देशतश्चापरिच्छेद्यम् । रुशत् शुक्लं दीप्यमानं विज्ञान घनानन्दं ब्रह्मैव । अन्यत् कृष्णं द्वैतलक्षणं रूपं हरितः दिशः इन्द्रियरृत्तयो वा संभरन्ति धारयन्ति । इन्द्रियग्राह्यं द्वैतरूपमे- कम् । एकं शुद्धं चैतन्यमद्वैतमिति द्वे रूपे सूर्यस्य सगुण निर्गुणं ब्रह्मसूर्य एवेत्यर्थः । पाज इति बलनाम इह रूपमुच्यते । रोचत इति रुशत् । औणादिकेऽतिप्रत्यये चकारो रस्य शकारो गुणाभावश्च निपात्यते । यद्वा 'रुश हिंसायाम्' रुच्यर्थे वर्तमा- नादस्माल्लटः शतरि रुशदिति रूपम् ॥ ३८ ॥

एकोनचत्वारिंशी ।

बण्म॒हाँ२॥ अ॑सि सूर्य॒ बदित्य म॒हाँ २ ॥ अ॑सि । म॒हस्ते॑ स॒तो म॑हि॒मा प॑नस्यते॒ ऽद्धा दे॑व म॒हाँ

अ॑सि ॥ ३९ ॥

२ ॥

उ० बण्महान् । प्रगाथ: द्वाभ्याम् । पूर्वा बृहती उत्तरा सतोबृहती। बहू सत्यम् महान्परब्रह्म असि । हे सूर्य, बद हे आदित्य, तेजसामादानादादित्यः । महानसि । किंच महः महतः ते तव सतः महिमा महाभाग्यं सर्वेषु देवेष्वव स्थितम् पनस्यते पूज्यते सर्वैः प्राणिभिः । अद्धा सत्यं हे देव दानादिगणयुक्त, महान् असि । अभ्यासे भूयांस- मर्थं मन्यन्ते यथा अहो दर्शनीयाहो दर्शनीया इति ॥ ३९॥ म० जमदग्निदृष्टे द्वे बृहतीसतोवृहत्यौ । आद्या माहेन्द्रपुरो- रुक् । बडित्यव्ययं सत्यार्थम् । हे सूर्य, सुवति प्रेरयति कार्येषु जगदिति सूर्यः 'राजसूयसूर्य–' ( पा० ३ । १ । ११४ ) इत्या- दिना क्यबन्तो निपातः । वद् सत्यं त्वं महान् असि श्रेष्ठो ऽसि । आदतेंऽशू नित्यादित्यः हे आदित्य, बटू लं महानसि । किंच महः महतः सतः नित्यस्य ते तव महिमा पनस्यते लोकैः स्तूयते । हे देव, दीप्यमान, अद्धा सत्यं त्वं महानसि । अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्त इति पुनरुक्तिरादरार्थी ॥ ३९ ॥

।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

धनेन महानसि । सत्रा सत्यम् हे देव, महानसि । किंच मह्ना स्वकीयेन महत्त्वेन त्वमेव देवानां मध्ये असुर्यः । असवः प्राणाः सन्ति येषां ते असुराः रो मत्वर्थीयः तेभ्यो हितः असुर्यः । उगवादित्वाद्यत् । प्राणिभ्यो हित इत्यर्थः । पुरो- हितश्च पुर एनं धाति सर्वेषु कार्येष्विति पुरोहितः । किंच विभु व्यापि । ज्योतिः विज्ञानघनानन्दम् । अदाभ्यम् अनुपर्हिसितम् ॥ ४० ॥

म० आदित्यग्रहप्रथमग्रहणम् । हे सूर्य, वह सत्यश्रवसा धनेन यशसा वा त्वं महानसि । हे देवा, सत्यं त्वं महान सि देवानां मध्ये श्रेष्ठोऽसि । केन । महा महत्त्वेन । कीदृशः लम् । असूर्यः असवः प्राणा येषां सन्ति तेऽसुराः तेभ्यो हितोऽसुर्यः प्राणिहितः पुरोऽग्रे हितः स्थापितः सर्वकार्येषु पुरः पूज्यः । सर्वदेवानां सूर्यार्घदानानन्तरमेव पूजाधिकारात् । विभु व्यापकमदाभ्यमनुपहिंस्यं ज्योतिः तेजः । त्वमेव तेजोरूप । इत्यर्थः ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी ।

श्राय॑न्त इव॒ सूर्यो॒ विश्वेदिन्द्र॑स्य भक्षत । वसू॑नि
जाते जन॑मान॒ ओज॑सा॒ प्रति॑ भा॒गं न दधिम ॥ ४१ ॥

उ० श्रायन्त इव । बृहती । यथा श्रायन्त आश्रिताः सूर्यरश्मयः विश्वानि धनानि । इदिति निपातः पादपूरणार्थः । इन्द्रस्य संबन्धीनि इन्द्रानुज्ञातानि । भक्षत आख्यातमेतत् अनुदात्तत्वात् विभक्षन्ते विभजन्ते एवं वयमपि समाश्चिताः धनानि जाते पौत्रादौ जनमाने जनिष्यमाणे च भविष्यत्काल- सूर्य विश्वानीन्द्रस्य धनानि विभक्षामः । किंच वसूनि विषये । ओजसा बलेन ज्ञानकर्मसमुच्चयकारितया । प्रति- पुरुषम् भागं न भागमिव । दीधिम निधीमहि स्थापयाम । दधातेरेतद्रूपं नतु ध्यायतेरर्थपौष्कल्यात् ॥ ४१ ॥

म० नृमेधदृष्टा वृहती । आदित्यस्य पुनर्ग्रहणम् । श्रयन्त इति श्रायन्तः 'श्रिञ् सेवायाम् ' अतः शतरि शपि गुणे प्राप्ते व्यत्ययेन वृद्धिः । इव एवार्थे । सूर्यं श्रायन्तः आश्रयन्तः एव अर्थाद्रश्मयः इन्द्रस्य विश्वा इत् विश्वानि सर्वाण्येव वसूनि धनानि वृष्टिधान्यनिष्पत्यादीनि भक्षत अभक्षत भजन्ते, विभ- जन्ते । प्राणिभ्यो विभज्य ददतीत्यर्थः । ' भज भागसेवयोः ' अस्य लुङि तङ प्रथमबहुवचने रूपम् । अडभाव आर्षः 'आत्मनेपदेष्वनतः ' ( पा० ७ । १ । ५ ) इति झस्यादादेशः । सूर्यकिरणा इन्द्रदत्तां वृष्टिं भूमौ विभजन्तीत्यर्थः । किंच वयं तान्येव वसूनि जाते पुत्रे जनमाने उत्पद्यमाने च ओजसा तेजसा सह प्रतिदीधिम धारयाम । स्थापयामेत्यर्थः । किमिव भागं न भागमिव । यथा स्वभागं पुत्रादिषु धारयामस्तथे- त्यर्थः । 'थि धृतौ' लङ् व्यत्ययेन शपः ः द्विलम् । तुजादि - उ० बद सूर्य बद सत्यम् हे सूर्य, श्रवसा श्रवणीयेन त्वादभ्यासदीर्घः ॥ ४१ ॥

चत्वारिंशी ।

ब॑ष्ट॒सू॑र्य॒ श्रव॑सा म॒हाँ२॥अ॑सि स॒त्रा दे॑व म॒हाँ२ ॥ अ॑सि । म॒ह्वा दे॒वाना॑मसु॒र्यः पुरोहितो विभु ज्योति - रदा॑भ्यम् ॥ ४० ॥

4

!

i

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

द्विचत्वारिंशी । अ॒द्या दे॑वा॒ उदि॑ता॒ सूर्य॑स्य॒ निरह॑सः पिपृ॒ता निर॑व॒द्यात् । तन्नो॑मि॒त्रो वरु॑णो मामहन्त॒मदि॑ति॒ः सिन्धु॑ः पृथि॒वी उ॒त द्यौः ॥ ४२ ॥

:

उ० अद्या देवाः । द्वे त्रिष्टुभौ । अद्यास्मिन्नहनि हे देवाः, रश्मयः उदयकाले सूर्यस्य । निरंहसः पितृत निष्पितृत निर्मुञ्चत अंहसः पापात्सकाशात् अंहतिश्चांश्चांहुश्च हितनि- गूढोपधाद्विपरीतात् निरवद्यात् निष्पिवृत च निर्मुञ्चत च अवद्यात् अवदनीयात् । येन दुर्यशो भवति तद्वद्यम् । तदेत- दुच्यमानम् नः अस्माकम् मित्रावरुणः मामहन्तां पूजयतु । अदितिः सिन्धुः नदी । पृथिवी उत अपि च द्यौः ॥ ४२ ॥ । म० कुत्सदृष्टा त्रिष्टुप् दनादित्यग्रहश्रयणे विनियोगः । दीव्यन्ति दीप्यन्ते इति देवाः रश्मयः हे देवाः, पापात् निःपिटत निर्मुञ्चत । अवद्यात् दुर्यशसोऽपि निःपिपृत पृथक् कुरुत । अस्माकं पापानि दुर्यशांसि च नाशयतेत्यर्थः । क्व । अयास्मिन्दिने सूर्यस्य उदिता उदिते उदये अद्य सूर्योदये । Sस्माञ्शुद्धान्कुरुतेत्यर्थः । अद्येत्यत्र 'यचोऽतस्तिङः ' । 'निपा- तस्य च' ( पा० ६ । ३ । १३५, ३६ ) इति दीर्घः । 'अन्येषामपि दृश्यते' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति दीर्घः पिपृतेत्यत्र । किंच मित्रादयः तत् नः अस्मद्वचनं मामहन्तां पूजयन्तु । अङ्गीकुर्वन्वित्यर्थः । के मित्रः वरुणः अदितिः देव- माता सिन्धुः समुद्रो नदी वा पृथिवी उतापि च द्यौः

स्वर्गः ॥ ४२ ॥

त्रिचत्वारिंशी ।

आ कृ॒ष्णेन॒ रज॑सा॒ा वर्तमानो निवे॒शय॑न्न॒मृतं॒ मर्त्यै च । हिर॒ण्यये॑न सवि॒ता रथे॒ना दे॒वो या॑ति॒ भुव॑नानि॒ पश्य॑न् ॥ ४३ ॥

उ० आ कृष्णेन । आवर्तमानः पुनः पुनभ्रमणं कुर्वन् कृष्णेन रजसा रात्रिलक्षणेन सह निवेशयन् स्वेषु स्वेषु प्रदेशेषु स्थापयन् अमृतं देवादिकम् मर्त्ये च मनुष्यादिकं च । हिरण्ययेन हिरण्मयेन सविता रथेन । आदेवो याति आयाति देवः दानादिगुणयुक्तः भुवनानि भूतजातानि पश्यन् कानि कानि साधु कुर्वन्ति कानि कानि वा भसाध्विति स्वरूपानुवादः ॥ ४३ ॥

1

।

म० हिरण्यस्तूपदृष्टा त्रिष्टुप् सावित्रपुरोरुक् । सविता देवः हिरण्ययेन हिरण्मयेन रथेन आयाति आगच्छति । किं कुर्वन् । कृष्णेन रजसा रात्रिलक्षणेन सह आवर्तमानः पुनभ्रमणं कुर्वन् । अमृतं देवादिकं मर्त्यं मनुष्यादिकं च निवेशयन् स्वस्वप्रदेशेषु स्थापयन् भुवनानि पश्यन् कानि साधु कुर्वन्ति कान्यसा-

विति विचारयन् ॥ ४३ ॥

तृतीयं सूर्यस्तुदुक्थ्यमहः समाप्तम् । ६९ य० उ०

चतुश्चत्वारिंशी ।

५४५

प्रवा॑वृजे सुप्र॒या ब॒र्हिरे॑षा॒मा वि॒श्पती॑व॒ बीरि॑ट इयाते । वि॒शाम॒क्तोरु॒षस॑ः पू॒र्वहू॑तौ वा॒युः पू॒षा स्व॒स्तये॑ नि॒युत्वा॑न् ॥ ४४ ॥

० प्रवावृजे । त्रिष्टुप् । वैश्वदेवस्तुतिः । चतुर्थेऽहनि सर्वमेधे वैश्वदेव्यः पुरोरुचः । प्रवावृजे प्रवृज्यते प्रच्छिद्यते सुप्रयाः सुप्रयाणं सुगमनम् बर्हिः एषाम् । येषामिति सर्वनामव्यत्ययः । येषां यजमानानाम् । भाइयाते आगच्छ- तम् अश्विनौ । कथमिव । विश्पती इव सर्वस्य पती इव । बीरिटशब्दो गणवचनः । यथा विशां मनुष्याणां पती राजानौ विशां मनुष्याणां गणे अवस्थितौ । कस्मिन्काले । अक्तोः रात्र्याः अवसाने । उषसः आगमनकाले । पूर्वहूतौ पूर्वस्मिन् आह्वानकाले । किंच वायुः नियुत्वान् अश्ववान् । पूषा च स्वस्तये स्वस्त्ययनाय अविनाशाय आइयाते ॥ ४४ ॥

।

म० अथ चतुर्थमहः वैश्वदेवस्तुत् । तथाच श्रुतिः 'वैश्व- देववच्चतुर्थमहर्भवति वैश्वदेवा ग्रहा भवन्ति वैश्वदेव्यः पुरोरुचः' ( १३ । ७ । १ । ६ ) इति । वैश्वदेवस्तु चतुर्थेऽह्नि एकादश पुरोरुचः षट् प्रतीकोक्ताः इति सप्तदश ऐन्द्रवायवा दिसावित्रा • न्तप्रहाणां पुरोरुचो ग्रहणमन्त्राः । वसिष्ठदृष्ठा त्रिष्टुप् ऐन्द्रवा - यवपुरोरुक् । एषां यजमानानां स्वस्तये कल्याणाय बीरिटे- Sन्तरिक्षे वर्तमानौ वायुः पूषा च आ इयाते आगच्छतः । 'ई कान्त्यसनगतिव्याप्त्यादौ' व्यत्ययेन तङ् । कीदृशो वायुः । नियुत्लान् नियुतो नियुत्संज्ञा अश्वाः सन्त्यस्य सः । 'नियुतो वायोः' इत्युक्तेः । कस्मिन् काले । अक्तोः रात्रेः उषसः दिनस्य। पूर्वहूतौ पूर्वा चासौ हूतिश्च पूर्वहूतिस्तस्याम् । प्रथमाह्वान- काले । अग्निहोत्रहोमकाले इत्यर्थः । उषसः पूर्वाह्नाने पूषा रवि- रायाति रात्रौ वायुः । वायुना वायुसखलादमिर्लक्ष्यते रात्रिहो - मस्याग्निदेवत्यत्वात् । तत्र दृष्टान्तः । काविव । विश्पतीव यथा विशां पती द्वौ राजानौ विशां बीरिटे मनुष्याणां गणे आगच्छ- तस्तद्वत् तावपि तेषां स्वस्तये इयाते । एषां केषाम् । येषां बर्हिः प्रवावृजे प्रवृज्यते प्रस्तीर्यते 'वृजी बृतित्यागयोः' लिट् अभ्यासदीर्घः संहितायाम् । कीदृशं बर्हिः । सुप्रयाः शोभनं प्रयः प्रगमनं प्रस्तरणं यस्य तत् सुप्रयः दीर्घ छान्दसः । सम्यक् विधिना प्रस्तीर्णमित्यर्थः । बीरिटशब्दो गणवाचकः । तथाच यास्कः 'प्रवृज्यते सुप्रायणं बर्हिरेषामियाते सर्वस्य पातारौ वा पालयितारौ वा बीरिटमन्तरिक्षं भियो वा भासो वा ततिरिति गणाभिधानं वा स्यात् सोऽपि भीतनयो भास- स्तनयश्च अन्तरिक्षे निरालम्बने भयं भासो नक्षत्राणां तननम् गणमपि दृष्ट्वा योद्धारो बिभ्यति भियो बी-आदेशे तनोतेः रिटः ' ( निरु० ५ । १८ ) इति ॥ ४४ ॥

५४६

पञ्चचत्वारिंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

इ॒न्द्रायू बृह॒स्पति॑ मि॒त्राग्नि॑ पू॒षण॒ भग॑म् ।
आ॒दि॒त्यान्मारु॑तं ग॒णम् ॥ ४५ ॥

उ० इन्द्रवायू बृहस्पतिम् । तिस्रो गायत्र्यः । इन्द्रवायू
बृहस्पतिम् । मिश्रा मित्रमितिप्राप्ते आकारः । मित्र अनि
पूषणम् भगम् । आदित्यान् मारुतं च गणम् आह्वयामीति
शेषः ॥ ४५ ॥

मेधातिथिदृष्टे द्वे गायत्र्यौ । आया ऐन्द्रवायवस्य पुन- म० हणे द्वितीया मैत्रावरुणग्रहणे । इन्द्रवायू बृहस्पतिं मित्रा । विभक्तेराकारः । अग्निं पूषणं भगम् आदित्यान् मारुतं मरुत्संब- न्धिनं गणं एतानाह्वयामि ॥ ४५ ॥

षट्चत्वारिंशी ।

वरु॑णः प्रावि॒ताभ॑वन्मि॒त्रो विश्वा॑भिरू॒तिभिः ।
करेतां नः सु॒राध॑सः ॥ ४६॥

उ० वरुणः प्राविता । वरुणः प्राविता प्रकर्षेण अविता
रक्षकः भुवन् भवतु मित्रश्च । विश्वाभिः सर्वाभिः ऊतिभिः
भवनैः पालनैः । किंच करतां कुरुतां च नः अस्मान्
सुराधसः शोभनधनान् ॥ ४६ ॥

म० वरुणः मित्रश्च विश्वाभिः सर्वाभिः ऊतिभिः अवनैः रक्षणप्रकारैः प्राविता प्रकर्षेण रक्षको भुवत् भवतु । भवतेर्व्य- त्ययेन तुदादिखात् शत्रव्ययः 'इतश्च लोपः' ( पा० ३ । ४ । ९७) इति तिप इलोपः धातोरवङ् । किंच मित्रावरुणी नोऽस्मान् सुराधसः शोभनधनान् करतां कुरुताम् । शोभनं राधो येषाम् ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

अधि॑ न इन्द्रे॑षा॒ विष्णो॑ सजात्यानाम् । इ॒ता
मरु॑तो॒ अश्वि॑ना । तं प्र॒त्राय॑ वे॒नो ये दे॑वास॒
आन॒ इडभि॒र्विश्वे॑भिः सोम्यं मध्वोमा॑सश्च-
णीवृतः ॥ ४७ ॥

उ० अधि नः । अधि इत् अध्यागच्छति नोऽस्माकम् एषां च सजात्यानामृत्विजाम् । हे इन्द्र, हे विष्णो, हे मरुतः, अश्विनौ । अथ प्रतीकोक्ताः तं प्रत्नथा । अयं वेनः । ये देवासः । आ न इडाभिः विश्वेभिः सोम्यं मधु । ओमासश्चर्षणीतः ॥ ४७ ॥

म० कुसीदिदृष्टा गायत्र्याश्विनपुरोरुक् । हे इन्द्र, हे बिष्णो, हे मरुतः, हे अश्विना अश्विनौ, नोऽस्माकमेषां सजात्यानां समानजातीयानामधि सजात्यमध्ये यूयमित आगच्छत । अत्र प्रतीकोक्ताः तं प्रत्नथा ( ७।१२ ) शुक्रग्रहे अयं वेनः ( ७ । १६ ) मन्थिग्रहे ये देवासः ( ७ । १९ ) आग्रयणस्य आ न इडाभिः ( ३३ । ३४ ) ध्रुवस्य विश्वेभिः सोम्यं मधु

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

( ३३ । १० ) ऐन्द्रानस्य ओमासश्चर्षणीधृतः ( ७।३३ )
वैश्वदेवस्य ग्रहणे ॥ ४७ ॥

भगः

अष्टचत्वारिंशी ।

अग्न॒ इन्द्र॒ वरु॑ण॒ मित्र॒ देवा॒ शर्धः प्रय॑न्त॒ मारु - वि॑ष्णो । उ॒भा नास॑त्या रु॒द्रो अध॒ ग्नाः पू॒षा सरस्वती जुषन्त ॥ ४८ ॥

उ० अग्न इन्द्र त्रिष्टुप् । हे अग्ने, हे इन्द्र, हे मित्र, हे देवाः । शर्धः बलं संगृह्य । प्रयन्त प्रगच्छत । सोमिनो गृहं सोमं पातुम् । हे मारुतगण उत अपि हे विष्णो । प्रत्यक्षकृतोऽयमर्धर्चः । द्वितीयस्तु परोक्षकृतः वाक्यभेदात् । उभा नासत्या उभौ नासत्यौ रुद्रः अध अथ ग्नाः देवपत्यः पूषा भगः सरस्वती च जुषन्त सेवन्त यज्ञं सोमपानाय ॥ ४८ ॥

म० प्रतिक्षत्रदृष्टा त्रिष्टुप् मरुत्वतीयपुरोरुक् । हे अग्ने, हे इन्द्र, हे वरुण, हे मित्र, हे देवाः, हे मारुत मरुद्गण, उतापि हे विष्णो, यूयं शर्धः बलं प्रयन्त प्रयच्छत दत्त । यः शपो लुक् । एवं प्रत्यक्षमुक्त्वा परोक्षमाह । उभा नासत्या उभौ नासत्यावश्विनौ रुद्रः अध अथ माः देवपतयः पूषा भगः सरस्वती च जुषन्त जुषन्तां सेवन्तां हवींषि ॥ ४८ ॥ एकोनपञ्चाशी ।

इ॒न्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॒णादि॑ति॒ स्व॒ः पृथि॒वीं द्यां म॒रुतः पर्व॑ताँ२ ॥ अ॒पः । हुवे विष्णुं पू॒षण॒ ब्रह्म॑ण॒ स्पति॒ भग॑ नु शस॑छ॒ सवि॒तार॑मू॒तये॑ ॥ ४९ ॥

उ० इन्द्राग्नी मित्रावरुणा । जगती । इन्द्राग्नी च मित्रावरुणौ च अदितिं च स्वः आदित्यं च पृथिवीं च यां च मरुतश्च पर्वतांश्च अपश्च हुवे आह्वयामि । विष्णुं च पूषणं च ब्रह्मगस्पतिं च नु क्षिप्रम् शंसं शंसितव्यं सवितारं च हुवे । ऊतये अवनाय ॥ ४९ ॥

म० वत्सारदृष्टा जगती सशस्त्र मरुत्वतीयपुरोरुक् । इन्द्राग्नी मित्रावरुणौ अदितिम् स्वः आदित्यम् पृथिवीम् द्यां द्युलोकम् मरुतः पर्वतान् अपः विष्णुम् पूषणं ब्रह्मणस्पतिम् भगम् शंसं स्तुत्यं सवितारम् एतान् नु क्षिप्रभूतयेऽवनायाहं हुवे आह्वयामि ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

अ॒स्मे रु॒द्रा म॒हना॒ पर्व॑तासो वृत्र॒हत्ये॒ भर॑हूतौ स॒जोषा॑ः । यः शस॑ते स्तुव॒ते धानि॑ पत्र इन्द्र॑ ज्येष्ठा अ॒स्माँ २ ॥ अ॑वन्तु दे॒वाः ॥ ५० ॥

उ० अस्मे रुद्राः । त्रिष्टुभः पञ्च । अस्मे अस्माकं रुद्राः मेहनाः सेचनाः यद्वा महनीयाः पूजनीयाः पर्वतासः पर्व - ताश्च वृत्रहत्ये वृत्रवधे भरहूतौ संग्रामाहाने च । सजोषाः समानजोषणाः समानप्रीतयः । एकाभिप्राया भवन्विति

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंचलिता ।

शेषः । यश्च शंसते शस्त्राणि स्तुवते स्तौति च स्तोत्राणि ।
धायि दधति हवींषि । पज्रः प्रार्जितधनः सन् । तस्मै च
रुद्राः सजोषाः भवन्तु । किंच इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रो ज्येष्ठो येषां
ते तथोक्ताः । अस्मान् अवन्तु पालयन्तु देवाः ॥ ५० ॥

1

म० पञ्च त्रिष्टुभः आद्या प्रगाथदृष्टा माहेन्द्रपुरोरुक् । यो नरः शंसते शस्त्राणि शंसति स्तुवते स्तौति स्तोत्राणि प्रकर्षेण जपति पज्रः प्रार्जितधनः सन् धायि दधाति हवींषि । तान् अस्मांश्च यजमानान् देवा अवन्तु पान्तु । पज्रः पृषोदरादिः । कीदृशा देवाः । अस्मे अस्मासु मेहना । शस आकारः । मेहन्ति सिञ्चन्ति मेहनाः धनादिसेक्तारः । रोदयन्ति शत्रूनिति रुद्राः । पर्वतासः पर्वाणि उत्सवा विद्यन्ते येषां ते पर्वताः उत्सववन्तः 'तपर्व मरुयां' (पा० ५ । २ । १२२ ) इति तत्प्रत्ययः । वृत्रहत्ये वृत्रासुरवधाय । भरहूतौ भरे संग्रामे हूतिराह्वानं तत्र सजोषाः समानो जोषः प्रीतिर्येषां ते । एकमतय इत्यर्थः । इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रो ज्येष्ठो येषां ते । ईदृशा देवा नोऽवन्तु ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

अ॒र्वा अ॒द्या भ॑वता यजत्रा आ वो हार्दि भय॑मानो व्ययेयम् । त्राध्वं॑ नो देवा नि॒जुरो वृक॑स्य॒ त्राध्वं॑ क॒र्तादे॑व॒पदो॒ यजत्राः ॥ ५१ ॥

1

1 ।

५४७

नय॒ समि॑द्धाः । विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्तु॒ विश्व॑-
द्रवि॑ण॒ वा अ॒स्मे ॥ ५२ ॥

मस्तु

उ० विश्वे अद्य इति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥

म० विश्वे अद्य लुरादृष्टादित्य पुनर्ग्रहणे । व्याख्याता ( १८ ।
३१ ) ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

विश्वे॑दे॒वाः शृणुतेमछ॒ हवं॑ मे॒ ये अन्तरि॑क्षि॒ य उप॒ द्यवि॒ष्ठ । ये अ॑ग्नजि॒ह्वा उ॒त वा॒ यज॑त्रा आस- द्यस्मिन्ब॒र्हिषि॑ मादयध्वम् ॥ ५३ ॥

उ०

विश्वेदेवाः हे विश्वेदेवाः, शृणुत इमं हवं आह्वानं मे मम । ये अन्तरिक्षे स्थ भवथ । ये च उपद्यवि द्युलोके स्थ । भवथ ये च अग्निजिह्वा अग्निमुखाः । उत वा अपिच यजत्रा यष्टव्याः । श्रुत्वा च आह्वानम् आसद्य स्थित्वा अस्मिन्बर्हिषि मादयध्वं तृप्यध्वम् ॥ ५३ ॥

चतुःपञ्चाशी ।

म० सुहोत्रदृष्टादित्यग्रहस्य दना श्रयणे विनियुक्ता । हे विश्व- देवाः, ये यूयमन्तरिक्षे स्थ भवथ । ये च द्यवि उप स्वर्गसमीपे स्थ । ये चाग्निजिह्वाः वह्निमुखाः । उत वा अपिच यजत्राः यजनीयाः ते सर्वे यूयमिमं मे मत्कृतं हवमाह्वानं शृणुत । उ० अर्वाञ्चो अद्य । अर्वागञ्चनाः अद्य भवत हे यजत्राः । श्रुत्वा चास्मिन्बर्हिषि आसद्योपविश्य मादयध्वं तृप्यध्वम् ॥५३॥ हे यजनीयाः । किंच भावो हार्दि भयमानो व्ययेयम् आव्ययेयम् । व्ययतिर्गत्यर्थः । आगमयेयं अभिमुखमापादयेयं वः युष्माकं हार्दि हृदयम् भयमानः बिभ्यत् । बिभेतेर्विकर- शव्यत्ययेन शानचि शष् । यत एवमतो ब्रवीमि त्राध्वं पालयत नः अस्मान् हे देवाः, निजुरः नितरां यो भक्षितं जरयति स निजूः बुभुक्षितादित्यः वृकस्य वृकादिति विभक्तिव्यत्ययः । त्राध्वं च कर्तात् कूपात् । अवपदः अवा- चीनानि यत्र पदानि स तथोक्तः तस्मात् सोपानैर्यत्रोत्तरितुं न शक्यत इत्यर्थः । हे यजत्रा यष्टव्याः ॥ ५१ ॥

म० कूर्मदृष्टादित्यस्य प्रथमा पुरोरुक् । यजन्तं त्रायन्ते यजत्राः यष्टव्या वा हे यजत्राः देवाः, अद्य यूयमर्वाश्चः अस्मदभिमुखाः भवत । दीर्घौ संहितायाम् । यतो भयमानः बिभ्यत् अहं वो युष्माकं हार्दि हृदि भवं मनः आव्ययेयं आगमयेयम् । अभिमुखं संपादयेयमित्यर्थः । ' व्यय गतौ' । णिजन्तः । भिनो व्यत्ययेन शपि भयमानः । किंच हे यजत्राः देवाः, नोऽस्मान् वृकस्य वृकात् त्राध्वम् पालयत । कर्तात् कूपाच्च त्राध्वम् । कीदृशाद् वृकात् । निजुरः 'जूरी वधे' नितरां जूर्यते हिनस्ति निजूः । क्विप् तस्मान्निरः हिंसात् । कीदृ- शात् कर्तात् । अवपदः अवाचीनाः पादन्यासा यत्र सः अव- पात् तस्मादवपदः सोपानैर्यत्रोत्तरीतुं न शक्यत इत्यर्थः ॥५१॥

दे॒वेभ्यो॒ हि प्र॑थ॒मं य॒ज्ञिये॑भ्यो ऽमृतत्वसुवर्स भागमु॑त्त॒मम् । आदिद॒मान॑छ॒ सवि॑त॒र्व्यूर्णुषेऽनू- चीना जवि॒ता मानु॑षेभ्यः ॥ ५४ ॥

उ० देवेभ्यो हि । यस्माद्देवेभ्यः प्रथमं यज्ञियेभ्यः यज्ञार्हेभ्यः अमृतत्वं सुवसि अभ्यनुजानासि भागं चोत्तमं सुवसि आत् इत् अथानन्तरमेव दामानम् दातारमुत्पत्ति- स्थितिलयानाम् स्वकीयं रश्मिजालम् हे सवितः व्यूर्णुषे विवृणोषि विस्तारयसि । रश्मीनामुद्गमे हि विप्रोऽकम्पित- मनसाग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वीत । किंच अनूचीना अम्व- चितानि तदनुगतानि जीविता जीवितानि जीवनहेतूनि कर्माणि मानुषेभ्यः ददासि तस्मात् स्वामेव स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ ५४ ॥

समाप्तं सर्वमेधिकं कर्म ।

म० वामदेवदृष्टा जगती सावित्रग्रहस्य पुरोरुक् । हे सवितः हि निश्चितं प्रथममुदयसमये यज्ञियेभ्यः यज्ञार्हेभ्यो देवेभ्यः त्वमुत्तमं भागमग्निहोमरूपं सुवसि प्रेरयसि 'धू प्रेरणे' तुदादिः अभ्यनुजानासीत्यर्थः । कीदृशं भागम् । अमृतलम- मृतप्रदमित्यर्थः । कार्यकारणयोरमेदेन निर्देशः । आत् इत् अनन्तरमेव उदयानन्तरम् दामानम् ददाति प्रकाशमिति दामा विश्वै अ॒द्य म॒रुतो॒ विश्वं॑ ऊ॒ती विश्वे॑ भवन्त्व॒ - रश्मिसमूहः तं । ब्यूर्णुषे विवृणोषि विस्तारयसि । ततो मानु

द्विपञ्चाशी ।

।

५४८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

षेभ्यः जीविता जीवितानि जीवनहेतूनि कर्माणि व्यूर्णुषे । सूर्यो- दयानन्तरमेव प्राणिनां कर्मसु प्रवृत्तेः । कीदृशानि जीवितानि । अनूचीना अनूचीनानि अन्वञ्चन्ति तान्यनूचीनानि रश्मिसमू- हानुगतानि तमसि तदभावात् । लौकिकवैदिकव्यवहारप्रवर्त- यिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ ५४ ॥

इति वैश्वदेवस्तुच्चतुर्थंमहः समाप्तोऽयं सर्वमेधः ॥

पञ्चपञ्चाशी ।

प्र वा॒युमच्छ॑ बृह॒ती म॑नी॒षा बृ॒हद्र॑थं वि॒श्व- वा॑र॒ रथ॒प्राम् । द्यु॒तद्या॑मा नि॒युतः पत्य॑मानः क॒विः क॒विमि॑यक्षसि प्रयज्यो ॥ ५५ ॥

उ० इदानीं त्रयोनुवाका: पुरोरुचामनारभ्याधीता व्या- ख्येया आदित्यस्य वा याज्ञवल्क्यस्य वा आर्षमा पितृमेधात् । प्रवायुम् त्रिष्टुप् । चतुर्थः पूर्वं व्याख्यायते वाक्यवशात् । हे प्रयज्यो प्रकर्षेण यजनशील अध्वर्यो, योग्यस्त्वं कविः क्रान्त- दर्शनः वायुम् अच्छ आभिमुख्येन प्रइयक्षसि प्रकर्षेण यष्टुमि- च्छसि । यजते रेतद्रूपम् । बृहती मनीषा बृहत्या मनीषया । किंभूतं वायुम् । बृहद्रयिम् महाधनम् । विश्ववारं सर्वस्य वरणीयम् । रथप्रां रथपूरणम् । शत्रुधनैरसौ रथं पूरयति । द्युतद्यामा द्योतनं यमनं यस्य स तथोक्तः । द्युतद्यामानमिति विभक्तिव्यत्ययः वायुविशेषणत्वात् । नियुतः पत्यमानः अत्रापि पत्यमानमिति पदयोर्विकारो वाक्यवशात् । नियु- द्भिरश्वैरुत्पतन्तम् । कविं क्रान्तदर्शनम् ॥ ५५ ॥

म० अथ पञ्चदशपञ्चदशत्रयोदशर्चास्त्रयोऽनुवाकः पुरो- रुचोऽनारभ्याधीताः श्रौतकर्मण्यविनियुक्ताः ब्रह्मयज्ञार्हा आदि- त्ययाज्ञवल्क्यदृष्टाः पितृमेधपर्यन्तम् । ऋजिश्वदृष्टा त्रिष्टुप् वायु- देवत्या । प्रकर्षेण यजति प्रयज्युः हे प्रयज्यो अध्वर्यो, बृहती मनीषा महत्या बुद्ध्या कृत्वा अच्छ आभिमुख्येन त्वं वायुं प्र इयक्षसि प्रकर्षेण यष्टुमिच्छसि । कीदृशः त्वम् । कविः ज्ञानी । कीदृशं वायुम् । बृहद्रयिम् बृहन् रयिर्यस्य तं महाधनम् । विश्ववारम् विश्वेन त्रियते तम् सर्वस्य वरणीयम् विश्वं वृणोतीति वा सर्वव्यापकम् । रथप्राम् रथं प्राति पूरयति रथप्राः तम् । यजमानाय दातुं धनैः रथं पूरयति । द्युतद्यामा व्यत्ययः तद्यामानम् तत् दीप्यमानं याम यमनं नियमनं यस्य तम् । नियुतः पत्यमानः । उभयत्र विभक्तिव्यत्ययः । नियु- द्भिरश्वैः पत्यमानं गच्छन्तम् । कवि क्रान्तदर्शनम् । ईदृशं वायुं यजेत्यर्थः ॥ ५५ ॥

षट्पञ्चाशी ।

इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒राग॑तम् । इन्द॑वो वामु॒शन्ति॒ हि । उपयामगृहीतोऽसि वा॒यव॑ इन्द्रा॑वा॒युभ्यां॑ त्वा । ए॒ष ते॒ योनि॑ः स॒जोषा॒भ्यां

त्वा ॥ ५६ ॥

।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३]

उ० इन्द्रवायू इमे व्याख्यातम् ॥ ५६ ॥

म० इन्द्रवायू व्याख्याता ( ७ । ८ ) ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशी ।

मि॒त्रधि॑ हु॑वे पू॒तद॑शं॒ वरु॑णं च रि॒शाद॑सम् । धियं॑
घृ॒ताची साध॑न्ता ॥ ५७ ॥

उ० मित्रं हुवे । द्वे गायत्र्यौ मित्रमाह्वयामि । पूतदक्षम् पू॒तस्य शुद्धस्य प्राणिन उद्धरणे दक्षं सोमम् । वरुणं च रिशादसम् हिंसकादिविनाशाने शक्तिं कुर्वाणम् हुवे । कीदृशः । धियं कर्म । घृताचीम् येन कर्मणा घृतमच्यते

तत्कर्म । साधन्ता साधयन्तौ । नहि देवतामन्तरेण
कर्मसिद्धिः ॥ ५७ ॥

म० द्वे मधुच्छन्दोदृष्टे गायत्र्यौ आया लिङ्गोक्तदेवत्या । मित्रं वरुणं चाहं हुवे आह्वयामि । कीदृशम् । पूतदक्षं पूतं पवित्रं सदाचारं दक्षयति धनपुत्रादिभिर्वर्धयति पूतदक्षस्तम् 'दक्ष कम्यृद्ध्यो:' इत्यस्माण्णिजन्तात्कर्मण्यण् । रिशादसम् रिशन्ति हिंसन्ति रिशा दुष्टाः तान् समन्ताद्दसति नाशयति रिशादसः तम् । 'रिश हिंसायाम् ' ' दस उपक्षये' । द्वयोर्विशेषणे । कीतु- शावुभौ । धियं कर्म साधन्ता साधयन्तौ । कीदृशीं धियम् । घृताचीम् घृतमच्यते हूयते यत्र ताम् ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

दस्र युवाक॑वः सु॒ता नास॑त्या वृ॒क्तब॑र्हिषः । आर्यात रुद्रवर्तनी । तं प्र॒त्राय॑ वे॒नः ॥ ५८ ॥ उ० दस्ना युवाकवः । द्वयोरश्विनोरेकस्य दस्स्र इति नाम अपरस्य नासत्य इति । तत्रायं विभक्त्यर्थे आकारो विरूपै- कशेषे वर्तते । 'गुणो यङ्लुको:' इति च पाणिनिर्दर्शयति । हे दस्त्रौ दर्शनीयौ, हे नासत्यौ न भसत्यौ सत्यावेव । 'नना- पनपात् -' इति प्रकृतिभावः । युवाकवः युवां कामयमानाः अहमहमिकया मां पिबतं मां पिबतमिति सुता अभिषुताः ।

वृक्तबर्हिषः प्रस्तीर्णबर्हिषः । यतः अतो ब्रवीमि यात रुद्रपन्थानौ । तं प्रत्नथायं वेन इति प्रतीकोक्तौ ॥ ५८ ॥ आगच्छतम् । हे रुद्रवर्तनी रुद्रस्येव वर्तनिर्ययोस्तौ तथोक्ती

म० आश्विनी द्वयोरश्विनोरेकस्य दस्र इति नामापरस्य नासत्य इति । हे दस्रौ दर्शनीयौ, हे नासत्या नासत्यौ न असत्यौ । सत्यवादिनावित्यर्थः । युवामायातमागच्छतम् । यतः सुता अभिषुताः सोमा इति शेषः । कीदृशाः सोमाः । युवा- कवः युवां कामयन्ते ते युवाकवः मां पिबतमितीच्छन्तः । यद्वा युवन्ति अनौ मिश्रीभवन्ति युवाकवः 'कटिकुषिभ्यां काकुः' ( उणा० ३ । ७६ ) इति बहुलग्रहणात्काकुप्रत्ययः । वृ॒क्तबर्हिषः वृक्तं बर्हिर्यत्र ते । कीदृशौ युवाम् । रुद्रवर्तनी रुद्र- स्येव वर्तनिः पन्था ययोस्तौ रुद्रवद्गमनशीलौ । तं प्रत्नथा

(७।१२ ) अयं वेनः ( ७।१६ ) एते द्वे प्रती-

कोके ॥ ५८ ॥

एकोनषष्टी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वि॒दद्यदी॑ स॒रमा॑ रु॒ग्णमदे॒र्महि॒ पार्थः पू॒र्व्यं‍ स॒ध्य॒क्तः । अत्र॑ नयत्सु॒पद्यक्ष॑राणामच्छा रव॑ प्रथ॒मा जा॑न॒ती गा॑त् ॥ ५९ ॥

उ० आग्रयणं गृह्णाति । विदद्यदि त्रिष्टुप् । इह वाकू- प्रकटीभवेति सोच्यते । विदत् जानीयात् यदि । सरमा वाकू श्रयीलक्षणा । सा हि अभिषवे समानं रमते । रुग्णं चूर्णी- कृतम् अद्रेः सोमाभिषवस्य कर्तुः अद्विभिश्च सोमोऽभिषूयते । महि महत् पाथः सोमलक्षणमन्नम् पूर्व्यं उपांश्वन्तर्यामैन्द्र- वायवादिषु गृहीतम् । सध्यक् समानाञ्चनम् । सहस्य सधिः भञ्चतेरुत्तरम् । कः कुर्यात् । किंच अग्रनयत् यज्ञाग्रं नयति सा पाथः । सुपदी शोभनानि पदानि यस्या वाचः सा । तथोक्ता । नहि पदानि प्रत्याख्याय वाक्यं स्यात् । अक्षरा णामकारादीनां रवं शब्दं जानती प्रथमा अच्छ आभिमुख्येन अगात् गच्छति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यायते बहृचांतु संवादसूक्तम् । तत्र सरमा देवशुनी इन्द्रेण प्रेषितान्वेषणार्थं । गोधने पणिभिरसुरैर्हृते तदभिप्रायेण व्याख्यायते । तत्रासुराणां पर्यालोचनवाक्यम् । विदद्यदि विदत् अलभत् यदा सरमा देवशुनी । रुग्णं भघ्नं गवां संबन्धिभिः खुरैः अद्रेः पर्वतस्य द्वारम् । अथानन्तरं महि महत् गोलक्षणं पाथः अन्नम् । पूर्व्यम् पूर्वेषु कालेषु अपहृतम् । सध्यक् देवान्प्रति सहाञ्चनम् कः । करोतेः रूपं । करिष्यति । अग्रम् गवामप्रमवस्थाय नयत् नेष्यति । सुपदी शोभनपादयुक्ता पदेन याम्वेषयति नष्टं सैवमुच्यते । अक्षराणामस्मदीय- वाक्यसंबन्धिनाम् अच्छ अभि रवमुच्चारणम् प्रथमा जानती अगात् आगमिष्यति ॥ ५९ ॥

।

५४९

यदि यदा अद्रेः गिरेः रुग्णं भनम् द्वारम् विदत् अविदत् अल- भत् तदा इन्द्रः पाथः हविरन्नं कः अकार्षीत् तस्यै दत्तवान् । ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमा अक्षराणां क्षरणेन नाशेन रहितानामनुपद्रुतानां गवाम् अयं प्रान्तं नयत् - यत् प्राप्नोत् । प्रथमा प्रथमम् रवं गवां हम्भारखं जानती सती अच्छ गवामभिमुखं गात् अगात् जगाम । कीदृशं पाथः । महि महत् । पूव्यं पूर्वं प्रेषणकाले अन्नादिनीं ते प्रजां करिष्या- मीति प्रतिज्ञातम् । सध्र्यक् सध्रीचीनमितरैरपि सह भोज्यम् ।

विदत् 'विदु, लामे' 'पुषादि' ( पा० ३ । १ । ५५ ) इत्या- दिना च्लेरङादेशः अडभाव आर्षः । सरमा 'सृ गतौ' औणा- दिकोऽमप्रत्ययः । ' सरमा सरणिः' इति यास्कः । रुग्णम् 'रुजो भङ्गे' निष्टायां 'ओदितश्च' ( पा० ८ । २ । ४५ ) इवि नत्वम् । पाथः पातीति 'पा रक्षणे' अन्नम् असुन्प्रत्ययस्य थुडागमः । कः करोतेर्लुङि 'मन्त्रे घसह्वर -' ( पा० २ । ४ । ० ) इत्यादिना लेर्लोपे रूपम् । सुपदी ' पादोऽन्यतरस्याम्' ( पा० ४ । १ । ८ ) इति ङीप् । गात् 'इणो गा लुङि' ॥ ५९ ॥

८०

षष्टी ।

न॒हि स्पश॒मवि॑द॒न्न॒न्यम॒स्माद्वैश्वान॒रात्पु॑रए॒तार॑- मग्नेः । एमैनमवृधन्न॒मृता अम॑र्त्यं वैश्वानरं क्षेत्रज- त्याय देवाः ॥ ६० ॥

1

उ० नहि स्पशम् । त्रिष्टुप् । नहिशब्दः प्रतिषेधवचनः । स्पशम् स्पशः प्रणिधिरुच्यते । अविदन् अन्यम् अस्मात् वैश्वा- नरादग्नेः । पुरएतारं सर्वेषु कार्येषु अग्रगन्तारं च नहि भविदन् । आ ईम् द्वौ निपातौ अथशब्दस्यार्थे वर्तेते । अथ एनं वैश्वानरम् अवृधन् वर्धितवन्तः । अमृता अमरणधर्माणो देवाः । अमर्त्यम् अमरणधर्माणं वैश्वानरम् । क्षैत्रजित्याय यजमानस्य देवयजनक्षेत्रजयनिमित्तम् ॥ ६० ॥

म०

म० कुशिकदृष्टा त्रिष्टुप् इन्द्रदेवत्या । सह रमन्ते देवा विप्रा वा यस्यां सा सरमा वाक् । प्रथमा आद्या सरमा त्रयी- लक्षणा वाक् अच्छ यज्ञाभिमुखं गात् आगच्छति । यज्ञं प्रति- विश्वामित्रदृष्टा त्रिष्टुब्वैश्वानरी । देवाः वैश्वानरात् पादयतीत्यर्थः । कीदृशी सरमा । सुपदी शोभनानि पदानि विश्वेभ्यो हितात् अग्नेः अन्यं स्पशं दूतं पुरएतारं सर्वकार्येषु सुप्तिङन्तानि यस्यां सा । अक्षराणामकारादीनां रवं शब्दं । पुरःसरं च नहि अविदन् नालभन्त । नहिशब्दो निषेधवाची । जानती ज्ञापयन्ती । अन्तर्भूतणिजर्थः । तां सरमां यदि चेत् । स्पशः प्रणिधिरुच्यते । पुर एति गच्छति पुरएता तम् । आ विदजानीयात् अध्वर्युः तर्हि पाथः सोमलक्षणमन्नं कः कुर्यात् ईम् निपातौ अथार्थों । अथामृता देवाः एनं वैश्वानरमवृधन् वेदानभिज्ञस्य सोमकण्डनानधिकारात् । कीदृशं पाथः । अद्रेः । अवर्धयन् । कीदृशमग्निम् । अमर्त्यममरणधर्माणम् । किमर्थमवृ- रुग्णम् विभक्तिव्यत्ययः । अद्रिणा सोमाभिषवग्राव्णा रुग्णम- धन् । क्षैत्रजित्याय क्षेत्रमेव क्षेत्रं तस्य जित्यं जयस्तस्मै यज- भिषुतम् । महि महत् । पूर्व्यं पूर्वगृहीतमुपांश्वन्तर्यामैन्द्रवा - मानस्य क्षेत्रायै ॥ ६० ॥ यवादिपात्रेषु । सध्र्यक् सहाञ्चति सहस्य सधिः । सहैव हवनाय गच्छत् । अप्रं नयत् अग्रे मुख्यत्वं यजमानं प्रापयत् यज्ञेन यजमानो मुख्यो भवति । एवमधियज्ञं मन्त्रो व्याख्यातः । बह्वृचानां तु संवादसूतमिदम् । तत्र पणिभिरसुरैर्देवगोधने- Sपहृते इन्द्रेण देवशुनी तद्भीत्यै प्रेरिता तदभिप्रायेण व्याख्या- उ० उग्रा विघनिना । द्वे गायत्र्यौ । उग्रा उग्रौ उद्गुणौं । यते । सरमा देवशुनी इन्द्रेण वान्वेषणाय प्रहिता सती । विघनिना हन्तेर्घत्वम् विहन्तारौ मृधः संग्रामस्य संग्रामका-

एकषष्टी ।

उम्रा वि॑िध॒निना मृध॑ इन्द्रानी हवामहे । ता
नौ मृडात ईदृशै ॥ ६१ ॥

५५०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

रिणां वा । इन्द्राग्नी हवामहे आह्वयामः । तौ च आहूतौ नः अस्मान् मृडातः मृडयतः सुखयतः ईदृशे कर्मणि ॥ ६१ ॥ म० भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्राग्नी गायत्री । वयमिन्द्राग्नी हवामहे आह्वयामः । कीदृशाविन्द्राग्नी उम्रौ उदूर्णबलौ । मृधो हिंस- कान् विघनिनौ विशेषेण हतो नाशयतस्तौ विधनिनौ हन्तेर्घः । ता तौ आहूतौ इन्द्राग्नी नोऽस्मान् । ईदृशे भयानके संग्रामे कर्मणि वा । मृडातः मृडयतः सुख -

यतः ॥ ६१ ॥

द्विषष्टी ।

।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

कृदुत्तरपदसमासः । अवर्धन् । झेः सार्वधातुकत्वेऽपि 'छन्द- स्युभयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इत्यार्धधातुकले णिलोपः । यद्वृत्तयो गान्निघाताभावः ( पा० ८ । १ । ६६ ) । गवामिष्टि- र्यस्मिन् रणे इति 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ' ( पा० ६ । २ । १ ) इति पूर्वपदस्वरः । अनुमदन्ति । झेर्लसार्वधातुका - नुदात्तत्वे धातुखरः 'तिङि चोदात्तवति-' ( पा० ८ । १ । ७१ ) इति गतेर्निघातः ॥ ६३

चतुःषष्टी ।

जनि॑ष्ठा उ॒ग्रः सह॑से तु॒राय॑ म॒न्द्र ओजि॑ष्ठो

उपा॑स्मै गायता नर॒ पव॑माना॒येन्द॑वे । अ॒भि बहुलाभि॑मानः । अव॑धे॒न्निन्द्र॑ म॒रुत॑श्चि॒दत्र मा॒ता दे॒वाँ २ ॥ इय॑क्ष॒ते ॥ ६२ ॥ यद्वी॒रं धन॒द्धनि॑ष्ठा ॥ ६४॥

उ०

1

पवमा-

उपास्मै । उपगायत हे नरः ऋत्विजः, , अस्मै नाय दशापवित्राद्रोणकलशं प्रति गच्छते । इन्दवे सोमाय अभिइयक्षते यष्टुमिच्छते । सनि यकारलोपः । देवान् ॥ ६२ ॥ म० देवलदृष्टा सोमदेवत्या गायत्री । हे नरो यज्ञनेतारः ऋत्विजः, अस्मै इन्दवे सोमाय उपगायत उद्गातृशास्त्रमनुसृ त्योपशब्दयत । स्तोत्राणि कुरुतेत्यर्थः । कीदृशायेन्दवे । पवमा- नाय 'पव गतौ' पवते दशापवित्राद्रोणकलशं गच्छति पव- मानस्तस्मै देवान् यष्टव्यानभि संमुखमियक्षते यष्टुमिच्छते । यजेः सनि छान्दसोऽभ्यासयकारलोपः ॥ ६२ ॥

त्रिषष्टी ।

ये त्वा॑हि॒हत्ये॑ मघव॒न्नव॑ध॒न्ये शम्बरे हरिवो ये गवि॑ष्टा॒ौ । ये त्वा॑ ना॒नम॑नु॒ मद॑न्ति॒ विप्रा॒ः पिवे॑न्द्र॒ सोम॒ सग॑णो म॒रुद्भि॑ः ॥ ६३॥

उ०

उ० जनिष्ठा उग्रः । जातः उग्रः उद्द्भूर्णः । सहसे बलाय तुराय त्वरणाय । वचनविशेषणम् । मन्द्रः मन्दनीयः ओ- जिष्ठः अतिशयेन ओजसा युक्तः । बहुलाभिमानः अचिन्त्या- भिमानः बहुप्रकाराभिमानो वा । अभिमानः ज्ञानम् यत् तस्मात् । अवर्धन् अवर्धयन् इन्द्रं । मरुतश्चित् मरुतोऽपि अत्र परमपदे स्थितम् । माता अदितिः यत् यस्मात् वीरंच दधनत् दधातेरेतद्रूपम् नकार उपजनः । धारितवती । धनिष्ठा अतिशयेन धन्या धनवती । तस्माच्च मरुतः अवर्धन्निति संबन्धः ॥ ६४ ॥

म० गौरिवीतिदृष्टा । हे इन्द्र, लं सहसे बलाय जनिष्ठा अजनिष्ठाः जातोऽसि लुङ् अडभावः । कीदृशाय । सहसे तुराय त्वरमाणाय वेगवते । कीदृशः त्वम् । उग्रः उत्कृष्टः । मन्द्रः सु॒त्यः ओजिष्ठः अत्यन्तमोजखी ओजिष्ठः 'बिन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति विनो लुक् । बहुलाभिमानः सर्वं

ये ar द्वेष्टुभौ । ये मरुतः त्वाम् अहिहत्ये । जगन्मद्विभूतिरिति भूयिष्ठाभिमानः । अत्र वृत्रवधे ईदृशमिन्द्र- अहिरसुरः । अविधे कर्तव्ये हे मघवन्, भवर्धन्वर्धित - मरुतश्चित् मरुतोऽपि अवर्धन् । खुतिसहायाभ्यामिति शेषः । वन्तः । ये च शाम्बरे वधे कर्तव्ये हे हरिवन् । ये च गविष्टौ । इदं चेन्द्रसौभाग्यं गर्भकालीन मित्याह । यत् यस्मात् माता- गवामपामेषणायोपस्थितं सन्तं त्वामवर्धन् । ये च त्वा त्वाम् दितिः धनिष्ठान्या वीरमिन्द्रं दधनत् गर्भे धारितवती । नकार नूनं निश्चयेन अनुमदन्ति उत्कर्षयन्ति तर्पयन्ति वा । विप्राः । उपजनः ॥ ६४ ॥ मेधाविनः पिब हे इन्द्र, सोमम् सगणः समानगणः तैः मरुद्भिः ॥ ६३ ॥

म० विश्वामित्रदृष्टया द्वे त्रिष्टुभौ इन्द्रदेवत्यास्तिस्रः । हे मघवन् धनवन्, ये मरुतोळे गणदेवाः अद्दिद्दत्यॆ वृत्रहननरूपे कर्मणि त्वा त्वामवर्धन् जहि वीरय स्खेत्यादिवचोभिस्ते वृद्धिम- कुर्वन् । हे हरिवः, हरिनामकाश्वयुक्त, शाम्बरे शम्बरसंब- न्धिनि युद्धे ये लामवर्धन् । ये च मरुतो गविष्टौ गवां पण्य- सुरहृतानामिष्टौ प्रत्याहरणेच्छायां ये त्वामवर्धयन् । ये च विप्राः मेधाविनो मरुतो नूनं निश्चितं त्वामनु मदन्ति उत्कर्ष- यन्ति तर्पयन्ति वा । हे इन्द्र, तैर्मरुद्भिः सगणः गणसहितः

पञ्चषष्टी ।

आ तू न॑ इन्द्र वृत्रहन्न॒स्माक॑म॒र्धमाग॑हि । म॒हा-
न्म॒हीभि॑रू॒तिभि॑ः ॥ ६५ ॥

उ० आ तू नः । आ तू नः इति त्रयो निपाताः छन्द:- परिपूर्तिकराः । हे इन्द्र, हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तः, अस्माक- मर्धम् अस्मदीयं पक्षम् आगहि आगच्छ । एत्य च भस्मान् पालयेति शेषः । महान् सन् महीभिर्महतीभिः ऊतिभि- रवनैः पालनैः ॥ ६५ ॥

म० वामदेवदृष्टा गायत्री । तु इति निपातः क्षिप्रवचनः । सन् सोमं पिब मरुत्वतीयादिग्रहं पिबातृप्तेः । अहिहत्ये 'ऋचि तुनुध - ' ( पा० ६ । ३ । १३३ ) इत्यादिना तस्य संहि- हन्तेर्भावे 'हनस्त च' ( पा० ३ । १ । १०८ ) इति क्यप् । तायां दीर्घः । वृत्राणामावरकाणां पाप्मनां हृन्ता वृत्रहा । हे

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५५१

वृत्रहन् हे इन्द्र, वं नोऽस्मान् प्रति तु क्षिप्रम् आ आगच्छे । व्यावप्यबिभीताम् ' ( निरु० १० । १० ) इति याकः । तदेव त्यर्थः । आगत्य चास्माकमर्धमस्मन्निवासदेशमागहि । देवयजन- प्रपञ्चयति विश्वा इति । विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रु- देशं प्राप्नुहीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् । महीभिः महतीभिः ऊतिभिः । सेनाः ते तव मन्यवे । पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । तव क्रोधात् अवनैः रक्षाभिः महान् । योऽन्यं रक्षति स महानुच्यते ॥ ६५ ॥ श्रथयन्त अश्रथयन्त श्रथिताः खिन्ना भवन्ति । तव क्रोधदर्श- नादुद्विजन्त इत्यर्थः । युक्तमेतत् । यत् यस्मात् युद्धे हे इन्द्र, त्वं षट्षष्टी । वृत्रं देवासुरावध्यं तूर्वसि हंसि । तूर्वतिहिंसार्थः ॥ ६७ ॥ अष्टषष्टी ।

त्वमि॑न्द्र॒ प्रति॑र्तध्व॒भि विश्वा॑ असि॒ स्पृधः॑ अ॒शस्ति॒हा ज॑नि॒ता वि॑श्व॒तूर॑सि॒ त्वं तूर्य तरु- व्यतः ॥ ६६ ॥

।

उ० त्वमिन्द्र बृहती । त्वमेव हे इन्द्र, प्रतूर्तषु प्रतरणेषु शत्रुषु निमित्तभूतेषु । अभिविश्वा असि अभ्यसि अभिभवसि विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामान् । किंच अश- स्तिहा अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा । जनयिता च सुखा- नाम् । विश्वतूः सर्वतूरणश्चासि । अतो ब्रवीमि । त्वमेव तूर्य जहि मारय । तरुष्यतः हनिष्यतः शत्रून् ॥ ६६ ॥

म० नृमेधदृष्टे द्वे ऐन्द्यौ पथ्या बृहतीसतोवृहत्यौ । प्रकृष्टा तूर्तिर्हिसा येषां यत्र वा ते प्रतूर्तयः शत्रवः संग्रामा वा तेषु प्रतूर्तिषु हे इन्द्र, त्वं विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः शत्रुसेनाः अभि असि अभिभवसि । किंच यतः त्वं विश्वतूरसि विश्वान् सर्वान् रिपून् तूर्यते हिनस्ति विश्वतूः । ततः तरुध्यतः हनि- ष्यतः शत्रून् तूर्य जहि मारय । कीदृशस्त्वम् । अशस्तिहा नास्ति शंसा प्रशस्तिर्येषां ते अशस्तयः दुष्टास्तान्हन्तीत्यशस्तिहा । जनिता जनयिता खपक्षप्रशंसोत्पादकः ॥ ६६ ॥

सप्तषष्टी ।

अनु॑ ते॒ शुष्मै॑ तु॒रय॑न्तमीयतुः क्षोणी शिशुं न मा॒तरा॑ । विश्वा॑स्ते॒ स्पृर्धः श्रथयन्तम॒न्यवे॑ यदि॑न्द्र॒ तूर्व॑सि ॥ ६७ ॥

वृ॒त्रं

उ० अनु ते । सतोबृहती । चतुर्थः पादः प्रथमं व्याख्या- यते यच्छब्दयोगात् । हे इन्द्र, यत् यस्मात्कारणात् वृत्रम - सुरं तूर्वसि । तूर्वतिहिंसाकर्मा हिंसि । अतः कारणात् । अनु ते शुष्मं तुरयन्तमीयतुः । अन्वीयतुः अनुजग्मतुः अनुगतवत्यौ त्वामेव । ते तव शुष्मं बलं किंकुर्वाणं । तुरयन्तं तूर्ण गच्छन्तम् । क्षोणी क्षोण्यौ द्यावापृथिव्यौ । शिशुं न शिशुमिव पुत्रमिव । मातरा मातृपितरौ विरूपैकशेषः । किंच विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामाः ते तव मन्यवे मन्योः भयात् श्रथयन्ति विशीर्यन्ति । यो हि वृत्रं हन्ति यस्य च द्यावापृथिव्यौ बलमीयतुः ॥ ६७ ॥

म० हे इन्द्र, क्षोणी द्यावापृथिव्यौ ते तव शुष्मं बलमन्वी - यतुः अनुगच्छतः । द्यावापृथिवीस्था लोकास्त्वद्वलं बहु मन्यन्त इति भावः । कीदृशं शुष्मम् । तुरयन्तं शत्रुषु त्वरामाविष्कुर्व- म्तम् । अनुगमने दृष्टान्तः । मातरौ मातापितरौ शिशुंन शिशु- मिव । यथा पितरौ बालमनुगच्छतः 'यस्य बलाद् द्यावापृथि -

।

य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादित्यासो भव॑ता मृड॒यन्त॑ः । आवो॒ऽर्वाच॑ सुम॒तिर्व॑वृ॒त्याद्॒होश्चि॒द्या व॑रिवो॒वित्त॒रास॑त् । आ॒दि॒त्येभ्य॑स्त्वा ॥ ६८ ॥

उ० यज्ञो देवानामिति व्याख्यातम् ॥ ६८ ॥ म० कुत्सदृष्टा त्रिष्टुप् व्याख्याता ( ८ । ४ ) ॥ ६८ ॥ एकोनसप्ततितमी ।

अन्धेभिः सवितः पायुभि॒ष्टा॒ शि॒िवेभि॑र॒द्य परि॑पाहि नो गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्नः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒ रक्षा मार्किनो॑ अ॒घश॑स ईशत ॥ ६९ ॥

उ० अदब्धेभिः सवितः । जगती । हे सवितः, अद- उधेभिः अनुपहिंसितैः पायुभिः पालनैः स्वम् शिवेभिः शान्तैः अद्य परिपाहि परिपालय नोऽस्माकम् गयं गृहम् । हिरण्यजिह्वः सत्यवाक् भूत्वा । सुविताय सुप्रसूताय कर्मणे नव्यसे नवतराय । भवेति वाक्यशेषः । रक्ष च सर्वथा । माकिः मा कश्चन नोऽस्माकं अघशंसः अघं पापं यः शंसति स अघशंसः । ईशत ईष्टा ईशिता भवतु ॥ ६९ ॥

म० भरद्वाजदृष्टा जगती सवितृदेवत्या । हे सवितः सर्वस्य प्रसवितः, पायुभिः पालनैः नोऽस्माकं गयं गृहं धनं वा त्वमद्य परिपाहि रक्ष । 'गयः कृदरः' इति गृहनामसु, 'मीहुं गयः' इति धननामस्वपि पाठात् गृहधनयोर्गयशब्दः । कीदृशैः पायुभिः । अदब्धेभिः अदब्धैरनुपहिंसितैः । शिवेभिः शान्तैः सुखरूपैः । कीदृशस्त्वम् । हिरण्यजिह्वः हिरण्यवदविचला जिह्वा यस्य सत्यवाक् । यद्वा 'हिरण्या हितरमणीया जिह्वा ज्वाला यस्येति वा 'हिरण्यं कस्मादित्यादि हितरमणीयं भव- तीति वा ' ( निरु० २ । १३ । १२ ) इति यास्कोक्तेः । किंच नव्यसे नवीयसे नवतराय सुविताय सु इताय सुखाय अस्मान् रक्ष पालय । किंच माकिः मा कश्चनाघशंसः पापमाशंसमानः शत्रुः नोऽस्माकमीशत ऐश्वर्यं कुर्यात् । त्वत्प्रसादात्पाप्मास्मा- कमीशिता मा भूदित्यर्थः । ईशत लङ् 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुगभावः अडभावश्च ॥ ६९ ॥ सप्ततितमी ।

प्रवीर॒या शुचयो दद्रिरे वामध्व॒र्युभि॒र्मधु॑मन्तः

५५२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

सु॒तास॑ः । वह॑ वायो नि॒युतो॑ या॒ह्यच्छा पिबा॑ यजमानस्य । दुरोणे यज्ञगृहे । रिशादसा । रेशितव्यस्योपल- क्षयितारौ । सधस्थआ सहस्थाने आगच्छतम् । हे मित्रा- वरुणाविति शेषः ॥ ७२ ॥

सु॒तस्यान्ध॑सो॒ मदा॑य ॥ ७० ॥

उ० प्रवीरया । अन्याः पुरोरुग्गणः त्रिष्टुप् । प्रवीरया । बहुवचनस्य स्थाने यादेशः । प्रकृष्टवीराः सोमाः शुचयः स्वभावादेव शुद्धाः। दद्विरे 'हृ विदारणे' । विदीर्णाः कणी- भूताः । वां युवयोः संबन्धिनः । हे यजमानौ जायापती कथं दद्रिरे इति चेत् । वाम् अध्वर्युभिः मधुमन्तः उद- कवन्तः सुतासः अभिषुताः ग्रावभिः । एवमनेनार्धर्चेन यजमानौ संबोध्य अथेदानीं संबोधयति वायुम् । वह वायो नियुतः । वह प्रापय । हे वायो, नियुद्गणकानश्वान् याहि अच्छ सोममभि । सोमं वा प्राप्तुम् । पिब च सुतस्या- भिषुतस्य । अन्धसः सोमस्य । मदाय तृप्तये मदजन-

मार्थे वा ॥ ७० ॥

1

।

म० वसिष्ठदृष्टा त्रिष्टुप् । वायुदेवत्याः पञ्चदश ऋचः द्वे प्रतीकोक्ते एवं सप्तदशकः पुरोरुचां समूहः । वामिति द्विव- चनं पत्नीयजमानविषयम् । हे पत्नीयजमानौ, वां युवयोः स्वभूताः सोमाः दद्रिरे विदीर्णाः चूर्णीभूताः 'द्रु विदारणे' कर्म- कर्तरि लिट् । कीदृशाः । प्रवीरया प्रकृष्टा वीरा ज्ञानोद्भवा ऋत्विजो येषां सोमानां ते प्रवीराः 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इति जसो याजादेशः । शुचयः निर्मलाः । अध्व- र्युभिः सुतासः सुताः अभिषवधर्मेण 'ग्रावभिः द्रवीभावमापा- दिताः अभिषुण्वन्ति चत्वारः पर्युपवेशनसामर्थ्यात् ' ( का० ९ । ५। १ ) इति कात्यायनस्मरणादध्वर्युभिरिति बहुवचनम् । अध्वरनेतृभिर्ऋत्विग्विशेषैः सुता इत्यर्थः । मधुमन्तः मधु- निप्राभ्यारूपमुदकं तद्वन्तः । एवं पूर्वार्धे पत्नीयजमानी संबोध्य वायुमाह । वाति सर्वत्र गच्छति वायुः हे वायो, नियुतोऽश्वान् त्वं वह देवयजनदेशं प्रापय अच्छ याहि । अच्छामेरर्थे आप्तु- मिति वा । सोमाभिमुखं सोममाप्तुं वा याहीत्यर्थः । याला च मदाय तृप्तये मत्ततायै वा सुतस्याभिषुतस्यान्धसः सोमस्य स्वमंशं पिब ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमी ।

1

म० दक्षदृष्टा गायत्री मैत्रावरुणी । कवीनां कान्तदर्शिनां ज्ञानसमुच्चयकारिणां हितौ काव्यौ तयोः । रिशन्ति हिंसन्ति मित्रावरुणविषयम् । हे रिशादसौ शत्रूपक्षयितारौ मित्रावरुणौ, रिशाः तानासमन्ताद्दस्यतो नाशयतः तौ रिशादसौ । द्विवचनं यजमानस्य सधस्थे देवमनुष्याणां सहसोमपानस्थाने युवाम् आ आगच्छतम् । कीदृशस्य यजमानस्य । काव्ययोः कवि- विर्भूतभूमिषु देवयजनादिषु दुरोणे यज्ञगृहे च क्रत्वा क्रतुना हितयोर्युवयोः आजानेषु आ समन्ताज्जन्मसु सोमपानार्थमा- यज्ञकर्मणा कृत्वा दक्षस्य उत्साहवतः यज्ञं समर्धयत इत्यर्थः । दक्षस्येति विशेषणाद्यजमानपदमध्याहर्तव्यम् । आ इत्युपसर्गेण

गच्छतमिति क्रियाध्याहारः ॥ ७२ ॥

य॒ज्ञ

त्रिसप्ततितमी ।

दैव्या॑वध्वर्यू आग॑त॒ रथे॑न॒ सूर्य॑त्वचा । मध्वा॑ सम॑ञ्जाथे ॥ तं प्र॒त्राय॑ वे॒नः ॥ ७३ ॥ उ० दैव्यावध्वर्यू व्याख्यातम् । तं प्रत्रथा अयं वेन इति द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥

म०

दैवेति व्याख्याता ( ३३ । ३३ ) तं प्रत्नथा ( १२ ) अयं वेनः ( ७ । १६ ) इति द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥ चतुःसप्ततितमी ।

७।

तिर॒श्चीनो॒ वित॑तो र॒श्मिरे॑षाम॒धः स्वि॑द॒सी३ दुप- रिविदासी३त् । रेतोधा आ॑सन्महि॒मान॑ आसन्त्स्व॒धा अ॒वस्ता॒त्प्रय॑तिः प॒रस्ता॑त् ॥ ७४ ॥

उ० तिरचीनो विततः । त्रिष्टुप् । आग्रयणेनया गृह्यते तदभिप्रायेण प्रधार्यते आधवनीयादुश्वेता निग्राभ्यास्वासि- यति ताः पवित्रे यजमानः । ततो ग्रहग्रहणम् । तिरश्वीनो विततो रश्मिरेषाम् एषां सोमानाम् अन्तरा दशापवित्रलक्ष- णात् रश्मिः तिरश्चीनः विततः प्रसारितः उद्गातृभिः तस्मिन्द-

गाव॒ उपा॑वताव॒तं म॒ही य॒ज्ञस्य॑ र॒प्सुदा॑ । उ॒भा शापवित्रे सोमः प्रक्षिप्तः दशापवित्रात् अधःस्वित् अधश्च आ-

कर्णौ हिर॒ण्यया॑ ॥ ७१ ॥

उ० गाव उपेति व्याख्यातम् ॥ ७१ ॥

म० गाव उपेति व्याख्याता ( ३३ । १९ ) ॥ ७१ ॥

द्विसप्ततितमी ।

सीत् उपरिस्थित् उपरि च आसीत् । आसीदित्युभयत्र विचारे तिः । किंच रेतोधा आसन् । रेतः सोमः स हि जगदु- त्पत्तिबीजम् । तस्य धारयितार आसन् ग्रहचमसाधवनीय- द्रोणकलशादयः । महिमानश्च आसन् । सोमैकादशाः सो- मस्य महिमानः । किंच स्वधा अवस्तात् स्वधा अन्नम् अव-

काव्य॑योरा॒जने॑षु॒ क्रत्वा॒ दक्ष॑स्य दुरो॒णे । रि॒शा- स्वात् शु॒क्रो द्रोणकलश इत्येतदुक्तं भवति । प्रयतिः परस्तात्

द॑सा स॒धस्थ॒ आ ॥ ७२ ॥

० काव्ययोराजानेषु । गायत्री । काव्ययोः कवीनां हितयोः । आजानेषु भजन्मभूमिषु उत्पत्तिस्थानेषु । क्रत्वा कर्मणा अग्निष्टोमादिकया क्रियया । दक्षस्य उत्साहवतो

प्रयतनं प्रयतिः परस्तादुपरिष्टात् । आधवनीयादुन्नेता नि- प्राभ्यास्वासिञ्चति ताः पवित्रे यजमानोऽवनयति इत्येतदुक्तं भवति ॥ ७४ ॥

म० प्रजापतिदृष्टा त्रिष्टुप् भाववृत्तदेवत्या । भावेषु पदार्थेषु

उवटभाष्य-महीघरभाष्यसंवलिता ।

५५३

कर्तारो भोक्कारश्च जीवाः आसन् । अन्ये महिमानः महान्तो विपुला वियदादयो भोग्या आसन् । महिमान इति स्वार्थे इमनिच् । एवं मायायामीश्वरः सर्वं जगत्सृष्ट्वा स्वयं चानुप्रविश्य भोक्तृभोग्यरूपेण विभागं कृतवानित्यर्थः । तयोर्भोक्तृभोग्य- योर्मध्ये स्वधान्नं भोग्यप्रपञ्चोऽवस्तादवरो निकृष्ट आसीत् । प्रयतिः प्रयतिता भोक्ता परस्तात् परः उत्कृष्टः भोक्तृप्रपञ्चाधीनं भोग्यप्रपञ्चं कृतवानित्यर्थः । 'विभाषा परावराभ्याम् ' ( पा० ५ । ३ । २९ ) इति प्रथमार्थेऽस्तातिप्रत्ययः । 'अस्ताति च' ( पा० ५ । ३ । ४० २) इत्यवरशब्दस्यावादेशः । ' एतद्वा इदं - सर्वमन्नं चैवान्नादश्च' इति श्रुतेः ॥ ७४ ॥

पञ्चसप्ततितमी ।

वृत्तः स्थितो भाववृत्तः परमात्मा सोऽस्या देवता । आग्रयण- ग्रहे विनियोगः क्रमपाठाल्लभ्यते ततोऽधियज्ञं तावद्याख्यायते । 'आधवनीयादुन्नेता निग्राभ्याखा सिञ्चति ताः पवित्रे यजमान - स्ततो ग्रहग्रहणमा ध्रुवादिति' ( का० ९ । ५ । १७ ) कात्या- यनेनोक्तं तदभिप्रायेणोच्यते । एषां पूयमानसोमानां रश्मिः यमनात् ऋजीषादिकल्कनियामको दशापवित्रलक्षणः तिरश्चीनः तिर्यङ् एव विततो विस्तारितः उद्गातृभिरिति शेषः । तस्मिन् दशापवित्रे सोमः प्रक्षिप्तः सन् दशापवित्रादधश्च आसीत् उपरि च आसीत् । खिच्छब्दौ चार्थो । उपरि स्विदासीदिती कारः लुतः । किंच तत्रैके पदार्थ ग्रहचमसाधवनीयद्रोणकल- शादयो रेतोधा आसन् रेतो जगदुत्पत्तिबीजं सोमं दधति धारयन्ति ते रेतोधाः सोमाधारभूताः आसन् । 'यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते' इति श्रुतेर्जगद्वीजत्वं सोम॒स्य । तथाऽपरे पदार्थाः सोमरसरूपास्तत्राधेयाः सन्तो महिमानः महान्तः उत्कृष्टा आसन् । आधाराधेयभावेन सर्वोऽयं यज्ञात्मैव स्थित इति भावः । 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः' इति स्मृतेः । किंच खंधान्नं तद्रूपः अवस्तात् अवरो होमात् प्राक् नीच आसीत् । प्रयतिः प्रयतते प्रयतिः प्रयत्नवान् होमानन्तरं लब्धफलकः सन् परस्तात् परः उत्कृष्टः आसीत् । अथाधिदैवतं व्याख्या । एषां प्रसिद्धानां सूर्यरश्मीनां मध्ये एकः सुषुम्णाख्यो रश्मिः तिरश्चीनः विततः विस्तृतः सन् किम् द्युलोकादधः स्वित् आसीत् उतो परिखिदासीत् । विदिति वितर्के । 'विचार्यमाणानाम्' ( पा० ८ । २ । ९७ ) इति प्लुतः । किंच स रश्मिः रेतोधाः रेतसो विश्वबीजस्योदकस्य धारयिता आसीत् । व्यत्ययेनैकवचनम् । तथाच श्रुतिः 'सूर्यस्य ह वा एको रश्मिरृष्टिवनिर्नाम येनेमाः सर्वाः प्रजा बिभर्ति' इति । अन्ये रश्मयो महिमानः माहात्म्या- धायका आसन् विश्वप्रकाशत्वेन । किंच स्वधान्नानिष्पादकः स एव रश्मिः अवस्तात् अवरो भूम्यभिमुखः प्रयतिः प्रयत्ना- त्सोर्ध्वमुखः सन् परस्तात् परः उत्कृष्टः दर्शनमात्रेण देवानां तृप्तिदः । तथोक्तं छान्दोग्यश्रुतौ 'असौ वा आदित्यो देवम- वि'त्युपक्रम्य 'न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति' ( छ॰ ५ । १ । ६ ) इति । अथाध्यात्मपक्षे व्याख्या । नासदासीदिति सप्तर्वेऽध्यात्मप्रतिपादके सूक्त (ऋ० ८ । ७ । १७ ) बह्वृच इमामृचं पठन्ति तत्र । नासदासीदिति निरस्तसमस्तप्रपञ्चां प्रलयावस्थामनूद्य विश्वबीजम वियोक्ता । कामस्तदग्रे समवर्ततेति पादेन च काम उक्तः । मनसो रेतः प्रथमं यदासीदिति पादेन पुण्यापुण्यात्मकं कर्मोक्तम् । एवम- विद्याकामकर्माणि सृष्टिहेतून्युक्त्वा तेषां स्वकार्यजनने शैघ्रय- माह तिरचीन इति । एषामविद्याकामकर्मणां रश्मिरिव रश्मिः कार्यवर्गो वियदादि विततः विस्तृतः सन् तिरश्चीनः तिर्यगव - स्थितो मध्ये स्थितः अधश्चासीदुपरि चासीत् । सूर्यरश्मिवद्युग- पत्सर्वं व्यापेत्यर्थः । तदेव विभजते रेतोधा इति । सृष्टे कार्यवर्गे केचन रेतोधाः रेतसो बीजभूतस्य कर्मणो विधातारः आ॒ङ्गुषैरा॒विवा॑सतः ॥ ७६ ॥

आ रोद॑सी अपृ॒ण॒दा स्व॑म॒हज्जातं यदे॑न॒मप॑सो अधा॑रयन् । सो अ॑ध्व॒राय॒ परि॑णीयते क॒विरत्य॒ न वाज॑सातये॒ चनो॑हितः ॥ ७५ ॥

उ० आरोदसी जगती । वैश्वानर उच्यते । आ अपृणत् आपूरयति रोदसी द्यावापृथिव्यौ । आ स्वः आपूरयति च स्वः आदित्यम् महत् महान्तम् । कदा आपृणत् । यत् यदा जातं जातमात्रम् एनं वैश्वानरम् अपसः अपस्विनः कर्मवन्तः अधार- यन् कर्मणि स्थापितवन्तः । सो अध्वराय स एवायमग्निः अध्वरा यज्ञार्थं परिणीयते । कविः क्रान्तदर्शनः । कथमिव अत्योन अश्वइव । वाजसातये अन्नसंभजनाय । चनोहितः चनसि अन्ने स्थापितः । अश्वो हि घृतादिभिरभिवारितेनान्नेन पोष्यते अतस्तेनोपमीयते ॥ ७५ ॥

७० य० उ०

म० तमेव वैश्वानराख्यं भोक्तारं परमात्मानं स्तौति । विश्वामित्रदृष्टा जगती वैश्वानरदेवत्या । यत् यदा जातमरणीत उत्पन्नमात्रमेनं वैश्वानरमपसोऽपखिनः कर्मवन्तो यजमाना अधारयन् कर्मणि स्थापितवन्तः । तदा स रोदसी द्यावाभूमी आ सर्वतः अपृणत् पूरयति स्म । स्थावराणां प्रस्तरादौ तदु- पलब्धेः । न केवलं रोदसी किंतु महत्प्रभूतं स्वः अन्तरिक्ष- मापृणत्सूर्यात्मना । त्रैलोक्यं जाठरात्मना पूरितमित्यर्थः । गार्हपत्यादीनां लोकलं श्रुत्योक्तम् 'अयं वै लोको गार्हपत्यो यौराहवनीय' इति । उक्तार्थमेव विवृणोति स इति । सोऽभि- रध्वराय यागाय परिणीयते सर्वतोऽतिप्रणीताम्नीधीयादिधि-

यादिषु प्रकर्षेण प्रापय्यते । नयने दृष्टान्तः । अत्यो न यथाश्वो वाजसातयेऽन्नलाभाय सर्वतो नीयते । राजाश्ववा - न्भोगजातं लभते यथा तद्वद्विप्रोऽम्मिं सेवमानो ब्रह्मलोकान्त- भोगानिति भावः । कीदृशोऽग्निः । कविः सर्वज्ञः चनोहितः चन इत्यन्ननामेति यास्कः । चनसेऽन्नाय भोग्याय हितः सर्वभोग • संपादक इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

षट्सप्ततितमी ।

उक्थेभि॑र्वृत्रहन्त॑मा॒ या म॑न्दा॒ना चि॒दा गरा ।

५५४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उ० उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा । द्वे गायत्र्यौ । यौ इन्द्राग्नी । उक्थेभिः उक्थैः स्तुतौ सन्तौ । वृत्रहन्तमा वृत्रस्यातिशयेन हन्तारौ स्तः । या चित् यौच गिरा वाचा स्तुतौ आमन्दाना मोदमानौ स्तः । यौ च आङ्गुषैः स्तोमैः स्तुतौ आविवासतः परिश्वरतः स्तोतॄन् । तौ उक्थैः गिरा आङ्गूषैश्च स्तुमः सर्व- कामात्यर्थम् ॥ ७६ ॥

1

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३1

इमा इमौ हरी अवौ वहतः प्रापयतः । ता तानि स्थानानि
नः अस्मान् अच्छ आभिमुख्येन ॥ ७८ ॥

म० तिस्रत्रिष्टुभः द्वे इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रमरुद्देवत्ये । आधे- ऽगस्त्यदृष्टे । इन्द्रो मरुतः सहचरानाह । हे मरुतः, ब्रह्माणि मन्त्रवाक्यात्मकानि स्तुतिवचांसि हवींषि वा सोमाज्यादीनि मे मम खभूतानि । चोदनावाक्येऽग्न्यादि देवतान्तर संबन्धेन प्रतीय- म० वसिष्ठदृष्टेन्द्राग्निदेवत्या गायत्री । या यौ इन्द्रानी मानान्यपि सर्वदेवताप्राणात्मनो ममेन्द्रस्यैव तानीति भावः । आङ्गुषैः आघोषैः चित् लौकिकवाक्स्तोमैरपि स्तुतौ आ आग- मतयः मननयुक्ताः स्तुतयोऽपि शं मम सुखोत्पादिकाः अतो *च्छतः 'आङ्गूषः स्तोम आघोषः ' ( निरु० ५ । ११ ) इति यज्ञे गन्तव्यमिति भावः । किंच मे मया प्रभृतः प्रकर्षेण धृतः यास्कः । तौ उक्थेभिः उक्थैः गिरा स्तोत्रात्मिकया स्तुत्या अद्रिः वज्रः इयर्ति गच्छत्येव लक्ष्यंप्रति । न प्रतिहन्यत आविवासतः आविवस्येते परिचर्येते यजमानैरिति शेषः । इत्यर्थः । कीदृशः । शुष्मः शोषयति शत्रूनिति शुष्मः । अतएव व्यत्ययेन कर्तरि लट् । 'विवासतिः परिचर्यायाम् ' ( निरु० गमने राक्षसाद्युपद्रवो नास्तीत्यर्थः । न केवलं हविरादीनां ११ । २३ ) इति यास्कः । कीदृशौ तौ । वृत्रहन्तमा वृत्राणा- । मदीयलेन गन्तव्यम् अपितु आशासति प्रार्थयन्ते यजमाना भावरकाणां पाप्मनां हन्तृतमौ 'नाद्वस्य' ( पा० ८ । २ । । यानि उक्था उक्थानि ता तानि स्तोत्रशस्त्राणि मां प्रतिह- १७ ) इति नुम् । मन्दाना मन्दानौ मोदमानौ स्वभावतः । सर्वत्र विभक्तेर्डादेशः ॥ ७६ ॥

सप्तसप्ततितमी ।

उप॑ नः सू॒नवो॒ गिरः॑ शु॒ण्वन्त्व॒मृत॑स्य॒ ये ।
सुमृडीका भ॑वन्तु नः ॥ ७७ ॥

उ० उप नः । उपशृण्वन्तु नोऽस्माकम् गिरः वाचः सूनवः पुत्राः अमृतस्य प्रजापतेः ये विश्वेदेवाः । श्रुत्वा च सुमृडीकाः अतिशयेन सुखयितारः भवन्तु नः अस्माकम् ७७ म० सुहोत्रदृष्टा वैश्वदेवी गायत्री । ये अमृतस्य मरणही मस्य प्रजापतेः सूनवः पुत्राः विश्वेदेवाः ते नोऽस्माकं गिरः उपशृण्वन्तु समीपमागत्यावधारयन्तु । श्रुत्वा च नोऽस्माकं सुमृडीकाः सुखकराः भवन्तु 1 शोभनं मृडीकं सुखं येभ्यस्ते ॥ ७७ ॥

अष्टसप्ततितमी । ब्रह्मणि मे म॒तय॒ श♛ सु॒तास॒ शुष्म॑ इयति॒ प्रभृ॑तो मे॒ अप्र॑ः । आशा॑सत॒ प्रति॑हर्यन्त्यु॒क्थेमा हेरी वहत॒स्ता नो॒ो अच्छे ॥ ७८ ॥

र्यन्ति कामयन्ते । हर्यतिः प्रेप्साकर्मेति यास्कः । किंच नोऽस्माकमिमा इमौ हरी अश्वौ अच्छ यज्ञाभिमुखं वहतः मां प्रापयतः अत एवास्माभिर्गन्तव्यमिति भावः । यद्वार्थान्तरम् । ब्रह्माणि मतयः सुताः सोमाः प्रहृतः अद्रिः सोमाभिषवग्रावा शुष्मः सुखरूपः एतत् सर्वं मम शं सुखमियर्ति अर्पयति उद्गम- यति । णिजन्तर्भूतः समानमन्यत् । शुष्मः ' अविसि विशुषिभ्यः कित्' ( उणा० १ । १४२ ) इति मन्प्रत्ययः कित्त्वाद्गुणाभावः नित्त्वादाद्युदात्तः । अत्ति भक्षयति रिपूनित्यद्रिः 'अदिशदिभूशु- भिभ्यः क्रिन् ' ( उणा० ४ । ६६ ) इति किन्प्रत्ययः आधु दात्तः ॥ ७८ ॥

एकोनाशीतितमी ।

अनु॑त्त॒मा ते॑ मघव॒न्नकर्नु न त्वाव २॥ अस्ति देवता विदा॑नः । न जाय॑मानो॒ नव॑ते॒ न जातो यानि करिष्या कृणुहि प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥

उ० अनुत्तमा ते । एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः । दिना सिद्धिः । अनुत्तम् अप्रच्युतस्वभावं महाभाग्यम् । अनुत्तम् 'णुद प्रेरणे' अस्य निष्ठाप्रत्यये 'अनुत्तप्रतूर्त -' इत्या- आ आस्ते । ते तव । हे मघवन् धनवन् । नकिर्नु नवा कश्चित् प्रच्यावको महाभागस्य । किंच न त्वावान् । मतुप् सादृश्यार्थे । न त्वत्सदृशः अस्ति देवता देवः विदानः सर्वज्ञ इत्यर्थः । किंच न जायमानः नशते । नशिर्व्यायश्छन्दसि । व्याप्नोति । नच जातः तानि करिष्यति । तानि कानि । यानि । त्वं कृणुहि करोपीति लकारव्यत्ययः । हे प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥

उ० ब्रह्माणि मे तिस्रख्रिष्टुभः । इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रस्य द्वैतवाक्यम् । ब्रह्माणि स्तुतयः हवींषि वा । मे मतयः मम मतीः इयर्ति उद्गमयन्ति । शं सुखम् सुतासः अभिषुताः सोमाः मम उद्गमयन्ति । शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्विः । शुष्मः बलम् इयर्ति । 'ऋ गतौ' णिचो लोपश्छान्दसः । अर्पयति उद्गमयति । प्रभृतः 'हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्य' इति हकारस्य भकारः । प्रहृतः सोमाभिषवनिमित्तम् । मम भद्रिः ग्रावा । यत्र च आशासते यजमानाः मदीयमागम- नमिच्छन्ति । यत्र च प्रतिहर्यन्ति प्रतिकामयन्ते । हर्यतिः प्रेप्साकर्मा । उक्था उक्थानि । इमानि इन्द्रः शृणोत्विति । । नाशितं महाभाग्यमिति शेषः । नु निश्चये । नकिः न कोऽपि

म० एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः । 'नुद प्रेरणे' अस्य निष्ठायां 'नसत्तनिषत्त-' ( पा० ८ । २ । ६१ ) इत्यादिना अनुत्तमिति निपातः । आ इति स्मरणे । स्मृतवन्तो वयम् । हे मघवन् धनवन् इन्द्र ते तव अनुत्तं न केनापि नुतं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५५५

1

त्वन्महाभाग्यनाश इति शेषः । न केवलं तवैश्वर्यमात्रं किंतु उ० इमा उ त्वा द्वे बृहत्यौ । तृतीयः पादः पूर्व व्याख्या- सर्वज्ञत्वमपीत्याह न वेति । वतुरत्र सादृश्ये । लावान् त्वत्स- यते सामर्थ्यात् । यं त्वां पावकवर्णा अग्निवर्णा ऋषयः दृशो विदानः विद्वान् देवता देवो नास्ति । स्वार्थे तल् विदेः शुचयः यमनियमपराः । विपश्चितः त्रिकालदर्शिनः । अभ्य- शानन् नित्त्वादाद्युदात्तः । किंच हे प्रवृद्ध प्रकर्षेण वृद्ध पुराण- नूषत अभिष्टुवन्तः । स्तोमैः स्तोत्रैः । तं त्वा इमा उः पाद- पुरुष, यानि कर्माणि वृत्रवधादीनि त्वं कृणुहि करोषि । पूरणः । याः मम गिरः हे पुरूवसो प्रभूतधन, ता वर्धन्तु व्यत्ययेन लोट् । तानि कर्माणि जायमानः वर्तमानः जातो । वर्धयन्तु ॥ ८१ ॥ भूतपूर्वश्च देवमनुष्येषु कश्चित् न नशते न व्याप्नोति । न करो - तीत्यर्थः । नशतिर्व्याप्तिकर्मा । न करिष्या न च करिष्यति । उत्पत्स्यमान इति शेषः । तिलोपो दीर्घश्च छान्दसः । काल- ये त्वादृशो नास्तीत्यर्थः । अतो यज्ञेशस्त्वम् ॥ ७९ ॥

अशीतितमी ।

म०

मेधातिथिदृष्टे आदित्यदेवत्ये द्वे बृहत्यैौ । पुरु बहु वसु धनं यस्य स पुरुवसुः । संहितायां छान्दसो दीर्घः पुरुश- ब्दस्य । हे पुरुवसो बहुधनादित्य, या मम गिरः शस्त्ररूपा वाचः इमाः त्वा त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । किंच विपश्चितो विद्वांसः तव स्वरूपाभिज्ञा उद्गातारश्व स्तोमैः स्तोत्रैः बहिष्पव- मानादिभिः वामभ्यनूषत अस्तुवत । 'नू स्तु॒तौ' लुङ् कुटादि- वागुणाभावः । कीदृशा विपश्चितः । पावकवर्णाः अग्नितुल्यते- । । जसः ब्रह्मवर्चसवन्तोऽत एव शुचयः शुद्धागमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरस्त्वां स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ८१ ॥

तददा॑स॒ भुव॑नेषु ज्येष्ठं यतो॑ ज॒ज्ञ उ॒ग्रस्त्वे॒ष- नृ॒म्णः । स॒द्यो ज॑ना॒नो निरि॑णाति॒ शत्रूननु॒ यं विश्वे मद॒न्त्यूर्माः ॥ ८० ॥

उ० तदित् । तत् इत् आस । इच्छब्द एवार्थे । आसी- दिति लकारव्यत्ययः । तदेवासीत् भुवनेषु भूतजातेषु ज्येष्ठं वृद्धतमम् । यतो यज्ञे जातः उग्रः उद्द्भूर्णः वज्रहस्त

व्यशीतितमी ।

यस्या॒यं विश्व॒ आय॒ दास॑ः शेवधि॒षा अ॒रिः ।

इन्द्रः । त्वेषनृम्णः तेजोधनो वा महाधनो वा । कार्य ति॒रश्वि॑द॒र्ये रु॒शमे॒ पवी॑रवि॒ तुभ्येत्सो अ॑ज्यते दृष्ट्वा कारणानुमानं कुरुते । नहि यतः कुतश्चिदिन्द्रो जायत । रयिः ॥ ८२ ॥ इति । किंच । यश्च सद्योजज्ञानः जायमानः बाल्यमनपेक्ष्य । उ० यस्वायम् । यस्येन्द्रस्य अयं विश्वः सर्वः आर्यः निरिणाति निहन्ति शत्रून् । पुनरपि विशिनष्टि । अनु यं दासः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता दास इव । शेवधिपाअरिः विश्वे मदन्ति अनुमदन्ति अनुतृप्यन्ति यं विश्वे सर्वे । शेवधिर्निधिः । निधिमिव यो धनं रक्षति न वर्णाश्रमविहि- देवाः । ऊमाः अवितारः अवनीया वा । नास्ति यतः । तकर्मानुष्ठानं करोति सः यस्य शत्रुभूतः । किंच । तिरश्चित् कुतश्चिज्जायत इति विशेषः ॥ ८० ॥

म० बृहद्दिवदृष्टा माहेन्द्री त्रिष्टुप् । भुवनेषु भूतजातेषु तत् इत् तदेव ज्येष्ठं श्रेष्ठमास बभूव । 'छन्दस्युभयथा' ( पा० ३ । ४। ११७ ) इति लिटः सर्वधातुत्वादस्तेर्भूभावः । न सर्वोत्कृष्टं ब्रह्मवासीत् यतो ज्येष्ठात् उग्रः उत्कृष्टः इन्द्रो जज्ञे जातः । कीदृशः । वेषनृम्णः त्वेषः कान्तिः नृम्णं धनं यस्य तेजोधनः कार्यं दृष्ट्वा कारणमहत्त्वं कल्प्यते । किंच य इन्द्रो जज्ञानः जाय- मान एव सद्यः तत्क्षणं शत्रून्निरिणाति नितरां हन्ति । 'री वधे' त्र्यादिः प्वादित्वाद्धखः । किंच विश्वे सर्वे देवाः यमिन्द्रमनुम- दन्ति अनुतृप्यन्ति । 'अनुर्लक्षणे' ( पा० १ । ४ । ८४ ) इति द्वितीया 'यद्वृत्तान्नित्यम्' ( पा० ८ । १ । ६६ ) इति मदन्ती- त्यत्र निघातो न । कीदृशा । विश्वे ऊमाः अवन्ति रक्षन्ति ऊमाः रक्षकाः । अवतेर्मन्प्रत्ययः 'छोः शूड् -' ( पा० ६ । ४ । १९ ) इति ऊठ् ॥ ८० ॥

इ॒मा

एकाशीतितमी ।

उ॑ त्वा पुरूवसो॒ गिरो॑ वर्धन्तु॒ या मर्म । पावकव॑र्णाः शुच॑यो विप॒श्चितोऽभि स्तोमैरनू -

षत ॥ ८१ ॥

।

प्राप्तेपि अर्ये ईश्वरे रुशमे । रुरातिहिंसाकर्मा । हिंस्रे । पवी- रवि पवीरमायुधं तद्वति । आयुधवति युद्धकर्मणि । य इन्द्रः अरिः शत्रुः । हे यजमान, तुभ्य इत् तुभ्यमेव । स इन्द्रः अज्यते । धातूनामनेकार्थत्वादञ्जिर्दानार्थः विकरणव्यत्ययश्च । अनक्ति ददाति रयिः धनम् । अत्रापि रथिमिति विभक्ति- व्यत्ययः ॥ ८२ ॥

1

म० हे आदित्य, यस्य तवायं विश्वः सर्वोऽपि आर्यः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठाता सन् दासः दासवत् सर्वदा रक्षणीयः शेवधिपाः निधिरक्षकः कृपणो यस्य तवारिः शत्रुः । निधिः शेवधिरिति यास्कः । किंच एवंविधे कृपणे अर्ये धनस्वामिनि वैश्ये वा तिरश्चित् । तिरोऽन्तर्धी चिदप्यर्थे । अन्तर्भूतो भूमिगतादौ निक्षिप्तोऽपि तस्य रयिर्धननिचयः तुभ्यं इत् मलो- परछान्दसः । तुभ्यमेव त्वदर्थमेवाज्यते व्यक्तो भवति । कर्मकर्तरि यक् । कृपणस्य धनं त्वदर्थमेवोपयुज्यते पक्षहरणा- दिना नतु कृपणभोगाय भवतीत्यर्थः । कीदृशेऽर्ये । रुशमे

1

रुशतिहिँसाकर्मा औणादिकोऽमप्रत्ययः । रुशति हिनस्तीति णात्मनोऽपि हिंसके । पवीरवि पविः शल्यमस्यास्तीति पवीर- रुशमः तस्मिन् धनापहृर्तॄणां हिंसके । आतिथ्यादितिरस्कारे- मायुधम् रो मत्वर्थीयः । पवीरं वाति गच्छति पवीरवाः तस्मिन्

1

५५६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ]

धनरक्षार्थमायुधधारके । तथाच यास्कः 'पविः शल्यो भवति ।मानः सोमो वर्तते तत्र तव ग्रहो गृह्यते । अयं च यः शुक्रः

यद्धि पुनाति कार्यं तद्वत्पवीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवान्' (नि० १२ । ३१ ) इति । धनिनातियत्नेन गुप्तमपि धनं तत अच्छिद्य धर्मिष्ठाय ददातीति भावः ॥ ८२ ॥

व्यशीतितमी ।

अ॒यधि॑ स॒हम॒मृषि॑भिः॒ सह॑स्कृतः समुद्र ईव
।
पप्रथे । स॒त्यः सो अ॑स्य॒ महि॒मा गृणे शवो॑ य॒ज्ञेषु॑
विप्र॒राज्य॑ ॥ ८३ ॥

उ० अयं सहस्रम् । सतोबृहती । योयमिन्द्रः सहस्रं सहस्रकृत्वः । ऋषिभिः सहस्कृतः । सह इति बलनाम । बलं कृत्वा स्तुतः सन् समुद्र इव पप्रथे प्रथते । तस्यास्य सत्यः सः महिमा शवः बललक्षणः गृणे । गीयते अस्माभि- यज्ञेषु विप्रराज्ये । यज्ञे हि ब्राह्मणाः स्वतन्त्रा राजान इव भवन्ति ॥ ८३ ॥

म० मेधातिथिदृष्टादित्यदेवत्या सतो बृद्दती । अयमादित्य-

रूप इन्द्रः समुद्र इव उदधिवत् पप्रथे प्रथितो विस्तीर्णो व्याप- कोऽभूत् । कीदृशोऽयम् । ऋषिभिरतीन्द्रियार्थदर्शिभिः सह- स्कृतः सहसा बलेन युक्तः कृतः । स्तुत्या हि देवताबलं वर्धते । किंच अस्यादित्यस्य स महिमा सत्योऽवितथः । शवो बलं च सत्यम् । यज्ञेषु विप्रराज्ये विप्राणां राज्ये स्तोत्रशस्त्र- संदेहे गृणे स्तौमि तं महिमानमिति शेषः । यज्ञेषु विप्राः स्वतन्त्राः राजान इव भवन्ति । राज्ञां कर्म राज्यम् । स्तोत्रश- त्राणां संसदि पठनेन सोऽयं स्तूयत इत्यर्थः ॥ ८३ ॥

चतुरशीतितमी ।

अद॑ब्धेभिः सवितः पा॒युभि॒ष्टु॑ शि॒वेभि॑र॒द्य परि॑पाहि नो॒ गय॑म् । हिर॑ण्यजिह्वः सुवि॒ताय॒ नव्य॑से॒ रक्ष॒ा माहि॑नो॑ अ॒घश॑स ईशत् ॥ ८४ ॥

उ० अदब्धेभिः सवितरिति व्याख्यातम् ॥ ८४ ॥ म० व्याख्याता ( ३३ । ६९ ) । षष्ठः पुरोरुग्गणः

समाप्तः ॥ ८४ ॥

पञ्चाशीतितमी ।

आ नो॑ य॒ज्ञं दि॑वि॒स्पृशं॒ वायो॑ य॒ह सु॒मन्म॑भिः । अ॒न्तः प॒वित्र॑ उ॒परि॑ श्रीणानुोऽय शुक्रो अंयामि

ते

॥ ८५ ॥

सोमः तम् अयामि प्रापयामि ते तव ॥ ८५ ॥

म० इतोऽध्यायसमात्यन्तं त्रयोदश ऋचः प्रतीकोक्ताथ- तस्रश्चेति ऐन्द्रवायवा दिसावित्रान्तानां ग्रहाणां ग्रहणमन्त्राः पूर्ववत् । जमदग्निदृष्टा वायुदेवत्या बृहत्य आद्या नव द्वादशी च । दशम्येकादशीत्रयोदश्यः सतोबृहत्यः । हे वायो, नोऽस्माकं पिनम् ऋखिग्यजमानवैदुष्याद्दक्षिणासंपन्नत्वाच्च स्वर्गेऽपि श्रूय- य॒ज्ञमायाहि आगच्छ । कीदृशं यज्ञम् । दिविस्पृशं द्युलोकव्या- माणमित्यर्थः । आगम्य किं फलमत आह अन्तरिति । अन्तः पात्रमध्यस्थः पवित्रे दशापवित्रस्योपरि श्रीणानः श्रयमाणः होतृचमसेन विषिच्यमानोऽयं शुक्रः शुद्धः ऋजीषकल्करहितः सोमो रसात्मा ते तुभ्यं त्वदर्थमयामि नियतः त्वदीयभागत्वेन मया संस्कृतः । 'यमु उपरमे' कर्मणि चिण् ॥ ८५ ॥ षडशीतितमी ।

सर्व इज्जनोऽनम॒वः स॒ङ्गमे॑ सु॒मना॒ अस॑त् ॥ ८६ ॥ इ॒न्द्र॒वायू सु॑सं॒दृशा॑ सु॒हवे॒ह इ॑वामहे । यथा॑ न॒ः

उ० इन्द्रवायू सुसंदृशा । सुसंदृशा सुतरां सम्य- दर्शनीयौ । सुहवा स्वाह्नानौ च । इह हवामहे आ- यामः । तथाचाह्वयामः यथा येन प्रकारेण नः अस्माकम् सर्वइत् सर्वएव जनः । अनमीवः अमीवा व्याधिस्तद्रहितः । सङ्गमे इन्द्रवायू संगतौ । सुमना शोभनमनस्कः । असत् भूयात् ॥ ८६ ॥

म० तापसदृटैन्द्रवायवी । इह यज्ञे वयमिन्द्रवायू हवामहे आह्वयामः । उभयत्र वायोः प्रतिषेध इति आनङ्कभावः । कीदृशी सुसंदृशा सुसदृशी सुतरां सम्यक् पश्यतस्तौ । सुदवा सुहवो शोभनाहानौ । तथा हवामहे यथा नोऽस्माकं सर्वं इत् सर्वं एव जनः पुत्रपौत्रादिरीदृशः असत् भवेत्। अस्तेर्लेट्यडागमः । कीदृशः। अनमीवः व्याधिरहितः । सङ्गमे धनप्राप्तौ बहूनां समा- गमे वा सुमनाः शोभनचित्तः । उदारो वक्ता चेत्यर्थः ॥ ८६ ॥ सप्ताशीतितमी ।

ऋध॑ति॒त्था स मर्त्यैः शश॒मे दे॒वता॑तये । यो नूनं मि॒त्रावरु॑णाव॒भिष्ट॑य आच॒क्रे ह॒व्यये ॥ ८७॥ उ० ऋधगित्था । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते यच्छ- स्वाभीष्टप्राप्तये । आचक्रे सेवते । हव्यदातये हविषो दानाय । ब्दयोगात् । यः मर्त्यः नूनं निश्चयेन मित्रावरुणौ अभिष्टये

'

।

स मर्त्यः ऋधक् समृद्धियुक्तः । इत्था इत्थमित्यभिनयेन उ० आ नः आयाहि नः अस्माकं यज्ञम् । दिविस्पृशं दर्शयति । शशमे शाम्यति यमनियमज्ञो भवति । देव- द्युलोकयायिनम् । ऋत्विग्यजमानैर्विद्वद्भिरारब्धः दक्षिणा । तातये देवानां कर्म देवतातिः तस्यै । यज्ञायेत्यर्थः ॥ ८७ ॥ दिभिः संपन्नः यज्ञः दिवं स्पृशत्येव । हे वायो, सुमन्मभिः म० जमदग्निदृष्टा मैत्रावरुणी । नूनं निश्चितं यो मर्त्यो सुमनसैः संकल्पैः । आगतस्य किं फलमितिचेत् । अन्तः- मनुष्यो मित्रावरुणौ आचक्रे आकुरुते सेवते 'गन्धनावक्षेपण - ' पवित्रे दशापवित्रस्य उपरि श्रीणानः होतृचमसे निषिच्य । ( पा० १ । ३ । ३२ ) इत्यादिना करोतेः सेवनार्थे आत्मने -

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

पदम् । किमर्थम् । अभिष्टये अभिमतलाभाय । पृषोदरादि- लोपः । हव्यदातये हविषो दानाय च । स नरः इत्था अनेन हेतुना सेवनरूपेण शशभे शाम्यति । यमनियमशमदमादियुक्तो भवतीत्यर्थः । कीदृक् सः । देवतातये देवस्य कर्म देवतातिः तस्मै यज्ञाय । ऋधक् ऋनोतीति ऋधक् समृद्धिमान् यज्ञसंप- त्तिक्षमधनाढ्यः सन् शान्तो भवतीत्यर्थः । बट् श्रत् सत्रा अद्धा इत्थेति निपातः । सत्यवचनो वा । सत्यं शाम्यति । एवाभ्यास- लोपाभाव आर्षः शशमेत्यत्र ॥ ८७ ॥

अष्टाशीतितमी ।

:

आया॑त॒मुप॑भूषतं॒ मध्वः॑ः पिबतमश्विना । दुग्धं
पयो॑ वृषणा जेन्यावसू॒ मा नो॑ मधि॑ष्ट॒माग॑तम् ॥८८॥

उ० आयातं आगच्छतम् । उपभूषतम् अलंकुरुतं च यज्ञम् । मध्वः मधुरूपस्य स्वमंशं पिबतं च । हे अश्विनौ । किंच । दुग्धं पयः महावीरसेचनार्थम् । हे वृषणौ सेक्तारौ हे जेन्यावसु जेन्यं जितं स्वीकृतं वसु धनं याभ्यां तौ जेन्या- वसू । किंच मा नो मर्धिष्टं माच मर्धिष्टं संप्रहारं कुरुतम् नः अस्मान्प्रति । आगतम् अवश्यं च आगच्छतम् ॥ ८८ ॥

।

५५७

नयन्तु प्रापयन्तु । यज्ञं कारयन्त्वित्यर्थः । कीदृशं यज्ञम् । वीरं विशेषेणेरयति वीरस्तं शत्रूणां विशेषोन्मूलयितारम् । 'वीरो वीरयत्यमित्रान्' ( निरु० १ । ७ ) इति यास्कः । न नृभ्यो मनुष्येभ्यो हितम् 'उगवादिभ्यः' ( पा० ५ । १ । २ ) इति यत् । पङ्किराधसम् इन्द्रस्य पुरोडाशः हर्योर्धानाः पूष्णः करम्भः सरखत्यै दधि मित्रावरुणयोः पयस्या एषा हविःपङ्क्तिः, द्विनाराशंसं प्रातः सवनं द्विनाराशंसं माध्यन्दिनं सवनं सकृन्ना- राशंसं तृतीयं सवनम् एषा नाराशंसपङ्किः, त्रीणि सवनानि पशुरुपवसथ्यः पशुरनुबन्ध्यः एषा सवनपङ्क्तिः, एताभिः पतिभिः

राधः समृद्धिर्यस्य पलयो राध्यन्ते साध्यन्ते यत्रेति वा पति-

सर्वार्थः ॥ ८९ ॥ राधाः तम् । ब्रह्मणस्पत्यादयः ईदृशं यज्ञमस्माभिः कारयन्त्विति

नवतितमी ।

च॒न्द्रमा॑ अ॒प्स्व॒न्तरा सु॑प॒र्णो धा॑वते दि॒वि । र॒यिं
पि॒शङ्गे बहुलं पु॑रु॒स्पृह॒ हरि॑रेति॒ कनि॑क्रदत् ॥९०॥

उ० चन्द्रमा अप्सु । आहुतिपरिणामोऽत्रोच्यते । योसौ चन्द्रमाः स तथा सोमरूपापन्नः । अभिषुतः अप्स्वन्तः मध्ये रसरूपेण आस्थितः । अग्नौ हुतः सन् सुपर्णः सुपतनः धावते दिवि । तस्मात् पर्जन्यरूपमास्थाय उदकदानद्वारेण

बहवो यत्र स्पृहयन्ति । हरिः सोम एति । कनिक्रदत् पर्ज-
न्यरूपेणात्यर्थं स्तनितं कुर्वन् ॥ ९० ॥

म० वसिष्ठदृष्टाश्विदेवत्या । हे अश्विना अश्विनौ, युवामा - यातं यज्ञं प्रत्यागच्छतम् । आगत्य च उपभूषतमलंकुरुतं । यज्ञम् । मध्वः मधुरं सोमं पिबतम् । कर्मणि षष्ठी नुमभाव- रछान्दसः । किंच हे वृषणा वृषणौ वर्षकौ यज्ञफलस्य । रथिं धनम् पिशङ्गं पीतवर्गम् । बहुलमसंख्यातम् । पुरुस्पृहं सेक्तारौ, हे जेन्यावसू, जेन्यं जेतव्यं जितं वा आ समन्तात् वसु धनं याभ्यां तौ जेन्यावसू वशीकृतधनौ तादृशौ । युवां पयः वृष्टयुदकं दुग्धमन्तरिक्षात्प्रक्षारयतम् । दुहेर्लोण्मध्यमद्वि- वचनं दुग्धमिति । किंच नोऽस्मान्मा मर्धिष्टं मा हिंस्तम् । मृधिर्हिंसार्थः लुङ् । किं बहुना युवामागच्छतम् । आदरार्थं पुनर्वचनम् ॥ ८८ ॥

एकोननवतितमी ।

प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒ प्र दे॒व्ये॒तु सू॒नृता॑ । अच्छ वी॒रं नये॑ प॒तिरोधसं दे॒वा य॒ज्ञं न॑यन्तु नः ॥ ८९ ॥ उ० प्रैतु अस्मदीयं यज्ञं प्रति आगच्छतु । ब्रह्मणस्पतिः बृहस्पतिः । प्रैतु च देवी वाक् । सूनृता शोभना सत्य- वती त्रयीलक्षणा । कं प्रत्यागच्छत्वित्यत आह । अच्छ अभि । वीरं पुत्रं महावीरं वा । नर्यम् नृभ्यो हितम् अनुग्राहकम् । पङ्क्तिराधसं ब्रह्मपङ्क्तिसाधकम् । पङ्क्तिपावनमित्यर्थः । किंच देवाः यज्ञं नयन्तु नः अस्माकम् ॥ ८९ ॥

म० कण्वदृष्टा वैश्वदेवी । ब्रह्मणो वेदस्य पतिः हिरण्यगर्भः नोऽस्माकं यज्ञमच्छ यज्ञाभिमुखं प्रैतु प्रकर्षेणागच्छतु । ब्रह्म- णस्पतिः। 'ब्रह्मणः पाता पालयिता वा' (निरु० १० । १२ ) इति यास्कः । तथा देवी देवतात्मा सूनृता प्रियसत्यस्वरूपा तस्यैव वाक् श्रयीरूपा यज्ञं प्रैतु । किंच देवा यष्टव्या नोऽस्मान् यज्ञं

म० त्रितदृष्टाहुतिपरिणामवादिन्यैन्द्री । 'आहुतेर्होमद्रव्यस्य परिणामो द्युपर्जन्यपृथिवी पुरुषयोषात्मकपञ्चाग्निक्रमेण परिपाकः ' 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इति श्रुत्योक्तः तं वदत्येषा ऋक् । अधियज्ञं तावदर्थः । चन्द्रं देवानामाहादं मिमीते करोति चन्द्रमाः लतारूपः सोमोऽभिषुतः सन् अप्सु वसतीवरीनिप्राभ्यादिजलेषु अन्तर्मध्ये रसरूपेण स्थितानौ हुतः सन् सुपर्णः गरुडाकृतिः साधुपतनो भूत्वा दिवि आधा- वते शीघ्रं गच्छति । 'सृ गतौ' इत्यस्य शीघ्रगतौ धावादेशः 'तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्' इति श्रुतेः । 'हरिः सोमो हरितवर्णः ' ( निरु० ४ । १९ ) इति यास्कोक्तेर्हरिः पूर्वोक्तः सोम एव दिवि गतः पर्जन्यरूपमास्थायोदकदानद्वारेण रयि- मेति 'रयिरिति धननाम' ( निरु० ४ । १७ 1) इति यास्कः । धान्यभावं प्राप्नोति व्रीहियवाद्यन्नरूपो भवतीत्यर्थः । कीदृशं रयिम् । पिशङ्गम् परिपाकेन त्रीहियवादिकं धान्यं पीतवर्ण भवति । बहुलमसंख्यातम् । चतुर्विधभूतग्रामजीवनपर्याप्त- मित्यर्थः । पुरुस्पृहं पुरूणां बहूनामपि स्पृहा लिप्सा यत्र तम् । बहवोऽपि यद्धान्यमिच्छन्ति तद्रूपो भवतीत्यर्थः । कीदृशो हरिः । कनिक्रदत् पर्जन्यरूपात्यर्थ स्वनितं कुर्वन् । 'दाधर्ति - ' ( पा० ७ । ४ । ६३ ) इत्यादि निपातः ॥ ९० ॥

५५८

एकनवतितमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

दे॒वं दे॑वं॒ वोऽव॑से दे॒वं दे॑वम॒भिष्ट॑ये । देवं दे॑वं
हु॒वेम॒ वाज॑सातये गृ॒णन्तो॑ दे॒व्या धि॒या ॥ ९१ ॥

[ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३]

व्याख्यायते । मानुषी वागनयोच्यते । उक्तंच 'अथ यन्मा- नु॒ष्या वाचाह इतीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति तदुह तया चीयत' इति । हे इन्द्राग्नी, अपात् पादरहिता गद्या इयं वाक् । पूर्वा आअगात् आगता । पद्वतीभ्यः पादवतीभ्यः सकाशात् । हित्वी हित्वा परित्यज्य शिरः प्रथमं पदम् अन्यत्करोति 1 नहि लौकिक्या वाचः कश्चित्पदनियमोऽस्ति । जिह्वया विदुषः वावदत् वदन्ती । चरत् चरति । कियन्ति तत्र पदानि । त्रिंशत्पदानि त्रिंशत्संख्याकानि पदानि अक्रमीत्

उ० देवं देवं वः । देवं देवमिति वीप्सार्थोऽभ्यासः । यावन्तो देवास्तावतो देवान् वः युष्माकमवसे पालनाय । हुवेमेत्यनेन संबन्धः । आह्वयामः । देवं देवमभिष्टये अभी- ष्टकामावाप्तये आह्वयामः । देवं देवं हुवेम । वाजसातये अन्नसंभजनाय । कथं हुवेमेतिचेत् । गृणन्तः स्तुतिभिः । अतिक्रामति । नहि परतः त्राणविषयः ॥ ९३ ॥ देव्या धिया । देवतायाथात्म्य चिन्तनपरया बुद्ध्या ॥ ९१ ॥

म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । वीप्सार्थोऽभ्यासः । यावन्तो देवा - स्तान् वो युष्मानवसेऽवनाय पालनाय वयं हुवेम आह्वयामः। अभिष्टयेऽभिलषितफलाप्तये देवं देवं हुवेम । वाजसातयेऽन्नलाभाय देवं देवं हुवेम । ' अभ्यासे भूयां समर्थ मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति यास्कः । कीदृशा वयम् । देवया देवतायाथात्म्यानुसन्धानपरया धिया बुद्ध्या गृणन्तः स्तुवन्तः । यद्वा देव्या खरादि सौष्ठवेन दीप्य - मानया धिया स्तुत्या गृणन्तः ॥ ९१ ॥

द्विनवतितमी ।

दि॒वि पृ॒ष्टो अ॑रोचता॒ग्निर्वैश्वान॒रो बृहन् । क्ष्मर्या वृधा॒ान ओज॑सा॒ चनो॑हितो ज्योति॑िषा बाधते

तर्मः ॥ ९२ ॥

।

म० सुहोत्रदृष्टा इन्द्राग्निदेवत्या प्रवहिका । हे इन्द्रानी, अपात्स्वयं पादरहितापि इयमुषाः पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यः सुप्ताभ्यः प्रजाभ्यः पूर्वा प्रथमभाविनी सती आ अगात् आगच्छति सा च तासां प्रजानां शिरो हिली निद्रात्याजनेन प्रेरयित्री । यद्वा शिरो हिल्ली हिला त्यक्त्वा स्वयमशिरस्का सती जिह्वया प्राणिनां वागिन्द्रियेण वावदत् । यङ्लुगन्तं । भृशं शब्दं कुर्वती सती चरत् चरति प्रसरति । अभावः । एवं चरन्ती उषा एकदिनेन त्रिंशत्संख्यानि पदा पदानि गमनसा- धनभूतान् मुहूर्तान् नि अक्रमीत् नितरां क्रमते । अहोरात्रेण त्रिंशन्मुहूर्तान्कामतीत्यर्थः । यद्वा वाक्पक्षेऽर्थः । इन्द्रः प्राणः अभिः पुरुषः । हे इन्द्रानी, युवयोरेवैतत् कर्म यत् अपात् पाद- रहिता गयास्मिका त्रयीलक्षणेयं वाक् पूर्वा प्रथमभाविनी सती आ अगात् । पद्वतीभ्यः पादयुक्ताभ्यो रामायणभारता- दिश्लोकात्मकवाल्मीकिव्यासादिवाणीभ्यः सकाशात् वेदवाचः प्राथम्यं श्रुत्योक्तम् ततो ब्रह्मैव प्रथममसृज्यतेति । एवं प्रथम- जाया वाचोऽविकृतत्वं निर्णीय मानुष्या वाचो विकृतत्वमाह हिली शिर इति । शिर इति प्राधान्यादाख्यातपदमुच्यते । अभ्याज गां दण्डेन शुक्लां गां दण्डेनाभ्याजेत्येवं लौकिक्या वाचः पदप्रयोगनियमाभावात् शिरः शिरस्थानीयमाख्यात- मेधदृष्टा वैश्वानरी । योऽग्निः दिवि द्युलोके पृष्टः । पदं हिला त्यक्त्वा जिह्वया विदुषो वागिन्द्रियेण वावदत् सिक्तः आदित्यात्मना स्थितः सन् अरोचत दीप्यते 'पृषु सेके' । अतिवदन्ती सती चरति प्रकाशीभवति । एवं चरन्ती सा निष्टान्तः सेकः स्थितिरेव । कीदृशोऽग्निः । वैश्वानरः विश्वेषां त्रिंशत्पदानि न्यक्रमीत् क्रमति । अत्र पदशब्दोऽङ्गुलवचनः । नराणां हितः । बृहन् महान् । किंच सोऽग्निः ज्योतिषा मूलाधारादारभ्य मुखपर्यन्तं त्रिंशदङ्गुलानि कामति । एवं स्वप्रकाशेन तमः नैशं बाधते लोकानुग्रहायान्धकारं निवर्तयति । वाग्विषयोऽर्थः ॥ ९३ ॥ कीदृशः । क्ष्मया वृधानः क्ष्मा पृथिवी तया तत्स्था मनुष्या उपलक्ष्यन्ते मञ्चाः क्रोशन्तीति वत् । भूस्थैर्वर्णाश्रमिभिः नरै- दत्तेन हविषा वर्धमानः । अतएव ओजसा च चनोहितः ओष- धिपाकक्षमेण तेजसा चनसेऽन्नाय हितः 'चन इत्यन्ननाम' ( निरु० ६ । १८ ) अन्ननिष्पादक इत्यर्थः ॥ ९२ ॥

।

उ० दिवि पृष्टः । योऽग्निर्वैश्वानरः दिवि पृष्टः द्युलोके स्थितः आदित्यात्मना अरोचत देदीप्यते बृहन् महान् सोऽयम् क्ष्मया पृथिव्या कारणभूतया । वृधानः वर्धमानः ओजसा बलेन च । चनोहितः चनसि भन्ने हविर्लक्षणे । हितः स्थापितः । ज्योतिषा बाधते तमः ॥ ९२ ॥

म०

त्रिनवतितमी ।

इन्द्रा॑ग्नी अ॒पादि॒यं पूर्वागा॑त्प॒द्वता॑भ्यः । हि॒त्वी शिरो॑ जिह्वया वाव॑द॒श्चर॑त्रि॒शत्प॒दान्य॑क्रमीत् ॥९३॥ उ० इन्द्राग्नी अपात् । प्रवह्निकेयमृक् । यथाप्रज्ञं तु

चतुर्नवतितमी ।

दे॒वासो॒ हि ष्मा॒ मन॑वे॒ सम॑न्यवो॒ विश्वे॑ सा॒क सरा॑तयः । ते न अ॒द्य ते अ॑प॒रं तुचेतु नो॒ भव॑न्तु॒ वरिवो॒विद॑ः ॥ ९४ ॥

उ० देवासो हि ष्मा । हि स्म निपातौ । ये देवासः मनवे समन्यवः मनुना समानदीप्तयः समानो वा । विश्वे सर्वे साकं सह उपास्याः । सरातयः समानदानाश्च । ते विश्वेदेवाः नः अस्माकम् अद्य । ते च अपरम् आगा- मिकाले । तुचेतु नः । तुमित्यपत्यनाम । अपत्याय च

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अस्मदीयाय भवन्तु । वरिवोविदः वरिवो धनं ये अस्म-
दर्थे विन्दन्ति ते वरिवोविदः ॥ ९४ ॥

म० मनुदृष्टा वैश्वदेवी । हि स्म एतौ निपातौ प्रसिद्ध्यतिश - यायौं । छान्दसौ षत्वदीर्घौ । ते प्रसिद्धा विश्वे देवासः अद्य वर्तमानकाले नोऽस्माकं साकं सहैव वरिवोविदः भवन्तु वरिवो धनं वेदयन्ति लम्भयन्ति वरिवोविदः एकीभूय धनप्रापका भवन्तु । तु पुनः अपरं भविष्यति काले नोऽस्माकं तुचे अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय ते वरिवोविदः भवन्तु । तुगि- त्यपत्यनाम । कीदृशास्ते । मनवे समन्यवः मनुनामकाय मुनये मन्त्रदर्शिने मह्यं समानो मन्युर्दीप्तिर्येषां ते । 'मन्युर्मनतेर्दीप्ति- कर्मणः' ( निरु० १० । २९ ) इति यास्कः । मदर्थकमैकमत्यं । प्राप्ताः । यद्वा मन्युना क्रोधेन सह वर्तमानाः । अस्मच्छत्रुह- ननाय क्रोधयुक्ता इत्यर्थः । तथा सरातयः रातिर्दानं तत्सहिताः दातार इत्यर्थः ॥ ९४ ॥

षण्णवतितमी ।

५५९

प्र व॒ इन्द्रा॑य बृह॒ते मरु॑तो॒ ब्रह्मर्चत । वृत्रœ
हेनति वृत्र॒हा श॒तक्र॑तु॒र्वत्रे॑ण श॒तप॑र्वणा ॥ ९६ ॥

उ० प्र वः प्रथमाबहुवचनस्य वभादेशः । प्रार्चत प्रो. च्चारयत वः यूयम् स्तुतीः । इन्द्राय बृहते महते हे मरुतः, ब्रह्म त्रयीलक्षणाः किमितिचेत् । वृत्रं हनति । हन्तीति प्राप्ते शपः श्रवणम् । वृत्रहा वृत्रवधप्रवणः शतक्रतुः बहुकर्मा । वज्रेण शतपर्वणा शतग्रन्थिना ॥ ९६ ॥

म० हे मरुतः, वो युष्माकं खामिने इन्द्राय यूयं ब्रह्म वेदं सामरूपस्तोत्रं प्रार्चत प्रोच्चारयत । कीदृशायेन्द्राय । बृह महते । ततो वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य पाप्मनो वा हन्तेन्द्रो वृत्रं हनति हन्तु । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुगभावः । केन । वज्रेण स्वायुधेन । कीदृशेन वज्रेण । शतपर्वणा शतसंख्यानि पर्वाणि धारा ग्रन्थयो वा यस्य स शतपर्वा तेन । कीदृशो वृत्रहा । शतक्रतुः शतं क्रतवो यस्य बहुकर्मा बहुप्रज्ञो वा ॥ ९६ ॥

सप्तनवतितमी ।

अस्येदिन्द्रो॑ वावृधे वृष्ण्य॒ शवो॒ मदे॑ सु॒तस्य॒ विष्ण॑व । अ॒द्या तम॑स्य॒ महि॒मान॑मा॒यवोऽनु॑ष्टुवन्ति । इ॒मा उ॑ त्वा॒ यस्या॒यम॒य् स॒हस्र॑मू॒र्ध्व

पञ्चनवतितमी । अपा॑धमद॒भिश॑स्तीरशस्त॒हाथेन्द्रो॑ द्यु॒म्नयाभ॑वत् । दे॒वास्त॑ इन्द्र स॒ख्याय॑ येमिरे॒ बृह॑द्भानो॒ मरु॑द्रण ९५ उ० अपाधमत् । प्रथमोऽर्धर्चः परोक्षकृतः द्वितीयः प्रत्यक्ष कृतः अतो वाक्यभेदः पदसंन तिर्वैकस्मिन्नर्धर्चे । अपाध- मत् धमतिर्गतिकर्मा । यदा अपगम । भशस्तीः पूर्व अभिशापान् अशस्तिहा । अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा ऊषुः ॥ ९७ ॥ स्वतएव । अथानन्तरम् इन्द्रः धुम्नी अन्नवान् यशस्वी वा आअभवत् भवति । एवं स्तुत इन्द्रः प्रत्यक्षीभूतः । इत उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः । देवाः ते तव हे इन्द्र, सख्याय सस्निभावाय येमिरे आत्मानं संयतं कृतवन्तः । हे बृहद्भानो महादीप्ते हे मरुगुण, एकवाक्ये तु बहूनां पदानां संनतिः कार्या ॥ ९५ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥

उ० भस्येत् । अस्य इत् इदिति निपातः पादपूरणः । मदे सुतस्य विष्णधि विष्णुर्यज्ञः । यज्ञे अभिषुतस्य मदे संजाते य इन्द्रो वावृधे वृद्धश्च वृष्ण्यं सेतृत्वम् शवो बलं च आवि- करोति । तस्यास्य इन्द्रस्य अद्य अद्यापि तं महिमानं आयवः मनुष्याः अनुष्टुवन्ति । पूर्वथा पूर्ववत् यथा पूर्वमृषिभिः स्तुतः । इमा उत्वा यस्यायम् अयं सहस्रम् ऊर्ध्व ऊषुणः इति चतस्रः प्रतीकोक्ता व्याख्याताः ॥ ९७ ॥

इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ म० मेधातिथिदृष्टा माहेन्द्री सतोबृहती । इन्द्रः अस्य इत्

म० नृमेधदृष्टे द्वे मरुत्वद्गुणविशिष्टेन्द्रदेवत्ये । बृहन्तो महान्तो भानवो दीप्तयो यस्य स बृहद्भानुः मरुतां गणो यस्य स मरुद्गणः हे बृहद्भानो, हे मरुद्गण हे इन्द्र, देवाः वसुरु- द्रादित्याः ते तव सख्याय मैत्रे येमिरे कथं नु नामेन्द्रोऽस्मा- सखिभावाय वृणीत इत्यभिप्राया आत्मानं संयतं कृतवन्त इत्यर्थः । स भवान् अभिशस्तीः अभिशापान् शत्रुप्रयुक्तान । अस्यैव यजमानस्य वृष्ण्यं शवः च वावृधे वर्धयति । णिजन्तत्वं पवादान् अपाधमत् अपगमयति निवर्तयति । धमतिर्गतिकर्मा ( निरु० ६ । २ ) इति यास्कः । अथ पश्चात् द्युम्नी अन्नवान् यशस्वी वा आ अभवत् सर्वतो धनवान् भवति । कीदृशो भवान् । अशस्तिहा शंसनं शस्तिः प्रशंसा सा नास्ति येषां ते अशस्त्रयः निन्द्या असुरास्तान् हन्तीत्यशस्तिहा । इन्द्रः ऐश्वर्य- वान् इन्दतीतीन्द्रः । यो दुष्टहन्ताभिशापनाशको यशस्वी तेजस्वी बहुभृत्यसेव्यस्तस्य सख्यायान्ये यतन्त इति युक्तमिति । सोमपानेन मत्त इन्द्रो यजमानस्य माहात्म्यं बलं च वर्धयती-

भावः ॥ ९५ ॥

।

बोध्यम् । वर्षति सिञ्चतीति वृषा तस्येदं वृष्ण्यं वीर्यम् । यप्रत्यये उपधालोपः । शवः बलम् । क्व सति । सुतस्याभिषुतस्य सोमस्य मदे सति । कीदृशे मदे । विष्णवि वेवेष्टि व्याप्नोति विष्णुस्तस्मिन् सर्वशरीरव्यापके । सप्तम्येकवचने 'घेर्डिति' ( पा० ७ । ३ । १११ ) इति गुणेऽवादेशः । यद्वा विष्णवि विष्णौ यज्ञेऽभिषुतस्येति संबन्धः । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेः ।

त्यर्थः । किंच अस्येन्द्रस्य तमुक्तं यज्वनो वीर्यादिवर्धनरूपं

५६०

महिमानमद्यास्मिन्कालेऽपि आयवः मनुष्याः

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

अनुष्टुवन्ति श्रोत्रादीन्द्रियाणामेकमेव ज्योतिः प्रकाशकं प्रवर्तकमित्यर्थः । प्रवर्तितान्येव श्रोत्रादीन्द्रियाणि स्वविषये प्रवर्तन्ते । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेनेति न्यायोर्मन :- संबन्धमन्तरा तेषामप्रवृत्तेः । तादृशं मे मनः शान्तसंकल्प-

आनुपूर्व्येण स्तुवन्ति । तत्र दृष्टान्तः । पूर्वथा पूर्वमिव यथा पूर्वमृषयोऽस्तुवन्नेवमिदानीमपि नराः स्तुवन्तीत्यर्थः । 'प्रत्नपूर्व - विश्वेमात्थाल्च्छन्दसि' ( पा० ५ । ३ । १११ ) इति पूर्वशब्दा- दिवार्थे थाल्प्रत्ययः । इमा उ त्वा यस्यायम् अयं सहस्रम् । मस्तु ॥ १ ॥ ( ३३ । ८१ - ८३ ) ऊर्ध्व ऊ षुणः ( ११ । ४२ ) एताः प्रतीकोक्ताः ॥ ९७ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायो गतोऽयं सार्वमेधिकः ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

यज्जाय॑तो दूरमु॒दैति॒ दे॑व॒ तद॑ सु॒प्तस्य॒ तथैवैति॑ । दूरंगमं ज्योति॑षा॒ ज्योति॒रेकं॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वसैक- ल्पमस्तु ॥ १ ॥

उ० यज्जाग्रतः षट्कण्डिकास्त्रिष्टुभो मनोदेवत्याः । अस्मि- अध्याये लैङ्गिको विनियोगः । लिङ्गंच सामर्थ्यमुच्यते अभि- । धानशक्तिः । यन्मनः जाग्रतः पुरुषस्य दूरं उदैति उद्गच्छति चक्षुःप्रभृतीन्यपेक्ष्य । यच्च दैवम् देवो विज्ञानात्मा सोनेन गृह्यत इति दैवम् । उक्तंच 'मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवमिति । तदु सुप्तस्य । तदःस्थाने यदोवृत्तिः । उकारः समुच्चयार्थीयः । यच्च मनः सुप्तस्य तथैव तेनैव प्रकारेण एति । यच्च दूरंगमं दूरं गच्छतीति दूरंगमम् अतीतानागतवर्त- मानव्यवहितविप्रकृष्टग्रहीतृ । ज्योतिषां श्रोत्रादीनां विज्ञा- ननेतॄणां मध्य एकमेव ज्योतिः । तत् मे मनः शिवसंक- रूपम् । संकल्पः काममूलपदार्थस्य ख्यादेः सुरूपताज्ञानवतः कामप्रभृति शान्त संकल्पम् अस्तु भवतु ॥ १ ॥

म० अनारभ्याधीतोऽध्यायः आ पितृमेधात् आदित्यया- ज्ञवल्क्यदृष्टा मन्त्राः पाठे विनियुक्ताः । षड्चत्रिष्टुभो मनो- देवत्याः शिवसंकल्पदृष्टाः । ऋषिर्वदति । तन्मे मनः शिव- संकल्पमस्तु शिवः कल्याणकारी धर्मविषयः संकल्पो यस्य तत् तादृशं भवतु । मन्मनसि सदा धर्म एव भवतु न कदाचि त्पापमित्यर्थः । तत्किम् । यत् मनो जाग्रतः पुरुषस्य दूरमुदैति उद्गच्छति । चक्षुराद्यपेक्षया मनो दूरगामीत्यर्थः । यच्च देवं दीव्यति प्रकाशते देवो विज्ञानात्मा तत्र भवं देवमात्मग्राहक- मित्यर्थः । 'मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम्' इति श्रुतेः । तत् उ । यदः स्थाने तच्छब्दः उकारश्चार्थः । यच्च मनः सुप्तस्य

पुंसः तथैव यथागतं तथैव पुनरागच्छति खापकाले सुषुप्तावस्थायां पुनरागच्छति । यच्च दूरंगमं दूरात् गच्छतीति दूरंगमम् खश्प्रत्ययः । अतीतानागतवर्तमानविप्रकृष्टव्यवहितप- दार्थानां ग्राहकमित्यर्थः । यच्च मनो ज्योतिषां प्रकाशकानां

द्वितीया ।

येन॒ कर्म॑ण्य॒पस मनी॒षिणो॑ य॒ज्ञे कृ॒ण्वन्त वि॒द- र्थेषु धीरा॑ः । यद॑पू॒र्वं य॒क्षम॒न्तः प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मर्नः शिवसंकल्पमस्तु ॥ २॥

उ० येन कर्माणि । येन मनसा सता कर्माणि । अपसः अप इति कर्मनाम तद्धितलोपः । अपस्विनः कर्मवतः । मनीषिणः मेधाविनः । यज्ञे कृण्वन्ति कुर्वन्ति । विदथेषु वेदनेषु यज्ञविधिविधानेषु धीराः धीमन्तः । यच्च अपूर्वम् न विद्यते पूर्वमिन्द्रियं यस्मात्तदपूर्वम् । यद्वा अपूर्वमनपरम् । यच्च यक्षं पूज्यम् । यच्च अन्तर्मध्ये प्रजानामास्ते । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ २ ॥

म० मनीषिणः मेधाविनः यज्ञे येन मनसा सता कर्माणि कृण्वन्ति कुर्वन्ति 'कृ करणे' स्वादिः । मनःस्वास्थ्यंविना कर्माप्रवृत्तेः । केषु सत्सु । विदथेषु ज्ञानेषु सत्सु विद्यन्ते ज्ञायन्ते तानि विदथानि तेषु । वेत्तेरौणादिकोऽथप्रत्ययः प्रत्ययोदात्तत्वेन मध्योदात्तं पदम् ' प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्च' ( पा० ३ । १ । १ - ३ ) इति पाणिन्युक्तेः यज्ञसंबन्धिनां हविरादिपदार्थानां ज्ञानेषु सत्वित्यर्थः । कीदृशा मनीषिणः । अपसः अप इति कर्मनाम ( निघ० २ । १ । १ ) अपो विद्यते येषां ते अप- खिनः कर्मवन्तः 'अस्मायामेधाखजो विनिः' ( पा० ५ । २ । १२१ ) इति विन्प्रत्ययः 'विन्मतोर्लुक्' इतीष्ठाभावेऽपि छान्दसो विनो लुक् ( पा० ५ । ३ । ६५ ) सदा कर्मनिष्ठा इत्यर्थः । तथा धीराः धीमन्तः धीर्विद्यते येषां ते धीराः कर्मण्यण् ( पा० ३ । २ । १ ) यच मनः अपूर्वम् न विद्यते पूर्वमिन्द्रियं यस्मात्तदपूर्वम् इन्द्रियेभ्यः पूर्वं मनसः सृष्टेः । यद्वा अपूर्वमनपरमबाह्यमित्युक्तेर पूर्वमात्मरूपमित्यर्थः । यच्च यक्षं यष्टुं शक्तं यज्ञम् । यजतेरैणादिकः सन्प्रत्ययः 'ञित्यादिर्नित्यम्' ( पा० ६ । १ । १९७ ) इत्याद्युदात्तं पदम् । यच प्रजायन्ते इति प्रजास्तासां प्राणिमात्राणामन्तः शरीरामध्ये आस्ते इतरे - न्द्रियाणि बहिःष्ठानि मनस्त्वन्तरिन्द्रियमित्यर्थः । तत् तादृशं मे मनः शिवसंकल्पमस्त्विति व्याख्यातम् ॥ २ ॥

तृतीया ।

यत्प्र॒ज्ञान॑मु॒त चेति॒ धृति॑श्च॒ ज्योति॑र॒न्तर॒मृते॑ प्र॒जासुं । यस्मा॒न्न ऋ॒ते किंच॒ न कर्म॑ क्रि॒यते॒ तन्मे॒ मर्नः शिवसंकल्पमस्तु ॥ ३ ॥

उ० यत्प्रज्ञानम् । यन्मनः प्रज्ञानं विशेषप्रतिपत्ति-

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

प्रज्ञाम् । उत अपिच । चेतः सामान्यप्रतिपत्तिचेतः । धृतिश्च
प्रसिद्धा । यन्मनः अन्तर्ज्योतिरमृतं च प्रजासु । यस्मान्न
ऋते येन च विना न किंचन कर्म क्रियते । तन्मे मन
इति व्याख्यातम् ॥ ३॥

म० यत् मनः प्रज्ञानं विशेषेण ज्ञानजनकम् प्रकर्षेण ज्ञायते येन तत् प्रज्ञानम् । 'करणाधिकरणयोश्च' ( पा० ३ । ३ । ११७) इति करणे ल्युट्प्रत्ययः । उत अपि यत् मनः चेतः चेतयति सम्यक् ज्ञापयति तच्चतः । 'चिती संज्ञाने' । अस्मात् ण्यन्तादसुन्प्रत्ययः । सामान्यविशेषज्ञानजनकमित्यर्थः । यच्च मनो धृतिर्धैर्यरूपम् । मनस्येव धैर्योत्पत्तेर्मनसि धैर्यमुप - । चर्यते कार्यकारणयोरमेदात् । यच्च मनः प्रजासु जनेषु अन्तर्वर्तमानं सत् ज्योतिः प्रकाशकं सर्वेन्द्रियाणाम् । उक्तमपि पुनरुच्यते आदरार्थम् । 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते ' ( निरु० १ । ४२ ) इति यास्कोक्तेः । यच्चामृतममरणधर्मि आत्मरूप त्वात् । यस्मान्मनसः ऋते यन्मनोविना किंचन किमपि कर्म न क्रियते जनैः । सर्वकर्मसु प्राणिनां मनः पूर्वं प्रवृत्तेर्मनः- स्वास्थ्यंविना कर्माभावादित्यर्थः । 'अन्यारादितरर्ते-' ( पा० २ । ३ । २९ ) इत्यादिना यस्मादिति ऋतेयोगे पञ्चमी । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ३ ॥

I

चतुर्थी ।

येने॒दं भूतं भुव॑नं भवि॒ष्यत्परि॑गृहीतम॒मृते॑न॒ सर्व॑म् । येन॑ य॒ज्ञस्ता॒यते॑ स॒प्तहो॑ता॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒व- संकल्पमस्तु ॥ ४ ॥

।

उ० येनेदम् । येन मनसा इदं भूतं भूतकालम्, भुवनं वर्तमानकालं, भविष्यत् भविष्यत्कालं च । परिगृहीतम् अमृतेन सर्वम् । येन च मनसा यज्ञस्वायते तन्यते । सप्त- होता । सप्त होतारो ह्यग्निष्टोमे भवन्ति । तन्मे मन इति

व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

५६१

यस्मि॒न्नृच॒ः साम॒ यज॑षि॒ यस्मि॒न्प्रति॑ष्ठता रथना॒भाव॑व॒राः । यस्मि॑श्चि॒त्त सर्व॒मोत॑ प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मन॑ः शि॒वस॑कल्पमस्तु ॥ ५ ॥

उ० यस्मिन्नृचः यस्मिन्मनसि ऋचः प्रतिष्ठिताः । यस्मि- सामानि प्रतिष्ठितानि । यस्मिन् यजूंषि प्रतिष्ठितानि । कथ- मिव । रथनाभौ इव आराः । यस्मिन् चित्तं संज्ञानम् सर्वम् तस्य तस्यार्थस्य । ओतं निक्षिप्तम् तन्तुसंततमिव कृतं प्रजानाम् । तन्मे मन इति व्यख्यातम् ॥ ५ ॥

म० यस्मिन् मनसि ऋचः प्रतिष्ठिताः । यस्मिन् साम सामानि प्रतिष्ठितानि । यस्मिन् यजूंषि प्रतिष्ठितानि । मनसः स्वास्थ्ये एव वेदत्रयीस्फूर्तेर्मनसि शब्दमात्रस्य प्रतिष्ठितत्वम् 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इति छान्दोग्ये मनस एव स्वास्थ्ये वेदोच्चारणशक्तिः प्रतिपादिता । तत्र दृष्टान्तः । रथनाभौ आराः इव । यथा आराः रथचक्रनाभौ मध्ये प्रतिष्ठि- तास्तद्वच्छब्दजालं मनसि 1 किंच प्रजानां सर्वं चित्तं ज्ञानम् सर्वपदार्थविषयि ज्ञानं यस्मिन् मनसि ओतं प्रोतं निक्षिप्तं तन्तुसन्ततिः पटे इव सर्व ज्ञानं मनसि निहितम् । मनःस्वास्थ्ये एव ज्ञानोत्पत्तिर्मनोवैयग्र्ये च ज्ञानाभावः । तन्मे मम मनः शिवसंकल्पं शान्तव्यापारमस्तु ॥ ५ ॥ षष्ठी ।

सु॒षार॒थिरश्वा॑नव॒ यन्म॑नु॒ष्यान्नेनी॒यते॒ ऽभीशु॑भि- वा॒जिन॑ इव । हृत्प्रति॑ष्ठ॒ यद॑ज॒रं जवि॑ष्ठं तन्मे॒ मन॑ः शिवसंकल्पस्तु ॥ ६ ॥

उ० सुषारथिः । यन्मनः मनुष्यान् । नेनीयते अत्यर्थ नयति । कथमिव । सुषारथिः कल्याणसारथिः अश्वान् हुव यन्मनुष्यान् । यच्च मनः सुषारथिरिव । अभीशुभिः प्रग्रहैः वाजिन इव वेजनवतोऽश्वानिव यमयतीति शेषः । द्वे उपमे एकत्र नयनमन्यत्र नियमनमर्थः । यच्च हृत्प्रतिष्ठम् । म० येन मनसा इदं सर्वं परिगृहीतम् परितः सर्वतो तत्रोपलब्धेः । यच्च अजिरं जरारहितम् । यच्च जविष्ठं ज्ञातम् । इदं किंभूतम् । भूतकाल संबन्धि वस्तु । भुवनं भव- अतिशयेन गन्तृ । तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ ६ ॥ तीति भुवनम् । भवतेः क्युप्रत्ययः वर्तमानकालसंबन्धि । म० यत् मनो मनुष्यान्नरान्नेनीयते अत्यर्थमितस्ततो भविष्यत् 'लुटः सद्वा' ( पा० ३ । ३ । १४ ) इति शतृप्रत्ययः । नयति । नयतेः क्रियासमभिहारे यङ् । मनःप्रेरिता एव 'तौ सत्' ( पा० ३ । २ । १२७ ) इत्युक्तेः त्रिकालसंबद्ध - प्राणिनः प्रवर्तन्ते । मनुष्यग्रहणं प्राणिमात्रोपलक्षकम् । तत्र वस्तुषु मनः प्रवर्तत इत्यर्थः । श्रोत्रादीनि तु प्रत्यक्षमेव । दृष्टान्तः । सुसारथिः अश्वानिव शोभनः सारथिर्यन्ता यथा गृह्णन्ति । कीदृशेन येन । अमृतेन शाश्वतेन । मुक्तिपर्यन्तं कराया अश्वान् नीयते । द्वितीयो दृष्टान्तः । अभीशुभिर्वा - श्रोत्रादीनि नश्यन्ति मनस्त्वनश्वरमित्यर्थः । येन च मनसा जिन इव यथा सुसारथिरभीशुभिः प्रग्रहैः वाजिनोऽश्वान्नेनी- यज्ञोऽग्निष्टोमादिः तायते विस्तार्यते । ' तनोतेर्यकि' ( पा० ६ । यत इत्यनुषङ्गः । रश्मिभिर्नियच्छतीत्यर्थः । उपमाद्वयम् । प्रथ- ४ । ४४ ) इत्याकारः । कीदृशो यज्ञः । सप्तहोता सप्त होतारो मायां नयनं द्वितीयायां नियमनम् । तथा मनः प्रवर्तयति देवानामाह्वातारो होतृमैत्रावरुणादयो यत्र स सप्तहोता । अभि नियच्छति च नरानित्यर्थः । यच्च मनः हृत्प्रतिष्ठं हृदि प्रतिष्ठा ष्टोमे सप्त होतारो भवन्ति । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥ । स्थितिर्यस्य तत् हृद्येव मन उपलभ्यते । यच्च मनः अजिरं

७१ य० उ०

५६२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

जरारहितम् बाल्ययौवनस्थाविरेषु मनसस्तदवस्थत्वात् । यच्च क्रले क्रतवे संकल्पाय दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये च
जविष्टम् अतिजववद्वेगवत् जविष्टम् ' न वै वातात्किंचनाशी - नोऽस्मान् हिनु गमय । नोऽस्माकमायूंषि प्रतारिषः प्रतारय
योऽस्ति न मनसः किंचनाशीयोऽस्ति' इति श्रुतेः । तन्म । वर्धय । 'लेटोडाटा' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याट् 'वैतो-
इत्युक्तम् ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

ऽन्यत्र' ( पा० ३ । ४ । ९६ ) इत्यैकारः । कृधि 'श्रुशृणुपृकृ- बृभ्यश्छन्दसि' ( पा० ६ । ४ । १०२ ) इति हेर्धिः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् । ऋत्वे गुणाभावे

पि॒तुं नु स्तो॑षं म॒हो ध॒र्माण॒ तवि॑षीम् । यस्य॑ यणादेशः । तारिषः 'सिब्बहुलं छन्दसि द्विक्तव्यः' ( पा०
त्रि॒तो व्योज॑सा वृ॒त्रं विप॑र्व॑म॒र्दय॑त् ॥ ७ ॥

उ० पितुं नु । अन्नस्तुतिः उष्णिगनुष्टुगर्भा । द्विती- योऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छब्दयोगात् । यस्य पितोः अन्यस्य त्रितः त्रिस्थान इन्द्रः ओजसा बलेन वृत्रम् । विपर्व विपर्वाणं विगतसन्धिबन्धनं कृत्वा । अर्दयत् विविधं अर्दितवान् तम् पितुम् अन्नम् । नुरनर्थकः । स्तोषम् स्तौमि । महः महतः धर्माणं धारयितारम् । तवि- पीम् तविष्याः इति विभक्तिव्यत्ययः । तविषीति बलनाम । तवतेर्वृद्धिकर्मणः बलस्य ॥ ७ ॥

म० उष्णिक् अन्नस्तुतिः । तं पितुमन्नं स्तोषं स्तौमि । किंभूतम् । महो महसः तविषीं तविष्याः बलस्य धर्माणं धारयितारम् । तविषीति बलनाम । विभक्तिव्यत्ययः । अन्नेनैव बलोत्पत्तेः । तं कम् । यस्य पितोरोजसा बलेन त्रितः त्रिस्थान इन्द्रः वृत्रं दैत्यं विपर्वं गतसंधिवन्धनं कृत्वा वि अर्दयत् विवि- धमर्दितवान् । इन्द्रेण वृत्रोऽत्र बलेनैव हृत इत्यर्थः । स्तोषं स्तौतेर्मिपि 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( पा० ३ । ४ । ९७ .) इति इकारलोपे 'लेटोsडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) इत्याडा- गमे 'सिब्बहुलं लेटि' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप्प्रत्यये गुणे च रूपम् । महः । महच्छब्दस्य ङसि छान्दसष्टिलोपः । धर्माणम् धरतेर्मन् । विपर्वम् विगतानि पर्वाणि यस्य तम् । उप्रत्यये टिलोपः । अर्दयत् 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि ' ( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति वेरुपसर्गस्य व्यवधानम् ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

अन्विद॑नु॒मते॒ त्वं मन्या॑से॒ शं च॑ न॒स्कृधि ।
क्रत्वे॒ दधा॑य नो हि॑िनु॒ प्रण॒ आयु॑षि तारिषः ॥८॥

३ । २ । ३४ ) इति वृद्धिः । अन्यत्पूर्ववत् । प्रपूर्वस्त-
रतिरृद्ध्यर्थः ॥ ८ ॥

नवमी ।

अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिर्य॒ज्ञं दे॒वेषु॑ मन्यताम् । अ॒ग्निश्च॑
हव्य॒वाह॑नो॒ भव॑त॑ दा॒शुषे॒ मय॑ः ॥ ९ ॥

मतिः । यज्ञम् देवेषु यज्ञियेषु । अग्निश्च_अनुमन्यताम् ।
उ० अनु नः । अनुमन्यतां नः अस्माकम् अद्य अनु-
हव्यवाहनः हविषो वोढा भवतं । भवतामिति पुरुषव्यत्ययः ।
दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय । मयः सुखरूपौ ॥ ९ ॥

म० अनुमतिः अद्य नोऽस्माकं यज्ञं देवेषु यज्ञियेषु अनु- मन्यताम् । अग्निश्च यज्ञं देवेषु अनुमन्यताम् । किंभूतोऽग्निः। हव्यवाहनः हविषां वोढा । किंच दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय मयः सुखरूपौ अनुमत्यग्नी भवतम् । भवतामिति पुरुषव्यत्ययः । हव्यं वहतीति हव्यवाहनः 'हव्येऽनन्तःपादम्' ( पा० ३ । २ । ६६ ) इति वहेर्ण्यट् । दाशुषे 'दाश्वान्साह्वान्-' ( पा० ६ । १ । १२ ) इति साधुः ॥ ९ ॥

दशमी ।

सिनी॑वाल॒ पृथ॑ष्टु॑ते॒ या दे॒वाना॒मसि॒ स्वसा॑ ।
जु॒षस्य॑ ह॒व्यमहु॑तं प्र॒जां दे॑व दिदिवि नः ॥ १

11

उ० सिनीवाली । सिनीवाली देवपुत्री । हे सिनीवालि हे पृथुष्टुके पृथुसंयमित केशभारे । महास्तुतिर्वा पृथुष्टुका । या त्वं देवनाम् असि भवसि स्वसा भगिनी । तां त्वां ब्रवीमि । जुषस्व प्रीत्या परिगृह्णीष्व हव्यं हविः । आहुतम- भिहुतमझौ । प्रजां च हे देवि, दिदिट्टि दिश अतिसृज देहि नः अस्मभ्यम् ॥ १० ॥

केशभारः स्तुतिः कामो वा । हे पृथुकेशभारे, महास्तुते वा म० सिनीवाली देवता । हे सिनीवालि, हे पृथुष्टुके, स्तुकं

1

उ० अन्वित् । चतस्रोऽनुष्टुभः । अनुमन्यासै अनुम- न्यस्व । इदिति निपातः पादपूरणः । हे अनुमते, त्वम् । शं च सुखं च नः अस्माकम् कृधि कुरु । अनुामे वा ! या लं देवानां स्वसा असि माहुतं हव्यं जुषस्व प्रीत्या गृह्णीष्व । हे देवि, नोऽस्मभ्यं क्रतवे संकल्पाय । दक्षाय तत्समृद्धये संकल्पसिद्धये प्रजां च दिदिनि दिश देहि । 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । च । नः अस्मान् हिनु गमय । प्रण आयूंषि तारिषः प्रतारिषः ४ । ७६ ) इति दिशतेः शपः श्लुः ततो द्वित्वादि ॥ १० ॥ प्रवर्धय च नः अस्माकमायूंषि ॥ ८ ॥

एकादशी ।

पच॑ न॒द्युः सर॑स्वती॒मपि॑यन्ति॒ सखा॑तसः ।

म० चतस्रोनुष्टुभः द्वयोरनुमतिर्देवता । इत् निपातोऽन- थंकः। हे अनुमते, त्वमनुमन्यासै अनुमन्यस्वास्मदुक्तं बुध्यख । नोऽस्माकं शं च शमेव सुखमेव कृधि कुरु । च पुनः नोऽस्माकं सर॑स्वती॒ तु प॑व॒धा सो दे॒शेऽभ॑वत्स॒रत् ॥ ११ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५६३

उ० त्वं नः । विषमोऽयं मन्त्रः साध्याहारः । त्वं नः अ-

उ० पञ्च नद्यः सरस्वतीम् । नदीदेवतायाः पञ्च नद्यः दृषद्वतीशतद्र्श्चन्द्रभागाविपाशेरावतीत्यादिकाः । सरस्व-स्माकम् हे अग्ने, आश्रय इति शेषः । अथैवं सति तत्र हे

तीम् अपियन्ति अपिगच्छन्ति । सस्रोतसः समा- नानि स्रोतांसि यासां तास्तथोक्ताः । सरस्वती तु । तुशब्दोऽवधारणार्थः । सरस्वत्येव पञ्चधा । सो सा च स्वदे शेभवत् भवति । सरित् नदी । तस्यां हि सारस्वतानि सत्राणि भवन्ति ॥ ११ ॥

1

देव, पायुभिः पालनैः धैर्यावलम्बिभिः पालिताः सन्तः आस्महे । किंच मघोनो रक्ष धनानि रक्ष । तन्वः शरीराणि च रक्ष । हे वन्द्य वन्दितव्य । कस्मात्पुनस्त्वमेवमुच्यसे । यतः स्वभावत एव त्राता तोकस्य पुत्रस्य । तनये तनयस्य पौत्रस्य च गवां च असि । कथम् । अनिमेपं रक्षमाणः प्रमादमकुर्वन् रक्षमाणः । एवं चेत् मृदुहृदयतमोसि । तव

म० सरखतीनदीदेवत्या । याः दृषद्वत्यायाः पञ्च नद्यः सरखतीमपियन्ति गच्छन्ति । किंभूताः सस्रोतसः समानं स्रोतः । व्रते तव कर्मणि वयं स्याम । अन्या देवताः परित्यज्य त्वा- प्रवाह यासां ताः । तुरवधारणे । सा उ सैव सरखत्येवमेव परिचराम इत्यभिप्राय: ॥ १३॥

पञ्चधा देशे सरिन्नदी अभवत् पञ्चापि खनामानि त्यक्त्वा सर- स्वत्येवाभवत् ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

त्वम॑ग्ने॒ प्रथ॒मो अङ्गि॑रा॒ ऋषि॑र्दे॒वो दे॒वाना॑मभवः शि॒वः सखा॑ । तव॑ व्र॒ते क॒वयो॑ विद्य॒नाय॒सोऽर्जा- यन्त म॒रुतो भ्राज॑दृष्टयः ॥ १२ ॥

० त्वमग्ने चतस्र आग्नेय्यः । द्वे जगत्यौ अन्ये त्रिष्टुब- नुष्टुभैौ । हे अग्ने, स्वं प्रथम आद्यः अङ्गिरा ऋषिः अभवः । त्वं च प्रथमः देवः देवानामभवः । शिवः कल्याणः सखा समानख्यानः । किंच तव व्रते कर्मणि वर्तमानाः कवयः क्रान्तदर्शनाः विद्मना अपसः । अप इति कर्मनाम । विदित- कर्माणः । अजायन्त संवृत्ताः मरुतः । भ्राजन्त्यः ऋष्टयः खड्गा येषां ते भ्राजदृष्टयः । यो हि शत्रून् जयति भ्राजन्ते तस्यायुधानि ॥ १२ ॥

म० रक्षणार्थी मन्त्रः । हे अग्ने, हे देव द्योतमान, हे वन्द्य स्तुत्य, तव व्रते कर्मणि वर्तमानान्मघोनो धनवतो यज- मानान्रक्ष पालय । नोऽस्माकं तन्वः शरीराणि च रक्ष । कैः । तव पायुभिः त्वदीयैः पालनैः । यतस्त्वमनिमेषं सावधानं रक्षमाणः पालयन्सन् तोकस्य पुत्रस्य तनये । विभक्तिव्यत्ययः । तनयस्य पौत्रस्य गवां च त्राता रक्षकोऽसि ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

उत्ता॒नाय॒मव॑भरा चिक॒त्वान्स॒द्यः प्रवो॑ता॒ वृष॑णं जजान । अ॒रु॒षस्तू॑पो॒ रुश॑द॒स्य॒ पाज॒ इर्डायास्पुत्रो व॒युनैऽजनिष्ट ॥ १४ ॥

उ० उत्तानायामव द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यो- ग्यत्वात् । योऽयम् अरुषस्तूपः ज्वालासंघातमूर्तिः । यस्य चास्य रुशत्पाजः दीप्तं बलम् । यश्च इडायाः पृथिव्याः पुत्रः । यश्च वयुने प्रज्ञाने कर्तव्ये अजनिष्ट जातः तमग्निम् । उत्तानायां अवभर अवाचीनं हर । चिकित्वान् जानानः अरण्या वीर्यमिति शेषः । किंतद्वीर्यमिति चेत् सद्यः प्रवीता वृषणं जजान । सद्य एव प्रवीता कामिता सती वृषणं वर्षि-

म० चतस्र आग्नेय्यः द्वे जगत्यो अन्ये त्रिष्टुबनुष्टुभौ । हे अग्ने, त्वं देवानां प्रथमः सखा अभवः भूतोऽसि । आयो मित्रभूतो देवानां त्वमेवेत्यर्थः । किंभूतस्त्वम् । अङ्गिराः अङ्गानां रसः । यद्वा अङ्गिभ्य आत्मभ्यो यजमानेभ्यो राति सुखमित्य- ।तारं सेक्तारं युवानं सर्वकर्मक्षमं जनयतीति ॥ १४ ॥ ङ्गिराः । ऋषिर्द्रष्टा । देवो द्योतमानः । शिवः कल्याणः । किंच तव व्रते कर्मणि वर्तमाने मरुतः ईदृशा अजायन्त । कीदृशाः । कवयः क्रान्तदर्शिनः । विद्मनापसः अप इति कर्मनाम । विद्मना विदितानि अपांसि कर्माणि यैस्ते विदितकर्माणः । भ्राजदृष्टयः भ्राजन्त्यः शोभमानाः ऋष्टयः आयुधानि येषां ते तथा । शत्रुघातकत्वात् । विद्मनेति वेत्तेः कर्मणि मनिन्प्रत्ययः बहुलग्रहणात् ततो विभक्तेराकारः तस्य चालुक् । विद्मनापसः अजायन्त । जनेरङ् जादेशश्च श्यन् ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

त्वं नो॑ अग्ने॒ तव॑ दे॒व पायुभि॑र्य॒घोनों रक्ष त॒न्व॒श्च वन्द्य । ऋ॒ता तोकस्य॒ तन॑ये॒ गवा॑म॒स्य- नि॑मे॒ष॒ रक्ष॑माण॒स्तव॑ व्र॒ते ॥ १३ ॥

म० यः इडायाः पृथिव्याः पुत्रोऽग्निर्वयुने प्रज्ञाने कर्तव्ये अजनिष्ट जातः । किंभूतः । अरुषस्तूपः 'रुष बधे' रोषति रुषः अरुषोऽहिंसकः स्तूपो ज्वालोच्छ्रायो यस्य स तथा । 'टु उच्छ्राये' । अस्याग्नेः रुशत् दीप्तं पाजः बलमुत्तानायामरण्या- मवभर अवाचीनं हर । 'द्व्यचोऽतस्तिङः ' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति दीर्घः । चिकित्वान् अरणिबलं जानन् । किं बलमिति चेत् । याऽरणि: प्रवीता कामिता सती वृषणं सेक्तारमग्निं सद्यः तत्कालं जजान जनयति 'छन्दसि लुडडिट:' ( पा० ३ । ४ । ६ ) इति लिट् । सोऽग्निर्जात इत्यर्थः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

sastercar पदे वयं नाभ पृथिव्या अर्ध ।
जात॑वेद॒ निधी॑म॒ह्यग्ने॑ ह॒व्याय॒ वद॑वे ॥ १५ ॥

उ० इडायास्त्वा । इडायाः पृथिव्याः त्वाम् । पदे देव-

५६४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

यजनाख्ये । वयम् नाभा नाभौ पृथिव्या अधि । उत्तरवेद्यां । मर्त्यम्' ( ६ । ३७ ) इति । पुनः कीदृशाय । ऋग्मियाय नाभिका भवति तद्विषयमेतत् । हे जातवेदः जातप्रज्ञान, ऋग्मयाय वेदमयाय । मयडर्थे छान्दसो मियट् । यद्वा 'ऋच निधीमहि स्थापयामः । हे अने, हव्याय वोढवे हविषो स्तुतौ' इत्यस्माद्भावे औणादिको मक् कुत्वं जश्त्वं । ऋग्मः स्तुतिः तमर्हति ऋग्मियः अर्हार्थे घच् स्तुतियोग्याय । पुनः

वहनाय ॥ १५ ॥

म० हे जातवेदः जातप्रज्ञान हे अमे, इडायाः पृथिव्याः । कीदृशाय । नरे नररूपाय । नृशब्दस्य ङे परे छान्दसो गुणः । स्थाने देवयजनाख्ये पृथिव्या नाभा अधि उत्तरवेद्या मध्ये वयं । पुनः कीदृशाय । विश्रुताय शौर्यदानबलादिभिर्लब्धख्या- त्वा त्वां निधीमहि स्थापयामः । किमर्थम् । हव्याय वोढवे । तये ॥ १६ ॥ हव्यं वोढुम् । विभक्तिव्यत्ययः । वहते : 'तुमर्थे सेसेन् - ' ( पा० ३ । ४ । ९ ) इति तवे प्रत्ययः ' सहिवहो: - ' ६ । ३ । ११२ ) इत्यकारः ॥ १५ ॥

( पा०

षोडशी । प्रम॑न्महे॒ शव॒ना॒नाय॑ शु॒षमा॑ङ्गुषं गिर्वणसे अनि- र॒स्वत् । सुवृ॒क्तिभि॑ः स्तुव॒तक्र॑ग्मि॒यायाचा॑म॒र्कं नरे विश्रुताय ॥ १६ ॥

।

सप्तदशी ।

प्रवो॑ म॒हे महि॒ नमो॑ भरध्वमाङ्गुष्य् शवसा - नाय॒ साम॑ । येना॑ नः॒ पूर्वे॑ पि॒तर॑ः पद॒ज्ञा अच॑न्त॒ अङ्गि॑रसो॒ गा अवि॑न्द॒न् ॥ १७ ॥

1

उ० प्र वः । सामर्थ्यांद्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्या- यते । येन साम्ना नः अस्माकम् । पूर्वे पितरः पदज्ञाः आत्मसत्तत्ववेदिनः । अर्चन्तः स्तुवन्तः अङ्गिरसः ऋषयः । गाः अविन्दन् आदित्यरश्मीन् लब्धवन्तः स हि साम्नां लोकः तत्साम प्रभरध्वम् आहरध्वम् । वः । प्रथ- माबहुवचनस्य स्थाने व आदेशः । यूयम् हे पुत्रपौत्रप्रपौत्राः, महे महते इन्द्राय । महि महत्वम् । नमः अन्नम् आलू- ध्यम् स्तोमस्य च हितम् साम । प्रभरध्वम् । शवसानाय बलमभिलषमाणाय ॥ १७ ॥

। ।

म० महे महते शवसानाय बलमभिलषमाणायेन्द्राय महि महत् नमोऽन्नं वः यूयं प्रभरध्वं प्रहरतम् समर्पयत । यूय- मित्यर्थे व इत्यव्ययम् । मुनीनां पुत्रादीन्प्रति वचः । आनुष्य- मानुषाय हितं साम प्रभरध्वमुच्चारयत । नोऽस्माकं पूर्वे पितरः अङ्गिरसः येनान्नेन साना चार्चन्तः स्तुवन्तः सन्तः गाः सूर्यकिरणानविन्दन् लेभिरे । स हि सानां लोकः तत्साम प्रभरध्वम् । कीदृशा अङ्गिरसः । पदज्ञाः पदमात्मखरूपं जान- न्तीति पदज्ञाः ॥ १७ ॥

उ० प्रमन्महे । चतस्र ऐन्द्रयस्त्रिष्टुभः । प्रमन्महे प्रजा- नीमः शवसानाय बलमाविष्कुर्वते । शुषं बलम् । आङ्गूषम् आघोषं स्तोमम् । गिर्वणसे देवाय । कथमित्र । अङ्गिरस्वत् अङ्गिरसा तुल्यप्रज्ञानाय च । सुवृक्तिभिः सुवृक्ताभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः । स्तुवते स्तुवन्तीति विभक्तिव्य त्ययः सामर्थ्यात् । ऋग्मियाय ऋयाय स्तुतिमयाय अर्चनीयाय च । वयम् अर्चामः अर्कम् उच्चारयामः मनम् । नरे नृरूपाय । विश्रुताय शौर्यबलदानादिलब्धख्यातये ॥ १६ ॥ । म० चतस्र ऐन्द्यस्त्रिष्टुभः । वयमिन्द्राय इन्द्रार्थमाङ्गुषं स्तोमं त्रिवृदादिकं प्रमन्महे जानीमः । किंभूतं स्तोमम् । शूषं वलहेतुम् । अर्क मन्त्रं च अर्चाम उच्चारयाम । धातूनामने कार्थत्वादर्चतिरुच्चारणार्थः । अङ्गिरखत् अङ्गिरस इव । तैर्यथा स्तोमो ज्ञातो मन्त्रश्च पठितस्तस्मै तद्वत् । किंभूतायेन्द्राय । शवसानाय शवो बलमात्मन इच्छति शवस्यति शवस्यतीति । शवसान' तस्मै वलमभिलषमाणाय । 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) इति क्यच् तदन्ताच्छानच् शप् 'बहुलं इच्छन्ति॑ त्वा सो॒म्यासः॒ सखा॑यः सु॒न्वन्ति॒ छन्दसि' ( पा० २ । ४ । २७ ) इति तस्य लुक् 'छन्दस्यु- सोमं॒ दध॑ति॒ प्रया॑सि । तिति॑क्षन्ते अ॒भिश॑स्त॒ भयथा' ( पा० ३ । ४ । ११७ ) इति तस्य शानचोऽप्यार्ध - धातुकलात् 'क्यस्य विभाषा' ( पा० ६ । ४ । ५० ) इति क्यचो लोपः शवसान इति सिद्ध्यति । पुनः कीदृशाय । गिर्वणसे गिरा स्तुत्या वनयति संभाजयति आत्मानमभिल- षितदानात्स्तोतृभ्य इति गिर्वणाः । गीः शब्दोपपदाद्वनोतेर्ण्यन्ता- दसुनि वनेर्घटादित्वेन मित्संज्ञलान् हखलम् णिचो लोपः । गीर्वणा इति प्राप्ते दीर्घाभावश्छान्दसः । यद्वा स्वार्थे णिच् गीर्भिरेनं देवा भजन्ति इति गिर्वणाः तस्मै । गीर्वाणशब्देन समानार्थी गिर्वणःशब्दः । पुनः किंभूताय । सुत्रुक्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः स्तुवते स्तौतीति स्तुवन् तस्मै । यज- मानानिति शेषः। तदुक्तम् ' लमङ्ग प्रशंसिषो देवः शविष्ठ

अष्टादशी ।

जना॑ना॒मिन्द्र॒ त्वदा कश्च॒न हि प्र॑के॒तः ॥ १८ ॥

उ० इच्छन्ति त्वा । इच्छन्ति त्वाम् । सोम्यासः सो- मसंपादिनः । सखायः समानख्यानाः । कथं समानख्यानाः । श्रुतौ ' द्वया वै देवाः अहेवं देवाः अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुव- सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इति । केन प्रकारेण इच्छन्ति । सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति सोमम् । दधति प्रयांसि । प्रय इत्यन्ननाम । धारयन्ति च हविर्लक्षणान्यन्नानि । किंच । । तितिक्षन्ते अभिशस्तिं जनानाम् । मनोवाक्काय संयताः क्षा- न्तिपराः । अभिशस्ति दुर्वचनं जनानां सहन्ते । अथैवं त्वा- मिच्छताम् हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् आसमन्ताद्भा-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५६५

वेन । कः चन । चनो निपातोऽप्यर्थे । हिरनर्थकः । कोऽपि स्वर्दिवं सनोति स तथा तम् । अप्साम् अपः सनोति प्रकेतः प्रज्ञानविशेषः अत्यर्थं भवति । यजमानानामिति । संभजते स तथा तम् । वृजनस्य गोपां बलस्य गोप्तारम् । शेषः ॥ १८ ॥ भरेषुजाम् जयतेरेतद्रूपं नतु जानातेः । संग्रामेषु जेतारम् । म० हे इन्द्र, त्वत् त्वत्तः सकाशात् कश्चन । चनशब्दो- सुक्षितिं सुनिवासम् श्रवसं कल्याणकर्मकर्तृत्वेन प्रसिद्धम् । Sप्यर्थे । कोsपि लोकोत्तरः प्रकेतः प्रकृष्टो ज्ञानविशेषः आ । जयन्तं त्वाम् अनुमदेम । मदेर्मोदनार्थस्य ग्रहणम् । परसै- न्यानि जयन्तं त्वां दृष्ट्वा उत्साद्यन्ते तत् दृष्ट्वा प्रहृष्टाः स्याम हे सोम ॥ २० ॥

समन्तात् हि यतो भवति अतः सखायो विप्राः त्वामिच्छन्ति । 'अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवां सोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः' इत्यु- । तेर्देवानां विप्राणां च सखित्वम् । किंभूताः सखायः । सोम्यासः सोमसंपादिनः । इच्छन्तीति कथं ज्ञातं तत्राह । यतस्ते सोमं सुन्वन्ति अभिषुण्वन्ति प्रयांसि अन्नानि दधति च । प्रय इत्यन्न- नाम । हवींषि धारयन्ति । किं । जनानामभिशस्तिं दुर्वचनं तितिक्षन्ते सहन्ते मनोवाक्कायसंयताः क्षान्तिपरा इत्यर्थः ॥ १८ ॥ एकोनविंशी ।

न ते॑ दू॒रे प॑र॒मा चि॒द्रजास्या तु प्रर्याहि हरिवो हरि॑भ्याम् । स्थि॒िराय॒ वृष्णे॒ सव॑ना कृ॒तेमा यु॒क्ता ग्रावा॑णः समिधा॒ने अ॒ग्नौ ॥ १९ ॥

।

।

म० चतस्रः सोमदेवत्यास्त्रिष्टुभः । हे सोम, वां जयन्त- मुत्कर्षेण वर्तमानमनु वयं मदेम हृष्टाः स्याम । किंभूतं वाम् । युत्सु युद्धेषु अषाढमसहनमनभिभूतम् । पुनः कीदृशम् । पृतनासु सेनासु पप्रिं पालयितारम् । स्वर्षाम् स्वर्दिवं सनोति संभजते स स्वर्षाः तम् । अप्साम् अपो जलानि सनोतीत्यप्साः तम् । वृजनस्य बलस्य गोपां रक्षकम् । भरेषुजां संग्रामेषु जेतारम् । सुक्षितिं सुनिवासम् । सुश्रवसं शोभनं श्रवः कीर्ति- र्यस्य स सुश्रवाः तम् । अषाढम् सह्यतेऽसौ साढः न साढः असाढस्तम् । सहेः कः ढलं ( पा० ८ । २ । ३१ । ) धलं ( पा० ९ । २ । ४० ) ष्टुखम् ( पा० ८ । ४ । ४१ । ) 'ढो ढे लोपः ' ( पा० ८ । ३ । १२ ) 'लोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ' ( पा० । ३ । १११ ) बाहुलकात् ' सहिवहोरोदवर्णस्य' ( पा० ६ । । ११२ ) इत्यस्याप्रवृत्तिः षत्वं छान्दसम् । पप्रिम् 'पृ पाल- नपूरणयोः ' ' आहगमहन -' ( पा० ३ । २ । १७१ ) इति कि: द्वित्वादि । खर्षाम् खःपूर्वात्सनोतेर्विद् 'विड्वनोरनुनासिकस्यात्' ( पा० ६ । ३ । ४१ ) । एवमप्साम् । गोपायतीति गोपाः क्विप् अतो लोपः यलोपः । भरेषुजाम् भरेषु संग्रामेषु जयति शत्रूनिति भरेषुजाः । 'हलदन्तात्सप्तम्याः' ( पा० ६ । ३ । ९ ) इति अलुक् । जयतेरौणादिको डाप्रत्ययः । मदेम 'मदी हर्षे' लिङ् व्यत्ययेन शप् ॥ २० ॥

६

उ० न ते । नहि ते तव दूरेऽपि परमा परमाणि विप्र - । कृष्टदेशानि । रजांसि स्थानानि । एवंचेत् । आ प्रयाहि । आयाहि तु तूर्णम् । हे हरिवः हरिभ्यां अश्वाभ्याम् । ३ किमर्थम् । स्थिराय दृढसौहृदाय । वृष्णे सेक्रे । सवना कृतेमा सवनानि कृतानि इमानि । किंच । युक्ताः अभिषवकर्मणि । ग्रावाणः। समिधाने समिध्यमाने च अनौ आहवनीयाख्ये आहुतयः होष्यन्ते । अतश्च आयाहि ॥ १९ ॥

।

म० हे हरिवः, हरी अश्वौ विद्येते यस्य स हरिवान् तस्य संबोधनम् 'मतुवसोः-' ( पा० ८ । ३ । १ ) इति रुत्वम् हे हरिवः, स्थिराय दृढसौहृदाय वृष्णे सेक्त्रे तुभ्यम् इमा सवना- कृता इमानि सवनानि प्रातः सवनादीनि कृतानि । क्व सति । अग्नौ समिधाने समिध्यमाने सति । छान्दसो यको लुक् ।

प्रावाणः च युक्ताः योजिताः अभिषवकर्मणि । शब्दो हेर्थे । अतो हेतोः हरिभ्यामश्वाभ्यामा प्रयाहि आगच्छ । ननु स्वर्गात्कथमतिदूरे मया गन्तव्यमित्यत आह । परमा परमाणि दूरदेशस्थानि रजांसि स्थानानि ते तव दूरे न चित्

एकविंशी ।

सोमो॑ धे॒नु॒ सोम॒ो अर्व॑न्तमाशु सोमो॑ वी॒रं कर्मण्यं ददाति । स॒द॒न्य॑ वद॒ध्य्॒ स॒भेये॑ पितृश्र- वणं यो ददशदस्मै ॥ २१ ॥

उ० सोमो धेनुम् । सोमः धेनुं ददाति । सोम एव अर्व- दूरे न सन्ति । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । अतिदूरमपि ते निकटम् । न्तमश्वं आशुम् शीघ्रगतिं ददाति । सोम एव च वीरं पुत्रम् अत आयाहीत्यर्थः ॥ १९ ॥

विंशी । अषढिं यु॒त्सु पृत॑नासु॒ परि॑ स्व॒र्षाम॒प्सां वृज- न॑स्य गो॒पाम् । भरेपुजा सु॑क्षि॒ति सु॒श्रव॑सं॒ जय॑न्तं॒ त्वामनु॑मदेम सोम ॥ २० ॥

उ०

अषाढ युसु । अषाढं असोढम् । युत्सु युद्धेषु । पृतनासु सैन्येषु । पप्रिम् । 'पू पालनपूरणयोः' इत्यस्यै तद्रूपं 'नतु प्रा पूरण' इत्यस्य । पप्रिं पालनशीलम् । स्वर्षो

कर्मण्यं कर्मणि साधुं ददाति । तमेव विशिनष्टि । सादन्यं सदने साधुम् । विदथ्यं विदथे यज्ञे साधुम् । सभेयं सभामर्हति सभेयस्तम् । पितृश्रवणं पितुरनुशासने च स्थितम् । विनीतमित्यर्थः । यः यजमानः ददाशत् अस्मै सोमाय हविः तस्मै सोमो धेन्वादीन्ददातीति संबन्धः ॥२१॥

म०

यो यजमानोऽस्मै सोमाय ददाशत् ददाति हविः तस्मै सोमो धेनुं ददाति । आशु शीघ्रमर्वन्तमश्वं च सोमो ददाति । सोमश्च तस्मै वीरं पुत्रं ददाति । कीदृशं वीरम् । कर्मण्यं कर्मणि साधुम् । सादन्यं सदने गृहे साधुम् । विदथ्यं

५६६

· शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

विदथो यज्ञस्तत्र साधुम् । सभेयं सभामर्हति समेयस्तम् । पितृ- श्रवणं पितरं शृणोति पितृश्रवणः पित्राज्ञाकारिणं विनीतमित्यर्थः । कर्मण्यमित्यादौ 'तत्र साधुः' ( पा० ४ । ४ । ९८ ) इति यत् । समेयं 'ढश्छन्दसि' ( पा० ४ । ४ । १०६ ) इति सभायाः साध्वर्थे ढप्रत्ययः । तस्येयादेशः ( पा० ७ । १ । २ ) । ददा- शत् 'दाट दाने' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः श्लुः द्वित्वम् 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० । ३ । ४ । ९७ ) इति तिप इलोपः । 'लेटोऽडाटौ ' ( पा० ३ । ४ । ९४ ) ।

इत्यडागमः ॥ २१ ॥

द्वाविंशी ।

त्वमि॒मा॒ ओष॑धीः सोम॒ विश्वा॒स्त्वम॒पो अ॑जन- य॒स्त्वं गाः । त्वमात॑तन्थो॒र्व॒न्तरि॑क्षं त्वं ज्योति॑षा॒ वितम ववर्थ ॥ २२ ॥

उ० त्वमिमाः । हे सोम, त्वम् इमाः ओषधीः विश्वाः सर्वाः अजनयः जनितवानसि । त्वम् अपः अजनयः । त्वं च गाः अजनयः । त्वम् आततन्थ आततवानसि । उरु विस्तीर्णम- न्तरिक्षम् । त्वं ज्योतिषा वि तमो ववर्थ विवृणोषि तमः । त्वमेवादित्यात्मना तमोऽपनयसि । सर्वात्मत्वेन स्तुतिः ॥ २२॥

म० हे सोम, लमिमाः विश्वाः सर्वाः ओषधीः अपो जलानि गाः धेनूः अजनयः जनितवानसि । मुरु विस्तीर्णमन्त- रिक्षमाततन्थ विस्तारितवानसि । त्वं च ज्योतिषा तेजसा तमो- ऽन्धकारं विववर्थ विवृणोषि । आदित्यात्मना सर्व तमोऽपनय- सीति सर्वात्मा त्वमित्यर्थः । 'बभूथाततन्थजगृम्भववर्थेति- निगमे' ( पा० । ७ । २ । ६४ ) इति निपातः ॥ २२ ॥ त्रयोविंशी ।

दे॒वेन॑ नो॒ मन॑सा देव सोम रा॒यो भाग संह- साव॒न्न॒भियु॑ध्य । मा त्वात॑न॒दीशि॑षे वी॒र्य॑स्य॒ोभये॑भ्य॒ प्रचि॑िकित्सा वि॑ष्टौ ॥ २३ ॥

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

म० हे देव, सोम, हे सहसावन् बलवन्, देवेन मनसा देवसंबन्धिना मनसा सह रायो धनस्य भागं नोऽस्मभ्यमभि- युध्य । युध्यतिर्गतिकर्मा अन्तर्भावितण्यर्थः । अभिगमय देही - त्यर्थः । एवं दानप्रवृत्तं त्वां कश्चित् मा आतनत् त्वा मां आतनोतु मा प्रतिबध्नातु । तनोतिः प्रतिबन्धार्थः । कुतस्त्वमेवमुच्यस इति चेत् यतस्त्वं वीर्यस्य ईशिषे वीरकर्मण ईश्वरो भवसि 'अधी- गर्थदयेशाम्' (पा० । २ । ३ । ५२ ) इति कर्मणि षष्ठी । किंच गविष्टौ गोः स्वर्गस्य इष्टौ इच्छायां स्वर्गैषणायां विषयभूतायां समामुभयेभ्यः प्रचिकित्स उभयलोकप्राप्त्यर्थं चिकित्सां कुरु व्याध्यपगमं कुरु । उभयलोकप्रतिबन्धकं विघ्नं निवर्तयेत्यर्थः । दैवं मनः प्राप्य लब्धधना अरोगाश्च सत्कर्म कुर्वाणा यथा स्वर्गं यास्यामस्तथा कुर्विति वाक्यार्थः । देवेन देवानामिदं देवम् तद्धितप्रत्ययलोपः । सहसावन् प्रथमार्थे तृतीया । सहसा सहो बलमस्यास्तीति सहसावान् अलुक् । तनत् तनोतेः परस्य ।लेटोऽडागम इलोपश्च । चिकित्स ' गुप्तिङ्काः सन् ' ( पा० ३ । १ । ५ ) 'अन्येषामपि दृश्यते ' ( पा० ६ । ३ । १३७ ) इति दीर्घः ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

अ॒ष्टा॒ व्य॑ख्यत्क॒कुभ॑ः पृथि॒व्यास्त्रीधन्व॒ योज॑ना स॒प्त सिन्धून् । हि॒र॒ण्य॒क्षः स॑वि॒ता दे॒व आगाद्दध- द्रत्ना॑ दा॒शुषे॒ वार्याणि ॥ २४ ॥

अष्टौ उ० व्यख्यत् । चतस्रः सावित्र्यः द्वितीया जगती त्रिष्टुभोऽन्याः । यः अष्टौ व्यख्यत् प्रकाशितवान् ककुभः दिशः । चतस्रो दिशः चतस्रोऽवान्तरदिशः । पृथिव्याः संब- न्धिनीः । त्रीधन्व त्रीणि धन्वानीति शब्दसमाधिः । धन्व इत्यन्तरिक्षनाम तदुपलक्षितावितरावपि लोकौ गृह्येते छत्रिणो यान्तीति यथा । यश्च त्रीन् लोकान् व्यख्यत् । यश्च योज- नानू योजनगव्यूतिक्रोशादीन् मानविशेषान् व्यख्यत् । यश्च सप्तसिन्धून् सप्तसमुद्रान् व्यख्यत् । सोऽयं हिरण्याक्षः हिरण्यसदृशाक्षः अमृतदृष्टिर्वा सविता देवः आगात् आग- च्छतु किं कुर्वन्नित्यत आह । दधत् स्थापयन् रत्ना रत्नमयानि धनानि । दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय । वार्याणि वरणीयानि ॥ २४ ॥

उ० देवेन नः । दैवेनेति प्राप्ते तद्वितलोप छान्दसः । दैवेन मनसा सह नः अस्मभ्यम् । रायो भागं धनस्य भागम् । सहःशब्दो बलवचनः सान्तः तत्र अकारागमश्छान्दसः । हे सहस्वन्, अभियुध्य । युध्यतिर्गत्यर्थानां मध्ये पठ्यते अन्तर्भावितण्यर्थश्च गृह्यते । अभिगमय देहीत्यर्थः । एवं म० चतस्रः सावित्र्यः द्वितीया जगती विष्टुभोऽन्याः हिर. दानप्रवृत्तं त्वां कश्चित्प्रतिबध्नीयादित्यत आह । मा च त्वाम् ण्यस्तूपदृष्टाः । स सविता देव आगात् आगच्छतु 'इणो गा लुङि' आतनत् । तनोतिः प्रतिबन्धार्थः । प्रतिबध्नातु । कुतस्त्वमेव । ( पा० २ । ४ । ४५ ) इतीणो गादेशः । किं कुर्वन् । दाशुषे मुच्यत इति चेत् । ईशिषे वीर्यस्य यतस्त्वं स्वकीयस्य वीर । हवींषि दत्तवते यजमानाय वार्याणि वरणीयानि रत्ना रत्नानि कर्मणः ईशिषे ईश्वरो यस्त्वमित्यभिप्रायः । किंच उभयेभ्यः । दधद्ददत् स्थापयन्वा । कीदृशः । हिरण्याक्षः हिरण्यमिव कान्ति- प्रचिकित्स उभय लोकप्रात्यथं व्याध्यपगमं कुर्वित्यभिप्रायः । युक्ते अक्षिणी यस्य स हिरण्याक्षः अमृतदृष्टिर्वा । स कः । यः गविष्टौ गोशब्देनात्र धुलोकोऽभिप्रेतः । स्वर्गेषणायां च विषय सविता पृथिव्याः संबन्धिनीः अष्टौ ककुभो दिशः व्यख्यत् । भूतायाम् अस्मान् प्रचिकित्स । दैवं मनः प्राप्य लब्धधना प्रकाशितवान् । यश्च सी त्रीणि धन्व धन्वानि लोकान् व्यख्यत् । अरोगाश्च यथा स्वर्ग यास्यामस्तस्था कुर्विति वाक्यार्थः ॥२३॥ धन्वेत्यन्तरिक्षनाम । तेन तदुपलक्षितानितरावपि लोको लक्ष्येते

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

छत्रिणो गच्छन्तीतिवत् । यश्च योजना योजनानि योजन गव्यूतिक्रोशादीनध्वपरिमाणविशेषान्व्यख्यत् । यश्च सप्त सिन्धू- न्समुद्रान्क्षीरोदाद्यान्व्यख्यत् । उपलक्षणमेतत् । सर्वजगत्प्रका - शकः सविता रत्नानि ददान आयात्वित्यर्थः । अख्यत् 'ख्या प्रकथने' 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' ( पा० ३ । १ । ५२ ) इति च्लेरब् आलोपश्च धातूनामनेकार्थत्वादत्र प्रकाशनार्थो । ग्राह्यः । ली योजना 'सुपां सुलुक्' ( पा० ७ । १ । ३९ ) इत्या- दिना पूर्वसवर्णदीर्घो विभक्तेः । धन्व सुपो लुक् । रत्ना सुप आकारः । दाशुषो 'दाश्वान्साह्वान्' ( पा० ६ । १ । १२ ) । इति निपातः । वार्याणि 'ऋहलोयंत्' ( पा० । ३ । १ । १२४ ) इति वृणोतेत् ॥ २४ ॥

पञ्चविंशी । हिर॑ण्यपाणिः सवि॒ता विच॑र्षणिरु॒ द्यावा॑पृ- थि॒वी अ॒न्तरी॑यते । अपामी॑वा॒ बाध॑ते॒ वेति॒ सूर्य॑- । म॒भि कृ॒ष्णेन॒ रज॑सा॒ द्यामृणोति ॥ २५ ॥

उ० हिरण्यपाणिः सविता । सुवर्णपाणिः सविता । विचर्षणिः विविधं यष्टा कृताकृतप्रत्यवेक्षकः । उभे द्यावा. पृथिवी अन्तः । अधिकरणश्रुतेर्योग्यक्रियाया अध्याहारः । मध्ये स्थितः ईयते एति यदा । अथ तदा अपामीवां बाधते rai व्याधिम् । वेति विगतिकर्मा । गच्छति सूर्य सूर्य- रूपमवस्थाय । ततोऽस्तमनकाले । अभिकृष्णेन रजा थामृणोति । अभिऋणोति अभिव्याप्नोति । कृष्णेन रजसा तमोलक्षणेन । द्यां द्युलोकम् ॥ २५ ॥

म० सविता प्रसविता सूर्यं सूर्यः विभक्तिव्यत्ययः । उभे उभयोः द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्योः अन्तर्मध्ये ईयते आग- च्छति यदा तदा अमीवां व्याधिमपबाधते अन्धकारलक्षणरोगं निवर्तयति । अथ यदा वेति अस्तमयसमये गच्छति तदा कृष्णेन रजसा अन्धकारलक्षणेन यां द्युलोकमभि ऋणोति अभिव्याप्नोति । कीदृशः सूर्यः । हिरण्यपाणिः सुवर्णपाणिः । विचर्षणिः विविधं द्रष्टा कृताकृतप्रत्यवेक्षकः । उभे द्यावा - पृथिवी । षष्ठ्यर्थे द्वितीया । अन्तर्योगे वा । ईयते ' ईङ् गतौ' दिवादिः ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

हिर॑ण्यहस्त॒ असु॑रः सुनी॒थः सुमृडीकः स्ववाँ यात्व॒र्वाङ् । अ॒प॒सेध॑न्र॒क्षसो॑ यातु॒धाना॒नस्या॑दे॒वः प्र॑तिर्दोषं गृ॑णा॒नः ॥ २६ ॥

।

उ० हिरण्यहस्तः द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते साम- र्थ्यात् । यः अपसेधन् अपगमयन् रक्षसः यातुधानांश्च असु खकारकान् । अस्थात् उदस्थात् । देवः प्रतिदोषं गृणानः श्रुतिस्मृतिविहितधर्म पराङ्मुखानां यावन्तो दोषास्तावतः स्तुवन् उच्चारयन् गणयन् उपभोगार्थमित्यभिप्रायः । सोऽयं

५६७

। सविता हिरण्यहस्तः हिरण्यदानार्थं हस्तौ यस्य स तथोक्तः । रूपेण वा स्तुतिः । असुरः 'रा दाने' असून्प्राणान्ददाती - त्यसुरः । सुनीथः । नीथा स्तुतिः । कल्याणस्तुतिः । सुम्मृ- डीकः साधु सुखयिता । स्ववान् । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । यातु आयातु । अर्वाङ् अर्वागञ्चनः अस्मान- भिमुखः ॥ २६ ॥

म० यो देवो रविः रक्षसो राक्षसान् यातुधानान् असु- खकरांश्च अपसेधन् अपगमयन्सन् अस्थादुदस्थात् तदेति स देवः अर्वाङ् अर्वागञ्चनः अस्मदभिमुखः यातु आयात्वित्यर्थः । कीदृशो देवः । हिरण्यहस्तः हिरण्यं दानार्थं हस्ते यस्य स तथोक्तः । रूपेण वा स्तुतिः । असुरः असून् प्राणान् राति ददा- तीत्यसुरः । सुनीथः नीथा स्तुतिः कल्याणस्तुतिः । सुमृडीकः साधु सुखयिता स्ववान्धवान् । प्रतिदोषम् प्रतिजनं यो दोषास्तावतः गृणानः उच्चारयन् उपभोगार्थमित्यभिप्रायः । दो॒षः प्रतिदोषः तम् । श्रुतिस्मृतिविहितधर्मपराङ्मुखानां यावन्तो

स्ववान् यातु इत्यत्र 'दीर्घादटि समानपादे' ( पा० ८ । ३ । ९ ) इति नस्य रुले 'भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' ( पा० ८ । ३ । १७ ) तस्य रोर्यादेशे 'हलि सर्वेषां ' ( पा० ८ । ३ । २२ ) तस्य लोपः । सक्षस्शब्दस्य व्यत्ययेनाक्लीबत्वम् ॥ २६ ॥ सप्तविंशी ।

ये ते॒ पन्था॑ः सवितः पू॒र्व्याऽर॒णव॒ः सुकृ॑ता अ॒न्तरि॑क्षे । तेभि॑नो॑ अ॒द्य प॒थभि॑ः सु॒गेभी रक्ष च नो॒ अधि॑ च ब्रूहि देव ॥ २७ ॥

।

उ० ये ते पन्थाः । ये ते तव पन्थाः पन्थान इति वच- नव्यत्ययः । हे सवितः पूर्व्यासः पूर्वेष्वपि कालेषु भवाः । अरेणवः अपांसुलाः । सुकृताः साधुकृताः धात्रा अन्तरिक्षे । तेभिः तैः नः अस्मान् अद्य नयेति शेषः । पथिभिः सुगेभिः साधुगमनैः अन्नपानप्रभूतैर्गच्छतः रक्षा च रक्ष च नः अस्मान् । अधि च ब्रूहि अङ्गीकृत्य च ब्रूहि । यथा एते अस्मदीया इति । यद्वा यदस्माकं हितं पथ्यं तदधिब्रूहि उपदिश । हे देव, दानादिगुणयुक्त ॥ २७ ॥

।

म० हे सवितः हे देव, पन्थाः पन्थानो मार्गः अन्तरिक्षे सुकृताः साधुकृताः धात्रा वर्तन्ते । कीदृशास्ते । पूर्व्यासः पूर्वेषु कालेषु भवाः पूर्व्याः । अरेणवः नास्ति रेणुर्यत्र तेभिः तैः पथिभिः मार्गेः नोऽस्मान् अय नयेति शेषः । च पुनः गच्छतो नोऽस्मान् रक्ष पालय । अधिब्रूहि च अधि अङ्गीकृत्य ब्रूहि एते मदीया इति । यद्वा अधिब्रूहि उपदिशास्माकं यद्धितं पथ्यं तत् । यद्वा अधि अधिकान् वद एते महायाज्ञिका दातार इत्यादि । किंभूतैः पथिभिः । सुगेभिः सुगैः सुखेन गम्यते येषु सुगाः तैः अन्नपानप्रभूतैरित्यर्थः । अधिकरणे गच्छतेर्ड- प्रत्ययः । पूर्वैः पूर्व्यासः कृताः 'पूर्वैः कृतमिनियौ च' ( पा० ४ । ४ । १३३ ) इति यप्रत्ययः ॥ २७ ॥

५६८

अष्टाविंशी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उभा पि॑बतमश्विनोभा नः॒ शर्म॑ यच्छतम् । अवि॒-
प्रि॒याभि॑रू॒तिभि॑ः ॥ २८ ॥

उ० उभा पिबतम् । आश्विन्यस्तिस्रः एका गायत्री द्वे त्रिष्टुभौ । उभौ सोमं पिबतम् हे अश्विनौ, पीत्वा च सोमम् उभावपि नः अस्मभ्यम् शर्म शरणं प्रयच्छतं दत्तम् । किंच अविद्वियाभिः 'दृ विदारणे'अविदीर्णाभिः अनवखण्डिताभिः ऊतिभिरवनैः रक्षतमिति शेषः ॥ २८ ॥

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

७३ ) इति शपि लुप्ते लोण्मध्यमद्विवचने रूपम् । वृषणा वृषणौ 'वा षपूर्वस्य निगमे' ( पा० ६ । ४ । ९ ) इत्युपधादीर्घा - भावः । वृधे वर्धनं वृत् संपदादिलाद्भावे क्विप् ॥ २९॥ त्रिंशी ।

द्युभि॑र॒क्तुभिः॒ परि॑पातम॒स्मानरि॑ष्टेभिरश्विना॒ सौ-- गेभिः । तन्नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो मामहन्ता॒मदि॑ति॒ सिन्धु॑ः पृथि॒वी उ॒त द्यौः ॥ ३० ॥

उ० बुभिरतुभिः बुभिरहोभिः कारणभूतैः अक्तुभिः म० आश्विन्यस्तिस्रः एका गायत्री द्वे अनुष्टुभौ । हे अक्तू रात्रिः रात्रिभिश्व कारणभूताभिः । अधिकरणविवक्षा अश्विना अश्विनौ, उभा उभौ द्वावपि युवां पिबतम् । सोम वा । काले हि द्युषु रात्रिषु वा । परि सर्वतः पातं परिपा- मिति शेषः । उभा द्वौ युवां नोऽस्मभ्यं शर्म शरणं सुखं वा लयतम् युवाम् अस्मान् । न केवलं द्युभिरतुभिः परि- यच्छतम्। काभिः सह । अविद्रियाभिः अविदीर्णाभिः अख- पातम् । किं तर्हि । अरिष्टेभिः अनुपहिंसितैः हे अश्विनौ, ण्डिताभिः ऊतिभिः अवनैः पालनैः सह । सुखं दत्तं पालयतं । सौभगेभिः । भग इति धननाम । शोभनैश्च धनैः । योज- चेत्यर्थः । उभा अश्विना विभक्तेराकारः । विदीर्यन्तीति । यतमित्यध्याहारः । तत् नः अस्माकम् मित्रः वरुणश्च माम- विद्रियाः 'दृ विदारे' औणादिक इयक्प्रत्ययः ॥ २८ ॥

एकोनत्रिंशी ।

अन्न॑स्वतीमश्विना॒ वाच॑म॒स्मे कृ॒तं नौ दस्रा वृषणा मनी॒षाम् । अ॒द्य॒त्येऽव॑से॒ निष॑ये वां वृ॒धे च॑ नो भव॑तं॒ वाज॑सातौ ॥ २९॥

।

उ० अप्रस्वतीम् । अम इति कर्मनाम । कर्मवतीम् हे अश्विनौ, वाचम् अस्मे अस्माकम् कृतं कुरुतम् । किंच नः अस्माकम् हे दस्त्रौ दर्शनीयौ हे वृषणौ वर्षितारौ, युवाना- वित्यर्थः । मनीषां मनसः संबन्धिनीमिच्छां च । अम्नस्व- तीमेव कृतम् । कस्मात्पुनरहमेवं ब्रवीमि । यतः अद्यूत्ये अवसे द्यूते भवमवसमन्नं द्यूत्यम् द्यूतादागतं कर्मण्यं न भवति अत एवमुच्यते । अद्यूत्ये अन्ने निमित्तभूते । निये वाम् आह्वयामि युवाम् । आगत्य च । वृधे वर्धनाय च नः अस्माकं भवतम् । वाजसातौ वाजसं भजननिमित्त- भूते संग्रामे च यज्ञे वा वर्धनायैव भवतम् ॥ २९॥

हन्तां पूजयन्ताम् । अदितिश्च सिन्धुश्च पृथिवी च उत
अपिच द्यौः ॥ ३० ॥

। ।

रात्रिभिः सप्तम्यर्थे तृतीया । दिवसेषु रात्रिषु च अहोरात्रम् म० हे अश्विना अश्विनौ, द्युभिः दिवसैः अक्तुभिः अस्मान् परिपातं सर्वतो रक्षतम् । कैः । सौभगेभिः सौभगैः। भग इति धननाम । शोभनैः धनैः । किंभूतैः । अरिष्टेभिः अनुपहिंसितैः अखण्डितैर्धनैरस्मान्रक्षतमित्यर्थः । किंच मित्रः वरुणः अदितिः सिन्धुः समुद्रः उतापि च द्यौः एते नोऽस्माकं तत् भवत्कृतं रक्षणं मामहन्तां पूजयन्ताम् । अनुमन्यन्ता- मित्यर्थः । द्युरित्यहो नाम अक्तुरिति रात्रेः । मामहन्ताम् 'मह पूजायाम्' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७६ ) इति शपः 'छुः । 'ही' (पा० ६ । १ । १० ) द्विलम् 'तुजा - दीनां दीर्घेोऽभ्यासस्य' ( पा० ६ । १।७ ) इत्यभ्यास- दीर्घः ॥ ३० ॥

एकत्रिंशी ।

आ कृष्णेन॒ रज॑सा॒ वर्तमानो निवे॒शय॑न्न॒मृतं॒

भुव॑नानि॒ पश्य॑न् ॥ ३१ ॥

उ० आकृष्णेनेति व्याख्यातम् ॥ ३१ ॥

म० हे अश्विना अश्विनौ, हे दखा दर्शनीयौ हे वृषणा । मर्त्यं च । हिर॒ण्यये॑न सवि॒ता रथे॒नादे॒वो या॑ति॒ वर्षितारौ सेक्तारौ युवानौ, अस्मे अस्माकं वाचम् अप्नस्वतीं कर्मवतीं युवां कृतं कुरुतम् । तथा नोऽस्माकं मनीषां मनस इच्छामनखतीमेव कुरुतम् । मनसा वचसा च यज्ञं कुर्मस्तथा कुरुतमित्यर्थः । यतो ह वां युवां निह्वये आह्वयामि । किंनि- मित्तम् । अद्यूत्ये सन्मार्गागते अवसे अन्ने अन्ननिमित्तम् तद्दानार्थमित्यर्थः । द्यूतादागतं द्यूते भवं वा द्यूत्यम् न द्यूत्य-

म० व्याख्याता ( अ० ३३ क० ४३ ) ॥ ३१ ॥ द्वात्रिंशी ।

आ रा॑त्र॒ पार्थि॑व॒ रज॑ः पि॒तुर॑प्राय॒ धाम॑भिः । मथूल्यम् तस्मिन् द्यूतादागतं कर्मण्यं न भवतीत्येवमुच्यते दिवः सदा॑सि बृह॒ती विति॑ष्ठस॒ आ त्वे॒वं व॑र्तते॒

द्यूतमन्येषामप्यन्याय्यधनागमानामुपलक्षकम् । किंच वाज-

सातौ वाजानामन्नानां सातिः संभजनं यस्मिन् स वाजसातिः । तमः ॥ ३२ ॥ तस्मिन् यज्ञे नोऽस्माकं वृधे वृद्धौ भवतम् । अस्मे विभक्तेः शेआदेशः । कृतम् करोतेः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ ।

उ० आरात्रि रात्रिदेवत्या बृहती । हे रात्रि, या त्वम् आ अप्रायि आअपूपुरः आपूरयसि । पार्थिवं रजः पृथिवीसंबन्धि-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५६९

लोकम् पितुः मध्यमस्य लोकस्य धामभिः स्थानैः सह । या । वि॑ध॒र्ता । आघ्रश्चि॒द्यं मन्य॑मान॒स्तुरचि॒द्राजा॑ चि॒द्यं
च त्वम् दिवः द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि । बृहती महती । भर्गे भक्षीत्या ॥ ३५ ॥
fange आक्रामसि । यस्याश्च ते । तथापि आवर्तते । त्वेषं
दीप्तं महाप्राग्भारं वा तमः तां त्वां स्तुमः ॥ ३२ ॥

म० रात्रिदेवत्या पथ्याबृहती । हे रात्रि, यया त्वया पार्थिवं रजः पृथिवीसंबन्धिलोकः पितुः मध्यलोकस्य धामभिः स्थानैः सह आ अप्रायि समन्तात्पूर्यते । या च त्वं दिवो द्युलोकस्य सदांसि स्थानानि बृहती महती सती वितिष्ठसे आक्रमसे व्याप्नोषि । तस्यास्तव तमः आवर्तते तथापि प्रव र्तते । किंभूतं तमः। त्वेषं दीप्तं महाप्राग्भारमित्यर्थः । रजः शब्दो लोकवचनः । अप्रायि 'प्रा पूरणे' कर्मणि लुङि चिणि रूपम् ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशी ।

उ० प्रातर्जितम् । पञ्च भगदेवत्या स्त्रिष्टुभः । यो विध- र्तेत्यादिमन्त्रो व्याख्यायते उद्दिश्यमानत्वात् । यः भगः विधर्ता विधारयिता सर्वस्य जगतः । आध्रश्चिद्यम् । प्रतिषे- धस्य दीर्घत्वं छान्दसम् । आध्रः ' तृप्तौ' अतृप्तः बुभुक्षितः । अथवा धियतेः आध्रः दरिद्रः । चिच्छन्दोऽप्यर्थे । दरि- द्रोऽपि यं भगं मन्यमानः । मभ्यतिरचेतिकर्मा । पूजय- स्वार्थसिद्धये भगं भक्षि इत्याह । उदयं भक्षयस्व भजस्व इत्याह । तुरश्चित् आङोऽध्याहारः । आतुरोऽपि यं भगं मम्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व इत्याह । यद्वा तुरश- ब्देन यमोsभिधीयते । स हि तूर्ण प्राणिनो हन्ति । यमोsपि यं भगं मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्वेत्याह । स

उप॒स्तञ्चि॒त्रमाभ॑रा॒स्मभ्यं॑ वाजिनीवति । येनं हि दिवसान् प्राणिनो गणयति । राजा चित् राजापि यं भगं
तो॒कं च॒ तन॑यं च॒ धाम॑हे ॥ ३३ ॥

उ० उषस्तत् । उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, तत्
चित्रं चायनीयं महनीयं धनम् आभर आहर अस्मभ्यम् । हे
वाजिनीवति अन्नवति । येन धनेन तोकं पुत्रं तनयं पौत्र
च धामहे दध्महे ॥ ३३ ॥

1

म० उषोदेवत्या परोष्णिक् । हे उषः, हे वाजिनीवति हे अन्नवति, अस्मभ्यं तत् प्रसिद्धं चित्रं चायनीयमाश्चर्यकारि महनीयं धनमाभर आहर देहि । येन धनेन वयं तोकं पुत्रं समयं पौत्रं च सर्वं सन्तानवर्ग धामहे दध्महे पुष्णीमः । धामहे दधातेः शपो लुकि रूपम् ॥ ३३ ॥

चतुस्त्रिंशी ।

प्रा॒तर॒मं प्रा॒तरिन्द्र॑थ॒ हवामहे प्रातर्मि॒त्रावरु॑णा प्रातर॒श्विना॑ । प्रातर्भग॑ पू॒षणं ब्रह्म॑ण॒स्पति॑ प्रा॒तः ।

सोम॑मु॒त रु॒द्र् हु॑वेम ॥ ३४ ॥

उ० प्रातरग्निम् बहुदेवत्या जगती । प्रातः शब्दो वीप्सा- वचनः । प्रातःप्रातः पुनःपुनः । अग्निं च इन्द्रं च मित्रा - वरुणौ च अश्विनौ च । हवामह इति प्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रातः भगं च पूषणं च ब्रह्मणस्पतिं च । प्रातः सोमम् उत अपिच रुद्रम् हुवेम आह्वयामः ॥ ३४ ॥

म० जगती बहुदेवत्या । प्रातः शब्दो वीप्सावचनः । वयं प्रातःप्रातः पुनःपुनः एताम्बेवान् हवामहे आह्वयाम इति प्रत्येकं संबध्यते । कान् । अग्निम् इन्द्रं मित्रावणी अश्विनौ भगम् पूषणम् ब्रह्मणस्पतिम् । सोमम् उत अपिच रुद्रं हुवेम आह्वयाम । हवामहे हुवेम । ह्वयतेः संप्रसारणे रूपद्वयम् ॥ ३४ ॥ पञ्चत्रिंशी ।

मन्यमानः भक्षीत्याह उदयं भक्षयस्व भजस्वेत्याह । तदुदये हि राज्ञां वार्तासिद्धिः तं प्रातर्जितं प्रातर्जयिनं भगम् उग्रमुद्भूर्ण दानम् हुवेम आह्वयामः । वयम् ऋषिरात्मान- माह । पुत्रम् अदितेः ॥ ३५ ॥

म० पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभः । वयं तं भगमादित्यं हुवेम आह्वग्राम । किंभूतम् । प्रातर्जितं प्रातर्जयतीति प्रातर्जित् तम् प्रातर्जयनशीलम् । उग्रमुत्कृष्टमुहूर्णदानं वा । अदितेः पुत्रं तनयम् । तं कम् । यो विधर्ता जगतो धारयिता । यश्च आध्रश्चित् चिच्छन्दोऽप्यर्थे । न भ्रायति ' तृप्तौ' न तृप्यति स अभ्रः नो दीर्घ छान्दसः । यद्वा आ समन्तात् घ्रः आध्रः । यद्वां अ एवाधः खार्थे तद्धितः । आः अतृप्तः बुभुक्षितो दरिद्रो वापि यं भगं भक्षि भजस्व अर्थादुदयम् इत्याह । किं कुर्वन् । मन्यमानः पूजयन् स्वार्थसिद्धये । मन्यतिरर्चतिकर्मा । स हिं सूर्योदये भिक्षादिना किंचिल्लभते तत उदयं वाञ्छति रश्चित् आतुरोऽपि यं भगं मन्यमानो भक्षि उदयं भजस्वेत्याह । दिवसे तस्य सुखोदयात् रोगिणो रात्रिः कष्टेन याति । यद्वा तुरो यमः स हि मारणाय दिनानि गणयति । राजा चित् राजापि यं भगं भक्षि इत्याह । तदुदये हि राज्ञां व्यवहारदर्शनादिना सर्वे - ष्टसिद्धिः । भक्षि भजतेः शपि लुप्ते लटि मध्यमे रूपम् ॥३५॥ षटूत्रिंशी ।

भग॒ प्रणे॑त॒र्भग॒ सत्य॑राध॒ भग॒मां धिय॒मुद॑वा॒ प्र दर्दन्नः । भग॒ प्र नो॑ ज॒नय॒ गोभि॒रश्वैर्भ नृभ ने॒वन्त॑ः स्याम ॥ ३६ ॥

:

।

उ० भग प्रणेतः । हे भग, हे प्रणेतः प्रकर्षेण नयस्य कर्तः । हे भग, हे सत्यराधः, सत्यमविनाशि राधो धनं यस्य स तथोक्तः । हे भग, इमां धियं प्रज्ञाम् उत् भव प्रात॒र्जितं॒ भग॑मु॒प्रहु॑वेम व॒यं व॒यं पु॒त्रमदि॑ते॒र्यो उद्गमय । यथा सूक्ष्मानर्थान् पश्यामः तथा कुर्वित्यभिप्रायः ।

७२ य० उ०

५७०

शुक्लयजुर्वेद संहिता ।

ददत् नः देहि अस्मभ्यं धनम् । भग प्र नो जनय गोभि-
रवैः ।
भग, प्रजनय नः अस्मान् गोभिः अश्वैश्व । हे
भग, नृभिः मनुष्यैः नृवन्तः स्याम भवेम ॥ ३६॥

म० हे भग, हे प्रणेतः प्रकर्षेण नयति प्रापयति धन- मिति प्रणेता तस्य संबोधने हे प्रणेतः, आदरार्थं पुनः संबो-

,

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

म० हे देवाः, भग एव भगवान् । धनवानस्तु किमन्यैर- दातृभिर्धनिभिर्देवैरिति भावः । तेन भगदत्तेन धनेन वयं भगवन्तः स्याम । एवं देवानुक्त्वाथ भगमाह । हे भग, सर्वइत् सर्व एव जनः तं प्रसिद्धं त्वा जोहवीति अत्यन्तमाह्वयति इष्ट- सिद्धये । हे भग, स त्वमिह नोऽस्माकं कर्मणि पुरता पुरो- धनम् । हे भग, हे सत्यराधः सत्यमनश्वरं राधो धनं यस्य । ऽग्रे एतीति पुरएता अग्रयायी भव । अग्रेसरो भूत्वा सर्व- स सत्यराधाः तत्संबुद्धौ हे सत्यराधः हे भग, लं ददत् धनं कार्याणि साधयेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ प्रयच्छन्सन् नोऽस्माकमिमां धियं प्रज्ञां कर्म वा उदव उद्ग- मय । यथा सूक्ष्मार्थान्पश्यामस्तथा कुर्विति भावः । किंच हे भग, नोऽस्मान् गोभिः अश्वैः प्रजनय प्रवर्धय । गाः अश्वांश्च बहून् देहीत्यर्थः । हे भग, वयं नृभिः पुत्रादिभिः नृवन्तः मनुष्यवन्तः प्रकर्षेण स्याम भवेम ॥ ३६ ॥

।

सप्तत्रिंशी ।

उ॒तेदानि॒ भग॑वन्तः स्याम॒व प्र॑पि॒त्व उ॒त मध्ये अम् । उ॒तोदि॑ता मघव॒न्सूर्य॑स्य व॒यं दे॒वाना॑ सुम॒तौ स्या॑म ॥ ३७ ॥

एकोनचत्वारिंशी । सम॑ध्व॒राय॒षसऽनमन्त

।

दधि॒क्रावे॑व॒ शुच॑ये

प॒दाय॑ । अर्वा॒चीन॑ व॑सु॒वद॒ भग॑ नो॒ रथा॑मि॒वावा॑
वा॒जिन॒ आव॑हन्तु ॥ ३९॥

उ० समध्वराय । समनमन्त प्रह्वीभवन्ति या उपसः । अध्वराय यज्ञाय अग्निहोत्रादिकर्मणे । कथमिव । दधि- अध्यायानार्थं कर्तव्यमिति संनमते । एवं उपसः । क्रावेव । यथा दधिक्रावा अधः शुचये पदाय शुचिपदं अर्वाचीनं अनन्यगतमनस्कम् । वसुविदं च वसु धनं विन्दतीति वसुवित् तं वसुविदम् । भगम् आदित्यम् । नः अस्मान् प्रति । रथमित्र अश्वाः वाजिनः वेजनवन्तः अन्न-

उ० उतेदानीम् । उत अपिच इदानीं भगवन्तः स्याम । आदित्यप्रसादात् । उत अपिच प्रपित्वे प्राप्ते अस्तमनकाले भगवन्तः स्याम । उत अपिच मध्ये मध्यंदिने अह्नां भगवन्तो वा । आवहन्तु आगमयन्तु ॥ ३९ ॥ वन्तः स्याम । उतोदिता उत अपिच उदिता उदयकाले हे मघवन् धनवन्, सूर्यस्य भगवतः प्रसादादेव वयम् देवानां सुमतौ कल्याण्यां मतौ स्याम भवेम ॥ ३७ ॥

म० हे मघवन् धनवन् रवे, उत अपिच वयमिदानीं भगवन्तो ज्ञानवन्तो वा स्याम भवेम । उतापिच सूर्यस्य प्रपिवे प्रपतने अस्तमये भगवन्तः स्याम । उत अह्नां मध्ये मध्यंदिने भगवन्तः स्याम । उत सूर्यस्य उदिता उदितौ उद- यसमये भगवन्तः स्याम । किं बहुना सर्वदास्माकं धनवत्ता- स्त्वित्यर्थः । किंच देवानां सुमतौ कल्याण्यां बुद्धौ वयं स्याम । देवा अस्मामु शोभनामनुग्रहविषयां बुद्धिं दलित्यर्थः ॥ ३७ अष्टत्रिंशी ।

॥

भर्ग एव भग॑वाँ २ ॥ अस्तु देवा॒स्तेन॑ व॒यं भगवन्तः : स्याम । तं त्वा॑ ग॒ सर्व॒ इज्जॆहवीति॒ स नौ भग पुरता भ॑वे॒ह ॥ ३८ ॥

उ० भग एव । हे देवाः, भगएव भगवान् धनवान् अस्तु किमन्यैर्देवताविशेषैर्धनयुक्त र दातृभिरित्यभिप्रायः । तेन भगदत्तेन धनेन वयं भगवन्तः धनवन्तः स्याम भवेम । एकं वाक्यम् । द्वितीयेनार्धर्चेन द्वितीयम् । एकवा क्यताया असंभवात् । तं त्वा । उपरि तदः श्रवणात् यदोऽत्र वृत्तिः । तं स्वाम् । हे भग, सर्वइन् सर्वएव जोहवीति आह्वयति कामसिद्धये । स नः अस्माकम् हे भग, पुरgar अयायी सर्वकार्येषु भव इह ॥ ३८ ॥

I

म० उपसः प्रातःकालाधिष्ठातारो देवाः अध्वराय संनमन्त संनमन्ते प्रीभवन्ति । कथमिव । दधिक्रावा अश्वः इव । तथा अश्वः शुचये पदाय । अन्याधानार्थ शुचि पदम् । ता उपसः भगमादित्यं नोऽस्माकमर्वाचीनमभिमुखमावहन्तु आगमयन्तु । किंभूतं भगम् । वसुविदम् वसु धनं विन्दतीति वसुविदः 'इगुपध' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कः । यथा वाजिनोऽन्न- वन्तो वेगवन्तो वा अश्वा रथमावहन्ति तद्वत् ॥ ३९ ॥ चत्वारिंशी ।

अश्वा॑ती॒र्गोम॑तीनं॑ उ॒षासो॑ वी॒रव॑तीः सद॑मुच्छ- न्तु भ॒द्राः । घृतं दु॒ना वि॒श्वत॒ः प्रप॑ता यूयं पा॑त॒ स्वस्तिभिः सदा नः ॥ ४० ॥

।

गोमत्यः नः अस्माकम् । उपासः वीरवत्यः सदं सदाकालम् उ० अश्वावतीः । उपोदेवत्या त्रिष्टुप् । अश्ववत्यः उच्छन्तु । 'उच्छी विवासे' । विवासयन्तु तमः । भद्राः भन्दनीयाः । घृतमवश्यायजलं दुहानाः । विश्वतः प्रपीताः । ध्यायः पीआदेशः । सर्वतः आध्यायिताः धर्मार्थकामैः । इदानीमृत्विग्विषयः प्रश्नः यूयं पात पालयत स्वस्तिभिरवि- नाशैः सदा नः अस्मान् ॥ ४० ॥

म० उपोदेवत्या त्रिष्टुप् । उपसः सदं सदाकालं नोऽस्मा- नुच्छन्तु विवासयन्तु अज्ञानलक्षणं पाशं मोचयन्तु । 'उच्छी विवासे'। किंभूता उपसः । अश्वावतीः अश्ववत्यः गोमतीः गोमत्यः वीरवतीः वीरवत्यः भद्राः भन्दनीयाः कल्याणरूपाः घृतमव

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

श्यायजलं दुहानाः क्षरन्त्यः विश्वतः सर्वतः प्रपीताः धर्मार्थ-
कामैराप्यायिताः । प्यायः पी आदेशः । एवं परोक्षं प्रार्थ्य
प्रत्यक्षमाह । हे उषसः, यूयं स्वस्तिभिः अविनाशैः सदा नो-
स्मान् पात पालयत ॥ ४० ॥

एकचत्वारिंशी

त्रिचत्वारिंशी ।

५७१

त्रीणि॑ प॒दा विच॑क्रमे॒ विष्णु॑गो॒पा अदा॑भ्यः ।
अति॒ धर्म॑णि धा॒रय॑न् ॥ ४३ ॥

उ०

त्रीणि पदा । वैष्णव्यौ गायत्र्यौ । द्वाभ्यामेकवा-

पूप॒न् तव॑ व्र॒ते व॒यं न रि॑ष्येम॒ कदा॑च॒न । क्यम् । यः विष्णुः यज्ञः त्रीणि पदानि । विचक्रमे क्रान्तवान्

स्तो॒तार॑स्त इ॒ह स्म॑सि ॥ ४१ ॥

उ० पूषन् तव । द्वे पौष्ण्यौ गायत्री त्रिष्टुभौ । हे पूषन्, तव व्रते कर्मणि वर्तमाना वयम् न रिष्येम न विनश्येम कदा चन कदाचिदपि । अन्यच्च स्तोतारोऽपि । ते तव इह स्मसि । स्म । 'इदन्तो मसि' इतीकार उपजनः ॥ ४१ ॥

,

म० द्वे पौष्ण्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ । हे पूषन् तव व्रते कर्मणि वर्तमाना वयं कदाचन कदापि न रिप्येम न विन- श्येम । किंच इह कर्मणि ते तव स्तोतारः स्तुतिकर्तारः स्मसि भवामः । इदन्तो मसि ॥ ४१ ॥

द्विचत्वारिंशी

प॒थस्प॑थ॒ परि॑पतं वच॒स्या कार्मेन कृतो अभ्या नर्कम् । स नौ रासच्छुरुष॑श्च॒न्द्रमा॒ धियं॑ धिय सीषधाति॒ प्र पूषा ॥ ४२ ॥

उ० पथस्पथः । यः पथस्पथः मार्गस्य परिपतिम् अधिपतिमित्युपसर्गव्यत्ययः । वचस्या वचनेन वेदोक्तेन अभि- मुखीकृतः । कामेन इच्छया च अभिमुखीकृतः । अभ्या- नट् । आन शिर्व्याप्तिकर्मा । अभिव्याप्नोति । अर्कम् । सः नः अस्मभ्यम् रासत् ददातु । शुरुधः । पूर्वपदान्तलोपः । शुचं संतापं साधनाभावकृतं यानि रुधन्ति साधनानि भवन्ति तानि तथोक्तानि विव्यच्य व्यत्ययेन । चन्द्राग्राः । तान्येव विशिष्यन्ते । चायनीयाग्राणि । धियं धियं प्रसीषधाति ॥ साधतिः कर्मवचनः प्रसाधयतु । पूपा ॥ ४२ ॥

म० यः पूषा अर्क देवमभ्यानट् अभिव्याप्नोति । किंभूतः कामेन काम्यत इति कामं तेन वाञ्छितेन वचस्या वचसा वेदोक्तेन कृतः अभिमुखीकृतः । किंभूतमर्कम् । पथस्पथः मार्गस्य मार्गस्य सर्वेषां मार्गाणां परिपतिमधिपतिं स्वामिनम् ।

अग्निवाय्वादित्याख्यानि । गोपाः गोपायिता समस्तस्य जगतः । अदाभ्यः अनुपर्हिस्यः । अतः अस्मादेव पदत्रयात् धर्माणि । धर्मशब्द उभयलिङ्गः अर्धर्चादौ गणे पठितः । धर्मान् धारयन् । कर्मपर्यायो वा । अतः एभ्यः पदेभ्यः कर्माणि धारयन् ॥ ४३ ॥

वैष्णव्यौ गायत्र्यौ द्वयोर्क चोरेकवाक्यम् । यो विष्णुः म० यज्ञः त्रीणि पदा पदानि विचक्रमे विक्रान्तवान् अभिवावा- दित्याख्यानि पदानि व्याप्तवान् । किंभूतो विष्णुः । गोपाः जगतो रक्षकः । अदाभ्यः अहिंस्यः । किं कुर्वन् । अतः अस्मादेव पदत्रयात् धर्माणि पुण्यानि कर्माणि धारयन् । धर्म- मस्त्रियाम् ॥ ४३ ॥

चतुश्चत्वारिंशी । तद्विप्रा॑सो विप॒न्यवो॑ जागृ॒वास॒ः समि॑न्धते । विष्णोर्यत्प॑र॒मं प॒दम् ॥ ४४ ॥

I

उ० तद्विप्रासः तस्य विष्णोर्यज्ञस्य यत् परमं पदं ब्रह्म-
लक्षणम् । तत् । विप्रासः ब्राह्मणाः विपन्यवः मेधाविनः ।
जागृवांसः असुप्ताः अप्रमत्ताः । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः ।
समिन्धते संदीपयन्ति उपासनैर्निर्मलीकुर्वन्ति ॥ ४४ ॥

म० तस्य विष्णोः यज्ञस्य यत्परमं पदं ब्रह्मलक्षणम् तद्वि- प्रासः विप्राः ब्राह्मणाः समिन्धते । णिचो लोपः । समिन्धयन्ति दीपयन्ति । उपासते इत्यर्थः । किंभूताः विप्राः । विपन्यवः विगतः पन्युः संसारव्यवहारो येभ्यः निष्कामाः । जागृवांसः जागरणशीलाः अप्रमत्ताः 1 ज्ञानकर्मसु समुच्चयकारिण इत्यर्थः ॥ ४४ ॥

पञ्चचत्वारिंशी ।

घृ॒तव॑ती॒ भुव॑नानामभि॒श्रियोर्वी पृथ्वी म॑धुदुर्धे सः पूषा नोऽस्मभ्यं शुरुधः शुचं रुन्धन्ति वर्णनाशात् पृषोद- । सु॒पेश॑सा । द्यावा॑पृथि॒वी वरु॑णस्य॒ धर्म॑णा॒ विष्कभिते

।दित्वात् शोकनाशकराणि साधनानि रासत् ददातु । लिङ्गव्य- त्ययः । किंभूताः शुरुधः । चन्द्राग्राः चन्द्रमाह्लादकमयं यासां ताः । साधने कृते आह्लादो भवति । पुनः पूषा वियं धियं कर्माणि सर्वाणि प्रसीषधाति प्रकर्षेण साधयतु । पथस्पथः धियं धियमिति 'नित्यवीप्सयो:' ( पा० ८ । १ । ४ ) इति द्विलम् । वचस्या विभक्तैर्यादेशः । आनद व्याप्तिकर्मसु दश स्वयं पठितः । सीपधाति 'साध संसिद्धा' शपः छान्दसः दिलम् । 'लेटोऽडाटी' 'तुजादीनां दीर्घाऽभ्यासस्य' उपधा

न्हखरछान्दसः ॥ ४२ ॥

1

अ॒जरे॒ भूरि॑रेतसा ॥ ४५ ॥

उ० घृतवती । द्यावापृथिवीया जगती । ये द्यावापृथि- व्यौ घृतवत्यौ उदकवत्यौ । भुवनानामभिश्रिया भूतजाता- नामभ्याश्रयणीये । उर्वी विस्तीर्ण । पृथ्वी पृथुले । मधु- दुधे मधु उदकं तस्य दोग्ध्यौ । सुपेशसा सुरूपे । ते वरुण- स्यादित्यस्य धर्मणा धारणेन । विष्कम्भिते । स्कनोतिर्हढी- करणार्थः । दृढीकृते अजरे जरारहिते । भूरिरेतसा बहुरे- तस्के । सर्वभूतानां हि रेतांसि ताभ्यामेवोत्पद्यन्ते ॥ ४५ ॥

५७२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

म० जगती द्यावापृथिवीदेवत्या । द्यावापृथिवी द्यावापृ- थिव्यौ वरुणस्यादित्यस्य धर्मणा धारणेन धारणशक्त्या विष्क- भिते स्तम्भिते । स्कनोतिर्दृढीकरणार्थः । वरुणेन स्वशक्त्या दृढीकृते इत्यर्थः । किंभूते ते । घृतवती उदकवत्यौ । घृतमि- त्युदकनाम । भुवनानां भूतजातानामभिश्रिया अभिश्रियो आश्रयणीये । कर्मणि क्विप् विभक्तेराकारः । उव उन्यौं विस्तीर्णे । पृथ्वी पृथ्व्यैौ पृथुले । आयामविस्ताराभ्यां महत्त्वं विशेषणद्वयेनोक्तम् । मधुदुधे मधु उदकं तस्य दोग्यौ । सुपेशसा सुरूपे । अजरे जरारहिते । भूरिरेतसा भूरि रेतो ययोस्ते भूरिरेतसी बहुरेतस्के । सर्वभूतानां हि रेतांसि ताभ्यामेवोत्पद्यन्ते ॥ ४५ ॥

1

षट्चत्वारिंशी ।

ये नः स॒पत्ना॒ अप॒ ते भ॑वन्त्वन्द्रा॒ग्निभ्या॒मव॑- बाधामहे तान् । वसवो रु॒द्रा आ॑दि॒त्या उपस्पृशं म॒ग्रं चेन्ता॑रमधिरा॒जम॑क्रन् ॥ ४६ ॥

उ० ये नः । जगती लिङ्गोक्तदेवता । ये नः अस्माकम् । सपत्नाः शत्रवः । अप ते भवन्तु अपगतवीर्या निरुद्यमा- स्ते भवन्तु । ततः इन्द्राग्निभ्याम् अवबाधामहे अवनाशयामः तान् शत्रून् । किंच वसवः रुद्राः आदित्याश्च । उपरिस्पृशम् उपरिस्थितः स्पृशतीति उपरिस्पृक् आधिपत्येऽवस्थितः पा. देन स्पृशतीति उपरिस्पृक् तं उपरिस्पृशम् मां उग्रं च । चेत्तारं ज्ञातारं च ज्ञेयस्य । अधिराजं अधिपतिमीश्वरं च । अक्रन् कृतवन्तः कुर्वन्तु वा ॥ ४६ ॥

म० जगती लिङ्गोक्तदेवता । ये नोऽस्माकं सपत्नाः शत्रवः ते अपभवन्तु अपगतवीर्या निरुद्यमा भवन्तु । पराभवं यान्त्वित्यर्थः । यतो वयं तान् सपत्नान् इन्द्राग्निभ्यां कृत्वा अवबाधामहे इन्द्राग्निबलेन नाशयामः । किंच वसवोऽष्टौ रुद्रा एकादश आदित्या द्वादश एते मा मामेतादृशमन् कुर्वन्तु । कीदृशम् । उपरिस्पृशम् उपरि स्पृशतीति उपरिस्पृक् तमुच्च- स्थानस्थितम् । उग्रमुत्कृष्टम् । चेत्तारं ज्ञातारं ज्ञेयस्य । अधि- राजम् अधिकश्चासौ राजा च अधिराजस्तम् अधिपतिमीश्वरं कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशी ।

आ ना॑सत्या त्रि॒भिरे॑काद॒शैरि॒ह दे॒वेभि॑र्या॑तं मधु- पेय॑मश्विना । प्रायु॒स्तारि॑ष्ठ॒ नी रपा॑सि मृत्॒ सेध॑तं॒ द्वेषो॒ भव॑त सचा॒भुवा॑ ॥ ४७ ॥

उ० आ नासत्या । आश्विनी जगती । आयातम् आगच्छ- तम् हे नासत्यावश्विनौ, त्रिभिरेकादशैः त्रयस्त्रिंशद्भिर्देवैः स- हितौ भूत्वा । तदुक्तम् अष्टौ वसव इत्यादि । इह मधुपेयम् मधुः सोमः सोमपानं प्रति । एत्य च प्रायुस्तारिष्टं प्रतारिष्टं प्रवर्धय तम् आयुः । नी स्पांसि मृक्षतम् । 'मृजूप् शुद्धौ' । रपः पापमु-

।

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४ ]

च्यते । निर्मृक्षतं निःशोधयतं नाशयतम् । स्पांसि पापानि । सेधतं द्वेषः । ' षिधु गत्याम्' । गमयतं दौर्भाग्यम् । भवतं च सचाभुवा सहभुवौ सर्वकार्येषु संयुक्ता ॥ ४७ ॥

म० जगती अश्विदेवत्या । हे नासत्या नासत्यौ, अश्विनौ त्रिभिः एकादशैः त्रिगुणैरेकादशभिः त्रयस्त्रिंशत्सं- ख्याकैः देवेभिः देवैः इह स्थाने मधुपेयं सोमपानं प्रति आयातमागच्छतम् । मधुः सोमस्तस्य पेयं पानम् । किंच आयुः प्रतारिष्टम् । तरतिर्ब्रद्ध्यर्थः प्रवर्धयतम् । रपांसि पापानि निमृ॑क्षतं निःशेषं शोधयतम् । नाशयतमित्यर्थः । द्वेषः दौर्भाग्यं सेधतं । 'षिधु गत्याम् ' गमयतं नाशयतम् । सचाभुवा भवतम् । सचा इत्यव्ययं सहार्थे । सचा सह भवतस्तौ सचाभुवौ क्विप् । कार्येषु संयुक्तौ भवतम् । अष्टौ वसव इत्यादिना त्रय- त्रिंशद्देवा गणिताः । तारिष्टम् तरतेर्लुङि मध्यमद्विवचनम् 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि' (पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यड- भावः । मृक्षतम् 'मृजूश् शुद्धौ' 'लेटोऽडाटौ' 'सिब्बहुलं लेटि ' ( पा० ३ । १ । ३४ ) इति सिप् 'तस्थस्थमिपाम् -' ( पा० ४ । १०१ ) इति व्यत्ययेन सः तमादेशः ॥ ४७ ॥ अष्टचत्वारिंशी ।

३

ए॒ष व॒ स्तोमो॑ मरुत इ॒यं गर्मीन्दार्यस्य॑ म॒न्यस्य॑ कारो: । एषायासीष्ट त॒न्वे व॒या॑ वि॒द्यामे॒प॑ वृ॒जने॑ जीरदानुम् ॥ ४८ ॥

उ० एष वः मारुती त्रिष्टुप् । हे महतः, एष स्तोमः वः युष्माकम् इयं च गौः सत्या च । मम मान्दार्यस्य ऋषेः समेति स्वस्वामिसंबन्धं दृणातीति मान्दार्थः । यद्वा मां दार- यति मां द्यतीत्येवं यः सपत्नानां प्रत्ययमादधाति स मान्दार्यः तस्य मम च मान्यस्य मानार्हस्य । कारोः कर्तुः तं स्तोमं तां च गिरम् उपश्रुत्य । एषायासीष्ट आ इषा यासीष्ट अयासीष्ट अयासीरन् इति वचनव्यत्ययः । आगच्छत । इषा अन्न निमित्तभूतेनाहूयमाना । तन्वे वयां सशरीरस्थित्यर्थं वयो- दृढकर्तुम् आयासीष्ट । किंच विद्यां लभेमहि । इषमन्नम् वृजनं बलं च जीरदानुं जीवितदातृकर्म च ॥ ४८ ॥

म० मारुती त्रिष्टुप् । हे मरुतः, कारोः कर्तुर्यजमानस्य एषः स्तोमः इयंच गीः सत्या च प्रिया च वो युष्मभ्यं । युष्म- दर्थं वर्तत इति शेषः । किंभूतस्य कारोः । मान्दार्यस्य मां ममेति स्वस्वामिसंबन्धं दारयतीति मान्दार्यः तस्य । वीतरा-

गस्येत्यर्थः । यद्वा मां दारयतीत्येवं यः शत्रूणां प्रत्ययमादधाति स मान्दार्यः । यद्वा मन्दारः कल्पवृक्षः तत्तुल्यो मान्दार्यः तस्य अथ कामपूरस्येत्यर्थः । मान्यस्य मानार्हस्य । किंच हे मरुतः, यूयमिषा अन्नेन निमित्तेन अयासीष्ट आगच्छत । किमर्थम् । वयां वयसाम् । आमि टिलोप आर्षः । बाल्ययौवनस्थावि- राणां वयसां संबन्धिन्यै तन्वे शरीराय । सर्वदा शरीरस्थिय- र्थमित्यर्थः । अस्मच्छरीरं दृढीकर्तुमिति भावः । किंच इषमन्नं

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

वृजनं बलं च वयं विद्याम लभेमहि । किंभूतमिषं बृजनं च । जीरदानुं जीवयतीति जीरदानुस्तम् । जीवेरौणादिको रदानु- प्रत्ययः 'लोपो व्योर्वलि' ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति वलोपः । जीवितदातृ बलमन्नं च वयं प्राप्नुयामेति प्रार्थना ॥ ४८ ॥ एकोनपञ्चाशी ।

स॒हस्ता॑माः स॒हच्छ॑न्दस आवृतेः ऋष॑यः सप्त दैव्या॑ः । पूर्वेषां॒ पन्था॑मनु॒दृश्य॒ अ॒न्वार्लेभिरे र॒थ्यो न र॒श्मीन् ॥ ४९ ॥

।

स॒हस्र॑मा

धीरा॑

उ० सहस्तोमाः । ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । सह- स्तोमाः स्तोमसहिताः । सहछन्दसः छन्दः सहिताः आवृतः । आवृच्छङदेन कर्माभिधीयते । श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्म- णामनुष्ठातारः । सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा । शब्दप्रमाणपरी- क्षणतत्पराः ऋषयः सप्त । सप्तऋषय इति प्राप्ते व्यत्ययः । भरद्वाजकश्यपगौतमात्रिविश्वामित्रजमदग्निवसिष्ठाः । देव्याः प्रजापतेः प्राणाभिमानिनः एते अभिव्यज्यमानाः । पूर्वेषां अधस्तनकल्पोत्पन्नानां अवसिताधिकाराणाम् । पन्थां पन्था- नम् । अनुदृश्य अवलोक्य । धीराः अन्वालेभिरे अन्वाल- भन्तः सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञम् । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन् रथे साधुः रथ्यः सारथिः । नकार उपमार्थीयः । यथा सारथिरिष्ट देशप्रात्यर्थं प्रथममश्वरश्मीनालभते स्पृशति एवं तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्टवन्तः ॥ ४९ ॥

५७३

त्रिष्टुभः । यदिदं हिरण्यम् । आयुष्यं आयुषे हितम् । वर्चस्यं वर्चसे हितम् । रायस्पोषं धनस्य वर्धयितृ । औद्भिदं उद्भेत्तृ धनस्य स्वर्गस्य वा । वर्चस्वत् अन्नसंयुक्तम् । तत् जैत्राय विजयाय । आविशतात् आविशतु । उः पादपूरणार्थः । मा- मध्यवस्थानं करोतु ॥ ५० ॥

म० तिस्रः उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभः दक्षदृष्टाः । हिरण्य- शतात् आविशतु मयि तिष्ठतु । कीदृशम् । आयुष्यमायुषे स्तुतिः । इदं हिरण्यं कनकं जैत्राय जयाय मामु मामेवावि- हितम् । वर्चस्यं वर्चसे तेजसे हितम् । रायो धनस्य पोषं पोषयितृ वर्धकम् । औद्भिदम् उद्भिनत्तीति उद्भिद् उद्भि- देवौद्भिदमुद्भेत्तृ धनस्य स्वर्गस्य वा प्रकाशकम् । वर्चस्वत् अन्नसंयुक्तम् ॥ ५० ॥

एकपञ्चाशी ।

न तद्रक्ष॑सि॒ न पि॑शा॒चास्त॑रन्ति दे॒वाना॒मोज॑ः प्रथम॒ज् ह्येतत् । यो वि॒भर्त दाक्षाय॒ण हिर॑ण्य॒

स दे॒वेषु॑ कृणुते दी॒र्घमायुः स म॑नु॒ष्येषु कृणुते दीर्घ- मायुः ॥ ५१ ॥

उ० न तत् हिरण्यं रक्षांसि न च पिशाचाः तरन्ति हिंसन्ति । देवानां प्रथमजं ओजः हि एतत् । यतश्च देवा- नामोजः प्रथमजम् अतः यो बिभर्ति दाक्षायणं हिरण्यम् । दाक्षायणमित्यलंकारविशेषः । स देवेषु देवलोकेषु कुरुते दीर्घमायुः । चिरं देवलोके वसतीत्यर्थः । स मनुष्येषु कुरुते दीर्घमायुः । स च मानुष्यमायुरतिक्रम्य जीवतीत्यर्थः ॥ ५१ ॥

म० रक्षांसि पिशाचाश्च तत् हिरण्यं न तरन्ति न हिंसन्ति । हि यस्मात् एतत् हिरण्यं देवानां प्रथमजमोजः । प्रथमोत्पन्नं देवानां तेज एवेदम् । अतएव यो हिरण्यं दाक्षायणं बिभर्ति अलंकारवेन धारयति । दाक्षायणशब्दोऽलंकारार्थः । स

म० ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । दैव्याः सप्त ऋषयः देवस्य प्रजापतेः इमे दैव्याः प्रजापतिप्राणाभिमानिनः सप्त ऋषयः भरद्वाजकश्यपगोतमा त्रिवसिष्ठविश्वामित्रजमदग्निसंज्ञाः । अन्वालेभिरे सृष्टवन्तः । सृष्टियज्ञमिति शेषः । किं कृत्वा । पूर्वेषां पन्थां पन्थानमनुदृश्य अधस्तनकल्पोत्पन्नानामवसिता धिकाराणां मार्गं विलोक्य पूर्व कल्पोत्पन्नैऋषिभिर्यथा सृष्टं तथा सृष्टवन्त इत्यर्थः। 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प- । वेदेषु देवलोकेषु दीर्घमायुः कृणुते कुरुते । देवलोके चिरं यत्' इत्युक्तेः । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन् । नकार उपमार्थः । वसतीत्यर्थः । स च मनुष्येषु मनुष्यलोकेषु स्वमायुर्दीर्घं रथे साधुः रथ्यः रथी यथा इष्टदेशप्राप्त्यर्थं प्रथमं रश्मीन् कृणुते मनुष्यायुरतिक्रम्य जीवति ॥ ५१ ॥ प्रग्रहानालभते स्पृशति सृजति वा तथा तेऽपि सृष्टियज्ञं सृष्ट- वन्तः । किंभूता ऋषयः । सहस्तोमाः स्तोमसहिताः । सह- च्छन्दसः छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिः सहिताः । आवृतः अत्रापि सहशब्दाध्याहारः । श्रवृच्छब्देन कर्मोच्यते । सहावृतः कर्म- सहिताः श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः । सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा तत्सहिताः शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः । धीराः धीमन्तः ॥ ४९ ॥

पञ्चाशी ।

।

आयुष्यं वर्चस्य॒ रायस्पोष॒मोद॒म् । इ॒द् हिर॑ण्य॒ वर्च॑स्व॒ जैत्रायावि॑िशतादु माम् ॥ ५० ॥ उ० आयुष्यम् । तिस्रः हिरण्यस्तुतिः उष्णिक्शक्करी-

द्विपञ्चाशी ।

यदाच॑नन्दाक्षाय॒णा हिर॑ण्यधि॑ श॒तानी॑काय सुम-
।
न॒स्यमा॑नाः । तन्म॒ आव॑नामि श॒तशा॑रदा॒यायु॑ष्मा-
न्ज॒रद॑ष्टि॒र्य॑थास॑म् ॥ ५२ ॥

उ० यदाबनन् यत् हिरण्यम् आबध्नन् आबद्धवन्तः । दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि बहूनि । नडादिपाठात्फक् । शतानीकाय राज्ञे शतं बहूनि अनीकानि सेना यस्य स त- थोक्तस्तस्मै शतानीकाय । सुमनस्यमानाः शोभनेन मनसा ध्यायन्तः । तत् हिरण्यम् । मे । मयि आत्मनीति सम्य- गुक्तिः । अहं आबध्नामि । शतशारदाय शतं शरदां जीव- नाय । आयुष्मान् च जरदष्टिः जरामश्रुते व्यामोतीति जर-

५७४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

दृष्टिः । यथा येन प्रकारेण आसं भूयासम् तथा बध्नामीति ।
शेषः ॥ ५२ ॥

[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४]

म० आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । इमा गिरो वाचः जुह्वा खुचा कृत्वा आदित्येभ्यो जुहोमि । स्तुतिलक्षणा वाणीर्बुद्धिरूपया म० दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि । नडादित्वात् फक् । स्रुचादित्येभ्यः समर्पयामीत्यर्थः । किंभूता गिरः । घृतस्नूः घृतं दक्षवंशोत्पन्ना ब्राह्मणा यत् हिरण्यं शतानीकाय राज्ञे अवनन् स्रुवन्ति सवन्ति ताः घृतस्नवः ता घृतनः । तुगभाव आर्षः । वबन्धुः । शतं बहूनि अनीकानि सैन्यानि यस्य सः शतानी- घृतप्रसारिणीर्धृत होमसहचरिता वा । किंभूतेभ्य आदित्येभ्यः । कस्तस्मै । किंभूतः दाक्षायणाः । सुमनस्यमानाः मनसि । सनात् चिरकालं राजभ्यः दीप्यमानेभ्यः । ताः स्रुचा हूयमानाः शोभनं ध्यायन्तः शोभनं मनः कुर्वते सुमनस्यन्ते सुमनस्यन्ते । नोऽस्माकं गिरः शृणोतु । कः । मित्रः अर्यमा भगश्च । सुमनस्यमानाः । तत् हिरण्यं मे मयि आबध्नामि । किमर्थं तुविजातो बहुजातः त्वा वातो वा । स हि बहुशः प्रजायते । शतशारदाय शतं शरदो जीवनाय । यथा येन प्रकारेण हिरण्य- । वरुणः दक्षः अंशश्च । एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥ बन्धनाख्येन अहमायुष्मान् दीर्घजीवी जरदष्टिश्च आसं भूयासम् तथा आबध्नामि । जरदष्टिः जरामश्रुते व्याप्नोति जर- दृष्टिः । यद्वा जरन्ती जरां प्राप्ता अष्टिः शरीरं यस्य स जरदष्टिः ॥ ५२ ॥

त्रिपञ्चाशी ।

उ॒त नोऽहि॑र्व॒भ्यः शृणोत्य॒ज एकपात्पृथिवी स॑मु॒द्रः । विश्वे॑दे॒वा ऋता॒वृधो॑ हुव॒नाः स्तु॒ता मर्त्रा : कविश॒स्ता अ॑वन्तु ॥ ५३ ॥

,

पञ्चपञ्चाशी ।

स॒प्त ऋष॑य॒ प्रति॑हितः शरी॑रे स॒प्त र॑क्षन्ति॒ सद॒मप्र॑माद॒म् । स॒प्ताप॒ः स्वप॑तो लोकर्मीयुस्तत्र जागृतो॒ अव॑जौ सन॒सद च दे॒वौ ॥ ५५ ॥

उ० सप्त ऋषयः । अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त प्राणाः पन्द्रियाणि मनःसप्तमानि । प्रतिहिताः प्रतिनिहिताः शरीरे व्यवस्थिताः ये त एव । सप्त रक्षन्ति सदं सदाकालं शरीरम् । अप्रमादं प्रमादमकुर्वाणाः । ते एव सप्त आपः आपना व्यापनाः । स्वपतः पुरुषस्य लोकं ईयुः । लोक- शब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठित उच्यते । तत्र च संवित्स्थाने । तस्यामेवावस्थायां जागृतः जागरणं कुर्वते । अस्वप्नजौ । ययोर्न जायते स्वतः तौ तथोक्तौ । सत्रसद सत्रे सतां त्राणे कृतावस्थानौ । देवौ जीवितदातारौ प्राणा- पानौ ॥ ५५ ॥

उ० उत नः । बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच नः अस्माकम् । वचांसि अहिर्बुध्यः शृणोतु । अजएकपात् रुद्रः प्राणो वा शृणोतु । पृथिवी च समुद्रश्व शृणोतु । श्रुत्वा च अवन्तु । विश्वे च देवाः ऋतावृधः सत्यवृधः यज्ञवृधो वा हुवाना आहूयमानाः स्तुताश्च मन्त्राः । मन्त्रैरिति विभक्ति । व्यत्ययः । कविशस्ता मेधाविशस्ताः । अवन्तु पालयन्तु ॥ ५३ ॥ म० बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच अहिर्बुध्यः रुद्रवि- म० अध्यात्तवादिनी जगती । सप्त ऋषयः प्राणाः त्वक्- शेषः शृणोतु । नः अस्माकं वचांसीति शेषः । अजएकपात् चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धिलक्षणाः शरीरे प्रतिहिताः व्यव- रुद्रः प्राणो वा शृणोतु पृथिवी च शृणोतु समुद्रश्च शृणोतु स्थिताः ते एव सप्त सदं सदाकालमप्रमादं सावधानं यथा विश्वे देवाश्च शृण्वन्तु । श्रुत्वा च ते अहिर्बुध्यादयः अवन्तु तथा शरीरं रक्षन्ति । ते सप्त स्वपतो नरस्य लोकमात्मानमीयुः पालयन्तु अस्मान् । किंभूतास्ते । तावृधः सत्यवो वा ॥ प्राप्नुवन्ति । लोकशब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठ उच्यते । हुवाना आहूयमानाः । मन्त्राः मन्त्रैरिति विभक्तिव्यत्ययः । किंभूताः सप्त । आपः आप्नुवन्ति व्याप्नुवन्ति देहमित्यापः स्तुताः कविशस्ताः मेधाविभिः पूजिताः ॥ ५३ ॥ व्यापनाः 1 तत्र तस्यामृषीणां लोकगमनावस्थायां देवों दीप्यमानौ प्राणापानी जागृतः जागरणं कुर्वते । कीदृशौ । अखनजी न खप्नो निद्रा जायते ययोस्ती अखनी । तथा सत्रसदौ । जीवितदातारावित्यर्थः ॥ ५५ ॥ सत्रसद सतां जीवानां त्राणं रक्षणं सत्रं तत्र सीदतः तौ

चतुःपञ्चाशी ।

इ॒मा गिर॑ आ॒दि॒त्येभ्यो॑ घृ॒तनू॑ः स॒नाद्राज॑भ्यो ज॒ह्वा जुहोमि । शृणोतु॑ मि॒त्रो अ॑र्य॒मा भर्गो नस्तु विजा॒तो वरु॑णो॒ दक्षो अर्श: ॥ ५४ ॥

उ० इमा गिरः आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । या इमा गिरः वाचः आदित्येभ्यः घृतस्नुः घृतप्रस्राविणीः घृतप्रसा- रिणीर्वा घृतहोमसहचरिताः । सनात् चिरम् चिरकालम् राजभ्यः चिरराजभ्यो वा । जुहा खुचा जुहोमि । ताश्च शृणोतु मित्रः अर्यमा च भगश्च नः अस्माकम् । तुविजातश्च धाता च । स हि बहुशः प्रजायते । वरुणश्च दक्षश्च अंशश्च एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥

पट्पञ्चाशी ।

उत्ति॑ष्ठ ब्रह्मणस्पते॑ देव॒यन्त॑स्त्वेमहे । उप॒ प्रय॑न्तु
म॒रुत॑ः सु॒दान॑व॒ इन्द्र॑ प्रा॒शूभि॑वा॒ सचा॑ ॥ ५६ ॥

॥

उ० उत्तिष्ठ । तिस्रो ब्राह्मणस्पत्यः द्वे बृहत्यौ तृतीया त्रिष्टुप् । हे ब्रह्मणस्पते, उत्तिष्ठ ऊर्ध्वो भव आरब्धकार्यो भव । यस्मात् देवयन्तः देवान्कामयमानाः यजमानाः त्वां भवन्तम् ईमहे याचामहे आगच्छेति । भव-

उवटभाष्य - महीधर भाष्य संवलिता ।

न्तमागच्छन्तम् उपप्रयन्तु उपसंगम्य आगच्छन्तु । मरुतः सुदानवः कल्याणदानाः । त्वं च हे इन्द्र, प्राशुः प्रकर्षेण शीघ्रो भव । सचा सहगमनाय ॥ ५६ ॥

म० तृचो ब्रह्मणस्पतिदैवतः । द्वे बृहत्यैौ तृतीया त्रिष्टुप् । हे ब्रह्मणो देवस्य पते पालक, उत्तिष्ठ ऊर्ध्वः आरब्धकार्यो भव । यतो वयं देवयन्तो देवान्कामयमानाः वा त्वामीमहे याचामहे आगच्छेति । मरुतः भवन्तमागच्छन्तमुप समीपे प्रयन्तु आगच्छन्तु । किंभूताः मरुतः । सुदानवः शोभनं ददति ते सुदानवः । हे इन्द्र, त्वमपि सचा सह गमनाय प्राशुः प्रकर्षेण शीघ्रो भव । देवान्कामयन्ते देवयन्ति ततः शतृप्रत्ययः 'सुप आत्मनः क्यच्' ( पा० ३ । १ । ८ ) 'न छन्दस्यपुत्रस्य' ( पा० ७ । ४ । ३५ ) इति निषेधात् ' क्यचि च' इतीत्वाभावः ( पा० ७ । ४ । ३३ ) 'अश्वाघस्यात् ' ( पा० ७ । ४ । ३७ ) इत्यश्वाघयोरेवाकार विधानात् 'अकृत्सार्व- धातुकयोः' ( पा० ७ । ४ । २५ ) इति दीर्घोऽपि न स्यात् । ईमहे याचतिकर्मसु पठितः 'ई गतौ' दिवादित्वादागतस्य इयन इछान्दसो लोपः । सुदानवः 'दाभाभ्यां नुः' ( उणा० ३ । ३२ ) प्राशुः आशुशब्दे दीर्घ छान्दसः । भवा संहितायां 'द्व्यचोऽतस्तिङः' ( पा० ६ । ३ । १३५ ) इति दीर्घः ॥ ५६ ॥

सप्तपञ्चाशी ।

प्र नूनं ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्मन्त्र॑ वदत्युक्थ्यम् । यस्मि - न्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे ॥ ५७ ॥

उ० प्र नूनम् नूनमिति पादपूरणः । प्रवदति प्रोच्चारयति ब्रह्मणस्पतिः मन्त्रं उक्थ्यम् । उक्थ्यमिति शस्त्रमुच्यते तत्र सन्नमन्मन्त्र उक्थ्यः । कथंभूतोसौ मन्त्रः । यस्मिन् मन्त्रे इन्द्रश्च वरुणश्च अर्यमा च अन्ये देवाश्व ओकांसि । ओक इति निवासनाम । निवासानि चक्रिरे कृतवन्तः ॥ ५७ ॥ म० ब्रह्मणस्पतिः नूनं निचितमुक्थ्यं शस्त्रयोग्यं मन्त्रं प्रवदति प्रकर्षेणोच्चारयति । यस्मिन् मन्त्रे इन्द्रः वरुणः मित्रः अर्यमा अन्ये च देवाः ओकांसि निवासान् चक्रिरे कृतवन्तः । सर्वदेवाधारभूतं शस्त्रं पठनीयं मन्त्रवदित्यर्थः ॥ ५७ ॥

अष्टपञ्चाशी ।

ब्रह्म॑णस्पते॒ त्वम॒स्य य॒न्ता सूक्तस्य॑ बोधि॒ तन॑यं
च जिन्व । विश्वं तद्भद्रं यदव॑न्ति दे॒वा बृ॒हद्वेदेम
वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑ः । य इ॒मा विश्ववि॒श्वक॑र्मा यो
न॑ पि॒ता अन्न॑य॒तेऽन्न॑स्य नो देहि ॥ ५८ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥

उ० ब्रह्मणस्पते । हे ब्रह्मणस्पते, त्वम् अस्य जगतः

५७५

बोधि

यन्ता । एवं चेत् विज्ञापयामि । सूक्तस्य साधुवचनस्य बुध्यस्व अवगतार्थो भव । तनयं च अपत्यानि च जिन्व । जिन्वति प्रीतिकर्मा । प्रीणीहि विश्वं च तत् भद्रं भन्द- नीयम् अस्माकम् अस्तु । यत् अवन्ति पालयन्ति देवाः त्वत्प्रसादात् । बृहत् महत् ऊर्जितम् । वदेम दीयतां भुज्य- तामिति । विदथे यज्ञे । सुवीराः कल्याणपुत्राः सन्तः । अथ चतस्रः प्रतीकोक्ताः । इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् । विश्वकर्मा विमना । यो नः पिता । अन्नपतेऽन्नस्य नो देहीति ॥ ५८ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ म० हे ब्रह्मणस्पते, वं यतोऽस्य जगतो यन्ता नियन्ता अतः प्रार्थ्यते । सूक्तस्यास्मदुक्तस्य साधुवचनस्य । कर्मणि षष्ठी । सूक्तम् बोधि वुध्यस्व । अस्मदुक्ता स्तुतिर्भवता ज्ञाय- तामित्यर्थः । तनयं च अस्मदपत्यानि जिन्व प्रीणीहि । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । देवा यत् भद्रं कल्याणमवन्ति पाल - यन्ति तत् विश्वं सर्वं भद्रमस्माकमस्विति शेषः । किंच सुवीराः कल्याणपुत्राः सन्तो वयं विदथे यज्ञे वृहत् महत् वदेम दीयतां भुज्यतामित्यादि उच्चारयेम । अथ चतस्रः कण्डिकाः प्रती - कोक्ताः य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् ( १७ । १७ ) विश्व- कर्मा विमनाः ( १७ । २६ ) यो नः पिता ( १७ । २७ ) अन्नपतेऽन्नस्य नो देहि ( ११ । ८३ ) इति । ता ब्रह्मयज्ञे- ऽध्येयाः ॥ ५८ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
चतुस्त्रिंशोऽयमध्याय ब्रह्मयज्ञार्थकोऽगमत् ॥ ३४॥

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

अपे॒तो य॑न्तु प॒णयोऽसु॑म्ना देवपी॒यव॑ः । अ॒स्य लोकः सु॒ताव॑तः । द्युभि॒रहभिर॒क्तुभि॒र्युक्तं य॒मो द॑दात्वव॒सात॑म॒स्मै ॥ १ ॥

1

उ० अपेतो यन्तु । पित्र्योऽध्यायः । आदित्यस्यार्षे देवानां वा । गायत्रीव पलाशशाखया व्यूहति । अपेतो यन्तु पणयः । अपयन्तु इतः स्थानात् पणयः असुराः असुम्नाश्च । ।

असुखकराः । देवपीयवश्च । पीयतिहिँसाकर्मा । देवानां हिंसितारः देवद्विषः । किमिति अस्य यजमानस्य लोक: स्थानमत्र सुतावतः सोमाभिषवं कृतवतः । परं यजुः । द्युभि• रहोभिरक्तुभिः । युशब्देन श्रुतौ ऋतव उक्ताः । ऋतुभिः अहोभिः अक्तुभिः रात्रिभिः व्यक्तं स्पष्टीकृतम् । यमः ददातु अवसानम् अवस्यत्यस्मिन्नित्यवसानम् । अस्मै यजमानाय ॥१॥

म० त्रयस्त्रिंशेऽध्याये सर्वमेधसंबन्धिनः कियतो मन्त्रा- नुक्ला प्रवायुमच्छेत्यारभ्य ( ३३ । ५५ ) अनारभ्याधीतान्म-

1

..

1

J

५७६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

त्रानुक्त्वा चतुस्त्रिंशेऽध्याये तानेव समाप्येदानीं पञ्चत्रिंशेऽध्याये पितृमेधसंबन्धिनो मन्त्रा उच्यन्ते । स च पितृमेधो मृतस्य वर्षास्मरणे भवति । वर्षस्मृतौ तु विषमवर्षेषु भवति एकतारक- नक्षत्रे चित्रादौ दर्शे वा ग्रीष्मे शरदि माघे भवति । पितृमेधं करिष्यता द्विजेन कुम्मेऽस्थिसंचयः कार्यः । मृतस्य च यावन्तो. ऽमात्यपुत्रपौत्रास्तावन्तः कुम्भाः कर्मदिने आनेयाः कुम्भेभ्यो- ऽधिकानि छत्राणि च । ततोऽरण्ये कुम्भे कृतमस्थिसंचयनं ग्रामसमीपे समानीय शय्यायां कुम्भं संस्थाप्याहतवस्त्रैकदेशेन संवेष्ट्य मोहमयवादित्रेषु वाद्यमानेषु वीणायां च वाद्यमानायां मृतस्य पुत्रपौत्रा उत्तरीयैर्व्यजनैश्चास्थिकुम्भं वीजयन्तस्त्रिस्त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति । स्त्रियोऽपीति केचित् । रात्रेः पूर्वमध्याप- रभागेषु तद्दिने बह्वन्नदानं कुर्वन्ति नृत्यगीतवादित्राणि च कारयन्ति अस्थिकुम्भायान्नमुपहरन्ति च । तत उपप्रातरस्थिकु- म्भसहिताः पूर्वोक्तान्कुम्भाञ्छत्राणि चादाय ग्रामाद्दक्षिणस्यां बहिर्गच्छन्त्यध्वर्युयजमानामात्याः । श्मशानान्तं कर्म कुर्वत

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]

यन्तु अपगच्छन्तु 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इत्यु- पसर्गस्य यन्विति क्रियापदेन व्यवधानम् । किंभूताः पणयः । असुम्नाः सुम्नमिति सुखनाम । नास्ति सुम्नं येभ्यस्ते असुखकराः । तथा देवपीयवः । पीयतिर्हिसाकर्मा । देवान्पीयन्ति हिंसन्ति ते देवपीयवः देवद्विषः । किमित्य सुराणामपगमोऽर्थ्यते तत्राह । अस्य लोकः अस्य यजमानस्यास्थिभूतस्यायं लोकः स्थानम् । किंभूतस्यास्य । सुतवतः सोमाभिषवं कृतवतः सुत्रावेति सुत- वान् तस्य 'घुञ् अभिषवे' क्तवतुप्रत्ययान्तः 'अश्वरश्मिमतिसु- मती' ( ३ । ६ । २ ) इत्यादिना प्रातिशाख्यसूत्रेण संहितायां सुतशब्दस्याकारे दीर्घः । द्युभिरहोभिरिति यजुः । यमोऽस्मै यजमानायावसानं ददातु । अवस्यन्त्यस्मिन्नित्यवसानं स्थानम् । किंभूतं । द्युभितुभिः अहोभिः दिवसैः अक्तुभिः रात्रिभिश्च भिश्वाहोरात्रैश्च सलोकं करोति' ( १३ । ८ । २ । ३ ) इति व्यक्तं स्पष्टीकृतम् । द्युशब्देन श्रुतौ ऋतव उक्ताः 'तदेनमृतु- श्रुतेः । क्रत्वाद्यधिष्ठातृदेवताभिः प्रकटितमस्मै यो ददा- द्वितीया ।

त्वित्यर्थः ॥ १ ॥

सवि॒ता ते शरी॑रेभ्यः पृथिव्यां लोकमिच्छतु ।
तस्मै युज्यन्तामुत्रियः ॥ २॥

० जपति । सविता ते गायत्री । सविता ते तव शरी- रेभ्यः शरीराणामिति विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं स्थानं इच्छतु । नहि सवित्राऽननुज्ञातेनावस्थातुं शक्यते । द्वितीयं वाक्यम् । तस्मै क्षेत्राय शरीराय संस्कारार्थं युज्य - न्तां शरीरे उत्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ २ ॥

यथा रविरुदयेत्तथा रात्रावारब्धव्यम् । तत्र वने गत्वा ग्रामा- न्मार्गादश्वत्थतिल्वकहरिद्रुस्फूर्जकविभीतक श्लेष्मातक कोविदारादि- भ्यश्च दूरे अन्यत्रृक्षगुल्मादिवृते ऊषरे वोदक्प्रवणे दक्षिणप्र- वणे समे वा सुखकारिणि रम्ये वनादुदकाद्वा पूर्वभागे उत्तरभागे वा वर्तमाने गर्तवति वीरणतृणवति प्रदेशे श्मशानार्थं दिक्कोणं पुरुषप्रमाणं क्षेत्रं मिमीते । पैतृक्यां द्विपुरुषं समचतुरस्रं कृत्वा करणीमध्येषु शङ्कवः स समाधिरिति ( यजुः परिशिष्ट ० ७ । २ ) शुल्बोक्तविधिना तच्चतुरस्रमुत्तरतः पश्चाच्च पृथु भवति । तत्र साधनप्रकारः पूर्वदक्षिणपार्श्वयोर्नवाङ्गुलानि स्वत्रयोदशांशेनाङ- लचतुर्थभागसहितानि पुरुष प्रमाणमध्ये न्यूनानि कार्याणि पश्चि- मोत्तरपार्श्वयोस्तावन्ति पुरुषप्रमाणादधिकानि । तथाहि पुरुष- संप्रेष्य सविता त इति जपति' ( का० २१ । ३ । ३४ ) इति । म० 'औदुम्बरसीर उत्तरतो वा षङ्गवे युज्यमाने युङ्केति मात्रक्षेत्रस्याक्ष्णया प्राचीं कृत्वा तत्प्रान्तयोः शङ्कं निखाय सार्धा- ततोऽध्वर्युस्तां पलाशशाखां दक्षिणस्यां निरस्य परिश्रिद्भिर्वेष्ट- ष्टादशाङ्गुलहीनां पुरुषद्वयप्रमाणामुभयतः पाशां रज्जुं मध्यम- ।यित्वा तत्क्षेत्रस्य दक्षिणत उत्तरतो वा षड्भिरनडुद्भिः सीरं देशे सलक्षणां कृत्वा पूर्वापरयोः शङ्कोस्तस्याः पाशौ प्रतिमुच्य युनक्ति । तस्मिन् युज्यमाने युङ्क्तेति संप्रेष्य सवितेति मन्त्रं मध्यलक्षणेन दक्षिणत आयम्य दक्षिणः कोणः साधनीयः । । जपति । गायत्री । हे यजमान, सविता सूर्यः ते तव शरीरेभ्यः ततः सार्धाष्टादशाङ्गुलाधिकां पुरुषद्वयप्रमाणां रज्जुमुभयतः पाशां शरीराणां विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं स्थानमिच्छतु सवि- मध्यलक्षणयुतां कृत्वा शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य मध्यलक्षणेनोत्त- त्रनुज्ञां विना न केनापि स्थातुं शक्यते । द्वितीयं वाक्यमाह रत आयम्योत्तरकोणः साध्य इति । ततः पूर्वादिकोणेषु पाला- तस्मै इति । तस्मै सवित्रा दत्ताय क्षेत्राय संस्कारार्थम् उस्रियाः शशमीवारण।श्ममयाश्चत्वारः शङ्कवो निखेयाः । एतत्कुर्वतां । अनङ्ग्राहो युज्यन्तां युक्ता भवन्तु ॥ २ ॥ निकटे कश्चिद्यजमान पुरुषस्तृणपूलकमुच्छ्रित्य धारयेत् । कर्म- समाप्तौ गृहमागत्य तं गृहेषूच्छ्रयेत प्रजावृद्ध्यै इत्यादि बोध्यम् । कात्यायनः 'अपसलवि सृष्ट्या रज्वा परितत्याsपेतो यन्विति पलाशशाखया ब्युदुहृति' ( २१ ॥ ३ । ३२ ) इति । अपसलवि । वर्चसा । विमु॑च्यन्तामु॒स्रिया॑ः ॥ ३ ॥ अप्रादक्षिण्येन निष्पादितया रज्वा तत्क्षेत्रं समन्तादप्रदक्षिणं संवेष्ट्यापेतो यन्त्रिति मन्त्रेण क्षेत्रमध्यपतितं तृणपर्णादिकं पला- शशाख्या कृत्वा क्षेत्राद्वहिर्निष्कामयतीति सूत्रार्थः ॥ अस्या ध्यायस्य पितरो देवताः आदित्या ऋषयो देवा वा । आद्या गायत्री । पणन्ति परद्रयैर्व्यवहरन्तीति पणयोऽसुराः इतोऽप-

तृतीया ।

वायुः पु॑नातु सवि॒ता पु॑नास्व॒ग्नेर्भ्राज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒

उ० वायुः पुनातु । चतस्रः सीताः कर्षति चतुर्भिर्य- जुर्भिः । वायुः पुनातु विदारयतु । सविता पुनातु विदारयतु । । अमेजसा दीया विदारयतु । सूर्यस्य वर्चसा भ्राजिष्णु- तया विदारयतु । विमुञ्चत्यनडुहः । विमुच्यन्तामुखियाः विमुच्यन्तां शरीरात् उस्त्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ ३ ॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंबलिता ।

म० 'अनुरज्जु चतस्रः सीताः कृषति वायुः पुनाविति प्रतिमन्त्रमुत्तरतः प्रतीचीं प्रथमामिति' (का० २१ । ४ । १-२ ) । अध्वर्युः परितो वेष्टितां रज्जुमनुलक्षीकृत्य वायुः पुनालिति प्रतिमन्त्रं पादेन पादेन चतस्रः सीताः अप्रदक्षिणं कृषति । तत्र प्रथमां सीतामुत्तरपार्श्वे प्रतीचीं कृषति । दक्षिणतः सीर- योजनपक्षेऽपि तत्सीरम प्रदक्षिणमुत्तरत आनीय प्रथममुत्तरत एव कृषति । 'तदपसलवि पर्याहृत्योत्तरतः प्रतीचीं प्रथमां सीतां कृषति वायुः पुनाविति सविता पुनात्विति जघनार्धेन दक्षिणा- मग्नेर्भ्राजसेति दक्षिणार्धेन प्राचीं सूर्यस्य वर्चसेत्यग्रेणोदीचीं' । ( १३ । ८ । २ । ६ ) इति श्रुतेः । चत्वारि यजूंषि लिङ्गोक्त- देवतानि । हे पृथिवि, वायुः त्वां पुनातु विदारयतु । सूर्यः खां पुनातु अनेजसा दीया सूर्यस्य वर्चसा तेजसा च त्वां विदा रयतु।'अनडुहो विमुच्य विमुच्यन्तामिति' (का० २१।४।४) एवं पूर्वोक्तचतुर्मन्त्रैः पार्श्वचतुष्के कर्षणं कृत्वा मध्येऽपि सर्वं क्षेत्रं यथा कृष्टं भवति तथा परिमिताः सीताः कृत्वा वृषभा- न्सीराद्विमुञ्चति । यजुः वृषदैवतम् । उखा धेनुः तदपत्यानि उस्त्रियाः अनड्वाहो विमुच्यन्तां सीराद्वियुज्यन्ताम् ॥ ३॥

चतुर्थी ।

षष्ठी ।

५७७

प्र॒जाप॑तौ त्वा दे॒वता॑या॒मुपदके लोके निर्बंधा- म्यसौ । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒म् ॥ ६ ॥

I

उo प्रजापतौ त्वा । यजुः कण्डिकाः । प्रजापतौ त्वाम् देवताया उपोदके उप समीपे उदकं यस्य स तथोक्तः । लोके स्थाने निदधामि । असाविति नामग्रहणम् । अनुदा- त्तत्वादामत्रितम् । तद्यथा हे देवदत्त, अप नः शोशुचदधम् । अपेत्य नः अस्मान् अत्यर्थं दहतु पापम् द्वेष्टृन् । यद्वा प्रजापतिः अपशोशुचत् अत्यर्थं दहतु । नोऽस्माकमधं पापम् ॥ ६ ॥

म० उष्णिक् प्रजापतिदेवत्या अस्थिनिवापे एव निवि- युक्ता । असाविति नामग्रहणमनुदात्तत्वादामन्त्रितम् । हे देव- दत्त, उपोदके उदकसमीपवर्तिनि लोके स्थाने प्रजापतौ । देवतायां त्वां निदधामि स्थापयामि । स प्रजापतिर्नोऽस्माक • मघं पापं शोशुचत् अत्यर्थं दहतु । ' शुच शोके' यङ्लुगन्तं रूपम् ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

परं मृत्यो अनु परेहि पन्था॑ यस्तै अ॒न्य इत॑रो

अ॒श्व॒त्थे वो॑ नि॒षद॑नं प॒र्णे व वस॒तिष्कृ॒ता । देव॒याना॑त् । चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा नः

ग॒भाज॒ इत्किला॑थ॒ यत्स॒नव॑थ॒ पूरु॑षम् ॥ ४ ॥

अश्वत्थे

उ० व इति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

म० 'दक्षिणा सीरं निरस्याश्वत्थे व इति सर्वोषधं वपतीति'
(का २१ । ४ । ४ ) हलं दक्षिणदिशि तूष्णीं प्रक्षिप्य कृष्टक्षे
त्रमध्ये सर्वोषधं वपति । अनुष्टुप् व्याख्याता ( अ० १२ ।
क० ७९ ) ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

प्र॒जा

रा॑रिषि॒ मोत वी॒रान् ॥ ७ ॥

उ०

1

प्रत्यागते जपति । परं मृत्यो त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । हे मृत्यो, परं पन्थानमाश्रित्य । अनु परा इहि पराङ्मुखो भूत्वा आगच्छ । तं शब्देन दर्शयति । योऽसौ ते तव स्व- भूतः अन्यः इतरः देवयानात् पितृयानाख्यः । अपिच चक्षु- मते शृण्वते ते ब्रवीमि । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । चक्षुष्मतः श्र ण्वतः तत्र ब्रवीमि । अतिशयार्थं वचनम् । नहि तस्यादृष्टम- श्रुतं चास्ति । मा च नः अस्माकं प्रजां रीरिषः हिंसीथाः ।

1

स॒वता ते॒ शरी॑राणि मा॒तुरु॒पस्य॒ आव॑पतु । मोत वीरान् पुत्रान् ॥ ७ ॥
तस्मै॑ पृथि॒वः॒ शं भ॑व ॥ ५॥

उ० शरीराणि निवपति । सविता ते । गायत्री सविता ते तव शरीराणि अस्थीनि । मातुः पृथिव्याः उपस्थे उत्सङ्गे आवपतु स्थापयतु । तस्मै अस्थिरूपाय यजमानाय सवित्रा उप्ताय हे पृथिवि, शं भव सुखरूपा भव ॥ ५ ॥ म० 'सविता त इति शरीराणि निवपति मध्ये इति' ( का० २१ । ४ । ५ ) । तस्य पुरुषमात्रस्य क्षेत्रस्य मध्ये शरीराणि मृतस्यास्थीनि राशीकरोति । एतच्च सूर्योदयकालं कर्तव्यम् 'यथा कुर्वतोऽभ्युदियात् ' ( १३ । ८ । ३ । २ ) इति श्रुतेः । गायत्री सवितृदेवत्या । हे यजमान, सविता सूर्यः ते तव शरीराणि अस्थीनि मातुः पृथिव्याः उपस्थे उत्सङ्गे आव- पतु स्थापयतु । हे पृथिवि भूमे, तस्मै सवित्रोप्तायास्थिरूपाय यजमानाय शंभव सुखरूपा भव ॥ ५ ७३ य० उ०

।

म० 'प्रत्यागते परं मृत्यविति जपतीति' (का० २१ ।

४।७

) । दक्षिणां गत्वानुच्छ्वसन् कुम्भं प्रक्षिप्यैहीति कश्चि- द्विप्रः प्रेषितोऽस्ति तस्मिन् कुम्भं क्षित्वा प्रत्यागते सति यज- मानोऽध्वर्युर्वा पति । मृत्युदेवत्या त्रिष्टुप् संकसुकदृष्टा मृत्यो, परा पराङ्मुखो भूत्वा परमन्यं पन्थां पन्थानं मार्गम- न्विहि अनुगच्छ । तमेव दर्शयति । यस्ते तव त्वदीयः पन्था देवयानात् पथः इतरः तुच्छः अन्यः पितृयानाख्यः देवा यान्ति यस्मिन् स देवयानः । किंच चक्षुष्मते ज्ञानिने शृण्वते च ते तुभ्यं मृत्यो, किंचिद् ब्रवीमि वदामि । आदरार्थं वचनम् । नहि तस्यादृष्टमश्रुतं वास्ति । षष्ठ्यर्थे चतुर्थ्यो । चक्षुष्मतः शृण्वतस्तव वदामि । किम् । हे मृत्यो, नोऽस्माकं प्रजां सन्ततिं वंशपरम्परां मा रीरिषः मा हिंसीः । 'रिष वधे' स्वार्थे णिजन्तस्य लुङि रूपम् । उत अपिच वीरान्पुत्रान् मा हिंसीः ॥ ७ ॥

५७८

अष्टमी ।

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

शं वातः श हि ते॒ घृणः शं ते॑ भव॒न्त्वि- टेकाः । शं भवन्त्व॒ग्नय॒ः पार्थि॑वास॒ मा त्वाभि- शूशुचन् ॥ ८ ॥

1

उ० यथार्थं कल्पयति अनुष्टुब्बृहतीभ्याम् । शं वातः सुखरूपो वातः ते भवतु । शं हि ते घृणिः सुखरूपश्च ते घृणिर्भवतु । घृणिरित्यहर्नाम । हीति स्वाध्यायार्थं । सुख- रूपाश्च ते भवन्तु इष्टकाः । सुखरूपाश्च ते भवन्तु अग्नयः । पार्थिवाः पृथिव्यां भवाः पार्थिवासः । मा च त्वाम् अभि- शूशुचन् अभितापयन्तु ॥ ८ ॥

म० 'शं वात इति यथाङ्गं कल्पयिवेष्टकां निदधाति मध्ये तूष्णीमिति' ( का० २१।४ । ८ ) । शं वात इति मन्त्र- द्वयेन तानि मध्ये न्युप्तान्यस्थीनि यथाङ्गं कल्पयित्वा यदस्थि यस्याङ्गस्य तेनास्ना तदङ्गकल्पनया प्राक्शिरसं पुरुषाकृतिं कृत्वा तन्मध्ये पादमात्रामिष्टकां तूष्णीं निदधाति । द्वे ऋचाव- नुष्टुब्बृहत्यैौ विश्वदेवदेवते । हे यजमान, वातो वायुस्ते तव शं सुखरूपो भवतु । हि पुनः घृणिः सूर्यकिरणः ते तव शं सुख- रूपो भवतु । इष्टका मध्ये प्रतिदिशं च तिस्रस्तिस्रः प्रक्षिप्तास्ते तव शं सुखरूपा भवन्तु । अग्नयश्च ते शं भवन्तु । पार्थिवासः पृथिव्यां भवाश्चाग्नयः त्वा त्वां माभिशुशुचन् मा शोचयन्तु अभितापयन्तु ॥ ८ ॥

नवमी ।

कल्प॑न्ता॑ ते॒ दिश॒स्तुभ्य॒माप॑ शि॒वत॑मा॒स्तुभ्यं॑ भवन्तु॒ सिन्ध॑वः । अ॒न्तरि॑क्ष शि॒वं तुभ्यं कल्प॑न्तां ते॒ दश॒ः सर्वा॑ः ॥ ९ ॥

उ० किंच । कल्पन्तां ते दिशः क्लृप्तास्ते दिशो भवन्तु । तुभ्यम् आपः शिवतमाः भवन्तु । तुभ्यं भवन्तु सिन्धवः । समुद्राः शिवतमाः । अन्तरिक्षं शिवं तुभ्यं भवतु । कल्पन्तां ते दिशः सर्वाः । आदरार्थ पुनर्वचनं कात्सूर्यार्थं वा ॥ ९ ॥ म० दिशः ते तुभ्यं त्वदर्थं कल्पन्तां कॢप्ता भवन्तु । आपो जलानि तुभ्यं शिवतमाः कल्याणकारिण्यो भवन्तु । सिन्धवः समुद्राश्च शिवतमास्तुभ्यं भवन्तु । अन्तरिक्षमाकाशं तुभ्यं शिवं कल्याणकारि भवतु । सर्वा दिशः ते तुभ्यं कल्पन्ताम् । आदरार्थ कार्यार्थं वा पुनर्वचनम् ॥ ९ ॥

दशमी ।

अश्म॑न्व॒ती रो॑यते॒ सर॑भध्व॒मुति॑ष्ठत॒ प्रति॑रता सखायः । अत्रा॑ जही॒मोऽशि॑वा॒ ये अस॑ञ्चि॒वान्व॒य- मुत्त॑रेमा॒भि वाजा॑न् ॥ १० ॥

उ० अश्मन्वती रीयते । अश्मनस्त्रीन्विकिरन्ति ता अभ्यु- त्तरन्ति । त्रिष्टुब्वैश्वदेवी । अश्मन्वती पाषाणवती इयं नदी

1

[ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]

रीयते गम्यते अस्माभिः विषमम् । अतो ब्रवीमि । संर- भध्वम् । संरम्भश्चोत्तरणाय प्रयत्नकरणम् । उत्तिष्ठत अभि- जहीमः परित्यजामः । भशिवाः अशान्ताः । ये असन् मुखा भवत प्रतरत हे सखायः । किमित्यादरः । अत्रा- स्युः । शिवान् वाजान् अन्नविशेषान् वयम् अभ्युत्तरेम ॥ १० ॥ म० 'अध्यधिगच्छन्त्यश्मन्वतीरिति' (का० २१ । ४ । २१ ) । गर्तान्मृदमानीय पूर्ववर्जदिग्भ्यः कृष्ट्वा वा मृदमानीय तत् श्मशानं विप्रस्य मुखमितं क्षत्रस्योरोमितं वैश्यस्योरुमितं स्त्रिया भगमितं शूद्रस्य जानुमितं सर्वेषां वा जानुमितं मृदा कृत्वा शैवलैः कुशैश्च प्रच्छाद्य तद्दक्षिणतो गर्तौ खात्वा क्षीरो- दकाभ्यां संपूर्य श्मशानोत्तरे सप्त गर्तान्खात्वा दक्षिणोत्तरान् जलेन संपूर्योत्तरगर्तेषु अध्वर्युयजमानामात्यांस्त्रीन्पाषाणान्प्रक्षि- प्याश्मन्वतीरिति मन्त्रेण तद्गर्तोपरि गच्छन्ति । विश्वदेवदेवत्या त्रिष्टुप् सुचीकदृष्टा । हे सखायः मित्राणि, एषा अश्मन्वती पाषाणवती नदी रीयते गच्छति । 'री गतौ' दिवादि: आत्मने- पदी । अतो यूयं संरभध्वमुत्तरणाय प्रयतध्वम् । उत्तिष्ठत अभिमुखा भवत । प्रतरत प्रकर्षेण तां नदीं तर । किमिति । यतोऽत्र प्रदेशे ये अशिवाः अशान्ता दुष्टा राक्षसादयः असन् स्युः तान् वयं जहीमः परित्यजामः । तेषु त्यक्तेषु शिवान्सु- खकरान् वाजानन्नविशेषान् वयमुत्तरेम प्राप्नुयाम ॥ १० ॥

एकादशी ।

अपा॒ाघमप॒ किल्बिष॒मप॑ कृ॒त्यामयो॒ रप॑ः । अपा॑- I माग॒ त्वम॒स्मदप॑ दु॒ष्वभ्य॑ सु॒व ॥ ११॥

उ० अपामार्गेणापमृजति । अपाघम् अनुष्टुप् । हे अपामार्ग, त्वम् अस्मत् अस्मत्तः । अपसुव अपगमय अघं पापं मानसम् । अपगमय च किल्बिषं कीर्ति- भेदकं पापमेव कायिकम् । अपगमय च कृत्याम् अभि- चारम् । अपगमय च रपः । रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः । वाचिकं पापम् । अपगमय च दुःस्वप्रयं दुःखमे भवं फलं दु:स्वयम् ॥ ११ ॥

म०

1

'अपाघमित्यपामार्गैरपमृजत इति' (का० २१ । ४ २२ ) । ते अमात्या यज्ञोपवीतिनो भूत्वाप उपस्पृश्य हस्तगृ- हीतैरपामार्गेः स्वशरीरं शोधयन्ते अपामार्गबी जैरुद्वर्तयन्तीति केचित् । लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुप् शुनःशेपदृष्टा दुःखमनाशनी । हे अपामार्ग, त्वमस्मत् अस्मत्तः सकाशादघं मानसं पापमपसुव 'पू प्रेरणे' अपगमयेत्यर्थः । किल्बिषं कीर्तिमेदकं कायिकं च 'रपो रिश्रमिति पापनामनी भवतः' ( निरु० ४ । २१ ) इति पापमपमुव । कृत्यां परकृतमभिचारमपसुव । अप उ रपः

यारुकः । रपः पापं वाचिकं च अपसुव उ चार्थे । दुःखम्यम् दुष्टः स्वप्नो दुःखनः तत्र भवं दुःखप्रोत्थमसुखरूपं फलं चास्म - तोऽपसुव ॥ ११ ॥

स्तस्मै

द्वादशी ।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

ハ

सु॒मि॒त्रया न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रिया- सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥१२॥ उ० सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥

म० 'सुमित्रिया न इति स्नात्लाहतवाससोऽनडुत् पुच्छमन्वा- रभ्यानङ्ग्राहमित्युद्वयमित्यागच्छन्तीति' (का० २१ । ४ । २३) सुमित्रिया इति मन्त्रेण स्नात्वा नूतनवस्त्राणि परिहितवन्तोऽन- वाहमिति मन्त्रेण वृषपुच्छमन्वारभ्य उद्वयं तमिति मन्त्रेण यज- मानामात्या ग्राममागच्छन्ति । यद्यप्यत्र सुमित्रिया इति मन्त्रेण स्नानमुक्तं तथापि सुमित्रिया इत्यपोऽञ्जलिनादाय दुर्मि- त्रिया इति द्वेष्यं परिषिञ्चतीति' (का० १८ । ५ । १५ ) द्वयं विधेयम् । 'दुर्मित्रिया द्विष्म इति यामस्य दिशं द्वेष्या स्यात्तां दिशं परासिश्चेत् तेनैव तं पराभावयति' ( १३ । ८ । ४ । ५) इति श्रुतेः । व्याख्याता ( अ० ६ । क० २२ । अ० २० । १९) ॥ १२ ॥

क०

त्रयोदशी ।

अ॒न॒ड्राह॑म॒न्वार॑भामहे॒ सौर॑भेयस्व॒स्तये॑ । स न॒
इन्द्र॑ इव दे॒वेभ्यो॒ वह्नः सं॒तार॑णो भव ॥ १३ ॥

पञ्चदशी ।

५७९

इ॒मं ज॒वेभ्यः॑ परि॒धं द॑धामि॒ मैषां नु गादप॑रो॒ अथ॑मे॒तम् । श॒तं ज॑वन्तु श॒रद॑ः पु॒रू॒चीर॒न्तर्मृत्युं द॑धतां॒ पर्व॑तेन ॥ १५ ॥

।

० मर्यादाया एव लोष्टमाहृत्यान्तेन तोरणे निद- धाति । इमं जीवेभ्यः । त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । इमं लोष्ट जीवेभ्यः अर्थाय । परिधिं परिधीयत इति परिधिः तं परि- धिम् । दधामि स्थापयामि । किमर्थमिति चेत् । मा गात् मा गच्छतु एषां जीवानां मध्ये अपरः नु क्षिप्रं वेदोक्ता- दायुषोऽर्वाक् पितृलोकम् । एतमर्थ पुरस्कृत्य सर्वथा शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीः बह्वञ्चनाः दानाध्ययनयागानुकूलाः अन्तर्मृत्युं दधताम् अन्तर्दधातु मृत्युम् पर्वतेन इव लोष्ठेन ॥ १५ ॥

म० 'ग्रामश्मशानान्तरे मर्यादालोष्टं निदधातीमं जीवेभ्य इति' (का० २१ । ४ । २४ ) । खनिवासग्रामस्य श्मशानस्य च मध्ये मर्यादालोष्टं महत्तरं मृत्खण्डमध्वर्युरेव निदधाति । मिमं परिधिं मर्यादा स्थापयामि । कथमिति चेत्। मनुष्यदेवत्या त्रिष्टुप् संकसुकदृष्टा । जीवेभ्यः विद्यमानजन्त्वर्थ- एषां जीवानां मध्ये अपरः कश्चित् नु क्षिप्रं वेदोक्तादायायुषो - उ० अनडुत्पुच्छमम्वारब्धा आगच्छन्ति । अनङ्ग्राहम् । ऽर्वाक् एतमर्थ पितृलोकगमनलक्षणं कार्यमुद्दिश्य मा गात् मा आनडुही अनुष्टुप् । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः अतो यच्छन्दा- गच्छतु । एते जीवाः शतं शरदः जीवन्तु शतवर्षायुषो भवन्तु । ध्याहारेण सामर्थ्यम् । या त्वाम् अनड्वाहं अन्वारभामहे आ- किंभूताः शरदः । पुरूचीः पुरु बहु अञ्चन्तीति पुरुच्यः लभामहे । सौरभेयं सुरभ्या अपत्यम् 'स्त्रीभ्यो ढक्' । स्वस्तये दानाध्ययनयागानुकूलाः । किंच पर्वतेन लोष्टेनैव मृत्युमन्तर्द- अविनाशाय । स त्वम् नः अस्माकम् इन्द्रइव देवेभ्यः । धतां मृत्युमन्तर्हितं कुर्वन्तु एते जीवाः ॥ १५ ॥ देवानामिति विभक्तिव्यत्ययः । वह्निर्वोढा संतारणश्च भव ॥ १३ ॥

।

म० अनुष्टुप् अनडुद्देवत्या । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः ततः सर्वनाम्नोऽध्याहारेण सामर्थ्यम् । वयं यमनङ्ग्राहमन्वारभामहे आलभामहे स्पृशामः । किंभूतम् । सौरभेयं सुरभ्याः अपत्यम् • 'स्त्रीभ्यो ढक्' ( पा० ४ । १ । १२० ) इति ढक् । किमर्थम् । स्वस्तये अविनाशाय । हे अनड्वन्, स त्वं नोऽस्माकं संतरणः तारको दुःखनाशको भव । किंच त्वं वहिः देवानां वोढा 1 तत्र दृष्टान्तः । देवेभ्यः इन्द्र इव । इन्द्रो यथा देवार्थं तारको भवति ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

षोडशी ।

अग्न॒ आयु॑षि पवस आसु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः ।
आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म् ॥ १६ ॥

उ० जुहोति द्वाभ्याम् । भग्न आयुषि । व्याख्या-
तम् ॥ १६ ॥

म० 'अञ्जनाभ्यञ्जने कृत्वौपासनं परिस्तीर्य वारणान् परि० धीन्परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुतिं जुहोत्यग्न आयूष्या- युष्मानम इति' (का० २१ । ४ । २५ ) । कज्जलादिना नेत्रा - जनमञ्जनम् तैलेन पादाञ्जनमभ्यञ्जनम् तद्वयं कृत्वा औपा- सनं कर्तुरावसथ्याग्निं दर्भैः परिस्तीर्य वारणवृक्षावयवांश्चतुरः परिधींश्चतुर्दिक्षु तूष्णीमेव परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुर्ति

:

उष्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं जुहोति ऋग्द्वयेन । औपासनः प्रेतस्यैव । तस्यैवाद्वारेण निरस -

दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ १४ ॥

उ० उद्वयमिति व्याख्यातम् ॥ १४ ॥

म० उद्वयं तमिति प्राममागच्छन्ति । व्याख्याता ( अ०
२० । क० २१ ) ॥ १४ ॥

नीयत्वादिति हरिस्वामिनः । कर्तुरेवोपासने होमस्तस्यैकदेशनिर- सनमिति कर्कादयः । व्याख्याता ( अ० १९ । क० ३८ ) ॥ १६ ॥ सप्तदशी ।

आयु॑ष्मान ह॒विषा॑ वृधा॒नो घृतप्रेतीको घृतयो -

५८०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]

निरेधि । घृ॒तं पी॒त्वा मधु चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्र परिहृतवन्तः । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म कृतं तं परिजहुः । अद्वारे-

म॒भिर॑क्षतादि॒मान्स्वाहा॑ ॥ १७॥

उ० आयुष्मान । वसुरन्ता त्रिष्टुप् । इमा स्वाहेति यजुः । हे अग्ने, यः त्वम् आयुष्मान् तं त्वां ब्रवीमि । हविषा वृधानः वर्धमानः । घृतप्रतीकः । प्रतीकं मुखम् । घृतयोनिः घृतसंस्थानः एधि भव । उत्तरवेद्यां धारणाभिप्रायमेतत् । घृतं च पीत्वा । मधु मधुरसम् । चारु सुगन्धि । गव्यं गोविकारसंभूतम् । पिता इव पुत्रम् अभिरक्षतात् । 'तुह्यो- स्तातङा शिष्यन्यतरस्याम्' इति तातङादेशः । अभिरक्ष इमान् जीवान् । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १७ ॥

म० अग्निदेवत्या त्रिष्टुब् वैखानसदृष्टा । हे अग्ने, त्वमेवं भूत एधि भव । किंभूतः । आयुष्यमान् चिरंजीवी । तथा हविषा वृधानः वर्धतेऽसौ वृधानः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ ७३ ) इति शानचि शपो लुक् । तथा घृतप्रतीकः घृतं प्रतीकं मुखं यस्य । घृतयोनिः घृतं योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य उत्तरवेद्या धारणाभिप्रायमेतत् । स त्वं गव्यं गोसंबन्धि घृतं पीला इमान् जीवान् अभिरक्षतादभिरक्ष 'तुह्योस्तातङाशिष्यन्य- तरस्यां ' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति हेस्तातङादेशः । तत्र दृष्टान्तः । पिता पुत्रमिव यथा पिता पुत्रं रक्षति । किंभूतं घृतम् । मधु मधुरं । चारु सुगन्धि । खाहा सुहुतमस्तु ॥१७॥ अष्टादशी ।

परी॑मे॒ गाम॑नेषत॒ पर्य॒ग्निम॑ह॒षत । दे॒वेष्व॑क्रत॒
श्रवः क इ॒माँ २ ॥ आधर्षति ॥ १८ ॥

णौपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायम् । इमे देवाः दीव्यन्ति कर्मसु दीप्यन्ते ते देवाः ऋत्विजः तेषु श्रवः धनं दक्षिणालक्षणमकत कृतवन्तः । अकृषतेति प्राप्ते सिचो लोपे अक्रतेति रूपम् । अत आकर्षयितुं पराभवितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया एते जाता एतैः कर्मभिः कृतकृत्यानिमाञ्जीवान् कोनाम आदधर्षति इति भावः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

क्र॒व्याद॑म॒मं प्रहि॑णोमि दूरं य॑म॒राज्य॑ गच्छतु रिप्रवा॒हः । इ॒हैवाय॒मित॑रो जा॒तवे॑दा दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हतु प्रजानन् ॥ १९ ॥

उ० अद्वारेणोपासनं निरस्यति । क्रव्यादमग्निम् । त्रिष्टुप् । अथ येन पुरुषं दहति स क्रव्यात् । क्रव्यादमग्निम् । प्रहिणोमि प्रेषयामि दूरमपुनरागमनाय । यमराज्यं गच्छन्तु रिप्रवाहः । रिप्रमिति पापनाम । रिप्रं मृतं वहति प्रापयति भस्मीभावमिति रिप्रवाहः । जपति । इह ग्रहे एव अयम् इतरः क्रव्यादादन्यः जातवेदाः जातप्रज्ञानः । देवेभ्यः हव्यं हविः वहतु । प्रजानन् स्वमधिकारम् ॥ १९ ॥

म॰ 'अद्वारेणौपासनं निरस्यति क्रव्यादमिति' (का० २१ ४ । २७)। आहुतिहोमानन्तरं यत्र हुतं तस्योपासनस्यैकशेषं निरस्यति । प्रेतस्यैवोपासन इति पक्षे सर्वमपि निरस्यति । अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् दमनदृष्टा । येन पुरुषो दह्यते स कत्र्यात् तं क्रव्यादमग्निमहं दूरम् अपुनरागमनाय प्रहिणोमि प्रेषयामि । स उ० अथैषां परिदां दधाति अनुष्टुभा । परीमे गामनेषत । प्रहितः क्रव्यादग्निः यमराज्यं गच्छतु यमस्य राज्यं प्रति व्रजतु । इमे जीवाः परि सर्वतः गाम् अनेषत । नयतेर्लुङि सिच किंभूतः । रिप्रवाहः 'रिप्रमिति पापनाम' (नि० ४ । २१ ) एतद्रूपम्। परिणीतवन्तः गाम् । अनडुत्पुच्छालम्बनाभिप्राय- ।रिप्रं पापं वहति नाशयति रिप्रवाहः । ' इहैवायमिति जपति' मेतत् । पर्यग्निमहृषत पर्यंहृष्यत । हरतेरेतद्रूपम् । परिहृत । ( का० २१ । ४ । २८ ) । यजमानो जपति । अयमितरः वन्तः अग्निम् । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म क्रियते तमग्निं परि- क्रव्यादादन्यो जातवेदाः जातप्रज्ञानोऽग्निः इहैवास्मिन्नेव गृहे हृतवन्तः । अद्वारेणोपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायमेतत् । सदने देवेभ्योऽर्थाय हव्यं हविः वहतु प्रापयतु । किं कुर्वन् । देवेषु ऋत्विक्षु । अक्रत । अकृपतेति प्राप्ते सिचो लो- प्रजानन् स्वाधिकारं जानानः । इति पितृमेधः समाप्तः । उप- पश्छान्दसः । श्रवः धनं दक्षिणलक्षणम् । अथेदानीं । धानासन्दीवृषभयवानजीर्णान् तद्दक्षिणात्वेन दद्यात् । इच्छन् कृतकृत्यान् इमान् कः को नाम । आदधर्षति आधर्ष हेमाद्यपि दद्यात् ॥ १९ ॥ यितुं आक्रमितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया ह्येते वर्तन्त इत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥

विंशी ।

वह॑ व॒पा॑ जा॑तवेदः पि॒तृभ्यो॒ यन्ने॑ना॒न्व॑त्य॒ निहि॑ - म० 'अथैषां परिदां वदन्ति। परीमे गामनेषवेति ।' (का० तान्परा के । मेद॑सः कुल्या उप॒ तान्प्र॑षन्तु स॒त्या । ! । / २१ । ४ । २६ ) अध्वर्युयजमानामात्यानां परिदाम् परिदा । ए॑षाम॒शिषा॒ः सन्न॑मन्त॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥ रक्षणम् सत्संज्ञं मन्त्रं वदति 'दाङ् पालने' परिदीयते समन्ता- !

:

द्रक्ष्यतेऽनेनेति परिदाः रक्षणः तम् । इन्द्रदेवत्यानुष्टुप् भरद्वा-! उ० वपां जुहोति । वह वपाम् त्रिष्टुप् । वह प्रापय जात्मजशिरिम्बिठदृष्टा । इमे जीवाः गामनङ्वाहं पर्यनेषत परि-: णीतवन्तः अनडुत्पुच्छालभनाभिप्रायम् । नयतेर्लुङि तङ सिचि प्रथमबहुवचने रूपम् 'व्यवहिताच ' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इति परेर्व्यवधानं क्रियापदेन । इमे जीवाः अमिं च पर्यहृषत

वपाम् । हे जातवेदः पितृभ्यः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे एतान् पितृन् वेत्थ जानासि । निहितान् स्थापितान् । पराके परा- क्रान्ते सुदूरेऽपि । तस्याश्च वपायाः सकाशात् मेदसः कुल्या नद्यः निःसृत्य उपस्स्रवन्तु । तान् पितॄन्प्रति । एषां च दा

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तृणाम् सत्या अवितथा आशिषः संनमन्तां प्रह्वीभवन्तु ।
स्वाहेति यजुः ॥ २० ॥

म० जातवेदोदेवत्या त्रिष्टुप् । अस्या विनियोगः श्रौतसूत्रे नास्ति । किंतु गृह्यसूत्रेऽस्ति । तथाहि 'मध्यमा गवा तस्यै वपां जुहोति वह वपां जातवेदः पितृभ्यः' ( पार० ३ । ३ ) इति । अस्यार्थः । मध्यमाष्टका गोपशुना कार्या तस्या धेनोर्वपां जुहोति वह वपामिति मन्त्रेणेत्यर्थः । हे जातवेदः, जातं वेदो धनं यस्मात् स जातवेदाः तत्संबोधने हे जातवेदः, पितृभ्योर्थाय त्वं वषां धेनुसंबन्धि चर्मविशेषं त्वं वह प्रापय । पराके परा- क्रान्ते दूरेऽपि यत्र यस्मिन्देशे निहितान्स्थापितानेनान्पितॄन् त्वं वेत्थ जानासि तत्र वहेत्यर्थः । तस्याः वपायाः निःसृत्य मेदसः धातुविशेषस्य कुल्याः नद्यः तान्पितॄन् प्रति उपस्रवन्तु प्रसरन्तु । किंच एषां दातॄणामाशिषः मनोरथाः सत्याः अवि- तथाः सन्नमन्तां प्रह्वीभवन्तु । स्वाहा सुहुतमस्तु । खाहेति ऋग्भिन्नं यजुः ॥ २० ॥

एकविंशी ।

स्यो॒ना पृथिवि नो भवानृक्षरा नि॒वेश॑नी । यच्छ॑ नः॒ शर्म॑ स॒प्रथा॑ः । अप॑ न॒ः शोशु॑च॒वम् २१

,

I

उ० स्योना पृथिवि । पार्थिवी गायत्री । स्योना सुखरूपा । हे पृथिवि नः अस्माकम् भव अनुक्षरा च । ऋक्षरः कण्टकः । अनुक्षरा अकण्टका । निवेशनी च साधुप्रतिष्ठाना । किंच । यच्छा नः प्रयच्छ च नः अस्माकम् शर्म शरणम् । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । अप नः शोशुचदधमिति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥ म० पृथिवीदेवत्या गायत्री मेधातिथिदृष्टा यजुरन्ता । अस्या अपि श्रौते विनियोगो नास्ति स्मार्ते स्रस्तरारोहणे शयने विनियोगः । तथाहि ' स्योना पृथिवि नो भवेति दक्षिणपार्श्वे प्राक्शिरसः संविशन्तीति' ( पार० ३ । २ ) । हे पृथिवि, त्वं नोऽस्माकं स्योना सुखरूपा भव । किंभूता त्वम् । अनुक्षरा ऋक्षरः कण्टकः। 'ऋच्छतेः कण्टकः कन्तपो वा कण्टतेर्वा कृन्त- तेर्वा स्याद्गतिकर्मणः' (निरु० ९ । ३२ ) इति यास्कः । तग्रहणं चौरदायादादिदुःखनिवृत्त्यर्थम् । न सन्ति ऋक्षराः कण्टकाः दुःखदायिनो यस्यां सा अनुक्षरा । तथा निवेशनी निविशन्ति जनाः यस्यां सा निवेशनी साधुप्रतिष्ठाना ' करणाधिकरणयोश्च ( पा० ३ । ३ । ११७ ) इति ल्युट् । तथा सप्रथाः प्रथनं प्रथः विस्तारः प्रथसा सह वर्तमाना सप्रथाः सर्वतः पृथुः । किंच नोऽस्मभ्यं शर्म शरणं यच्छ देहि । अतः परं यजुः तद्विनियोगो गृह्यसूत्रे संबन्धिमरणनिमित्ते स्नाने जलापनोदने । तथाहि 'सव्यस्यानामिकया अपनोद्याप नः शोशुचदघमिति' ( पार० ३ । १० ) । इदं जलं नोऽस्माकमघं पापमपशोशु- चत् अपशोचयतु दहतु ॥ २१ ॥

द्वात्रिंशी ।

५८१

अ॒स्मात्त्वमधि॑ जा॒तोऽसि॒ त्वद॒यं जा॑यतां॒ पुन॑ः ।
अ॒सौ स्व॒र्गाय॑ लो॒काय॒ स्वाहा॑ ॥ २२ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेय संहितायां

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

उ० अस्मात्त्वम् । गायत्री यजुरन्ता एकान्त्राहुतिः । अ- निरुक्ताग्नेयी । अस्माद्यजमानात् । हे अग्ने, त्वम् अधिजा- तोसि यतः अतो ब्रवीमि । अयं पुनर्जायमानः त्वत् त्वत्तः जायतामुत्पद्यताम् । असाविति नामग्रहणम् । तद्यथा देवदत्तः स्वर्गीय लोकाय स्वर्गलोकप्रात्यर्थम् । त्वत्तो ह्ययं जायमानः त्वद्वश्य एव स्यादित्यभिप्रायः । स्वाहेति संप्रदानमस्तु ॥२२॥ इति वकृतौ मन्त्रभाष्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ म० ' आहुतिं जुहोति पुत्रो भ्रातान्यो वा ब्राह्मणोऽस्मा- त्वमधिजातोऽसीति' (का० २५ । ७ । ३७ ) । सानिकस्य पात्रप्रतिपत्त्यन्ते दाह्रात्पूर्वमाज्याहुतिं पुत्रादिर्जुहोति । अग्नि- देवत्या गायत्री अनिरुक्ता । हे अमे, त्वमस्मात् यजमानात् आधानकाले अधिजातोऽसि उत्पन्नोऽसि । अतोऽयं यजमानः पुनः त्वत् त्वत्तः जायतामुत्पद्यताम् । साविति विशेषनामव- चनः । तथाहि देवदत्तः स्वर्गीय लोकाय स्वर्गलोकप्राप्त्यर्थं त्वत्तो जायताम् । वद्वंश्य एव भवलिति भावः । स्वाहा सुदु- तमस्तु ॥ २२ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
पञ्चत्रिंशोऽयमध्यायः पितृमेधाभिधोऽगमत् ॥ ३५

षट्त्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

ऋचं॒ वाच॑ प्रप॑ये॒ मनो॒ यजुः प्रप॑ये॒ साम॑ प्रा॒णं प्रप॑ये॒ चक्षुः श्रोत्र॒ प्रप॑द्ये । वागोज॑ः स॒जो मयि॑ प्राणापानौ ॥ १ ॥

उ० इदानीं प्रवर्ग्यानिकाश्वमेधोपनिषत्संबद्धा मन्त्रस्ता- न्व्याख्यास्यामः । तत्रामिका उग्रश्चेत्येवमादयः । तान्पुनः परमेष्ठ्यपश्यत् । प्राजापत्यो विमुख इति तस्य मन्त्रगणस्य संज्ञा । अनि हृदयेनेत्याश्वमेधिकाः आ अध्यायात् प्रजापतेरार्षम् । परिशिष्टं दध्यङ्काथर्वणोऽपश्यत् । 'दध्य वा आथर्वणः' इत्येवमादिकया श्रुत्या तद्भावं प्रतिपद्यते । ऋचं वाचम् । प्रवर्ग्यस्यादावन्ते च शान्तिकरणोऽध्यायः । विश्वेदेवा अभिकानामाश्वमेधिकानां च मन्त्राणाम् इह समाम्नानं दिवाकीर्तिसामान्यात् । प्रथमकण्डिका यजुः । ऋचं वाचं प्रपद्ये प्रविशामि यामि वा । एवं मनो यजुः । साम प्राणं चक्षुः श्रोत्रमिति व्याख्येयम् । नहि त्रयीवि.

५८२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षट्त्रिंशोऽध्यायः ३६ ]

प्रपन्नस्य प्रवर्ग्य आयुषो विनाशं कुर्यात् । तथा वाम- .नः प्राणश्चक्षुः श्रोत्राणि प्रपन्नस्य सप्तदशं ह्येतत्प्रजापतेर्लिङ्गमु- पलक्षितम् । अथैवंसति वाक् ओजो बलं मानसं धृष्टतानाम । पुनरोजोग्रहणमादरार्थं च । एतदुक्तं भवति - वाकू अतिश यिकमोजः प्राणापानौ च सह एकीभूताः मयि वर्तन्तेऽतः प्रवर्ग्योऽस्मान्न हिनस्ति ॥ १ ॥

म० पञ्चाध्यायी आथर्वणेन दधीचा दृष्टा 'दध्यङ् ह वा आथर्वण एतं शु॒क्रमेतं यज्ञं विदांचकार' ( १४ । १ । १ । २० ) इति श्रुतेः । 'उग्रश्व' ( ३९ । ७ । १७ । ८६ ) इत्याग्निको मन्त्रः । अभिं हृदयेनेत्याद्यध्यायसमाप्तिपर्यन्तमाश्वमेधिकम् ( ३९ । ८ - १३ ) तद्वयं वर्जयित्वा । (का० अनुक्रमण्याम् ) शान्तिकरणमाद्यन्तयोः । ऋचं वाचमित्यध्यायेन शान्तिकरणं कार्यम् । स्वाध्याये मन्त्रपाठे प्रवर्ग्यमन्त्रादावस्याध्यायस्य दर्श- नात् । अथ मन्त्रार्थः । पञ्च यजूंषि लिङ्गोक्तदेवतानि । ऋच- मृग्रूपां वाचमहं प्रपद्ये प्रविशामि शरणं व्रजामि । यजुः यजू- रूपं मनः प्रविशामि । प्राणं प्राणरूपं साम प्रपद्ये । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं च प्रपद्ये । वागादिग्रहणं सप्तदशावयवोपलक्षणम् । सप्तदशावयवं प्रजापतेर्लिंङ्गं प्रपद्ये इत्यर्थः । त्रयीविद्यां लिङ्गश- रीरं च प्रपन्न प्रवर्ग्यो न नाशयेदिति भावः । तथा वागिन्द्रिय- मोजो मानसं बलं धार्क्ष्यम् । पुनरोजोग्रहणाच्छारीरं च बलम् । प्राणापानौ उच्छ्वास निश्वासवायू च एते सह एकीभूताः सन्तो मयि वर्तन्ते । अतोऽपि प्रवर्ग्योऽस्मान्न हन्तीति भावः ॥ १ ॥

द्वितीया ।

यन्मे॑ चि॒द्रं चक्षु॑षो॒ हृद॑यस्य॒ मन॑सो॒ वाति॑तृणं
वृ॒ह॒स्पति॑र्मि॒ तद॑धातु । शं नो॑ भवतु॒ भुव॑नस्य॒
।
यस्पर्तिः ॥ २ ॥

उ०

यन्मे बार्हस्पत्या पङ्क्तिः । यम्मे मम । छिद्रं अव । खण्डितम् चक्षुषः हृदयस्य वा । हृदयग्रहणेन बुद्धिरुक्ता । मनसो वा अतितृष्णं अतिहिंसितम् प्रवर्ग्याचरणेन । बृह- स्पतिः मम तत् दधातु । अथैवं बृहस्पत्यनुगृहीतानाम् । शं नः सुखरूपोऽस्माकं भवतु । भुवनस्य भूतजातस्य यः पतिः योऽधिपतिः प्रवर्ग्यरूपो यज्ञः ॥ २ ॥

म० बृहस्पतिदेवत्या पङ्क्तिः । मे मम चक्षुषः चक्षुरिन्द्रि- यस्य यत् छिद्रमवखण्डनं जातं प्रवर्ग्याचरणेन । हृदयस्य बुद्धेर्वा यत् छिद्रं जातम् । मनसो वा यत् अतितृष्णमतिहिंसितम् प्रवर्ग्याचरणेन यत् चक्षुर्बुद्धिमनसां व्याकुलवं जातम् बृहस्प- तिर्देवगुरुः मे मम तत् छिद्रमतितृष्णं च दधातु संदधातु छिद्रं निवर्तयतु । भुवनस्य भूतजातस्य यः पतिरधिपतिः प्रवर्ग्यरूपो यज्ञः स नोऽस्माकं शं सुखरूपो भवतु । बृहस्पतिना छिद्रापा- 'करणात्प्रवर्ग्यः कल्याणरूपोऽस्त्वित्यर्थः ॥ २ ॥

।

तृतीया ।

भूर्भुव॒ः स्वः तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं भर्गो दे॒वस्य॑ धीमहि ।
धियो यो नः प्रचो॒दया॑त् ॥ ३ ॥

उ० भूर्भुवः स्वः यजूंषि । तत्सवितुरिति कयानस्तिस्रश्च
व्याख्याताः । ऋषिकृतो विशेषः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६॥

,

म० भूर्भुवः स्वः त्रीणि यजूंषि । तत्सवितुः कया नः, कस्त्वा, अभी षु णः, एताश्चतस्र ऋचो व्याख्याताः [ ३, ३५ । २७, ३९ - ४१] अभी षु ण इत्यस्यामृचि शतं भवास्यूति - भिरिति बहुवचनम् । पूर्वमूतय इत्येव पाठः । ऊतिभिः अव- नैर्हेतुभिः शतमसंख्यरूपो भवसीत्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ चतुर्थी ।

कया

कर्या नश्चि॒त्र आभुवदूती स॒दावृ॑ध॒ सखा॑ ।

शचिष्ठया

वृता ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑ना॒ महि॑ष्ठो मत्स॒दन्ध॑सः ।
इ॒ढा चि॑दा॒रुजे॒ वसु॑ ॥ ५ ॥

षष्ठी । अ॒भी षु ण॒ः सनी॑नामवि॒ता ज॑रि॒तॄणाम् । श॒तं भ॑वस्य॒तिभिः ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

कथा त्वं न ऊत्याभि प्रम॑न्दसे वृषन् । कय
स्तो॒तृभ्य॒ आभ॑र ॥ ७ ॥

उ० कया त्वम् । गायत्री । ऐन्द्री अनिरुक्ता । हे इन्द्र, कया ऊत्या केन वा गमनेन त्वम् नः अस्मान् अभिप्रमन्दसे अभिमोदयसि हर्षयसि । हे वृषन् सेक्तः, कया च ऊत्या केन वा गमनेन स्तोतृभ्यः दातुं धनानि आभर आहरति । लडर्थे लोट् । तत्कथय । येन तथानुतिष्ठामः ॥ ७ ॥

म० इन्द्रदेवत्या गायत्री अनिरुक्तेन्द्रपदहीना । आद्यपादे व्यूहद्वयम् । हे वृषन् वर्षतीति वृषा हे सेक्तः इन्द्र, 'वासवो वृत्रहा वृषा' इत्यभिधानम् । कया ऊत्या केन तर्पणेन हवि - र्दानेन नोऽस्मानभिप्रमन्दसे अभिमोदयसि । ' मदिस्तु खपने जाड्ये मदे मोदे स्तुतौ गतौ' लट् । कया च ऊत्या तुझ्या स्तोतृभ्यः स्तुतिकर्तृभ्यो यजमानेभ्यः आभर आहर आहरसि । धनं दातुमिति शेषः । तद्भयेन तथा वयं कुर्म इति भावः । आभरेति लडर्थ लोट् ॥ ७ ॥

अष्टमी । इन्द्रो विश्व॑स्य राजति

शं चतु॑ष्पदे ॥ ८ ॥

। शं नो अस्तु द्विपदे

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

उ० इन्द्रो विश्वस्य द्विपदा विराट् । योयं महावीर इन्द्र आदित्यो वा । कस्याधिष्ठात्री देवता । विश्वस्य जगतः राजति देदीप्यते ईष्टे वा । तस्य प्रसादात् । अस्माकम् अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे । द्विपदां चतुष्पदां चेति विभक्तिव्यत्ययः ॥ ८ ॥ म० द्विपदा विराट् इन्द्रदेवत्या । विंशत्यक्षरा द्विपदा, विराट् कथ्यते । विश्वस्य सर्वस्य जगतः इन्द्रः 'इदि परमैश्वर्ये ' इन्दतीतीन्द्रः परमेश्वरः महावीरः आदित्यो वा यो राजति देदीप्यते ईष्टे वा स नोऽस्माकं द्विपदे । विभक्तिव्यत्ययः । द्विपदां पुत्रादीनां शं सुखरूपोऽस्तु । चतुष्पदे चतुष्पदां गवादीनां च शं सुखरूपोऽस्तु ॥ ८ ॥

उ०

नवमी ।

शं नो मित्रः शं वरु॑ण॒ शं नो॑ भवत्वर्य॒मा । शं न॒ इन्द्रो बृह॒स्पति॒ शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ ९ ॥ शं नो मित्रः । द्वे अनुष्टुभौ । महावीरप्रसादात् आदौ च । शं सुखरूपः नोऽस्माकं भवतु मित्रः । शं च नः वरुणः भवतु । शं च नः भवतु अर्थमा शं च नः इन्द्रः बृहस्पतिः शं च नः विष्णुः उरुक्रमः उरु विस्तीर्णः क्रमो यस्य स उरुक्रमः । शेषं दर्शितया व्याख्येयम् ॥ ९ ॥

म० द्वे अनुष्टुभौ मित्रवरुणादयो देवताः । मित्रो देवो नोऽस्माकं शं सुखरूपो भवतु महावीरप्रसादात् । मेद्यति भक्तेषु स्निह्यतीति मित्रः । वरुणः शं सुखरूपो भवतु । वृणोत्य- ङ्गीकरोति भक्तमिति वरुणः । अर्यमा नोऽस्माकं शं भवतु । इयर्ति गच्छति भक्तं प्रतीत्यर्यमा । इन्द्रो देवेशो नोऽस्माकं शं भवतु । बृहस्पतिर्देवगुरुर्नः शं भवतु । बृहतां वेदानां पतिः पालकः । उरुर्विस्तीर्णः क्रमः पादन्यासो यस्य स विष्णुः नोऽस्माकं शं भवतु । वेवेष्टि व्याप्नोतीति विष्णुः ॥ ९ ॥

दशमी ।

शं

शं नो॒ वात॑ः पवताएं शं न॑स्तपतु सूर्यैः । न॒ः कनि॑क्रदद्दे॒वः प॒र्जन्यो॑ अ॒भिव॑र्षतु ॥ १० ॥ उ० शं नः शं सुखरूपः नोऽस्माकम् वातः अपरुषः अव्याधिजनकश्च पवतां वातु । शं सुखरूपः अदहनः भेषज- रूपश्च नोऽस्माकं तपतु सूर्यः । शं नः सुखरूपश्चास्माकम् । पर्जन्यो देवः काशनिक्षाररहितं पवित्रमुदकम् भेषजकर्तृ अभिवर्षतु । कनिक्रदत् । स्तनयितु शब्दं कुर्वन् ॥ १० ॥

।

५८३

कीदृशः । कनिक्रदत् अत्यन्तं कन्दतीति शब्दं कुर्वन् 'दाधर्ति - दधर्ति-' ( पा० ७।४ । ६५ ) इत्यादिना यङ्लुगन्तो निपातः ॥ १० ॥

एकादशी ।

अहा॑नि॒ शं भव॑न्तु॒ न॒ः श रात्रीः प्रति॑िधीय-
ताम् । शं न॑ इन्द्राग्नी भ॑वता॒मवो॑भिः शं न इन्द्रा-
वरुणा रातव्या । शं ने इन्द्रापूषणा वाज॑सात॒
शमिन्द्रासोमा॑ सुवि॒ताय॒ शं योः ॥ ११ ॥

शं

उ० अहानि शम् द्विपदा गायत्री । अहानि दिवसाः

सुखरूपाः भवन्तु नोऽस्माकम् । शं सुखरूपाः रात्रीः प्रतिधीयतां प्रतिदधात्वस्मासु महावीरः । शं सुखरूपौ च इन्द्रानी भवताम् अवोभिः पालनैः सह । शं नः सुखरूपौ चास्माकम् । इन्द्रावरुणा इन्द्रावरुणौ । रातहव्या दत्तह- विष्कौ भवताम् । शं नः सुखरूपौ चास्माकं इन्द्रापूषणौ भवताम् । वाजसातौ अन्नसंभजने निमित्तभूते । शं सुख- रूपौ च इन्द्रासोमौ भवताम् सुविताय साधुगमनाय साधु- प्रसवाय वा । शं योः शमनाय रोगाणां यावनाय पृथक्कर- णाय च भयानाम् ॥ ११ ॥

म० द्विपदा गायत्री । अहानि रात्रयश्च देवताः । अहानि दिनानि नोऽस्माकं शं सुखरूपाणि भवन्तु । रात्रीः शं सुखरूपाः अस्मासु प्रतिधीयतां प्रतिदधातु । महावीर इति शेषः । कर्तरि यक् छान्दसः । शं न इन्द्रानी त्रिष्टुप् । इन्द्राग्नी इन्द्रावरुणौ इन्द्रापूषणौ इन्द्रासोमो देवताः । इन्द्राग्नी अवोभिः पालनैः कृत्वा नोऽस्माकं शं सुखरूपौ भवताम् । रातं दत्तं हव्यं ययोस्तौ रातहव्यौ हविस्तृप्तौ इन्द्रावरुणौ नः शं भवताम् । वाजसातौ वाजस्यान्नस्य सातौ दाने निमित्तभूते इन्द्रापूषणा इन्द्रपूषसंज्ञौ देवौ नोऽस्माकं सुखरूपौ भवताम् । इन्द्रासोमा इन्द्रसोमो देवी शं सुखरूपौ भवताम् । किमर्थम् । सुविताय सुष्ठु इतं सुवितम् साधुगमनाय साधुप्रसवाय वा । तथा शं रोगाणां शमनाय । योः यवनाय पृथक्करणाय च भयानाम् । रोगं भयं च निवर्त्य सुखरूपौ भवतामित्यर्थः । 'देवताद्वन्द्वे च' (पा० ६ ३ । २६ ) इति सर्वत्र पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ ११॥

द्वादशी ।

शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो॑ भवन्तु पीतये । शं
योर॒भिस्र॑वन्तु नः ॥ १२ ॥

म० वातो वायुर्नोऽस्माकं शं सुखकारः अपरुषः अव्या- धिजनकश्च पवतां वद्दताम् । 'पव गतौ' लोट् । सुवति जनान् स्वस्वव्यापारेषु प्रेरयति सूर्यः शं सुखरूपोऽदहनो मेषजरूपश्च उ० शं नो देवीः । अब्देवत्या गायत्री । सुखरूपा नोऽस्माकं तपतु किरणान्प्रसारयतु । पर्जन्यः पिपर्ति पूरयति अस्माकम् देवीः देव्यः अभिष्टये अभिषेकाय अभीष्टाय वा । जनमिति पर्जन्यः, परोऽम्भः पूरो जन्यतेऽनेन वा । 'पर्जन्यौ । आपः भवन्तु पीतये पानाय च । शं योः शमनाय रसदब्देन्द्रौ' इत्यभिधानम् । पर्जन्यः पर्जन्येशो देवः नोऽस्माकं रोगाणां पृथक्करणाय भयानां वा । अभिनवन्तु नः अस्मा- शं सुखकरं काशनिक्षाररहितं यथा तथा अभिवर्षतु सिञ्चतु । कम् ॥ १२ ॥

५८४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ षट्त्रिंशोऽध्यायः ३६ ]

म० अब्देवत्या गायत्री । देवीः देव्यो दीप्यमाना अपो ।स्पतयः वृक्षरूपा या शान्तिः विश्वेदेवाः सर्वदेवरूपा या शान्तिः ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा तद्रूपा या शान्तिः सर्वं सर्वजगद्रूपा या शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः या स्वरूपतः शान्तिः सा शान्तिः मामां प्रतिधि अस्तु । पुरुषव्यत्ययः । महावीरप्रसादात्सर्वं शान्तिरूपं मां प्रत्यस्त्वित्यर्थः । यद्वा द्यौरित्यादिषु विभक्ति- व्यत्ययः सप्तम्यर्थे प्रथमा । दिव्यन्तरिक्षे पृथिव्यामप्स्वोषधिषु

नोऽस्माकमभिष्टये अभिषेकायाभीष्टाय वा पीतये पानाय च शं सुखरूपा भवन्तु । अस्माकं स्नाने पाने चापः सुखयित्र्यो भवन्तु । आपः शं योः रोगाणां शमनं भयानां यवनं पृथक्क- रणं च अभिस्रवन्तु । नोऽस्माकं भयरोगनाशं कुर्वन्त्वित्यर्थः १२ त्रयोदशी ।

स्योना पृथिवि नो भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । वनस्पतिषु विश्वदेवेषु ब्रह्मणि सर्वस्मिंश्च या शन्तिः सा मां
प्रत्यस्त्वित्यर्थः ॥ १७॥

यच्छा शर्म॑ स॒प्रथा॑ ॥ १३ ॥

उ०

नः

स्योना पृथिवीति व्याख्यातम् ॥ १३ ॥ म० स्योना पृथिवि । व्याख्याता [अ० ३५ । क० २१ ]

॥ १३॥

चतुर्दशी ।

आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒स्ता ने ऊ॒र्जे देधातन ।
म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से ॥ १४ ॥

० आपोहिष्ठेति तिस्रश्च व्याख्याताः ॥ १४ ॥

॥ १५ ॥ १६ ॥

अष्टादशी ।

दृते॒ दृछू मा मि॒त्रस्य॑ मा॒ चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षन्ताम् । मि॒त्रस्या॒हं चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षे । मि॒त्रस्य॒ चक्षु॑षा समक्षामहे १८

उ० धूं हमा । ते यजुः । 'हृ विदारणे' विदी- isपि शरीरे जरया । ढंह दृढीकुरु माम् । कथमिति चेत् । मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि सं ईक्षन्तां पश्यन्तु । अहमपि मित्रस्य चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे पश्यामि ।

आपो हि ष्टा तृचो व्याख्यातः [अ० ११ । क० ५० - शान्तं हि मित्रस्य चक्षुः । नवै मित्र कंचन हिनस्ति ।
५२] ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥

म०

पञ्चदशी ।

यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ ।
उश॒तीरि॑ मा॒तर॑ः ॥ १५ ॥

तस्मा

षोडशी ।

न मित्रः कंचन हिनस्तीति । एवमहिंस्यमाना अहिंसन्तश्च
परस्परमद्रोहेणं सर्वथा मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे ॥ १८ ॥

म० दृते 'दृ विदारे' विदीर्णे जराजर्जरितेऽपि शरीरे हे महावीर, मामां त्वं ह दृढीकुरु । यद्वा दृते विदीर्णे कर्मणि मां ह अच्छिद्रं कर्म कुरु । यद्वा ससुषिरत्वात् सेक्तृत्वाच्च दृति- शब्देन महावीरः । हे दृते महावीर, मां दंह दृढीकुरु । कथं

अरं गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्व॑थ । दार्व्यं तदाह । सर्वाणि भूतानि प्राणिनो मा मां मित्रस्य चक्षुषा
आप ज॒नय॑था च नः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

1

द्यौः शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒
राप॒ः शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्तिः॑ । वन॒स्पत॑य॒ शान्ति॒
वि॑िश्वे॑ दे॒वाः शान्ति॒र्ब्रह्म शान्तिः सर्व शान्तिः
शान्ति॑िरे॒व शान्ति॒ः सा मा शान्तिरेधि ॥ १७ ॥

द्यौः शान्तिः । या द्युलोकरूपा शान्तिः या चान्त- उ० रिक्षरूपा शान्तिः । या च पृथिवी । आपः ओषधयः वनस्पतयः विश्वेदेवाः ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा । सर्वशान्तिः या च शान्तिरेव शान्तिः स्वरूपत एवं शान्तिः । सा । मा मां शान्तिः एधि । भस्त्विति पुरुषव्यत्ययः । त्वत्प्रसा- दादित्यपेक्षा

१७ ॥

समीक्षन्तां सम्यक् पश्यन्तु मित्रदृष्ट्या सर्वे मां पश्यन्तु नारि- दृष्ट्या । सर्वेषां प्रियो भूयासमित्यर्थः । किंच अहमपि सर्वाणि भूतानि मित्रस्य चक्षुषा समीक्षे पश्यामि सर्वे मे प्रियाः सन्तु । मित्रचक्षुः शान्तं भवति । मित्रः कंचन न हन्ति मित्रं च कश्चन न हन्ति एवं परस्पराद्रोहेण सर्वानहिंसन्तो मित्रस्य चक्षुषा वयं समीक्षामहे पश्यामः ॥ १८ ॥

एकोनविंशी ।

दृते हंह मा० । ज्योक्त संदृर्शि जीव्यासं ज्योक्त
संदृशि जीव्यासम् ॥ १९॥

उ० दृते दृंह । यजुः । दृते दृधूंह मा । अतिशयार्थ पुनर्वचनम् । ज्योक् चिरम् ते तव संदृशि संदर्शने । जीव्यासं जीवेयम् । आदरार्थ पुनर्वचनम् ॥ १९ ॥

म० यजूंषि संदृशि जीव्यासमित्यन्तानि ( क० १९ ) । म० हे हते वीर, मां ह । आदरार्थ पुनर्वचनम् । हे
एकाधिक शक्करी । द्यौः द्युलोकरूपा या शान्तिः अन्तरिक्ष- महावीर, ते तव संदृशि संदर्शने अहं ज्योक् चिरं जीव्यासं
रूपा च या शान्तिः पृथिवी भूलोकरूपा या शान्तिः आपो जीवेयम् । जीवेराशीर्लिङि रूपम् । ज्योगिति निपातश्चिरार्थः ।
जलरूपा या शान्तिः ओषधयः ओषधिरूपा या शान्तिः वन । पुनरुक्तिरादरार्था । ते संदृशि ज्योग्जीव्यासम् ॥ १९ ॥

-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

विंशी ।

नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते अ॒न्यस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑ः पाव॒को शि॒िवो भ॑व ॥ २० ॥

अस्त्व॒र्चिषै ।

अ॒स्मभ्य॑

उ० नमस्ते हस्से इति व्याख्यातम् ॥ २० ॥

म० नमस्ते व्याख्याता [अ० १७ । क० ११ ] ॥ २० ॥

एकविंशी ।

नम॑स्ते अ॑स्तु॒ वि॒द्युते॒ नम॑स्ते॒ स्तनयि॒नवे॑ । नम॑स्ते॒
भगवन्नस्तु॒ यतः॒ स्व॒ः स॒मी से ॥ २१ ॥

1

उ० नमस्ते द्वे अनुष्टुभौ । नमः ते तुभ्यं अस्तु । वि- ते विद्युपाय । नमस्ते स्तनयिलवे स्तनयितुरूपाय । नमः हे भगवन्, अस्तु । यतः यस्मात् स्वः स्वर्ग लोकं ग- न्तुम् समीहसे चेष्टसे । अमर्त्यस्त्वमित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥ म० द्वे अनुष्टुभौ विद्युत्स्तनयित्नुरूप भगवद्देवते । हे भग- वन् महावीर, विद्युते विद्युद्रूपाय ते तुभ्यं नमोऽस्तु । स्तन- यित्नवे स्तनयित्नुर्गर्जितं तद्रूपाय ते नमोऽस्तु । यतः कारणात् स्वः स्वर्गं गन्तुं त्वं समीहसे चेष्टसे अतस्ते तुभ्यं नमोऽस्तु ॥२१॥

द्वाविंशी ।

यतो॑ य॒तः स॒मीह॑से॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कुरु । शं
न॑ः कुरु प्र॒जाभ्योऽभ॑यं नः प॒शुभ्य॑ः ॥ २२ ॥

५८५

श॒तं प्रत्र॑वाम श॒रद॑ः श॒तमा॑दा॒नाः स्याम शरदः श॒तं भूय॑श्च श॒रद॑ श॒तात् ॥ २४ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

उ० तचक्षुः । योयं महावीरोऽस्माभिः स्तुतः । तत् आदित्यरूपं चक्षुः । देवहितं देवैर्निहितं स्थापितम् देवानां वाहितम् । पुरस्तात् प्राच्यां दिशि । शुक्रं शुक्लम् असंसृष्टं पाप्मभिः । शोचिष्मद्वा । उच्चरत् उदितम् । तत्प्रसादाच्च । पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतम् । प्रब्रवाम शरदः शतम् । अस्खलितवागिन्द्रिया भवामः । अदीनाः स्याम शरदः शतम् । भूयश्च बहुतरं कालं च शरदः शतात् ॥ २४ ॥

इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षट् त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ म० सूर्यदेवत्या ब्राह्मी त्रिष्टुप् । एतैर्मन्त्रैर्यो महावीरो- ऽस्माभिः स्तुतः तत् चक्षुः जगतां नेत्रभूतमादित्यरूपं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि उच्चरत् उच्चरति उदेति 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' ( पा० ३ । ४ । ९७ २) इतीकारलोपः । कीदृशं तत् । देवहितं देवैर्हितं स्थापितम् । यद्वा देवानां हितं प्रियम् शुक्रं शुकं पापा- संसृष्टं शोचिष्मद्वा । तस्य प्रसादात् शतं शरदः वर्षाणि वर्य पश्येम शतवर्षपर्यन्तं वयमव्याहतचक्षुरिन्द्रिया भवेम । प्रार्थ- नायां लिङ् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । शतं शरदः जीवेम अपराधीनजीवना भवेम । शतं शरदः शृणुयाम स्पष्टश्रोत्रे- न्द्रिया भवेम । शतं शरदः प्रब्रवाम अस्खलितवागिन्द्रिया

उ० यतो यतः यस्माद्यस्मात् दुश्चरितात् अपाकर्तुं समी- ।भवेम । शतं शरदः अदीनाः स्याम न कस्याप्य दैन्यं कुर्याम । शतात् शरदः शतवर्षापर्यपि भूयश्च बहुकालं पश्येमे- त्यादि योज्यम् ॥ २४ ॥

हसे चेष्टसे ततस्ततः नः अस्माकम् अभयं भयरहितं कुरु । किंच । शं नः सुखमस्माकम् कुरु प्रजाभ्यः । अभयं नः

पशुभ्यः कुरु ॥ २२ ॥

म० हे महावीर, यतो यतः यस्माद्यस्माद् दुश्चरितात्त्वं
समीहसे अस्मास्वपकर्तुं चेष्टसे ततस्ततो नोऽस्माकमभयं कुरु ।
किंच नोऽस्माकं प्रजाभ्यः शं सुखं कुरु । नोऽस्माकं पशुभ्यः
चाभयं भीत्यभावं कुरु ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रि॒या - स्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥२३॥

।

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।

अध्यायः शान्तिपाठार्थः षत्रिंशोऽयं प्रकाशितः ॥ ३६ ॥

सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नाभि॑र॒सि ॥ १ ॥

I

उ० महावीरसंभरणं अभ्यादानम् । देवस्य स्वेति

उ० इत उत्तरं यजूंषि व्याख्यायन्ते आअध्यायात् । तत्र । व्याख्यातम् । नारिरसीति विशेषः ॥ १ ॥

सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ २३ ॥

म० 'देवस्य त्वेत्यभ्रिमादायौदुम्बरीं वैकङ्कर्ती वारनिमा-

म० यजुः । व्याख्यातम् [ अ० ६ । क० २२ ] ॥ २३ ॥ त्री सव्ये कृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपति युञ्जत इति' ( का०

चतुर्विंशी ।

तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑च्छुक्रमुच्च॑रत् । पश्यैम श॒रः श॒तं जीवे॑म श॒रद॑ः श॒तः शृणुयाम शरदः

७४ य० उ०

२६ । १ । ३ ) । उदुम्बरतरूत्थां विकङ्कततरूत्थां वा हस्तप्र माणामत्रिं देवस्य त्वा नारिरसीति मन्त्रेणादाय वामहस्ते तां कृला दक्षिणहस्तेन स्पृष्ट्वा युञ्जते मन इति मन्त्रं जपतीति सूत्रार्थः । देवस्य त्वा । अभिदेवत्यं यजुः । हे अत्रे, सवितुर्दे -

५८६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

वस्याज्ञायां स्थितोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां वामाददे गृह्णामि । त्वं च नारिरसि स्त्रीनाम्नी भवसि । युञ्जते मनः । व्याख्याता [ अ० ५ । क० १४ ] ॥ १ ॥ २ ॥

द्वितीया । यु॒ञ्जते॒ मर्न उ॒त यु॑ञ्जते॒ धियो विप्रा विप्र॑स्य बृह॒तौ वि॑प॒श्चित॑ः । वि हो दधे वयुना विदेक इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑षु॒तः ॥ २ ॥

तृतीया ।

[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ]

अद्य वः ताः युष्मान् उपादायेति शेषः । देवयजन इत्यादि
व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

म० 'उत्तरतो देव्यो वमय इति वल्मीकवपाम्' ( का० २६ । १ । ५–६ )। उपदीकृतो मृत्संचयो वल्मीकस्तस्य वपेव वपा तां मध्यस्थं लोष्टमादाय कृष्णाजिने मृत्पिण्डादुत्तरे तूष्णीं निदध्यादिति सूत्रार्थः । वल्मीकवपादेवता आर्षी पङ्गिः ।

हे

देव्यो दीप्यमानाः वम्यः उपजिह्निकाः, वो युष्मानादाय

पृथिव्याः देवयजने मखस्य शिरो महावीरमय राध्यासं संपा-

उ० आलभ्य जपति । युञ्जते मन इति व्याख्यातम् ॥ २ ॥ दयेयम् । मखाय लामाददे मखस्य शीर्ष्ण लामाददे इति
व्याख्यातम् । किंभूता वम्यः । भूतस्य प्राणिजातस्य प्रथमजाः
प्रथमोत्पन्नाः पृथिवी जन्तूनां प्रथमजा तत्संबन्धात् वन्योऽपि
प्रथमजा उच्यन्ते ॥ ४॥

देव द्यावापृथिवी म॒खस्य॑ वाम॒द्य शिरो॑ राध्यासं दे॒व॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ३ ॥

उ० मृत्पिण्डान्परिगृह्णाति । देवी द्यावापृथिवी । हे देव्यौ द्यावापृथिव्यौ, मखस्य यज्ञस्य वां युवाम् उपादाय । मृदं चोदकं चादायेत्यर्थः । अद्य शिरः राध्यासम् । 'राध साध संसिद्धौ' संसाधयेयम् । देवयजने देवा अस्मिन्निज्यन्ते इति देवयजनम् । पृथिव्याः मखाय यज्ञाय त्वा परिगृह्णामि । । ततोऽपि विशेषापेक्षायामाह । मखस्य शीर्णे त्वां परिगृह्णा- मीति ॥ ३ ॥

पञ्चमी ।

इय॒त्यम॑ आसीन्म॒खस्य॑ ते॒ऽद्य शिरो॑ राध्यासं देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा मुखस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ५ ॥

उ० वराहविहतमादत्ते । इयत्यग्रे युष्मदः संबन्धान्म- ध्यमोऽत्र पुरुषः । या त्वम् इयती प्रादेशमात्रा अभिनयेन निर्दिश्यते । अग्रे वराहस्योद्धरतः आसीत् आसीः अभूः । 'इयती ह वा इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' इत्युपक्रम्य 'वराह उज्जघान' इत्याह । तां त्वां ब्रवीमि । मखस्य ते त्वामुपादाय अद्य शिरः राध्यासं देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वेति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥

म० द्यावापृथिवीदेवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री । ' मृदमादत्ते पिण्डवद्देवी द्यावापृथिवी इति' ( का० २६ । १ । ४ ) अध्व- र्युर्देवीति मन्त्रेण विघणं मृत्पिण्डमादत्ते पिण्डवदिति पाणिभ्यां । गृह्णाति दक्षिणः साभिरिति लभ्यत इति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु म० 'इयत्य इति वराहविहतम् ' ( का० २६ । १ । ७ ) हे देवी देव्यौ दीप्यमाने द्यावापृथिव्यौ, अद्यास्मिन्दिने वराहोत्खातमृदमादाय तूष्णीं कृष्णाजिने वल्मीकवपोत्तरे निद- पृथिव्याः देवयजने देवा इज्यन्ते अत्रेति देवयजनस्थाने मखस्य ध्यादिति सूत्रार्थः । वराहविहतभृद्देवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री । यज्ञस्य शिरो राध्यासं साधयेयम् 'राध साध संसिद्धौं' । महा- हे पृथिवि भवती अग्रे आदौ वराहोद्धरणसमये इयती । प्रादे- वीरो यज्ञशिराः । किं कृत्वा । वां युवां द्यावापृथिव्यौ आदा- शमात्राभिनयेन प्रदर्श्यते । एतत्प्रमाणा आसीत् 'इयती ह वा येति शेषः । दिवोंऽशं जलं पृथिव्यंशं मृदमादायेत्यर्थः । एवं । इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' ( १४ । १ । २ । १२ ) इत्यादि द्यावापृथिव्यैौ प्रार्थ्य मृदमाह । मखाय हे मृत्, यज्ञाय त्वां 'वराह उज्जघाने 'ति श्रुतेः । ते इति द्वितीयार्थे षष्ठी । तां लामा- गृह्णामि । एवं सामान्येनोक्त्वा विशेषमाह । मखस्य यज्ञस्य । दाय पृथिव्याः देवयजनेऽद्य मखस्य शिरो राध्यासम् । मखा- शीर्ष्ण शिरसे महावीराय त्वां गृह्णामीति शेषः । तं मृत्पिण्ड- येति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ मुत्तरस्थापिते कृष्णाजिने निदध्यात् ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

दे॒व्यो॑ वग्र्यो भू॒तस्य॑ प्रथ॒म॒जा म॒खस्य॑ वि॒ऽद्य शिरो॑ राध्यासं देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्ष्णे ॥ ४ ॥

षष्ठी ।

इन्द्र॒स्यज॑ स्थ म॒खस्य॑ वि॒ोऽद्य शिरौ राध्यासं
देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा॒
शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑
त्वाम॒त्रस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ६ ॥

उ० अथ वल्मीकवपां गृह्णाति । देव्यो वक्रयः । हे ० आदारानादत्ते । इन्द्रस्यीजःस्थ ये यूयं इन्द्रस्य ओजो देव्यः वम्रयः । उपजिह्निकाः सीमका इति पर्यायाः । या भवथ । तान्युष्मान् अद्य उपादाय शिरः राध्यासमित्यादि यूयं भूतस्य प्रथमजाः । पृथिवी भूतानां प्रथमजा तत्संब- । व्याख्यातम् । अजाक्षीरमादत्ते । मखाय त्वेत्युक्तम् । संसृ- वायोऽपि प्रथमजा उच्यन्ते । मन्त्रस्य शिरः राध्यासन् तानभिमृशति । मखाय त्वेत्युक्तम् ॥ ६॥

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

म० 'इन्द्रस्यौजः स्थैति पूतीकान्' (का० २६ । १1८) पूतीकान् रोहिषतृणान्यादाय तूष्णीं कृष्णाजिने वराहविहतोत्तरे निदध्यादिति सूत्रार्थः । आदारदेवत्यमृक्त्रिष्टुप् । हे पूतीकाः, यूयमिन्द्रस्य ओजः तेजोरूपाः स्थ भवथ । वो युष्मानादाय पृथिव्याः देवयजने अद्य मखस्य शिरो राध्यासम् । मखाय वो गृह्णामि मखस्य शीर्ष्णे महावीराय च गृहामीत्युक्तम् । 'मखा- येति पयः' (का० २६ । १ । ९) । पय आदाय तूष्णीं कृष्णाजिने पूतीकोत्तरे निदध्यादिति सूत्रार्थः । पयोदेवत्यम् । हे पयः, मखाय मखशीर्णे त्वां गृह्णामि । तूष्णीं गवेधुका अपि ग्राह्याः । ' संभृतानभिमृशति मखायेति' (का० २६ १ । ११ )। संभृतान्संभारान्करेण स्पृशेदित्यर्थः । संभारदेव- त्यम् । हे संभाराः, मखाय तच्छीष्र्णे च वः स्पृशामि ॥ ६ ॥

1

सप्तमी ।

।

प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒ प्र दे॒व्य॒ तु सू॒नृता॑ । अच्छा
वीरं नये॑ प॒तरा॑धसं दे॒वा य॒ज्ञं न॑यन्तु नः । म॒खाय॑
त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा
श॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे ॥ ७ ॥

उ० परिश्रितमभिगच्छन्तो जपन्ति । प्रैत्विति व्याख्या- तम् । खरे सादयति । मखाय शिरोसीत्युक्तार्थम् । मृत्ति - usमादाय महावीरं करोति । मखाय त्वेत्युक्तम् ॥ ७ ॥

म० 'कृष्णाजिनं परिगृह्योत्तरतः परिवृतं गच्छन्ति प्रैतु ब्रह्म णस्पतिरिति' (का० २६ । १ । १२) । अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रादयः कृष्णाजिनं समन्तादादाय प्रैलिति जपन्तोऽन्तः पात्यादुत्तरे परिवृत्तं प्रति गच्छन्ति । पञ्चारनिमितः समचतुरस्रः प्राग्द्वारः सिकतोपकीर्णः पूर्वमेव कृतः सप्तभूसंस्कार संस्कृतश्छादितप्रदेशः परिवृत उच्यत इति सूत्रार्थः । बृहती व्याख्याता [अ० ३३ । क० ८९] । 'परिवृते निदधाति संभारानुद्धतावोक्षिते सिकतोपकीर्णे प्राग्द्वारे मखायेति' (का० २६ । १ । १३-१४) । अध्वर्युः कृष्णाजिनस्थानेव संभारान्परिवृते निदधाति । कीदृशे । उद्धतावोक्षिते उल्लिखितजलसिक्ते । एतत्संस्कारद्वयं पञ्चाधिकं सिकतायुक्ते प्राग्द्वारे चेति सूत्रार्थः । हे संभाराः, मखाय युष्मा- न्निदधामि । 'संभारैः संसृजति मखायेति' (का० २६ । १ । १५ ) । गवेधुकाजापयसी पृथक्कृत्य वल्मीकवपादित्रिसं- भारैर्मृत्पिण्डं मिश्रयतीत्यर्थः । हे संभाराः, युष्मान् माय मृत्पिण्डेन संसृजामि । 'मृदमादाय मखायेति महावीरं करोति प्रादेशमात्रमूर्ध्वमासेचनवन्तं मेखलावन्तं मध्य संगृहीतमूर्ध्व मेखलायाख्यङ्गुलम्' (का० २६ । १ । १६ ) । महावीरपर्याप्तं तूष्णीं मृत्पिण्डमादाय मन्त्रेण महावीरं करोति । कीदृशम् । प्रादेशोच्चं गर्तवन्तं मेखलायुतं मध्ये संकुचितं मेखलोपरि त्र्यङ्गु- लोच्चमिति सूत्रार्थः । हे महावीर, मखाय तच्छीष्णे त्वां करोमि ॥ ७ ॥

।

अष्टमी ।

५८७

म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्ष्णे । म॒खस्य॒ शिरो॑सि । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्ष्णे । म॒खस्य॒ शिरो॑सि । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे ॥ ८ ॥

उ० निष्ठितमभिमृशति । मखस्य शिरोसीत्युक्तार्थम् । एवं द्वितीयतृतीयो । गवेधुकाभिः श्लक्ष्णयति । मखाय वेति त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रीन्महावीरान् ॥ ८ ॥

म० 'निष्ठितमभिमृशति मखस्य शिर इति' ( का० २६ । १ । १७ ) । निष्पन्नं महावीरं वामकरस्थं दक्षिणेन स्पृशती - मितरौ प्रतिमन्त्रम्' (का० २६ । १ । १९ ) । इतरौ द्वौ महा त्यर्थः । हे महावीर, त्वं मखस्य शिरो मूर्धासि भवसि । 'एव- । वीरौ प्रतिमन्त्रमेवमेव करोति अभिमृशति चेत्यर्थः । मखाय द्वितीयं महावीरं करोमि । मखस्य निष्पन्नं स्पृशामि । मखाय तृतीयं महावीरं करोमि । मखस्येति निष्पन्नं स्पृशति । मखस्य शिरोऽसि मखाय त्वा मखस्य शीर्ष्ण त्वामभिमृशामि । 'गवे - धुकाभिः श्लक्ष्णयति मखायेति प्रतिमन्त्रम्' (का० २६ । १। २२ ) गवेधुकाभिः महावीरान् घर्षणेन मृदून् करोति मखायेति प्रतिमन्त्रमेकैकम् । मखाय मखस्य शीर्णे च त्वां गवेधुकाभिः श्लक्ष्णयामि । एवमग्रिमौ मन्त्रौ ॥ ८ ॥

नवमी ।

अश्व॑स्य वा॒ वृष्णैः शक्ता धूपयामि देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । अश्व॑स्य॒ त्वा॒ वृष्ण॑ श॒क्ना धूपयामि देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः ॥ म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ९ ॥

उ० अश्वशकृतावधूपयति । अश्वस्य त्वा त्वां हे महावीर, वृष्णः सेक्तुः । शक्ता शकृच्छब्दस्य शकन्नादेशः । धूपयामि देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्णे । एवं द्वितीयतृतीयौ । श्रपयति त्रीन्महावीरान् त्रिभिर्मन्त्रैः मखाय त्वेति प्रतिमन्त्रम् ॥ ९॥

म० 'अश्वशकृता धूपयत्यश्वस्येति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० २६ १ । २३ ) । दक्षिणाग्निदीप्तेनाश्वपुरीषेण त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रीन्महा- वीरान्धूपयेत् । एकैकधूपने सप्तसप्ताश्वशन्ति गृह्णाति । हे महावीर, पृथिव्याः देवयजने मखाय मखस्य शीर्ष्णे च वृष्णः सेक्तुरश्वस्य शक्ना शकृता पुरीषेण त्वा त्वां धूपयामि । ' पद्दन्न - '

५८८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ]

( पा० ६ । १ । ६३ ) इति सूत्रेण शकृच्छब्दस्य शकनादेशः । एवमितरमन्त्राभ्यामितरौ धूपयेत् । 'प्रदहनं च मखायेति प्रति- मन्त्रम्' (का० २६ । १ । २४ ) । मखायेति त्रिभिर्मन्त्रै- स्त्रीन्महावीरानुखावच्छ्पयेत् पिन्वनरोहिणैः सहेत्यर्थः । मखाय मखस्य शीर्ष्णे त्वा त्वां निर्दहामि । एवमितरौ ॥ ९ ॥

दशमी ।

जवै त्वा साधवे॑ त्वा सुक्षि॒त्यै त्वा॑ । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा श॒ष्णे॑ । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे ॥ १० ॥

साधु-

उ० पक्वानुद्धरति । ऋजवे त्वेति प्रतिमन्त्रम् । ऋजवे स्वा । असौ वै लोक ऋजुः । सत्यमेव तत्र कौटिल्यरहितम् । सत्यं वा आदित्यः । ऋजवे त्वा आदित्याय त्वाम् उद्धरामीति शेषः । एष उ प्रथमः प्रवर्ग्यः । साधवे त्वा । अयं वै र्वायुः । एष हीमान् लोकान् सिद्धोऽप्रतिहतः पवते । एष उ द्वितीयः प्रवर्ग्यः। सुक्षित्यै त्वा । अयं वै लोकः सुक्षितः । अस्मिन्हि लोके सर्वाणि भूतानि क्षियन्ति । अग्निर्हि वा । सुक्षितः । अग्निर्हि अस्मिन् लोके सर्वाणि भूतानि परिगृह्य वसति । एष उ तृतीयः प्रवर्ग्यः । अजापयसा परिसिञ्चति महावीरान् मखाय त्वेति प्रतिमन्त्रम् ॥ १० ॥

महावीरसंभरणं समाप्तम् ।

।

म० 'पक्वानुद्धरत्यृजवे त्वेति प्रतिमन्त्रम् ' ( का० २६ । १ । २५ ) । पक्कान्महावीरानापाका दिवोद्धरति त्रिभिर्मन्त्रैर- त्यर्थः । ऋजवे । असौ लोक ऋजुः तत्र सत्यमेव नतु कौटि - ल्यम् । सत्यमादित्यः । हे महावीर, ऋजवे सत्यायादित्याय त्वा त्वामुद्वपामीति शेषः । तथाच श्रुतिः 'स उद्वपत्यृजवे त्वेत्यसौ वै लोक ऋजुः सत्यं ह्यजुः सत्यमेष य एष तपत्येष उ प्रथमः प्रवर्ग्यस्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाहर्जवे त्वा' ( १४ । १ । २ । २२ ) इत । अथ द्वितीयम् । साधवे त्वा साधवे वायवेऽर्थाय वायुप्रीत्यै त्वामुद्वपामि । तथाच श्रुतिः 'साधवे वेत्ययं साधुर्योऽयं पवत एष हीमान् लोकान् सिद्धोऽनुपवत एष उ द्वितीयः प्रवर्ग्यस्तदेतमेवैतत् प्रीणाति तस्मादाह साधवे त्वा' ( १४ । १ । २ । २३ ) इति । अथ तृतीयम् । सुक्षियै त्वा सुतरां क्षियन्ति निवसन्ति सर्वभूतानि यस्यां सा सुक्षिति- भूमिः । तथाच श्रुतिः 'सुक्षित्यै लेत्ययं वै लोकः सुक्षितिर - स्मिन् हि लोके सर्वाणि भूतानि क्षियन्त्यथोऽग्निर्वै सुक्षितिर- ग्निर्ह्यवास्मिन् लोके सर्वाणि भूतानि क्षियत्येष उ तृतीयः प्रव- र्ग्यस्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह सुक्षित्यै त्वा' ( १४ । १ । २ । २४ ) इति । 'अजापयसावसिञ्चति मखायेति प्रतिमन्त्रम् ' (का० २६ । १ । २६ ) । अजादुग्धेन त्रीन्महावीरांस्त्रिभिः । तुल्यमन्त्रैः सिञ्चतीत्यर्थः । मखाय मखशीर्ष्ण चाजापयसा त्वां सिचामीत्यर्थः ॥ १० ॥

इति महावीरसंभरणं समाप्तम् ।

एकादशी ।

य॒मय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य॒ त्वा॒ तप॑से । दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑नक्तु । पृथि॒व्याः स॒स्पृश॑- स्पाहि । अ॒र्चिर॑सि शो॒चिरसि॒ तपो॑ऽसि ॥ ११ ॥

उ० महावीरं प्रोक्षति । यमाय त्वा मखाय त्वा सूर्यस्य त्वा तपसे । प्रोक्षामीति शेषः । महावीरमनक्ति । देवस्वा सविता मध्वानक्तु इति व्याख्यातम् । रजतशतमानं खरे उपगूहति । पृथिव्याः संस्पृशः । संस्पृशतीति संस्पृक् क्विबन्तस्यैतद्रूपम् । हे रजत, पृथिव्याः संस्पृशो राक्षसात् महावीरं पाहि गोपाय । महावीरमाज्यवन्तं निदधाति । अर्चिरसि शोचिरसि तपोसि ऋज्वर्थम् ॥ ११ ॥

म० 'ब्रह्मानुज्ञातो यमाय वेति महावीरं प्रोक्षति' । (का० २६ । २ । १३ ) प्रचरेति ब्रह्मणानुज्ञातोऽध्वर्युरुपविश्य यमाय वेति मन्त्रत्रयेण प्रचरणीयं महावीरं वारत्रयं प्रोक्षतीत्यर्थः । त्रीणि यजूंषि । यमयति नियच्छति सर्वमिति यम आदित्य- स्तत्प्रीत्यै त्वा त्वां प्रोक्षामि । तथाच श्रुतिः 'स प्रोक्षति यमाय त्वेत्येष वै यमो य एष तपत्येष हीदं सर्वं यमयत्येतेनेदं सर्वं यतमेष उ प्रवर्ग्यस्तदेत मेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह यमाय त्वा' ( १४ । १ । ३ । ४ ) इति । मखाय त्वा । मखो यज्ञः प्रवर्ग्यः सूर्यरूपस्तस्मै त्वां प्रोक्षामि । तथाच श्रुतिः 'एष वै मखो य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यस्तदेत मेवैतत् प्रीणाति तस्मा- दाह मखाय त्वा' ( १४ । १ । ३ । ५ ) इति । सूर्यस्य त्वा तपसे । तपतीति तपस्तेजः । सूर्यतेजोरूपाय प्रवर्ग्याय त्वां प्रोक्षामि । तथाच श्रुतिः 'एष वै सूर्यो य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्य- स्तदेवमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह सूर्यस्य त्वा तपसा' ( १४ । १ । ३ । ६) इति । 'अञ्जन्तीत्युच्यमाने देवस्त्वेत्यनक्ति महावीरमाज्यं संस्कृत्य' ( का० २६ । २ । २० ) । होत्रा अञ्जन्ति यं प्रथयन्तीति मन्त्रे पठ्यमानेऽध्वर्युराज्यं विधिना संस्कृत्य तेनाज्येन प्रचरणीयं महावीरं मन्त्रेणानक्ति । सविता देवः मध्वा मधुना मधुरेण सर्वजगद्रूपेणाज्येन हे महावीर, त्वामनक्तु लिम्पतु । मध्येति नुमभाव आगमस्यानित्यत्वात् । तथाच श्रुतिः 'सर्वं वा इदं मधु यदिदं किंच तदेनमनेन सर्वेण समनक्ति' ( १४ । १ । ३ । १३ ) इति । 'रजतशतमानं खर उपगूहति पृथिव्याः संस्पृश' (का० २६ । २ । २१) इति । रजतस्य शतमानं शतरक्तिकामितं रजतं खरे सिकतान्तरुपगू- हतीत्यर्थः । प्राजापत्या गायत्री रजतदेवत्या । संस्पृशति उप- द्रवार्थं स्पर्शं करोतीति संस्पृक् राक्षसः क्विबन्तम् । पृथिव्याः संब- न्धिनः संस्पृशः राक्षसात् महावीरं हे रजत, त्वं पाहि रक्ष । देवा राक्षसेभ्यो भीताः सन्तो यज्ञरक्षार्थमग्नेरपत्यं रजतं रक्षसां घाताय खरं निदधुः । अथ च पृथिवी महावीरपाकेऽप्रेता ततोऽसौ मा दयतामिति रजतं खरेऽन्तर्हितमिति श्रुतौ कथा । तथाच श्रुतिः 'देवा अबिभयुर्यद्वै न इममधस्ताद्रक्षांसि नाष्ट्रा

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

५८९

न हन्युरित्यग्नेर्वा एतद्रेतो यद्धिरण्यं नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्या दिशि अनाधृष्टा रक्षोभिरनाधर्षिता अग्नेराधिपत्ये खामित्वे इति' ( १४ । १ । ३ । १४ ) तथा 'अथो पृथिव्यु ह वा एत- सति मे मह्यमायुर्दा: देहि । ददातेर्लुङि मध्यमैकवचनेऽडभाव स्माद्विभयांचकार यद्वै मायं तप्तः शूशुचानो न हिं स्यादिति आर्षः । ' अग्निमेवास्या अधिपतिं करोति' (१४ । १ । ३ । १९ ) तदेवास्या एतदन्तर्दधाति रजतम् ' ( १४ । १ । ३ । १४ ) इति श्रुतेः । या त्वं दक्षिणस्यां दिशि इन्द्रस्याधिपत्ये सति पुत्र- इति । 'संसीदखेत्युच्यमाने मुजप्रलवान्द्विगुणानादीप्य प्रति- वती पुत्रयुता सा मे मह्यं प्रजां पुत्रादिकां दाः देहि 'इन्द्रमे- दिशं खरे करोति तेषु महावीरमाज्यवन्तमर्चिरसीति' (का० वास्या अधिपतिं करोति नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्यै' ( १४ ॥ २६ । ३ । ३ । ४ ) । होत्रा संसीदखेति ( ११ । ३७ ) । १ । ३ । २० ) इति श्रुतेः । या त्वं पश्चात्पश्चिमायां दिशि पठ्यमानेऽध्वर्युर्द्विगुणितान्मुञ्ज खण्डान्गार्हपत्ये प्रदीप्य खरे चतु- सुषदा भवसि । सुष्ठु अस्यां सीदन्ति जना इति सुषदा 'ईषदु: - र्दिक्षु कृत्वा तेषु मुञ्जेषु संस्कृताज्यपूर्ण प्रचरणीयं महावीरं निद- सुषु' - ( पा० ३ । ३ । १२६ ) इति खल्प्रत्ययः । सवितुर्देन- धातीति सूत्रार्थः । यजुस्त्रिष्टुप् धर्मदेवत्या । हे महावीर, त्वम- स्याधिपत्ये सति सा त्वं मे चक्षुः नेत्रेन्द्रियं दाः देहि । 'देव - र्चिश्चन्द्रकान्तिरूपोऽसि शोचिरग्नितेजोरूपोऽसि तपः सूर्यताप - वास्यै सवितारमधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ । २१ ) इति रूपोऽसि 'एष वै घर्मो य एष तपति सर्वं वा एतदेष तदेत मे - श्रुतेः । हे पृथिवि, या त्वमुत्तरतः उत्तरस्यां दिशि धातुर्ब्रह्मण वैतत् प्रीणाति' ( १४ । १ । ३ । १७ ) इति श्रुतेः 'यदादि - । आधिपत्ये सति आश्रुतिरसि आश्रावयन्ति ऋत्विजो यस्यां त्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो सा आश्रुतिः यज्ञियो ह्युत्तरदेशः । सा त्वं मे रायो धनस्य पोषं विद्धि मामकम्' ( गीता १५ । १२ ) इति स्मृतेश्च ॥ ११ ॥ पुष्टिं दा: देहि । ' धातारमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ । २२ ) इति श्रुतेः । या त्वमुपरिष्टादुपरि प्रदेशे बृहस्प• द्वादशी । तेराधिपत्ये सति विधृतिरसि । विशेषेण धारयतीति विधृतिः उपरिष्टाज्जुह्लादिकं ध्रियते । सा त्वं मे मह्यमोजो बलं दाः देहि । 'बृहस्पतिमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ । निदधाति (का० २६ । ३ । ७ )। महावीराद्दक्षिणभूमौ २३ ) इति श्रुतेः । 'विश्वाभ्यो मेति दक्षिणत उत्तानं पाणि यजमानो मन्त्रं पठन्खकरं निदधात्युत्तानम् । यजुर्बृहती । हे महावीरदक्षिणभूमे, विश्वाभ्यः सर्वाभ्यः नाष्ट्राभ्यः नाशक - त्रिभ्यः पिशाचादिभ्यो लोकप्रसिद्धं नोऽस्मान्पाहि रक्ष 'सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपाय' ( १४ । १ । ३ । २४ ) इति श्रुतेः । 'छन्दसि वा प्राम्रेडितयोः ' ( पा० ८ । ३ । ४९ ) इति विसर्गस्य सत्वम् । 'मनोरश्वेति प्रादेशमुत्तरतः ' ( का० १६ । ३ । ८ ) । महावीरादुत्तरतो यजमानो निजप्रदेशं निदधातीति सूत्रार्थः । दैवीपतिः । हे धर्मोत्तरभूमे, वं मनोः राज्ञः अश्वा वडवासि वहनाय 'अश्वा ह वा इयं भूला मनुमुवाह' ( १४ । १ । ३ । २५ ) इति श्रुतेः ॥ १२ ॥

अना॑धृष्टा पु॒रस्ता॑द॒ग्नेराधि॑पत्य॒ आयु॑र्मे दाः । पुत्र- व॑ती दक्षिण॒त इन्द्र॒स्याधि॑पत्ये प्र॒जां मे॑ दाः । सु॒षद॑ प॒श्चाद्दे॒वस्य॑ सवि॒तुराधि॑पत्ये॒ चक्षु॑र्भे दाः । आश्रु- तिरुत्तर॒तो धा॒तुराधि॑पत्ये रा॒यस्पोषं॑ मे दाः । विधृति- रु॒परि॑ष्टा॒द्बृह॒स्पते॒राध॑पत्य॒ ओजों मे वा विश्व भ्यो माना॒ष्ट्राभ्य॑स्पहि॒ मन॒रश्वा॑सि ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

स्वाहा॑ म॒रुद्भिः परिश्रीयस्व दि॒वः स॒स्पृश॑- स्पाहि । मधु मधु मधु॑ ॥ १३ ॥

उ० अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्ये विधारयन् । हे पृथिवि, या त्वम् अनाधृष्टा अधर्षिता रक्षोभिः पुरस्तात् तां त्वां ब्रवीमि । अग्नेः आधिपत्ये सति आयुर्वेदा: देहि । या त्वं पुत्रवती दक्षिणतो भवसि तां त्वां ब्रवीमि इन्द्रस्याधिपत्ये सति प्रजां मे दाः मह्यं देहि । या त्वं सुषदा स्वास्थेया साध्व स्मिन्सीदतीति सुषदा । पश्चाद्भवसि तां त्वां ब्रवीमि । देवस्य सवितुः आधिपत्ये सति चक्षुर्मे दाः देहि । या त्वं आश्रुतिः आश्रयन्त्यस्मिन्यजमाना इत्याश्रुतिः । यज्ञियो हासौ देशः । उत्तरतो भवसि । तां त्वां ब्रवीमि । धातुराधिपत्ये सति रायस्पोषं धनस्य पुष्टिं मे दा: देहि । या त्वं विधृतिः विधारिणी उपरिष्टाद्भवसि । तां त्वां ब्रवीमि बृहस्पतेः आ- धिपत्ये सति ओजो मे दाः । दक्षिणत उत्तानेन पाणिना निन्दुते । विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्पाहि । सर्वाभ्यः माम् आर्तिभ्यः गोपायेति । इमामभिमृश्य जपति । मनोरश्वासि । 'अश्वा ह वा इयं भूत्वा मनुमुवाह' इति श्रुतिः ॥ १२ ॥ म० 'अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्यधि धारयन्तम्' ( का० २६ । ३।५ ) महावीरोपर्यङ्गुष्ठाङ्गुलिदेशं धरन्तं यज- मानमध्वर्युर्मन्त्रान्वाचयतीति सूत्रार्थः । सप्त यजूंषि पृथिवीदे - । नोति । मधु मधु मधु । मधु प्राणो मधु समान्यादुच्यते स - वत्यानि यजमानस्याशीः । हे पृथिवि या त्वं पुरस्तात्पूर्वस्यां ह्यङ्गानां रसः तं महावीरे स्थापयति ॥ १३ ॥

।

1

।

उ० विकङ्कतशकलैः परिश्रपयति । स्वाहा मरुद्भिः परिश्री- यस्व । हे प्रवर्ग्य, यस्त्वं स्वाहाकारः तं त्वां ब्रवीमि । मरुद्भिः रश्मिभिः । यद्वा 'विशो वै मरुतः' इति श्रुतिः ताभिः परि- श्रीयस्व । कर्मणि यक् आश्रीयस्व । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वि- त्यर्थः । सुवर्णशतमानेनापिदधाति । दिवः द्युलोकस्य सं- स्पर्शनो रक्षसो महावीरे पाहि गोपाय । अथवा द्युलोकस्य संस्पर्शनकर्तृदेवान् त्वं हे महावीर, पाहि । पवित्रैराधु-

५९०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७]

म० 'वृष्टिभ्यां भस्मना परिकीर्याङ्गारैश्च विकङ्कतशकलैः ( का० २६ । ४ । ११ ) । धवित्रैर्वजनसमये उत्तरं देववत्प- परिश्रयति त्रयोदशभिः प्रागुदग्भिः स्वाहा मरुद्भिरित्यधिकं दक्षि- रिक्रमणं प्रागकृतं चेदिह त्रिः परिक्रम्येतरथावृत्तिं सकृत्कृत्वा तो द्वौ मन्त्रेण' (का० २६ । ३ । ९ । १० ) । अध्वर्युर्धृ - गर्भो देवानामित्यादिभिर्नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्यन्तैरव- ष्टिभ्यां गार्हपत्यस्य भस्माङ्गारांश्च महावीरं परितो निक्षिप्य । काशसंज्ञकैर्मन्त्रैः सयजमाना ऋत्विजो महावीरमुपतिष्ठन्त प्रागग्रैरुदगग्रैस्त्रयोदशविकङ्कतशकलैर्महावीरं वेष्टयति । अङ्गारो- सूत्रार्थः । घर्मदेवत्या अवकाशमन्त्रा मा मा हिंसीरित्यन्ताः । परि शकलान्निक्षिपतीत्यर्थः । तन्मध्याद्वौ शकलौ मन्त्रेण प्राञ्चौ । आया ऋचां पतिः । अथ मन्त्रार्थः । देवो दीप्यमानो महा- निदधाति शेषां तूष्णीम् । एवं प्रतिदिशं त्रिषु त्रिषु स्थितेषु वीरः सवित्रा देवेन सह सङ्गत सङ्गच्छते । गमेर्लुङि 'वा गमः' अधिकं त्रयोदशं दक्षिणतो निदधातीति सूत्रार्थः । मासानां ( पा० १ । २ । १३ ) इति आत्मनेपदे विकल्पेन सिचः त्रयोदशत्वात्रयोदशशकलैराच्छादनम् 'त्रयोदश वै मासाः संव- कित्त्वात् 'अनुदात्तोपदेश - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इति मलोपे त्सरस्य संवत्सर एष य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । । 'हखादङ्गात् ' ( पा० ८ । २ । २७ ) इति सिचो लोपः । ३ । २८ ) इति श्रुतेः । यजुः पतिर्धर्मदेवत्या हे धर्म, त्वं 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ' ( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः । स्वाहाकारोऽसि हविराधारत्वात्सूर्यरूपोऽसि । ' एष वै स्वाहा- 'समो गम् -' ( पा० १ । ३ । २९ ) इत्यादिना तङ् । यश्च कारो य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ३ । २६ ) इति धर्मः सूर्येण सहैकीभूतः सन् संरोचते सम्यग्दीप्यते तं वयं श्रुतेः । अतस्त्वं मरुद्भिः प्रजाभिरस्मद्रूपाभिः परिश्रीयस्व सेव्य- स्तुम इति शेषः । कीदृशः । देवानां दीप्तानां रश्मीनां दृश्यमा- स्व । कर्मणि यक् । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वित्यर्थः । 'विशो वै नानां सर्वेषां वा गर्भः गृह्णातीति गर्भः ग्रहीता । एष वै गर्भो मरुतो विशेवैतत्क्षत्रं परिवृंहति तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा देवानां य एष तपत्येष हीदं सर्वं संगृभ्णात्येतेनेदं सर्वं परिवृढम्' ( १४ । १ । ३ । २७ ) इति श्रुतेः । 'सुवर्णशतमाने- गृभीतमेष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ४ । २ ) इति श्रुतिः । नापिदधाति दिवः संस्पृश इति' ( का० २६ । ३ । १० ) । तथा मतीनां वुद्धीनां पिता पालकः बुद्धिप्रवर्तकः प्रजानां पतिः शतरक्तिकामितेन सुवर्णेन महावीरमाच्छादयतीति सूत्रार्थः । दैवी जगती सुवर्णदेवत्या । हे शतमान, दिवः द्युलोकसंबन्धिनः संस्पृशः स्पर्शकर्तृन्देवान्पाहि । 'देवा राक्षसेभ्यो भीता महावी- रक्षायै स्वर्ण स्थापितवन्तः ' ( १४ । १ । ३ । २९ ) इति श्रुतौ कथा देवा अबिभयुरित्यादिकार्था । 'कृष्णाजिनावकृत्तैर्ध- वित्रैरुपवीजयति त्रिभिर्दण्डवद्भिर्मधु मध्विति' (का० २६।४।२) कृष्णाजिनकृतैर्दण्डयुक्तैस्त्रिभिर्व्यजनैरभिं वीजयति दीपनायेति सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि प्राणदेवत्यानि दैव्युष्णिक् । मधुररस- साम्यात्प्राणो मधु उच्यते । मधु मधु मधु प्राणोदानव्यानत्रयं महावीरे स्थापयामीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'अथ धवित्रैराधु- नोति मधु मध्विति त्रिः प्राणो वै मधु प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधाति त्रीणि भवन्ति त्रयो वै प्राणाः प्राण उदानो व्यानस्तानेवास्मि - नेतद्दधाति' ( १४ । १ । ३ । ३० ) इति ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

गर्भो दे॒वानां॑ पि॒ता म॑ती॒नां पति॑ प्र॒जाना॑म् । सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ग॑त॒ स सूर्येण रोचते १४ उ० महावीरमुपतिष्ठते । गर्भो देवानामित्यवकाशैः तेन त्वष्टृमन्त इत्यतः प्राक् । यो गर्भो देवानां गृह्णातीति गर्भः । आदित्यात्मना महावीरः । यश्च पिता मतीनां गोपायिता बु- द्वीनाम् । यश्च पतिरधिपतिः प्रजानाम् । यश्च सं देवो देवेन सवित्रा गत संगत संगच्छते । देवः प्रवर्ग्यः देवेन सवित्रा सह । यश्च संरोचते धर्मः सूर्येण सह एकीभूतः तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥

म० 'परिक्रम्योपतिष्टन्तेऽकृतं चेद् गर्भो देवानामिति'

पालकः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत॒ सं दैवैन सवि॒त्रा सधैँ सूर्ये - णारोचिष्ट । स्वाहा सम॒ग्निस्तप॑सा गत॒ सं दैव्यैन सवत्रा स सूर्येणारूरुचत ॥ १५ ॥

उ० समग्निः अनुष्टुप् ब्राह्मी । यश्च संगत संगच्छते अग्निः धर्मः अग्निना सूर्याख्येन सह । यश्च संगत संगच्छते दैवेन सवित्रा सह । यश्च समरोचिष्ट संरोचते दीप्यते सूर्येण सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । स्वाहाकारः आ- दित्यप्रीणनार्थः । यश्च स्वाहा अग्निः संगत संगच्छते । तपसा आदित्य संबन्धिना सह । यश्च संगत संगच्छते दैव्येन सवित्रा सह । यश्च समरुचत समरोचत संरोचते सूर्येण सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १५ ॥

म० ब्राह्म्यनुष्टुप् । यः अग्निः घर्मः अग्निना सह सङ्गत सङ्गच्छते एकीभवति । देव एव दैवः सवित्रा दैवेन देवेन सह सङ्गच्छते । यश्च सूर्येण सह समरोचिष्ट संरोचते । 'अव स्वाहाकारं करोति परां देवतामसावेव बन्धुः' ( १४ । १ । ४ । ६ ) इति श्रुतेः । स्वाहा अग्निः । स्वाहासहितोऽग्निर्धर्म- स्तपसा सूर्यतेजसा सङ्गत सङ्गच्छते । दैव्ये वे

सङ्गच्छते । सूर्येण सह समरूरुचत सर्वं सम्यक् रोचयति प्रका- शयति । रोचतेर्णिजन्तालुङ् । वयं तं स्तुम इति शेषः ॥ १५ ॥ पोडशी ।

ध॒र्ता दि॒वो विभा॑ति॒ तप॑सस्पृथि॒व्या॑ ध॒र्ता दे॒वो

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५९१

दे॒वाना॒मम॑र्त्यस्तयो॒जाः । वाच॑म॒स्मे निय॑च्छ देवा - आच्छादयन् । 'वस आच्छादने' शानच्प्रत्ययः । विषूचीः विषुनि-

युव॑म् ॥ १६ ॥

उ० धर्ता दिवः । ऊर्ध्वबृहती धर्मस्तुतिः । योऽयं धर्ता धारयिता दिवः द्युलोकस्य । यश्च तपसः रश्मिजालस्य धर्ता । विभाति च पृथिव्यां अवस्थितः । धर्ता धारयिता च देवानाम् । स्वयं च देवः अमर्त्यः मनुष्यधर्मरहितः । तपोजाः तपः आदित्यः तस्माज्जायते । सोयम् वाचं अस्मे अस्मासु । नियच्छ नियच्छत्विति पुरुषव्यत्ययः । निगृह्णातु स्थापयतु । देवायुवम् या देवान् यौति मिश्रयति आगमयति सा तथोक्ता तां देवायुवम् ॥ १६ ॥

म० ऊर्ध्वबृहती । त्रिजागतोर्ध्वबृहती अत्राद्यौ त्रयोदश- वर्णौ तृतीय एकादशवर्णस्तेनैकाधिका । स देवो धर्मः अस्मे अस्मासु । विभक्तेः शे- आदेशः । वाचं नियच्छ पुरुषव्यत्ययः । यज्ञं नियच्छतु स्थापयतु । किंभूतां वाचम् । देवयुवं देवान् यौति मिश्रयति देवयुः ताम् । क्विपि तुगभाव आर्षः । अनि- त्यमागमशासनमिति वचनात् । देवसमूहमाह्वयन्तं यज्ञं समा- पयत्विर्थः। 'यज्ञो वै वाग्यज्ञमस्मभ्यं प्रयच्छ येन देवान्प्री- णामेत्येवैतदाह' ( १४ । १ । ४ । ८ ) इति श्रुतेः देवयुवमि त्यत्र संहितायां वकारस्य दीर्घः । स कः । यो देवः पृथिव्यां विभाति शोभते । कीदृशः । दिवो धर्ता द्युलोकस्य धारयिता । तपसः रश्मिजालस्य च धर्ता । देवानां च धर्ता । अमर्त्यः मनु- ष्यधर्मरहितः अजरामरः । तपोजाः तप आदित्यस्तस्माज्जायत इति तपोजाः सूर्योत्पन्नः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

।

पातो नानार्थः । विषु अञ्चन्तीति विषूच्यः ताः नानाञ्चना दिशो रश्मीन् वा वसानः । क्वित्रन्तात् 'उगितश्च' ( पा० ४ । १ । ६ ) इति ङीपि 'अचश्च' ( पा० ६ । ४ । १३८ ) इत्य- लोपे 'चौ' ( पा० ६ । ३ । १३८ ) इति पूर्वपददीर्घः 'सी- चीश्च ह्येष विषूचीश्च दिशो वस्तेऽथो रश्मीन्' ( १४ । १ । ४ । १० ) इति श्रुतिः । एकः सशब्दः पादपूरणः । स कः । यम- हमपश्यमादित्यरूपं पश्यामि । कीदृशम् । गोपां गोपायतीति गोपास्तम् । क्विपि यलोपः । अनिपद्यमानं निपद्यते पततीति निपद्यमानः न निपद्यमानोऽनिपद्यमानस्तम् अन्तरिक्षे गच्छ- न्तमपि नाधः पतन्तम् । च पुनः पथिभिः देवमार्गेः आचर- न्तमागच्छन्तम् । पराचरन्तं परागच्छन्तं च गमनागमने कुर्वाणम् ॥ १७ ॥

अष्टादशी ।

विश्वसां भुवां पते॒ विश्व॑स्य॒ मन॒सस्पते॒ विश्व॑स्य
वचसस्पते॒ सर्व॑स्य वचसस्पते । देवश्रुत्वं दैव धर्म
देवो दे॒वान्पा॑त्र॒ प्रावी॒रनु॑ वां दे॒ववी॑तये । मधु॒
माध्वीभ्यो॒ मधु माधूंचीभ्याम् ॥ १८ ॥

उ० विश्वासां भुवाम् । सर्वासां पृथिवीनां पते हे प्रवर्ग्य, विश्वस्य मनसः सर्वस्य प्राण्याश्रयस्य मनसः पते । विश्वस्य वचसः सर्वस्य त्रयीलक्षणस्य वचसः पते । सर्वस्य वचसः सर्वस्य लौकिकस्य वचसः पते । त्वां स्तुम इति शेषः । यतश्च त्वं देवश्रुत देवैः श्रुतः अतः त्वां याचे । हे देव धर्म, त्वं देवः सन् देवान्पाहि गोपाय । अत्र प्रावीरनु वां देव वीतये । अत्र सत्रे अस्मिन्नवसरे वा । प्रावीरिति पु॒रुषव्यत्ययः । प्रावतु तर्पयतु धर्मः । वां युवाम् हे अश्विनौ, । । अनु देववीतये । ततोऽनन्तरम् देवतर्पणाय नमस्करोत्विति उ० अपश्यम् । त्रिष्टुप् । आदित्यात्मना धर्मस्तुतिः । । वाक्यशेषः । मधुमाध्वीभ्याम् मधुनाम ब्राह्मणं तदश्विभ्यां यमहमपश्यम् । गोपां गोप्तारम् । अनिपद्यमानम् अनालम्बने । ददौ दध्यङ्काथर्वणः । तदेतदुक्तम् । मधुमाधूचीभ्यां मधु अन्तरिक्षे गच्छन्नासौ पतति । आच पराच पथिभिश्वरन्तम् ब्राह्मणं प्रति अञ्चतो गच्छतः तौ ताभ्यां मध्वञ्चनाभ्याम् । आचरन्तं च आगच्छन्तं च । पराचरन्तं च परागच्छन्तं शेषं पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १८ ॥

अप॑श्यं गो॒पामनि॑पद्यमान॒मा च॒ परा॑ च प॒थि
भि॒श्चर॑न्तम् । स स॒ध्रीची॒ः स विभू॑च॒र्वसा॑न॒ आव॑
।
रीवति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः ॥ १७ ॥

म०

च । पथिभिः देवैः सह । स सध्रीचीः सएव सधीचीः । अत्यष्टिः । हे विश्वासां भुवां पते सर्वासां पृथिवीनां सहस्य सधिरादेशः । सहाञ्चनाः दिशो रश्मीन्वासहस्रम् । स्वामिन्, विश्वस्य सर्वप्राणिगतस्य मनसः पते अधिपते, विश्वस्य सविषूचीः । विषु इति निपातो नानावचनः । अञ्चतेः परं वचसः पते सर्वप्राणिवचनस्य पालक, सर्वस्य त्रयीलक्षणस्य क्विप् । नानाञ्चनाः दिशः नानाञ्चनान्वा रश्मीन् । वसानः वचसः पते प्रवर्तक, हे देवश्रुत देवैः श्रूयत इति देवश्रुत् आच्छादयन् । आवरीवर्ति पुनःपुनरावर्तते । भुवनेषु त्रिषु देहप्रसिद्ध, हे देव दीप्यमान हे धर्म देव, त्वं देवान् पाहि रक्ष । लोकेषु । अन्तर्मध्ये व्यवस्थितः ॥ १७ ॥ एवं धर्मं संप्रार्थ्याश्विनावाह । हे अश्विनौ, अत्र यज्ञे देववीतये म० त्रिष्टुब्दीर्घतमोदृष्टा । स घर्मो भुवनेषु त्रिलोकेषु । देवतर्पणाय अनु अनन्तरं घर्मो वां प्रावीः प्रावीत् तर्पयतु । अन्तर्मध्ये व्यवस्थितः आवरीवर्ति पुनःपुनरावर्तते । वृतेर्य । लुकि रूपम् । कीदृशः । सध्रीचीः सह अञ्चन्तीति सध्रीच्यः सहस्य सधिरादेशः । सहाञ्चना दिशो रश्मीन् वा वसानः

लोडर्थे लुङ् पुरुषव्यत्ययश्च । युवयोस्तृप्त्या सर्वदेवास्तृप्यन्तीति भावः । याभ्यां युवाभ्यां दध्यङ्काथर्वणो मधुसंज्ञकं ब्राह्मणमु वाच 'दध्यङ् ह वा आभ्यामाथर्वणो मधुनाम ब्राह्मणमुवाच '

1

1

५९२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

( १४ । १ । ४ । १३ ) इति श्रुतेः । कीदृशाभ्यां युवाभ्याम् । माध्वीभ्यां मधुब्राह्मणमीयाते तौ माध्थ्यौ ताभ्याम् 'ई गतौ' क्विप् । तथा माधूचीभ्यां मधुब्राह्मणमञ्चतः पूजयतस्तौ मध्वञ्चौ ताभ्याम् । मध्वग्भ्यामिति प्राप्ते ङीपि अलोपे मधूचीभ्या- मिति लिङ्गव्यत्ययः आदिदीर्घश्छान्दसः ॥ १८ ॥

[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ]

नमस्ते अस्तु मा मां मा हिंसीः मा जहि । महावीरोपस्थानं समाप्तम् । 'त्वष्टृमन्त इत्येनां वादयति' ( का० २६ । ४ । १३ ) । महावीरमीक्षमाणामपनीतशिरोवस्त्रां धर्मं पश्यन्तीं पत्नीमध्वर्युर्वाचयतीत्यर्थः । ऋचां त्रिष्टुप् घर्मदेवत्या पत्न्याशीः । हे घर्म । वयं त्वा त्वां सपेम । सपतिः स्पृशतिकर्मा । मैथुनाय त्वामुपस्पृशामः । किदृशा वयम् । त्वष्टृमन्तः त्वष्टा विद्यते येषां ते त्वष्टृमन्तः । त्वष्टा रेतसामधिकारी तत्सहिताः मैथुनार्थो - त्वा । पस्पर्शे वीर्याधिष्ठातापेक्षितोऽत एतद्युताः । अतः पुत्रान् पशून् च मयि विषये त्वं धेहि स्थापय । प्रजामुत्तरोत्तरवंशवृद्धिम- स्मासु धेहि स्थापय । किंच पत्या भर्त्रा सहारिष्टा अनुपहिंसिता अहं भूयासं भवेयम् । भर्तृमती चिरं जीवेयमित्यर्थः । 'वृषा वै प्रवयों योषा पत्नी मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते' ( १४ । १ । ४ । १६ ) इति श्रुतेः ॥ २० ॥

एकोनविंशी । हृदेवा मनसे त्वादि॒वे त्वा सूर्याय ऊ॒र्ध्वो अ॑ध्व॒रं दि॒वि दे॒वेषु॑ धेहि ॥ १९ ॥ उ० हृदे त्वा । परोष्णिक् । हृदे त्वा हृदयार्थं त्वां । स्तुम इति शेषः । एवं मनसे त्वां स्तुमः । दिवे अर्थाय । त्वां स्तुम इति शेषः । सूर्याय त्वा सूर्यतर्पणाय त्वां स्तुमः । यस्माच्च सर्वकार्येषु त्वामेव स्तुमः । अतो ब्रूमः ऊर्ध्वः अवहितचित्तः सन् अध्वरं दिवि देवेषु धेहि निधेहि

स्थापय ॥ १९ ॥

म० परोष्णिक् । आद्यावष्टाण तृतीयो द्वादशार्णः सा परोष्णिक् । 'परोष्णिक् परतः' इत्युक्तेः । आद्ययोर्व्यूहः । हे धर्म, हृदे वा हृदय स्वास्थ्याय त्वा वां स्तुम इति शेषः । मनसे मनःशुद्ध्यर्थं त्वा त्वां स्तुमः । दिवे स्वर्गप्राप्यै वा वां तुमः । सूर्याय सूर्यतृप्त्यै त्वा त्वां स्तुमः । हृदयं संशोध्य मनो निर्मलं कृत्वा दिवमस्मान्नीत्वा सूर्यं तर्पयेति भावः । किंच ऊर्ध्वः सावधानः सन् अध्वरमस्मदीयं यज्ञं दिवि द्युलोके वर्त - मानेषु देवेषु धेहि स्थापय । यज्ञे गते यजमानो गच्छत्येवेति

भावः ॥ १९ ॥

विंशी ।

पि॒ता नौऽसि पि॒ता नो॑ बोधि॒ नम॑स्ते अस्तु मा म हिएसीः । त्वष्टृमन्तस्त्वा सपेम पुत्रान्प॒शून्मय॑ धेहि प्र॒जाम॒स्मासु॑ धे॒ह्यरि॑ष्टा॒हथ् स॒ह प॑त्या भूया -

सम् ॥ २० ॥

।

एकविंशी ।

अह॑ः के॒तुना॑ जुषता सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॑ । रात्रैः के॒तुना॑ जुषता सु॒ज्योति॒ज्र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॑ २१

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां

सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥

उ० रौहिणं जुहोति । अहः केतुना प्रज्ञया कर्मणा वा सहितम् जुषतां परिगृह्णातु । कथंभूतम् । यदहः सुज्योतिः शोभनज्योतिष्कम् । केन ज्योतिषा स्वकीयेनैव । स्वाहा सुहुतं चैतद्धविर्भवतु । रात्रिः केतुना । अधस्तनेन

व्याख्यातम् ॥ २१ ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥

म० 'अहः केतुनेति दक्षिणं रोहिणं जुहोति' (का० २६ । दक्षिणे रोहिणं पुरोडाशंसत्यर्थः । धर्मदेवत्ये ४। १४ ) । उपस्थानगानयोः समाप्तौ रौहिणहवन्या सुचा यजुषी सामनुष्टुभ । केतुः कर्म वा । केतुना प्रज्ञया कर्मणा वा सहितमहः दिनं जुषतां रौहिणहोमेन प्रीयताम् । उ० पिता नोऽसि । गायत्री । यतश्च त्वम् पिता नः कीदृशमहः । ज्योतिषा स्वकीयेनैव तेजसा सुज्योतिः शोभनं अस्माकमसि भवसि । अतो ब्रवीमि । पितेव भूत्वा नः ज्योतिर्यस्य तत् विशिष्टतेजस्कम् । स्वाहा एतद्धविः सुहुतमस्तु । अस्मान् बोधि बोधय सर्वथा । नमः ते अस्तु मा मा हिंसी: रोहति स्वर्गं यजमानो याभ्यां तौ रोहिणी अभ्यादित्यौ अहो - हिंसीथाः । पत्नीं वाचयति महावीरमीक्षमाणाम् । त्वष्टृ रात्रे वा 'इमौ लोकौ वा चक्षुषी वा शिरः प्रवग्यौ रौहिणौ मन्तस्त्वा । यजुः । यतश्च स्वाष्ट्रसंयुक्ताः । त्वष्टा हि चेतसां ! चक्षुषी तत्र दधाति' ( १४ । २ । १ । १ – ५ ) इत्यादिरौ- विकर्ता । त्वामेव सपेम । सपतिः स्पृशतिकर्मा । मैथुना हिणप्रशंसा श्रुतौ ज्ञेया । 'रात्रिरिति सायम्' (का० २६।४।१४)। र्थमुपस्पृशामः । अतः पुत्रान् पशून् मयि धेहि स्थापय । । सायंकालीने प्रवर्ग्य रात्रिरिति मन्त्रेण द्वावपि प्रवर्ग्यो यथाकालं प्रजां च भूयोभूयः अस्मासु धेहि स्थापय । किंच अरिष्टा जुहोतीत्यर्थः । केतुना सहिता रात्रिः जुषतां प्रीयताम् । अनुपहिंसिता अहम् । सह पत्या सह भर्त्रा भूयासम् । ज्योतिषा कृत्वा सुज्योतिरित्युक्तम् ॥ २१ ॥ आशीः ॥ २० ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । अभ्यादिगैहिह्णान्तोऽयं सप्तत्रिंशो निरूपितः ॥ ३७ ॥

म० ऋग्गायत्री । हे महावीर, वं नोऽस्माकं पितासि पालको भवसि । पितेव नोऽस्मान् बोधि बोधय । सर्वथा !

-

उवटभाप्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॒देऽदि॒त्यै॒ रास्ना॑सि ॥ १ ॥

उ० अथ धर्मधुग्दोहनार्थं रज्जुमादत्ते । देवस्यत्वेति व्या- ख्यातम् । आददे गृह्णामि । यतस्त्वम् अदित्यै रास्नासि ॥१॥ म० 'देवस्य वेति रज्जुसंदानमादायेड एहीति गामा- यति नाम्ना च त्रिरुचैरपरेण गार्हपत्यं गच्छन्' ( का० २६ । ५। १ ) । अध्वर्युर्देवस्य त्वेति रज्जुसंदानमादाय गार्हपत्यस्य पश्चाद्गच्छन् इड एहीति वाक्यत्रयेण धर्मदुघां गामाह्वयति असावेहीति गोर्नाम्ना चोच्चैस्त्रिवार माह्वयतीति सूत्रार्थः । रज्जु- देवत्यं यजुः प्राजापत्या गायत्री । हे रज्जो, सवितुर्देवस्याज्ञायां वर्तमानोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां लामाददे गृह्णामि । यतः त्वमदित्यै अदित्या देवमातुः रास्ना रसना मेखला सि भवसि । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥ १ ॥

द्वितीया ।

इड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒त्येहि॑ । अस॒वेद्यावे -
ह्यसावेहि॑ ॥ २ ॥

उ० गामाह्वयति । इड एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तदति देशार्थः । हे इडे मानवि, आ इहि आगच्छ दोहाय । हे अदिते देवमातः, एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । असा- विति नामग्रहणं त्रिरुच्चैः । असौ धवले एहि । त्रिः । आम - त्रितस्येत्यादिरुदात्तः ॥ २ ॥

म० हे इडे मानवि, एहि आगच्छ । हे अदिते देवमातः, एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तत्सा - दृश्यार्थः। 'इडा हि गौरदितिर्हि गौः सरखती हि गौः' ( १४ २ । १।७ ) इति श्रुतेः। नाम्ना त्रिरुच्चैराह्वयति असौ धवलि, एहि एवं त्रिः ॥ २ ॥

तृतीया ।

।

५९३

गामदित्या इति मन्त्रेण पाशेन बद्ध्वा तं पाशं स्तम्भे बद्धा पूषा- सीति वत्सं मुञ्चतीत्यर्थः । हे रज्जुपाश, त्वमदित्यै रास्त्रा रसनासि । इन्द्राण्यै इन्द्रपत्न्याः उष्णीषः शिरोवेष्टनमसि । एतेन पाशमिन्द्राण्युष्णीषं करोतीत्यर्थः । 'तमेवैनमेतत्करोति' ( १४। २ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । वत्सं मुञ्चति पूषासि दैव्यनुष्टुप् वत्सो देवता । हे वत्स, त्वं पूषा वायुरसि वायुर्यथा वृष्टिमा- प्याययति तथा त्वं प्रस्रवेण पय आप्याययखेति भावः । 'अयं वै पूषा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं पुष्यत्येष उ प्रवर्ग्यः' वत्समुन्नयति' ( का० २६ । ५ । ४ ) धेनुं रज्वा पश्चिमपाद- ( १४ । २ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । ' संदाय घर्माय दीष्वेति योद्धा वत्समपाकरोतीत्यर्थः । दैवी पङ्क्तिः । वत्सो देवता । हे वत्स, घर्माय घर्मार्थं दीष्व देहि पयः । पयः शेषय मा सर्व पासीरित्यर्थः । 'दो दाने' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ । ७३ ) इति शपो लुक् ॥ ३ ॥

उ०

चतुर्थी ।

अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै पिन्व॒स्वेन्द्रा॑य पिन्वस्व । स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑वत् ॥ ४ ॥ पिन्वने दोग्धि । अश्विभ्यां पिन्वस्व अश्विभ्यामर्थाय पिन्वस्व प्लावयस्व । एवमेव सरस्वत्यै इन्द्राय च । विप्रुषा- भिमन्त्रयते । स्वाहेन्द्रवदिति । यद्दुह्यमानं स्कन्नं इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तम् इति त्रिः ॥ ४ ॥ 'तत्सुहुतमस्तु

म० 'अश्विभ्यां पिन्वखेति पिन्वने दोग्धि ' ( का० २६ । पिन्वस्व इन्द्राय पिन्वस्व यजुर्गायत्र्यौ । सरस्वत्यै पिन्वख ५ । ५ ) । पिन्वने पात्रे प्रतिमन्त्रं गां दोग्धीत्यर्थः । अश्विभ्यां यजुरनुष्टुप् । लिङ्गोक्ता देवताः । हे पयः, अश्विभ्यामर्थाय त्वं पिन्वस्व संप्लवख । सरस्वत्यै च पिन्वस्व । 'अश्विनौ वा एत- द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां तावेवैतत्प्रीणाति' (१४ । २ । १ । १३) इति श्रुतिः । सरखत्या वाचा कृत्वा इन्द्राय यज्ञशिरोऽश्विभ्यां संहितमिति तयोरर्थे क्षरस्वेति भावः । 'स्वाहेन्द्रवदिति विप्रुषो• ऽभिमन्त्रयते' ( का० २६ । ५ । ६ ) । पिन्वनपतितान्पयःक- णानभिमन्त्रयत इत्यर्थः । यजुर्जगती विप्रुषो देवता । यद्दु-

अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सीन्द्रा॒ण्या उ॒ष्णीष॑ पू॒षास॑ घ॒र्माय॑ माने स्कन्नं तत्स्वाहा सुहुतमस्तु । इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तं

दीष्व ॥ ३ ॥

उ० अदित्यै रास्नासीति गां पाशेन प्रतिमुञ्चति । अदित्यै रास्नासि । इन्द्राण्या उष्णीषः इन्द्राणी इन्द्रस्य पत्नी तस्याः

शिरोवेष्टनं त्वमसि । वत्समुत्सृजति । पूषासि । यथा पूपा वायुः पुष्टिमाप्याययति एवं त्वमपि प्रस्तावनेन जगदुत्पत्ति- बीजं पय आप्याययसि । वत्समुन्नयति । धर्माय दीष्व देहि । दयां कुरु 'दो दाने दयायां च', सर्व पासीः ॥ ३॥

चास्तु ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

यस्ते॒ स्तन॑ः शश॒यो यो म॑यो॒भूर्यो र॑त्न॒धा व॑सु- विद्यः सुदत्र॑ः । येन॒ विश्वा॒ पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि॒ सर॑-- स्वति॒ तमि॒ह धात॑वेऽकः । उ॒र्व॒न्तरि॑क्ष॒मन्वैमि ॥ ५॥ स्तनमालभते । यस्ते स्तनः । त्रिष्टुब्वाग्देवत्या । 'वाग्देवी सरस्वती 'ति श्रुतिः । यः ते तव स्तनः । कथंभूतः । 'अदित्यै राख्नेति गां पाशेन प्रतिमुच्य स्थूणायां बद्ध्वा शशयः । 'शी स्वप्ने' । सुप्त इवास्ते अनुपभुक्तोऽन्यैः । यश्च पूषासीति वत्समुत्सृजति' ( का० २६ । ५ । ३ ) । आगतां । मयोभूः मयः सुखं भावयति सर्वभूतानाम् । यश्च रत्नधाः

म०

७५ य० उ०

उ०

५९४

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ]

७

।

।

म० 'यस्ते स्तन इति स्तनमालभते ' ( का० २६ । ५ । १ ) । गोस्तनानालभते । जातावेकवचनमित्यर्थः । वाग्देवत्या त्रिष्टुप् दीर्घतमोदृष्टा । हे सरस्वति, तं स्तनमिहास्मिन्स्थाने धातवे 'धेटू पाने' तुमर्थे तवेप्रत्ययः । पानार्थमकः कुरु । मम पानाय प्रयच्छेत्यर्थः । लोडर्थे लङ् शपि लुप्ते गुणः । तं कम् । यस्ते तव स्तनः स्तन इव स्तनः । शशयः शेते इति शशयः । अच्प्रत्यये द्वित्वं पूर्वस्यात्वं च छान्दसम् । सुप्त इवास्ते अन्यै- रनुपभुक्तत्वात् 'यस्ते स्तनो निहितो गुहायाम् ' ( १४ । २ । १ । १५ ) इति श्रुतेः । यश्च स्तनो मयोभूः मयः सुखं भाव- यति प्रापयति सर्वभूतानामिति मयोभूः । यश्च रत्नधाः रत्नानि । दधाति रत्नधाः रमणीयानां धनानां धारयिता । यश्च वसुवित् वसु धनं विन्दति वेत्ति वा वसुवित् । यश्च सुदत्रः सुष्ठु ददा- तीति सुदत्रः दाता । धनवानन्यो दातुं न शक्नोति त्वत्समस्तु धनवान् दाता चेति अन्येभ्य आधिक्यम् । किंच येन स्तनेन विश्वा विश्वानि सर्वाणि वार्याणि वरणीयानि वस्तूनि त्वं पुष्यसि पुष्णासि । तं स्तनं मत्पानाय प्रयच्छेत्यर्थः । 'उपद्रव पय- । सेत्युच्यमाने गच्छत्युर्वन्तरिक्षमिति' ( का० २६ । ५ । ११ ) उपद्रवेति मन्त्रे होत्रोच्यमाने उर्विति मन्त्रेणाध्वर्युर्गेसमीपाद्गा- र्हपत्यं प्रति गच्छतीत्यर्थः । प्राजापत्या गायत्री । विशालम - न्तरिक्षमनु एमि गच्छामि ॥ ५ ॥

रमणीयानां धनानां धारयिता । यश्च वसुवित् वसु विन्दति । म० 'परिशासावादत्ते गायत्रं छन्दोऽसीति प्रतिमन्त्रम् ' यश्च सुदत्रः कल्याणदानः । धनवानपि सन् कश्चिन्नोत्सहते ( का० २६ । ५ । १२ ) गायत्रमिति मन्त्राभ्यां परीशासौ दातुम् अतएवं भिक्ष्यते । येन विश्वा येन च विश्वा विश्वानि । गृह्णातीत्यर्थः । यजुर्गायत्र्यौ परीशासौ देवते । हे परीशास, पुष्यसि पुष्णासि वार्याणि वरणीयानि । हे सरस्वति, तं स्तनं त्वं गायत्रं छन्दोऽसि गायत्र्येव गायत्रं स्वार्थेऽण् । गायत्रीच्छ- इह । धातवे । 'धेट् पाने' पानाय । अकः कुरु । गच्छति । न्दोरूपोऽसि । त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्छन्दोरूपोऽसीति द्वितीयम्। उर्वन्तरिक्षमिति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ 'ताभ्यां महावीरं परिगृह्णाति द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहा- मीति' ( का० २६ । ५ । १४ ) ताभ्यां परीशासाभ्यां महा- वीरमादत्त इत्यर्थः । यजुर्जगती महावीरो देवता । हे महावीर - द्यावापृथिवीभ्यां द्युभूमिभ्यां कृत्वा त्वा त्वां परिगृह्णामि । परीशासयोर्द्यावाभूमी अध्यस्ते महावीरे चादित्योऽध्यस्तः । तथाच श्रुतिः 'इमे वै द्यावापृथिवी परीशासावादित्यः प्रवर्ग्यो- ऽमुं तदादित्यमाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां परिगृह्णाति' ( १४ । २ । १ । १६ ) इति । 'उद्यम्य मुञ्चवेदेनोपमृज्योपयमन्योपगृ- ह्रात्यन्तरिक्षेणोपयच्छामि' इति । परिशासगृहीतं महावीरमूर्ध्वं कृत्वा मुअकृतवेदेन संमार्योपयमन्या स्रुचा तं गृह्णातीत्यर्थः । यजुर्बृहती घर्मो देवता । हे धर्म, अन्तरिक्षेणाकाशेनोदरेण वा त्वामुपयच्छामि निगृह्णामि । उपयमन्यन्तरिक्षत्वेनोदरत्वेन च स्तूयते । तथाच श्रुतिः 'अन्तरिक्षं वा उपयमन्यन्तरिक्षेण हीदं सर्वमुपयतमथो उदरं वा उपयमन्युदरेण हीदं सर्वम- न्नाद्यमुपयतं तस्मादाहान्तरिक्षेणोपयच्छामि' (१४।२।१।१७) इति । 'अजापयसावासिच्य शान्ते गोः पयोऽवनयतीन्द्राश्वि- नेति' ( का० २६ । ५ । १६ ) । अजादुग्धेन महावीरं तूष्णीं सिक्का शान्ते क्षीणज्वाले तत्र गोपयः सिञ्चतीत्यर्थः । ब्राह्मी गायत्री विश्वेदेवा देवताः । हे इन्द्र, हे अश्विना अश्विनौ, हे वसवः वासयितारः, यूयं मधुनो मधुरस्य पयसो घर्मं रसं पात पिबत । पिबादेशाभावश्छान्दसः । कीदृशस्य मधुनः, सार- घस्य सरघा मधुमक्षिका । अत्र सरघा मधुकृतो भ्रमरा इव ऋत्विजः तैः कृतं सारघं तस्य । 'धर्मं पातेति रसं पातेयैवैत- दाह' ( १४ । २ । १ । २० ) इति श्रुतिः । किंच हे इन्द्रादयः, वाट् वषट्कारेण स्वाहा सुष्ठु हुतं सारघं मधु सूर्यस्य रश्मये किरणाय यूयं यजत दत्त । यजतिर्दानार्थः । ' वषट्कृतं हृत- मेवमस्यैतद्भवति' ( १४ । २ । १ । २० ) इति श्रुतेः । किंभू- ताय रश्मये । वृष्टिवनये वृष्टिं वनति ददाति वृष्टिवनिस्तस्मै यो रश्मिर्तृष्टिं दत्ते तस्मै मधु दत्तेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'सूर्यस्य तमेवैतत्प्रीणाति' ( १४ । २ । १ । २१ ) इति ॥ ६ ॥ हवा को रश्मिष्टिवनिर्नाम येनेमाः सर्वाः प्रजा बिभर्ति

षष्ठी ।

i

गा॒य॒त्रं छन्दो॑ऽसि॒ त्रैष्टु॑भं छन्दो॑ऽसि॒ द्यावा॑पृथि॒-
वीभ्यां त्वा॒ परि॑गृह्णाम्य॒न्तरि॑क्षो॒णोप॑यच्छामि । इन्द्रो
श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्य॑ घ॒र्मे पा॑त॒ वस॑वो॒ यज॑त॒
वाट् । स्वाहा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मये॑ वृ॒ष्टि॒वन॑ये ॥ ६ ॥

।

कु० परीशासावादत्ते । गायनं छन्दोसि त्रैष्टुभं छन्दोसि ऋक्षु महावीरं गृह्णाति । द्यावापृथिवीभ्यां त्वां परिगृह्णामि । परीशासयोः द्यौश्च पृथिवी च अध्यास्तः महावीरे चादित्यः । उपयमन्या उपगृह्णाति । अन्तरिक्षेणोपयच्छामि । अन्तरि- क्षेण उपगृह्णामि । उपयमन्या अन्तरिक्षरूपेण संस्तवः । पयसा सिञ्चति । इन्द्राश्विना । हे इन्द्र हे अश्विनौ । मधुनः स॒मु॒द्राय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ सरि॒राय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ सारघस्य । सरघा मधुकृतः भ्रमरा इव ऋत्विजः तैः कृतस्य स्वाहा॑ । अन॒ध॒ष्याय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ प्रतिधृष्याय सारघस्य मधुनः घर्म पात रसं पिबत । हे वसवः वासयि.

। ।

I ।

सप्तमी ।

तारः, यजत च बाद वषट्कारेण । स्वाहा सु॒द्रुतमस्तु । सूर्य॑स्त्वा॒वता॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒व॒स्यवे॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ऽ-
शिम॒दाय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ ॥ ७ ॥

रश्मये । वृष्टिवनये वृष्टेः संभक्रे दात्रे वा । 'सूर्यस्य ह वा
एको रश्मिर्वृष्टिवनिर्नाम' इति श्रुतिः ॥ ६ ॥

उ० इतउत्तरं द्वादश वातनामानि यजत्यध्वर्युः । समु-

उवटभाष्य - महीघरभाप्यसंवलिता ।

द्वायत्वेति । 'एतस्माद्वै समुद्रात्सर्वाणि भूतानि समुद्रवन्ति' इति समुद्रो वातः । समुद्राय त्वां हे प्रवर्ग्य, वाताय स्वाहा जुहोमि । इयमेवोत्तरत्रापि योजना । सरिराय । एतस्मात्स- रिरात्सर्वाणि भूतानि लब्धकार्याणि सन्ति । सह ईरते गच्छति । अनाधृष्याय अशक्याय आधर्षितुम् । अप्रतिष्ट- care अशक्याय प्रतिघर्षितुम् । अवस्यवे अवनशीलाय । अशिमिदाय । शिमीति कर्मनाम । क्लेशात्मकं चैतत् । अक्लेशदाय ॥ ७ ॥

५९५

रुद्रवान् तस्मै वसुयुताय रुद्रयुतायेन्द्राय वाताय हे धर्म, वां स्वाहा जुहोमि 'अयं वा इन्द्रो योऽयं पवते' (१४ । २ । २ । ६) इति श्रुतेः । आदित्या विद्यन्ते यस्य स आदित्यवान् तस्मै आदित्ययुक्तायेन्द्राय वाताय स्वाहा । अभिमातीन्सपत्नान् हन्तीत्यभिमातिहा । ' सपत्नो वा अभिमातिः ' ( १४ । २ । २ । ८ ) इति श्रुतेः । शत्रुनाशकायेन्द्राय वाताय त्वां जुहोमि । सूते स सविता तस्मै चेष्टयत्रे वाताय त्वां जुहोमि । 'अयं वै सविता योऽयं पवते' ( १४ । २ । २ । ९ ) इति श्रुतेः । कीदृशाय । ऋभुमते ऋभुरस्यास्ति ऋभुमान् विभुरस्यास्ति विभु- मान् वाजोऽस्यास्ति वाजवान् । आङ्गिरसस्य सुधन्वनस्त्रयः पुत्रा ऋभुविभुवाजास्तद्युक्ताय वाताय । बृहस्पतये बृहतां महतां पतिर्वातस्तस्मै 'अयं वै बृहस्पतिर्योऽयं पवते' ( १४ । २ । २ । १० ) इति श्रुतेः । कीदृशाय । विश्वदेव्यावते विश्वेषां देवानां समूहो विश्वदेव्यम् तदस्यास्ति विश्वदेव्यवान् तस्मै । 'मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ' ( पा० ६ । ३ । १३१ )

नवमी ।

म० 'पैतु ब्रह्मणस्पतिरित्युच्यमाने समुद्राय लेति वात- नामानि जपति गच्छन्नाहवनीयम्' (का० २६ । ६ । १ ) । पैत्विति होत्रोच्यमाने आहवनीयं प्रति गच्छन्नध्वर्युः समुद्राये- त्यादीनि द्वादश वातनामानि खरेण जपतीत्यर्थः । द्वादश यजूंषि वातनामदेवत्यानि । है धर्म, वाताय त्वा त्वां स्वाहा जुहोमि । कीदृशाय वाताय । समुद्राय समुद्रवन्त्युद्भवन्ति सर्वाणि भूतानि यस्मात् स समुद्रस्तस्मै 'अयं वै समुद्रो योऽयं पवत एतस्माद्वै समुद्रात्सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि समुद्रवन्ति । इति दीर्घः । सर्वदैवसहिताय जुहोमि ॥ ८ ॥ तस्मा एवैनं जुहोति' ( १४ । २ । २ । २ ) इति श्रुतेः । सरिराय । सह ईरते यच्छन्ति सर्वभूतानि सिद्धार्थानि यस्मात् सरिरस्तस्मै वाताय धर्म, त्वां जुहोमि । 'अयं वै सरिरो योऽयं पवत एतस्माद्वै सरिरात्सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सहेरते' ( १४ । २ । २ । ३ ) इति श्रुतेः । अनाधृष्याय न आध- र्षितुं पराभवितुं शक्योऽनाधृष्यः तस्मै । अप्रतिधृष्याय न प्रतिधर्षितुं प्रतियोद्धुं शक्योऽप्रतिधृष्यस्तस्मै वातायेत्युक्तम् 'अयं वा अनाधृष्योऽप्रतिधृष्यो योऽयं पवते' ( १४ । २ । २ । ४ ) इति श्रुतेः । अवस्यवे । अवो रक्षणमिच्छति अवस्यति अव- स्यतीत्यवस्युः 'सुप आत्मनः क्यच्' 'क्याच्छन्दसि' ( पा० ३ । २ । १७० ) इत्युप्रत्ययः । अवनशीलाय । अशिमिदाय । क्लेशात्मकं कर्म शिमि तन्न ददातीत्यशिमिदस्तस्मै क्लेशनिवर्तकाय वाताय 'अयं वा अवस्युरशिमिदो योऽयं पवते' ( १४ । २ । २ । ५ ) इति श्रुतेः ॥ ७ ॥

य॒माय॒ त्वाङ्गि॑रस्वते पितृ॒मते॒ स्वाहा॑ । स्वाहा॑
घ॒र्माय॒ स्वाहा॑ घ॒र्मः पि॒त्रे ॥ ९ ॥

अष्टमी ।

इन्द्रा॑य त्वा॒ वसु॑मते रु॒द्रव॑ते॒ स्वाहेन्द्रा॑य॒ त्वादि॒
त्यव॑ते॒ स्वाहेन्द्रा॑य त्वाभिमाति॒घ्ने स्वाहा॑ । स॒वि॒त्रे त्वं
ऋभु॒मते विभु॒मते॒ वाज॑वते॒ स्वाहा॒ बृह॒स्पत॑ये त्वा
वि॒श्वदे॑व्याव॑ते॒ स्वाहा॑ ॥ ८ ॥

उ० इन्द्राय त्वा । इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवते स्वाहा । इन्द्रयत्वा आदित्यवते स्वाहा । इन्द्राय त्वा अभिमातिने । सपत्नो वा अभिमातिः सवित्रे त्वा ऋभुमते विभुमते वाज- वते स्वाहा। ऋभुर्विभुर्वाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा बभूवुस्तेषामयं संस्तवः । बृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहा ॥ ८ ॥

म०

वसवो विद्यन्ते यस्य स वसुमान् रुद्रा विद्यन्ते यस्य

उ० यमाय त्वा । अङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा । उपय- मन्या आसिञ्चति । स्वाहा धर्माय सुहुतो घर्माय चैतत्स्यात् । स्वाहा धर्मः सुहुतो धर्मः पित्रे स्यादिति शेषः ॥ ९ ॥

म० यमाय वायवे हे घर्म, त्वां जुहोमि 'अयं वै यमो योऽयं पवते' ( १४ । २ । २ । ११ ) इति श्रुतेः । कीदृशाय यमाय । अङ्गिरखते अङ्गिरसो मुनयोऽस्य सन्ति अङ्गिरखान् 'अयस्मयादीनि छन्दसि' ( पा० १ । ४ । २० ) इति भसंज्ञायां सस्य विसर्गाभावः । पितृमते पितरोऽस्य सन्ति पितृमान् अङ्गिरः पितृयुताय वातायेत्यर्थः । वातनामानि समाप्तानि । 'खाहा धर्मायेत्युपयमन्या सिञ्चति घर्मे' ( का० २६ । ६ । २ ) । उपयमन्या खुचा स्रुक्स्थं घृतं घर्मे सिञ्चतीत्यर्थः । धर्माय स्वाहा एतदाज्यं सुहुतमस्तु । 'स्वाहा धर्मः पित्र' इति 'जपिलातिक्रम्याश्राव्याह धर्मस्य ययेति' (का० २६ । ६ । ३)। अपसव्यवान् दक्षिणास्यः स्वाहेति मन्त्रं खरेण जपिला सव्येन

जलं स्पृष्ट्वा धर्महस्तोऽतिक्रम्याश्राव्य धर्मस्य यजेत्याहेत्यर्थः ।
स्वाहा धर्मः पित्रे पित्रर्थायास्तु ॥ ९ ॥

दशमी ।

विश्वा आशा दक्षिणसद्विश्वा॑न्दे॒वानया॑रि॒ह ।
स्वाहा॑कृ॒तस्य॒ घ॒र्मस्य॒ मधु॑ौः पिबतमश्विना ॥ १० ॥

उ० वषट्कृते जुहोति । विश्वा आशाः । अनुष्टुबाश्विनी । विश्वाः सर्वाः आशाः काष्ठाः । दक्षिणसत् दक्षिणसद इति वचनव्यत्ययः । दक्षिणस्यां सीदन्ति । कस्मात् । यतः

1

५९६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ]

;

विश्वान् सर्वान्देवान् अयाद । यजतेरेतद्रूपम् । अयाक्षीत् तन्तुनालिखि सूत्रपूरणाय एति त्रींल्लोकान् स तत्रायी इष्टवान् इह स्थितः । दक्षिणतो हि स्थित आहुतीर्जुहोति । आदित्यः तस्मै नमः । उत्तरत्राप्यनुषङ्गः । द्यावापृथिवीभ्यां आहुतिश्च यज्ञः । यत एवमतो ब्रवीमि । दक्षिणतोऽग्नेर । नमः अस्तु ॥ १२ ॥ स्माभिः स्वाहाकृतस्य वषट्कारानन्तरं स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधोः पिबतं मध्वास्वादस्य पिबतम् अश्विनौ ॥ १० ॥

म० ' वषट्कृते जुहोति विश्वा आशा इति' ( का० २६ । ६ । ४ ) । वषट्कृते सति धर्मं जुहोतीत्यर्थः । अश्विदेवत्या नुष्टुप् । इह यज्ञे दक्षिणसत् दक्षिणस्यां दिशि सीदति तिष्ठति दक्षिणसत् । सर्वनाम्नो वृत्रिमात्रे पुंवद्भावः । दक्षिणतः स्थितो- ऽध्वर्युर्विश्वाः सर्वाः आशाः दिशो विश्वान् सर्वान् देवान् च अयाट् अयाक्षीत् । यजेर्लुङि च्लेर्लोपे रूपम् । इष्टवान् दक्षिणतः स्थितो ह्याहुतीर्जुहोति । अतो ब्रवीमि हे अश्विना अश्विनौ, स्वाहाकृतस्य वषट्कारानन्तरं हुतस्य मधोर्मधुरास्वादस्य धर्मं युवां पिबतम् । कर्मणि षष्टी ॥ १० ॥

एकादशी ।

म० 'अश्विना घर्ममिति ब्रह्मानुमन्त्रयते' ( का० २६ । ६ । ७ ) । ब्रह्मा धर्ममभिमन्त्रयत इत्यर्थः । स्वराडुष्णिक् । अश्विनावादित्यो द्यावापृथिव्यौ च देवताः । हे अश्विना अश्विनौ, युवां घर्मं पातं पिबतम् । काभिः । ऊतिभिरवनैर्निमित्तैः । अवनं कृत्वा पिबतमित्यर्थः । कीदृशीभिरूतिभिः । अहर्दिवाभिः । अहः शब्देन प्रातः कालः दिवाशब्देन सायंकालः । प्रातः सायंका- लोपलक्षिताभिः । प्रवर्ग्यकालः स एव यतः । कीदृशं धर्मम् । हार्द्धानम् ' वा गतिगन्धनयो:' ल्युट् । हृदि वानं गमनं यस्य स हृद्वान: हृद्वान एव हार्द्रानस्तम् । स्वार्थेऽण् । हृदयप्रियमित्यर्थः। एवं धर्मपानायाश्विनौ संप्रार्थ्य तत्साहाय्याय सूर्यादीन्नमति । तन्त्रायिणे नमः तन्यते तन्त्रम् पटरचनाय तुरीशलाकाप्रोता- स्तन्तवस्तन्त्रमुच्यते तद्वन्नभसि कालचक्रमपि तन्त्रमुच्यते । तथा चाभिधानम् 'तन्त्रे राष्ट्रे परच्छन्दाप्रधानयोः । अगदे कुटुम्ब -

दि॒वि धा॑ इ॒मं य॒ज्ञमि॒मं य॒ज्ञं दि॒वि धः । स्वाहा॒ कृत्ये तन्तुवाने परिच्छदे । श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे करणे व्यर्थ-
ग्नये॑ य॒ज्ञिया॑य॒ शं यजु॑र्भ्यः ॥ ११ ॥

उ० त्रिरुकम्पयति । दिवि धाः द्युलोके स्थापय इमं यज्ञं । इमं यज्ञं दिविधाः । ' अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते' अनुवपदकृते जुहोति । स्वाहा ये सुहुतमस्तु अग्नये । यज्ञि- या यज्ञहिताय । शं सुखं च यजुर्भ्यः सकाशात् अस्माक- मस्त्विति शेषः । यद्वा शं यजुभ्य देहि ॥ ११ ॥

म० 'दिविधा इति त्रिरुत्कम्पयति' ( का० २६ । ६ । ५) । महावीरं त्रिरूर्ध्वं कम्पयति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीमिति सूत्रार्थः। यजुर्धर्मदेवत्यं सामोष्णिकू । हे महावीर, इमं मदीयं यज्ञं त्वं दिवि द्युलोके धाः धेहि स्थापय । इमं यज्ञं दिवि धा इति पुनरुक्तिरादरार्था । 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति वचनात् । 'स्वाहाम्नय इत्यनुवषट्- कृते' ( का० २६ । ६ । ६ ) । अनुवषट् स्वाहेति मन्त्रेण धर्म जुहोतीत्यर्थः । यज्ञियाय यज्ञहितायामये स्वाहा सुहुतमस्तु । यजुर्भ्यः सकाशात् अस्माकं शं सुखमस्तु ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

साधके । इतिकर्तव्यतातन्त्वोः ' इति । तन्त्रे कालचक्रे एति निरन्तरं गच्छति तन्त्राय तस्मै आदित्याय नमोऽस्तु 'एष वै तन्त्रायी य एप तपत्येष ही माँल्लोकांस्तन्त्रमिवानुसंचरति' (१४ २ । २ । २२ ) इति श्रुतेः । द्यावापृथिवीभ्यामुभाभ्यां लोकाभ्यां तदधिष्ठात्रीभ्यां नमः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

अपा॑ताम॒श्विना॑ घ॒र्ममनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॑म- साताम् । इ॒हैव रा॒तयः सन्तु ॥ १३ ॥

उ० यजमानोऽनुमन्त्रयते । अपाताम् । आश्विनी ककुप् । अपातां पीतवन्तौ अश्विनौ घर्मम् । अनु द्यावापृथिवी अमं- साताम् । तच्च धर्मपानमश्विनोः द्यावापृथिवी अपि अमं- साताम् अनुमतवत्यौ साध्वभूदिति । यतएवमतो ब्रवीमि । इह एव अवस्थितानामस्माकं रातयः धनानि सन्तु ॥ १३ ॥

म० 'अपातामिति यजमानः' ( का० २६ । ६ । ८ ) । यजमानः धर्ममभिमन्त्रयत इत्यर्थः । ककुवुष्णिक् अश्विदेवत्या मध्यमः पादो द्वादशार्णः आद्यन्तावष्टाणौ सा ककुप् । मध्यम-

अश्विना घ॒र्म पा॑त॒ हाद्वन॒मह॑र्दे॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । चेककुवित्युक्तेः । अश्विना घर्ममपातामपिवतां लुङ् । यावा -
तत्रा॒ायिणे॒ नमो॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑म् ॥ १२ ॥

उ० ब्रह्मानुमन्त्रयते । अश्विना घर्मम् । उष्णिगाश्विनी । हे अश्विनौ, धर्मं पातं पिबतम् । हार्द्धानं हृदयस्य प्रियम् । हृदयं वा योऽनुवर्तते अहर्दिवाभिः । अहः शब्दः पूर्वाह्न - वचनः दिवाशब्दस्तु सायाह्नवचनः । स हि प्रवर्ग्याय कालः । एतत्कालोपलक्षिताभिः ऊतिभिः अवनेर्निमित्त भूतैः । तत्रायिणे नमो द्यावापृथिवीभ्याम् । तत्रायिणे लोके ये प्रसारिताः तन्तवः तुरीशलाकाप्रोताः ते तत्रमित्युच्यन्ते ।

पृथिवी अन्वमंसातामनुमतवत्यौ । साधु कृतमिति अनुमेनाते इत्यर्थः । अत एवाश्व्यादिप्रसादात् इहैवास्मद्गृहे स्थितानाम- स्माकं रातयो धनानि सन्तु 'इहैव रातयः सन्त्वितीहैब नो धनानि सन्त्वित्येवैतदाह' ( १४ । २ । २ । २६ ) इति श्रुतेः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

इ॒षे पि॑न्वस्व॒ोर्जे पि॑न्वस्व॒ ब्रह्म॑णे पिन्वस्व क्ष॒त्राय॑ पिन्वस्व॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ पिन्वस्व । घर सि

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

५९७

सु॒धर्माऽमे॑न्य॒स्मे नृ॒म्णानि॑ धारय॒ ब्रह्म॑ धारय क्ष॒त्रं ऊ॒र्ध्वबर्हियैः । ऊर्ध्वं प्रागग्रं बर्हिर्येषां त मुच्यते ।

धरय॒ विश॑ धारय ॥ १४॥

उ० पिन्वमानमनुमन्त्रयते । इषे पिन्वस्व । वृष्टितर्पणाय विलुषो मुञ्च । एवं ऊर्जे अन्नाय । ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यः । क्षत्राय क्षत्रियेभ्यः द्यावापृथिवीभ्यां पिन्वस्वेति । उत्क्रामत्युत्तरपू- र्वार्धम् । धर्मासि सुधर्म । धर्मासि धारणं समस्तस्य जगतो- ऽस्याहुतिपरिणामद्वारेण । हे सुधर्म साधुधारणशील, खरे । सादयति । अमेनि । 'मीङ् हिंसायाम्' । अहिंसन् अनु- ध्यन् । अस्मे अस्मासु । नृम्णानि । नृन्नमयन्तीति नृम्णानि धनानि । धारय स्थापय । ब्रह्म धारय क्षत्रं धारय विशं धारय त्रैवर्णिकानस्मासु स्थापय ॥ १४ ॥

1

म० 'इषे पिन्वखेति पिन्वमानमनुमन्त्रयते' ( का० २६ । ६। ९)। पिन्वमानमतितप्तं धर्ममभिमन्त्रयत इत्यर्थः । ऋचां पङ्क्तिः धर्मदेवत्या । हे पिन्वमान धर्म, इषे वृष्ट्यै पिन्वस्व । पुष्टो भव वृष्ट्यर्थम् । ऊर्जेऽन्नाय पिन्वख अन्नं वर्धय । ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यः पिन्वख क्षत्राय क्षत्रियेभ्यः पिन्वख द्यावापृथि- वीभ्यां पिन्वख । ब्राह्मणक्षत्रिय द्यावापृथिवीस्तर्पयेत्यर्थः । 'घर्मासीत्युत्क्रामत्युत्तर पूर्वार्धम्' (का० २६ । ६ । १० ) । ऐशानीं दिशं प्रत्युत्क्रामतीत्यर्थः । यजुर्गायत्री धर्मदेवत्या । हे धर्म, हे सुधर्म, सुष्ठु धारयतीति सुधर्मः हे साधुधरणशील, वं धर्मः असि सर्वजगतो धारणमसि आहुतिपरिणामद्वारेण सर्वं धरसीत्यर्थः । 'अमेन्यस्मे इति खरे करोति' ( का० २६ । ६ । ११ ) । महावीरं खरे आसादयतीत्यर्थः । ऋग्बृहती घर्मदेवत्या । हे धर्म, अमेनि 'मिञ् हिंसायां' मिनोति हिन- स्तीति मेनिः न मेनिरमेनिः 'सुपां सुलुक्' (पा०७ । १ । ३९) सुलोपः । अमेनिः अहिंसन् अक्रुध्यन् सन् अस्मे अस्मासु नृम्णानि धनानि धारय स्थापय । नृन्नमयतीति नृम्णम् 'अकु ध्यन्नो धनानि धारय' ( १४ । २ । २ । ३० ) इति श्रुतिः ब्रह्म क्षत्रं विशं च धारय । विप्रादीनस्मद्वशान्कुर्वित्यर्थः ॥१४॥ पञ्चदशी ।

स्वाहा॑ पू॒ष्णोः॒ शर॑से॒ स्वाहा॒ प्राव॑भ्य॒ स्वाहा॑ प्रति- र॒वेभ्य॑ः । स्वाहा॑ पि॒तृभ्य॑ ऊ॒र्ध्वव॑र्हिभ्यो॑ धर्मपा-

I

व॑भ्यः॒ स्वाहा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ स्वाहा॒ विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यः॑ ॥ १५ ॥

।

सोमपा ह्येत इत्यर्थः । धर्मपावभ्यः धर्मपातृभ्यः । स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् । प्राणोदानौ वै द्यावापृथिवी । स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः । प्राणो वै विश्वेदेवाः ॥ १५ ॥

म० 'विकङ्कतशकलैर्जुहोति धर्मे न्यज्य न्यज्य स्वाहा पूष्णे शरस इति प्रतिमन्त्रम् ' (का० २६ । ६ । १२ ) । घर्मे नितरामक्त्वा विकङ्कतशकलैर्घर्माज्यं जुहोति स्वाहा पूष्ण प्रतिमन्त्रमित्यर्थः । सप्त लिङ्गोक्तदेवतानि यजूंषि । शरःशब्दो दध्युपरिस्थस्नेहवाचकः अत्र तु स्नेहमात्रवाची । शरसे स्नेहकर्त्रे पूष्णे वाताय प्राणरूपाय स्वाहा सुहुतमस्तु । 'अवरं स्वाहा- कारं करोति परां देवताम्' ( १४ । २ । २ । ३२ ) इति श्रुते- रादौ स्वाहाकारस्ततो देवतापदानि । 'अयं वै पूषा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं पुष्यत्येष उ प्राणः प्राणमेवास्मिन्नेतद्द- धाति' ( १४ । २ । २ । ३२ ) इति श्रुतिः । गृह्णन्ति ते प्रा- वाणः प्राणा विषयग्रहणशीलाः तेभ्यः स्वाहा 'प्राणा वै ग्रावाणः प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति' ( १४ । २ । २ । ३३) इति श्रुतिः ।

प्रतिरुवन्ति शब्दं कुर्वन्ति प्रतिरमन्ते वा यान् प्राप्येति प्रति- रवाः तेभ्यः स्वाहा 'प्राणा वै प्रतिरवाः प्राणान्हीदं सर्व प्रतिरतम्' (१४ । २ । २ । ३४ ) इति श्रुतिः । 'चतुर्थमहुत- मुदङ्ङीक्षमाणो दक्षिणतो बर्हिष्युपगूहति' ( का० २६ । ६ । १४ ) । चतुर्थं शकलमहुतमेवोदीचीं पश्यन् वेदेः दक्षिण- भागे आतिथ्या बर्हिषि प्रवेशयतीत्यर्थः । पितृभ्यः स्वाहा । कीदृशेभ्यः । ऊर्ध्वबर्हिर्भ्यः ऊर्ध्व प्रागमं बर्हिर्येषां ते ऊर्ध्वब- हिंषः तेभ्यः । सोमपाभ्य इत्यर्थः । तथा घर्मपावभ्यः घर्म पिबन्ति धर्मपावानः तेभ्यः स्वाहा । द्यावापृथिवीशब्देन प्रा- गोदानावुच्येते ताभ्यां सुहुतमस्तु । 'प्राणोदानौ वै द्यावापृथिवी प्राणोदानावेवास्मिन्नेतद्दधाति' ( १४ । २ । २ । ३६ ) इति श्रुतिः । विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । 'प्राणा वै विश्वेदेवाः प्राणा- नैवास्मिन्नेतद्दधाति' (१४ । २ । २ । ३७) इति श्रुतिः ॥ १५ ॥ षोडशी ।

I

स्वाहा॑ रु॒द्राय॑ रु॒द्रहु॑तये॒ स्वाहा॒ सं ज्योति॑षा॒ ज्योति॑ः । अह॑ः के॒तुना॑ जुषता सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॑ । रात्रैः के॒तुना॑ जुषता सु॒ज्योति॒ज्र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॑ । मधु॑ ह॒तमिन्द्र॑तमे॑ अ॒ग्नाव॒श्याम॑ ते देव घर्म नर्मस् अस्तु मा म हिसीः ॥ १६ ॥

उ० शकलैर्जुहोति । स्वाहा पूष्णे । 'अयं वै पूषा योयं पवत एष हीदं सर्व पुष्यत्येष उ प्राणः प्राणमेवास्मिन्नि- उ० स्वाहा रुद्राय रुद्रद्भूतये । रुद्र इति स्तोतृनामसु दधाति' इत्येतदुक्तम् । शरसे । अस्ति शरः शब्दः काण्ड- पठितम् । रुद्वैः स्तोतृभिराहूयते स रुद्रहूति: महावीरादुप- वचनः अस्ति च सान्तः । दन उपरि स्नेहः शर इति यमन्यां प्रत्यानयति । स्वाहा संज्योतिषा ज्योतिः स्वाहा यजमानाः प्राहुस्तदभिप्रायेणैतदुच्यते । स्वाहा प्रावभ्यः संगच्छतां ज्योतिषा ज्योतिः । 'ज्योतिर्वा इतरस्मिन्वायौ प्राणेभ्यः विषयग्रहणशीलेभ्यः । स्वाहा प्रतिरवेभ्यः । भवति ज्योतिरितरस्याम्' इति श्रुतिः । अहः केतुना रात्रिः प्राणाः प्रतिरवाः तान्प्राप्य सर्व जगद्रमते । स्वाहा पितृभ्यः । केतुना इति च व्याख्यातम् । भक्षयति मधु हुतम् यस्मान्मधु

५९८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

उस्कटरसं हुतम् । क्व । इन्द्रतमे इन्द्रियवत्तमे वीर्यवत्तमे । अग्नौ तवास्माभिः अतएव शिष्टम् अश्याम व्याप्नुयाम भक्ष- यामः । ते तवांशम् । हे देव धर्म, सर्वथा नमस्ते अस्तु । मामाहिंसीरित्यात्मनः परित्राणमाह ॥ १६ ॥

अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ]

तं त्वां ब्रवीमि उत श्रवसा अपिच धनेन श्रवणीयेन वा यशसा । पृथिवीम् अभिबभूवेत्यनुषङ्गः । संसीदस्वेति व्याख्यातम् । रोचस्व दीप्यस्वेत्यनर्थान्तरम् ॥ १७ ॥

म० 'अभीममिति महावीरम्' (का० २६ । ६ । २५ ) । म० 'सप्तमं च सर्वलेपाक्तं दक्षिणेक्षमाणः प्रतिप्रस्थात्रे प्रचरणीयं घर्ममासन्द्यां करोति मन्त्रेणेतराणि तूष्णीम् ततः प्रयच्छति' ( का॰ २६ । ६ । १५ ) । मूलाग्रावधि धर्मघृता- शान्तिपाठ इत्यर्थः । गायत्रीबृहत्यैौ मध्येऽवसानहीने अभीमं भ्यक्तं सप्तमं शकलं दक्षिणं पश्यन्प्रतिप्रस्थात्रे ददातीत्यर्थः । गायत्री संसीदख बृहती यद्वावसानत्रयोपेतातिशक्करी षष्ट्यक्ष- रुद्र इति स्तोतृनामसु पठितम् । रुद्रैः स्तोतृभिर्ह्रयते आहूयत राग्निदेवत्या एकैव ऋक् ऋग्द्वयं वेत्यर्थः । हे अग्ने, तव महिमा इति रुद्रहूतिः तस्मै स्तोतृस्तुताय रुद्राय सुहुतमस्तु । एवं सप्त- इमं दिवमभिबभूव अभिभवति 'छन्दसि लुङिडिट:' ( पा० ३। यजुषां मध्ये चतुर्थसप्तमयोर्विनियोग उक्तः शेषैः पञ्चशकलै - ४ । ६ ) दिवशब्दः पुंलिङ्गः अर्धर्चादित्वात् । कीदृशो महिमा । राज्यहोमः ( का० २६ । ६ । १७ ) । स्वाहा संज्योतिषेत्युप- विप्रः विशेषेण प्राति पूरयति सर्वमिति विप्रो मेधावी । सप्रथाः यमन्यामासिञ्चति घर्म्यं धर्मसंबन्धि घृतमुपयमन्यामासिञ्चति । प्रथनं प्रथो विस्तारस्तेन सहितः सप्रथाः । उतापि च श्रवसा पूर्वं स्रुक्स्थं घर्मे नीतमधुना घर्मस्थं स्रुचि नयतीत्यर्थः । धनेन यशसा वा पृथिवीमभिभवतीत्यनुषङ्गः । संसीदखेति पयोदेवत्यं यजुरनुष्टुप् । ज्योतिः धर्मस्थं घृतं ज्योतिषोपयमनी - व्याख्यातैकादशेऽध्याये सप्तत्रिंशी कण्डिका । तत्र शोचति स्थेन घृतेन सङ्गच्छतां खाहा सुहुतमस्तु । ज्योतिर्वा इतरस्मिन् । पाठेऽत्र रोचखेति अर्थ एक एव ॥ १७ ॥

पयो भवति ज्योतिरितरस्यां ते ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते,

अष्टादशी ।

या ते॑ घर्म दि॒व्या शु॒ग्या गा॑य॒त्र्या ह॑वि॒ धने॑ ।

( १४ । २ । २ । ४० ) इति श्रुतेः पयो देवता । 'मन्त्रक्रमे- णोत्तरं रौहिणं जुहोति' ( का० २६ । ६ । १८ ) । उत्तरं रौहिणं मन्त्रक्रमेण संज्योतिषा ज्योतिरेतन्मन्त्रकर्मणोऽनन्तरं सा तु आप्या॑यतां॒ निष्टा॒या॑यतां॒ तस्यै॑ते॒ जुहोतीत्यर्थः । अहः केतुना । व्याख्याते यजुषी ( अ०३७ क० २१ ) । 'अग्निहोत्रानृता हुत्वा वाजिनवद्भक्षयन्ति मधु हुत- मिति' (का० २६ । ६ । २० ) । उपयमन्यामानीतं घर्मा - ज्यमग्निहोत्रहोमप्रकारेण समन्त्रकं ह॒त्वा वाजिनवदुपवप्रार्थं नपूर्वकं भक्षयन्ति होत्रध्वर्यु ब्रह्मप्रस्तोतृप्रतिप्रस्थात्रभीद्यजमानाः । घर्मदेवत्यम् ऋग्वृहती । अग्नौ मधु मधुरं घर्माज्यं हुतम- स्माभिः । कीदृशेऽग्नौ । इन्द्रतमे इन्द्रं वीर्यमस्यास्ति इन्द्रवान् । अत्यन्तमिन्द्रवानिन्द्रतमः । वत्प्रत्यये लोपः वीर्यवत्तमे इत्यर्थः । 'मधु हुतमिन्द्रियवत्तमेऽग्नावित्येवैतदाह' (१४ । २ । २ । ४२) इति श्रुतेः । हे धर्म हे देव, ते तव हुतशेषमंशं वयमश्याम भक्षयाम । अश्नोतेर्विकरणव्यत्ययेन 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ ४ । ७३ ) इति शपो लुक् । लिङि उत्तमबहुवचने । ते तुभ्यं नमोऽस्तु मा मां हिंसी: आत्मनः परित्राणमर्थ्यते ॥ १६ ॥

तै घर्मा॒न्तरि॑क्षि॒ शु॒ग्या त्रि॒ष्टुभ्यानीध्रे । सा त॒ आय- यतां॒ निष्ट॒या॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ । या ते॑ घर्म पृथि॒ निष्टृया॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ ॥ १८ ॥ व्याधि॑ शु॒ग्या जग॑त्यासद॒स्या । सा त॒ आप्या॑यतां॒

सप्तदशी ।

अभीमं म॑हि॒मा दिवं॒ विशो॑ बभूव स॒प्रथा॑ः । उ॒त श्रव॑सा पृथि॒वी ससदस्व म॒हाँ २ ॥ अ॑सि॒ रोच॑स्व॒ देव॒वत॑मः । वि धूमर्मग्ने अरु॒षं मियेध्य

सृज

प्रशस्त दर्शतम् ॥ १७ ॥

उ० इत उत्तरे उत्पादन मन्त्राः । शालाकेषु जुहोति । या ते तव हे धर्म, दिव्या दिविभवा द्युलोकं प्रविष्टा । शुक् दीप्तिः । या च गायत्र्यां प्रविष्टा । या च हविर्धाने प्रविष्टा । सा ते तव आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्यायताम् 'स्त्यै ष्ट्यै शब्दसंघातयो:' । निष्ट्याना संहता भवतु । ॥ तस्यै शुचे तुभ्यं च हे धर्म, स्वाहा । या ते अन्तरिक्षे त्रिष्टुभि आग्नीध्रे । समानमन्यत् । या ते पृथिव्याम् जग- त्याम् । सदस्या सदसि भवा सदस्या । सदसि प्रविष्टा । समानमन्यत् ॥ १८ ॥

म० 'चतुर्गृहीतेनाभिजुहोति या ते धर्म दिव्या शुगिति प्रतिमन्त्रम्' (का० २६ । ७ । ४ ) । अध्वर्युराज्यं संस्कृत्य चतुर्गृहीतं कृत्वा तेन जुहोति अग्नीधा ध्रियमाणेषु त्रिषु शला- कात्रिकेषु त्रिभिर्मन्त्रैस्तृतीयेनोपविश्येत्यर्थः ।

धर्मदेवत्यानि ऋक्पतयः । हे धर्म, या ते तव दिव्या दिवि भवा शुक् दीप्तिः या गायत्र्यां छन्दसि प्रविष्टा या हविर्धाने उ० महावीरमासंद्यां करोति । अभीमम् गायत्रीबृहत्यौ । यज्ञगृहे प्रविष्टा सा ते तव शुक् आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्या - नच गायत्र्या अवसानमस्ति अतिशक्करी वा आग्नेयी अभि यतां संहता दृढा भवतु । 'ष्ट्ये स्त्यै शब्दसङ्घातयोः ' लोट् । तस्यै बभूव अभिभवति इमं दिवं महिमा यस्य तत्र । कथंभूतः । शुचे ते तुभ्यं च खाहा । हे धर्म, याते तवान्तरिक्षे शुक् विप्रः मेधावी । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । महिम्नो विशेषणद्वयम् । । त्रिष्टुभिः छन्दसि अभीघ्रसदने च प्रविष्टा सा त इति पूर्ववत् ।

।

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

या ते हे धर्म, पृथिव्यां शुक् जगत्यां छन्दसि प्रविष्टा । कीदृशी ।
सदस्या सदसि प्रविष्टा यज्ञगृहे स्थिता सा त इत्युक्तम् ॥१८॥

एकोनविंशी ।

५९९

दनुग्रहात्मकं यस्य स तथोक्तः । तस्य कर्म वयं सेवामहे
सायुज्यं प्राप्ताः सन्तः ॥ २० ॥

म० 'नाभिस्पृशं प्रवृञ्जनीयं निदधाति चतुःस्रक्तिरिति' । क्ष॒त्रस्य॑ त्वा प॒रस्ता॑य॒ ब्रह्म॑णस्त॒न्व॑ पाहि । विश॑स्त्वा॒ - ( का० २६ । ४ । १४ ) प्रवृञ्जनीयं महावीरमुत्तरवेदौ नाभि- लग्नं स्थापयतीत्यर्थः । महाबृहती धर्मदेवत्या । स घर्मो नोs - धर्म॑णा व॒यमनु॑क्रामाम सुवि॒ताय॒ नव्य॑से ॥ १९ ॥ स्माकं सर्वायुरस्तु सर्वं पूर्णमायुर्यस्मात्स सर्वायुः । पूर्णायुः प्रदो - उ० निष्क्रामति । क्षन्त्रस्य त्वा महावीरोऽभिधीयते ऽस्त्वित्यर्थः । पुनरुक्तिरादरार्था । कीदृशः सः । चतुःस्रक्तिः बृहत्या । क्षत्रस्य संबन्धिनः परस्पाय परस्य पालनाय । चतस्रः स्रुक्तयः कोणा दिनूपा यस्य सः । ' एष वै चतुःस्रक्तिर्य हे महावीर, अनुक्रामामेति चतुर्थपादे भविष्यति तस्येह एष तपति दिशो ह्येतस्य स्रक्तयः' ( १४ । ३ । १ । १७ ) संबन्धः । अनुक्रामाम । किंच ब्रह्मणः तन्वं शरीरं पाहि इति श्रुतेः । तथा ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा नाभिः नहनं गोपाय । किंच विशः । यज्ञो वै विशः । यज्ञस्य धर्मणा बन्धनस्थानम् । सप्रथाः सविस्तारः । विश्वायुः विश्वस्य जगतः धारणेन निमित्तभूतेन त्वा त्वाम् हे महावीर, वयम् अनु- । आयुर्यस्मात् जगत आयुर्दाता । सप्रथाः सर्वतः प्रथयिता च । क्रामाम अनुगच्छेम । सुविताय सुगताय सुप्रसूताय वा । हे धर्म, त्वत्प्रसादात् द्वेषः अपगच्छत्विति शेषः । अस्मत्तो नव्यसे नवतराय च कर्मणे अनुक्रामाम ॥ १९॥ द्वेषः गच्छतु वीतरागाः स्यामेति भावः । 'ह्वर चलने' हरः चलनं जन्ममरणलक्षणं चास्मत्तोऽपगच्छतु । वयमन्यत्रतस्य सश्चिम अन्यत् मनुष्यकर्मणः सकाशाद्भिन्नं व्रतं कर्म जगदनु- ग्रहरूपं यस्य सोऽन्यत्रतः परमात्मा तस्य । कर्मणि षष्ठी । 'सश्च सेवने' धातुः । अन्यत्रतं परमात्मानं सेवामहे सायुज्यं प्राप्नुम इति भावः । ' अन्यद्वा एतस्य व्रतमन्यन्मनुष्याणाम्' ( १४ । ३ । १ । १९ ) इति श्रुतेः ॥ २० ॥

म० 'क्षत्राय त्वेति निष्क्रमणं पुरस्तात्पत्नी मन्तर्धाय' ( का० २६ । ७ । ६ ) । होमानन्तरमध्वर्युः पत्नीमग्रे कृत्वा शालाया निष्क्रामतीत्यर्थः । उपरिष्टादृहती धर्मदेवत्या । हे घर्म, वयं त्वा त्वामनुक्रामाम अनुगच्छाम । त्वं ब्रह्मणः तन्वं शरीरं पाहि पालय । किमर्थमनुगमनम् । क्षत्रस्य क्षत्रियस्य देवस्य सूर्यस्य परस्पाय परमपालनाय । परः शब्दोऽव्ययम् । पर उत्कृष्टं पायते रक्ष्यत इति परस्पं तस्मै । 'एतद् वै दैवं क्षत्रं य एष तपति' ( १४ । ३ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । किंच विशः यज्ञस्य धर्मणा धारणेन निमित्तेन वयं त्वामनुक्रामाम 'यज्ञो वै विट्ज्ञस्य त्वारिष्ट्यै' ( १४ । ३ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । किम- थंम् । नव्यसे सुविताय नवीयसे नूतनाय सुगताय सुप्रसूताय कर्मणे कर्मसिद्ध्यर्थं त्वामनुगच्छामेत्यर्थः । सुष्ठु इतं सुवितम् 'इण् गतौ' क्तः उपसर्गस्योवङादेशः । यद्वा 'धू प्रेरणे' सूयते प्रेर्यते सुवितम् इडागमे धातोरुवङ् ॥ १९ ॥

विंशी ।

चर्तुःस्रुक्ति॒र्नाभि॑त्र॒तस्य॑ स॒प्रथा॒ स नो॑ वि॒श्वायु॑ः स॒प्रथाः स नः॑ स॒र्वार्युः स॒प्रथा॑ः । अप॒ द्वेषो॒ ह्नरो॒ ऽन्यत्र॑तस्य सश्चिम ॥ २० ॥

अप॒

उ० महावीरं निदधाति । चतुःस्रक्तिः । दिशो महावी- रस्य स्रक्तयः कोणः । यः चतुःस्रक्तिः । यश्च नाभिः नहनम् ऋतस्य सत्यस्य वा यज्ञस्य वा । एवं सप्रथाः सर्वतः पृथुः । सः नः अस्माकम् विश्वायुः सर्वस्थायुषः दाता । सप्रथाः सर्वतश्च प्रथयिता अस्तु । स नः सर्वायुः सप्रथाः । अभ्यासे भूयांसमर्थं मम्यन्ते । त्वत्प्रसादाच्च अपद्वेषः अपगच्छतु द्वेषः

अस्मत्तः । वीतरागाः स्यामेत्यभिप्रायः । अपह्वरः । 'हर झल चलने' । अपगच्छतु हरः चलनम् अस्मत्तः । जनित्वा म्रियते मृत्वा जायते इत्येतच्चलनमभिप्रेतम् । अन्यत्रतस्य सश्चिम अन्यत् व्रतं कर्म यस्य मनुष्यकर्मणः सकाशाज्जग-

एकविंशी ।

घर्मैतत्ते॒ पुरी॑षं॒ तेन॒ वर्ध॑स्व॒ चा च॑ प्यायस्व ।
व॒र्धष॒महि॑ च व॒यमा च॑ प्यासिषीमहि ॥ २१ ॥

उ० पयसा पूरयति । धर्मैतत् । अनुष्टुप् । धर्म उच्यते । हे धर्म, एतत् पयः ते तव पुरीषं पूरयितृ । तेन वर्धस्वे- ।त्यादिव्याख्यातम् ॥ २१ ॥

।

म०

-

'आसेचनवन्ति पयसः पूरयति घर्मैतत्त इति' ( का० २६ । ७ । ३२ ) । आसेचनं गर्तः तद्युतानि पात्राणि दुग्धेन पूरयति तानि सप्त महावीरत्रयं द्वे पिन्वने उपयमन त्यर्थः । अनुष्टुप् धर्मदेवत्या । हे धर्म, एतत्पयः ते तव पुरी- षम् पृणाति पूरयति पुरीषं पूरयितृ अन्नम् 'अन्नं वै पुरीषमन्न- मेवास्मिन्नेतद्दधाति' ( १४ । ३ । १ । २३ ) इति श्रुतेः । तेन पयसा वर्धख आप्यायस्व च । भवत्प्रसादाद्वयं वर्धिषीमहि आप्या- सिषीमहि चेति व्याख्यातम् ( अ० २ । क० १४ ) ॥ २१ ॥ द्वाविंशी ।

अचि॑िक्रद॒द्वृषा॒ हरि॑म॒हान्मि॒त्रो न द॑श॒तः । स-
सूर्येण दिद्युतदुद॒धिनि॑धिः ॥ २२ ॥

उ० परिषिञ्चति । अचिक्रदत् परोष्णिक् । धर्मात्मना - दित्यः स्तूयते । योऽयं महावीरः प्रवृज्यमानः अचिक्रदत् । क्रन्दतिः शब्दार्थः । पुनःपुनः शब्दमकरोत् । वृषा वर्षिता आहुतिपरिणामद्वारेण । हरिः हरितवर्णः हर्ता वा रसानाम्

६००

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८]

महान् प्रभावतः । मित्रोन दर्शतः मित्रइव दर्शनीयः । स्थ॒िरे । ताव॑न्त॒मिन्द्र ते॒ ग्रह॑मू॒र्जा गृहा॒म्यक्षि॑तं॒ मयि॑
मित्रो हि सर्वस्यैव मित्रम् । संसूर्येण दिद्युतत् संगत्य सूर्येण गृह्णाम्यक्षितम् ॥ २६ ॥
सह द्योतते समानइव । उदधिः उदकधारणः । निधिश्व
सुखानाम् ॥ २२ ॥

म० 'त्रिः परिषिच्याचिक्रददिति' (का० २६ । ७ । १२)। सामगानान्तरमुत्सादनदेशे परिषिच्य वक्ष्यमाणं करोतीत्यर्थः । परोष्णिक् धर्मदेवत्या । घर्मः सूर्यात्मना स्तूयते । वृषा आहु- तिद्वारेण वृष्टिकर्ता धर्मः प्रवृज्यमानः सन् अचिक्रदत् 'कदि शब्दे' पुनः पुनः शब्दमकरोत् । कीदृशः । हरिः हरितवर्णः रसानां हर्ता वा 'एष वै वृषा हरिर्य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः ' ( १४ । ३ । १ । २६ ) इति श्रुतिः । महान् प्रभावान् । मित्रो न दर्शतः । न उपमार्थः । मित्र इव दर्शनीयः । अतएव सूर्येण सह दिद्युत्सूर्यतुल्यो द्योतते । द्युतेर्लुङि णिजन्तस्य रूपमडभावः । सूर्यवत् सर्वं द्योतयतीत्यर्थः । उदधिः उदकं धीयते यस्मिन् । जलस्य धर्ता निधिः सुखानामिति शेषः । सुखनिधिः ॥ २२ ॥

त्रयोविंशी ।

सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रिया - स्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥ २३ ॥ उ० सुमित्रिया न उद्वयमेधोऽसीति व्याख्यातास्त्रयो मन्त्राः ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥

उ० दधिधर्मग्रहणम् । यावती द्यावापृथिवी । महाबृ- हती ऐन्द्री । यावती यावत्परिमाणे द्यावापृथिव्यौ । यावच्च क्षेत्रं सप्तसिन्धवः सप्तसमुद्राः वितस्थिरे व्याप्नुवन्ति । ताव- न्तम् हे इन्द्र, ते तव ग्रहम् ऊर्जा अन्नेन सह गृह्णामि । अक्षितमनुपक्षीणं मयि गृह्णामि । मयीत्यधिकरण निर्देशः । विज्ञानायेति शेषः । गृह्णामी त्या दिव्याख्यातम् ॥ २६ ॥

म० 'यावती द्यावापृथिवी इति दधिधर्मग्रहणम्' ( का० २ । ६ । ७ । ५४ ) । सपवित्रायामग्निहोत्रहवण्यां दधिघर्मं गृह्णातीत्यर्थः । ब्राह्मी उष्णिक् दधिधर्मदेवत्या इन्द्रदेवत्या च । हे इन्द्र, ऊर्जा अन्नेन सह अक्षितमनुपक्षीणं ते तव ग्रहं तावन्तं तत्परिमाणमहं गृह्णामि । मयि च अक्षितं यथा स्यात्तथा गृहामि । तव ग्रहग्रहणेन मयि यज्ञक्षयो मास्त्वित्यर्थः । तावन्तं किय- न्तम् । द्यावापृथिवी यावती द्यावाभूमी यत्परिमाणे । च पुनः सप्त सिन्धवः सप्त समुद्राः क्षीरोदाद्याः यावत् यत्परिमाणे देशे वितस्थिरे विशेषेण स्थिताः तावन्तमतिमहत्तरं दधिधर्मं गृहामीत्यर्थः ॥ २६ ॥

सप्तविंशी ।

मा॑य॒ त्यदि॑न्द्रि॒य॑ बृ॒हन्मय॒ दक्षॊ मय॒ क्रतु॑ः । घ॒र्मवि॒शुग्विरा॑जति वि॒राजा॒ ज्योति॑षा स॒ह॒ ब्रह्म॑णा॒

म० 'चात्वाले मार्जयन्ते सपत्नीकाः सुमित्रिया न इति' तेज॑सा स॒ह ॥ २७ ॥

( का० २६ । ७ । ३७ ) । सपत्नीका ऋत्विग्यजमानाः चात्वाले मार्जनं कुर्वते । पत्या अपि मन्त्रपाठः व्याख्याता ( अ० ६ । क० २२ ) ॥ २३ ॥

चतुर्विंशी ।

।

उ० भक्षयति । मयि त्यत् पङ्किः यजमानाशीः । मयि त्यत् तत् इन्द्रियं वीर्यम् बृहत् महत् अस्तु । मयि च दक्षः संकल्प संपत्तिः अस्तु । मयि च क्रतुः संकल्पः विशि-

।

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्वः पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । देवं ष्टोऽस्तु । मयि च घर्मः त्रिशुक् तिस्रः शुचोऽस्येति त्रिशुक् ।
दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ २४ ॥

म० 'उद्वयमित्युत्क्रामत्युत्तरपूर्वार्धम्' (का० २६ । ७। ३८ ) । ऐशानीं दिशं प्रति यजमानो गच्छतीत्यर्थः । व्याख्याता ( अ० २० । क० २१ ) ॥ २४ ॥

मयि॑ धेहि ॥ २५ ॥

पञ्चविंशी ।

1

ताश्च व्याख्याताः शाकलमन्त्रेषु । विराजति विराजत्विति लकारव्यत्ययः । विराजा आदित्याख्येन ज्योतिषा सह ब्रह्मणा त्रय्याख्येन तेजसा सह ॥ २७ ॥

म०

'मयि यदिति भक्षणम्' (का० २६ । ७ । ५५ ) । हुतशेषं दधिधर्मं यजमानर्त्विजः सोपहवं भक्षयन्तीत्यर्थः । पङ्क्तिः अष्टाक्षरपञ्चपादा दधिघर्मदेवत्या यजमानाशीर्देवतेति केचित् ।

एर्धोऽस्येधिषी॒महि॑ । स॒मिद॑सि॒ तेजऽसि॒ तेजो बृहत् महत् त्यत् तत् इन्द्रियं प्रसिद्धं वीर्यं मयि विराजति विराजतु लकारव्यत्ययः । दक्षः संकल्पसिद्धिः मयि विराजतु । ऋतुः सत्संकल्पो मयि विराजतु । विशेषेण राजते विराट् तेन जगत्प्रसिद्धेन ज्योतिषा तेजसा आदित्याख्येन सह ब्रह्मणा त्रयीलक्षणेन ज्योतिषा च सह घर्मो मयि विराजतु । कीदृशो धर्मः । त्रिशुक् तिस्रः शुचः दीप्तयो यस्य सः तास्तिस्रः शुचो । या ते धर्म दिव्या शुगित्यष्टादश्यां कण्डिकायां शालाकमन्त्रे व्याख्याताः ॥ २७ ॥

'अनपेक्षमेत्यैधोऽसीति समिधमादायाहवनीयेऽभ्या- म० दधाति समिदसीति' ( का० २६ । ७ । ३९ ) । यजमानः पश्चादनवलोकयन्नीशानदेशादेत्यैधोऽसीति मन्त्रेणैकां समिधं गृहीत्वा समिदसीति मन्त्रेणाहवनीये दधातीत्यर्थः । मन्त्रद्वयं व्याख्यातम् ( अ० २० । क० २३ ) ॥ २५ ॥

षड्विंशी ।

याव॑ती॒ द्यावा॑पृथि॒वी याव॑च्च स॒प्त सिन्ध॑वो वित्त-

अष्टविंशी ।

पय॑सो॒ रेत॒ आभृ॑तं॒ तस्य॒ दोह॑मशीम॒द्युत्त॑रामु-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

तरा॒ समा॑म् । स्विर्षः सं॒वृ॒क् क्रत्वे॒ दक्ष॑स्य ते सुषु- म्णस्ते सुषुम्णाहुतः । इन्द्रपीतस्य प्र॒जाप॑तिभ- क्षितस्य॒ मधु॑मत॒ उप॑हूत॒ उप॑हूतस्य भक्षयामि ॥२८॥

:

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां

अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥

।

उ० किंच । पयसो रेतः पयसः यत् रेतः जगदुत्पत्ति- बीजम् । आभृतमाहृतम् तस्य दोहं प्रपूरणम् । अशी महि व्याप्नुयाम । उत्तरामुत्तरां समाम् । उत्तरामुत्तरामिति वी प्यावचनम् । समाशब्दः संवत्सरवचनः । प्रतिसंवत्सरं च अशीमहि । सदाकालं यायजूका: स्वामेत्यर्थः । त्विषः संवृकू महाप्रतीये भक्षणं दधिधर्मस्य । यस्त्वं त्विषः दीप्तेः संवृक् । संपूर्वी वृजिः स्वीकरणे वर्तते । दीप्तेः स्वीकरणः । तस्य तव । ऋत्वे कत्वोरिति विभक्तिव्यत्ययः । साधुक्र- तुभूतस्य । दक्षस्य संकल्पसिद्धिभूतस्य च । सुषुम्णस्य साधु- सुखभूतस्य । हे सुषुम्ण सुसुखस्वभाव, ते सुषुम्णाभिहुतः । षष्ठ्यन्तमेतत् । अग्नौ हूयत इत्यग्निहुत् तस्याग्निहुतः । अपिच इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य । मधुमतः रसवतः उपहूतः । उपहूतस्य ग्रहस्य भक्षयामि ॥ २८ ॥

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

६०१

स्वाहा॑ प्रा॒णेभ्य॒ः साधि॑पतिकेभ्यः । पृथि॒व्यै स्वाहा॒ग्नये॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ वा॒यवे॒ स्वाहा॑ । दि॒िवे स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥

उ० इतउत्तरं प्रवर्ग्यभेदं प्रायश्चित्तं स्वाहाप्राणेभ्यः
साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिं यावत् जुहोति । स्वाहा प्रा
णेभ्यः मनो वै प्राणानामधिपतिः । सुहुतमस्तु प्राणेभ्यः
मनसा सहितेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादिस्पष्टम् ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥

म० प्रवर्गे धर्मभेदे प्रायश्चित्तम् । तत्र 'खाहा प्राणेभ्यः साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिमायामुत्तमां च मनसः काममाकू- तिमिति' (का० २६ । ७ । ४९ ) । तदर्थोऽयम् अध्वर्युः भूमिर्भूमिम् य ऋतेचिदिति मन्त्राभ्यां भग्नं धर्ममभिमृश्य पर- मेष्यादिचतुस्त्रिंशदाहुतीर्हुत्वा खाहा प्राणेभ्य इत्याद्यां पूर्णाहुतिं हुला पृथिव्यै खात्याहुतिविंशतिं सद्गृह इत्यन्त्यां पूर्णाहुतिं करोतीति । मन्त्रार्थे यथा । साधिपति• केभ्यः अधिपतिना हिरण्यगर्भेण सह वर्तमानेभ्यः प्राणेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु इति पूर्णाहुतिमन्त्रः । ततो विंशतिः स्पष्टथ वायवे दिवे सूर्याय ॥ १ ॥ मन्त्राः। पृथिव्यै सुहुतमस्तु । एवमप्रेऽपि अग्नये अन्तरिक्षाय

द्वितीया ।

दिग्भ्यः स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ नक्षत्रेभ्यः स्वाहा॒ वरु॑णाय॒ स्वाहा॑ । नाभ्यै स्वाहा॑

पूताय

स्वाहा॑ ॥ २ ॥

म० दिग्भ्यः चन्द्राय नक्षत्रेभ्यः अद्भ्यः वरुणाय नाभ्यै देवतायै पूताय शोधकाय । पुनातीति पूतः देवस्तस्मै ॥ २ ॥ तृतीया ।

इति उवटकृतौ मन्त्रमाष्येऽष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ म० गायत्र्यवसानहीना दधिघर्मभक्षणे एवं विनियुक्ता । पयसो रेतो वीर्यं सारं जगदुत्पत्तिबीजं यत् आभृतमाहृतम् दधिधर्मरूपं यत् तस्य दोहं प्रपूरणं वयमुत्तरामुत्तरां समामुत्त- रोत्तरस्मिन् वर्षे अशीमहि व्याप्नुयाम 'कालाध्वनोः -' ( पा० २ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । वयं सर्वदा यायजूकाः स्यामेत्यर्थः । 'विषः संत्रृगिति महाव्रतीये' ( का० २६ । ७ । ५६ ) महा- स्वाहा॑हा॒द्भ्यः व्रतीयेऽहनि विष इति मन्त्रेण हुतशेषदधिधर्मभक्षणं कार्यमि- त्यर्थः । अतिजगती दधिधर्मदेवत्या । संवृणक्ति स्वीकरोतीति संवृक् स्वीकर्ता । संपूर्वो वृजिः खीकरणार्थः । हे विषः संवृक् कान्तेः स्वीकर्तः, हे सुषुम्ण, शोभनं सुनं सुखं यस्मात् सुषुम्णः तत्संबोधनम् हे सुखदातः, हे दधिधर्म, अहमुप- हूतः कृतोपहवः सन् ते तवांशं भक्षयामि । कर्मणि षष्टी वा । त्वां भक्षयामि । एकस्तेशब्दः पादपूरणः । कीदृशस्य ते । कले दक्षस्य । चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । क्रतोः संकल्पस्य दक्षः सिद्धिदाता तस्य संकल्पसिद्धिदातुः । ऋतुशब्दस्य चतुर्थ्येकवचने गुणाभाव आर्षः । तथा सुषुम्णस्य शोभनसुखभूतस्य । अग्निहुतः अमौ हूयत इत्यमित् तस्य अग्नौ हुतस्य । इन्द्रपीतस्य इन्द्रेण पीतो भक्षितस्तस्य । प्रजापतिभक्षितस्य प्रजापतिना भक्षितस्तस्य । मधुमतः मधुरखादोपेतस्य । उपहूतस्य कृतोपहवस्य । एवंवि- धस्य तवांशं हे दधिधर्म, अहं भक्षयामीत्यर्थः । समाप्ता घर्मे- तिकर्तव्यता ॥ २८ ॥

1

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे निरूपितः ।
अष्टत्रिंशोऽयमध्यायो महावीरनिरूपणः ॥ ३८ ॥

७६ य० उ०

वाचे स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्ररा॑य॒ स्वाहा॒ श्रोत्र य॒ स्वाहा ॥ ३ ॥

म० वाचे वागधिष्ठात्रे एवमग्रेऽपि । प्राणाय प्राणेन्द्रिया- धिष्ठात्रे । प्राणादीनां द्वित्वान्मन्त्रावृत्तिः । चक्षुषे तदधिष्ठात्रे । श्रोत्राय ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

1

मन॑स॒ः काम॒माव॑ति॑ वा॒चः स॒त्यम॑शीय । प॒शू- ना रू॒पमन्नस्य॒ रस॒ो यशः श्रीः श्रयतां॒ मय स्वाहा ॥ ४ ॥

1

:

६०२

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३९ ]

उ० मनसः कामम् । पूर्णाहुतिहोमः अनुष्टुप् श्रीदेवत्या घृतस्यावर्तनम् तदा मरुद्देवत्यः तत्र भेदे मरुद्भ्यः स्वाहेति यजमानाशीः । मनसः कामं कामप्राप्तिः । आकूतिं आक- जुहोति । मैत्रः शरसि संताय्यमाने पयोऽवसेके योपरि तरिका वनम् । आत्मनो धर्मो मनसः संयोगे सति जायते । वाचः जायते सा शरः शब्देनोच्यते तस्मिन् संताय्यमाने मध्य- सत्यम् । यष्टव्यं मयेत्यादि । अशीय प्राप्नुयाम् । अनया माने मैत्रो मित्रदेवत्यः 'तायृ पालनसंतल्योः कर्मणि यकि पूर्णाहुत्या । किंच । पशूनां रूपं पशूपकारः । अन्नस्य रसः । । शानचि रूपम् । तत्र शरआदिहरणात् प्राक् भेदे मित्राय यशश्च श्रीश्व श्रयतां आश्रयन्तु । मयि मामिति विभ स्वाहेति जुहोति । वायव्यो ह्रियमाणः । आहवनीयं हियमाणो क्तिव्यत्ययो वा । यन्महावीर भेदनेनापचितं तत्सर्वमुपचीय होमात्प्राक् वायुदेवतः तत्र मेदे वायवे स्वाहेति जुहोति । तामित्यर्थः ॥ ४ ॥ आमेयो हूयमानः । हूयमानो धर्मोऽग्निदैवतः तत्र तद्भेदे अमये खाहेति जुहोति । वाग्घुतः हुतो हुतहोमादूर्ध्वं प्रागुक्त- रघर्मारम्भात् वाक् वाग्दैवतः तत्र भेदे वाचे स्वाहेति जुहोति । एता आहुतयः सकृद्गृहीताज्यैः ॥ ५ ॥

म०द्वितीयः पूर्णाहुतिमन्त्रः। अहं मनसः काममभिला- षम् । आकुञ्चनमाकूतिः प्रयत्नस्तं चाशीय प्राप्नुयाम् । वाचः सत्यं चाशीय मद्वाक् सत्यं वदतु । मयि एतत्सर्वं श्रयतां तिष्ठतु । पशूनां रूपं पशुसंबन्धिनी शोभा अन्नस्य रसः स्वादुलम् यशः कीर्तिः श्रीलक्ष्मीश्च ॥ ४ ॥

पञ्चमी ।

प्र॒जाप॑तिः स॑चि॒यमा॑णः स॒म्राट् संभृ॑तो वैश्वदे॒वः स॑स॒न्नो घ॒र्मः प्रवृ॑त्त॒स्तेन॒ उद्य॑त आश्वा॒नः पय॑ स्थानी॒यमा॑ने ौष्णो वि॑िष्य॒न्द्रमा॑ने मारु॒तः क्रुथ॑न् । मै॒त्रः शर॑सि स॑ता॒य्यमा॑ने वाय॒व्य॒ प्रि॒यमा॑ण आग्ने॒यो हु॒यमा॑नो॒ वाग्घुतः ॥ ५ ॥

षष्ठी ।

स॒वि॒ता प्र॑थ॒मेऽह॑न्न॒ग्निर्द्वतीये॑ वा॒युस्तृ॒तीय॑ आदि॒ त्यञ्च॑तुर्थे च॒न्द्रमा॑ः पञ्च॒म ऋतुः षष्ठे म॒रुतः॑ सप्त॒मे वृ॒ह॒स्पति॑रथ॒मे मि॒त्रो न॑व॒मे वरु॑णो दश॒म इन्द्र॑ एका- द॒शे विश्वे॑दे॒वा द्वा॑द॒शे ॥ ६ ॥

उ० सविता प्रथमेऽहन्नित्याह । देवतासंबन्धविधाना
श्रुतिः ॥ ६ ॥ महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥

मं० 'सविता प्रथमेऽहन्निति च प्रत्यहमिति' ( का० २६ ॥ ७।५१ ) । प्रथमे अहन दिने धर्मभेदे सविता देवता सवित्रे

उ० प्रजापतिः संश्रियमाण इति महावीरावस्थानप्रति स्वाहेति जुहोति । एवमग्रेऽपि । अग्निर्द्वितीये द्वितीयेऽहनि
पादिका श्रुतिः ॥ ५ ॥

घर्ममेदेऽभिर्देवता । वायुस्तृतीये तृतीयेऽहनि वायुर्देवता । चतुर्थे आदित्यो देवता । चन्द्रमाः पञ्चमेऽह्नि । ऋतुः षष्ठेऽह्नि । वरुणो दशमेऽह्नि । इन्द्र एकादशेऽह्नि । विश्वेदेवाः द्वादशेऽह्नि मरुतः सप्तमेऽह्नि । बृहस्पतिरष्टमेऽह्नि । मित्रो नवमेऽह्नि । देवता । तत्र मेदे विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहोति । उपस- प्रवृद्धौ एता एवाहुतयः पुनरादित आरभ्यावर्त्यन्ते ॥ ६॥ महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥ सप्तमी ।

उ॒ग्रच॑ भीमश्च॒ ध्वान्तश्च॒ धुनि॑श्च । सा॒स॒हाँश्र-
भियुग्वा च॑ वि॒क्षः स्वाहा॑ ॥ ७ ॥

: म ० 'प्रजापतिः संत्रियमाण इति यथाकालमिति' ( का० २६ । ७ । ५० ) । संश्रियमाणाद्यवस्थायां महावीरमेदे प्रजा- पतये स्वाहेत्याद्यां यथाकालमाहुतयो होतव्या इति सूत्रार्थः । तद्यथा मन्त्रो दर्शयति । संम्रियमाणो महावीरो यदि भिद्यते तदा प्रायश्चित्तहोमे प्रजापतिर्देवता । प्रजापतये स्वाहेति प्राय- चित्ताहुतिर्होतव्येत्यर्थः । प्रजापतिः संश्रियमाणो यथाकालं प्रायश्चित्तदेवतेत्युक्तत्वात् ( अनु० ४ । ८ ) । निष्ठिताभि- मर्शनादारभ्याजापयोऽवसेचनान्तं संश्रियमाणः । सम्राट् संभृतः पयोऽवसेकानन्तरं कुशासादनात्प्राक् संभृत इत्युच्यते । तत्र मेदे सम्राट् प्रायश्चित्तदेवता सम्राजे खाहेति । वैश्वदेवः संसन्नः । आसादनादारभ्य मुञ्जप्रलवेष्वधिश्रयणात् प्राक् संसन्नः । तत्र मेदे विश्वदेवदैवतः विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति । धर्मः प्रवृक्तः । अधिश्रयणादारभ्य परिशासाभ्यां ग्रहणात्प्राक् प्रवृक्तः प्रवृज्यत इति । तत्र मेदे धर्माय स्वाहेति । तेज उद्यतः । उद्यम्यत म० 'विमुखेनारण्येऽनूच्यमिति' ( का० १८ । ४ । २४ ) । इत्युद्यतः उद्यमनादारभ्य प्रागजापयोऽवसेकादुद्यतः । तत्र भेदे चयने मारुतान् षट् पुरोडाशान् शुक्रज्योतिश्चेत्यादिषण्मास्त- तेजसे स्वाहेति । आश्विनः पयस्थानीयमाने । अजापयस्या- मन्त्रैः ( १७ । ८० – ८५ ) हुत्वारण्येऽनुच्यसंज्ञं सप्तमं पुरो- सिच्यमाने धर्मभेदे आश्विनः अश्विदेवत्यो धर्मः अश्विभ्यां डाशं विमुखसंज्ञेनोप्रश्चेति मन्त्रेण जुहुयात् । तथाचानुक्रमणी स्वाहेति जुहोति । पौष्णी विष्यन्दमाने 'स्यन्दू प्रस्रवणे' विशे- 'उग्रश्च मारुती गायत्री विमुखाख्यो मन्त्रोऽमी विनियुक्तस्तस्मा- प्रेण स्यन्दमाने घृते बहिर्निःसरति सति मेदे धर्मः पौष्णः पूष- दानिक एवास्यर्षिः परमेष्टी प्राजापत्यो वेति' ( ४ । ८ । ) देवत्यः पूष्णे स्वाहेति जुहोति । मारुतः क्लथन् । क्लथनं मध्ये ! आभिकः प्रजापतिऋषिः । अस्य मन्त्रस्यात्र पाठोऽरण्ये पाठ-

उ० उग्रश्च । अग्निकण्डिका । अरण्याध्ययनसामान्यादिह
पाठः । मारुती गायत्री विमुखाख्या । भीमश्च । ध्वान्तश्च । धु-
निश्व । सासह्नांश्च । अभियुग्वा च । विक्षिपश्च । अत्रापि
चकारः समुच्चयार्थीयः । एवं सप्त मरुतः ॥ ७ ॥

उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।

६०३

योग्यत्वात् । अथ मन्त्रार्थः । य एते उग्रादिनामकाः सप्त मरुतः महादेवं देवं प्रीणामि । पर्शषः पार्श्वस्थीनि । वनिष्ठुः स्थूलात्रं तेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु । उग्रः उत्कृष्टः । बिभेत्यस्मादसौ । तेनोग्रं देवं प्रीणामि । वसिष्ठहनुः वसिष्ठस्य देवस्य हनुः कपो- भीमः । ध्वनति शब्दं करोतीति ध्वान्तः । धूनयति कम्पयति । लैकदेशो ज्ञातव्यः । यद्वा वसिष्ठा या हनुः कपोलाधोदेशः शत्रूनिति धुनिः । सहते शत्रूनभिभवति ससह्वान् 'सहतेः 'तत्परा हनुः' इत्यमरः । तत्परा कपोलाधोभागस्था हत्याहार - क्वसुश्च' ( पा० ३ । २ । १०७ ) इति वसुप्रत्ययः । संहिताया- मिति हनुः लिङ्गव्यत्ययः । वसिष्ठहन्वा कोशाभ्यां कोशो - हृदय- मभ्यासदीर्घश्छान्दसः । अभियुनक्ति अस्मत्संमुखं योगं प्राप्नो- कोशः तत्स्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां च शिङ्गीनि शिङ्गिसंज्ञानि तीत्यभियुग्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा० ३ । २ । ७५) दैवतानि प्रीणामि ॥ ८ ॥ इति युजेः क्वनिप्प्रत्ययः । विक्षिपः विविधं क्षिपति रिपूनिति विक्षिपः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः ॥ ७॥ अष्टमी ।

अ॒ग्नि हृद॑येना॒शनि्॑ हृदया॒ाघ्रेण॑ पशु॒पति॑ कृ॒त्स॒-
हृद॑येन भ॒व॑ य॒क्ता । श॒त्रे॑ मत॑स्नाभ्या॒मीशनं॑ म॒न्युना॑
महादे॒वम॑न्तः परा॒व्येना॒द्रं॑ दे॒वं व॑नि॒ष्ठुना॑ वसिष्ठ॒हनुः
शिङ्गनि श्याभ्या॑म् ॥ ८ ॥

० अग्निं हृदयेन । आश्वमेधिकं आ अध्याय समाप्तेः । भरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । द्वे कण्डिके श्रुतिर्देवताश्वावयव- संबन्धविधानात् ॥ ८ ॥

।

नवमी ।

उ॒ग्रं लोहि॑तेन मि॒त्र सौत्र॑त्येन रु॒द्रं दत्रैत्ये॒नेन्द्रे॑
प्रक्रीडेन॑ म॒रुतो॒ बल॒न साध्यान्य॒मुदा॑ । भ॑वस्य॒
कण्ड्य॑ रु॒द्रस्या॑न्त पा॒ये॑ म॑हादे॒वस्य॒ यच्छ॒र्वस्य॑
वनि॒ष्ठुः प॑शु॒पते॑ः पुरीतन् ॥ ९ ॥

उ०

'उप्रेति स्पष्टार्थः ॥ ९॥

1

म० लोहितेनासृजा उग्रं देवं प्रीणामि । शोभनं व्रतं कर्म यस्य स सुव्रतस्तस्य भावः सौत्रत्यं शोभनगत्यादि कर्म कर्तृवं तेन मित्रं देवं प्रीणामि । दुष्टं स्खलनोच्छलनादि व्रतं यस्य स् दुर्वतः तस्य भावो दौत्यम् तेन रुद्रं देवं प्रीणामि । प्रकृष्टं क्रीडनं प्रक्रीडः तेनेन्द्रं देवं प्रीणामि । बलेन सामर्थ्यन मरुतो देवान्प्रीणामि । प्रमुदा प्रकृष्टा मुतू हर्षः प्रमुत् तया साध्या- न्देवान्प्रीणामि । भवस्य कण्ठ्यम् अत्र षष्ठ्यन्तो देवः अङ्गं प्रथमा- न्तम् कण्ठ्यं कण्ठे भवं मांस भवस्यास्तु । विभक्तिव्यत्ययो वा । कण्ठ्येन भवं देवं प्रीणामि । एवमग्रेऽपि । पार्श्वस्यान्तर्मध्ये भवं मांसमन्तः पाश्वर्यं तद्रुद्रस्यास्तु । यकृत् कालखण्ड महादे- वस्यास्तु । वनिष्ठुः स्थूलान्त्रं शर्वस्यास्तु । पुरीतत् हृदयाच्छा- दकमन्त्रं पशुपतेर्देवस्यास्तु ॥ ९ ॥

दशमी ।

म० 'विमुखाच परेभ्यो मा नो मित्र इति प्रत्यृचमनुवा काभ्यामन्त्यां द्यावापृथिवीयामिति' (का० २० । ८ । ६ – ८ ) । अस्यार्थः-उप्रश्चेति मन्त्रो विमुखः ततः परेभ्यो देवताश्वाङ्गे- भ्योऽमि हृदयेनेत्यादिभ्यश्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति । तत्रापि पक्षद्वयम् । अग्नये स्वाहा हृदयाय स्वाहा अश- नये स्वाहा हृदयाग्राय स्वाहा इत्यादि कात्यायनादीनामभि- प्रायः । अग्निं हृदयेन प्रीणामि स्वाहेत्यादि हरिस्वामिमते प्रयोगः । ततश्चाग्निं हृदयेनेत्यादीन् विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहे - त्यन्तान्होमान्कृला मा न इत्यनुवाकाभ्यां ( २५ । २४–३९ ) षोडशाहुतीर्हुला द्यावापृथिवीभ्यां खाहेति चरमामाहुर्ति जुहो- तीति सूत्रार्थः । ' अरण्येऽनूच्यान्हुला द्यावापृथिव्यामुत्तमामा- लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॒ लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॑ त्व॒चे स्वाहा॑ । हुतिं जुहोती'ति श्रुतेः अरण्येऽनूच्यानरण्ये पठितानग्निं हृदये- त्वचे स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा नैत्यादीन्विश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहेत्येवमन्तान्होमान्कृला यावा - मेदा॑भ्यः॒ स्वाहा॒ मेदो॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । मा॒सेभ्य॒ पृथिवीयामुत्तमामाहुतिं जुहोतीति श्रुतेरर्थः । तथा चानुक्रमणी 'अग्निं हृदयेनाश्वमेधिकानि त्रय एवर्षिर्लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् (४ । ८ ) । तत्राभिं हृदयेन उग्रं लोहितेन द्वे कण्डिके ब्राह्मणरूपे देवताश्वावयवसंबन्धवि - धानात् । अरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । लोमादीन्यङ्गान्येव पठि• तानि । आयासादयो देवता एव । अथ मन्त्रार्थः । हृदयेनाङ्गे- मानिं देवं प्रीणामि । हृदयस्याप्रभागेनाशनिं देवं प्रीणामि । समप्रहृदयेन पशुपतिं देवं प्रीणामि । यक्ता यकृता कालखण्डेन भवं प्रीणामि । 'पन्न -' ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्यादिना यकृच्छब्दस्य यकन्नादेशः मतने हृदयास्थिविशेषौ ताभ्यां शर्व देवं प्रीणामि । मन्युना अश्वसंबन्धिक्रोधेन ईशानं देवं प्रीणामि । अन्तर्वर्तमानेन पर्शव्येन पार्श्वास्थिसंबन्धिना मांसेन

स्वाहा मासेभ्यः॒ स्वाहा॒ नाव॑भ्यः॒ स्वाहा॒ स्त्राव॑भ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहा॒स्थभ्यः॒ स्वाहा॑ म॒ज्जभ्य॒ः स्याहा॑ म॒ज्जभ्यः॒ स्वाहा॑ । रेत॑ते॒ स्वाहा॑ पा॒यवे॒ स्वाहा॑ ॥ १० ॥

उ० तथाचानुक्रमणी 'अभि' हृदयेनाश्वमेधिका तत्रत्य एवर्षिलमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् १० - म० लोमभ्यः खाद्देति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् । लोमादीन्यङ्गानि । लोमभ्यः स्वाहा लोमानि जुहोमीत्यर्थः । २, त्वचे ४, लोहिताय ६, मेदोभ्यः मेदो धातुविशेषः ८, मांसेभ्यः १०, स्नावभ्यः स्त्रावानः स्नायवो नसा १२, अस्थभ्यः

'छन्दस्यपि दृश्यते' ( पा० ७।१।७६ ) इत्यस्थिशब्दस्य हलादिविभक्तावप्यनङादेशः १४, मज्जभ्यः मज्जा षष्ठी धातुः १६, रेतसे रेतो वीर्यम् १७, पायवे पायुर्गुदम् १८ ॥ १० ॥

एकादशी ।

आ॒य॒साय॒ स्वाहा॑ प्राय॒साय॒ स्वाहा॑ स्वाहा॑ विया॒साय॒ स्वाहो॑द्या॒साय॒ स्वाहा॑। शु॒चे स्वाहा॒ शोच॑ते॒ स्वाहा॒ शोच॑मानाय॒ स्वाहा॒ शोका॑य॒ स्वाहा॑ ॥ ११ ॥

उ० आयासायेत्यादयः स्पष्टार्थाः ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥

म० आयासाय आयासादयो देवविशेषाः १९, प्रायासाय २०, संयासाय २१, विवासाय २२, उद्यासाय २३, शुचे २४, शोचते २५, शोचमानाय २६, शोकाय २७ ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

तप॑से॒ स्वाहा॒ तप्य॑ते॒ स्वाहा॒ तप्य॑मानाय॒ स्वाहा॑ । स॒प्ताय॒ स्वाहा॑ घ॒र्माय॒ स्वाहा॑ । निष्कृ॑त्यै॒ स्वाहा॒ प्राय॑- श्चित्त्यै॒ स्वाहा॑ भेष॒जाय॒ स्वाहा॑ ॥ १२ ॥

म० तपसे २८, तप्यते २९, तप्यमानाय ३०, तप्ताय ३१, घर्माय ३२, निष्कृत्यै ३३, प्रायश्चित्यै ३४, भेषजाय ३५ ॥ १२ ॥

त्रयोदशी ।

य॒माय॒ स्वाहान्त॑काय॒ स्वाहा॑ मृ॒त्यवे॒ स्वाहा॒ ब्रह्म॑णे स्वाहा॑ ब्रह्मह॒त्यायै॒ स्वाहा॑ । विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ स्वाहा॑ ॥ १३ ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

इति उ<flag>वं</flag>टकृतौ मन्त्रमाष्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

म० यमाय ३६, अन्तकाय ३७, मृत्यवे ३८, ब्रह्मणे ३९, ब्रह्महत्याये ४०, विश्वेभ्यो देवेभ्यः ४१, एतेभ्यो देवेभ्यः सुहुतमस्तु । एता आहुतीर्हुत्वा द्यावापृथिवीभ्यः स्वाहेत्यन्त्या- माहुतिं जुहुयात् ४२ । एतावता कर्मकाण्डं समाप्तम् ॥ १३ ॥

श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । गतोऽध्याय उपान्त्योऽयं प्रोक्तधर्मादिनिष्कृतिः ॥ ३९ ॥

चत्वारिंशोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमा ।

ई॒शा वा॒स्य॒मि॒दᳪं् सर्वं॒ यत्किंच॒ जग॑त्यां॒ जग॑त् । तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑धः॒ कस्य॑स्वि॒द्धन॑म् ॥ १ ॥

<note>TODO below this line</note>

ईशावास्यम् । तिस्रोऽनुष्टुभः । दध्यड्डाथर्वण ऋषिः स्वशिष्यं पुत्रं वा गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृत शरीरमधीतवेदमु- त्पादितपुत्रं यथाशक्ति अनुष्ठितयज्ञमपापं निस्पृहं यमनि- यमवन्तमतिथिपूजापनीतकिल्बिषं मुमुक्षुमुपसन्नं शिक्षय- आह । ईशा वास्यम् । इदं सर्वम् ईशा 'ईश ऐश्वर्ये' तृती- यान्तस्यैतद्रूपम् । यदीशनेन । वास्यं वसनीयम् ममेदमि- त्यनया भावनया आच्छादनीयम् । इदं सर्वमक्ष निर्दिश्यत इति । यत्किंच यत्किंचशब्दो भिन्नक्रमः। किंच । यत् जगत्यां पृथिव्यां जगत् जङ्गमादि स्वस्वामिसंबन्धाभिल- क्षितं स्यात् । तेनानेन सर्वेण । त्यक्तेन त्यक्तस्वस्वामिसंब- न्धेन । भोगान्भुञ्जीथाः अनुभावयस्व । मा गृधः । 'गृधु अभिकाङ्क्षायाम्' । माभिकाङ्क्षीः ममेदमिति धियं त्यज । कस्यस्विद्धनम् । स्विन्निपातो वितर्कवचनः । कस्य पुनरेतद्धनं न कस्यचिदपीत्यभिप्रायः । सर्वाण्ययथार्थानि हि द्रव्याण्यु- त्पद्यन्ते । तद्यथा । स्त्रियमिति अन्यथा भुङ्क्ते अन्यथा पुत्र अन्यथा प्राघूर्णकः । तथा कटककेयूरादीन्यलंकरणानि अन्यं चान्यं च पुरुषमुपतिष्ठमानानि दृश्यन्ते । अतः सर्वार्थस्य यस्य स्वस्वामिसंबन्धः सा त्वविद्या । निःस्पृहस्य योगेऽधि - कार इति वाक्यार्थः ॥ १ ॥

गणेशनरहरिलक्ष्मीर्नत्वा तत्कृपया मया ।
संहिताचरमाध्याये वेददीपो वितन्यते ॥

म० एकोनचत्वारिंशताध्यायैः कर्मकाण्डं निरूपितम् । इदानीं कर्माचरणशुद्धान्तःकरणं प्रति ज्ञानकाण्डमेकेनाध्यायेन निरूप्यते । ईशावास्यमित्यादिमन्त्राणां कर्मसु विनियोगो नास्ति तेषां शुद्धत्वैकत्वापापविद्धत्वाशरीरत्व सर्वगतत्वाद्यात्मयाथात्म्य- प्रतिपादनात् । तच्च कर्मणा विरुध्यते । नहीदृगात्मोत्पाद्यो - विकार्य आप्यः संस्कार्यः कर्ता भोक्ता वा भवेद्येन कर्मशेषता स्यात् । तस्मादविद्याकृतमात्मनोऽनेकत्व कर्तृत्व भोक्तृत्वाशुद्धत्व - पापविद्धत्वाद्यङ्गीकृत्य लोकबुद्धिसिद्धानि कर्माणि विहितानि । यो हि दृष्टेन ब्रह्मवर्चसादिना अदृष्टेन स्वर्गादिना कर्मफलेनार्थी सन्नहं द्विजातिः कर्माधिकारवानित्यात्मानं मन्यते तस्य कर्मा- धिकारः । तस्मादेते मन्त्रा आत्मयाथात्म्य प्रकाशनेन शोकमो- हादिसाधनमज्ञानं विनिवर्त्यत्मज्ञानं जनयन्तीत्यभिधेयसंबन्ध- प्रयोजनानि । इदानीं ते मन्त्रा व्याख्यायन्ते । ईशा वास्यम् ।

आत्मदेवत्य अनुष्टुप्छन्दस्कोऽध्यायो दधीचाथर्वणेन दृष्टः ।

गर्भाधानादिसंस्कार संस्कृतमधीतवेदं जनितसुतं यथाशक्ति कृत- • समासं कर्मकाण्डमिदानीं ज्ञानकाण्डं प्रस्तूयते । । ।

यज्ञं निष्पापं निःस्पृहं यमनियमोपेतं मुमुक्षुमुपसन्नं शिष्यं पुत्रं वा ऋषिरुपदिशन्नाह । 'ईश ऐश्वर्य' किप् ईष्ट इतीद ईशिता परमेश्वरः । स हि सर्वजन्तूनामात्मा सन् सर्वमीष्टे । तेन स्वेना- मनेशा इदं प्रत्यक्षत दृश्यमानं सर्वं वास्यम् 'वस आच्छा. दने 'हलोथेत्' ( पा० ३ । १ । १२४ ) इति व्यत्प्रत्ययः । । आच्छादनीयं परमात्माहमेवेदं सर्वमिति परमार्थसत्यरूपेणा- त्मना सर्वमिदमनृतमाच्छादनीयम् । परमात्माहमेवास्मि नान्य-

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

दस्तीति चिन्तयेदित्यर्थः । यत् किंचेति भिन्नक्रमः । किंच यत् जगत्यां लोकत्रये जगत् जङ्गमादिकं स्वामिसंबन्धालिङ्गितं भवेत् तेन सर्वेण त्यक्तेन त्यक्तस्वस्वामिसंबन्धेन भुञ्जीथाः भोग- मनुभवेः । मा गृधः 'गृधु अभिकाङ्क्षायाम्' आकाङ्क्षां मा कृथाः । ममेदमिति धियं त्यजेत्यर्थः । किमिति । खदिति निपातौ वितर्के । धनं कस्य खित् । न कस्यापीत्यर्थः । सर्वाणि द्रव्याण्यन्योन्यमुपगच्छन्ति दृश्यन्ते अतो ममेदमिति बुद्धि- विद्या तो त्यजतो योगेऽधिकार इत्यर्थः ॥ १॥

समा॑ः ।

1

द्वितीया । कुर्वन्नेवेह कर्मणि जिजीविषेच्छ॒त ए॒वं त्वय॒ नान्यथे॒तोऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे ॥२॥ उ० निःस्पृहस्यापि योगिनो ज्ञाननिमित्ते कर्मण्यधिकार इत्येतमर्थमाह । कुर्वन्नेव । कुर्वन्नेव कर्माणि मुक्तिहेतुकानि । इह लोके जिजीविषेत् । जिजीविषेरिति पुरुषव्यत्ययः । प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य । जीवितुमिच्छेः पथ्यहितमितभक्ष- णेन । शतं समाः इत्युपलक्षणार्थम् । यावदायुः पर्यवसान मित्यर्थः । एवम् त्वयि तवेति विभक्तिव्यत्ययः । मुक्तिर- स्तीति शेषः । नान्यथेतोऽस्ति इतः प्रकारात् अन्यथा मुक्ति । र्नास्ति । एतदुक्तं भवति । यथा स्वर्गप्राप्तौ नानाभूताः प्रकाराः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ननु कर्मणः फलेन भवितव्यमथ कथं मुक्तिप्राप्तिरित्येतदाशङ्कयाह । न कर्म लिप्यते नरे । नहि मुक्त्यर्थं क्रियमाणं कर्म नरे मनुष्ये संबध्यते । मुक्तिप्रदानेनोपक्षीणशक्तित्वात् । तथाच बृह- दारण्यकम् ' तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति । विविदिषन्ति वेदितु मिच्छन्ति । अनेनैतद्दर्शयति यावदिच्छाप्रवृत्तिस्तावत्कर्म- स्वधिकार इति ॥ २ ॥

६०५

कुर्वन्नेव जीवितुमिच्छेत् प्रत्यवायपरिहारायेत्यर्थः । तदुक्तम् 'द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च विभाषितः' इति ॥ २ ॥

तृतीया ।

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन॒ तम॒सावृ॑ताः ।
तांस्ते प्रेत्यापि॑गच्छन्ति॒ ये के चत्म॒नो जनः ॥ ३ ॥

उ० इदानीं स्वर्गादिप्राप्तिहेतुभूतानि कर्माणि ये कु- र्वन्ति ते निन्द्यन्ते । असुर्या नामेति । असुर्याः । पर- मात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवा अप्यसुराः । असुराणां स्व- भूता असुर्याः एवंसंज्ञकास्ते लोकाः अन्धेन तमसा अज्ञानलक्षणेन तमसा आवृताः सर्वतोवृताः । तान् लो- कानू ते जनाः प्रेत्य मृत्वा अपिगच्छन्ति । ये केचात्महनो जनाः आत्मानं घ्नन्ति ये जनाः ते आत्महनः । आत्मानं च ते मन्ति ये स्वर्गप्राप्ति हेतूनि कर्माणि कुर्वन्ति । ते हि जनित्वा त्रियन्ते मृत्वा च जायन्ते । एवमहर्निशं नाशं प्राप्नु- वन्ति ॥ ३ ॥

1

म० अथ काम्यकर्मपरान्निन्दति । ये के च ये केचित् जनाः नराः आत्महनः आत्मानं नन्तीत्यात्महनः अविद्वांसः काम्यकर्मपराः विद्यमानस्याजरामरस्यात्मनोऽविद्यादोषेण तिर- स्करणादात्महन्तारः । ते प्रेत्य मृत्वा देहं त्यक्त्वा तान् लोकान् जन्मानि स्थावरान्तानि अपिगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । तान् कान् नाम प्रसिद्धम् । ते ये यत्तदोर्व्यत्ययः । ये लोकाः लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्ते कर्मफलानि यत्रेति लोका जन्मानि । असुर्याः असुराणामिमे असूर्याः, असुषु प्राणेषु रमन्तेऽसुराः प्राणपोष - णपराः । अद्वैतमपेक्ष्य देवा अपि असुराः । कीदृशा लोकाः । अन्धेन तमसा अदर्शनात्मकेनाज्ञानेन आवृताः आच्छादिताः । अनात्मज्ञाः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते चेत्यर्थः ॥ ३ ॥

चतुर्थी ।

1

अने॑ज॒देकं मन॑सो जवी॑यो॒ नैन॑दे॒व आ॑नु॒व॒न्पू- बेमशैत् । तद्भाव॑ति॒ऽन्यानत्यै॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति ॥ ४ ॥

म० आत्मज्ञानाशक्तस्य कर्मोपदेशमाह। कर्माणि अग्नि- होत्रादीनि निष्कामानि मुक्तिहेतुकानि कुर्वनेवेह लोके शतं समाः शतवर्षपर्यन्तं जिजीविषेत् । पुरुषव्यत्ययः । लं जिजी- विषेः जीवितुमिच्छेः । पुरुषायुषः शतवर्षत्वाच्छतग्रहणम् । त्वयीति विभक्तिव्यत्ययः। तत्रैवं कर्म कुर्वतो जिजीविषतो मुक्ति- रस्तीति शेषः । इतः प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरेण मुक्तिर्नास्ति । उ० इदानीमधस्तनयमनियमवतां मुमुक्षूणां यथाभूतं अयमर्थः । स्वर्गादिप्राप्तो यथा नानाप्रकाराः सन्ति न तथा परब्रह्म आत्मत्वेनोपात्यं तदाह । उक्तंच 'अहं ब्रह्मास्मि मुक्तावित्यर्थः । निष्कामकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्यैव मुक्तिरि- संरुध्य इदं सर्व च मन्मयम् । इयं विद्या समुद्दिष्टा विमु- त्यर्थः । ननु कर्मणः फलेन भाव्यम्, कथं मुक्तिरित्यत आह । क्तिर्यनिबन्धनी' इति । अनेजदेकम् । त्रिष्टुप् । यत् अनेजत् न कर्मेति । मुक्त्यर्थं क्रियमाणं कर्म नरे मनुष्ये न लिप्यते न ।अचलत् तस्वमस्ति एकमद्वितीयं विज्ञानघनरूपेण । मनसो संबध्यते । मुक्तिकारणान्तःकरणशुद्ध्यापादकत्वेनोपक्षीणशक्ति जवीयः । मनस्तावच्छीघ्रं भवति ततोऽपि शीघ्रतरं प्रसवदा- त्वात् यावदिंच्छा तावत्कर्मस्वधिकार इति दर्शितम् । उत्तरार्ध - नेन कारणभूतत्वात् । नैनद्देवा आप्नुवन् न चैतत्तत्वं देवा अपि स्वार्थान्तरं वा । एवंप्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्रा प्राप्तुं शक्ताः । सूक्ष्मत्वात् पूर्वम् भर्शत् । रिशतिहिंसाकर्मा भिमानिनि इतः एतस्मात्कर्म करणादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति । अविनश्यदास्ते । अनादिनिधनं मित्यर्थः । तद्भावतः तदः स्थाने येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते । अतः शास्त्रविहितं कर्म । यदो वृत्तिरुद्देश्यस्वात् । यच्च धावतः अन्यान्पुरुषांदीनस्येति

•

१,

६०६

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

[ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० ]

अतिक्रम्य गच्छति । तथाच तिष्ठत् सर्वत्र स्थितम् । सर्वश- यज्ञहोमादीनि यस्मिन् दधाति स्थापयति 'स्वाहा वाते धाः'

1

क्तित्वं सर्वगतत्वं चानेन व्यख्यायते । तस्मिन्नपः । अत्रापि यदो वृत्तिः अस्मिंश्चापः कर्माणि मातरिश्वा वायुः दधाति स्था- पयति । सर्वाणि कर्माणि यज्ञदानहोमादीनि समिष्टयजूंषि वायौ स्थाप्यन्ते । स्वाहा वातेधा इति वायोः प्रतिष्ठत्वाभि- धानात् । समष्टिव्यष्टिरूपो ासाविति वायुरपि यस्मिन्क- मणि स्थापयति । यागहोमादीनां परमं निधानमित्यर्थः ॥४॥

स्थस्य मनसो

( ८ । २१ ) इति समिष्टयजुषि वायुस्थत्वोक्तः कर्माणि ताव- द्वायौ स्थाप्यन्ते समष्टिरूपोऽसौ वायुरपि यस्मिन्कर्माणि स्थाप यति । यागहोमदानादिकर्मणां परमं निधानमित्यर्थः ॥ ४ ॥ पञ्चमी ।

तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दुरे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒ सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

सर्व॑स्य॒ तद्

उ० एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य अथेदानीं कार्यरू- पेणोद्दिशति । तदेजति अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वप्राणिरू- पेणावस्थितं सत् एजति कम्पवद्भवति क्रियावद्भवति । तन्नै- जति तदेव च न चलति स्थावररूपावस्थितं सत् । तद्दूरे तदेव च दूरे आदित्यनक्षत्रादिरूपेणावस्थितम् । तत् उ अन्तिके । उः समुच्चये । तदेव च अन्तिके पृथिव्यादिरु- पेणावस्थितम् । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे 'त्येतदर्शनार्थों ग्रन्थः । तदन्तरस्य सर्वस्य । तदेव च अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य विज्ञानघनरूपेणावस्थितं सत् अन्तर्मध्यत आस्ते । तदु सर्व- स्यास्य बाह्यतः । तदेव च सर्वस्यास्य प्राणिजातस्य बाह्यतः जनरूपेणावस्थितमास्ते । चेतनाचेतनरूपमनन्तं सर्वगं ब्र• ह्येत्यर्थः । अस्या उपासनाया अर्चिराद्यनुचिन्तनं नास्तीत्येवं केचिदाहुः इहैव ब्रह्मप्राप्तेः ॥ ५ ॥

1

म० मुमुक्षुभिर्यादृशं ब्रह्मात्मत्वेनोपास्यं यस्याज्ञानात्संसार- स्तदात्मखरूपमाह । त्रिष्टुप्छन्दस्केयमृक् । यत् ब्रह्म अनेजत् 'एज कम्पने' न एजतीत्यनेजत् अचलत् स्वावस्थाप्रच्युतिः कम्पनं तद्रहितम् । सदैकरूपमित्यर्थः । एकमद्वितीयं सर्वभूतेषु विज्ञानघनरूपेण । मनसः संकल्पादिलक्षणाज्जवीयः वेगवत्तरम् जवोऽस्यास्तीति जववत् अत्यन्तं जववत् जवीयः । ईयसुनि कृंते 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति मतुपो लुक् । नन्वनेजद्वेगवतोर्विरोधः । मैवम् निरुपाधित्वेनानेजत् संकल्पविकल्परूपान्तःकरणस्योपाधेरनुवर्तनाज्जविष्ठम् । देह- दूरस्थब्रह्मलोकादि संकल्पनं क्षणमात्राद्भव तीति मनो वेगवत्तरं लोके प्रसिद्धम् । मनसि दूरं गच्छ- त्यात्मचैतन्यावभासः प्रथमप्राप्त इव गृह्यते अतो मनसो जवीय इत्युक्तम् । देवा द्योतनात्म काश्चक्षुरादीन्द्रियाणि एनत् प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन् न प्राप्तवन्तः । चक्षुरादिभ्यो मनो जवीयः । अतो मनोव्यापारे व्यवहितत्वादात्मन आभासमा- त्रमपि देवानां गोचरो न भवतीत्यर्थः । यतः पूर्वमर्शत् वेगव- मनसोऽपि प्रथममेव गच्छत् । 'ऋश गतौ' व्योमवद्यापित्वात्स- वैसंसारधर्मवर्जितं तदात्मतत्त्वं निरुपाधिकेन स्वरूपेणाविक्रिय- म्रेव सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवेत्यविवे- किनां प्रतिदेद्दमनेकमिव प्रतिभासत इति भावः । यद्वा पूर्वं पूर्वमपि विद्यमानम् । अर्शत् 'रिश हिंसायां' रिशति नश्यति रिशत् न रिशदरिशत् अर्शत् । धातोरिकारलोपश्छान्दसः । किंच तत् । तदः स्थाने यदो वृत्तिः । यदात्मतत्त्वं धावतो द्रुतं मच्छतोऽन्यान् मनोवागिन्द्रियादीनात्मविलक्षणान् अत्येति अतीत्य गच्छतीव । कीदृशम् । तिष्ठत् स्वयमविक्रियमेव सद्र- च्छतीव । मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः तस्मिन्नित्यचैतन्यस्वभावे आत्मतत्त्वे सति अपः कर्माणि दधाति धारयति कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि यः सूत्रसंज्ञः सर्वस्य जगतो विधारयिता सर्वप्राणभृत्क्रियात्मकः खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्यान्तर्मध्ये सोऽपि वायुः प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अग्निरविमेघादीनां ज्वल- तदेवास्ते विज्ञानघनरूपेण । अस्य सर्वस्य बहिः तदु तदेव नदहन प्रकाशाभिवर्षणादीनि च कर्माणि यस्मिन् ब्रह्मणि सत्ये - जडरूपत्वात् । चेतनाचेतनरूपमनन्तं ब्रह्मेत्यर्थः । एतदुपासि- व दधाति विभजति धारयति वा । 'भीषास्माद्वातः पवते भीषो- तुरर्चिरादिमार्गेण गमनं नास्ति इहैव ब्रह्मप्राप्तेः । 'न तस्य प्राणा देति सूर्यः' ( तै० आर० ८ ।८ ) इत्यादिश्रुतेः । सर्वा हि उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेः ५ कार्यकारणादिक्रियाः सर्वास्पदे नित्यचैतन्यरूपे ब्रह्मणि सत्येव षष्ठी । भवन्तीत्यर्थः । यद्वा मातरिश्वा वायुरपः कर्माणि आप्यन्ते प्राप्यन्ते सुखदुःखानि याभिस्ता आपः कर्माणि 'आनोतेर्हखश्च'

1

।

।

म० रहस्यं सकृदुक्तं चित्ते नायातीति पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थं पुनर्वेदति । तत् प्रकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति । तदेव च न एजति खतो नैव चलति । अचलमेव सत् मूढदृष्ट्या चलतीवे- त्यर्थः । किंच तत् दूरे अविदुषामन्दकोट्याप्यप्राप्यत्वाद् दूरे इवेत्यर्थः । तत् उ तदेव अन्तिके समीपे । विदुषामात्मत्वेन भासमानत्वान्न केवलं दूरेऽन्तिके च । अस्य सर्वस्य नामरूप - क्रियात्मक जगतोऽन्तरभ्यन्तरे तदेव । अस्य सर्वस्य बाह्यतः बहिरपि तदु तदेव ब्रह्म नभोवव्यापकत्वात् । अस्य मन्त्रस्यार्था- न्तरम् । यथा पूर्वमन्त्रेण कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य कार्यरूपमु-' द्दिशति -- तदेजति । तिस्रोऽनुष्टुभः । तत् आत्मतत्वमेजति सर्वजन्तुरूपेण स्थितं सत् कम्पते क्रियावद्भवति । तदेव च न एजति स्थावररूपावस्थं न चलति । तदेव दूरे आदित्यनक्षत्रा- दिरूपेण स्थितत्वात् । तदु अन्तिके समीपे धरादिरूपत्वात् 'सर्व

यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्य॒त्मन्ने॒त्रानु॒पश्य॑ति । सर्व॒

ह

( उणा० २ । ५९ ) इति क्विप् धातोर्हखश्च । तानि कर्माणि । भूतेषु चात्मानं ततो न विचिकित्सति ॥ ६ ॥

1

उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।

: उ० यस्तु । तुशब्दो विशेषणार्थः । यः पुनः सर्वाणि भूतानि चेतनाचेतनानि आत्मन्नेव अनुपश्यति । मय्येव सर्वाणि भूतान्यवस्थितानि न मव्यतिरिक्तानि । अहमेव परं ब्रह्मेति । सर्वभूतेषु चात्मानं अवस्थितं तद्व्यतिरिक्तं पश्यति । ततो न विचिकित्सति न संशेते । एवं पश्यतो योगिनः परब्रह्मरूपाण्यात्मसंस्थानि भवन्ति विज्ञानघनानन्दैकत्वा दिति अतो विचारान्न विनिवर्तते ॥ ६ ॥

६०७

उ० स पर्यगात् । जगती । य एवमात्मानमुपास्ते स पर्यगात्परिगच्छति शुक्रं शुक्लं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्यश- क्तिम् । अकायं न विद्यते कायः शरीरं यस्य स तथोक्तः । अत्रणं कायरहितत्वादेव । भस्त्राविरं स्नायुरहितमकायत्वादेव शुद्धमनुपहतं सत्वरजस्तमोभिरपापविद्धं क्लेशकर्मविपाकाश- यैरसंस्पृष्टम् । अकायमव्रणमस्त्राविरमिति पुनरुक्तान्यभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्त इत्यदोषः । इत्थंभूतं ब्रह्म प्रतिपद्यते । म० अथोपासनप्रकारमाह । यस्तु यः पुनः मुमुक्षुः अथात्मोपासनायुक्तस्य फलमाह । यश्च कविः कान्तदर्शनः सर्वाणि भूतानि अव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि चेतनानि आत्मन् । मनीषी मेधावी परिभूः सर्वतो भविता विज्ञानबलात्स्वयंभूः सप्तम्या लुक् । आत्मनि एवानुपश्यति मय्येव सर्वभूतानि स्वयं ज्ञानबलाद्ब्रह्मरूपेण भविता सः याथातथ्यतोऽर्था- स्थितानि न मद्यतिरिक्तानीति पश्यति । आत्मव्यतिरिक्तानि न । न्व्यदधाद्यथास्वरूपमर्थान्विहितवान् त्यक्तस्वस्वामिसंबन्धैर- पश्यतीत्यर्थः । सर्वभूतेषु चात्मानमवस्थितमव्यतिरिक्तं पश्यति र्थैश्चेतनाचेतनैरुपभोगं कृतवान् । शाश्वतीभ्योऽनन्ताभ्यः तेषां भूतानां खं आत्मानमात्मत्वेन पश्यतीत्यर्थः । अयमर्थः । समाभ्योऽर्थाय अनन्तवर्षप्राप्तये च कर्म कृतवान् । ननु अस्य कार्यकारणसंघातस्यात्माहं सर्वप्रत्ययसाक्षिभूतश्चेतयिता । कर्मजा ड्याल्लोकः कर्मवान्भवति । सत्यम् । आत्मसंस्कारक निर्गुणश्च तथा तेनैव स्वरूपेणाव्य कादीनां स्थावरान्तानामहमे तु कर्म ब्रह्मभावजनकं स्यात् । तस्मात्सोपि गच्छति शुक्रम- वात्मेति सर्वेषु चात्मानं निर्विशेषं पश्यति । ततस्तस्माद्दर्शनान्न । कार्य ब्रह्म इति ॥ ८ ॥

विचिकित्सति न संशेते 'कित रोगापनयने संशये च' इति धातोः

:

'गुप्तिकिंन्यः सन् ' ( पा० ३ । १ । ५ ) इति स्वार्थे सन्प्रत्ययः । आत्मनोऽन्यत्पश्यतः सर्वः संदेहो भवत्यात्मानमेवात्यन्तं शुद्धं निरन्तरं पश्यतो न संदेहावकाश इति भावः । अत आत्मज्ञस्य विचारनिवृत्तिः ॥ ६ ॥

सप्तमी ।

यस्मि॒न्सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मैवार्भूद्विजान॒तः । तत्र
को मोह॒ः कः शोक॑ एक॒त्वम॑नु॒पश्य॑तः ॥ ७ ॥

उ० किंच । यस्मिन् अवस्थाविशेषे । सर्वाणि भूतानि चेतनाचेतनानि । आत्मैव अभूत् संभवन्ति । विजानतः 'आत्मैवेदं सर्वं' । 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे' त्येवमादिवाक्यविचारेण विद्युत विज्ञानस्य । तत्र अवस्थाविशेषे कृतचेतसो योगिनः कः मोहः कश्च शोकः न कश्चिदपीत्यभिप्रायः । शोकमोहौ ह्यपरिज्ञाततत्वस्य भवतः । हेतुगर्भ विशेषणमाह । एकत्वम- नुपश्यतः सर्वाणि भूतानि ध्यायतः ॥ ७ ॥

म० इममेवार्थमन्यो मन्त्रो वदति । यस्मिन्नवस्थाविशेषे विजानतः 'आत्मैवेदम्' 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे' त्यादिवाक्यविचारेणा वधृतपरमार्थस्य सतः सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूत् परमार्थदर्श- नादात्मैव संवृत्तः । तत्र तस्यामवस्थायामेकत्वं विशुद्धं मगनो- पममात्मैकत्वं पश्यतः जानतः को मोहः कः शोकश्च । अवि- द्याकार्ययोः शोकमोहयोरसंभवात्सकारणस्य संसारस्यात्यन्तमु- च्छेद इति भावः ॥ ७ ॥

अष्टमी ।

स पर्य॑गाच्छुक्रम॑क॒यम॑त्र॒णम॑स्नावि॒रए शुद्धम- पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒भूर्यौथातथ्य॒तो- ऽथो॒न्व्य॒धाच्छाश्वतीभ्यः॒ समा॑भ्यः ॥ ८ ॥ .

म० एवंभूतात्मज्ञस्य फलमाह । य एवमात्मानं पश्यति स

क

ईदृशं ब्रह्म पर्यगात् परिगच्छति प्राप्नोतीत्यर्थः । कीदृशम् । शुक्रं शुद्धं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्यशक्ति कायः शरीरं यस्य तत् । अकायत्वादेवा व्रणमक्षतम् । अस्ना विरं न विद्यन्ते नावाः शिरा यत्र तदस्त्राविरं स्नायुरहितम् । अका विंदं क्लेशकर्म विपाकाशयैरस्पृष्टम् । अकायमत्रणमस्त्राविरमित यत्वादेव शुद्धमनुपहतं सत्त्वरजस्तमोभिः । अपापविद्धं न पापै- र्विद्धं पुनरुक्तिरर्थातिशयद्योतनाय । 'अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते' ( निरु० १० । ४२ ) इति यास्को केः । ईदृशं ब्रह्मात्मज्ञः प्रति- पद्यत इत्यर्थः । पुनस्तस्यैव फलान्तरमाह । य ईदृश उपासकः स शाश्वतीभ्यः समाभ्यः निरन्तरमनन्त वर्षेभ्योऽर्थाय अनन्त- वर्षप्राप्तये याथातथ्यतः यथातथाभावो याथातथ्यं तेन यथा- स्वरूपमर्थान् व्यदधाद्विहितवान् । त्यक्तखखामिसंबन्धैश्चेतना- चेतनैरर्थैरुपभोगं कृतवानित्यर्थः । कीदृशः । कविः क्रान्तदर्शी । मनीषी मेधावी । परि सर्वतो भवतीति परिभूः ज्ञानबलात्स- र्वरूपः । स्वयं भवतीति स्वयंभूः ब्रह्मरूपेण भविता । ईदृशोऽपि । पूर्वोक्तं शुक्रमकायमित्यादिविशेषणविशिष्टं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । एतस्या ऋचोऽर्थान्तरं यथा । योऽयमतीतमन्त्रोक्त आत्मा स पर्यगात् परितः सर्वत्र गच्छति नभोवत्सर्वं व्याप्नोति । व्याप्य च शाश्वतीभ्यो नित्याभ्यः समाभ्यः संवत्सराख्येभ्यः प्रजापतिभ्यो याथातथ्यतः यथाभूतकर्मफलसाधनतः अर्थान्कर्तव्यपदार्थान् व्यदधात् । यथानुरूपं व्यभजदित्यर्थः । स कीदृशः । शुक्रमि- त्यादिविशेषणानि लिङ्गव्यत्ययेन पुंलिङ्गे नेतव्यानि । शुक्रः शुद्धो दीप्तिमान् । अकायोऽशरीरः । लिङ्गशरीरवर्जित इत्यर्थः । अत्र- णोऽश्नतः । अस्नाविरः शिरारहितः । अत्रणोऽस्नाविर इति विशे- षणद्वयेनं स्थूलशरीरप्रतिषेधः । शुद्धो निर्मलः। अपापविद्धोऽध- र्मादिवर्जितः । क्रविः सर्वदृक् 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ' इति श्रुतेः ।

*

:

६०८

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

मनीषी मनस ईषिता सर्वज्ञः । परिभूः परि सर्वेषामुपर्युपरि
भवतीति परिभूः । स्वयंभूः स्वयमेव भवतीति येषामुपरि भवति
यश्चोपरि भवति स खयमेव भवतीति स्वयंभूः । स नित्य
ईश्वरः सर्वं कृतवानित्यर्थः ॥ ८ ॥

नवमी ।

अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ येऽस॑भूतिमु॒पास॑ते । ततो॒ । भूय॑ इव॒ ते तम॒ य उ॒ संर्भूत्या र॒ताः ॥ ९ ॥

उ० इत उत्तरमुपासनामन्त्राः प्रोच्यन्ते । अन्धं तमः षडनुष्टुभः । लोकायतिकाः प्रस्तूय निन्द्यन्ते । येषामेतद्द- र्शनम् । जलबुबुदवज्जीवाः । मदशक्तिवद्विज्ञानमिति । अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते । मृतस्य सतः पुनः संभवो नास्ति । अतः शरीरग्रहणादस्माकं मुक्तिरेव । नहि विज्ञा- नात्मा कश्चिदनुच्छित्तिधर्मास्ति यो यमनियमैः संबध्यते । एवं ये उपासते ते अन्धं अज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति ततो भूय इव ते तमः । ततोपि बहुतरम् । इवोऽनर्थकः । ते तमः प्रविशन्ति ये उ । उकारः कर्मोपसंग्रहार्थीयः । ये संभूत्या- मेव रताः । आत्मैवास्मि नान्यत्किंचिदस्तीत्ययमभिप्रायः । कर्मपराङ्मुखाय तत्कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोरसंभव इत्ययम- भिप्रेत्य स्वबुद्धिमद्भुतां विभावयन्तः आत्मज्ञान एव

रताः ॥ ९ ॥

म० अतः परमुपासनामन्त्रा उच्यन्ते षडनुष्टुभः । यमनि- यमसंबन्धवान्विज्ञानात्मा कश्चिन्नास्ति जलबुद्बुदवज्जीवाः मदश- तिवद्विज्ञानमित्यादिमतवादिनो बौद्धाः प्रस्तूय निन्द्यन्ते । ये नराः असंभूतिमसंभवमुपासते मृतस्य पुनः संभवो नास्ति अतः शरीरान्तेऽस्माकं मुक्तिरेवेति वदन्ति ते अन्धं तमोऽज्ञानलक्षणं प्रविशन्ति । ये उ ये च संभूत्यामेव रताः संभवत्यस्या इति संभूतिरात्मा तत्रैवासक्ताः कर्मपराचुखाः खबुद्धिलाघवमजा- नाना आत्मज्ञानमात्ररताः आत्मैवास्ति नान्यत् कर्मादीनि कर्म- काण्डज्ञानकाण्डयोः संबन्धो नास्तीत्यभिप्रायवन्त इत्यर्थः । ते नराः ततोऽन्धात्तमसो भूय इव । इवशब्दोऽनर्थकः । बहुतरं तमोऽज्ञानं विशन्ति । अस्या ऋचोऽर्थान्तरमुच्यते । अधुना व्याकृताव्याकृतोपासनयोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दोच्यते । संभवनं संभूतिः कार्यस्योत्पत्तिः तस्या अन्या असंभूतिः प्रकृतिः कारणमव्याकृताख्यं तामसंभूतिमव्याकृताख्यां प्रकृतिं कारण- मविद्याकामकर्मबीजभूतामदर्शनात्मिकां ये उपासते ते तदनु- रूपमेवान्धं तमोऽदर्शनात्मकं संसारं प्रविशन्ति । ये संभूत्यां कार्यब्रह्मणि हिरण्यगर्भाख्ये रताः ते ततस्तस्मादपि भूयो बहु- तरमिव तमः प्रविशन्ति ॥ ९ ॥

दशमी । अ॒न्यदे॒वाहुः से॑भ॒वाद॒न्यदा॑हु॒रस॑भवात् । इर्ति शुश्रुम धीरा॑णां ये न॒स्तद्वचचक्षि॒रे ॥ १० ॥

।

।

[ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० ]

उ० अन्यदेव । अन्यदेव फलं आहुः संभवात् संभव-
परिज्ञानात् । अन्यच्च आहुः फलम् संभवपरिज्ञानात् । इति
एवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् धीराणां वचांसि । ये धीराः नः
अस्माकम् । तत् ब्रह्म विचचक्षिरे आख्यातवन्तः ॥ १० ॥

म० अथोभयोरुपासनयोः समुच्चय कारणमवयवबलमेद- णिमाद्यैश्वर्यलक्षणं फलमाहुः कथयन्ति धीराः । तथा असंभ- माह । संभवात्संभूतेः कार्यब्रह्मोपासनात् अन्यदेव पृथगेवा- वात् असंभूतेरव्याकृतादव्याकृतोपासनादन्यदेव बलमुक्तम् । अन्धं तमः प्रविशन्तीत्युक्तं प्रकृतिलय इति पौराणिकोक्तं फल- माहुः इत्येवंविधं धीराणां विदुषां वचः शुश्रुम वयं श्रुतवन्तः । ये धीराः नोऽस्माकं तत् पूर्वोक्तं संभूत्यसंभूत्युपासन ( फलं विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः ॥ १० ॥

एकादशी । संभूतिं च विनाशं च॒ यस्तद्वेद॒भय॑ विनाशेन॑ मृत्यु॑ त॒र्त्वा स॑भू॑त्या॒मृत॑मश्नुते ॥

स॒ह ।

११ ॥

उ० संभूर्ति च समस्तस्य जगतः संभवैकहेतुं च परं ब्रह्म । विनाशं च विनाशिशरीरं च । यः योगी तदुभयं वेद जानाति । सह एकीभूतम् । शरीरग्रहणेन ज्ञानोत्पत्ति- हेतूनि कर्माणि करोति । सः विनाशेन । विनाशिना शरी- रेण । मृत्युं तीर्त्वा उत्तीर्य । संभूत्या आत्मविज्ञानेन । अमु- तमक्षुते । अमृतत्वमश्नातीत्यर्थः ॥ ११ ॥

म० संभूतिं सर्वजगत्संभवैकहेतुं परं ब्रह्म । विनाशं विना- शोऽस्यास्तीति विनाशः अर्शआदित्वादच्प्रत्ययः । विनाशधर्म कं शरीरम् । तदुभयं शरीरिशरीररूपं द्वयं यो योगी सह एकीभूतं वेद जानाति । देहभिन्नोऽहं देहीवा से कर्मवशादिति ज्ञात्वा शरीरेण ज्ञानोत्पत्तिकराणि निष्कामकर्माणि करोतीत्यर्थः । स विनाशेन विनाबिना शरीरेण मृत्युं तीर्त्वान्तःकरणशुद्धिं संपाय संभूत्यात्मज्ञानेनामृतमश्रुते मुक्तिं प्राप्नोति । अस्या ऋचोऽर्था- न्तरम् । यथा । संभूत्युपासनयोरेकपुरुषार्थलात्समुच्चय एव युक्त इत्याह । अत्र विनाशशब्दद्वये अवर्णलोपो द्रष्टव्यः पृषो- दरादित्वात् । अन्यदाहुरसंभवादित्युक्तेः । संभूतिमविनाशं च व्याकृता व्याकृतोपासनद्वयं यः सह वेद । उभयमुपास्त इत्यर्थः । स योगी अविनाशेनाव्याकृतोपासनेन मृत्युमनैश्वर्यमधर्मका- मादिदोषजातं च तीर्त्वातिक्रम्य संभूत्या हिरण्यगर्भोपासनेना- मृतं प्रकृतिलयलक्षणमश्नुते ॥ ११ ॥

द्वादशी ।

।

अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ येऽवि॑द्यामु॒पास॑ते । ततो॒
भूय॑ इव॒ ते तम॒ य उ॑ वि॒द्याया॑ र॒ताः ॥ १२ ॥

उ० अन्धं तमः भज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति । ये अविद्यां स्वर्गाद्यर्थानि कर्माणि उपासतेऽनुतिष्ठन्ति । ततो भूय इव ते तमः । ततोपि बहुतरम् । इवोऽनर्थकः । ते

उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।

तमः प्रविशन्ति । ये उ ये पुनः । विद्यायामेव रताः आत्म-
ज्ञान एवाकृतकर्माणो रता नराः ॥ १२ ॥

६०९

उ० इदानीमित्थं कृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपा- तोत्तरकाले यद्भवति तदाह । वायुरनिलम् । वायुग्रहणमि- न्द्रियाण्येकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मैकः एवं सप्तदश-

म० ये तु कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्त एव जिजीविषन्ति तान्प्रत्युच्यते । विद्याविद्ययोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दो - । कलिङ्गोपलक्षणार्थं । वायुः प्राणोऽनिलं स्वकीयां प्रकृतिमा-

च्यते । विद्याया अन्या अविद्या कर्म । ये जना अविद्यामग्नि पद्यते अमृतं परं ब्रह्म तद्धि तद्विज्ञाय संपद्यते । अथेदं होत्रादिलक्षणां केवलामुपासते स्वर्गार्थानि कर्माणि केवलमनु- स्थूलशरीरं कीदृशं तदा भवति । भस्मान्तं भस्मैव भवति तिष्ठन्ति ते अन्धमदर्शनात्मकं तमोऽज्ञानं प्रविशन्ति । संसार- कृतप्रयोजनकत्वात् । इदानीं योगिनः आलम्बन भूतमक्षरं परम्परामनुभवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्धात्मकात्तमसो भूय इव कथ्यते । ॐ इति नाम वा प्रतिमा वा ब्रह्मणः । इदानीम- बहुतरमेव तमः ते प्रविशन्ति । ये उ ये पुनर्विद्यायामात्मज्ञाने । न्तकाले योगी स्मरणं करोति । ऋतो स्मर । योऽग्निर्ब्रह्म- देवताज्ञाने एव रताः कर्माणि हिला कर्मीकरणे प्रत्यवायोत्प- । चर्यादारभ्य परिचरितः सः मनःश्वासरूपेणावस्थितः संबो- त्यान्तःकरणशुद्ध्यभावेन ज्ञानानुदयादिति भावः ॥ १२ ॥

त्रयोदशी । अ॒न्यदे॒वाहुवि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णा॒ ये न॒स्तद्वैचचक्षि॒रे ॥ १३ ॥

1

उ० अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः विद्यायाः । आत्म- ज्ञानादन्यच्च आहुः अविद्यायाः । कर्मण इति शुश्रुमेत्यादि-

व्याख्यातम् ॥ १३ ॥

म० तयोः फलभेदमाह । विद्याया आत्मज्ञानस्य फलम- न्यदेवाहुरमृतरूपम् । अविद्यायाः कर्मणश्च फलं पितृलोकरूप- मन्यदेवाहुः । धीराः । 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक ' इति श्रुतेः । ये धीराः धीमन्तः आचार्याः नोऽस्मभ्यं ज्ञानं कर्म च विचचक्षिरे व्याचख्युः । तदुक्तमित्येवं धीराणां वचः शुश्रुम श्रुतवन्तः ॥ १३ ॥

चतुर्दशी ।

वि॒द्यां चावि॑द्या॑ च॒ यस्तद्वेद॒भय॑ स॒ह । अवि॑-
द्यया मृत्युं त्वा॑ वि॒द्यया॒मृत॑मभुते ॥ १४ ॥

उ० विद्यां च आत्मज्ञानं च अविद्यां कर्म च यस्तदु- भयं वेद जानाति सह एकीभूतं कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभूतम् अथ कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डं च एकीकृत्य अविद्यया कर्मकाण्डेन मृत्युं तीत्वोंत्तीर्य कृतकृत्यो भूत्वा विद्यया ब्रह्मपरिज्ञानेनामृतत्वं मोक्षमक्षुते प्राप्नोति ॥ १४॥

म० समुच्चयमाह । विद्यां देवताज्ञानं अविद्यां कर्म च तदु- भयं विद्याविद्यारूपं द्वयं यः सह वेद एकीकृत्य वेद एकेन पुरुषेणानुष्ठेयं जानाति । कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभूतमित्यर्थः । सोऽविद्ययाग्निहोत्रादिकर्मणा मृत्युं स्वाभाविककर्मज्ञानं मृत्युश- ब्दवाच्यं तीर्त्वात्तार्यान्तः शुद्ध्या कृतकृत्यो भूला विद्यया देवता-

ध्यते । हे क्रतो, मां स्मर इदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः संबोध्यते । क्रतो स्मर क्लिवे स्मर क्लृप्ताय लोकाय स्मर । कृतं स्मर मया यत्कृतं

तत्स्मर ॥ १५ ॥

म० अथ कृतोपासनो योगी अन्तकाले प्रार्थयते । द्वे यजुषी । अथेदानीं परोष्यतो मम वायुः प्राणः । वायुग्रहणं सप्तदशकलिङ्गोपलक्षणार्थम् । सप्तदशात्मकलिङ्गरूपः प्राणो- ऽध्यात्मपरिच्छेदं हिलाधिदैवतरूपं सर्वात्मकममृतं सूत्रात्मानम- निलं वायुं प्रतिपाद्यतामिति वाक्यशेषः । ' वायुर्वाव गौतम सूत्रं वायुना गौतम सूत्रेणेदं सर्वं संदृब्धम्' (बृह॰ माध्य• ३ । ५ । ) इति श्रुतेः ज्ञानकर्म संस्कृतं लिङ्गमुत्क्रामत्वित्यर्थः । अथ इदं स्थूलं शरीरमनौ हुतं सत् भस्मान्तं भस्मरूपं भूयात् । भस्मान्तः स्वरूपं यस्य तत्कृतप्रयोजनत्वात् । अथ योगिनोऽव- लम्बभूतमक्षरमुच्यते । ओमिति ब्रह्मणः प्रतिमा नाम वा । अस्य ब्रह्म ऋषिः गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता वेदारम्भ होमे शान्तिपुष्टिकर्मसु काम्येषु नैमित्तिकेष्वपि कर्मसु

-

योगः । अप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमभ्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते । हे ओम्, हे तो संकल्पात्मक, स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्यायं कालः प्रत्युपस्थितोऽतः स्मर । यस्त्वं ब्रह्मचर्ये गार्हपत्ये च मया परिचरितस्तत् स्मर । क्लिबे स्मर कल्प्यते भोगायेति क्लृप् लोकः तस्मै स्मर । जशादेश आर्षः 'छन्दस्युभयथा' इति पदान्त- वात् । मयास्मै अयं लोको दातव्यस्तस्मै क्लृप्ताय लोकाय स्मर । कृतं स्मर यन्मया बाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच स्मर । स्मरेत्य - स्यावृत्तिरादरार्था । 'ऋतो इत्यादि त्रिभिर्यजुर्भिरन्ते यज्ञान्योगी स्मारयति' (अनु० ४ । ९ ) इति कात्यायनः ॥ १५ ॥ षोडशी ।

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्वश्वा॑नि देव

ज्ञानेनाभृतं देवतात्मभावमते प्राप्नोति 'तद्धि अमृतमुच्यते व॒युना॑नि वि॒द्वान् । युयुध्य॒स्मज्जु॑हु॒राणमेन॒ भूयि॑ष्ठां

यद्देवतात्मगमनम्' इति श्रुतेः ॥ १४ ॥

पञ्चदशी ।

वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मये॒दं भस्मा॑न्त॒ शरी॑रम् ।
ओ३म् क्रत स्मर क्क्रि॒बे स्मर कृ॒त स्म॑ ॥ १५ ॥

७७ य० उ०

ते॒ नम॑तिं विधेम ॥ १६ ॥

उ० अग्ने नय । अग्ने, नय सुपथा देवयानेन मार्गेण राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान् विश्वानि सर्वाणि । देव दानादिगुणयुक्त, वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वाञ्जानानः युयोधि

1

६१०

शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।

पृथक्कुरु च अस्मत् अस्मत्तः जुहुराणं प्रतिबन्धकमेनः पापम् । यतो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम बहुतरां तव नमस्कारोक्तिं कुर्मः । व्याख्यातायाः पुनर्वचनं विशेषार्थम् ॥ १६ ॥

म० पुनरन्येन मन्त्रेणान्याख्यं ब्रह्मप्रति योगी मार्ग याचते । अगस्त्यदृष्टाग्नेयी त्रिष्टुप् ( अ० ५ । क० ३६ ) । व्याख्यातापि विशेषाय पुनर्व्याख्यायते । हे देव दानादिगुणयुक्त हे अग्ने, अस्मान् सुपथा शोभनेन मार्गेण देवयानेन नय । सुपथेति विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम् । गतागतलक्षणेन दक्षिणमार्गेण निर्विष्टोऽहम् अतोऽग्ने, त्वां याचे पुनर्गमनागम- नवर्जितेन शोभनेन पथास्मान्कर्मफलविशिष्टान्नय । किमर्थम् । राये धनाय मुक्तिलक्षणाय । कर्मफलभोगायेत्यर्थः । किंविध- स्त्वम् । विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि वा विद्वान् जानन् । किंच जुहुराणं । 'हुर्च्छा कौटिल्ये' शानचि जुहोत्या- दिवेन रूपम् । कुटिलं प्रतिबन्धकं वञ्चनात्मकमेनः पापमस्मत् अस्मत्तः सकाशात् युयोधि पृथक्कुरु वियोजय । नाशयेत्यर्थः । 'यु मिश्रणामिश्रणयोः' ह्वादित्वाश्छब्लोपद्विले छान्दसं हेर्धित्वम् । ततो विशुद्धा वयं ते तुभ्यं भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्ति नमस्का रवचनं विधेम कुर्याम । इदानीं सपापत्वात्तव परिचर्यां कर्तुं न शक्नुमस्ततस्त्वया पापनाशे कृते शुद्धा वयं नमस्कारेण त्वां परिचरेमेत्यर्थः ॥ १६ ॥

सप्तदशी ।

[ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० ]

इत्युपक्रम्य 'अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्म- लोक आनन्दः' इति । तथा सर्वनियन्तृत्वं दर्शयति 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गी' त्युपक्रम्य ' द्यावापृथिवी विष्टते तिष्ठतः' इत्यादि । तथा सर्वज्ञत्वं दर्शयति । 'यद्वा एतम- क्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्टृ' इत्यादि । तथा सत्यसंकल्पादयोऽस्य गुणाः श्रूयन्ते 'सत्यसंकल्पः सत्यधृष्टि' रित्यादि । यद्येवं तर्हि एतद्वै तदक्षरं गार्गि अस्मिन्वा आकाश ओतश्च प्रोत- श्चेति ओतप्रोतसामान्यात् आकाशेनैवैतद्रूपं ब्रह्माभिहितं स्यादिति । अयमेव च ब्रह्माभिहितं स्यादिति अयमेव च ब्रह्मवित्सिद्धान्तः ॥

इति उवटकृतौ मन्त्रभाष्ये चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥४०॥ आनन्दपुर वास्तव्यवज्रटाख्यस्य सूनुना । उवटेन कृतं भाष्यं पदवाक्यैः सुनिश्चितैः ॥ १ ॥ ऋष्यादींश्च नमस्कृत्य अवन्त्यामुवटोsवसन् ।

मन्त्राणां कृतवान्भाष्यं महीं भोजे प्रशासति ॥ २ ॥

म० पुनरादित्योपासनमाह । उष्णिक् यजुर्द्वयान्ता 'उष्णिक् त्रिपादान्त्यो द्वादशक' इति वचनात् । हिरण्मयमिव हिर- ण्मयं ज्योतिर्मयं यत् पात्रम् पिबन्ति यत्र स्थिता रश्मयो रसानिति पात्रं मण्डलम् तेन तेजोरूपेण मण्डलेन सत्यस्यादित्य- मण्डलस्थस्याविनाशिनः पुरुषस्य मुखं शरीरमपिहितमाच्छादितं वर्तते । तथापि यः असौ प्रत्यक्षः आदित्ये रविमण्डले पुरुषः

हिर॒ण्मये॑न॒ पात्रे॑ण स॒त्यस्यापि॑हितं॒ मुख॑म् । योऽसा- पुरुषाकारत्वात् पूर्णमनेन प्राणबुद्ध्यात्मना जगत्समस्तमिति वा
वा॑दि॒त्ये पुरु॑ष॒ः सोऽसाव॒हम् ॥ १७ ॥

ओ३म् खं ब्रह्म ॥

इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयसंहितायां

चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥

उ० इदानीमादित्योपासनमाह । हिरण्मयेन । यद्यपि हिरण्मयरूपेण पात्रेण येन रौप्यमयेन पात्रेण । पिबन्त्यस्मि । निवस्थितान् रसान् रश्मय इति पात्रं मण्डलं तेन पात्रेण मण्डलेन सत्यस्याविनाशिनः पुरुषस्य अपिहितमन्तर्हितम् । मुखं शरीरम् । तथापि यः असौ आदित्यः पुरुषः योगिभि- रुपलक्ष्यते । सः असौ अहम् अस्मि । एतां चोपासनां कुर्यात् ॥ १७ ॥ ॐ खं ब्रह्म । ओमिति नामनिर्देशः । आकाश - स्वरूपं ब्रह्म ध्यायेत् आत्मत्वेन । नन्वचेतन आकाशः चेतन आत्मा । तद्यथा 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति तत्रानन्दप्र- तिपादकं वाक्यम् । 'स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति'

१ दशाध्याये समाख्यातानुवाकाः सर्वसंख्यया । शतं दशानु- वाकाश्च नवान्ये च मनीषिभिः ॥ सप्तषष्टिश्चितौ ज्ञेयाः सौत्रे द्वाविंशतिस्तथा । अश्व एकोनपञ्चाशत्पञ्चत्रिंशत्खिले स्मृताः ॥ शुक्रियेषु तु विज्ञेया एकादश मनीषिभिः । एकीकृत्य समाख्यातं त्रिशतं त्र्यधिकं मतम् ॥

पुरुषः पुरिशयनाद्वा स मण्डलस्थः पुरुषः असौ प्रत्यक्षः कार्य- कारण संघातप्रविष्टोऽहमस्मि । एतां चोपासनां कुर्यादित्यर्थः । ओम् खं ब्रह्मेति यजुषी । ओ३मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खं ब्रह्मेत्याकाशरूपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत् ( अनु० ४ । ९ ) । यद्यपि ब्रह्म चेतनमाकाशस्त्वचेतनस्तथाप्येकदेशे सादृश्यम् । नभोव- व्यापकं ब्रह्म ओमिति जपन्ध्यायेदित्यर्थः । सूर्यमण्डलस्थः पुरु- षोऽहमेवेत्यमेदेन चिन्तयेत् ॥ १७ ॥

अथ विचारः । विद्यां चाविद्यां चेत्यत्र विद्याशब्देन किं मुख्या परमात्मविद्योच्यते उतोपासना वा । अमृतमश्रुत इत्यत्र अमृतशब्देन साक्षान्मुक्तिरुत्तरमार्गेण परम्परया वा । नाद्यः । विद्याकर्मणोर्यस्तद्वेदोभयं सहेति समुच्चयानुपपत्तेस्त- । योर्विरोधात् विद्योत्पत्तौ तदाश्रयेऽविद्यानुत्पत्तेः । वह्निरुष्णः प्रका- शश्चेति ज्ञानोत्पत्तौ शीतोऽग्निरप्रकाशश्चेति अविद्योत्पत्तिर्न संभ- वति नापि संशयोऽज्ञानं वा ' यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्वि- जानतः । तत्र को मोहः कः शोकः' इत्युक्तत्वात् । किंच विद्या- शब्देन परमात्मविद्याग्रहणे अने नयेति सुपथयाचनमनुपप- न्नम् । तस्माद्विद्योपासना अमृतं चापेक्षितमिति दिक् ॥ श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे । व्यरमच्चरमोऽध्यायः परमात्मनिरूपकः ॥ ४० ॥ शुक्लयजुर्वेदस्य मन्त्रभागः समाप्तः ।

समाप्तोयं ग्रन्थः ।

सभाप्यशुक्लयजुर्वेद परिशिष्टानि ।

वेदपारायणविधिः ।

श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ स्थण्डिलं कल्पयित्वाग्निमुपसमा धाय संपरिस्तीर्याज्येनैताभ्यो देवताभ्यो जुहोति अग्नये सोमायेन्द्राय विश्वेभ्योदेवेभ्यः ऋषिभ्य ऋग्भ्यो यजुर्भ्यः सामभ्यः श्रद्धायै प्रज्ञायै मेधायै धारणायै श्रियै हियै सावित्र्यै सवित्रे प्रजापतये काण्डऋषये सोमाय काण्डऋषये अग्नये काण्डऋषये विश्वेभ्योदेवेभ्यः काण्डऋषिभ्यः संहि- ताभ्यो देवताभ्य उपनिषच्यो याज्ञिकीभ्यो देवताभ्य उपनि- षद्भ्यो वारुणीभ्यो देवताभ्य उपनिषच्यो हव्यवाहाय विश्वेभ्य ऋग्गणेभ्योऽनुमत्यै स्विष्टकृते च पृथक्स्वाहाकारेण हुत्वा व्याहृतिभिश्च पुनः परिषिञ्चति । समाप्ते चैता यजुषा तर्प-

। मृग्वेद काण्डर्व्यादिवर्ण्यमास्विष्टकृतस्तेषां स्थाने शतचिभ्यो माध्यमेभ्यो गृत्समदाय विश्वा- मित्राय वामदेवायाऽन्त्रये भरद्वाजाय जामदम्याय गौतमाय वसिष्ठाय प्रगाथेभ्यः पावमानीभ्यो देवताभ्यः क्षुद्रसूक्तेभ्यो महासूक्तेभ्यो महानाम्नीभ्य इति । ततो वेदादिमारभ्य संततमधीयीतेत्याह भगवान्बौधायनः । इति वेदपाराय- गोपक्रमविधिः ॥ ॥ अथ वेदपारायणे कलशप्रतिष्ठापनादि- प्रकारः ॥ तीर्थे देवालये गेहे प्रशस्ते सुपरिष्कृते । कलशं सुदृढं तत्र सुंनिर्णिक्तं विभूषितम् । पुष्पपल्लवमालाभिश्च न्दनैः कुङ्कुमादिभिः । मृत्तिकाभिश्च संमिश्रवेदिमध्ये न्यसे- सतः । पञ्चाशद्भिः कुशैः कार्यो ब्रह्मा पश्चान्मुख स्थितः । नापितः स्थापितः कुम्भे चतुर्बाहुश्चतुर्मुखः । वत्सजान्वाकृति दण्डमुत्तराद्यैः कुशैः कृतम् । ब्रह्मोपधाने दत्त्वा तं ततः स्व- स्त्ययनं पठेत् । प्रतिष्ठां कारयेत्पश्चात्पूजाद्रव्यमथोच्यते । यज्ञोपवीतनैवेद्यवस्त्रचन्दकुङ्कुमैः । स्रग्धूपदीपताम्बूलैरक्ष- तैश्च पितामहम् । ब्रह्मज्ञानमिति वा गायत्र्या वा प्रपू- जयेत् । उपध्यायश्च संपूज्यो यथापाठं पठेत्ततः । इति वेदपारायणे कलश प्रतिष्ठापनादिप्रकारः ॥

अनश्नत्पारायणविधिः ।

श्रीः ॥ अथातोऽनश्नत्पारायणविधिं व्याख्यास्याम आसमा- तेर्नाश्नीयात् यथाशक्ति वापः पयः फलान्योदनं वा हविष्य- मल्पं भुक्त्वा तदा शेषमधीयीत । ग्रामात्प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपगम्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्येध्मं प्रदायाज्येनै- ताभ्यो देवताभ्यो जुहोति अग्नये सोमायेन्द्राय प्रजापतये बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे ऋषिभ्य ऋग्भ्यो यजुभ्यैः

१ निर्णितं प्रक्षालितम् ।

श्रद्धा मेधायै प्रज्ञायै धारणायै सदसस्पतये अनुमतये श्रियै हियै सावित्र्यै सवित्रे प्रजापतये काण्डऋषये सोमाय काण्ड- ऋषये विश्वेभ्योदेवेभ्यः काण्डऋषिभ्यः संहिताभ्यो देव- ताभ्य उपनिषच्यो याज्ञिकीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो वारु णीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो हव्यवाहाय विश्वेभ्य ऋग्गणेभ्य अनुमत्यै स्विष्टकृते च पृथक् स्वाहाकारेण हुत्वा व्याहृति- भिश्च पुनः परिषिञ्चति । समाप्ते चैता यजुषा तर्पयति । एव- मृग्वेदिनां काण्डर्ष्यादिवर्ज मास्विष्टकृतस्तेषां स्थाने श- तर्चिभ्यो माध्यमेभ्यो गृत्समदाय विश्वामित्राय वामदेवाया- त्रये भरद्वाजाय जामदम्याय गौतमाय वसिष्ठाय प्रगाथेभ्यः पावमानिभ्यः क्षुद्रसूक्तेभ्यो महानाम्नीभ्य इति । ततो वेदादिमारभ्य संततमधीयीत नास्यान्तरानध्यायो नास्यान्तरा जननमरणे अशुची नान्तरा व्याहरेन्नान्तरा विरमेद्या- वन्तमधीयीत । यद्यन्तरा विरमेत्रीन्प्राणायामानायम्य प्रणवं वा प्रणिधाय यावत्कालमधीयीत । ततः सर्व निशो निशान्तरं संग्रामारण्यसलिलं प्रलोप्य परिदध्यात् । आदावन्ते च ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं च दद्यात् । परातेन विधिना वेदमधीयीत स ततः पूतो वेदो भवति मनः शुद्धश्च भवति द्वाभ्यां पारायणाभ्यां ऋग्भिश्च भोजन इहाधीते अनृतेभ्यः सिक्त्वा गङ्गासु निमजंश्च भवति । चतुर्भ्यः शूद्रान्नभो प्रमुच्यते त्रिभिर्बहुभ्यः पातकोपपातकेभ्यः शूद्रायां रेतः- जनात्तत्सेवनात्तत्स्त्रीसेवनाच्च

पञ्चभिरयाज्ययाजनात्पूतो

भवति । अग्राह्यग्रहणाड्राह्याग्रहणादभ्यासोपासनाच्च पवित्र- झणस्य लोहितकरणात्स्त्री लोहितकरणात्पशुहननात्सुवर्णस्तेया- त्पतिसंप्रयोगाच्च सप्तभिः प्राजापत्यानां हीनाचरणात् । य- ज्ञोपवेधनाञ्च अष्टभिश्चान्द्रायणस्यान्तराना चरणाद्गुरुतल्पगम- नाद्रजस्वलागमनाच्च नवभिः सुरापानाच्च दशभिरश्रोत्रियया- जनात् असोमपानात् अन्यायतश्च एकादशभिर्ब्राह्मणहनना- गर्भहननाद्वादशभिः पूर्वजन्महजन्म कृतैः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते स्वर्गलोकं गच्छति पितृन्स्वर्गलोकं गमयति अग्निष्टोमादी- न्क्रतून्यजति तैः क्रतुभिरिष्टं भवति । वेदाध्यायी सदैव स्याद्यथा हि सत्यवाक्शुचिः । यं यं कामयते कामं तं तं वेदेन साधयेत् । असाध्यं नास्ति यत्किंचिद्ब्रह्मणो हि फलं महत् ब्रह्मणो हि फलं महदिति । समाप्तौ यजुषा तर्पय- तीति । वेदपारायणे समाप्ते एता देवताः पूर्वोक्ता अग्निसोमाद्यायजुषा तर्पयति यजुर्वेदपारायणे तस्य वेदस्य प्राधान्यमुच्यते । अथवा भूरादिव्याहृतिचतुष्टयात्मकं यजुः-- शब्देन गृह्यते तेनैतदुक्तं भवति । भूर्देवांस्तर्पयामीत्यनेन प्रकारेण तर्पयित्वा अग्निसोमादींस्तर्पयेदिति । नास्यान्तरा

L

H

सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-

जननमरणे अशुची इति । नाशुचि हेतुभूते इत्यर्थः । नान्तरा सततः पूतो वेदो भवतीति । वेदो भवति वेदात्मको भवति उत्कृष्टज्ञानवान्भवेदित्यर्थः । द्वाभ्यां पारायणाभ्यां ऋग्भि- श्चेति । ऋग्भिः पावमानीभिः पारायणद्वयं पावमान्यश्च मिलित्वोक्तफलाय कल्प्येते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्र पारायणत्रयं गङ्गास्नानं च मिलित्वा साधनम् । निमजंश्च भवति पूतो भवतीत्यर्थः । प्राजापत्यानाचरणं प्रक्रान्तप्राजापत्यानामननु- ष्ठानं एवं चान्द्रायणस्थानाचरणं । यज्ञोपवेधनं यज्ञविनाशः ।

व्याहरेदिति । उपक्रान्तवेदपारायणमध्ये न व्याहरेनाध्याप- येत् तथा लौकिकवचनमपि न ब्रूयात् । विहितं नित्यनैमि- त्तिकं कर्मानुपयुक्त्वा वक्तिं न कुर्यादित्यर्थः । निशोनिशान्तरं संग्रामारण्यसलिलं लोप्य परिदध्यादिति लोप्य छित्त्वा परि- हार्य वर्जयित्वेत्यर्थं इति यावत् । परिध्यात् समापयेत् । निशा- न्तरं निशीथः संध्या वा । सलिलं वृष्टिरुदकसमीपभूमिका वा । निशादिकालान्देशांश्च वर्जयित्वा समापयेदित्यर्थः । इत्यनश्नत्पारायणविधिः ॥

याज्ञवल्क्यशिक्षा ।

श्रीः ॥ अथातस्त्रैस्वर्यलक्षणं व्याख्यास्यामः । उदात्तश्चानु- । तु संयतौ धार्यौ जानुभ्यामुपरि स्थितौ । गुरोरनुमतं कु दात्तश्च स्वरितश्च तथैव च । लक्षणं वर्णयिष्यामि दैवतं र्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ १९ ॥ ऊरुभागे तृतीये तु करं स्थानमेव च ॥ १ ॥ शुक्लमुचं विजानीयान्नीचं लोहितमु विन्यस्य दक्षिणम् । प्रसन्नमानसो भूत्वा किंचिनिम्नमधो- च्यते । श्यामं तु स्वरितं विन्द्यादग्निमुच्चस्य दैवतम् ॥ २ ॥ मुखम् ॥ २० ॥ प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम् । नीचे सोमं विजानीयात्स्वरिते सविता भवेत् । उदात्तं सावित्रीं चानुपूर्येण ततो वेदान्समारभेत् ॥ २१ ॥ ब्राह्मणं विन्द्यान्नीचं क्षत्रियमुच्यते ॥ ३ ॥ वैश्यं तु स्वरितं कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य चेष्टां दृष्टिं दृढं मनः । स्वस्थः प्रशान्तो विन्द्याद्भारद्वाजमुदात्तकम् । नीचं गौतममित्याहुर्गायं च । निर्भीको वर्णानुच्चारयेद्बुधः ॥ २२ ॥ नाभ्याहन्यान्न निर्ह - स्वरितं विदुः ॥ ४ ॥ विन्द्यादुदात्तं गायत्रं नीचं त्रैष्टुभमु न्यान्न गायेन्नैव कम्पयेत् । यथैवोच्चारयेद्वर्णास्तथैवैतान्स- च्यते । जागतं स्वरितं विन्द्यादत एवं नियोगतः ॥ ५ ॥ मापयेत् ॥ २३ ॥ निवेश्य दृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्त- गान्धर्ववेदे ये प्रोक्ताः सप्त षड्जादयः स्वराः । त एव येत् । सममुच्चारयेद्वर्णान्हस्तेन च मुखेन च ॥ २४ ॥ स्वरश्चैव वेदे विज्ञेयास्त्रय उच्चादयः स्वराः ॥ ६ ॥ उच्चौ निषादगा- तु हस्तश्च द्वावेतौ युगपद्भवेत् । हस्तभ्रष्टः स्वरभ्रष्टो न वेदः न्धारौ नीचौ ऋषभधैवतौ । शेषास्तु स्वरिता ज्ञेयाः षड्- । फलमश्रुते ॥ २५ ॥ न करालो न लम्बोष्ठो नाव्यक्तो नानुना- जमध्यमपञ्चमाः ॥ ७ ॥ षड्जो वेदे शिखण्डिः स्याद्दपभः । सिकः । गद्गदो बद्धजिह्वश्च न वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २६ ॥ प्रकृ- स्यादजामुखे । गवा रम्भन्ति गान्धारं कौञ्चाश्चैव तु मध्य- तिर्यस्य कल्याणी दन्तष्ठौ यस्य शोभनौ । प्रगल्भश्च विनीतश्च मम् ॥ ८ ॥ कौकिलः पञ्चमो ज्ञेयो निषादं तु वदेद्रजः । स वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २७ ॥ शङ्कितं भीतमुद्धृष्टमव्यक्तम- आश्वश्च धैवतो ज्ञेयः स्वराः सप्त विधीयते ॥ ९ ॥ निमे- नुनासिकम् । काकस्वरं मूर्ध्निगतं तथा स्थानविवर्जितम् षमात्रः कालः स्याद्विद्युत्कालस्तथापरे । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च ॥ २८ ॥ विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्या- मतिः स्यात्सोमशर्मणः ॥ १० ॥ सूर्यरश्मिप्रतीकाशात्क - कुलं तालुहीनं च पाठदोषाश्चतुर्दश ॥ २९ ॥ संहितासार- णिका यत्र दृश्यते । अणवस्य तु सा मात्रा मात्रा च चतु- बहुलः पदसंज्ञासमाकुलः । क्रमसंधिसमाकीर्णी दुस्तरो राणवा ॥ ११ ॥ मानसे चाणवं विन्द्यात्कण्ठे विन्द्याद्दि- मन्त्रसागरः ॥ ३० ॥ ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा रावणम् । त्रिराणवं तु जिह्वाग्रे निःसृतं मात्रिकं विदुः ॥ १२ ॥ समाहितः । साम्नां वा सरहस्यां च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१॥ अवग्रहे तु कालः स्यादर्धमात्रा विधीयते । पदयोरन्तरे । संहिता नयते सौयं पदं च शशिनः पदम् । क्रमश्च नयते काल एकमात्रा विधीयते ॥ १३ ॥ ऋचोर्धे तु द्विमात्रः । सूक्ष्मं यत्तत्पदमनामयम् ॥ ३२ ॥ कालिन्दी संहिता ज्ञेया स्यात्रिमात्रः स्याद्यगन्तके । रिक्तं तु पाणिमुत्क्षिप्य द्वे मात्रे । पदयुक्ता सरस्वती । क्रमेणावर्तयेद्गङ्गा शंभोर्वाणी तु ना- धारयेद्बुधः ॥ १४ ॥ एकमात्रो भवेंद्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ न्यथा ॥ ३३ ॥ यथा महाहृदं प्राप्य क्षिप्तो लोष्टो विन- उच्यते । त्रिमात्रस्तु तो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्धमात्रकम् ॥ १५ ॥ श्यति । एवं दुश्चरितं सर्व वेदे त्रिवृति मज्जति ॥ ३४ ॥ विवृतौ चावसाने च ऋचोर्धे च तथापरे । पदे च पादसं । आम्रपालाश बिल्वानामपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः प्रातरु- स्थाने शून्यहस्तं विधीयते । प्रणवं तु प्लुतं कुर्याद्व्याहतीर्मा - त्थाय भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ ३५ ॥ खदिरश्च कदम्बश्च करवी - तृका विदुः ॥ १६ ॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रां वाय- ।रकरञ्जकौ । एते कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस्तु यशस्विनः सोऽब्रवीत् । शिखी वदति त्रिमात्रां मात्राणामिति संस्थितिः ॥ ३६ ॥ तेनास्यकरणे सूक्ष्मं माधुर्यं चैव जायते । त्रिफला ॥ १७ ॥ वर्णों जातिश्च मात्रा च गोत्रं छन्दश्च दैवतम् । लवणाक्तेन भक्षयेच्छिष्यकः सदा । क्षीणमेधाजनन्येषा स्व- एतत्सर्वं समाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ हस्तौ स्वर्णकरी तथा ॥ ३७ ॥ हस्तहीनं तु योऽधीते मन्त्रं वेद-

।

याज्ञवल्क्यशिक्षा ।

विदो विदुः । न साधयति यजूंषि भुक्तमव्यञ्जनं यथा उभक्षेपस्वरो यत्र स विसर्ग उदाहृतः ॥ ६४ ॥ विसर्गान्तस्वरो ॥३८॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुः- यत्र स्वरितो यत्र दृश्यते । दीर्घश्चैव तुकारश्च तत्रोभक्षेप सामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ३९ ॥ ऋचो यजूंषि उच्यते ॥ ६५ ॥ त्रिविधस्तु भवेदूष्मा प्रचिता बलकान्तरा । सामानि हस्तहीनानि यः पठेत् । अनृचो ब्राह्मणस्तावद्याव- स्वरिते प्रचितां विद्यान्निपाते बलकां विदुः ॥ ६६ ॥ उत्थाने स्वारं न विन्दति ॥ ४० ॥ ज्ञातव्यश्च तथैवार्थो वेदानां तु तथा तारा एताभिस्त्रिभिरूपमभिः । मात्रामात्रां विदित्वा कर्मसिद्धये । पठन्मात्रापपाठात्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥ ४१ ॥ तु ततः क्षेपं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ अक्षरं भजते काचित्का- स्वरवर्णप्रयुञ्जानो हस्तेनाधीतमाचरन् । ऋग्यजुःसामभिः । चिद्वित्ते प्रतिष्ठिता । समाने जातिका काचित्का चिदूष्माप्रदा- पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ न कुर्वीत पदं दीर्घं न यिका ॥ ६८ ॥ यथा बालस्य सर्पस्य उच्छ्वासो लघुचेतसः । कुर्वीत विलम्बितम् । पदस्य ग्रहमोक्षौ च यथा शीघ्रगति एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारः परिवर्जितः ॥ ६९ ॥ विवृतिं यः ॥ ४३ ॥ आगमं कुरु यलेन कारणं हि तदात्मकम् । प्रत्यया ऊष्मां प्रवदन्ति मनीषिणः । तामेव प्रतिषेधन्ति आस्येन च शयं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ ४४ ॥ न चास्य आईऊए इति निदर्शनम् ॥ ७० ॥ अष्टौ स्वरान्प्रवक्ष्यामि मुष्टिबन्धी स्यान्न चात्युत्तममाचरेत् । चुलुनका स्फुटो दण्डी । तेषामेव तु लक्षणम् । जात्योऽभिनिहितः क्षैत्रः प्रश्लिष्टश्च स्वस्तिको मुष्टिराकृतिः । एते वै हस्तदोषाः स्युः परशुश्चैव तथापरः ॥ ७१ ॥ पादवृत्तस्तथा भाव्य इतिस्वराः । एकपदे सप्तमः ॥४५॥ यथा वाणी तथा पाणी रिक्तं तु परिवर्जयेत् । नीचपूर्वः सयवो जात्यः एकपद इत्याह ॥ ७२ ॥ नीचपूर्वः यत्र यत्र स्थिता वाणी पाणिस्तत्रैव तिष्ठति ॥ ४६ ॥ यथा सयकारवकारौ वा जात्यः स्वरितो भवति । यथाजात्यं मनु- धनुष्यावितते शरे क्षिप्ते पुनर्गुणः । स्वस्थानं प्रतिपद्येत ध्यानिति सुद्येति चम्वीव धान्यम् कन्या इव स्वः वीर्य तद्वद्धस्तगतः स्वरः ॥ ४७ ॥ उत्तानं सोन्नतं किंचित्सुव्यक्ता एवं ह्याह यानि चान्यानीडग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । एओ ङ्गुलिरञ्जितम् । स्वरविद्धं करं कुर्यात्प्रादेशोद्देशगामिनम् आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो रिफितश्च यः । अकारो यत्र लुप्येत ॥ ४८ ॥ अङ्गुष्ठस्योत्तरे पर्वे तर्जन्योपरि यद्भवेत् । प्रादेशस्य तं चाभिनिहितं विदुः ॥७३॥ यथा कुक्कुट :- असि कुक्कुटोस । तु सोदेशस्तन्मात्रं चालयेत्करम् ॥ ४९ ॥ मनुष्यतीर्थोच्चं । वेदः - असि वेदोसि । भाग:-असि भागोसि । मारुतः - असि कृत्वा पितृतीर्थोदकं व्रजेत् । नामितं करपृष्ठे तु सुव्यक्ताङ्गु- मारुतोसि । श्वात्रः - असि श्वात्रोसि । ते अप्सरसाम् तेप्सर- लिमोक्षणम् ॥ ५० ॥ स्वरिते त्र्यङ्गुलं विन्द्यान्निपाते तु षड- साम् । ते - अवन्तु तेवन्तु । कः-असि कोसि । सः - अहं सोहं । ङ्गुलम् । उत्थाने तु नवाङ्गुल्यमेतत्स्वरस्य लक्षणम् ॥ ५१ ॥ एवं हि यानि चान्यानीहग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणा । इउवर्णौ यदोदात्तावापद्येते यवौ क्वचित् । अनुदात्ते पदे मुपदेशार्थं कुर्याद्वृत्तिं विलम्बिताम् ॥५२॥ ऐन्द्री तु मध्यमा नित्यं विन्द्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम् ॥ ७४ ॥ यथा त्रि-अम्बकम् वृत्तिः प्राजापत्या विलम्बिता । अग्निमारुतयोर्वृत्तिः सर्वशा - त्र्यम्बकम् । दु- अन्नः द्वन्नः । वीड - अङ्गः वीङ्खङ्गः । वाजी- निन्दिता ॥ ५३ ॥ मुष्ट्याकृतिर्मकारे तु नकारे तु नखा- अर्वन् वाज्यर्वन् । एवं ह्याह यानि० । इकारो यत्र दृश्येत ग्रतः । अनुस्वारेऽङ्गुष्ठक्षेप ऊष्मान्तेऽङ्गुलिमोक्षणम् ॥ ५४ ॥ इकारेणैव संयुतः । उदात्तश्चानुदात्तेन प्रश्लिष्टो भवति स्वरः उदात्तं भुवि पातेन प्रचयं नोग्र एव च । शेषं षडङ्गुलं ॥ ७५ ॥ अभि- इन्धताम् अभीन्धताम् । अभि- इमं अभी- विन्द्यान्निचितं तु विधीयते ॥ ५५ ॥ षडङ्गुलं तु जात्यस्य मम् । वि- इहि वीहि । सुचि - इव खुचीव । चम्बी-इव हस्तस्यानुपथस्य च । तच्चतुर्भागमात्रं तु हस्तस्तेनैव वर्तयेत् चम्वीवेति । एवाह यानि चान्यानि० । उदात्तपूर्वं ॥५६॥ ककारान्ते टकारान्ते उणे चाङ्गुलि नामयेत् । पञ्चा- । यत्किंचिच्छन्दसि स्वरितं पदम् । एष सर्व बहुस्वारस्तैरो ङ्गुल्यमकारे च तकारे कुण्डलाकृतिः ॥ ५७ ॥ ऊर्ध्वक्षेपाच्च व्यञ्जन उच्यते ॥ ७६ ॥ इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योते. योष्मा च अधःक्षेपाच्च यो भवेत् । एकैकमुत्सृजेद्वीरः स्वरिते । तुभयं क्षिपेत् ॥ ५८ ॥ अङ्गुष्ठाकुञ्चनं लब्धौ अनुस्वारे स्वपा- धूंरसम् । दीर्घे रङ्गे च तर्जन्याः प्रसारः परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठयोः स्पर्शेऽप्युदात्तं प्रतिविद्यते । नीचं तु मध्यमं कुर्याच्छेषं नीचतरं क्रमात् ॥ ६० ॥ स्वरितं यद्भवेत्किंचिह्न कारसहसंयुतम् । ऊष्माणं तद्विजानीयान्निक्षिपेदुभयोरपि ॥ ६१ ॥ स्वरिते च विनिक्षिप्ते संयोगो यत्र दृश्यते । द्विमा- त्रिके भवेदेकमात्रिके तूभयं क्षिपेत् ॥ ६२ ॥ जात्ये च स्वरिते चैव वकारो यत्र दृश्यते । कर्तव्यस्तूभयोः क्षेपो वायव्य इति दर्शनम् ॥ ६३ ॥ शृङ्गवद्वाथ वत्सस्य कुमारीकुचयुग्मवत् ।

।

अदिति सरस्वति महि विश्रुतीति भवन्ति । एवं यानि० भवन्ति । अवग्रहात्परो यस्तु स्वरितः स्यादनन्तरम् । तैरो विरामं तं विन्द्यादुदात्तो यद्यवग्रहः ॥७७॥ यथा गोम- दिति गो-मत् । गोपताविति गो-पतौ । प्रप्रेति प्र प्र । विततेति वि-तता । समिद्ध इति सम्-इद्धः । एवंंङ्ग्राह यानि० भवन्ति । स्वरेति स्वरिते चैव विवृतिर्यत्र दृश्यते । पादवृत्तो भवेत्स्वारः श्वित्र आदित्येति निदर्शनम् । श्वित्रः- आदित्यानाम् श्वित्र आदित्यानां । पुत्रः - ईधे - पुत्रईधे । दात्रे - एधि दात्र एधि । कः - ईम् कर्द्दम् । ताः - अस्य ताअस्य । एव ह्याह यानि० । उदात्ताक्षरयोर्मध्ये भवेन्नीचस्त्ववग्रहः ।

४

सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-

तथा भाव्यं भवेत्कम्पस्तनूनप्त्रेति निदर्शनम् ॥ ७८ ॥ यथा । षोडशाक्षरेण । देवो वः सविता । इति प्रकृतिभावः ॥

तनूनपत्र इति तनू - नप्त्रे । तनूनपादिति तनू-नपात् ।
तनूनपातमिति तनू - नपातम् । एवं ह्याह यानि पदानि
लक्षणानि भवन्ति । इत्यष्टपदसमाम्नाये वैशेषिके याज्ञ-
वल्क्यवचनानां पदानां पाठः समाप्तः ॥

आकाशस्था यथा विद्युत्स्फुटितं मणिसूत्रवत् । एष च्छेदो विवृतीनां यथा बालेषु कर्तरी ॥ ७ ॥ द्वयोस्तु स्वरयोर्मध्ये संधिर्यत्र न दृश्यते । विवृतिस्तत्र विज्ञेया यईशेति निदर्श- नम् ॥ ८ ॥ पिपीलिका पाकवती तथा वत्सानुसारिणी । माध्यंदिनविरोधि स्यात्तथा भाव्यस्तु यः स्मृतः । स्वरो वत्सानुसंसृता चैव चतस्रस्तु विवृत्तयः ॥ ९ ॥ पञ्च रङ्गाः प्रवर्तन्ते घातनिर्घातवज्रिणः । अहरप्रहरो ज्ञेय अइउऋओ- नैवात्र दृश्येत भिन्नोदात्तानुदात्तकौ ॥ १ ॥ स्वराः स्पर्शान्त:- इति निदर्शनम् ॥ १० ॥ पिपीलिका आद्यन्तदीर्घा नाभ्या स्थोमाणः । कण्ठ्यजिह्वामूलीय तालव्यमूर्धन्य दन्त्योष्ठ्ययमा विसर्जनीयनिपाताद्याश्च किंवर्णदैवत्यलिङ्गाः स्वराः शुक्काः आसीदिति निदर्शनम् । पाकवत्युभयोर्हस्वा विन इन्द्रेति नानादैवत्याः । स्पर्शाः कृष्णाः । कपिला अन्तस्थाः । ऊष्मा । निदर्शनम् ॥ ११ ॥ अन्ते च वत्सानुसृजतातानेत्यसौ आवो- णोऽरुणाः। नीला यमाः । हरिता नासिक्याः । पीतोऽनु- ढमश्विनेति नि० । वत्सानुसारिणी चादौ दीर्घा ताअस्येति स्वारः । रक्तो जिह्वामूलीयः । पीत उपध्मानीयः । श्वेतो नि० ॥ १२ ॥ करिणी कुर्विणी चैव हरिणी हारिणीति च । विसर्जनीयः । शबलो रङ्गः । नीलोऽनुनासिक्यः । इत्य- तथाहंसपदा नाम पञ्चैताः स्वरभक्तयः ॥ १३ ॥ करिणी न्तर्मध्यमयोर्नासिक्यं विद्यात् । द्विरुदात्ताख्या इति स्मृतः । रहयोर्योगे कुर्विणी लहकारयोः । हरिणी रषयोर्योगे हारितं उदमनुदनिपाते आद्ये चोपसर्गे नामाख्याते चोपसर्गनिपा- ऋषकारयोः ॥ १४ ॥ या तु हंसपदा नाम सा तु रेफष- ताश्चेति किंदैवत्याः । अक्षराणां च के पुरुषाः काः स्त्रियः कारयोः । हरिणी हरयोर्विद्यात्कुर्विणी लहकारयोः ॥ १५ ॥ कानि नपुंसकानीत्यत्र ब्रूमः । कण्ठ्या आग्नेया अकारादयः । देवं बर्हिरिति करिणी उपह्वरेति कुर्विणी । हरिणी अप जिह्वामूलीया नैरृत्याः ककारादयः । तालव्याः सौम्याश्वका - इत्याहुर्हारिणी शतवल्हेति च ॥ १६ ॥ वर्षोवर्षीय तेसीति रादयः । वायव्या मूर्धन्याष्टकारादयः । रौद्रा दन्त्यास्तकारा- तथा हंसपदेति च । स्वरभक्तिं प्रयुञ्जानस्त्रीन्दोषान्परिव- दयः । औष्ठ्या आश्विम्याः पकारादयः । शेषा वैश्वदेवाः अं र्जयेत् ॥ १७ ॥ इकारं चाप्युकारं च ग्रस्तदोषं तथैव च । इत्येवमादयः । स्वरास्तु ब्राह्मणा ज्ञेया वर्गाणां प्रथमाश्च ये । एतल्लक्षणमाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ सम्यक् द्वितीयाश्च तृतीयाश्च चतुर्थांश्चापि भूमिपाः ॥ २ ॥ वर्गाणां पाठस्य सिद्ध्यर्थं शिष्याणां हितकाम्यया । अर्धमात्रास्वरं पञ्चमा वैश्या अन्तस्थाश्च तथैव च । ऊष्माणश्च हकारश्च किंचित्पृथङ्न्यूनमिवोच्चरन् । ऋकारे च हकारे च हृत्कण्ठ- शूद्रा एव प्रकीर्तिताः ॥३॥ शुक्लवर्णानि नामानि आख्याता मनसानि च ॥ १९ ॥ नैतत्स्वरितपूर्वाङ्गे नापराङ्गे कथंचन । रोहिता मताः । कपिञ्जलास्तूपसर्गाः कृष्णाश्चैव निपातका : न स्वरे न च मात्रायां कथं स्वारो विधीयते ॥२०॥ पराङ्गस्य ॥ ४ ॥ भार्गवगोत्राणि नामानि भारद्वाजा आख्याताः । तु यत्पूर्वं पूर्वाङ्गस्य तु यत्परम् । उभयार्घार्धसंयोगे स्वारं वासिष्ठा उपसर्गास्तु निपाताः काश्यपाः स्मृताः । पीतवर्ण- कुर्याद्विचक्षणः ॥ २१ ॥ संयोगे तु परं स्वार्थं परं संयोगनाम- श्रोपसर्गों निपातः कृष्णवर्णकः । सर्व तु सौम्यमाख्यातं कम् । संयुक्तस्य तु वर्णस्य न स्वार्थं पूर्वमक्षरम् ॥ २२ ॥ नाम वायव्यं दृश्यते । आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः उदात्तेप्यनुदात्ते तु वामाया भ्रुव आरभेत् । उदात्तात्स्वरितो - स्मृतः ॥५॥ प्रथमाश्च तथान्तस्थाः स्त्रीलिङ्गाः परिकीर्तिताः । दात्तौ क्रमादक्षिणतो न्यसेत् ॥ २३ ॥ स्वरितादनुदात्ता शेषाक्षराणि षण्ढानि प्राहुर्लिङ्गविवेचकाः ॥ ६ ॥ नाम्ना - ये प्रचयांस्तान्प्रचक्षते । एकस्वरंरापि चाता (?) नाहुस्तत्वार्थ- मिन्द्रो देवता वरुणः उपसर्गाणामादित्यः सर्वस्याक्षरगणस्य चिन्तिकाः ॥ २४ ॥ प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं स्वरा विसर्जनीयो यमाश्च पुंलिङ्गाः । उञणनमा यरलवाः बुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत् ॥ २५ ॥ स्त्रीलिङ्गाः । शेषाण्यक्षराणि नपुंसकलिङ्गानीति । 'संधिश्च दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवानृपः । एवं व्यञ्जनमासाद्य तुर्विधो भवति लोपागमौ वर्णविकारः प्रकृतिभावश्चेति । अकारो हरते स्वरम् ॥ २६ ॥ उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचा- तद्यथा-तत्र लोपो भवति अयक्ष्माः - मा अयक्ष्मामा । शत- नीचतरं तथा । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च नीचे नीचगतानि च तेजाः - वायुः शततेजावायुः । तिग्मतेजाः - द्विषतः तिग्म ॥ २७ ॥ स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च । तेजाद्विषतः ॥ इति लोपः ॥ आगमो भवति - यथा प्रत्यक् स्वरप्रधानैस्तैः स्वायं व्यञ्जनं तेन सस्वरम् ॥ २८ ॥ व्यञ्ज- सोमः प्रत्यङ् सोमः प्राक्सोमः प्राङ्सोमः अस्मान् सीते नान्यनुवर्तन्ते यत्र तिष्ठति स स्वरः । स्वरप्रधानं त्रैस्वर्य- अस्मान्त्सीते ॥ श्रीन् समुद्रान् त्रीन्त्समुद्रान् । इति आगमः । माचार्याः प्रवदन्ति हि ॥ २९ ॥ मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्रवच्च विकारो भवति आ - इदम् एदम् । आ - इमे एमे । आ - स्वरं विदुः । आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः इष्टयः एष्टयः । प्र - इषितः प्रेषितः इति विकारः प्रकृति ॥ ३० ॥ खियो मधुरमिच्छन्ति विकृष्टमितरे जनाः । उदात्तं भाव: यथा - आशुः शिशानः । युञ्जानः प्रथमम् । अदितिः । नानुवर्तन्ते नीचं न स्वरितं तथा ॥ ३१ ॥ विस्वरं तं विजा-

।

1

याज्ञवल्क्य शिक्षा ।

।

1

नीयाद्दीर्घ ह्रस्वविवर्जितम् । हरिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु च पदादौ च संयोगावग्रहेषु च। यः शब्द इति विज्ञेयो योऽन्यः च । स्वरिते रेफवैश्वानरो नकारः शेषाकारः स्वरिता नकाराः स य इति स्मृतः । उपसर्गपरो यस्तु पदादिरपि दृश्यते । ॥ ३२ ॥ द्वौ वरुणौ च स्वरितौ । उदुत्तमं वरुणधारयंवरो - ईषत्स्पृष्टं यथा विद्युत्पदच्छन्दात्परं भवेत् । त्वदर्थवाचिनौ रुधारा उरुधारा च होइते (?) । मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वरितं वोवां वावै यदि निपातजौ । आदेराज विकल्पार्था ईषत्स्पृष्टा यदिहाक्षरम् । तस्यादितोऽर्धमात्रा वै शेषं च परतो भवेत् इति स्मृताः । विभाषायामेकारः स्यात्तथा नेतैः पदात्परः । ॥ ३३ ॥ नकारान्ते पदे पूर्वे श्मश्रुभिः परतः स्थिते । छकारं । भवन्तेत्यपि पूर्वैव तथा च स पदादपि । यदेव लक्षणं न प्रयुञ्जीत जशसंधि समुच्चरेत् ॥ ३४ ॥ ओकारं लुतविज्ञेयं यस्य वकारस्यापि तद्भवेत् । यत्र यत्र विशेषः स्यादिदानीं स लुतमग्ना द्वितीयकम् । लाजीं छाचीं तृतीयं च विवेशेति चतु- स कथ्यते । वकारस्त्रिविधः प्रोक्तो गुरुर्लघुर्लघूत्तरः । आदौ र्थकम् ॥ ३५ ॥ अधः स्विदासीत्पञ्चमं चोपरिस्विदासीच्च गुरुर्लघुर्मध्ये पदान्ते तु लघूत्तरः । उपांशु त्वरितं चैव षष्ठकम् । सप्तमं तु भ्रुवोः स्मार अष्टमं नैव विद्यते ॥ ३६ ॥ योऽधीते हृदि संज्ञकः । अपि रूपसहस्रेषु सदेहेषु प्रवर्तते । उच्चस्थानगते हस्ते स्वरितं नोपपद्यते । अधस्था तु यदा । पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति जडाः स्तब्धाश्च ये नराः । आलस्याश्चैव गच्छेत्स्वरितं न तदा भवेत् । कचटतपा दृश्यन्ते संधिस्था- रोगाश्च येषां च विस्मृतं मनः ) अहिरिव गुणाद्भीतः संमा- नेषु नित्यशः । स्ववर्गेणैव संयुक्ता मोक्षं तत्र न कारयेत् । नान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छ- तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । प्रत्यारम्भं न कुर्वीत ति । न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारीनिबन्धनः । सुदूर पापाविति निदर्शनम् । ककारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः मपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत् । यथा खनन्खनित्रेण नरो स्थिते । खसवर्णं विजानीयात् भिखक्सेति निदर्शनम् । तका- वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति । रान्ते पदे पूर्वे चवर्गे परतः स्थिते । मोक्षं तत्र च कुर्वीत सुखार्थी चेत्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्यजेत्सुखम् । सुखिनस्तु यच्च पापौ निदर्शनम् । ङकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः । गुणिता शतशो विद्या कसवर्णं विजानीयात्या सोमेति निदर्शनम् । टकारान्ते पदे । सहस्रावर्तिता पुनः । आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलनिम्नमिवो- पूर्वे सकारे परतः स्थिते । टसवर्ण विजानीयात्संम्राट् संभृ- ।दकम् । शतेन गुणिता विद्या सहस्त्रेण च तिष्ठति । शतानां तेति निदर्शनम् । तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । च सहस्रेण प्रत्यञ्चदवतिष्ठति । जलमभ्यासयोगेन शिलायाः छसवर्ण विजानीयात् तत्सवितुरिति निदर्शनम् । नकारान्ते । कुरुते क्षयम् । कर्कार्णामृदुतस्तस्य किमभ्यासान्न साध्यते । पढ़े पूर्वे सकारे परतः स्थिते । तसवर्णं विजानीयात्रीन्त्समुद्रे । गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया ति निदर्शनम् । पकारान्ते पदे पूर्वे शकारे परतः स्थिते । विद्या चतुर्थ नोपलभ्यते । शुश्रूषारहिता विद्या ह्यल्पमेधा - छासवर्णं विजानीयादनुष्टुप्छारदीति निदर्शनम् । मकारान्ते गुणैः सह । वन्ध्या च यौवनी तस्या न विद्या फलिनी भवेत् । पदे पूर्वे सवर्णे परतः स्थिते । मसवर्णं विजानीयादिमंमेति हयानामिव जात्यानामर्धमात्रार्धशायिनाम् । न हि विद्या- निदर्शनम् । वर्णे तु मात्रिके पूर्वे अनुस्वारो द्विमात्रक: । र्थिनां निद्वा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति । यथा पिपीलिकाभिः द्विमात्रे मात्रिको ज्ञेयः संयोगाद्यस्य यो भवेत् । अनुस्वारो पांसुभिर्वल्मीकं क्रियते महत् । न तत्र बल सामर्थ्यमुद्यम- द्विमात्रः स्याद्दवर्णव्यञ्जनादिगः । हस्वाद्वा यदि वा दीर्घाद्दे- स्तत्र कारणम् । अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । वानाहृदयेभ्य इति । अनुस्वारस्योपरिष्टात्संवृतं यत्र दृश्यते । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु । अन्नव्यञ्जनयोर्भा- दीर्घ तं तु विजानीयाच्छ्रोताग्रावाणेति निदर्शनम् । अनु- गस्तृतीयमुदकस्य च । वायोः संचारणार्थाय चतुर्थमुपकल्प- स्वारस्योपरिष्टात्संयोगो यत्र दृश्यते । ह्रस्वं तं तु विजानीया- येत् । हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्थैश्चापि संयुतम् । औरस्यं तं त्संस्थेति निदर्शनम् । अनुस्वारश्च यो दीर्घादक्षराच्च भवे - विजानीत्कण्ठ्य माहुरसंयुतम् । हकारो यत्र पूर्वस्थो ह्यन्त- त्परः । स तु ह्रस्व इति ज्ञेयो मन्त्रेष्वेव विभाषया । ओभावश्च स्थाद्यो भवेत्परः । पदकाले वियुज्येत संहितायां स औरसः । विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिर - मेघदुन्दुभिनिर्घोषो ज्ञायते पयसो हदात् । एवं नादं प्रयो- ष्टविधोष्मणः । यथा भावप्रसंधानमुकारादिपरं पदम् । स्व- क्तत्र्यं सिंहस्य रुदितं यथा । मासे भाद्रपदे मेधाः शब्दं कुर्वन्ति रान्तं तादृशं विद्याद्यन्यद्व्यक्तमूष्मणः । उभावादुत्थितश्वोष्मा यादृशम् । एवं गह्वरमासाद्य शुक्रं दुदुहेति दर्शनम् । शेषाणां तां तु केलिं विनिर्दिशेत् । विवृतं प्रति या ऊष्मा विज्ञेया वानरा युद्धमुत्पतन्ति पतन्ति च । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या विकटानना । लीढातिलीढविद्युच्च शषसेषु प्रकीर्तिताः । इहेहैषां निदर्शनम् । यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्बते निजमौरसम् । जिह्वामूले च रेफे च विज्ञेया विठकाराठा । उपध्मानीयस एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या युञ्जानेति निदर्शनम् । दुर्दरो जयदेशे हिता पुष्पिणीं तां विनिर्दिशेत् । अन्यत्र यो भवेदूष्मा सुल- च प्रफतेषुर्नयाप्यया (?) । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अपां फेनेति भां तां विनिर्दिशेत् । पादाद्यन्तं पदाद्यन्तं तथावग्रहकालि- निदर्शनम् । यथा भारभराक्रान्ता निश्वसन्ति नरा भुवि । कम् । ईषत्स्पृष्टं विजानीयात्तस्मिन्काले तु कारयेत् । पादादौ । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अच्यः संभृत इत्यपि । कुक्कुटः कामलु-

६

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

उधश्च ककारद्वयमुञ्चरेत्। एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोसीति भवति । तत्र ज्वालापिण्डो नाम यथा । ब्रह्मा वह्निः दर्शनम् । वडवा च हयं दृष्ट्वा योनिं विकुरुते यथा । एवं गृह्णामीति भवति । तत्र मृत्पिण्डो नाम यथा । सांस्था वर्णाः प्रयोक्तव्याः सदुन्दुभेति दर्शनम् । रङ्गे चैव संस्कर्तारः संस्वर्त इति । तत्र वायुपिण्डो नाम यथा । समुत्पन्ने नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । स्वरं दीर्घं प्रयुञ्जीत देव सवितः । युञ्जानः प्रथमम् । प्रादिवः ककुत्सुप्तमिति पश्चान्नासिक्यमाचरेत् । यथा सौराष्ट्रका नारी अराँ भवति । तत्र वज्रपिण्डो नाम यथा । इष्कृतिः निष्कृतिः इत्यभिभाषते । एवं रङ्गः प्रवक्तव्यो ङकारः परिवर्जितः । ऋक्साम इति भवति । प्रथममेव पकारेण सकारेणैव मात्रिको मात्रिको वा नासामूलं समाश्रितः । अन्ते प्रयु । संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य अग्निष्वात्ता निदर्शनम् । अते रङ्गः पञ्चमैः सानुनासिकः । यथा सौराष्ट्रका नारी प्रथमेन ठकारेण थकारेणैव संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य अराँ इत्यभिभाषते । एवं रङ्गं विजानीयात् ङकारपरिवर्जि- अधिष्ठाननिदर्शनम् । प्रथममेव णकारेण नकारेणैव संयुतम् । तम् । अनन्तरं मकारस्य यो रङ्गस्तत्र रञ्जयते । सर्वांनुनासिकं एतत्स्वरं समासाद्य त्रिणवत्रयस्त्रिंशाविति निदर्शनम् । विन्द्यादेषा मध्योपधानिका । यरलवशषसहरज्यन्ते चोप- प्रथममेव रङ्गेण नकारेणैव संयुतम् । एतद्रञ्जितमासाद्य धानिका । गर्वान्ते रङ्गते यस्तु सर्वैः सर्वानुनासिका । वृष्टिमानिति निदर्शनम् । एते ककारादयो मकारपर्यंव- नासादुत्पद्यते रङ्गः कांस्येन समनिःस्वनः । मृदुश्चैव द्विमात्रः सानाः कृष्णा व्याख्याताः शनैश्चरदैवत्याः । चत्वार्यन्तस्था स्यादृष्टिमान्स्यान्निदर्शनम् । यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिर्न । यरलवाः कपिलवर्णा अग्निदैवत्याः । चत्वार्यूष्माणः शषसहा च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् । अरुणवर्णा आदित्यदैवत्याः । त्रयस्त्रिंशद्व्यञ्जनानि स्पर्शा मधुरं च न चाव्यक्तं व्यक्तं चापि न पीडितम् । सनाथस्यैक- अन्तस्था ऊष्माणश्चेति । चतुर्विधं करणं स्पृष्टमस्पृष्टं संवृतं देशस्य न वर्णाः शंकरं गताः । यथा सुमत्तनागेन्द्रः पदा- विवृतं चेति । संवृतो घोषा विवृता अघोषाः । विंशति- त्पदं निधापयेत् । एवं पदं पदाद्यन्तं दर्शनीयं पृथक् पृथक् । घोषास्ते गजडदबा घझढधभा जगनमा: यरलवाश्चेति । गीती शीघ्री शिरःकम्पी यथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञो- त्रयोदश अघोपास्ते कचटतपाः खछठथफाः शपसाश्चेति । अष्टौ ल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः । माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छे- वर्णस्थानानि भवन्ति । उरः कण्ठ्यमूर्धन्यतालुदन्त्यजिह्वामूल- दस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमत्वं च पडेते पाठका गुणाः । यमानुनासिक्याश्चेति । द्वौ औरस्यौ हहा इति । अआआ ३ चतुरक्षरषट्कं च निवर्तेत पुनः पुनः । आवर्तते पदं यच्च त्रयः कण्ठ्याः । षट् मूर्धन्याः ऋटठडढणष इति । दश द्विरातिं हि तत् । यथा धाम्ने धाम्नेति यजुषे यजुषेति तालव्याः चछजझञयशइईई ३ इति । अष्ट दन्त्याः तथदध- निदर्शनम् । हीयते वर्धते चापि पदं यत्र कृशोदरम् । नलुलसाः । एकादश ओष्ठ्याः पफबभममाउऊऊ ३ छउप- उपचारः स विज्ञेय उभे सुश्चन्द्रेति निदर्शनम् ॥ धमाचेत्यादयः । एको दन्तमूलीयो रेफः । जिह्वामूलीयाः पञ्च अथ सप्तविधाः संयोगपिण्डाः । अयःपिण्डो दारुपिण्ड कुंकुंकुंकुंकुंइति । क्मख्मग्मध्मकुंखुंगुंघुंइति यमाश्चत्वारः । ऊर्णापिण्डो ज्वालापिण्डो मृत्पिण्डो वायुपिण्डो वज्रपिण्ड । रुक्मेति प्रथमो ज्ञेयः सकू इत्यपरो भवेत् । तृतीयः सद्म इत्या- श्वेति । यमान्विद्यादयःपिण्डान् सान्तस्थं दारुपिण्डवत् । हुरुपध्मेति चतुर्थकः । प्रथमौ चौष्ठनासिक्यावोष्टना से उपा- अन्तस्थं यमवर्गं तु ऊर्णापिण्डं विनिर्दिशेत् । अन्तस्थं यम- श्रितौ । द्वितीयः कण्ठ्यदन्त्यश्च नासामूलमुपाश्रितः । तृतीयः संयोगे विशेषो नोपलभ्यते । अशरीरं यमं विन्द्यादन्तस्थः कण्ठ्यजिह्वाग्रे नासायामेव निर्दिशेत् । चतुर्थो हृदि नासिक्यः पिण्डनायकम् । ज्वाला पिण्डान्सनासिक्यान्सानुस्वारांस्तु कण्ठे चाभिहिता यमाः । आपञ्चमै चैकपादः संयुक्तं पञ्चमा- मृन्मयान् । सोपध्मा वायुपिण्डाश्च जिह्वामूले तु वज्रिणः क्षरम् । यस्मात्तत्र निवर्तन्ते श्मशानादिव बान्धवाः । यत्किं - अयःपिण्डो नाम यथा । अनीः पक्तीः नातनच्मि । दारुपिण्डो चिद्वामयं लोके सर्वमत्र प्रतिष्ठितं सर्वमत्र प्रतिष्ठितमिति । नाम यथा । अश्वः सूर्यः विश्वाजतीति भवति । तत्र ऊर्णा- । ऋवर्णे तित्परे सादावनुस्वारो द्विमात्रकः । संयोगे परभूतेषु पिण्डो नाम यथा । यस्मिन् अत्यस्मिन् अमुष्मिन् इति । ह्रस्व एवोच्यते बुधैः ॥ इति श्रीयाज्ञवल्क्यशिक्षा समाप्ता ॥

1

प्रतिज्ञासूत्रम् ।

श्रीवेदपुरुषाय नमः । अथ प्रतिज्ञा मत्रब्राह्मणयोर्वेदनाम- दिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य संयुक्तस्यापि रेफोष्मान्त्याभ्यामृ- धेयं तस्मिम्छुक्ले याजुषाम्नाये माध्यन्दिनीयके मन्त्रे स्वरप्रक्रिया कारेण चाविशेषेणादिमध्यावसानेषूच्चारणे जकारोवारणं हृद्यनुदात्तो मूर्युदात्तः श्रुतिमूले स्वरितः एवं जात्यादयोऽ- द्विर्भावेऽप्येवमथापरान्तस्थस्यायुक्तान्यहलसंयुक्तस्योष्मऋ भिहिता ब्राह्मणे तूदात्तानुदात्तौ भाषिकस्वारौ तानस्व- कारैरेकारसहितोच्चारणमेवं तृतीयान्तस्थस्य क्वचिदृकारस्य तु राणि छन्दोवत्सूत्राणि ॥ १ ॥ अथान्तस्थानामाद्यस्य पदा- संयुक्तासंयुक्तस्याविशेषेण सर्वत्रैवमथान्त्यस्यान्तस्थानां पदा-

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

दिमध्यान्तस्थस्य त्रिविधं गुरुमध्यम लघुवृत्तिभिरुच्चारणमथो मूर्धन्योष्मणोऽसंयुक्तस्य दुमृते संयुक्तस्य च खकारोच्चारण- मध्ययनादिकर्मस्वर्थवेलायां प्रकृत्या ॥ २ ॥ अथानुस्वारस्यं इत्यादेशः शषसहरेफेषु तस्य त्रैविध्यमाख्यातम् । हस्वदीर्घ-

गुरुभेदैर्दीर्घात्परो ह्रस्वो हस्वात्परो दीर्घो गुरौ परे गुरुः पर- सवर्णेषत्प्रकृत्या चान्यत्र विसर्गेष्वीषद्विरामः पदाद्यस्य संयु- क्ताकारस्येषद्दीर्घता च भवतीषद्दीर्घता च भवतीति ॥ ३ ॥ इति कात्यायन परिशिष्टप्रतिज्ञासूत्रं समाप्तम् ॥

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ ॐ मण्डलं दक्षिणमक्षि हृदयं । सावित्रमपाररुमररो आसुरे द्वप्सस्ते वेदिगायत्रेण त्रीणि

वैष्णवानि सूक्ष्मा त्रयाणां वेदिः पुराघशं सोऽपश्यच्चान्द्रमसी त्रिष्टुभं प्रोक्षणीः प्रैषो द्विषतः आभिचारिकमनिशितः खुवो निशिता स्रुगदित्यै विष्णोर्योत्रमूर्जे त्रयाणामाज्यं सवितुरापं तेजोसि धामाज्यम् ॥ ५॥ इति० संहितायां प्रथमोऽध्यायः ।

चाधिष्ठितं येन शुक्लानि यजूंषि भगवान्याज्ञवल्क्यो यतः प्राप तं विवस्वन्तं त्रयीमय मर्चिष्मन्तमभिध्याय माध्यन्दि- नीये वाजसनेयके यजुर्वेदाम्नाये सर्वे सखिले सशुक्रियऋषि दैवतच्छन्दां स्यनुक्रमिष्यामो यजुषामनियताक्षरत्वादेकेषां छन्दो न विद्यते द्रष्टारो ऋषयः स्मर्तारः परमेष्ट्यादयो देवता कृष्णोसीमो वेदिर्हिर्लिङ्गोके अदित्या आपं विष्णोः मन्त्रान्तर्भूताध्यादिका हविर्भाजः स्तुतिभाजो वाऽनः शाखो- प्रास्तरमूर्णम्रदसं वेदिर्भुवपतये त्रीण्याग्नेयानि गन्धर्वस्त्रयाणां खाशम्योपवेषकपालेभ्मोलूखलादयश्च प्रतिमाभूताश्छन्दाएं परिधयो वीतिहोत्रं विश्वावसुराग्नेयीं गायत्री समिदाग्नेय सि गायत्र्यादीन्येतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति सूर्यस्वालिङ्गोक्त सवितुर्विष्टती ऊम्र दसमात्वाप्रास्तरे - जुहोति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्य यातयामं भवत्य- ताच्यसि त्रयाणां जुहूपभृद्भुवाः क्रमेण प्रियेण हविर्ध्रुवा अस थान्तराश्वगर्ते वा पद्यते स्थाणुं वच्छेति प्रमीयते वा पापी- दम्पाहि मां वैष्णवे अग्नेवाजजिदाग्नेयं नमोदैवं स्वधापि - याम्भवत्यथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवथ योऽर्थ त्र्यं सुयमे सुचावङ्गिणा वैष्णवं वसुमतीमाग्नेयमित ऐन्द्रं वित्तस्य वीर्यवत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते । संज्योतिषाज्यं मयीदमाशीः प्रतिग्रहणमुपहूता द्यावापृथिव्यम् ॥ १ ॥ इषेत्वादि खंब्रह्मान्तं विवस्वानपश्यत्ततः प्रतिकर्मवि- ॥६॥ ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं बृहस्पतिराङ्गिरसोऽपश्यदनेष्वा प्राशि- भागेन ब्राह्मणानुसारेण ऋषयो वेदितव्याः परमेष्ठी प्राजा- त्रमेतं ते वैश्वदेवमेषा तेनुष्टुबानेय्यग्ने वाजजिदाग्नेय मनीषो- पत्यो दर्शपूर्णमासमन्त्राणामृपिर्देवा वा प्राजापत्या इषेत्वा । मयोश्चत्वारि लिङ्गोक्तानि वसुभ्यस्त्रयाणां परिधयः संजानाथा शाखानुष्टुब्विनियोगः कल्पकारोक्त एवमूर्जेत्वा वायवे वायव्यं व्यन्तु प्रास्तरे मरुतां कपिर्बृहतीं प्रास्तरीमन्त्यः पाद आग्नेयो देवोव ऐन्द्रं यजमानस्य शाखा वसोर्वायव्यं द्यौर्मातरिश्वन यं परिधिं देवल आग्नेयीं त्रिष्टुभं विराडूपा यजुरन्तामग्नेः प्रियं उखा वसोर्वायव्यं देवस्थापयः कामधुक्षः प्रश्नः सा विश्वायु- यजुः सस्रवभागाः सोमसूक्ष्मौ वैश्वदेवीं त्रिष्टुभं यजुरन्ताएं स्त्रीणि गव्यानीन्द्रस्यैन्द्रं विष्णोः पयः ॥ २ ॥ यो अग्न इद । स्वाहा वाड्यजुर्धृताची खुचौ यज्ञनमः शूर्पं यवमा कृषिरुद्वा- माग्नेये कस्त्वा प्राजापत्यं कर्मणे स्रुक्शूर्प प्रत्युष्टं द्वे राक्षसे । लवान्धानान्तर्वानिति पञ्चार्षेयो यज्ञो देवताने दुधा उरुब्रह्म रक्षोघ्नं सर्वत्र धूरसि धूर्देवानां विष्णुस्त्वानं उरु योगार्हपत्योऽनये दक्षिणाग्निः सरस्वत्यै लिङ्गोक्तं वेदोसि वेदो हविष्या अपहृतधूंरक्षो यच्छन्तां हविष्या देवस्य त्वा सावि देवा मनसस्पतिर्वातदेवत्या विराजं संबर्हिर्लिङ्गोका त्रिष्टु- श्रधूंसर्बत्राग्नेये लिङ्गोक्ते भूताय त्वा हविः स्वः सूर्यो दृं- व्विराडूपा कस्त्वा प्राजापत्यं रक्षसाराक्षसम् ॥७॥ अथ हम्तां गृहाः पृथिव्यास्त्वा हव्यं पवित्रे लिङ्गोक्तं सवितुर्देवीः याजमानं संवर्चसा खाष्ट्री त्रिष्टुव्दिविविष्णुस्त्रीणि वैष्णवा- प्रोक्षिता आपान्यप्रये लिङ्गोते दैव्याय पात्राणि ॥३॥ शर्मास्य- न्यस्माद्भागोऽस्यै भूमिरगन्म देव संज्योतिपाहवनीयः दित्याः कृष्णाजिनमवधूतं राक्षस मद्विग्रवोलूखले अनेर्हवि स्वयंभूः सूर्यस्य सौरे अग्ने गृहपतेगार्हपत्यः सूर्यस्य सौरमग्न बृहत्स इमं मौसले हविष्कृदधिदैवतं वागधियज्ञं पत्नी कुक्कुटो । इदमाये ॥८॥ पितृयज्ञः प्रजापतेरार्षमन्नये सोमाय द्वे दैवे वाग्वर्षवृद्धं शूपं प्रतित्वाहविः परापूतमपहत राक्षसे वायु- स्वाहाकारयश्रुतेरपहता असुरं ये रूपाणि कव्यवाहनोऽग्नि- र्वो देवो वस्तण्डुलाधृष्टिरुपवेषोऽपान आदेवयजमाग्नेये ध्रुवम- त्रिष्टुबत्रामीमदन्त पित्र्यै नमो वः पइलिङ्गोक्तानि परे सिषण्णां कपालान्यग्ने ब्रह्माग्नेयं धिषणासि दार्षदं दिवः शम्या- पित्र्ये आधत्त पित्र्या गायत्र्यूर्जमापि विराट् ॥ ९ ॥ इति० ऽधिषवणौपलं धान्यमसि षण्णां हविर्महीनामाज्यम् ॥४॥ । संहितायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ संवपामि हविः समाप आपं जनयत्यै खेदं हविरिपेत्वाज्यं अयाधेयं प्रजापतेरार्ष देवानामग्नेर्गन्धर्वाणां वा समिधा- धर्मोसि षण्णां पुरोडाशस्त्रिताय त्रयाणां त्रितो द्वितः क्रमेणा । नेय्यश्वतत्रो गायत्र्यः समिधाविरूप आङ्गिरसः सुसमिद्धाय दद इन्द्रस्य स्पयः पृथिवी वेदिजं पुरीषं वर्षतु वेदिर्बधान । वसुश्रुतस्तं वा भरद्वाजो भूर्भुवः स्वस्तिस्रो महाव्याहृतयोऽग्नि-

७८ य० उ०

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

वायु सूर्यदेवत्याः क्रमेण द्यौरिव यजमानाशीर्लिङ्गोक्तदेवतायं निर्मित्रावरुणावादित्यो विश्वेदेवा अधिदैवतं श्वात्रा आपो गौः सार्पराज्ञ्यस्तृचो गायत्रोऽग्निः परावररूपेण देवता ॥ १० ॥ जगतीयं ते लोष्टमपो मूत्रं पृथिव्या लोष्टमग्ने त्वमाग्नेय्यनु- अग्निहोत्रं प्रजापतेरार्षमभिज्र्ज्योतिः सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायत्र्य टुप्पुनर्मन आग्नेयं त्वमग्ने वत्स आग्नेयीं गायत्री ११ रास्त्रेय- आद्याः पञ्चैकपदा अग्निर्वर्चो द्वे तक्षापश्यत्परा जीवलश्चैलकिः त्सौम्यमेषा ते हिरण्याज्यदैवतं जूरसि वाग्दैवत शुक्रमसि ॥११॥ यजमानाम्युपस्थानं बृहद्देवानामार्ष उपप्रयन्त इत्य- हिरण्यं चिदसि गौ: सोमक्रयणी वाग्रूपाध्यारोपकल्पनया नुवाक आद्ये द्वे आग्नेय्यौ गायत्र्यावुपवत्या गोतमो राहूगणो ॥ १७ ॥ वस्व्यस्यनुष्टुब्बृहती सोमक्रयण्याः स्तुतिरदित्या मूर्धन्वत्या विरूप उभा वां भरद्वाज ऐन्द्राग्नीं त्रिष्टुभमयं ते आज्यमस्मे षण्णां लिङ्गोक्ता देवताः समख्ये पत्याशी रास्ता - देवश्रवा देववातश्च भारतावाग्नेयीमनुष्टुभमयमिह वामदेवो रपङ्क्तिरेष ते लिङ्गोक्तदेवतमास्माकोऽसि सौम्यमभित्य जगतीमस्य प्रनामवत्सारो गव्या वाग्नेयी वा पयोदेवत्या वा सावित्र्यष्टिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजास्त्वा शुक्रं त्वा सौम्यानि गायत्री तनूपा आग्नेयानीन्धाना आग्नेयीं महापङ्किख्यवसाना सग्मेऽस्मे लिङ्गोते तपसोर्धेजार्धे सोमो मित्रो न इन्द्रस्य ॥ १२ ॥ चित्रावसोरात्रिदेवत्यमृषयोऽपश्यन्त्संत्वमायम- । सौम्ये स्वानादीनि धिष्ण्यानामानि परिमाग्नेयी पुरस्ताद्बृहती न्धस्थ रेवतीः संहितेति त्रीणि गव्यान्युपत्वाग्नेयं तृचं प्रतिपन्थामनुष्टुप्पथिदेवत्यादित्याः कृष्णाजिन मदित्यै सौम्य - गायत्रं मधुच्छन्दा वैश्वामित्रने त्वं चतस्रो द्विपदा आने- मस्तन्नात्रिष्टुभौ वारुण्यौ सूर्यस्यानुष्टुप् कृष्णाजिनमुखावूर्ध्व- यीर्बन्धुः सुबन्धुः श्रुतबन्धुर्विप्रबन्धुरेकैकश इडे काम्या गव्ये बृहत्यानडुही भद्रो मे सौम्यं नमो मित्रस्याभितपनः सूर्यः सोमानं ब्राह्मणस्पत्यं तृचं गायत्रं ब्रह्मणस्पतिर्मेधातिथिर्वा सौरीं जगतीं वरुणस्य पञ्च वारुणानि या ते सौमीं त्रिष्टुभं महित्रीणां सत्यधृतिर्वारुणिरादित्यदैवतं तृचं गायत्रं पथि गौतमः ॥ १८ ॥ इति० संहितायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ स्वस्त्ययनं कदाचनैन्द्रीं पथ्याबृहतीं मधुच्छन्दास्तत्सवितुर्वि- अस्तनूरसि पञ्च वैष्णवान्यग्नेः शकलं वृषणा दर्भत- श्वामित्रः सावित्रीं गायत्री परिते वामदेव आग्नेयीमनिरुक्तां रुणैके उर्वश्यसि त्रयाणां लिङ्गोक्ता देवता गायत्रेग त्रीण्या- गायत्रीम् ॥ १३ ॥ क्षुल्लकोपस्थानमासुरेरार्षं भूर्भुवः स्वः ग्नेयानि भवतं नः पङ्कीरग्नावग्निर्विराडेतयोर्निर्मथ्याहवनीया- प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चादित्यस्यापं नर्यगार्हपत्यः वग्नी देवते आपतये वायव्यमनाष्टष्टमाज्यमग्नेत्रतपा आने- श ं'स्याहवनीयोऽथर्वदक्षिणाग्निरागन्माहवनीयोऽनुष्टुवयम- यम शुरशुः प्रकृतिश्चतुरवसाना सौम्यन्त्योर्धच लिङ्गो- ग्निर्न्यङ्कुसारिणीबृहती गार्हपत्योऽयमग्निरन्वाहार्यपचनोऽनुष्टु- क्तदैवतो याते त्रीण्याग्नेयानि तप्तायनी चत्वारि पार्थिवानि गृहमा त्रिष्टुब्विरापा येषामानुष्टुवुपहूता महापङ्क्तिरुयव- सानास्तिस्रोपि वास्तवीः शंयुर्बार्हस्पत्यः ॥ १४॥ चातुर्मास्यानि प्रजापतेरार्षं प्रधासिनो मारुती गायत्री यड्राममारुत्यनुष्टुब निरुक्ता मोपूणोऽगस्त्य ऐन्द्रामारुतीं विराजमक्रं न निरुक्ता ग्नेय्यनुष्टुबवभृथ यज्ञदैवतं पूर्णादविं द्वे और्णवाभ ऐन्द्र्यावनु- ष्टुभावक्षं द्वे गोतम ऐन्द्र्द्यौ पकी मनोनुमानसं तृचं बन्धुर्गा- यत्रं वय ँ सौमीं गायत्रीं बन्धुरेष ते द्वे रौद्रे अवरुद्वं रौद्र्याचेकापङ्क्ङ्किरपरा ककुप् त्र्यम्बकं द्वे अनुष्टुभौ पूर्वस्या वसिष्ठ आस्तारपङ्क्तिख्यायुषं नारायण उष्णिहं यजमानाशीः शिवो- नाम क्षौरं निवर्तयामि लिङ्गोक्तदैवतमाशीः प्रायम् ॥ १५ ॥ इति० संहितायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

-

अग्निष्टोमः प्रजापतेरार्षमेदं द्वे अत्यष्टी व्यवसाने आद्याव- चौं देवयजन देवत्याविमा आप ओषधे कुशतरुणं स्वधिते । क्षौरमापो अस्मानापं दीक्षातपसोर्वासो महीनां नवनीतं वृत्रस्याजनं चित्पतिर्दे प्राजापत्ये देवो मा सावित्रमावो दैव्य- नुष्टुवाशीः स्वाहायज्ञं चतुर्णां यज्ञ आकूत्यै चतुर्णामौभणा नामग्निरापो देवीर्लिङ्गोक्तदेवता विराट् ॥ १६ ॥ विश्वो देवस्य स्वस्त्यात्रेयः सावित्रीमनुष्टुभमृक्सामयोः कृष्णाजिने शर्मासि कृष्णाजिन मूर्गस्याङ्गिरोभिर्दृष्टं मैखल सोमस्य नीविर्विष्णो- र्वास इन्द्रस्य सुसस्याः कृष्णविपाणोच्छ्रयस्व दण्डो व्रतं यज्ञो देवीं धीर्ये देवा वाक्प्राणोदानौ चक्षुः श्रोत्रमध्यात्मम

विदेदाग्नेयमझे अङ्गिरोऽस्यामनुत्वा लिङ्गोक्तानि सिसि त्रयाणां वेदिरिन्द्रघोषश्चतुर्णामुत्तरवेदिरिदमहमाप सि ह्यसि पञ्चानां वाग्भूतेभ्यः स्रुग्ध्रुवोऽसि परिधयस्त्रयाणा- मग्नेः संभारा गुलगुल्वादयः ॥ १९ ॥ युञ्जते श्यावाश्वः सावित्रीं जगतीमिदं विष्णुर्मेधातिथिर्वैष्णवीं गायत्री मिरा- वती वसिष्ठस्त्रिष्टुभं देवश्रुतावक्षधुरौ प्राचीस्वं गोष्ठमत्र हविर्धाने विष्णोर्नु तिस्रो वैष्णव्यस्त्रिष्टुभ आद्ये द्वे यजुरन्ते विष्णोर्नु प्रदीर्घतमा ओतथ्यो विष्णोरराटं पञ्च वैष्णवान्या- ददेऽभ्रिरिदमहरक्षोघ्नं बृहन्नौ पर्वाणीदमहं पञ्च लिङ्गो- क्ानि स्वराडस्योपर्वाणि चत्वारि रक्षोहणो वः सप्त वैष्ण- वानि यवोऽसि यवो दिवेत्वोदुम्बरी शुन्धन्तां पित्र्ये उद्दिवं पञ्चानामौदुम्बरी घृतेन द्यावापृथिव्यमिन्द्रस्यैन्द्रं परि त्वा मधुच्छन्दा अनिरुक्तामैन्द्रीमनुष्टुभमिन्द्रस्यैन्द्राणि त्रीणि चतुर्थं वैश्वदेवम् ॥ २० ॥ विभूरत्यष्टानां धिष्ण्या अग्नयः सम्राडाहवनीयः परिषद्यो बहिष्पवमानदेशो नभो- ऽसि चात्वालो मृष्टोऽसि शामित्र ऋतधामौदुम्बरी समु- द्रोऽसि ब्रह्मासनमजोऽसि शालाद्वार्योऽहिरसि प्राजहितो वागसि सद् ऋतस्य द्वार्ये अध्वना सूर्यो मित्रस्यवि- जोsनयो धिष्ण्याः ॥ २१ ॥ ज्योतिरसि वैश्वदेवं त्व सोमक्रतुर्भार्गवः सौमीं गायत्रीमनवसानां जुषाणो अप्तुदे- वत्यैकपदा विराट्यजुरन्तानेनयाऽगस्त्य आग्नेयीं त्रिष्टुभमयं

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

विश्वामित्र ऐन्द्रामारुतीस्त्रिष्टुभो मरुतात्वा यजुर्मरुत्वतीयं महाँइन्द्रो भरद्वाजो माहेन्द्री त्रिष्टुभमोजसा वत्सो गायत्री- मुदुत्यं प्रस्कण्वः सौरीं गायत्री चित्रं कुत्स आङ्गिरसस्त्रिष्टु- भरूपेण वो दक्षिणाश्चतुर्णां ब्राह्मणमद्य लिङ्गोक्तदेवतान्यष्टौ ॥ २९ ॥ इति० संहितायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

नत्रिष्टुब्यजुरन्ताग्नेय्युरुविष्णो वैष्णव्यनुष्टुव्यजुरन्ता देवस- । मन्थिनौ निरस्तो द्वे आभिचारिके शुक्रस्य मन्थिनः शकलं वितः सावित्रमेतश्वं सौम्यं स्वाहा निर्लिङ्गोक्तदेवतामने । ये देवासः परुच्छेपो वैश्वदेवीं त्रिष्टुभमाग्रयणोसि लिङ्गोक्दै - व्रतपा आग्नेयमत्यन्यान्वनस्पतिरोषधे कुशतरुणं स्वधिते वतम् ॥ २७ ॥ सोमः पवते वैश्वदेवमिन्द्राय त्वा पञ्च लिङ्गो- परशुर्धी मातस्त्वं वनस्पतिः ॥ २२ ॥ इति० संहितायां क्तानि मूर्धानं भरद्वाजो वैश्वानरीं त्रिष्टुभं ध्रुवोसि ध्रुवो ध्रुवं पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ध्रुवेण बृहती पूर्वोऽर्धच ध्रौव उत्तर ऐन्द्रो यस्ते देवश्रवाः अग्रेणी: शकलं देवस्त्वा यूपः सुपिप्पलाभ्यश्च बालंद्या- सौमीं त्रिष्टुभं यजुरन्ता देवानां चात्वालदैवतं प्राणाय मे मग्रेण यूपो याते दीर्घतमा यूपदेवत्या त्रिष्टुभं ब्रह्म हह लिङ्गोक्तदेवतान्येकादश कोऽसि प्राजापत्योष्णिग्वर्धमाना यूपदेवत्ये विष्णोः कर्माणि द्वे मेधातिथिर्वैष्णव्यौ गायत्र्यौ । मधवे त्वा लिङ्गोक्तदेवतानि त्रयोदश ॥ २८ ॥ इन्द्राग्नीं परिवीर्यूपो दिवस्वरुरेष ते यूप उपावीस्तृणमुपदेवा लिङ्गो - । विश्वामित्र ऐन्द्राग्नी गायत्रीमाघात्रिशोक आन्द्रमासो क्तमृतस्य त्वा पशुरग्नीषोमाभ्यां लिङ्गोतमच्योऽपां पशुरापो । मधुच्छन्दा वैश्वदेवीं विश्वेदेवासो गृत्समद इन्द्रमरुत्वश्चतस्रो देवीरापंसं ते पशुर्घृतेन स्वरुशासौ रेवती वाग्वर्षो तृणं स्वाहा दैवे ॥ २३ ॥ माहिर्भूरज्जुर्नमस्ते यज्ञो देवीरापोर्ध- मापमर्धमाशीर्वांचं ते मनस्ते पशुशं लिङ्गोक्तमोषधे तृणं स्वधितेऽसी रक्षसां लिङ्गोक्तं निरस्तमिदमहं रक्षोहणी घृतेन द्यावापृथिव्यं वायो वायव्यमग्निराज्यस्याग्नेयं स्वाहा- कृते वपापण्याविदमाप आपी महापङ्किख्यवसाना पाव- विष्णो वैष्णवं कदाचनादित्यदेवत्ये बृहत्यैौ यज्ञो देवानां मानश्चान्त्यः पादः सं ते हृदयं रेडसि वसाप्रयुतं लिङ्गोक्तं कुत्सस्त्रिष्टुभं विवस्वन्यजुः श्रदस्मै जगत्याशीर्वाममद्य भर- घृतं वैश्वदेवं दिशः पञ्चदिश्यान्यैन्द्रः प्राणः पश्वङ्गः प्राण- द्वाजो बार्हस्पत्यः सावित्रीं त्रिष्टुभ सावित्रोऽसि सावित्र दानं लिङ्गोक्तं देवत्वाष्ट्री त्रिष्टुप् ॥ २४ ॥ समुद्रं लिङ्गो - सुशर्मासि वैश्वदेवं बृहस्पतिसुतस्य लिङ्गोक्तमहं प्रजापतिरू- क्तानि द्वादश दिवं ते स्वरुर्मापो हृदयशूलं धाम्नो वारुणं । पेणात्मादेवतात्रिष्टुबमाँ ३ इ पत्नीवन्नायं प्रजापतिः प्राजा- यदाहुर्वारुणी गायत्र्यनवसाना सुमित्रिया न आप पत्य हरिरस्यूक्सामे हर्योर्यस्ते लिङ्गोक्ते देवकृतस्याग्नेयानि प्मतीर्लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुवग्नेर्वश्वत्वार्यपां न्यमूरापीं गायत्रीं पट् ॥ ३० ॥ समिन्द्रात्रिर्वैश्वदेवीं त्रिष्टुभं धाता लिङ्गोक्तब- मेधातिथिर्हृदे त्वा सौम्यनुष्टुप् सोमराजन् सौम्ये शृणोतु हुदेवत्या सुगावो देवीयाँ २ आवहो वयमाग्नेय्यौ यज्ञायज्ञ- लिङ्गोक्तदेवता त्रिष्टुब्देवीराप आपी पङ्किः कार्षिराज्यमनुष्टु- । मेष ते लिङ्गोक्ते यजुषी उरुक्षूहि शुनःशेपो वारुणीं त्रिष्टुभं समुद्रस्य समाप आपो यमने मधुच्छन्दा आग्नेयीं गायत्री - । नमो वारुणमग्नेरनीकमाग्नेयी त्रिष्टुप् समुद्रे ते सौमी विराड्- माददे ग्रावा निग्राभ्या आपमिन्द्राय त्वा पञ्च सौम्यानि यत्ते सौमी विपरीता बृहती श्वानाः पथ्याबृहती माभेः सौम्यमर्ध द्यावापृथिव्यमधं प्रागपाक्सौम्युष्णिक् त्वमङ्ग गोतम ऐन्द्रीं पथ्याबृहतीम् ॥ २५ ॥ इति० संहितायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

हवि-

देवीरापः पतिर्बृहती वा पूर्वोऽर्धर्च आप उत्तरः सौम्यो देवानामाग्नेयमेजतु व्यवसाना महापङ्क्तिर्यस्यै ते वशा पुरुद- स्मोगर्भो मरुतो यस्य गोतमो मारुतीं गायत्रीं महीद्यौर्मेधा- तिथिर्द्यावापृथिव्यामित्यग्निष्टोमः ॥ ३१ ॥ अथ षोडश्यातिष्ठ गोतम ऐन्द्री मनुष्टुभं युवाहि मधुच्छन्दा इन्द्रमिद्गोतमो यस्मान्नैन्द्री त्रिष्टुप्परब्रह्मरूपेण षोडशिनस्तुरिन्द्रश्चैन्द्रावारुणी पोढशिदेवत्या वा यजुरन्ताझेपवस्व वैखानस आग्नेयीं गाय-

वाचस्पतये प्राणदेवत्या विराट् मधुमतीर्लिङ्गोकं यत्ते सौम्यस्वाहोरुयजुषी लिङ्गोते स्वांकृतोस्युपा शुर्देवे- भ्यस्त्वा दैवं देवाशो लिङ्गोक्तमाभिचारिकं प्राणायग्रहो । श्रीमुत्तिष्ठन्कुरुस्तुतिरैन्द्रीमदृश्रं प्रस्कण्वः सौरीं तिस्रोऽपि व्यानाय उपाधूंशुसवन उपयामगृहीतोस्यन्तरैन्द्रमन्तस्ते यजुरन्ता उदुत्यं देवानामार्षमाजिघेडे कुसुरुबिन्दुर्गव्ये महा- मघवदेवत्या त्रिष्टुबुदानाय ग्रह आवायो वसिष्ठो वायव्यां पङ्किप्रस्तारपङ्की विनः शासो भारद्वाज ऐन्द्री मनुष्टुभं वाच - त्रिष्टुभमिन्द्रवायू मधुच्छन्दा ऐन्द्रवायवीं गायत्रीमयं वा स्पतिं वैश्वकर्मणीं त्रिष्टुभं विश्वकर्मन्नैन्द्री वैश्वकर्मण्यग्नये त्वा गृत्समदो मैत्रावरुणी रायावयं त्रसदस्युस्त्रिष्टुभं यावां मेधा- देवार्षाण्यदाभ्यदेवत्यानि ब्रेशीनां त्वा सौम्यानि ॥३२॥ सत्रो- तिथिराश्विनीं गायत्रीं तं प्रत्नथावत्सारः काश्यपो वैश्वदेवीं त्थानं देवानामार्षमिह रतिः पशुदैवतमुपसृजन्नुष्णिगाझेयी जगतीमच्छिन्नस्य सौम्य सा प्रथमैन्द्री त्रिष्टुप्तृपं त्वयानी सत्रस्य बृहती यजमानानामात्मस्तुतिर्युवन्तं परुच्छेप ऐन्द्री - लिङ्गोक्ते ॥ २६ ॥ अयं वेनो वेनस्य त्रिष्टुप् सोमस्तुतिरधिदै - । मत्यष्टिं त्र्यवसानामाद्योऽर्धर्च ऐन्द्रापार्वतः परमेष्ठी नैमित्ति- वतमधियज्ञं च मनोन त्रिष्टुप्सोमस्तुतिरधियज्ञानुवादिन्यप- कान्याध्यायाद्वसिष्ठस्याएँ लिङ्गोक्तदेवतानि चतुस्त्रिं शययो- मृष्टः शण्डोऽपमृष्टो मर्क आभिचारिके देवास्त्वा शुक्रामन्थि- वैष्णववारुणीं त्रिष्टुब्देवा दिवमाशीर्लिङ्गोक्तदेवताश्चतुस्त्रिं- नावनाष्टष्टासि दक्षिणोत्तरवेदिश्रोण्यौ सुवीरः सुप्रजाः शुक्रा । शद्वर्मदेवत्या पक्तिस्त्रिष्टुब्वा यज्ञस्य यज्ञदेवत्या त्रिष्टुबापवस्व

१०

सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु -

सौमीं गायत्रीं नैध्रुविः कश्यपः ॥ ३३ ॥ इति० संहिताया- मष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

।

अथाग्निं प्रजापतिरपश्यत्साध्या वापश्यत्सोऽग्निः पञ्चचि- तिकः प्रथमा चितिः प्रजापतेर्द्वितीया देवानां तृतीयेन्द्राइयो- विश्वकर्मणश्चतुथ्यृषीणां पञ्चमी परमेष्ठिनोऽथ प्रतिकर्मदर्शिनो युञ्जानोष्टौ सावित्राणि सवितापश्यदाद्या तृतीया चानुष्टुप् चतुर्थीषथ्यौ जगत्यौ द्वितीया गायत्री पञ्चमी त्रिष्टुबिमं नो

अथ वाजपेयो बृहस्पतेरार्षमिन्द्रस्य च देवसवितः सावित्री त्रिष्टुप ध्रुवसदमैन्द्राणि त्रीण्यपारसदेवत्यानुष्टुव ग्रहा लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुप्संपृचौ यजुषीन्द्रस्य रथो वाजस्य पार्थि- व्यतिजगत्यन्त्यः पादः सावित्रोऽप्स्वन्तरश्व देवत्यानवसाना । यजुरन्ता गायत्र्यनवसानाददेऽनिर्हस्तेऽनुष्टुव्यजुरन्ता ॥ १ ॥ पुरणग्वातो वा तिस्रोऽश्वस्तुतय उष्णिन्त्रिष्टजगत्यो वाजिनोऽश्वा देवस्याहं लिङ्गोक्तानि वाजिनोऽश्वा एषस्य द्वे दधिक्रावावामदेव्योक्तदेवत्ये जगत्यौ शंनो वसिष्टो विराजं तेनो नाभानेदिष्ठो जगतीं वाजेवाजे वसिष्टस्त्रिष्टुभमामा प्राजापत्यां वाजिनोक्ताः ॥ ३४ ॥ आपय आयुर्यज्ञेन प्राजाप- त्यानि प्रजापतेः स्वरमृता यजमानोस्से दिशो नमः पृथिवी - यमासंदीयं तासुन्वन्वाजस्य प्राजापत्यं तृचं त्रैष्टुभ सोमं तृचं तापस आद्या वैश्वदेव्यनिरुक्तानुष्टु द्वितीया लिङ्गोक्तदे- यता तृतीयाग्नेयी प्रनो लिङ्गोक्ता गायत्री सरस्वत्यै सुन्वन्नग्निः सप्तदश लिङ्गोक्तदेवतानि ॥ ३५ ॥ अथ राजसूयो वरुणस्या- मेष ते पार्थिवमग्निनेत्रेभ्यो देवार्षाण्याध्यायाद्दशाद्यानि दैवान्यग्ने सहस्व देवश्रवा देववातश्च भारतावाग्नयीमनुष्टुभ- मुपाशोस्त्रीणि रक्षोघ्नानि सविता द्वे यजमानः ॥ ३६ ॥ इति० संहितायां नवमोध्यायः ॥ ९ ॥

।

प्रतूर्तं नाभानेदिष्ठ आश्वीमास्तारपङ्गिर्युआथां कुश्रिर्गार्दभीं गायत्रीं योगेयोगे शुनःशेप आजीं प्रतूर्वस्त्रिष्टुब्विराडूपा यजुर्गर्भोरुयजुः पृथिव्यास्त्रीण्याग्नेयान्यन्वग्निराग्नेयीं त्रिष्टुभं पुरोधस आगत्य मयोभुव आश्वीनमनुष्टुभमाक्रम्यानुष्टुप् द्यौस्ते बृहत्युत्क्राम विराडुदक्रमीत्रिष्टुबात्वा द्वे गृत्समद आग्नेय्यौ परिसोमको गायत्रीं परित्वा पायुरानुष्टुभं त्वमग्ने गृत्समदो जगतीम् ॥२॥ पृथिव्या आग्नेयमपां पुष्करपर्ण स्वराद्दङ्किः शर्म द्वे अनुष्टुभौ कृष्णाजिनपुष्करपर्णे पुरीष्योऽग्निस्त्वा- मने तृचं भारद्वाज आग्नेयं गायत्र सीद होतर्देवश्रवा देववातश्च त्रिष्टुभं निहोता गृत्समदः ससीदस्व प्रस्कण्वो बृहतीम् ॥ ३ ॥ अपोदेवीः सिन्धुद्वीप आप न्यङ्कुसारि - णीसंते त्रिष्टुप्पार्थिवोऽर्धो वायव्योऽर्धः सुजातोऽनुष्टुबाग्ने- य्युदुतिष्ठ विश्वमनाः पथ्याबृहतीमूर्ध्वः कण्व उपरिष्टाद्वृ- हतीğ सजातस्त्रितस्त्रिष्टुभ स्थिरो रासभेय्यनुष्टुवुणिग्वा अपोदेवा आपत्रिष्टुप् वृष्ण ऊर्मिर्लिङ्गोक्तानि मधुमतीर शिवोभवाजी पथ्यावृहती प्रैतु लिङ्गोक्तमहापङ्क्तिरुयवसा- नाष्टष्टा आपः सोमस्य चर्माग्नये लिङ्गोक्तान्यनिभृष्टमापस - । नाग्ने गायत्र्येकपदाग्नेय्यं तमग्निमाग्नेये ओषधयस्त्रिष्टुबनुष्टुभा- धमादो वारुणी त्रिष्टुप् क्षरस्य चतुर्णां तापाण्ड्वाधीवा - । वोपधिदेवत्ये व्यस्यन्नान्योऽर्धच विपाजसोत्कीलः कात्य सोष्णीषाणीन्द्रस्य धनुर्मित्रस्य बाहू त्वयायं धनुर्दवातिसृणा- आग्नेयीं त्रिष्टुभम् ॥ ४ ॥ आपो ह्याप सिन्धुद्वीपस्तृचं मिषव आविः प्राजापत्यं पराणि लिङ्गोक्तानि ॥३७॥ अवेष्टा । गायत्रं मित्र उपरिष्टादृहती मैत्री रुद्रा अनुष्टुबू रौद्री स- मृत्युनाशनं प्राचीं पञ्चानां यजमानः प्रत्यस्तमासुरं मृत्यो- । सृष्टां द्वे सिनीवालीदेवत्ये उखामादित्या मखस्य मृत्पिण्डो रोजोऽसि रुक्मो हिरण्यरूपौ मैत्रावारुणी त्रिष्टुब्यजुरन्ता । वसवस्त्वा लिङ्गोक्तानि सर्वत्रादित्यै रास्नादितिरौपं कृत्वा - सोमस्य सुन्वन्प्रपर्वतस्यापी त्रिष्टुब् विष्णोस्त्रीणि लिङ्गोक्तानि यादित्योष्णिगदितिरावढं देवानां पञ्चौखानि मित्रस्य विश्वा- सुन्वन्प्रजापतेन प्राजापत्या त्रिष्टुव्यजुर्मध्योयममुध्यजू रुद्रय- मित्रो मैत्रीं देवस्त्वा सावित्री बृहत्युत्थाय पूर्वोर्धर्च औष द्रौद्रम् ॥३८॥ इन्द्रस्य लिङ्गोक्तानि मा ते संवरणः प्राजापत्य । उत्तरो मैत्रः ॥५॥ आकूतिं लिङ्गोक्तान्यौ भणानि मास्वौख्यौ ऐन्द्रीं त्रिष्टुभमप्रये लिङ्गोक्तानि पृथिवि मातर्भूमिर्हछू सो गायत्री त्रिष्टुभावनिश्च पाद आग्नेयो नः सोमाहुतिराग्नेयीं वामदेवः सौरी सप्रपञ्च परब्रह्माभिधायिनीमतिजगतीमि- गायत्रीं परस्या विरूप आङ्गिरसः परमस्या आरुणिरनुष्टुभं यच्छतमानावूर्गसि शाखेन्द्रस्य बाहू स्योनास्यासंदी क्षत्र- यदने द्वे जमदग्नि रहरहनभानेदिष्ठखिष्टुभौ याः सेना अनु- स्याधीवास स्योनाछू सुन्वन्निषसाद शुनःशेपो वारुणीं टुभः सर्वा आग्नेय्योऽन्त्योपरिष्टादृहती ॥ इवि० संहितायां गायत्रीमभिभूरस्यक्षा यजमानो वा ब्रह्मस्त्वमामन्त्रणानि एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ पञ्च लिङ्गोक्तानीन्द्रस्य स्फ्योऽग्निः पृथुराग्नेयस्वाहाकृता अक्षाः सवित्रा लिङ्गोक्तदैवतम् ॥ ३९ ॥ अथ चरकसौत्रा- मण्यश्विनोरामश्विभ्यां त्रीणि लिङ्गोक्तानि वायुः सौमी गायत्री कुवित्तृचक्षूं सुकीर्तिः काक्षीवत आद्या सौम्यनि- रुक्ता त्रिष्टुब्युवृमनुष्टुप् पुत्रमिव त्रिष्टुबश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्ये अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्ये ॥ ४० ॥ इति० संहितायां दश- मोऽध्यायः ॥ १० ॥

इति सर्वानुक्रमणिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

tarat वत्समी त्रिष्टुभ रौक्मीं नक्तोपासा कुत्स आग्नेर्थी विश्वा श्यावाश्वः सावित्रीं जगती सुपर्णः कृतिश्च- तुरवसाना गारुत्मती विषघ्नी विष्णोर्लिङ्गोक्ता न्यक्रन्दद्वत्स- श्रीराग्नेयीं त्रिष्टुभमन ऊर्ध्ववृहती पुनर्गायत्र्यावात्वा ध्रुवोऽनु- ष्टभमुदुत्तमः शुनःशेपो वारुणीं त्रिष्टुभम त्रित आग्नेयीछू हस उक्ता जगतीह यजुरन्तान्ते बृहद्यजुः सीदत्वमाझेयी त्रिष्टुभमन्तरग्नेऽनुष्टुभौ ॥ ७ ॥ दिवस्पर्याग्नेयं त्रैष्टुभं द्वादशचं वत्सप्रीर्भालन्दनः समिधाभिं विरूपाक्ष आङ्गिरस आग्नेयं

1

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

११

गायत्रमुदुष्वा तापसोऽनुष्टुभं प्रेदनुष्टुप्रप्राय माग्नेयीं वसिष्टस्य विश्वेषां देवानामापं ता एव देवताः प्राणं मे पञ्च वायव्या- त्रिष्टुभमापोदेवीराप्य स्वग्ने विरूप आग्नेयीं गायत्री गर्भो असि न्यपः पञ्चापानि मूर्धावय एकोनविशतिर्लिङ्गोक्तदेवतानि तिस्रोऽनुष्टुभो बोधा मे दीर्घतमास्त्रिष्टुभ सबोधि सोमाहु- ॥१५॥ अथ तृतीयेन्द्राग्नी अनुष्टुप् पूर्वोर्धर्च ऐन्द्राग्न उत्तरः तिराग्नेयीं यजुरन्ता गायत्री यजुर्वैश्वकर्मणं पुनस्त्वा त्रिष्टु- । स्वयमातृष्णादेवतो विश्वकर्मा वायव्य राज्ञ्यसि पञ्च दिग्दे- बाग्नेयी ॥ ८ ॥ अपेत लिङ्गोक्तबहुदेवत्या संज्ञानमूषदेव । वत्यानि विश्वकर्मा वायव्यं नभश्चेषश्चर्तव्ये आयुर्मे दश लिङ्गो- त्यमग्नेः सिकताश्चितः परिश्रितोऽयसः पञ्चर्चमा ग्यं तदेवतानि माच्छन्दश्च षत्रिधूंशन्मूर्धानुष्टुव्यन्त्री परोष्ण- त्रैष्टुभं विश्वामित्रश्चतुर्थ्यनुष्टुवयं तेऽनुष्टुप चिदैष्टके लोकं लिङ्गो - । क्चतुर्दश यजू षि प्राणदेवत्यानि ॥ १६ ॥ अथ चतुर्थ्याशुर- क्तानुष्टुप् ता अस्यापीन्द्रियमेध ऐन्द्र इन्द्रं जेतामाधुच्छ- ।ष्टादशाग्नेर्दशैकया सप्तदश सर्वाणि लिङ्गोक्तदेवतानि सहश्चर्त- न्दस ऐन्द्री समितंचतस्रो व्यग्निदेवत्या उष्णिगुपरि- । व्यम् ॥ १७ ॥ इति० संहितायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ टाट्टहत्युष्णक्पङ्कयो मातेवोखास्तुतिस्त्रिष्टुप् ॥ ९ ॥ असु- अथ पञ्चम्यग्ने जातानाग्नेय्यौ त्रिष्टुभौ पोडशी चतुश्चत्वारि- म्वन्तं नैर्ऋतं तृचं त्रैष्टुभं यं ते यजमानदेवल्या नमोविराद्धूति शलिङ्गोते अग्नेखिष्टुप् एवश्वत्वारिशद मिनैकान्नत्रिश देवत्येकपदा निवेशन आग्नेयीं त्रिष्टुभं विश्वावसुर्देवगन्धर्वः ।द्वाज्ञ्यसि पञ्चायंपुरः पञ्चैतानि सर्वाणि लिङ्गोक्तदेवतानि सीरा द्वे सीरदेवत्ये बुधः सौम्यो गायत्रीत्रिष्टुभौ शुनं चतस्रः ॥ १८ ॥ अग्निर्मूर्धांग्नेयोऽनुवाकः प्रथमस्तृचो गायत्रो द्विती- सीतादेवत्याः कुमारहरितो द्वे त्रिष्टुभौ तृतीयापतिश्चतुर्थ्यनुष्टु- यस्त्रैष्टुभो भुवस्तृतीयो जागतोऽयमिह चतुर्थ आनुष्टुभः विमुच्यध्वमानडुही गायत्री सजूर्लिङ्गोक्तदेवतम् ॥१०॥ या सखायः सं पञ्चमः प्रगाथ एनावस्तत्र पूर्वा बृहती सतो बृहत्यु- ओषधीः सप्तविधूंशतिरनुष्टुभ ओषधिस्तुतिमाथर्वणो भिप - । त्तरा ताभ्यां तिस्रो बृहत्यः संपादिताः षष्ठ औष्णिहोऽग्नेवा- झुञ्चन्तु बन्धुर्द्वादशानारभ्याधीतामामा हिरण्यगर्भः कार्यं जस्य गोतमः सप्तमः पुनः ककुभः प्रगाथो भद्रो नस्तत्र त्रिष्टुभमभ्यावर्तस्वोष्णिगाग्नेय्यग्नेयद्गायत्रीयं त्रिष्टुबग्नेतव पाव- पूर्वी ककुप्सतोवृहत्युत्तराभ्यां तिस्रः ककुभः संपादिता अष्टमः कोऽग्निराग्नेयषडूचं प्रथमे विष्टारपङ्की तिस्रः सतोबृहत्य पाङ्कोऽमिं तं पदपाको नवमोऽग्ने तमग्नि होतारतिछन्दा- उपरिष्टाज्योतिः पष्ट्याप्यायस्वगोतमः सोमो गायत्री त्रिष्टु रुयवसानाग्नेत्वं द्वैपदस्तृचः ॥ १९ ॥ अयमग्निर्विरूपोऽबोधि- बुष्णिह आतेऽवत्सारस्तुभ्यंता द्वे विरूपस्तिस्रो गायत्र्य । बुधगविष्टिरो जनस्य सुतंभरः सखाय इषः संसमित्संवन- आग्नेय्यः ॥ ११ ॥ इति० संहितायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ । नस्त्वां प्रस्कण्व एनावो वसिष्ठोऽग्नेवाजस्य गोतमो भद्रो नः मयिककुवाग्नेयी ब्रह्मादित्यदेवत्या त्रिष्टभिरण्यगर्भः कायीं त्रिष्टुभं द्रप्सो देवश्रवा आदित्यो नमोस्तु सापं तृचमानु- ष्टुभं कृणुष्वपञ्चप्रतिसरा राक्षोघ्ना देवानामार्ष सर्वास्त्रिष्टुभ आग्नेयीर्वामदेवश्चापश्यदग्नेष्ट्वा यजुराग्नेयमिन्द्रस्यैन्द्रं भुवस्त्रि- शिरा आग्नेय त्रिष्टुभम् ॥ १२ ॥ ध्रुवास्यूर्ध्वबृहती प्रजाप- रौद्रध्यायः । परमेष्ठिन आर्ष देवानां वा प्रजापतेर्वाद्योऽनु- तिरनुष्टुप् भूरसि प्रस्तारपङ्क्तिरसा स्वयमातृष्णादेवता । वाकः पोडशचं एकरुद्रदेवत्यः प्रथमा गायत्री तिस्रोऽनुष्टुभ- विश्वस्मा इत्येतस्य च यजुषः काण्डात्काण्डादानुष्टुभं व्यृचम- स्तिस्रः पतयः सप्तानुष्टुभो द्वे जगत्यौ मानो द्वे कुत्सः ॥ २१ ॥ ग्निना दृष्टं दूर्वेष्टुकादैवतं यास्त आग्नेयं व्यृचमानुष्टुभमिन्द्रा- अन्त्यानुवाके सप्तैकरुद्रस्तुतिराद्योपरिष्टादृहती द्वितीया ग्निभ्यां दृष्टं विराडयं लोकः स्वराडसौ लोकः प्रजापतिष्ट्वा विश्व- जगती कुत्सस्य तृतीयानुष्टुब्छे त्रिष्टुभौ द्वे अनुष्टुभावसंख्याता ज्योतिषं मधुश्चतुर्दैवतमषाढासि सवितापश्यद्देवावापश्यन्निष्ट- बहुरुद्रदेवत्या दशानुष्टुभो मन्त्रा अवतानसंज्ञकास्ततोऽन्त्यानि कादैवतम् ॥ १३ ॥ मधुवाता वैश्वदेवं तृचं गायत्रं गोतमोपां त्रीणि यजूषि बहुरुद्रदेवत्यानि प्रत्यवरोहसंज्ञका मन्त्राः गम्भन्पङ्किस्त्रीन्समुद्रां त्रिष्टुप्कौम्यं व्यृचं ध्रुवासि त्रिष्टुविषे ॥२२॥ मध्ये सर्वाणि यजूभूषि हिरण्यबाहव इति तिस्रो- बृहत्यैौरवं व्यृचमने युक्ष्वाशेयं यृचं गायन्त्रमाद्यायां भरद्वाजो ऽशीतयो रुद्राणां तेपामुभयतोन मस्कारा अन्ये ऽन्यतरतोनम- द्वितीयस्यां विरूपः सम्यत्रिष्टुब्लिङ्गोक्तदेवतर्चेत्वा बृहत्यग्नि- ।स्कारा अपरे जातानामरुद्राः सभाभ्य इत्यादयो नमो वः ज्योतिषोष्णिगादित्यं गर्भं पञ्चर्चमा नेयं त्रैष्टुभमिमंमा पञ्चर्च - । किरिकेभ्य इत्यग्निवायुसूर्यहृदयभूताः पञ्च व्याहृतयो बहुरु- माग्नेयं त्रैष्टुभमेव द्वेद्वेचाते यजुषी त्वंयविष्ठशेशनाः काव्य । द्रदेवत्याः ॥ २३ ॥ इति० संहितायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ आग्नेयीमनिरुक्तां गायत्रीमपात्वा विधूंशतिरैष्टकान्ययं पुरः अश्मन्मारुतमश्मस्तेऽश्मा मय्याशीर्यं द्विप्म आभिचारि पञ्चाशत्प्राणभृद्देवत्यानि लोकं ता इन्द्रं तिस्रः प्रतीकोक्ता । कमिमाम आग्नेयमृतवो बृहती पतिर्वा समुद्रस्य द्वे गायत्र्या- एव ँ सर्वत्र ॥१४॥ इति० संहितायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ । वुपज्मं जगती त्रिष्टुब्वापामिदं बृहत्यग्ने पाचक व सूयवः स नो अथ द्वितीयाचितिः । ध्रुवक्षितिः पञ्चाश्विन्यस्तासां प्रथ- मेधातिथिराग्नेय्य गायत्र्यौ पावकया जगतीं भरद्वाजो मा विरातस्त्रिष्टुभो यजुरन्ताः शुक्रश्चर्तव्य सजूः पञ्च नमस्ते बृहती माझेयीमृषिसुता लोपामुद्रा ॥ २४ ॥ नृपदे

सौभरिरनिं तं कुमारवृपौ येनाष्टावानेय्यः पत्रिष्टुभो द्वे अनु- ष्टुभौ तदर्तव्यं परमेष्ठी सौरं प्रोथदश्वी वसिष्ठस्त्रिष्टुभमाग्ने- यीमायो स्वयमातृष्णदेवत्ये सहस्रस्य पञ्चाग्नेयानि ॥२०॥ इति० संहितायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

१२

सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु -

पञ्चाग्नेयानि ये देवा जगत्यौ प्राणदेवत्ये प्राणदा बृहती पति- अथ सौत्रामणी प्रजापतेरार्षमश्विनोः सरस्वत्याश्च स्वाहीं- र्वाग्नेय्याग्निस्तिग्मेनाग्नेयीं गायत्रीं भरद्वाजो य इमा वैश्वक- त्वानुष्टुप्सुरासोमदेवत्या सोमोऽसि चत्वारि सौराणि परितो र्मणीस्त्रिष्टुभो विश्वकर्मा भौवनः ॥ २५ ॥ आशुरेन्द्रर्द्वादश भारद्वाजः सौमी बृहतीं वायोस्तृचो गायत्रः सौम्य आभू- त्रिष्टभोऽप्रतिरथोऽवसृष्टानुष्टुबिपु देवत्या प्रेतायोद्धृन्स्तौत्यनुष्टु- तेर्ब्रह्म क्षत्रं त्रिष्टुप्सुरासोमदेवत्या नाना हि जगती सुरा- बसौ या मारुती त्रिष्टुब्यत्र लिङ्गोक्तदेवता पङ्किर्मर्माणि । सोमदेवत्या तेजोसि पयोदेवत्यान्योजोसि सुरादेवत्यानि लिङ्गोक्चैव त्रिष्टुवुदेनं तिस्रोऽनुष्टुभ आद्याग्नेयी द्वितीयैन्द्री याव्याघ्र हैमवचैरनुष्टुव्विपूचिकास्तुतिर्यदा पिपेषाग्नेयी बृ- तृतीया लिङ्गोक्तदेवता पञ्चदिशः पञ्चयज्ञाग्निसाधनवादिन्य हती संपृचस्थ पयोग्रहा विप्रचस्थ सुराग्रहा देवा यज्ञं आद्ये द्वे त्रिष्टुभौ तृतीया पतिर्बृहती वा चतुर्थी बृहत्येवान्त्या - ब्राह्मणानुवाको विशतिरनुष्टुभः सोमसंपत् ॥ ३३ ॥ सुरा- त्रिष्टुमिानो द्वे आदित्यदेवत्ये आद्या विश्वावसोर्द्वितीयाऽप्र- वन्तं चतुऋचं त्रैष्टुभमश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्यं पितृभ्यः सप्त तिरथस्य देवहूर्विधृतिरनुष्टुव्यज्ञदेवत्या वाजस्यैन्द्यनुष्टुबुद्राभ- पित्र्याणि पुनन्तुमा नवचै पवमानमाद्ये द्वे पित्र्ये अनु- "मैन्द्राग्न्यनुष्टुत्रेव ॥ २६ ॥ क्रमध्वं पञ्चाग्नेय्य आद्यानुष्टुप् ष्टुभौ प्रजापतिस्तृतीया वैखानस आग्नेयीं गायत्रीं चतुर्थी ततस्त्रिष्टुप् ततो बृहतीपिपीलिकमध्या ततोऽनुष्टुत्रिष्टुबन्त्या- लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुप्पञ्चम्याझेयी गायत्री पट्ट्यानेयी ब्राह्मीच ग्नेसहस्राक्ष विराडाग्नेयी सुपर्णो द्वे पतित्रिष्टुभौ तांंसवितुः गायत्री ब्राह्मस्तृतीयः पादः सौमी सावित्र्यष्टमी नवमी सावित्रीं त्रिष्टुभं पुरस्ताज्योतिषं कण्वो ददर्श विधेमाग्नेयीं त्रिष्टुब्वैश्वदेवी ये समाना अनुष्टुभौ पित्र्याद्या द्वितीया यज- गृत्समदस्त्रिष्टुभमस्यास्त्रिस्थानोऽग्निर्देवता प्रेो विराडाग्नेयी मानाशीर्हे सृती त्रिष्टुब्देवयानपितृयाणौ पन्थानौ त्रवीती- वसिष्ठस्य चित्तिं वैश्वकर्मण्यतिजगती सप्तत आग्नेयीत्रिष्टुप्स- दक्षू हविख्यवसानाष्टिर्यजमानाशीः ॥ ३४ ॥ उदीरतां त्रयो- तऋषीणाम् ॥ २७ ॥ शुक्रज्योतिः षण्मारुत्य आद्या चतुर्थी । दशचं पैत्र्यं त्रैष्टुभ शङ्ख एकादशी तु जगत्याच्याजानु चोणिद्वितीया तृतीया च गायत्री पञ्चमी जगती षष्ठी दशर्चोऽनुवाको नव पित्र्यो दशम्यैन्द्री गायत्री तृतीयाचतु- नवम्योऽनुष्टुभस्त्रिष्टुभ इतराः सोमो राजाष्टर्चमश्विसरस्व- गायत्र्युष्णिग्वेन्द्रं दैवीर्मारुतमिमं त्रयोदशर्च आग्नेयत्रैष्टुभो- ऽनुवाको यज्ञस्तुतिर्धृतस्तुतिर्वा वसोर्धाराभिवादिनी वा घृतं तीन्द्रा अपश्यन्नाद्यास्तिस्रो महाबृहत्य उपान्त्या च चतुर्थ्यन्ते अतिजगत्य शेषे अतिशक्कयौं व्यवसाने सीसेन तत्रमश्विस- मिमिक्षे गृत्समदः समुद्राद्वामदेवश्चत्वारिशृङ्गा) यज्ञपुरुष- देवत्य ऋषभो मन्त्रः ॥ २८ ॥ इति० संहितायां सप्तदशो- रस्वतीन्द्रदेवत्याः षोडश जगत्यः ॥३५॥ इति० संहिताया- मेकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥

ऽध्यायः ॥ १७ ॥

क्षत्रस्य योनिर्द्विपदा गायत्री आसन्दीदेवतका मात्वा कृष्णाजिनं मृत्योरुक्मावश्विनोर्भैषज्येन लिङ्गोक्तदेवतानि त्रीणि कोऽसि प्राजापत्या गायत्री शिरो मे पञ्चर्चमिन्द्रश• रीरावयवदेवताकं तृतीया गायत्र्यन्त्या महापङ्क्तिय्यवसाना- नुष्टुभोन्त्याः प्रतिक्षत्रे वैश्वदेवं त्रया देवा दैवीपङ्क्तिरुयवसाना प्रथमा द्वितीयैर्वैश्वदेवमाशीलिंग लोमान्यनुष्टुब्लिङ्गोक्तदेवता ॥ ३६ ॥ यद्देवास्तिस्रोऽग्निवायुसूर्यदेवत्या अनुष्टुभः कूष्मा- ण्डीर्येद्रामे लिङ्गोक्तदेवत समुद्रेते द्विपदा विराडापी सौर्यनुष्टुप्प्रस्कण्वस्याप दुपदादिवानुष्टुवाप्युद्वय सौर्यनुष्टुप् प्रस्कण्वस्याप आद्याझेयी परेिधसि समिद्देवत्ये यजुषी समाववर्त्यनिरुक्ता गायत्री वैश्वानरज्योतिर्यजुरभ्यादध्याग्नेयं तृचमानुष्टुभमाश्वतराश्वि- रशुना सौर्यनुष्टुप् सिञ्चन्ति परि सौर्येन्द्री चानुष्टुब्धाना- वन्तमैन्द्री गायत्री विश्वामित्रस्य च बृहदिन्द्राय बृहती नृमेधपुरुमेधयोरध्वर्यो गायत्री ॥ ३७ ॥ यो भूतानामात्म- प्रवादा किर्नारायणीया कौण्डिन्यस्य प्राणपा मे हे अनु- टुवुपरिष्टादृहत्यैौ लिङ्गोक्तदेवते समिद्ध इन्द्र एकादशाप्री- त्रिष्टुभ आङ्गिरस इध्मस्तनूनपान्नराशस इडो बर्हिर्द्वार उपासानक्ता दैव्या होतारा तिस्रो देवीस्त्वष्टा वनस्पतिः । स्वाहाकृतय इत्येता आमीदेवता आयातु सप्त त्रिष्टुभ ऐन्द्य आमन्द्रैर्वृहत्या यातु वामदेवस्त्रातारं गर्ग आमन्दैर्विश्वामित्र

वाजश्चमे देवानामार्षमेतैर्यजुर्भिर्यजमानोऽग्नेः कामान्या- चते वाजप्रसवीयं सप्तचं विश्वेत्रैष्टुभं वैश्वदेवं लुशोधानाको वाजोनस्तिस्रोऽन्नदेवत्या आद्यानुष्टुदे त्रिष्टुभौ संमा विराजा- वाग्नेय्यो सरस्वत्यै लिङ्गोक्तदेवतम् ॥ २९ ॥ ऋताषाङ्गन्धर्वा प्सरसः सनः प्राजापत्या प्रस्तारपङ्क्तिः समुद्रोऽसि वायव्यानि । त्रीणि रुचमाग्नेय्यनुष्टुप्तत्त्वा वारुणीं त्रिष्टुभं शुनःशेपः स्वर्णा- ग्नेयानि पञ्चाग्निं युनज्याग्नेय्यस्तिस्त्र आये द्वे त्रिष्टुभौ पङ्कि स्तृतीया दिवो हे आग्नेय्यौ परोष्णिमहापदपङ्की इष्टो यज्ञो व्यूचं यजमानाग्निदेवत्यं गालव आयोष्णिद्वितीया गायत्री ॥ ३० ॥ यदाकूतादष्टर्चमाग्नेयं विश्वकर्मणस्तृतीया देवी वाद्या जगती तिस्रखिष्टभश्चतस्रोऽनुष्टभोऽग्निरस्म्यद्वैतवादिनीं त्रिष्टुभं देवश्रवा देववातश्च भारतावृचो यजुर्वे अग्नयोऽनु- टुबाग्नेयी ॥ ३१ ॥ वार्त्रहत्याय सप्तर्चमिन्द्रोऽपश्यदाद्ये द्वे वार्त्रध्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ विश्वामित्रस्य च विनोऽनुष्टुम्मृगो न त्रिष्टुप्प्रथमां शासो भारद्वाजो द्वितीयां जय ऐन्द्रो द्वे वैश्वानर्थो गायत्री त्रिष्टुभौ पृष्ठोदिवि कुत्सस्य चाश्याम द्वे त्रिष्टुभावाग्नेय्यौ कामवत्यावश्याम भरद्वाजस्य च वंय ते कात्यस्योकीलस्य च धामच्छदनुष्टुव् वैश्वदेवी ॥ ३२ ॥ इति० संहितायामष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

एवेद्वसिष्ठः ॥ ३८॥ अथ होत्रं त्रिपशोः समिद्धो अग्निराप्री र्द्वादश विदर्भिरश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या अनुष्टुभोऽश्विना हवि स्तिस्रोऽनुष्टुभ एकैकाश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या य इन्द्र सवितृव रुणदेवत्यास्तिस्रोऽनुष्टुभोऽविश्वना गोभिस्तिस्रोऽनुष्टुभो युवं पुत्रमिवानुष्टुत्रिष्टुभौ यस्मिन्नश्वास आग्नेय्यौ जगतीत्रिष्ट- भावश्विनातेजसैकादशर्चक्षूंशस्त्रं गोमद्गृत्समदस्तृचमाश्विनं गायत्रं पावका नो मधुच्छन्दाः सारस्वतमिन्द्रायायैन्द्रं मधु च्छन्दा एवानुक्ततमानुष्टुभमश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्यम् ॥ ३९ ॥ इति० संहितायां विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

१३

होत्रादीनां प्रश्नप्रतिप्रश्नभूतमाद्याश्चतस्रोऽनुष्टुभः कास्वि- दाद्याश्चतस्रश्चान्त्या दश त्रिष्टुभः सुभूरनुष्टुब्लिङ्गोक्तदेवता होताय क्षत्प्राजापत्यः प्रैप: प्रजापतेर्हिरण्यगर्भः प्राजापत्या त्रैष्टुभम् ॥ ४॥ इति० संहितायां त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

अश्वस्तूपर इत्यादयः पशवोऽध्याये नोक्ता देवता वा पर्ययास्तथा रोहितादयो गुणयुक्ता आरण्याश्च कपिञ्जला- दय आध्यायाच्छादं दद्भिरित्यादित्वगित्येतदन्तं द्रव्यदैवत- मुक्तमश्वस्तूपरो ब्राह्मणोऽध्यायः ॥ ४ ॥ इति० संहितायां चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

शादं दद्भिस्त्वचान्तश्च जुम्बकाय वारुणीं द्विपदां मुण्डिभ ओदन्य एषा चाघनाशन्यन्तर्जले यस्येमे काव्यौ त्रिष्टुभौ हिरण्यगर्भः प्राजापत्य आनो दशचं जागतं वैश्वदेवं गोतमः स्वस्तिनो विराट्स्थाना भद्रं कर्णेभिस्तृचं त्रैष्टुभं मानोऽश्वस्तो- मीयं दीर्घतमात्रैष्टुभं द्वाविशत्यृचमश्वस्तुतिस्तृतीयापष्ट्यौ जगत्याविमानु द्वैपदं वैश्वदेवं तृचं भौवन आयो वा साधन- भौवनो वा ॥ ५ ॥ इति० संहितायां पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

इमं गायत्री त्रिष्टुभौ वारुण्यौ शुनःशेपस्त्वंनस्त्रिष्टुभावा- निवारुण्यौ वामदेवो महीभूषु त्रिष्टुबादित्या सुत्रामाणं गय:- प्लातः सुनावत्रैस्वर्ग्या गायत्र्यानो मैत्रावरुणीं गायत्रीं विश्वा - मित्रः प्रबाहवा वसिष्ठस्त्रिष्टुभ समिद्धो अग्निरेकादशा- मानुष्टुभक्षू स्वस्त्यात्रेयस्यार्षं वयोधा इन्द्रो देवता वसन्तेन ऋतुना षडृचमानुष्टुभं लिङ्गोक्तदेवत होता यक्षद्वादशाश्रीः । प्रैषा अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या अश्विनौ छागस्य सप्त लिङ्गोक्त- देवताः प्रैषा वनस्पतिमभियूपोऽग्निस्विष्टकृदग्निर्देवं बर्हि- अग्निश्च सप्त लिङ्गोक्तानि प्रियो देवानां लौगाक्षिरनुष्टुभ- रेकादशानुयाजप्रैषा अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्या अग्निमद्य सूक्त- मनवसानां बृहस्पते गृत्समदो ब्राह्मीं त्रिष्टुभमिन्द्रगोम- वाकमैपो लिङ्गोक्तदेवतो लिङ्गोक्तदेवतः ॥ ४० ॥ इति० नैन्द्यौ गायत्र्यौ रम्याक्षिऋतावानं प्रादुराक्षिर्वैश्वानरीयां संहितायामेकविंशोऽध्यायः ॥ २१॥ इति सर्वानुक्रमणिकायां । वैश्वानरस्य त्रिष्टुभं कुत्सोऽग्निर्ऋपिराग्नेयीं गायत्रीं वसिष्टभ- द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ रद्वाजौ महां२ऽइन्द्रो माहेन्द्री वसिष्ठस्तंव ऐन्द्रीं पथ्या-

ॐ अथाश्वमेधश्चतुरोऽध्यायान्प्रजापतिरपश्य त्तेजोसि सौ - । बृहतीं नोधा गोतमो यद्वाहिष्ठं वसूयव आग्नेयी मनुष्टुभमे हि वर्णं निष्कमिमामगृभ्णन्संवत्सरो यज्ञपुरुषस्त्रिष्टुभमभिधा । भरद्वाजो गायत्रीमृतवस्ते बृहत्युपह्वरे वत्सो गायत्रीम् ॥ ६ ॥ लिङ्गोक्तानि यो अर्वन्तं गायत्र्यर्धेनाश्वस्तुतिः परोर्धे लिङ्गोक्तो- उच्चा ते गायत्रं तृच सौम्यमामहीयवोऽनुवीरैर्मुगलो ऽग्नये लिङ्गोक्तान्येव हिंकारायेत्यश्वस्यैकान्नपञ्चाशञ्चेष्टितानि । यज्ञपुरुषस्त्रिष्टुभमनेपनीर्मेधातिथिराग्नेयीं गायत्रीमभियज्ञं हिरण्यपाणिं पञ्चर्चक्षूं सावित्रं गायत्रमाद्या मेधातिथिरग्नि- द्व्यृचमृतुदैवतं मेधातिथिस्तवायमैन्द्री त्रिष्टुभं विश्वामित्रो - स्तोमेनाग्नेयं तृचं गायत्रधूं सुतंभरो विश्वामित्रो विरूपो यथा- । मेवनो जगतीं गृत्समदः स्वादिष्ठया मधुच्छन्दाः सौम्या - संख्यमजीजनो हि पावमानीं कृतिं पिपीलिकमध्यामनुष्टुभं वनुक्तानां गायत्रम् ॥ ७ ॥ इति० संहितायां षड्विंशो - त्र्यरुणत्रसदस्यू विभूरश्वदेवतं देवा दैवमिहरन्तिराग्नेयानि । ऽध्यायः ॥ २६॥ चत्वारि कायौ भणानि लिङ्गोक्तान्याब्रह्म लिङ्गोक्तान्येवा- समास्त्वानिकोऽध्यायः प्रजापतेरार्ष सामिधेन्यो नवा- ध्यायात् ॥ १ ॥ इति० संहितायां द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

यत्रिष्टुभोऽग्निना दृष्टा अग्निऋषिः कर्माङ्गभूतमग्नि प्रजापतये प्राजापत्यं यस्ते देवं यः प्राणतस्त्रिष्टुप् कायी स्तौत्यूर्ध्वा द्वादशर्चमाप्रिय मौष्णिहं विषमपदं प्राजापत्यमा - हिरण्यगर्भस्य युञ्जन्ति मधुच्छन्दा आदित्यदेवत्यां गायत्रीं ग्नेयमग्निरपश्यदग्निर्हि प्रजापतित्वेन संस्तूयते तेन प्राजाप- युञ्जन्त्यस्याश्वस्तुतिर्यद्वातो बृहतीमौ वसवस्त्वा लिङ्गोक्तानि त्यम् ॥ ८॥ पीवो अन्नां द्वे वायव्ये त्रिष्टुभौ वसिष्ठ आपोह द्वे लाजी २ नश्वदेवत्यं कःस्विच्चतस्रोऽनुष्टुभः प्रश्नप्रतिप्रश्नभूत- प्राजापत्ये हिरण्यगर्भः प्राजापत्यः प्रयाभिर्हे वायव्ये वसिष्ठो ह्मोद्ये होतुर्ब्रह्मणश्च वायुष्ट्वा लिङ्गोक्तानि सशितस्तिस्रोऽश्वदे- नियुत्वान्वायव्याः षड्वायोशुक्रोऽनुष्टुबेकया च त्रिष्टुबन्त्या वत्या अनुष्टुब्विरात्रिष्टुभोऽग्निः पशुराश्वानि त्रीण्यम्बेनुष्टुबश्व । गायत्र्यो नियुत्वान्वायो गृत्समदो वायो शुक्रः पुरुमीढाज- स्तुतिर्गणानां त्वा चत्वारि लिङ्गोक्तानि ॥३॥ उत्सक्थ्या गाय- मीढौ तववायो व्यश्व आङ्गिरसोऽभित्वा वसिष्ठ ऐन्द्रं प्रार्थ घ्यावी एकादशर्चमानुष्टुभं द्वितीया तूपरिष्टादृहत्यध्वर्थ्या- प्रथमा बृहती द्वितीया सतोबृहती स्वामिदेव शंयुबह- दीनां कुमार्यादिभिरलीलभाषणं ता एव देवता दधिक्राव्णो । स्पत्यः कयान ऐन्द्रं तृचं गायत्रं वामदेवोऽन्त्या तु पादनिच- दधिक्रावा वामदेव्यः सुरभिमतीमनुष्टुभमाश्वीं गायत्रीप- यज्ञा ऊर्जानपात शंयुः पाहि नो गर्भः प्रागाथ एतं तृचं ढचमाश्वमुष्णिगाद्याश्चतस्रोऽनुष्टुभोन्त्यात्रिष्टुप् कस्त्वा षडृच- । प्रागाथमाग्नेयं द्वे बृहत्यौ तृतीया सतोबृहती संवत्सरोऽस्या- माश्वमाद्या गायत्री पञ्चानुष्टुभः कः स्विदष्टादशर्च ब्रह्मोद्य नेयम् ॥ ९ ॥ इति० संहितायां सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

१४

सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

मदेवो गोतमो महो अग्नेः सावित्रस्य लुशो धानाकोऽनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १७ ॥ इन्द्रस्तुत्युक्थ्ये द्वितीयेहनि ऐन्द्रयः पुरोरुचो द्वादश प्रतीकचोदिते च द्वे तिस्रश्चापश्चिद्वसिष्ठो गाव उप पुरुमीढाजमीढौ यदद्य वसिष्ठ आसुते सुनीतिरा- तिष्टतं विश्वामित्रः प्रवः सुचीको बृहन्नित्रिशोक इन्द्रेहि मधु- च्छन्दा इन्द्रो वृत्रविश्वामित्रः कुतस्त्वमगस्त्य आतद्गौरिवीतिः शाक्त्य इमांते कुत्सो जगतीमनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १८ ॥

इन्द्रमिङः सौत्रामणिकोऽध्याय एकादश प्रयाजप्रपा त्वाहि भरद्वाजस्त्वे अग्ने द्वे बृहत्यावादित्यस्य त्वे अग्ने ऐन्द्रा आप्रीदेवत्या आद्येऽनुवाके देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा ऐन्द्रा । वसिष्ठः श्रुधि प्रस्कण्व आदित्यग्रहग्रहणे विश्वेषामदितिर्वा - एकादशैवाग्निमद्यैन्द्रः [ सूक्तवाकप्रेषस्त्वामद्य प्रतीक उभय- त्रापि समिधानं महद्वायोधस आप्रिय एकादश प्रयाजनैपा - स्तथैव देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा अग्निमद्य वायोधसः सूक्तवाक- प्रैषः ॥ १० ॥ इति० संहितायामष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ समिद्धो अञ्जनाश्वमेधिकोऽध्याय आद्या अप्रीत्रिष्टुभ एकादशाश्वस्तुतिर्बृहदुक्थो वामदेव्यो ददर्शाश्वो वा सामुद्रि- र्यदक्रन्दस्त्रयोदशाश्वस्तुतिस्त्रिष्टुभो भार्गवो जमदग्निर्ददर्श दीर्घतमाश्च समिद्धो अद्य द्वादशाप्रीस्त्रिष्टुभो जमदग्निः ॥ ११ ॥ । सूर्यस्तुत्युक्थ्ये तृतीयेहनि सौर्यश्चतुर्दश पुरोरुचस्तिस्रश्च प्रती- केतुं कृण्वन्नाग्नेयीमनिरुक्तां गायत्रीं मधुच्छन्दा जीमूतस्येव । कोक्ता विभ्राइबृहज्जगतीं विभ्राट्सौर्य उदुत्यं तिस्रः प्रस्कण्व पायुर्भारद्वाजः संग्रामाङ्गान्यृक्षोस्तौषीत्सन्नाहं कार्मुकं गुणमा आनोऽगस्त्यो यदद्य श्रुतकक्षः सुतकक्षौ तरणिः प्रस्कण्वस्त- तूणं जगत्यर्धेन सारथिमर्धेन रश्मीन्हरीन्रथगोपायितृन्ज त्सूर्यस्य द्वे कुत्सो बण्महाँ द्वे जमदग्निबृहतीसतोवृहत्यैौ गत्या लिङ्गोक्तदेवता द्वाभ्यां त्रिष्टुबनुष्टुभ्यामिषु मनुष्टुभा कशां श्रायन्त इव नृमेधो बृहती मत्याद्या ( १ ) देवाः कुत्स ततो हस्तघ्नं ततस्तृचौ रथदुन्दुभिदेवत्या वैन्द्रोऽर्धचन्त्याः आकृष्णेन हिरण्यस्तूप आङ्गिरसोऽनाख्यात सौर्य गायत्रं सर्वास्त्रिष्टुभोऽनुक्ता आग्नेय्यः कृष्णग्रीव इत्याद्या एकादशि- त्रैष्टुभम् ॥ १९ ॥ वैश्वदेवस्तुतिश्चतुर्थेहनि वैश्वदेव्यः पुरोरुच न्योर्द्वयोः पशुदेवता अग्नये गायत्रायेति दश हविषोवेष्टेर्दे- एकादश षट् च प्रतीकोक्ताः प्रवावृजे वसिष्ठ स्त्रिष्टुभमिन्द्रवायू वता ॥१२॥ इति० संहितायामेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ बृहस्पतिं द्वे मेधातिथिरधिनः कुसीदीकाण्वन्नइन्द्रप्र देवसवितर्द्वावध्यायौ पुरुषमेधो नारायणः पुरुषो ददर्श इन्द्राग्नी मित्रावरुणा जगतीं काश्यपोऽवत्सारोऽस्मेरुद्राः विश्वानि देवगायत्री सावित्री श्यावाश्वो विभक्तारं प्रगाथोऽर्वाचो अद्य कूर्मों गार्क्समदो विश्वे अद्य लुशो मेधातिथिर्ब्रह्मणे ब्राह्मणमिति द्वे कण्डिके तपसेऽनुवाकश्च । धानाको विश्वेदेवाः सुहोत्रो देवेभ्यो हि वामदेवो जगती- ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ इति० संहितायां त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥ सहस्रशीर्षा पोडशर्चमानुष्टुभं त्रिष्टुबन्तं पुरुषो जगद्वीज- मन्त्रदेवताद्भ्यः षडूच उत्तरनारायणो मन्त्र आद्यास्तिस्रस्त्रिष्टुभो द्वे अनुष्टुभावन्त्या त्रिष्टुप् ॥ १४ ॥ इति० संहितायामेकन्त्रि- शोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

तदेव सर्वमेधोऽध्याय आत्मदैवतः सप्तमेहनि सर्वहोमे विनियुक्तः सर्वमेधं ब्रह्म स्वयंभ्वैक्षत तदीयं मन्त्रगणं प्रवा- युमच्छेत्येतस्मादाद्ये द्वे अनुष्टुभौ नतस्य द्विपदा गायत्री हिर- ण्यगर्भश्चतस्रो मामाहिसीद्यस्मान्नद्वे एताः प्रतीकचोदिता । ब्रह्मयज्ञे ध्येयाः सर्वत्रैवमेपोह चतस्रस्त्रिष्टुभ आपोह यश्चि- प्रतीकचोदिते ॥ १५ ॥ वेनस्तत्पञ्च त्रिष्टुभः सदसस्पतिं तृचेन harata मेधां याचते प्रथमा गायत्री लिङ्गोक्तदेवता द्विती- याग्नेय्यनुष्टुप् तृतीया लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुबिदं मे मात्र वर्णि- क्यनुष्टुबेतया देवेभ्यः श्रीकामो याचते श्रियम् ॥ १६ ॥ इति संहितायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

।

।

।

मनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥२०॥ अथानारभ्याधीतं मन्त्रगणम- र्वाक्पितृमेधादादित्ययाज्ञवल्क्यौ दहशतुः प्रवायुं पञ्चदशर्चः पुरोरुग्गणो द्वे च प्रतीकोक्ते प्रवायुमृजिश्वो मित्र हुवे द्वे मधुच्छन्दा मित्रं लिङ्गोक्ता दस्रायुवाकव आश्विनीं विदद्य- arat कुशिको हिस्परां विश्वामित्रो वैश्वानरमुग्राविधनि ऐन्द्राग्नीं भरद्वाज उपास्मै सौमीं देवलोसितो वा ये त्वा विश्वामित्रो जनिष्ठा उग्रो गौरिवीतिरातु वामदेवस्तृचमैन्द्रं त्वमिन्द्रेन्द्यौ नृमेधः पथ्याबृहतीसतोवृहत्यैौ यज्ञो देवानां कुत्सोऽदब्धेभिः सावित्रीं जगतीं भरद्वाजः ॥ २१ ॥ प्रवीरया पञ्चदशर्चः पुरोरुग्गणो द्वेच प्रतीकोक्ते प्रवीरया वसिष्ठो वायव्याकाव्ययोराजानेषु दक्षस्तिरचीनः परमेष्ठीं प्रजापति- र्भाववृत्तं तृचमारोदसीं जगतीं विश्वामित्र उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा वसिष्ठ उपनः सुहोत्रो वैश्वदेवीं ब्रह्माणि मेऽगस्त्यो द्वे इन्द्र- मरुत्संवादे तदिदाथर्वणो बृहद्दिव इमाउत्वा द्वे बुहत्यौ मेधातिथिरयसहस्रं मेधातिथिः सतोबृहतीम् ॥ २२ ॥ अस्याजरासः सप्तदशाग्निष्टुत्याग्निष्टोमिके प्रथमेहनि पुरो आनस्त्रयोदशर्चः पुरोरुग्गणञ्चतुऋचं प्रतीकचोदितं चानो रुच आग्नेय्य आद्ये द्वे ऐन्द्रवायवस्यास्याजरासो वत्सप्रीहरयो वायव्यां जमदग्निरिन्द्रवायू सुसंदृशैन्द्रवायव्या तापस ऋध- धूमकेतवो विरूपो यजमानो द्वे मैत्रावरुणस्य यजमानो गित्था मैत्रावरुणीं जमदग्निरायातमाश्विमीं वसिष्ठः प्रैतु वैश्व- गोतमो द्वे विरूपे शुक्रस्य कुत्सोऽयमिह मन्थिनो वैश्वदेव देवीं कण्वश्चन्द्रमा अपस्वैन्द्रीमारुती परिणामवादिनीं त्रित ग्रहग्रहणे त्रीणि शता विश्वामित्र ऐन्द्रान्नस्याग्निर्वृत्राणि भर आयो देवदेवं वो मनुर्वैवस्वतो वैश्वदेवीं दिविष्टष्ठो मृध द्वाजो वैश्वदेवस्य विश्वेभिः सोम्यं मेधातिथिरायन्मरुत्वती - ऐन्द्र इन्द्राग्नी अपात्सुहोत्रो देवासो हि मनुरपाधम द्वे नृमे- ययोर्हे आयत्पराशरः शाक्त्योऽशर्घाऽत्रिदुहिता विश्ववारा ! धोऽस्येन्मेधातिथिर्दशम्येकादश्यन्त्या च सतोबृहत्यः शेषा

°

-

सर्वानुक्रमसूत्रम् ।

१५

बृहत्यः शेषा बृहत्यः ॥ २३ ॥ इति० संहितायां त्रयस्त्रिंशो । षि नमस्ते अस्त्वनुष्टुभौ तचक्षुः पुरउगिक्सौरी ॥ ५ ॥
ऽध्यायः॥३३॥ इति० सर्वानुक्रमणिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ । इति० षट्रेिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

आददे नारिरस्यम्रिदैवतं देवी द्यावापृथिव्यं देव्यो वश्यो वल्मीकवपेयत्यग्नेवराहविहतमिन्द्रस्यौज आदाराः प्रैतु मख- स्याश्वस्यर्जवे यमाय देवस्त्वार्चिरसि धर्मदेवत्यानि यो धर्मः स आदित्यो य एष तपत्यनाष्टष्टा पुरस्तात्सप्त पार्थिवानि यजमा- नाशी मधु प्राणदेवत्यानि गर्भो देवानामवकाशा मामाहिधूसी- दीर्घतमा हृद्देत्वा परोष्णिक्स्वष्टृमन्तः पक्याशीरहः केतुना यजु- रित्येतदन्ता धर्मदेवत्या धर्तादिव ऊर्ध्वबृहत्यपश्यंगोपां त्रिष्टुभं षी धर्मदेवत्ये ॥ ६॥ इति० संहितायां सप्तत्रिंशोध्यायः ॥३७॥

यज्जाग्रतः पट्टचं मानसं त्रैष्टुभ शिवसंकल्पः पितुं नूष्णि- हम गस्त्योऽनस्तुतिमन्विच्चतुर्क चमानुष्टुभं द्वयोरनुमितिर्द्वयोः सिनीवाली सरस्वत्यौ सिनीवालिपृथुष्टु के द्वे गृत्समदस्त्वमने द्वे आयौ जगत्यौ हिरण्यस्तूप आङ्गिरस उत्तानायां द्वेदेव- श्रवा देववातश्च भारतावाद्या त्रिष्टुद्वितीयानुष्टुप्रमन्महे नो- धा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमिच्छन्तित्वा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमेव देवश्रवा देववातश्च भारतौ ॥ १॥ अषाढं युत्सु गोतमश्चतुऋचं त्रैष्टु- भक्षू सौम्यमष्टौ व्यख्यच्चतुर्कचं त्रैष्टुभ सावित्रमाङ्गिरसो आददेऽदित्यै रज्जुरिडएहि गौर्यस्ते त्रिष्टुभं दीर्घतमा इन्द्रा- हिरण्यस्तूपो द्वितीया जगत्युभापिबतमाश्विनं तृचमुभापिबतं श्विना वैश्वदेवानि समुद्रायत्वा वातनामानि स्वाहाघर्माय प्रस्कण्वो गायत्रीमप्तस्वतीमश्विनात्रिष्टुभौ कुत्स आरात्रि प- धर्मदेवत्ये विश्वाआशा आश्विन्यनुष्टुव् दिविधा घर्मदेवत्यमश्वि- थ्याबृहती रात्रिदेवत्या कशिपा भरद्वाजदुहितोषस्तदुपस्या ना धर्ममुष्णगपातां ककुबमेन्यस्मे खरः स्वाहापूष्णे सप्त परोष्णिहं गोतमः प्रातरमिं वसिष्ठः सप्तर्चमाद्या जगती बहु- लिङ्गोक्तदेवतानि स्वाहासं पयोदेवत्यं मधुहुतं घर्मो भीमं गाय- देवत्या पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभोऽन्योषस्याः ॥ २ ॥ पूषन्तव श्रीवृहत्यावनवसाने अतिशक्करी वाग्नेयी समस्ता व्यवसाना सुहोत्रः पथस्पथः परिपतिमृजिश्वैते पौष्ण्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ या ते धर्म क्षत्रस्य बृहती चतुःस्रक्तिर्महावृहती घर्मैतदनुष्टु- श्रीणिपदा वैष्णव्यौ गायत्र्यौ मेधातिथिर्धृतवती भुवनानां बचिक्रदत्परोष्णिग्यावती द्यावापृथिवी दधिधर्मो मयियत्प- भरद्वाजो द्यावापृथिव्यां जगतीं येनो लिङ्गोक्तदेवतां त्रिष्टुभं ङ्किर्यजमानाशीः पयसोरेतो गायश्यनवसाना त्विषः संवृग्द- विहव्य आनासत्या हिरण्यस्तूप आश्विनीमेप वो मारुतीं त्रिष्टु धिधर्मोऽनुक्तं धर्मदैवतम् ॥ ७ ॥ इति० संहितायां अष्टत्रिं- भमगस्त्यः सहस्तोमा ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुभं यज्ञः । शोध्यायः ॥ ३८ ॥ प्राजापत्य आयुष्यं वर्चस्यं तृचं दक्ष उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभो हिरण्यस्तुतिरुतन ऋत्विजो बहुदेवत्या त्रिष्टुभमिमागिरः । कूर्मो गार्त्समद आदित्यदेवत्यां त्रिष्टुभ सप्तऋषयोऽध्यात्म- वादिनी जगत्युत्तिष्ठं तृचो ब्राह्मणस्पत्य आये बृहत्यैौ कण्वो घौरोऽन्त्यां त्रिष्टुभं गृत्समदो यइमा चतुऋचं प्रतीकोक्तम् ॥ ३ ॥ इति० संहितायां चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥

अपेतोऽध्यायः पित्र्य आदित्यस्य देवानां वाद्यागायत्री परं यजुः सविता गायत्री वायुः पुनातु चत्वारि लिङ्गोक्तानि सविता गायत्री परंमृत्यो संकसुकस्त्रिष्टुभं मृत्युदेवत्या शंवातोऽनुष्टुवृहत्यै। वैश्वदेव्यावश्मन्वर्ती सुचीकत्रिष्टुभं वैश्व- देवीमपाघं लिङ्गोक्तदेवतामनुष्टुभ शुनःशेपो दुःखमना- शनीमनङ्ग्राहमान दुह्यनुष्टुबिमं जीवेभ्यः संकसुको मृत्युदेवत्यां त्रिष्टुभमायुष्मानम आझेयीं त्रिष्टुभं वैखानसः परमेऽनुष्टुभ- मैन्द्रीं भारद्वाजः शिरिंबिठः क्रव्यादमा त्रिष्टुभमाग्नेयीं दमनो वहवपांजातवेदसी त्रिष्टुप् स्योनापृथिवी मेधातिथिः पार्थिवीं गायत्रीमस्मात्त्रमाझेयी । गायत्र्यनिरुक्ता ॥ ४ ॥ इति० संहितायां पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

।

स्वाहा प्राणेभ्यो मात्रवर्णिक्यो देवता मनसः काममनुष्टु- व्यजमानाशी : श्रीदेवता प्रजापतिः संम्रियमाणो यथाकालं प्रायश्चित्तदेवताः सविता प्रथमेऽहन्त्यहं क्रमेणोप्रश्च मारुती गायत्री विमुखाख्यो मनोऽनौ विनियुक्तस्तस्मादानिक एवास्य ऋषिः परमेष्ठी प्राजापत्यो वाग्निहृदयेनाश्वमेधिकानि त्रीणि तत्रोक्त एव ऋषिर्लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्वि- त्वारिशत् ॥८॥ इति० एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

ईशावास्यमात्मदेवत्य आनुष्टुभोऽध्याय अनेजदेकं त्रिष्टुप् सपरि जगती वायुरनिलं यजुषी ॐ ३ मिति परमाक्षरस्य योगिनामालम्बभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्यास्थूलादि- गुणयुक्तस्य ब्रह्मऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता ब्रह्मा- रम्भे विरामे च यागहोमादिषु शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येष्वपि काम्यनैमित्तिकादिषु सर्वेषु विनियोगोऽस्य ऋतो त्रिभिर्थजु- भिरन्ते यज्ञान्योगी स्मारयत्यनेनयान्तनमस्कारोक्तिर्हिरण्म- येनादित्योपासनमो ३ मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खंब्रह्मे- त्याकाशरूपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत् ॥ ९ ॥ इति० चत्वारिंशोऽ-

ध्यायः ॥ ४० ॥

अथात छन्दोदेवता गायध्या अग्निरुष्णिहः सवितानुष्टुभः ऋचंवाचं पञ्चाध्यायीं दध्यङ्काथर्वणो ददर्शानिकाश्वमेधि- सोमो बृहत्या बृहस्पतिः पङ्केर्वरुणस्त्रिष्टुभ इन्द्रो जगत्या विश्वे- कवर्जमाद्योऽध्यायः शान्त्यर्थो वैश्वदेव आद्यानि यजूंषि देवा विराजो मित्रः स्वराजोऽरुणोऽतिच्छन्दसः प्रजापतिर्विच्छ- यन्मे बार्हस्पत्या पङ्क्तिः कयात्वमैन्द्र्यनिरुक्ता गायत्रीन्द्रोवि न्दसो वायुर्द्विपदायाः पुरुष एकपदाया ब्रह्मा सर्वा ऋच आने- श्वस्य विराह्न द्विपदा शंनो द्वे अनुष्टुभावहानि द्विपदागा-य्यः सर्वाणि यजुषि वायव्यानि सर्वाणि सामानि सौराणि यत्री शंनइन्द्रानी त्रिष्टुब्रूगायत्र्यावन्त्याशीद्यः शान्तिर्यजू सर्वाणि ब्राह्मणानि च स्वाहाकारस्याग्निर्वषङ्कारस्य विश्वेदेवाः

७९ य० उ०

7

१६

सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

विने नासंवत्सरोषिताय नाप्रवक्रेऽनुब्रूयादनेनाधीतेन चा- न्द्रायणाब्दफलमवाप्नोत्यनेन च सम्यग्ज्ञातेन ब्रह्मणः सायुज्य सलोकतामाप्नोत्याप्नोति ॥ १३ ॥ इति० सर्वा नुक्रमणिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

अथ छन्दासि गायभ्युष्णगनुष्टुवृहतीपङ्कि त्रिष्टुब्जग- त्यतिजगतीशक्कर्यतिशक्कर्यष्ट्यत्यष्ठी घृत्यतिष्टतयः कृतिप्रकृत्या- कृति विकृति संकृत्यभिकृत्युत्कृतयश्चतुर्विशत्यक्षरादीनि चतु- रुत्तराण्यूनाधिकेनैकेननिवृद्धरिजौ द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ पादपूरणार्थं तु क्षैप्रसंयोगैकाक्षरी भावान्व्यूहेदाद्ये तु सप्तवर्गे पादविशेषात्संज्ञाविशेषास्ताननुक्रामन्त एवोदाहरिष्यामो वि- रारूपा विराट्र्स्थानाश्च बहूनामपि त्रिष्टुभ एवेत्युद्देशस्तत्र दशैकादशद्वादशाक्षराणां वैराजत्रैष्टुभजागता इति संज्ञा अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पदाश्चर्चः ॥ १ ॥ प्रथमं छन्द-

पदपङ्किः षट्सप्तैकादशा उष्णिग्गर्भास्त्रयः सप्तका: पादनि- वृन्मध्यमः पङ्कश्चेदतिनिवृद्दश कश्चेद्यवमध्या यस्यास्तु षट्क- कश्चेति इसीयसी ॥ २ ॥ द्वितीयमुष्णिकूत्रिपदान्त्यो द्वादशक सप्तकाष्टकाः सा वर्धमाना विपरीता प्रतिष्ठा द्वौषट्कौ सप्त- आद्यश्चेत्पुरउष्णिमध्यमश्चेत्ककुप्त्रैष्टुभजागत चतुष्काः ककु

कर्मारम्भे मन्त्राणां देवता वेदितव्याः संन्यस्तमनसि देवतां ततो हविर्द्धयते देवतामविज्ञाय यो जुहोति देवास्तस्य हविर्न जुषन्ते स्वाध्यायमपि योऽधीते मन्त्रदेवतज्ञः सोमुम्मिल्लोके देवैरपीड्यते तस्माच्च देवता वेद्या मन्त्रे मन्त्रे प्रयत्नतो मन्त्राणां देवताज्ञानान्मन्त्रार्थमधिगच्छति मन्त्रार्थज्ञानात्तु विधूतपाप्मा नाकमभ्येति नहि कश्चिदविज्ञाय याथातथ्येन देवताः श्रतानां कर्मणां विप्रः स्मार्तानां चानुते फलम् ॥ १० ॥ अनादिष्टमध्वरादौ सर्वान्तकर्मणि परिभाषितं मन्त्रगणं वक्ष्यामः सर्वमाग्नेयं गायत्रं गौतमीय सर्व सावित्र- मौणि भारद्वाजी सर्व सौम्यमानुष्टुभमाथर्वणिक सर्वं बार्हस्पत्यं बार्हतमाङ्गिरस सर्वं वारुणं पाङ्कमालम्बाय- नीय सर्वमैन्द्रं त्रष्टुभं याज्ञवल्कीय सर्वमादित्यदैवतं जागतं कौसम् ॥ ११॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रभृति वक्ष्यामो दीक्षायां भृगुरग्नाविष्णू ! त्रिपदा गायत्री पञ्चकाश्चत्वारः पङ्कश्चैकश्चतुर्थश्चतुष्को गायत्री प्रायणीय आङ्गिरसोऽदितिरुष्णिक्त्रये विश्वामित्रः सोमोऽनुष्टुवातिथ्ये वसिष्ठो विष्णुर्बृहती प्रवर्ग्य कश्यप आदित्यपङ्किरूपसत्स्वान्त्रेय उपसद्देवता त्रिष्टुबम्नीषोमीयेऽग- त्योsपोमी जगती प्रायणीयेऽतिरात्र आग्निवेश्योऽहोरात्रे अतिजगती चतुर्विशत्यहे सौकरायणः संवत्सरः शक्कर्य - शिरैकादशिनोः ः परः षट्कस्तनुशिरा मध्ये चेत्पिपीलिक- भिलवे हे सौपर्णोर्धमासा मासाश्चातिशक्करी पृष्ठ्ये पडहे सांयकायन ऋतवोष्टिरभिजितिप्रियघृतोऽग्निरत्यष्टिः 'स्वरसा- मध्याद्यः पञ्चकस्त्रयोऽष्टका अनुष्टुवार्भा चतुःसप्त कोष्णि- मसु सरस्वत्यापोटतिर्विषुवति रोहिणायन आदित्योऽति- गेव ॥ ३ ॥ तृतीयमनुष्टुप् चतुष्पदाथ पञ्चपञ्चकाः पङ्कश्चैको धृतिर्विश्वजिति सौभर इन्द्रः कृतिर्गो आयुषो बाधकलिर्मि- महापदपङ्किर्जागतावष्टकश्च कृतिर्मध्ये चेदृष्टकः पिपीलिक- त्रावरुणौ प्रकृतिर्दशरात्र आचार्यो विश्वेदेवा आकृतिर्द्वादश- रूपादेकास्त्रयोविराडेका दशका वा ॥ ४ ॥ चतुर्थं बृहती मध्या नवकयोर्मध्ये जागतः काविराण्नववैराजत्रयोदशैर्नष्ट- रात्रिके पृध्ये पडहे भालवेयो दिशो विकृतिश्छन्दोमेषु तृतीयो द्वादशक आद्यश्चेत्पुरस्तादृहती द्वितीयश्वेभ्यङ्कुसारि- शौल्वायन इमे लोकाः संकृतिर्दशमेऽहनि पराशरः संवत्स- ण्युरोबृहती स्कन्धोग्रीवी वान्त्यश्चेदुपरिष्टादृहत्यष्टिनोर्मध्ये रोऽभिकृतिर्महाव्रते शैलिनः प्रजापतिरुत्कृतिरुदयनीयेऽति । दशकौ विष्टारवृहती त्रिजागतोर्ध्वबृहती त्रयोदशिनोर्मध्येऽ- रात्रे भौवायनो वायुश्छन्दासि सर्वाणि ॥ १२ ॥ ऋषि- भिरुपलक्षितं वाक्यं ऋषयश्छन्दोभिरुपलक्षिता देवता मन्त्र- चतुर्नवका बृहत्येव ॥ ५ ॥ पञ्चमं पङ्क्तिः पञ्चपदाथ टकः पिपीलिकमध्या नवकाष्टकैकादशाष्टिनो विषमपदा वर्णादृग्यजुषोर्विनियोगतश्च विज्ञेया सर्वमेतच्छन्दोदैवत मार्प च विज्ञाय यत्किंचिज्जपहोमादि करोति तस्य फलमश्रुते चेद्विपरीताद्यौ चेत्प्रस्तारपङ्गिरन्त्यौ चेदास्तारपङ्किराद्यान्त्यौ चतुष्पदा विराददशका अयुजौ जागतौ सतोबृहती युजौ ब्रह्मयज्ञारम्भे यथाविधि स्नात्वा छन्दः पुरुषमेनो निर्णोदन चेत्संस्तारपङ्क्तिर्मध्यमौ चेद्विष्टारपङ्किः ॥ ६ ॥ षष्ठं त्रिष्टुप् शरीरं न्यसेत्तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुनस्तस्याक्षिणी गोतमभर त्रैष्टुभपदा द्वौ तु जागतौ यस्याः सा जागते जगती त्रिष्टुभे- द्वाजौ श्रोत्रे विश्वामित्र जमदग्नी नासिके वसिष्ठकश्यपौ बाग- त्रिष्टुब्वैराजो जागतौ चाभिसारिणी नवकौ वैराजस्त्रिष्टुभश्व त्रिगीयत्री छन्दोऽग्निर्देवता शिरसि विन्यसे देवमेवो हि द्वौ वा वैराजी नवकस्त्रैष्ट्रभश्च विराट्स्थानैकादशिनस्त्रयोऽष्ट- सवितारं ग्रीवास्वनू के बृहतीं बृहस्पतिं बाह्वोर्बृहद्रथन्तरे कश्च विराडूपा द्वादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च ज्योतिष्मती यतोऽष्ट- द्यावापृथिवीमध्ये त्रिष्टुभमिन्द्र श्रोण्योर्जगतीमादित्यं कस्ततो ज्योतिश्चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती मध्ये मेढेऽतिच्छन्दसं प्रजापतिं पायौ यज्ञायज्ञियं वैश्वानरमूर्वोरनु- जागतश्चेद्यवमध्याद्या दशकावष्टकास्त्रयः पङ्कयुत्तरा विराट- ष्टुभं विश्वान्देवानष्ठीवतोः पङ्क्ति मरुतः पादयोर्द्विपदाविष्णुं पूर्वा वा ॥ ७ ॥ सप्तमं जगती जागतपदाष्टिनस्त्रयः स्वौ च प्राणेषु विच्छन्दसं वायुं न्यूनातिरिक्तेष्वङ्गेषु न्यूनाक्षरं छन्द द्वाँ महासतोबृहत्यष्टको सप्तकः पङ्को दशको नवकश्व आपोदेवतेत्येव सर्वाङ्गेषु योजयित्वा वेदमयः संपद्यते पडष्टका वा महापतिर्माध्यंदिनीये वाजसनेयके सर्वानुक्रम- शापानुग्रहसमर्थं भवति ब्राह्मं तेजश्च वर्धते न कुतश्चिद्भयं णिकैषा कृतिर्भगवतः कात्यायनस्यैपा कृतिर्भगवतः कात्या- विन्दते ऋमयो यजुर्भयः साममयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृ-यनस्य ॥ ८ ॥ इति सर्वानुक्रमणिकायां पञ्चमोऽध्याय ॥ ५ ॥ तमयः संभूय ब्रह्मैवाभ्येति तस्मादेतन्नाब्रह्मचारिणे नातप- कण्डिका संख्या ॥ १२४ ॥ समाप्ता सर्वानुक्रमणी ॥

अथानुवाकसूत्राध्यायः ।

श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ ॐअधानुवाकान्वक्ष्यामि ब्रह्मणा दृशानः सप्तदश दिवस्परि द्वादश समिधाग्निं पञ्चदशापेत निर्मितान्पुरा । शिष्याणामुपदेशाय यज्ञसंस्कार एव च । सप्तदशासुन्वन्तं त्रयोदश या ओषधीः सप्तविशतिर्मामा विप्राणां यज्ञकालेषु जपहोमार्चनादिषु ॥ १ ॥ इषेत्वैका पोडश सप्तसप्तदशशतम् ॥ ७ ॥ ११७ ॥ १२ ॥ मयि- वसोः पवित्र्यं तिस्रोऽव्रतपते सप्त पवित्रेस्थो द्वे शर्मासि गृह्णामि पञ्चदश दश ध्रुवासि मधुवाता एकादशकौ सम्यक् - तिस्रो धृष्टरस शर्मासि द्विकौ देवस्यत्वा तिस्रो देवस्यत्वा । स्रवन्ति नवेमंमा षडपात्वैकाऽयं पुरः पञ्च सप्ताष्टापञ्चाशत् पञ्च प्रत्युष्टरक्षस्तिस्रो दशैकत्रिशत् ॥ १० ॥ ३१॥१॥ ॥ ७ ॥ ५८ ॥ १३ ॥ ध्रुवक्षितिः पट् सजूऋतुभिर्मूर्धावयो कृष्णोसि षडग्नेवाज जित्तिस्त्रो मयीदमग्नीषोमयोः पञ्चकाव- द्विकाविन्द्राग्नी आयुर्मे षङ्कावाशु त्रिवृ देकाग्नेर्भागो स्ये कया ग्नेऽदब्धायो चतस्रः संवर्चसा पञ्चाग्नये कव्यवाहनाय पसप्त- चतुष्कावष्टावेकत्रिशत् ॥ ८ ॥ ३१ ॥ १४ ॥ अग्नेजाता- चतुस्त्रिशत् ॥ ७ ॥ ३४ ॥ २ ॥ समिधाग्निं भूर्भुवः । न्पञ्च रश्मिनासत्याय चतस्रो राज्यस्ययं पुरः पञ्चकावग्निर्मू- स्वश्चतुष्कावभिर्ज्योतिर्हे उपप्रयन्तः षड्विशतिर्भूर्भुवः- धैकोनत्रिशद्येनऋपयोऽष्टौ तपश्च नवसप्तपञ्चषष्टिः ॥ ७ ॥ स्वश्वतस्रो गृहामा तिस्रः प्रघासिनः पञ्च पूर्णादर्वि द्वेऽक्षन्न- ॥ ६५ ॥ १५ ॥ नमस्ते षोडश हिरण्यबाहव उष्णीषिणे तक्षभ्यो मीमदन्त षडेष ते सप्तदशत्रिषष्टिः ॥ १० ॥ ६३ ॥ ३ ॥ एवं ज्येष्ठाय पञ्चकाः स्रुत्याय चतस्रः शंभवायैका पार्यायपञ्च द्वे महीनां पयश्चतस्र आकृत्या ऋक्सामयोर्द्विको व्रतं कृणुत । द्वापे अन्धसो विशतिर्नवषट्षष्टिः ॥ ९ ॥ ६६ ॥ १६ ॥ षडेषाते चतस्रो वस्त्र्यसि तिस्र एष ते द्वे शुकंत्वा चत- अश्मन्नूर्जं दश नमस्ते पञ्चाग्निस्तिग्मेन नव चक्षुषः पिताष्टा- स्रोऽदित्यास्त्वष्टौ दशसप्तत्रिंशत् ॥ १० ॥ ३७ ॥ ४ ॥ वाशुः शिशानः सप्तदशोदेनं क्रमध्वमग्निना पञ्चदशकौ अग्नेस्तनूरापतये चतुष्कौ तप्तायनी द्वे इन्द्रघोषस्तिस्रो युञ्ज । शुक्रज्योतिः सप्तमे स्तनं त्रयोदश नवैकोनशतम् ॥ ९ ॥ तेऽष्टौ देवस्यत्वा चतस्रो देवस्यत्वा पञ्च विभूरसि चतस्रो ९९ ॥ १७ ॥ वाजः सप्तमूर्च्चतुष्का अश्माग्निस्त्रिकावशुः ज्योतिरसि दुरुविष्णो तिस्रो दशत्रिचत्वारि शत् ॥ १० ॥ । पञ्चैका चतस्रो वाजाय द्वे वाजस्य त्वष्टावृतापाड् त्रयोद- ॥ ४३ ॥ ५ ॥ देवस्यत्वा षडुपावीरसि पञ्च माहिः षट् शाग्निं युनज्मि सप्त यदाकूताद्वाहत्याय दशकौ त्रयोदश- संते तिस्रः समुद्रंगच्छ हविष्मतीर्द्विको हृदेत्वा पञ्च देवस्य । सप्तसप्ततिः ॥ १३ ॥ ७७ ॥ १८ ॥ स्वात्वैकादश देवा- स्वाष्टावष्टौ सप्तत्रिशत् ॥ ८ ॥ ३७ ॥ ६ ॥ वाचस्पतय उप यज्ञं विधूंशतिः सुरवन्त सप्तदशोदीरतां त्रयोदशाच्या- यामगृहीतोसि त्रिकावावायोयं वा द्विकौ यावामेका तंत्र- जानुर्दश सोमोराजाष्टौ सीसेन तत्र षोडश सप्तपञ्चनवतिः arr चतस्रोऽयंवेनो येदेवासस्त्रिका विन्द्राय मूर्धानं द्विकौ ॥ ७ ॥ ९५ ॥ १९ ॥ क्षत्रस्य योनिस्त्रयोदश यद्देवा दशा- यस्त एका प्राणाय तिस्रो मघव इन्द्राग्नी आगतमाघौमास- भ्यादधाम्यष्टौ यो समिद्धो अग्निर्द्वादशाश्विनाहविस्त्रयोदशा- श्चर्षणीष्टतो विश्वेदेवास आगतेन्द्रमरुत्वो मरुत्वन्तं वृषभं श्विनातेजसैकादश नवनवतिः ॥ ९ ॥ ९० ॥ २० ॥ इमंमे मरुता त्वौजसे सजोषा इन्द्रमरुत्वाँ २ इन्द्रमहाँ २ इन्द्रो समिद्धो अग्निरेकादशकौ वसन्तेन ऋतुना पहोतायत्स- महाँ २ इन्द्रमेकैकोदुत्यमष्टौ पञ्चविशतिरष्टाचत्वारिंशत् मिधाभिं द्वादशाऽश्विनौ छागस्य सप्त देवंबर्हिश्चतुर्दश पडे- ॥ २५ ॥ ४८ ॥ ७ ॥ उपयामगृहीतोस्यादित्येभ्यः पञ्च काष्टिः ॥ ६॥ ६१ ॥ २१ ॥ तेजोसि पञ्चाग्नय एका वाममद्य द्वे सुशर्मास्येका बृहस्पतिसुतस्य द्वे हरिरसि चतस्रः हिंकाराय द्वे तत्सवितुर्दश विभूर्मात्रैका काय द्वे ब्रह्म- समिन्द्रणेऽष्टौ माहिरेजतु दशमास्यः पञ्चकावातिष्ठयुवा- योदश शेषादेकैकान्नविशतिश्चतुस्त्रिशत् ॥ १९॥३४॥ हीन्द्रमिदेकैका यस्मान्न द्वेऽग्नेपवस्वोत्तिष्ठन्नदृश्रमुदुत्यमेकैका - २२ ॥ हिरण्यगर्भो यः प्राणतो द्विकौ युञ्जन्त्यष्टौ वायुष्ट्वा जिघ्र द्वे विनइन्द्रवाचस्पतिं विश्वकर्मन्नेकैकानयेत्वा चतस्र पञ्च प्राणाय तिस्र उत्सवथ्या द्वादश गायत्री कस्त्वा षट्कौ इहरतिस्तिस्रः परमेष्ठी दशत्रयोविशतिविषष्टिः ॥ २३ ॥ । कः स्विदष्टौ कास्विद्दश सुभूः स्वयंभू स्तिस्र एकादशपञ्च- ॥ ६३ ॥ ८ ॥ देवसवितश्चतस्र इन्द्रस्य वज्रः पञ्च देवस्याहं पष्टिः ॥ ११ ॥ ६५ ॥ २३ ॥ अश्वस्तूपरो धूम्रान्वसन्ताय दशापये तिस्रो वाजस्येममष्टावग्निरेकाक्षरेणैषते चतुष्कौ समुद्राय शिशुमारान्मयुः प्राजापत्यो दशकाश्चत्वारश्वत्वा- सविता द्वे अष्टौ चत्वारिंशत् ॥ ८ ॥ ४० ॥ ९ ॥ अपो रिशत् ॥ ४ ॥ ४० ॥ २४ ॥ शादद्भिर्नवैकैका हिरण्य- देवाश्चतस्रः सोमस्य त्विषिः पञ्चावेष्टाः सप्त सोमस्य त्वा गर्भश्चत आनो दश मानोमित्रो यदश्वस्याष्टकौ यत्ते चतस्र इन्द्रस्यवज्रः पञ्च स्योनासि चतस्रः सवित्रेकाश्विभ्यां षडिमानुकं द्वे पञ्चदश सप्तचत्वारिंशत् ॥१५॥४७॥२५॥ चतुविशत् ॥ ८ ॥ ३४ ॥ १० ॥ युञ्जान एकादश अग्निश्च पञ्चदशोच्चात एकादश द्वौ षड्विशतिः ॥ २ ॥ प्रतूर्त षोडश देवस्यत्वा दशापोदेवीर्द्वादशा पोलेकादशादि - । २६ ॥ २६ ॥ समास्स्वा दशोध अस्य पीवोअन्ना द्वादशका- तिष्ट्वा पञ्चाकूतिमष्टादश सप्तम्यशीतिः ॥ ७ ॥ ८३ ॥ ११ ॥ । वभित्वैकादश चत्वारः पञ्चचत्वारिंशत् ॥ ४ ॥ ४५ ॥ २७ ॥

१८

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेष्वनुवाकसूत्राध्यायः ।

होतायदेकादश देवं बर्हिर्द्वादश पुनरप्येवं चत्वारः षट्च- २ ॥२२॥३५॥ ऋचं वाचषोडश द्यौः शान्तिरष्टौ द्वौचतु-

त्वारिधूंशत् ॥४॥४६॥२८॥ समिद्धोअञ्जन्नेकादश यदकन्द- त्रयोदश समिद्धो अद्य द्वादश केतुंकृण्वंश्चतुर्विशतिश्वत्वारः षष्टिः ॥ ४ ॥ ६० ॥ २९ ॥ देवसवितः षट् तपसे कौला- लक्षू षोडश द्वौद्वाविशतिः ॥ २ ॥ २२ ॥ ३० ॥ सहस्र- शीर्षा षोडशाद्भ्यः संभृतः षट् द्वौद्वाविशतिः ॥ २ ॥ २२ ॥ ॥३१॥ तदेव सप्त वेनस्तन्नव द्वौ षोडश ॥ २ ॥ १६ ॥ ३२ ॥ अस्याजरासः सप्तदशापश्चिद्वादश विभ्राट् चतुर्दश प्रवावृज एकादश प्रवायुप्रवीरया पञ्चदशकावानस्त्रयोदश सप्तसप्तन- वतिः ॥ ७ ॥ ९७ ॥ ३३ ॥ यज्जाग्रतः पञ्च नद्यः सोमोधेनु- माकृष्णेन पूषन्तव दशका नतदष्टौ षडष्टापञ्चाशत् ॥ ६ ॥ ५८ ॥ ३४ ॥ अपेतो दशाद्यं द्वादश द्वौद्वाविशतिः ॥

।र्विशतिः ॥ २ ॥ २४ ॥ ३६ ॥ देवस्यत्वा दश यमायस्वैकादश- द्वावेकविशतिः ॥ २ ॥ २१ ॥ ३७ ॥ देवस्यत्वाष्टौ यमा- यत्वा क्षत्रस्यत्वा दशकौ त्रयोऽष्टाविंशतिः ॥३॥२८॥३८॥ स्वाहाप्राणेभ्यः षडुग्रश्च सप्त द्वौ त्रयोदश ॥ २ ॥१३॥३९॥ ईशावास्यमष्टावन्धं तमो नव द्वौ सप्तदश ॥ २ ॥ १७॥ ४० ॥ दशाध्याये समाख्यातानुवाकाः सर्व संख्यया । शतं दशा- नुवाकाश्च नवान्ये च मनीषिभिः ॥ १ ॥ सप्तषष्टिश्चितो ज्ञेया सौत्रैर्द्वाविंशतिस्तथा । अश्व एकोनपञ्चाशत्पञ्चत्रिंश- त्खिले स्मृताः ॥ २ ॥ शुक्रियेषु तु विज्ञेया एकादश मनी- षिभिः । एकीकृत्य समाख्यातं त्रिशतं त्र्यधिकं मतम् ॥ ३ ॥ इत्यनुवाकसूत्राध्यायः संपूर्णः ॥

शुक्लयजुर्वेदसंहितागतमन्त्रकोशः ।

मन्त्रप्र०

अकर्म कर्मकृतः

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

अ.

अ॒ग्निवृ॒त्राणि॑ जङ्घन॒त्

३३

९

३

४७ । अ॒ग्निश्च॑ पृथि॒वी च॒ सन॑ते॒

२६

१

अक्र॑न्द॒द्भिः स्व॒नय॑न्

१२

६

अ॒ग्निश्च॑ म॒ आप॑श्च मे

१८

१४

मन्त्रप्र० अ॒ग्नेरनकम॒प आ विवेश अ॒ग्नेर्ज॒नित्र॑मसि॒ वृष॑णौस्थ अग्नेर्भागोऽसि दीक्षाया

अ० कं०

८ २४

५ २

१४

२४

अक्र॑न्द॒ग्निः स्त॒नय॑न्

१२

२१

अ॒ग्निश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे

१८

१६ । अ॒ग्नेर्वोऽप॑न्नगृहस्य॒ सद॑सि॒

६

२४

अक्र॑न्द॒ग्निस्त॒नय॑न्नव॒

१२

३३ । अ॒ग्निश्च॑ मे घ॒र्मश्च॑ मे॒

१८

२२ अग्ने॑ वाजजि॒द्वाज॑ त्वा

२

७

अक्ष॒न्नमी॑मन्त॒ सव॑

५१ । अ॒ग्निष्वा॒त्तानृ॑तु॒मत हवा

१९

६१ अग्ने॒ वाज॑स्य॒ गोम॑त॒ः

१५

३५

अ॒क्षुरा॒जाय॑ कित॒वं कृ॒ता

३०

१८ अग्निष्वात्ताः पितर एह

१९

५९ । अग्ने॒ वेर्होत्रं वेर्दूत्यु

२

९

अग्न॒ आयु॑षि पवस॒

१९

३८

अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शोचिषा

१७

१६

अग्ने॑ व्रतपते व्र॒तं च॑रि

१

५

अग्न॒ आयु॑षि पव

३५

१६

अनि स्तोमे॑न बोधय

२२

१५

अग्ने॑ व्रतपते व्र॒तम॑चारिं

२ २८

अग्न॒ इन्द्र॒ वरु॑ण॒ मित्र॒ देवा॑ः ३३

४८ । अ॒ग्नि♛ हृद॑ये॒न॒शनि॑

३९

८

अग्ने॑ व्रतपा॒स्त्वे ब्र॑त॒पा

५

अ॒ग्नये॑ क॒व्य॒वाह॑नाय॒

२

२९ । अ॒ग्नि♛ होता॑रं मन्ये

१५

४७ । अग्ने॑ व्रतपा॒स्त्वे ब्र॑त॒पा

५

४०

अ॒ग्नये॑ कुटरूनाल॑भते

२४

२३ अ॒ग्नीषोम॑यो॒ोरुज्ज॑ति॒मनु॑

२

अ॒ग्नये॑ य॒त्राय॑ त्रि॒वृते॑

२९

६०

अग्ने॑ अङ्गिरः श॒तं

१२

१५ अग्ने॒ शर्ध॑ मह॒ते सौभगाय ८ । अझै सहस्राक्ष शतमूर्धन्

३३

१२

१७

७१

अ॒ग्नये॑ गृ॒हप॑तये॒ स्वाहा॒

१०

२३

अ॒ग्नये॑ त्वा॒ मह्यं वस॑वो

७ ४७

अग्ने॒ अच्छ वदे॒ह नः गृहपते सुगृहपति

९

२८ अग्ने॒ सह॑स्व॒ पृत॑ना

९

३७

२

२७

अ॒ग्नेस्त॒नूर॑सि बाचो

१

१५

अ॒ग्नयेऽनी॑कवते प्रथम॒जान् २४ अ॒ग्नयेऽनी॑कवते॒ रोहि॑तान् २९ अ॒ग्नये॒ पव॑नं पृथि॒व्यै पीठे ३०

१६ । अग्ने॑ जा॒तान्प्रर्णुदानः

१५

१

अ॒ग्नेस्त॒नूर॑सि॒ विष्णवे त्वा

५

५९

अग्ने॒ तम॒द्यार्श्वं न स्तोमैः

१५

४४

अग्ने॒ स्वाहा॑ कृणुहि जात

२७

२२

२१

अग्ने॒ तद्यावं न स्तोमैः

१७

७७

अ॒मे॒णीर॑सि स्वावे॒श

६

२

अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒

२२

६

अग्ने॒ तव॒ श्रवो वयो

अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒ सोमा॑य॒

२२

२७

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म् उ॒त

३

अ॒ग्नाव॒ग्निश्च॑रति॒ प्रवि॑ष्ट॒

५

४

अग्ने॒ त्वं नो॒

अन्त॑म उ॒त

१५

अ॒ग्निं तं स॑न्य॒ यो वसु॒

१५

४१

अग्ने॒ त्वं नो॒

अन्त॑म उ॒त

२५

अ॒ग्निं दूतं पु॒रो द॑धे

२२

१७ । अग्ने॒ त्वं पु॒रीयो॑ रथ॒

१२

१२ १०६ । अप्रै बृहन्नु॒षसा मूर्ध्वो अ॑स्था १२

२५ । अङ्गा॑न्य॒त्मन्भि॒षजा ४८ । अङ्गिरसो नः पि॒तरो॒ नव॑

४७ । अच॑क्रद॒द्वृषा॒ हरि॑म॒हान्

५९ • अच्छ॒यमे॑ति॒ शव॑सा घृ॒त

१२

१९

९३

१९

५०

३८

२२

२७

१३

अ॒ग्निः प॒शुरा॑सी सेनज

२३

१७

अग्ने॒ त्व♛ सुजा॑गृहि

४

१४ अच्छिन्नस्य ते देवसोम

७

१४

अ॒ग्निः पृथुर्धर्म॑ण॒स्पति॒ः

१०

२९

अदब्धायोऽशीतम

२

२० अज॑स॒मिन्दु॑रु॒षं भुर

१३

४३

अ॒ग्निः प्रि॒येषु॒ धाम॑सु

१२ ११७

अग्ने॑ दि॒वो अर्ण॒मच्छ

१२

४९ । अ॒जा पिशंगला श्वा

२३

५६

अ॒नम॒द्य होता॑रमवृणीता २१ ५९

अग्ने॒नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये

५

३६ । अजजनो हि पव॑मान॒

२२

१८

अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृ

२८

४६

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये

७

४३ । अ॒जो द्य॒ग्नेरज॑निष्ट॒ शोकात् १३

५१

अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृ

२८

२३ । अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये

४०

१६ । अति॒ि निहो अति॒स्रिधो

२७ ६

अ॒ग्निं यु॑नज्म॒ शव॑सा

१८ ५१ अ॒ग्नेः प॑ध॒तिर्वा॒योर्निप॑श॒

२५

४ अति॒ विश्वा॑ परि॒ष्ठाः

१२

८४

अ॒ग्निर॑स्मि॒ जन्म॑ना जा॒त अ॒ग्निरेकक्षरेण प्राणमुर्द

१८

६६

अग्ने॒ पत्नी॑रि॒हा व॑ह

२६

२० । अत्य॒न्याँ २ऽअगा॑ नान्याँ

५

४२

९

३१ । अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑ अ॒स्मे

८

३८ । अत्रे पितरो मादयध्वं

२

३१

अ॒ग्निर्व॑षि॒ पव॑मान॒ः पाञ्च॑ २६

९

अझै पावक रोचिष

१७

८ अत्रा॑ ते रू॒पम॑त्त॒मम॑पश्य॒ २९

96

अ॒ग्निज्र्ज्योति॑षा॒ ज्योति॑ष्मान् १३ अ॒ग्निज्यो॑ति॒ज्र्ज्योति॑र॒ग्निः

अग्निर्देवता वातो॑ दे॒वता

४०

अहि॑ प्रथ॒मो देव

६७ ६९ अथै॒तान॒ष्टौ विरू॑पा॒नाल

३० २२

९

अग्ने॒ ब्रह्म॑ गृभ्णीष्व

१

१८ । अदब्धेभिः सवितः पायु

३३

६९

१४

२०

अग्ने॑ऽभ्यावर्तन्न॒भि मा

१२

७

अदब्धेभिः सवितः पायु

३३

८४

अ॒ग्निमू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पतः ३ १२

अग्ने॒ यत्ते॑ दि॒त्रि वचैः

१२

४८ अदि॑ति॒र्द्यौरदि॑ितिर॒न्तरि॑क्ष॒ २५

२३

अ॒ग्निमू॒र्धा दि॒वः क॒कुत् १३ अभिर्मुर्धा दिवः ककुत्

१४

अग्ने॒ यत्ते॑ शु॒क्रं यच्च॒न्द्रं

१२

१०४ । अदि॑तिष्ट्वा देवी विश्व

६१

१५

२० । अ युवा हि ये तवा

१३

३६ । अदि॑त्यास्त्वग॒स्यर्दित्य

४

३०

*

२

सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु -

मन्त्रप्र०

मन्त्रप्र०

अदित्यास्त्वा पृष्ठे साद अदि॑त्या॒स्त्वा मू॒र्धनार्जघा अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सि॒ विष्ण

अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सीन्द्रा॒ण्या

अ० कं०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

१४ ५

अन्विद॑नु॒मते॒ त्वं मन्य ३४

८

अ॒यं ते॒ योनि॑र्ऋत्वियो

१५ ५६

४

२२

अप॑श्यं गोपामनि॑पद्यमान् ३७

१७

अ॒यं द॑क्षि॑णा वि॒श्वक॑र्मा॒

१३ ५५

१

३०

अ॒पां गम्भ॑न्सीद॒ मा त्वा

१३

३०

अ॒यं द॑क्षि॒णा वि॒श्वक॑र्मा॒

१५ १६

३८

३ । अपा॒घमप॒किल्बिषम्

३५

११

अ॒यं नो॑ अ॒ग्निर्वरिव

५ ३७

अदि॑त्यै॒ रास्ना॒स्यदि॑ति

११

५९ । अपा॑तम॒श्विना॑ घ॒र्म

३८

१३

अ॒यं नो॑ अ॒ग्निर्वरि॑वस्कृणोतु

७ ४४

अदि॑त्यै॒ व्यु॑द॑नमसि

२

२ अ॒पां त्वेम॑ साधयाम्य॒पां

१३

२

अ॒य॑ प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा

१३ ५६

अश्रमस्य केतवो विर्

४० । अपा॑धमद॒भिश॑स्तीर

३३

९५

अ॒य॑ प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा

१५ १७

अ॒न्यः क्षीरं व्य॑पिव॒त्

१९

७३ अ॒पां पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः

११

२९

अ॒यं पुरो भुव॒स्तस्य॑

१३ ५४

अ॒द्भ्यः संभृ॑तः पृथि॒व्यै

३१

१७

अ॒पा॑ पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑

१३

५३

अ॒यं पु॒रो हरिकेश॒ः सूर्य

१५ १५

अ॒द्भ्यः स्वाहा॑ वा॒र्ग्यः

२२

२५

अ॒पां पे॒रुर॒स्यापो॑ दे॒वीः

६

१०

अ॒यम॒ग्निगृ॒हप॑ति॒र्गार्ह

३

३९

अ॒द्या दे॑वा॒ उदि॑ति॒ सूर्य॑स्य॒

३३

४२

अ॒पां फेने॑न॒ नमु॑चेः

१९

७१

अ॒यम॒ग्निः पुरीष्यो

३

४०

अधा॒ यथा॑ नः पि॒तरः परो १९

६९

अ॒पामि॒दं न्यय॑नं समुद्रस्य॑

१७

७

अ॒यम॒ग्निर्वी॒रत॑मो वयोधाः १५ ५२

अधा॒ ह्य॑ग्ने॒ क्रतो॑भ॒द्रस्य॒

१५

४५

अ॒पा पृथि॒व्यै देव

9

२६

अ॒यम॒ग्निः स॑ह॒स्रिणो

१५ २१

अनि इन्द्रै विष्णो सजा ३३

अधिपत्यसि बृह॒ती

अध्य॑वोचदधिव॒क्ता

अध्व॑यो॒ अवि॑भिः स॒त♛ २०

अ॒न॒ड्वान्वय॑ः प॒ङ्किश्छन्दो

अ॒न॒वाह॑म॒न्वार॑भामहे

I

४७ । अ॒पारस॒मुद्व॑यसा॒ सूर्य

९ ३

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मोऽधा॑यि

३ १५

१५

१४

अपि॒ तेषु॑ त्रि॒षु प॒देष्व॑

२३

५०

अ॒यमि॒ह प्र॑थम॒ोऽधा॑य

१५ २६

१६

५

अप॑त॒ वीत॒ वि च॑ सप॒ता

१२

४५

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मोऽध/यि

३३

६

३१

अपे॒तो य॑न्तु प॒णयोसु॑न्न

३५

१

अ॒यमु॑त्त॒रात्सं॒यव॑सु॒स्तस्य॒

१५ १८

१४

१० । अ॒पो दे॒वी मधु॑मती

१०

१

अ॒यम॒पर्य॒र्वाग्व॑सु॒स्तस्य॑

१५ १९

३५

१३ अ॒वो दे॒वीरूप॑ सृज॒ मधु॑

११

३८

अ॒यं वां मित्रावरुणा

७ ९

अनष्टष्टा पु॒रस्ता॑त्

३७

१३ अम॑स्वतीमश्विना वाच

३४

२९

अ॒यं वे॒नश्चा॑दय॒त्पृभि॑गर्भा

७ ६६

अ॒न॒धृप्यो जा॒तवे॑द॒

अनु॑ ते॒ शुष्म॑ तु॒रय॑न्तमी

अनु॑त्त॒मा ते॑ मघव॒न्न क्रि॒िर्नु

२७

७

अप्स्व॒ग्ने॒ सध॒ष्टव॒ सौष॑धी

१२

३६ अ॒यस॒हस्र॒मृर्षभिः

३३

८३

३३

७ अ॒प्स्व॒न्तर॒मृत॑म॒प्सु भैषजं

९

६

अयसो अझिर्यस्मिन्

१२ ४७

३३

७९ । अवो॑ध्य॒ग्निः स॒मिधा

१५

२४

अनु॑ त्वा मा॒ता मि॑न्यत

४

२०

अ॒भि गोत्राणि॒ सह॑सा॒ा गाई १७

३९

अ॒र्धेत॑ स्थ राष्ट्र्दा राष्ट्रं अर्धऽचैरु॒क्थान

१० ३

१९

२५

अनु॑ त्वा॒ रथो॒ अनु॒

मर्यो

२९

१५

अ॒भि त्य॑ दे॒वस॑वि॒तार॑

४

२५ अ॒र्व॒मासाः पर्रूषि

२३ ४१

अनु॑न॒ोद्यानु॑मतिर्य॒ज्ञं

३४

९

अ॒भि त्वां शूरनोन॒मो

२७

३५ . अमे॑भ्यो हस्ति॒प॑ ज॒वाया॑

३० ११

अनु॑ वी॒रैरनु॑ पु॒ष्यास्म

२६

१९

अ॒भि॒धा अ॑सि॒ भुव॑नम

२२

३

अर्य॒मण॑ बृह॒स्पति॒मिन्द्रो॒

९

२७

अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यः ४०

४

अ॒भि प्र॑वन्त॒ सम॑व॒ यो

१७

९६

अ॒र्वाञ्चा॑ अ॒द्या भ॑वता यज ३६

५१

अ॒न्तर॑ग्ने रु॒चा त्वमु॒खा

१२

१६

अ॒भि॒भूर॑स्ये॒तास्ते॒ पञ्च

१० २८

1

अ॒व॒तत्य॒ धनु॒सह॑

१६

१३

अ॒न्त॒रा मि॒त्रावरु॑णा॒

२९

६

अ॒भि य॒ज्ञं गृणीहि नः

२६

२१ अ॒व॒पत॑न्तीरवदन्द्रव

१२

९१

अ॒न्तश्च॑रति रोच॒नास्य

३

७

अ॒भीमं म॑हि॒मा दिवं

३८

१७

अवभृथ निचुम्पुण

८ २७

अ॒न्तस्ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी

७

५

अभी पुणः सखीनां

२७ ४१

अवभृथ निचुम्पुण

३ ४८

अ॒न्धं तमः प्रविशन्ति

४०

९ । अ॒भी पुण॒ः सखीनां

३६

६

अव॑ रु॒द्रम॑दीम॒यव॑

३

५८

अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ि

४०

१२ अ॒भ्य॒र्पत सुष्टुतिं गव्य॑मा॒ाजि

१७

९८

अव॑सृष्टा॒ परा॑त॒ शर॑व्य॒

१७ ४५

अन्ध स्थान्धो वोर्भक्षीय

३

२०

अ॒भ्याद॑धामि स॒मध॒मन्ने॑ २०

२४

अवि॒र्न मेषोनसि

१९

९०

अन्न॑य॒तेन॑ नो ह्य

११

८३

अ॒भ्याव॑र्तस्व पृथि॒वी

१२ १०३

अष्टा दन्दशूकाः प्राची

१० १०

अन्ना॑त्परि॒स्रुतो॒ रसं॒

१९

७५

अनि॑रसि॒ नर्य॑सि॒ त्वया॑

११

१०

अवो॑चाम क॒वय॒ मेध्या॑य

9'3

२५

अ॒न्यदे॒वाहु॑वि॒द्याया॑

४०

१३

अ॒मषा॑ चि॒त्तं प्रतिलोभ

१७

४४

अ॒॑श॒ना॑ ते अ॒र्ध॒शुः

२० २७

अ॒न्यदे॒वाहुः स॑भ॒वान् ४० अ॒न्य॒वापोऽर्धमासाना २४ अ॒न्या वो॑ अ॒न्याम॑स्व॒न्या १२ अन्व॒ग्निरु॒षसा॒मप्र॑मण्यत् ११

३७ अ॒मव॑ नः स॒हवा॒ आ ८८ अ॒य॑ ते॒ योनि॑र्च॒खियो॒ १७ । अ॒यं ते॒ योनि॑रृध्वियो

१०

अ॒मुत्र॒ भूया॒दधि॒ यद्य

२७

९

अ॒शुर॑श॒ष्टे देव

५

७

२६

२४

अ॒शुश्च॑ मे र॒श्मिश्व मे

१८ १९

३ १४

अश्म॒नूशं॒ पर्व॑ते शिनि

१७

१

१२

५२

अश्म॑न्वतीरीयते॒ स

३५

१०

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशः ।

मन्त्रप्र०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

अश्म च मे मृत्तिका च मे १८

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

अ॒श्याम॒ तं काम॑ग्ने॒

१८

१३ । अह॑ः के॒तुना॑ जुपतासु ७४ : अह॑र॒ह॒रप॑याव॑ भर॒न्तो

३७

२१ आ न॒ इन्द्रो॑ दूरादा

ने

२०

४८

११

७५

आ न॒ इन्द्रो॒ हरि॑भिर्यो

२०

४९

अश्वत्थेव निषदनं

१२

७० : अहा॑नि॒ शं भ॑वन्तु नः

३६

११

आनं एतु मनः पुनः

३ ५४

अश्वत्थेव नि॒िषद॑नं

३५

४ ! अहा॑व्यग्ने ह॒विरास् ते

२०

७९

अश्व॑स्तूप॒रोगो॑मृ॒गस्ते

अश्व॑स्य॒ त्वा॒ वृष्ण॑ः श॒ अश्वा॑ति॒गम॑तीर्न उ॒षासौ ३४

अ॒वाव॒ती समाव॒त

२४

१

अह॑रिव भोगैः पर्येति बाहुं २९

५१

।

३७

९

।

अहु॑तमसि हवि॒र्धानं॒

९

४० अदे॑ पु॒राव॑ता॒नाल॑भते॒

२४

१२ ८१

आ.

आ नसत्या त्रि॒भिरैका

आ नो॑ नि॒युद्भः श॒तिन

आ नो मित्रावरुणा घुतै

२५ आनो॑ य॒ज्ञं दि॑वि॒स्पृश॒

आनो यज्ञं भारती तूर्य

३४

४७

२७

२८

२१

፡

३३

२९

३३

अ॒श्विन॑कृ॒तस्य ते॒ सर॑

२०

३५ आकृ॑तिम॒ग्निं प्र॒युज

११

६६ । आत्राणि॑ स्व॒लीम॑धु

१९ ८६

अश्विना गोभिरिन्द्रिय

२०

७३ । आकृ॑त्यै प्र॒युजेऽग्नये॒

४

७

आपतये त्वा परिपतये

५

५

अश्विना घ॒मं पा॑त॒

३८

६२

आ कृ॒ष्णेन॒ रज॑सा॒ वर्तमानो ३३

४३

आपये॒ स्वाहा॑ स्वापये

९

२०

अ॒श्विना॒ तेज॑सा चक्षुः

२०

८०

आ कृष्णेन॒ रज॑सा॒ वर्त

३४

३१ । आपव॑स्व॒ हिर॑ण्यव॒

८

६३

अ॒श्विना॒ नमु॑चेः सु॒तÚ

२०

५९ ! आ॒क्रस्य॑ वाजिन्पृथि॒वी

११

१९ । आप॑श्चित्पिप्युस्त॒र्यो न

३३

१८

अ॒श्विना॑ पिबा॑ता॒ मधु

२०

९०

आक्र॑न्दय॒ बल॒मोजो न आ २९

५६ । आपो॑ अ॒द्यान्व॑चारिषि॒

२०

२२

अ॒श्विना॑ भेष॒जं

२०

६४

आ॒ग॒त्य॑ वा॒ज्यध्वा॑न॒

११

अ॒श्विना॑ ह॒विर॑न्द्रि॒यं

२०

६७

॥ आग॑न् वि॒श्ववे॑दसं

१८ । आपो॑ अ॒स्मान्मा॒तर॑ः शुन्ध

४

२

३

३८

अश्वि॑भ्यां॒ चक्षु॑र॒मृतं॒

१९ ८९

आग्ना३॥इ पत्नी॑वन्त्स॒जू

८

१०

आपो॑ देव॒ प्रति॑गृभ्णीत॒ १२ आपो॑ ह्॒यबृ॑ह॒तीवि॑िश्व॒

३५

२७

२५

अ॒श्विभ्यां॑ पच्यस्व॒ सर॑स्वत्यै १०

३१ । आग्ने॒यः कृ॒ष्णग्रीवः सार

२९

५८

आपो॒ हि ष्टा म॑यो॒भुव॒स्ता

११

५०

अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै ३८

४

आ॒ग॒य॒णश्च॑ मे वैश्वदे॒व

१८

२०

आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒ ३

३६

१४

अ॒श्विभ्यां॑ प्रातःसव॒न

१९

२६

आधा॒ ये अ॒ग्निमि॑न्ध॒ते

७

३२

आप्या॑यस्य॒ सर्वे॑तु॒ ते

१२ ११२

अश्वा॑ घृ॒तेन॒ त्मन्य॒ सम॑

२९

१०

आच्या जानु॑ दक्षिण॒तो

१९

६२

आप्यायस्व मदिन्तम

१२ ११४

अपा॑ढं य॒त्सु॒ पृत॑नास॒ परि॑ ३४

२०

आ॒च्छच्छन्द॑ः प्र॒च्छच्छन्द॑ः

१५

५

ब्रह्म॑ह्म॒णो ब्रह्म २२ २२

अर्थादास सहमाना

१३

२६

आज॑ङ्घन्ति॒ सान्वे॑षां ज॒घाँ २९

५०

आम॒न्द्रैरिन्द्र॒ हरि॑भिर्याहि २०

५३

अ॒ष्टा॒ व्य॑ख्यत्क॒कुभा॑ः पृथि॒ ३४ अस॑ख्याता स॒हस्रणि

२४ । आर्जिघ्र कलश॑ म॒ह्या

८

४२

१६

५४

असुर्या नार्म ते लोका

अस॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑ २२

अयमो अस्यादित्यो

असु॑न्वन्त॒मय॑जमानमिच्छ १२

४०

३०

आ॒जुह्वा॑न॒ ईड्यो वन्द्य॒श्चा आ॒जुह्वा॑ना॒ सर॑स्वती

आ मा॒ वाज॑स्य स॒वो

९

१९

२९ २८

आमूरंज प्र॒त्यव॑र्तये॒माः

२९

५७

२० ५८

आयं गौः पृरक्रमी

३

६

२९

१४

आ॒जुह्वा॑नः सुप्रतीकः

१७.

७३

६२

आतं भ॑ज सौश्रव॒से

१२

२७

आ यदि॒षे नृपति॒ तेज॒

३३

११

m'

३

आ तत॑ इन्द्रा॒यव॑ः पनन्त ३३

आय॑न्तु नः पि॒तर॑ः सोम्या

१९

५८

२८

१७

१६

२

१७

अ॒स्मात्त्वमधि॑जा॒तोस

३५

१६

अ॒सौ यस्ताम्रो अ॑रु॒ण

अ॒सौ या सेना॑ म॒रुतः अ॒सौ यो॑व॒सप॑ति॒ अस्क॑न्नम॒द्य दे॒वेभ्य॒ अस्ता॑व्य॒श॒न॒राधि॑ सु॒शेवो॑ १२

अ॒स्माक॒मिन्द्र॒ः समृ॑तेषु

अ॒स्मिन्म॑ह॒त्य॒र्ण॒वे॒ऽन्तरि॑

अ॒स्मे रु॒द्रा म॒हना॒ पर्व॑तासो ३३

आ तू न॑ इन्द्र वृत्रहन्नस्मा २९ आते॑ व॒त्सो मनयमत् ४३ । आत्म मे वर्चोदा वर्चसे

२२ आ॒त्मन्नु॒पस्ये॒ न वृर्कस्य

१६ ६ आ॒ति॒थ्यरूपं मास॑रं

आया॑त॒मुप॑ भूषत॒

३३

ሪ

१९

१४

४७ आ॒तिष्ठ॑न्तं॒ परि॒ विश्वे॑ अभू ३३

आय॒त्विन्द्रोऽव॑से॒ उप॑ नः

२०

४७

२२

७

आति॑ष्ठ वृत्रह॒न्रथं

आयासाय

प्राया

३९

११

८ ३३

८

३३

६५

आयु॑ पाहि प्राणं में

१४

१७

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॑ प्रा॒णो

९

२१

१२ ११५

७

२८

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां प्राणो १८

२९

१९

९२

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ाधूं

२२

३३

५५

आत्मानं॑ ते॒ मन॑सा॒राद॑जा॒ना २९

१७

आयुष्मान ने ह॒विषा॑ वृ

३५ १७

५०

आ त्वा॑हार्षम॒न्तर॑भूत्

१२

११ आयुष्यं वर्च॑स्य राय

३४

५०

अ॒स्मे वो॑ अ॒स्त्विन्द्रि॒यं

९

२२ । आ॒दि॒त्यं गर्भ॒ पय॑सा॒

१३

४१

आयोष्ट्वा सद॑ने स॒दया॒

१५

६३

अ॒स्य प्र॒वामनु॒द्युत॑छ॒

१६ । आ॒दि॒त्यैर्नो भार॑ति॒ वष्टु

२९

८

आरा॑नि॒ पार्थि॑व॒ रज॑ः

३४

३२

।

अ॒स्याजरा॑सो द॒माम॒रित्र

३३

१ आध॑त्त पितरो गर्भं

२

३३ । आरोद॑सी अपृण॒दास्व॑मे॒ह ३३ ७५

अ॒स्येदिन्द्रो॑ वावृ॒धे॒ वृष्ण्यं

३.३

९७ आन॒ इभिवि॒दथे॑ सु॒ग॒स्ति ३३ ३४

३४ । आ व॒चो मध्य॑मरुहद्भुर्

१५

५१

सभाप्यशुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु -

मन्त्रप्र०

भावायो भूष शुचिपा आ॒विर्म॑यो॒ आवि॑त्तो

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

७

७

इन्द्र॑श्च म॒रुत॑श्च क्र॒यायो

८

५५

इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीष

२५

४६

१०

९

इन्द्र॑श्च स॒म्राड्वरु॑णश्च

८

३७

आ वि॒श्वत॑ः प्र॒त्यञ्च॑

११

२४

इन्द्र॑स्य क्रोडोऽर्दित्यै पाज॒स्य॑ २५

८

इ॒मा रु॒द्राय॑ त॒वसै कप॒र्दिने १६ इमाम॑गृभ्णन्रश॒नामृतस्य॒

४८

२२

२

आवो देवास ईमहे

४

५ । इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो

१९

९१

इमा ते वाजिनमा

२९

१६

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो

१७

३३

इन्द्र॑स्य॒ वज्रऽसि मित्रा

१०

२१

इमा उं

त्वा पुरूवसो गरौ ३३

८१

आ॒शुत्रि॒वृद्धान्तः प॑ञ्च

१४

२३

।

इन्द्र॑स्य॒ वज्रेऽसि वाजसा

९

५

इ॒माँ ते॑ प॒क्षा जरौ

१८

५२

आश्रवयेति स्तोत्रियः

१९

२४

इन्द्र॑स्य॒ वज्र॑ म॒रुतामनीकं

२९

५४

इय॒त्यम॑ आसीन्म॒खस्य॑

३७

५

आसन्दी रूप रोजा

१९

१६

इन्द्र॑स्य॒ वृष्ण॒ वरु॑णस्य॒

१७

४१

इय॑द॒स्यायु॑र॒स्यायु॒र्मय॑

१० २५

नासो अरुणीन

१९

६३

।

इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॒ हृद॑ये॒न

१९

८५

इ॒यम॒परि॑ म॒तिस्तस्यै

१३ ५८

आ ते सिञ्चत॒ श्रिय॒

३३

२१

इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॒ स्व॒वाँ २ ॥ अ २०

५१

आ सु॒ष्वय॑न्ती यज॒ते

२९

३१

।

इन्द्र॑स्य स्यूर॒सीन्द्रस्य॑

५

३०

इ॒यं वेदः परो॒ अन्त॑ः पृथि॒ २३ ६२ इ॒र॒ज्यन्न॑ग्ने प्रथयस्व

१२ १०९

आहं पि॒तम्सु॑वि॒दऔँ २ ॥उ

च्छन्ति॑ त्वा सो॒म्यासः

इड ह्यदि॑ति॒ हि॒ काम्य॒ इड एह्यदि॑ति॒ एहि॒ सर॑ इभिर॒भिरीड्यः सोमो॑

१९

५६

इन्द्र॒स्यज॑स्थ म॒खस्य॑ वो॒

३७

६. इरावती धेनुमती हि भूत ५

१६

इ.

इन्द्रनी अपादयं पूर्वा

३३

९३

इ॒ह ति॑रि॒ह रेमध्व

८

५१

३४

१८

इन्द्रा॑ग्ने॒ अव्य॑थ॒माना

१४

११

इ॒हैवाग्ने॒ अधि॑धारया

२७

४

३

२७

इन्द्रा॑ग्ने॒ आग॑त॒सुतं

७

३१

३८

२

इ॒न्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॒णादि॑ति॒ ३३

४९

इ॒यं ते॑ य॒ज्ञिया॑ त॒नू इष॒मूर्ज॑म॒हमित आर्द

४

१३

१२ १०५

२१

१४ इ॒न्द्रा॒द्भ्योः प॑च॒तिः सर॑स्वत्यै॒ २५

५ । इ॒षश्वो॒ोर्जश्च॑ शर॒दावृ॒तू

१४ १६

१९

२९

पुरुसनि

१२

५१

इन्द्रा॑य॒ त्वा॒ वसु॑मते रु॒द्भव॑त॒ ६ इन्द्रा॑य त्वा॒ वसु॑मते रु॒द्रव॑ ३८

३२

इश्वोर्जश्च शादवृत्

१४

१६

८

इ॒षि॒रो वि॒श्वव्य॑च॒ वातो

१८

४१

स्वापदे वयं

३४

१५

इन्द्राहि चित्रभानो

२०

८७

इ॒षे राये र॑मस्व सहसे

१३ ३५

इड़े रन्ते॒ हव्ये॒ काम्ये

इ॒दमा॑प॒ः प्रव॑हताव॒द्यं च॒ इ॒दमु॑त्त॒रात्स्व॒स्तस्य॒ श्रोत्रं

८

४३ इन्द्राया॑हि॒ तूतु॑जान

२०

८९ इ॒षे पि॑न्वस्वोर्जे पिन्वस्व

३८

१४

६ १७

इन्द्राया॑हि धि॒येषि॒तो

२०

८८ । इ॒षे त्वा॒र्जे त्वा॑ वा॒यव॑स्थ

१

१

१३

५७

इन्द्राया॑हि वृत्रह॒पिबासो

२६

५

इ॒ष्ट अ॒ग्निराहु॑तः पिपर्तु

१८

५७

इ॒दं पि॒तृभ्यो॒ नमो॑स्व॒

१९

६८

इन्द्रा॒येन्दुध॑सर॑स्वती॒

२०

५७

इष्कृ॑ति॒र्नाम॑ वो मातार्थो १२

८३

इ॒दं मे॒ ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रं चोभे

३२

१६

इन्द्रे॒मं प्र॑त॒रां न॑य॒ राजा

१७

५१ इ॒ष्क॒र्तार॑मध्व॒रस्य॒ प्रच॑

१२ ११०

इ॒दं विष्णुर्विच॑क्रमे

५

१५

इन्द्रेह मत्स्यन्ध॑सो॒ विश्वे॑

३३

२५ । इ॒ष्टो य॒ज्ञो भृगु॑भिराशी

१८

५६

इ॒दं ह॒विः प्र॒जन॑नं मे अस्तु १९

४८

इन्द्रो॒ विश्व॑स्य राजति

३६

V

ई.

इन्दुर्दक्ष॑ः श्ये॒न ऋ॒तावा॒

१८

५३ । इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑वृणी॒च्छर्ध॑नीति॒ ३३

२६

ईडितो देवैईरिवार ॥अ

इन्द्र आसां ने॒ता बृह॒स्पति॒ः १७

४०

इन्धा॑नास्त्वा श॒त हिम

२०

३८

३

१८

इन्द्र॒ गोम॑न्नि॒हाया॑हि॒ पिबा २६

४

इ॒मं जीवेभ्य॑ परि॒धं द

१७ ८४

३५

इ॒न्द्रा॒ध॒ोषस्त्वा॒ वसु॑भिः

५

११

इ॒मं नौ देव सवितर्य॒ज्ञं

१५ ई॒रवा॑न्य॒दृङ् च॑ स॒दृङ्

१७ ८१

११

८

इन्द्रं दुर॑ः कव॒प्यो॒ धाव॑

२०

४०

इ॒मं देवा असन

ई॒ड्यश्चासि॒ वन्द्य॑श्च

२९ ३

९

४०

८

इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता

इन्द्र॑वायू इ॒मे स॒ता उप॒ इ॒न्द्रवायू सु॑सं॒दृश

३३

इन्द्रं दैवीर्विशो॑ म॒रुतोऽनुं

इन्द्र॑ म॒रुत्व इ॒ह पा॑हि॒ सोमं इन्द्र॒मिद्धरी॑ वह॒तोऽप्र॑ति इ॒न्द्र॒वायू बृह॒स्पति॑ मि॒त्रामं ३३

४५ इ॒मम॑णा॒युं वरु॑णस्य॒ नाभि ७ ८ इ॒मस्तन॒मूर्ज॑स्वन्तं धया ५६ इ॒मं मे॑ वरुण श्रुधी हवं

१७ ८६

इ॒मं दे॒वा असप॒त्रधि॑

इ॒मा॑न्स॒ः सिर्लिकमध्य

२९ २१

१० १८

७ ३५

इ॒मं मा हिसीर्द्विपाद

ईशा॑नाय॒ पर॑स्वत॒ आले

२४

२८

१३ ४३

३५

इमं मा हिसीरे कशफं

ईशावास्यमिद सर्व

४०

१

१३

४८

१३

५०

उ.

१७

८७

उ॒क्ताः स॑च॒रा एत ऐन्द्रा

२४

१५

२१

१

उ॒क्ताः स॑च॒रा एत ऐन्द्रा॒ा

२४

१७

३३

८६ इ॒मसा॑ह॒स्रधि॑श॒तधा॑र॒

१३ ४९

इन्द्रं विश्व अवीवृधन्

१२

५६ इ॒मा गिर आदि॒त्येभ्यो

उ॒क्ताः च॒रा एत शुना ३४ ५४ उ॒क्थेभि॑र्वृत्र॒हन्त॑मा॒ याम॑

२४ १९

३३ ७६

इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्

१५

६१ इ॒मा

मै

अग्न॒ इष्ट॑का

१७

२

उ॒क्षा स॑मु॒द्रो अ॑रुणः

१७

६०

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृधन्

१७

1

६३ इ॒मां ते॒ धियं॒ प्रभ॑रे म॒हो

३३

२९

उखां कृ॑णोतु शक्या

งง ५७

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकौशः ।

५

मन्त्रप्र०

उ॒ग्रं लोहि॑तेन मि॒त्र

उप्र॑श्च भीमश्च॒ ध्वान्तश्च

उ॒ग्रश्च॑ भीमश्च॒ ध्वान्तश्च

अ० कं०

३९

९

१७ ८६

२९

३९

७

उ॒मा वि॑ध॒निना मृध॑ इन्द्रा ३३

६१

७

उ॒च्चा ते॑ जा॒तमन्ध॑सो

२६

७

उच्छुष्मा॒ ओष॑धीनां॒

१२

उ॒त नोऽहि॑र्बा॒यः शृणोतु

३४

७

मन्त्रप्र०

उपप्रयन्तो अध्व॒रं मं

उप॒ प्रागा॑त्पर॒मं यत्स॒ध

उ॒प॒ प्रागा॑त्स॒मन्मे॑ऽधाय २५ उ॒प॒याम गृ॑हीतोऽस्य॒न्तर्य॑च्छ

१६ उपयामगृहीतोऽस्याप्रय॒णो

८२ उपयामगृहीति॒ोसीन्द्रय त्वा ७ ५३ उपयामगृहीतोसि वोसि

२२ । ऊर्जो नपा॑त॒स हिना २७

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ०

११

ऊ.

२४ । ऊर्क् च॑ मे सू॒नृता॑ च मे॒

१८

९

३० ऊंग॑स्याङ्गिर॒स्यूर्णम्रदा

४

१०

४

२०

ऊर्ज॒ वह॑न्तीर॒मृत॑ घृ॒तं ऊजों नपाज्जातवेदः

२

३४

१२ १०८

४४

२५ । ऊ॒र्ध्व ऊ॒ षु ण॑ ऊ॒तये॒

११ ४२

उ॒त स्मा॑स्य॒ द्रवि॑तस्तुर

९

उ॒तेदानि॒ भग॑वन्तः स्याम

३४

१५ । उ॒पामगृहीतोऽसि॒ मध॑वे ३७ उ॒पामगृ॑हीतोऽस्यादि॒त्ये

७

उत्क्रम मह॒ते सौभ॑गाय॒

११

उत्ता॒नाय॒मव॑भरा चि

३४

२१ उपयामगृहीतोऽसि सावि १४ उपयामगृहीतोऽसि सुप्र

፡

उ॒त्तिष्ठ॒नोज॑सा स॒ह

८

उतिष्ठ ब्रह्मणस्पते देव

३४

उ॒त्थाय॑ बृह॒ती भ॒वो दु॑ उत्स॑क्थ्या॒ अव॑गुदं धे॑हि॒

उ॒त्स॒ादेभ्य॑ः कुब्ज॑ प्र॒मुदे॑ ३० उदक्रमीद्रविणोदा वा॒ज्यर्वा ११ उद॑ग्ने॒ तिष्ठ॒ प्रत्यत॑नु॒ष्व॒

११

३९ । उ॒पथामगृ॑हीतोऽसि॒ बृह॒ ५६ उपयामगृ॑हीतोऽसि॒ हरि॑ ६४ उपयामगृहीतोऽस्य॒ग्नये॑

८

८

११

८

४७

२३

२१ उ॒पामगृहीतोऽस्याश्व

१९

१० उपयामगृहीतोऽस्य श्वि

२०

३३

३० ऊ॒र्ध्वमे॑न॒मुच्छ्रयताद्वरौ

ऊ॒र्ध्वा अ॑स्य स॒मिधः॑ ऊ॒र्ध्वामारोह प॒स्त्वा॑ि ऊ॒र्ध्वामे॑ना॒मुच्छ्रपय

९ । ऊ॒र्ध्वो भ॑व॒ प्रति॑वि॒ध्या

ऋ॒क्सा॒मयो॒ोः शिल्पे॑ स्थ

ऋचं॒ वाच॒ प्रप॑द्ये मनो॒

२३

२७ ११

२७

१० १४

२३

२६

१३ १३

ऋ.

20

४

९

३६

,

२२

उपयामगृहीतोऽसि प्र॒जा

ऋ॒चे त्वा॑ रु॒चे त्वा॑ आ॒से

२३

२

१३

३९

१३

१२

उ॒पामगृहीतोऽसि प्र॒जा

२३

ऋच॒ नामा॑स्मि॒ यज॑षि॒

१८

६७

४

उदीचीमारोहानुष्टुव

१०

१३ । उप॒ प्राग॒च्छस॑नं वा॒ज्यवो॑

२९

२३

ऋ॒वे॑ त्वा सा॒धवे॑ त्वा

३७

१०

उदी॑रत॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒

१५

४९ उप॑श्वासय पृथि॒वीमु॒त द्यां

२९

ऋजते॒ परि॑वृध॒ि नोश्मा २९ ४९

५५

उर्दु तिष्ठ स्वध्व॒रावा॑नो उदु॑त्त॒मं व॑रुण॒पाश॑म॒स्मत् १२ उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं

११

४१ । उप॑हूता इ॒ह गाव॒ उप॑

३

४७

ऋ॒तं च॑ मे॒मृत॑ च मे

१८ ६९

१२ उप॑हूताः पि॒तर॑ः सोम्यास

१९

ऋ॒त॒जिच्च॑ सत्य॒जिञ्च॑ सेन॒

१७ ८३

५७

७

४१

उप॑हूतो द्यौषि॒तो मां

ऋ॒तये॑ स्ते॒नह॑द॒यं वैरह

३० १३

२ ११

፡

४१

उप॒हुरे मि॑री॒णास॑ग॒मे

२६

१५

ऋ॒तव॑स्त ऋतुथा

प

१३ ४०

उदु॒ त्य॑ जा॒तवे॑दसं दे॒वं

३३

३१

उपाव॑सृज॒ त्मन्या॑ सम॒ञ्ज

२९

३५

ऋ॒तव॑स्ते॒ य॒ज्ञं वित॑न्वन्तु

२६

१४

उदु॑ त्वा॒ विश्वे॑दे॒वा

१२

३१

उपा॒वीर॒स्युप॑ दे॒वान्दैवी

ऋ॒तवः॑ स्थ ऋता॒वृधः॑ः

१७

३

६

७

उर्दु स्वा॒ विश्वे॑दे॒वा अ

१७

५३

उपा॑स्मै गायता नः पव॑ ३३

ऋ॒तश्च॑ स॒त्यश्च॑ भ॒वश्च॑

१७ ८२

६२

उदैनमुत्त॒रां न॒याने॑

१७ ५०

उ॒भा पि॑बतमश्विनो॒ोभा

३४

२८

ऋतस॒त्यमृ॒तस॒त्य॑

११

४७

उदे॑षां बाहू अ॑तिर॒मुद्द

ऋ॒तावा॑नं महि॒षं वि॒श्व

११

८२ । उभाभ्यां देव सवितः

१९

४३

उद्दाभं च॑ निग्रा॒भं च॒ उद्दिव॑स्तभा॒नान्तरि॑क्षं उर्द्धर्षय मघव॒न्नायु॑धा॒न्यु उ॒न॒त ऋ॑ष॒भो वा॑म॒नः उहु॑ध्य॒स्वाग्ने॒ प्रति॑जागृति॒ १५ उद्बुध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑जागृहि १८ ६१

ऋ॒तावा॑नं वैश्वान॒रमृ॒तस्य॒

१७ ६४ उ॒भा वा॑मिन्द्राभी आहु

३ १३

५

२७ । उ॒भे सु॑श्चन्द्र स॒र्पिषो

१२ १११

२६ ६

ऋ॒ता॒षाडृतधा॑म॒ग्निग॑न्ध॒र्वः १८

३८

१५

४३

१७

४२ । उ॒रु विष्णो विक्रमस्वोरु

ऋतुथेन्ो वन॒स्पति॑ः

२०

६ '५.

५

३८

ऋष॑रि॒त्था स मत्यैः

२४

७

५४

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ः

२० २१

उ॒रु विष्णो विक्र॑स्वोरु उ॒शन्त॑स्त्वा॒ निधमधुश शिक्वं दे॑व सोमाभेः उशिक्पा॑व॒को अंतिः

३३

८७

५

४१

ए.

१९

७०

८ ५० एकया च दशभिश्च

२७

१२

२४ । एक॑या स्तुवत प्रजा

१४

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ः उ॒द्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ः उद्वयं तम॑स॒स्परि॒ ज्योति॒

२७ १०

उ॒शिगंसि क॒विरङ्गारिरसि

५

३२ एक॒स्त्वष्टा॒रश्व॑स्या विशस्ता २५

mo

३३

२८

४२

३५

१४

उष॒स्तच्चि॒त्रमाभ॑रा॒स्मभ्य॑

३४

३४ । एक॑स्मै॒ स्वाहा॒ द्वाभ्या

२२

३४

३८

२४ । उ॒षासा॒नक्त॑मश्विना

२०

६१ । एक च मे तिस्रश्च मे

१८

२४

उप॒ ज्मन्नुप॑ वेत॒सेच॑

१७

६ उषासानक्त बृह॒ती बृह

२०

४१ एज॑तु॒ दश॑मास्य॒ गर्भो

८ २८

उप॑ त्वाग्ने॒ ह॒विष्म॑तीर्धृता

उप॑ नः सू॒नवो॒ गिर॑ः शृण्व ३३

३

४

उ॒षे य॒ह्वी सु॒पेश॑सा॒

२१

१७

ए॒ण्यह्नौ म॒ण्डूको मूर्तिका २४

३६

७७

उस्रावेत धूर्षाहौ युज्येथा

४

३३

ए॒तं जनीथ पर॒मे

१८

६०

८० म० उ०

६

'सभाष्यशुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु -

मन्त्रप्र०

तं ते॑ देव सवितर्य॒ज्ञं रुद्रव॒तेन॑ ए॒तस॑वस्य॒ परि॑ ते

ए॒ता अ॑ष॑न्ति॒ हृद्या॑त्समु॒द्रात् १७

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

२

१२ । क॒दाच॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑

८ २

मन्त्रप्र०

कौऽसि कत॒मोऽसि॒ कस्या॑सि॒

अ०

°

७

२९

३ ६१

१८

५९

कन्या इव वह॒तुमेत॒वा उ॑ कर्या नश्चि॒त्र आर्भुवदूती

१७

२७

९७ कौऽसि कत॒मोऽसि॒ कस्मै॑ २० ३९ । कः स्विदेकाकी चरति

४

२३

४५

९३

कर्या नश्चित्र आर्भुव

३६

४ कः स्विदेकाकी च॑रति

२३ ९

एता

वः सु॒भगा॑ वि॒श्व

२९

५

क्य॒ त्वं न॑ उ॒त्याभिप्र

३६

७ क्रम॑ध्वम॒ग्निना॒ा नाक॒

१७

६५

एत ऐन्द्रामा द्विरूपा

२४

८

कल्प॑न्तां ते दिश॒स्तुभ्य॒

३५

९

क्र॒व्याद॑म॒ग्मिं प्रहि॑णोमि

३५ १९

ए॒ताव॑द्रूपं य॒ज्ञस्य॒

१९

३१ क॒व॒ष्यो॒ न व्यच॑स्वतीर्

२०

६०

क्ष॒त्रस्य॑ त्वा पु॒रस्ता॑य॒

३८ १९

ए॒तावा॑नस्य महि॒मा

३१

३

स्त्वा॑ यु॒नक्ति॒ स

१

६

ए॒दम॑गन्म देव॒यज॑नं

४ १

कस्त्वाऽऽच्छ्य॑ति॒ कस्त्वा

क्षत्रस्य॒ योनि॑रसि त्र

२०

१

२३

ए॒स्येधिष॒महि॑ स॒मिद॑सि॒ २०

२३

कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑नां॒

३९ । क्ष॒त्रस्योल्न॑मसि क्ष॒त्रस्य॑

१०

V

२७

धा॒स्येधिष॒महि॑ स॒मि ३८ ए॒ना विश्वा॑न्य॒र्य आ ए॒ना वो॑ अ॒ग्निं नम॑सि॒ भिर्नो अ॒र्कैर्भवनो ए॒व॒श्छन्द॒ वरि॑व॒श्छन्द॑ः

२५

कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑न॒

४० अ॒न्त्रेणा॑ग्ने॒ स्वायु॒ः सभू॑

२७ ५

३६

५

अ॒पो रा॑जन्नु॒त मनाने॒

१५

३७

२६

१८

कस्त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ स त्वा

२

२३

१५ ३२

का ईमरे पिशंगला का

२३

५५

ख.

१५ ४६

काण्डत्काण्डात्य॒रोह॑न्ती

१३

२०

खगो वैश्वदे॒वः श्व

कृष्णः

२४

४०

१५

४

का व सि॒ि मन॑सा

२३

ए॒वेदिन्द्र॒ वृष॑ण॒ वज्र॑बाहुं

२०

५४ । कान्य॑योरा॒जने॑षु॒ क्रत्वा

ग.

३३ ७२

ए॒ष छाः पु॒रो अश्वे॑न

२५

२६ काम कामदुधे धुव

१२ ७२

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिœ

२३

१९

ए॒ष ते॑ गाय॒त्रो भाग इर्त

४

२४ काय स्वाहा कस्मै स्वाहा

२२

२० ग॒न्ध॒र्व॑स्त्वा॑ वि॒श्वाव॑सुः

२

om

३

एष ते निर्ऋते भागस्तं

एष

तै रुद्र भागः

एष वः स्तोमो मरुत

ए॒षस्य वाजी क्षि॑िप॒णं

३

३४ ४८

om

३५

कार्षिरसि

५७

समुद्रस्य

का स्विदासीत्पूर्वचित्तिः

त्वा

६

२८

गर्भो अ॒स्योष॑धीनां॒ गर्भो

१२

३७

२३

११

गर्भो दे॒वानां॑ पि॒ता म॑

३७

१४

का स्विदासीत्पूर्वचित्तिः

२३

५३ गाय॒ छन्द॑सि॒ त्रैष्टु॑भ

૨૮

९ १४

किस्विदासीदधि॒ष्ठान॑

१७

१८ । य॒त्री त्रि॒ष्टुब्जग॑त्यनु॒

२३ ३३

ए॒षा ते॑ अग्ने स॒मित्ता

२

१४

किस्विनं क उ स

१७

२० । गाय॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा॒

१ २७

एषा

तै

शुक्र तनूः

४

१७

स्व॒त्सूर्य॑म॒ ज्योति॒ः २३

४७ गाव॒ उपा॑वताव॒तं म॒ही

३३ १९

एष वः सा सत्या संवा

एषो हे देवः प्रदिशो नु

९

१२ । कुक्कुटोसि॒ मधु॑जिह्न

१

१६ गाव॒ उपा॑वताव॒तं मही

३३

७१

३२

४

कुत॒स्त्वमि॑न्द्र॒ माहिनः

३३

२७ । गृहा मा बिभीत॒ मा

३

४१

षु वा॑णि॒

२६

१३

कुम्भो व॑नि॒ष्टुजैनि॒ता

१९

८७ गोत्रभिदं गोविदुं वज्र॑बाहुं

१७

ऐ.

कुर्वन्ने॒वेह॒ कर्म॑णि जि

४०

२ गोभिर्न सोममश्विना

२०

पेन्द्र प्राणो अने अने

ओजश्च मे सहश्च म ओमासश्चर्षणीष्टतो

ओष॑धयः॒ प्रति॑गृभ्णीत॒ ११

कुलायिनी॑ घृ॒तव॑ति॒

१४

२ गोम॑नु॒षणा॑स॒त्यश्वा॑

२०

८१

६

२०

ओ.

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒ यत्र॑

१९

६ ग्रह ऊर्जाहुतयो व्यन्तो

९

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒यव॑

१०

३२ ग्रीष्मेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा

२१

w w " " N

३८

६६

४

२४

.

३

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्त॒ यत्र॑

२३

३८

७

३३

कृ॒णुष्व पाज॒ः प्रसि॑ति॒ न

ET.

१३

९

४८

कृष्णग्रीवा आग्ने॒याः

२४

६

घम॒तत्ते॒ पुरी॑षं॒ तेन॒

३८

२१

ओष॑धय॒ः सम॑वदन्त॒

१२ ९६

कृ॒ष्णग्रचा आने॒या ब॒भ्र

२४

१४ घृतं घृतपावनः पिबत

६

१९

ओषधीः प्रति॑मोदध्वं

१२

७७

ओष॑ध॒ीरिति॑ मातर॒ः

कृ॒ष्णमी॑वा आग्ने॒या

क.

ककु॒भरू॒प॑ वृ॑ष॒भस्य॑

कत्य॑स्य वि॒ष्टाः कल्य॒क्षरो क॒दाच॒न प्रयु॑च्छस्य॒भे

क्रुदाच॒न स्त॒रीर॑

१२ ७८ कृष्णा भौमा आ

धूम्रा

८ ४९ । के॒तुं कृ॒ण्वन्न॑के॒तवे॒ पेशो॑

२३

५७ । केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आवि॑वेश को अ॒स्य वे॑द॒ भुव॑नस्य ३ ३४ । कोऽद्वात्कस्म अद्वात्कामो

८ ३

९ घृ॒तं मि॑मिक्षे घृ॒तम॑स्य॒ २४ १० घृ॒तव॑ति॒ भुव॑नानामभ

२४

१७ ८८

३४

४५

२

१ घृ॒ताची स्थो धुर्यो पात

२ १९

२९

३७ घृ॒ताय॑सि जुर्नाम्ना॒ा

२ ६

२३

५१ घृतेन सीता मधु॑ना सम॑

१२ ७०

२३

५९ घृतेनाक्तौ पशुस्वा॑येथा॑

६

११

७

४८ । घतेना अन्सं पुथो दे॑व॒

२९

२

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशः ।

9

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

च.

तद्विप्रा॑सो विद॒न्यवो॑ जा

३४

४४

ति॒स्रवे॒धा सर॑स्वत्य॒

२०

કર

चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि

१७ २५

चत॑स्रश्च मे॒ऽष्टौ च॑ मे॒

१८ २५

चतु॑स्त्रिधि॑श॒त्तन्त॑वो॒ ये

८ ६१

चतुस्त्रिशद्वाजिनो देव

तद्वष्णः पर॒मं प॒द तनूनपा॒च्छुच॑िव्रतस्तनूपा तनू॒नपा॒दसु॑रो वि॒श्ववे॑दा

तनू॑नपात्प॒थ ऋ॒तस्य॒ याना २९

६

५

ति॒स्रो दे॒वीह॒विषा॒ वर्ध॑

२०

.

४३

२१

१३

ति॒स्रो दे॒वीर्बर्हिरेद

२७

१९.

२७

१२ तीघ्रान्घोषा॑न्कृ॒ण्वते॒ वृष॑

२९ ४४

२६ तुभ्यं॒ ता अ॑ङ्गिरस्तम

१२ ११६

२५ ४१

चतु॑ःस्त्रति॒र्नाभि॑रृत

३८

२० । त॒नू॒पा भि॒षजा॑ सु॒ते॒ऽ

२०

५६ । तु॒वृद॑सि तु॒वृते॑ स्वा

१५

९

च॒त्वारि॒ शृङ्का त्रयो॑ अस्य

१७

९१

तनुपा

३

१७ । ते अ॑स्य॒ योष॑णे दिव्ये

२७

१७

च॒न्द्रमा॑ अ॒प्स्व॒न्तरासे॒

तन्तु॑ना रायस्पोषैण

१५

७ ते आ॒चर॑न्ति॒ सम॑ने॒व॒

२९

४१

३३

९०

चन्द्रमा मनसो चित्ति॑ जुहोमि॒ि मन॑सा

जातश्च

३१

१२

तन्न॑स्त॒री॑ष॒मनु॑तं पुरुक्षु

२७

१७ ७८

चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒ादनी॑कं चि॒त्रं दे॒वाना॒ामुद॑गा॒ादनकं चि॒पति॑र्मा पुनातु वाक्पर्ति चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑या चिद॑सि म॒नोसि धीर॑सि॒ चो॒द॒यि॒त्री सू॒नृता॑नां॒

७ ४२

१३

४६

तन्नो॒ वातो॑ मयोभु वा॑तु तन्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्याभि॒चक्षे ३३ प॑श्च॒ तप॑स्य॒श्च

२५

४

४

१२

३९

४

शैशि १५

तप॑से कौलालं मायायै॑ क॒र्मारे ३०

५३ । तप॑से॒ स्वाहा॒ तप्य॑ते॒

१९ । त॒ताय॑नी मेऽसि वि॒त्ताय॑नी ५

२० तेऽसि॒ तेज॒ो मयि धेहि १९ १७ । तेजॊऽसि शु॒क्रम॒मृत॑मा॒ ३८ तेज॑ः पशूना ह॒विरि॑न्द्र १९

५७ ते नो अर्व॑न्तो हवन

९

२२

१

९५

९ १७

७

ते हि पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः

३ ३३

१२

तं त्वा शोचिष्ठ दीदिवः

३

२६

९

तं त्वा॑ स॒मद्भि॑रङ्गिरो

३

३

२०

८५

तमिद्गमे॑ प्रथ॒मं दध

१७

३०

तं पत्नी॑भि॒रनु॑गच्छेम देवा १५

५०

तमिन्द्र॑ प॒शव॒ः सचा

२०

६९

तं प्र॒वथा॑ पू॒र्वथा॑ वि॒श्वये॒

७

१२

१

ज॒वो यस्ते॑ वाजि॒न्नहि॑तो

जि॒ह्वा मे॑ भ॒द्रं वाङ्महो

ज.

जन॑य॒त्यै त्वा॒ संयमीद

जन॑स्य गोपा अ॑जनिष्ट

नि॑ष्ठा उ॒ग्रः सह॑से तु॒राय॑ ३३ ६४

1

त॒रणि॑वि॒श्वक॑र्शतो ज्योति॒

तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पति॑ २५

१८

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्षन्

३१

९

२२

तमु॑ त्वा द॒ध्यद्वृषि॑ः

३३

तं वो॑ द॒स्ममृ॑ति॒षसं॒ वस

२६

११

१५ २७

तमु॑ त्वा पा॒थ्यो वृ॒षा

११

३४ त्र॒या दे॒वा एकदश

२०

งง

३३

९ ९

व॑ अ॒मास॑ आशु॒या

१३

१०

३६ व्र॒तार॒मिन्द्र॑मवि॒तार॒मिन्द्र॑ २०

१७ त्रिधा॑ हि॒तं प॒णिभि॑र्गृह्य

५०

९२

२० १२

तवं वायवृतस्पते॒ त्वष्टुं

२७

३४

त्रि॒धृ॑शद्वाम॒ विरा॑जति॒

३

८

जीमूत॑स्येव भवति॒ प्रती॑कं

जुषा॒णो ब॒र्हिर्हरि॑वान्न॒ इन्द्रः

ज्यैष्ठ्यं च म॒ अधि॑पत्यं

२९

३८

२०

तव॒ शरी॑रं पतयि॒ष्ण्व॒र्वन् २९

२२

त्रीणि॑ त आहुदि॒वि बन्धे

२९

१५

३९

तवाय सोम॒स्त्वेमेा

२६ २३

१८

४

ज्योति॑रसि वि॒श्वरू॑प॒

तस्मा॒ अरं गमाम वो

३६

१६

५

३५

तस्मा॒ अरं गमाम वो

त.

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒

३१

त आय॑जन्त॒ द्रवि॑ण॒स तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑त्

१७ २८

तस्मा॑य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः सं½ ३१

६

यम्बकं यजामहे

३६

२४

तस्मा॑य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒

त्रीणि विच॑क्रमे॒ विष्णु॑ पदा

त्रीणि श॒ता श्री स॒हस्रा॒ण्य॒

५२ । त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पार्दो ८ श्रीन्स॑मु॒द्रान्सम॑सृप॒त्

त्र्य॑वयो गायत्र्यै॒ पञ्च

३४

४३

३३

३१

४

00

१३

३१

३

६०

२४ १२

३१

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो ३१ तत्त्व यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑ तत्व यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्दे

तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो

५ तस्य॑ व॒यम॒तौ य॒ज्ञिय २०

७ त्र्यवि॑श्व मे त्र्य॒वी च॑ मे

१८

२६

५२

१८

४९ । तस्या॑स्ते॒ स॒त्यस॑वसः

४

२१

२

ता अ॑स्य॒ सूत॑दोहस॒ः

१२

५५

३०

ता अ॑स्य सूदोहसः

१५

१८ । त्र्यायुषं ज॒मद॑ग्नेः

त्वं नो॑ अग्ने॒ तव॑ दे॒व ६० त्वं नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य

३

६२

३४ १३

२१

३

तत्स॑वि॒तुर्वरेण्यं भर्गो

३

३५

ता उ॒भौ च॒तुर॑ः प॒दः संप्र २३

२०

त्वमे ईडितः केव्यवाहन

१९

६६

तत्स॑वि॒तुर्वरेण्यं भर्गो दे॒व

२२

९

तान आढमश्विना

२०

८३

त्वम॑ग्ने॒ प्रथ॒मो अङ्गि॑रा

३४

१२

तत्सूर्य॑स्य देव॒त्वं तन्म॑हि॒त्वं ३३

तद॒श्विना॑ भि॒षजा॑ रु॒द्रव॑र्त १९ ८२

तद॑स्य रू॒पम॒मृत॒ शची

३७

ता नास॑त्या सु॒पेश॑सा॒

२०

७४

त्वम॑ग्ने

'घतपा असि

४

१६

तान्पूर्वया नि॒विर्दा हूमहे

२५

१६ त्वम॑ग्ने॒ द्युभि॒स्त्वमा॑शु॒

११

२७

१९

८१

ता भि॒षजा॑ सु॒कर्म॑णा॒

२०

७५ त्वम॒ङ्ग प्रश॑सिषो देवः

६

३७

तददा॑स॒ भुव॑नेषु ज्येष्ठ॒

३३

८०

तास॑वि॒तुर्वरेण्यस्य

१७

७४ । त्वमि॑न्द्र॒ प्रति॑र्तध्व॒भिविश्व ३३

६६

तदे॒वाभि॒स्तदा॑दि॒त्यस्त

३२

१

तिर॒श्वीनो वित॑तो र॒श्मिरैषां

३३

७४ । त्वम॒मा ओष॑धीः सोम

३४

२२

तदे॑ति॒ तन्चैज॑ति॒ त

४०

५

ति॒स्र इडा सर॑स्वती॒ी भार

२१

१९ त्वमु॑त्त॒मास्योष॑वे॒ तव॑

१२ १०१

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

F+

त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषो नॄः

१३

५२

दे॒वं दे॑वं॒ वोव॑से दे॒वं

त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषे॒

१८

७७

दे॒वं ब॒र्हिरिन्द्र॑

सु॒दे॒वं

२८

त्वया॒ हि नः॑ पि॒तर॑ः सोम

१९

५३

।

दे॒वं ब॒र्हिर्व॑यो॒धस॑ दे॒व

२८

त्वष्टा॑ तु॒रीपे॒ अद्भुत इन्द्रा २१

२०

देवं बर्हिरितीनां

२८

४४

३३ ९१ दे॒वी उ॒षासा॑व॒श्विना॑

१२ । दे॒वी उ॒षासा॒नक्ता॑ दे॒व

३५ । दे॒वी उ॒षासा॒नक्तेन्द्र॑ य॒ज्ञे दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ति॒ी दुर्घे सुदु

अ० कं०

२१ ५०

२८ ३७

२८ १४

२८ १६

त्वष्टा॑ दध॒च्छ॒ष्म॒मिन्द्रा॑य॒

२०

४४

दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनां दे॒व

२८

२१

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती दुर्घे

२१

५२

त्वष्टा॑ वी॒रं दे॒वका॑मं जजान २९ त्वसो॑म॒ प्रचि॑िकितो मनीषा १९

९

दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनामध्वरे २१

५७

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती दुवै

२८ ३९

५२ ।

दे॒वं ब॒र्हिः सर॑स्वती

२१

४८

देवी द्यावापृथिवी मुख

३७ ३

वसो॑म पि॒तृभिः॑ सं

१९

५४ । देव॒श्रुतौ दे॒वेष्वाघा॑षते॒

५

१७

दे॒वी जोष्ट्री वसु॑धिती

२८ ३८

त्वां ग॑न्ध॒र्वा भ॑खनन्

१२

९८ । देव॑ सवितष ते॒ सोम

५

३९

दे॒वी जोष्ट्री वसु॑धिती

२८ १५

त्वां चि॑त्रश्रवस्तम॒

१

३१ । देव॑ सवि॒त॒ः प्रसु॑व य॒ज्ञं

९

१

दे॒वी जोष्ट्री सर॑स्वत्य॒

२१ ५१

त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दधि॒

१५

२२ । देव॑ सवि॒त॒ः प्रसु॑व य॒ज्ञं

११

७

दे॒वीर्द्वार इन्द्र॑ संघा॒ाते

२८ १३

त्वाम॑ग्ने॒ वृणते ब्राह्म॒णा

२७

त्वामं अरसो गुह

१५

३ । देव॑ सवितः प्रसु॑ य॒ज्ञं २८ । दे॒वस्य॒ चेत॑तो म॒हीं प्र

३०

१

दे॒वीर्द्वारो॑ वयो॒धस॒क्षू

२८

३६

२२

११ । दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒ष

२१

४९

त्वाम॑ग्ने॒ यज॑माना॒ अनु॒

१२

२८

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

१

१० देवीरापः शुद्धा वौद्ध

६

१३

त्वामद्य ऋष आर्षेय

२१

६१

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

२१ । देवीराप ए॒ष वो गर्भः

८

२६

त्वा♛हि म॒न्दत॑ममर्कशोकैः ३३

१३

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

१

२४ देवीरापो अ॒पां नपा॒द्यो व॑

६

२७

त्वामद्ध हवा॑महे सा॒तौ

२७

३७

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

५

२२

देवीस्तिस्रस्तस्रो देवीः

२८

१८

1

स्वे अ॑ग्ने॒ स्वाहु॒त प्रि॒यास॑ः

३३

१४

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

५

२६ । देवीस्तिस्रस्तस्रो दे॒वीः

२८

४ १

1

द.

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

६

१

देवीस्तिस्रस्तिस्रो देवी:

२१

५४

दक्षिणमारोह faga

१०

११

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे

६

९ । दे॒वेन॑ नो॒ मन॑सा देवसोम

३४

२३

दुधाoण अकारिषं

२३

३२

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे

६

३०

दष्ट्रभ्या॑ म॒लिम्लून्

११

७८ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

९

३०

दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वा

दे॒वेभ्यो॒ हि प्र॑थ॒मं य॒ज्ञिये

२८ २२

३३ ५४

दस्रो युवाकवः सुता ना दि॒ग्भ्यः स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒

३३

५८ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे

९

३८

दे॒वो अ॒ग्निः स्वष्टकृडेवा

२१ ५८

३९

२ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒े

११

९

दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वा

२८ ४५

दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे

१२

१८

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

११

२८

दे॒वो दे॒वैर्व॑न॒स्पति॒र्ह

२१ ५६

दि॒वः पृ॑थि॒व्याः पयो॑ज॒ उच॑ २९

५३ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे

१८

३७

दे॒वो दे॒वैर्व॑न॒स्पति॒र्ह

२८

२०

दि॒विषा॑ इ॒मं य॒ज्ञमि॒मं

३८

११ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

२०

३

दे॒वो नरा॒शसो॑ दे॒व

२८ ४२

दि॒वि पृ॒ष्टो अ॑रोचता

३३

९२ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे

३७

१

दे॒वो वन॒स्पति॑र्दे॒व॒मिन्द्र॑

२८

४३

द्विवि विष्णुव्यंस्त

२

२५ । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒

३८

१

देव्यो॑ चन्र्यो भू॒तस्य॑ प्रथ॒

३७

दि॒वो म॒धासि॑ पृथि॒व्या

१८

५४ । दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्मतिमा॑स॒वं

२२

१४ । दे॒हि मे ददा॑मि ते

३ ५०

दि॒वो वा॑ विष्ण उ॒त व दी॒क्षायै रू॒पशप्पा॑णि॒

५ १९ दे॒वस्या॒ह स॑वि॒तुः स॒वे

९

१० । दैव्या॑ अध्व॒र्य॑व॒स्त्वा

२३ ४२

१९

दुरो॑ दे॒वीर्विशो॑ म॒हीर्ब्रह्मा ह॑मा॒ ज्यो

२१ १६ ।

१३ । दे॒वस्याह ँ स॑वि॒तुः सवे दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु

९

१३ । दैव्या॒ मिमा॑ना॒ मनु॑षः

२०

४२

११

६३ दैव्या॑य ध॒त्रे जो

१७ ५६

३६

१९

दे॒व॒र्य॒ज्ञ भ च॑ वक्षत्

१७

६२

दैव्या॑व॒ध्वर्यू आग॑त॒क्षु॑

३३ ७३

ते॒मा मि॒त्रस्य॑

३६

१८

देव गातुविदो गातुं वित्त्वा

८

२१ । दैव्या॑वध्वर्यू आग॑त॒रथे॑न

३३ ३३

दृशानो रुक्म उ॒र्व्या व्य॑

१२ १ दे॒वा दे॒वानां॑ भि॒षजा

२१

५३ । देव्या होतारा ऊ॒र्ध्वम॑ध्व॒रं

२७

१८

दृशा॒नो रुक्म उ॒र्व्या व्य॑

१२

२५ । दे॒वा दैव्या॒ होता॑रा

२८

४० दैव्या॒ होता॑रा भि॒षजेन्द्रेण २१

१८

दृष्ट्वा प॑रि॒स्रुतो रस॑

१९

७९ । दे॒वा दैव्या होता॑रा दे॒व

२८

१७

दैव्या॒ होता॑रा प्रथ॒मा सु॒वाचा २९

३२

दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत्

१९

७७ दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिर्ऋजू २५

१५

द्यां मालैखीर॒न्तरि॑क्षं

५

४३

८

दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शस॑ः दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शस॑षि॒ देव॑कृ॒त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑न

२१ ५५ । दे॒वा य॒ज्ञम॑तन्वत भेषजं २८ १९ । दे॒वान्दव॑मगन्य॒ज्ञस्ततो॑

१३ दे॒वासो॒ हि ष्मा॒ मन॑वे॒

१९

१२ युभि॑र॒क्तुभिः॒ परि॑पात

३४

३०

८ ६० धासीत्पूर्वचितिः

२३

१२

३३

९४ चौरासीत्पूर्वचि॑त्त॒रश्वं

२३ ५४

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशः ।

९

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ०

कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

द्यौः शान्तिर॒न्तरि॑क्ष॒

३६

१७

द्यौस्ते॑ पृथि॒व्य॒न्तरि॑क्षं

२३

४३

न॒दीभ्य॑ः पौड॒ष्ठमृक्षीकाम्यो ३० नभ॑श्च॒ नम॒स्यु॒श्च॒ वार्ष

८ । नमो॑स्तु स॒र्पेभ्यो॒ ये केच

१३

१४

१५ नम॒ हिर॑ण्यबाहवे

१६

१७

द्यौस्ते॑ पृष्ठं पृ॑थि॒वी स॒ध

११

२० । नम॑ आ॒शवे॑ चाजि॒राय॑

१६

३१

नमो॑ ह॒स्वाय॑ च वामना

१६

३०

द॒प्सश्व॑स्कन्द पृथि॒वीमनु॒

१३

५

नम॑ उष्ण॒षणि॑ गिरिच॒

१६

२२ । न यत्परो नान्त॑र आद्

२०

८२

दु॒नः स॒र्परा॑सु॒तिः प्र॒त्नो

११

७०

नम॑ः प॒र्दने॑ च॒ व्युप्त

१६

२९ । नरा॒शस॑ः प्रति॒शूरो

२०

३७

ह॒वि॒िदाः पि॑पीषति

२६

२२

नमः कूप्या॑य चाव॒व्याय

१६

३८ नरा॒शस॑स्य महिमानं

२९

२७

द्वापो॒ अन्ध॑सस्पते॒ दरि॑

१६

४७

नम॑ः कृत्स्नाय॒तया

१६

२०

न॒मय॑ पुंश्च॒ऌ हसा॑य॒

३०

२०

द्रुप॒दादि॑व मुमुचानः

२०

२०

नम॑ः प॒र्णाय॑ च पर्णश॒दाय॑

१६

४६

नवद॒शभि॑रस्तुवत

१४

३०

द्वारो॑ दे॒वीर॒न्व॑स्य॒ विश्वे॑

२७

१६

नम॒ः पार्या॑य चावा॒र्या॑य

१६

४२

न॒वभि॑रस्तुवत पि॒तरो॑

१४

२९

द्विप॑दा॒याश्चतु॑ष्पद॒

२३

३४

नम॑ः श॒गवे॑ च पशु॒पत॑ये

१६

४० ।

वास्तुवत

१४

३१

द्वे विरू

चरतः

स्वर्थे

३३

५

नम॑ः श॑भ॒वाय॑ च मयो

१६

४१

न वा उ॑ ए॒तत्रय

२३

१६

द्वे सृती अ॑शृणवं पितॄणां १९

धन्व॑ना॒ गा धन्व॑ना॒जं ज॑ये २९

ध॒र्ता दि॒वो विभा॑ति॒ त धा॒ता रा॒तिः स॑वि॒तेदं धा॒नाः क॑र॒म्भः सक्त॑वः

धा॒नाना॑ रू॒पं कुर्व ं धा॒नाव॑न्तं कर॒म्भिणं

१९

४४ । नमः श्वभ्यः

श्वपतिभ्यः

१६

२८

न वा उ॑ ए॒तन्त्रि॑यसे॒ न

२५

४४

नम॒ः शुष्कया॑य हरि॒त्या

१६

४५

न॒हि तेषा॑म॒मा चि॒न

३

३२

ध.

नम॑ः स॒भाभ्य॑ स॒भा

१६

२४

न॒हि स्पश॒मवि॑दन्न॒न्यम॒

३३

६०

३९ । नमः सिकत्याय च प्रवा

१६

४३ । नाना॒ हि वा॑ दे॒वहि॑त॒

१९

३७

१६

नमः सु ते॑ निर्ऋते तिग्म

१२

६३

नाजा॑ पृथि॒व्याः स॑मिधा॒ाने ११

७६

८ १७

नमः

सेना॑भ्यः सेनानि

१६

२६

नाभि॑र्मे चि॒त्तं वि॒ज्ञानं

२०

९

२१

नम॒ः सभ्य च प्रति

१६

३३

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षğ

३१

१३

१९ २२

नम॑स्त॒ आयु॑धा॒यान

१६

१४

नार्य॑स्ते॒ पत्न्यो॒ो लोम

२३

३६

१९ २९

नम॒स्तक्ष॑भ्यो रथकारे

१६

२७

नाशयि॒त्री बलासस्या

१२ ९७

धान्यम॑सि धनुहि

ง

२०

नम॑स्ते अस्तु वि॒द्युते

३६

२१ । नि॒ष्क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒व

२५

३८

धाम॒च्छद॒ग्निरिन्द्रो॑ ब्र॒ह्मा

धाम॑ ते॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मधि॑

धूम्रा ब॒भ्रुर्नीकाशाः पि

१८

७६

नम॑स्ते रुद्र म॒न्यव॑ उ॒तो

१६

१७

९९

नम॑स्ते॒ हर॑से शोचिषे॒

१७

११

१ नि॒युत्वा॑न्वाय॒वाग॑हा॒य ँ

नि॒वेश॑नः सं॒गम॑नो॒ वसू॑नां १२

२७

२९

६६

२४

१८

नम॑स्ते॒ हर॑से शोचिषे॒

३६

२० । निष॑साद घृ॒तव॑ति॒ वरु॑णः

१०

२७

धूम्रान्व॑स॒न्तायाल॑भते

२४

११

नम॒ः स्रुत्या॑य च॒ पथ्या॑य

१६

३७ निष॑साद घृ॒तव॑तो

२० २

धूर॑सि॒ धूर्व धूर्वन्तं॒

१

८ नमो॑ ग॒णेभ्यो॑ ग॒णप॑ति

१७

२५ । निहोत होतृपर्दने

११

३६

धृष्टि॑र॒स्पा॑ग्ने अ॒ग्निमा॒

१७

नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॑ च कनि॒ष्ठाय॑

१६

३२ नील॑ग्रीवाः शिति॒कण्ठा

१६

५६

ध्रुवक्षि॑ितिध॒र्वयो॑निः

१४

१ । नमो धृष्णवै च प्रमुशाय॑

१६

३६

नील॑ग्रीवाः शिति॒कण्ठः

१६

५७

ध्रुव॒सद॑ त्वा नृ॒षद॑ मन॒ः

९

३

भुवास ध॒रुणास्तृता

नमो॑ बहु॒शय॑ व्या॒धि

१६

१८

नृत्ताय॑ सूतं गीताय॑ शैलूषं ३०

६

१३

१६

ध्रु॒वाति॑ च॒रुण॒तो ज॑ज्ञे

नमो॑ ब॒ल्मने॑ च कव॒चिर्ने १६

३५ । नृ॒षदे॒ वेद॑प्सु॒षदे॒वेष॑

१७ १२

१३ ३४

ध्रु॒वाति॑ ध्रुवोयं यज॑मानो॒ो ध्रु॒वोऽस॑ पृथि॒वीं ह॑ह

नमो॑ मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्य॒

४ ३५

प.

५

२८

नमो रोहि॑ताय स्थ॒पत॑ये

१६

१९ । पञ्च दिशो दैवी॑र्य॒ज्ञ

१७ ५४

५

१३

नमो॒ो वञ्च॑ते॒ परि॒वञ्च॑ते

१६

२१ प

नद्यः

सरस्वती

३४

११

न.

नमो वन्या॑य च॒ कक्ष्या॑य

१६

३४ । प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आवि॑

२३

५२

नक्ोषासा॒ सम॑नसा

१२

नमो॑ वः पि॒तरो॒ रसा॑य॒

२

३२ प॒थस्प॑थ॒ः परि॑पति॑ प॒थ

३४

४२

नक्त॒षासा॒ सम॑नसा॒

१७

७०

नमो वात्या॑य च रेष्म्य

च

१६

३९ । पय॑ पृथि॒व्या॑ य॒

भोषधी

१८

३६

नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ नक्ष

२२

२८ । नमो॑ विसृजो विध्य॑

१६

२३ । पय॑सा शु॒क्रम॒मृते॑ ज॒नित्र॒

१९

८४

2m

न तद्रक्ष॑सि॒ न पि॑शा॒चा ३४ ५१ । नमो व्रज्या॑य च गोष्ट्यां

१६

४४ । पय॑सो रूपं यद्य

१९

२३

न तस्य॑ प्रति॒मा भ॑स्ति॒

३२

३ नमोऽस्तु नीलग्रीवाय

१६

८

पय॑सो॒ रेत॒ आभृ॑तं॒

३८ २८

तं वि॑दाथ॒ य इ॒मा न ते दूरे प॑र॒मा चि॒त्र

१०

३१ । नमो॑ऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ ये दि॒वि

१६

६४

।

र॒मस्या॑ः परा॒वतो॑

११ ७२

३४

१९ नमोऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ ये पृ॑थि॒

१६

६६

परं मृत्यो॒ अनु॒ परे॑हि॒

३५

"

न स्वावाँ अ॒न्यो दिव्यो

२७३

६ नमो॑ऽस्तु रु॒द्रेभ्यो॒ ये॒न्तरि

१६

६५ । परमेष्ठी त्वां सादयतु

१५ ५८

2

१०

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

परमेष्ठी त्वां सादयतु परमेष्व॒भिर्धीतः प्र॒जा पर॑स्य॒ अधि॑ सं॒वतोऽव॑राँ

१७

६४ । पु॒नाति॑ ते परि॒स्रुत॒

१९

४

प्रति॒ स्पशॊो विसृ॑ज॒

१३ ११

፡

५४ । पु॒रा क्रूरस्य॑ वि॒सृप

१

२८

प्र॒तीची॒मारो॑ह॒ जग॑ती

१० १२

११

७१ । पुरीष्यासो अ॒नय॑ः पाव॒

१२

५०

प्रत॑र्तं वाजि॒न्नाद्र॑व॒

११ १२

परि॑ ते दूडभो रथो

३

३६ पुरीष्योसि विश्वर्भरा

११

३२ प्र॒तूर्व॒नेव॑व॒क्राम॒न्नश

११ १५

परि ते धन्वनो हेति

परि त्वा गिर्वणो गिर॑ इ॒मा

परि॑ त्वाग्ने॒ पुरं॑ व॒यं

परि॒ द्यावा॑पृथि॒वी स॒द्य

परि॑ नो रु॒द्रस्य॑ हे॒ति

परि॑ माग्ने॒ दुरिताद्वाध॒स्व ४ २८ परि॒ वाज॑पतिः क॒विः

परि॒वीर॑सि॒ परि॑ त्वा॒ दैव

१६

१२

पु॒रु॒द॒स्मो विषु॑रूपः

८

३० । प्रत्यु॑ष्ट॒ रक्षः प्रत्यु॑ष्टा॒

१

२९

५

२९ । पुरुम॒मृगश्च॒न्द्रम॑सो गोधा

२४

३५ । प्रत्यु॑ष्ट॒ रक्षः प्रत्यु॑ष्टा॒

१

७

99

२६ । पुरु॑ष ए॒वेद सर्व॒ यद्भूतं

३१

२

प्र॒थ॒मा द्वि॒तीयैर्द्वतीय

२०

१२

३२

१२

पूर्णा देवं परोपत

३

४९

प्रथ॒मा वा॑ र॒थिन

२९

७

१६ ५०

पू॒षणि॑ वनि॒ष्टुना॑न्ध॒हीन्स्थू २५ पू॒ष॒न्तव॑ व्र॒ते व॒यं न रिष्ये

७

प्र नूनं ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्मंत्रै

३४

५७

३४

४१ । न यच्छत्वर्य॒मा प्र पूषा

९

२९

११

२५

पू॒षा पञ्चा॑च॒रेण॒ पञ्च

९

३२ । प्रपर्व॑तस्य वृष॒भस्य॑

१०

१९

६

६

पृच्छामि॑ि त्वा चि॒तये॑ देव

२३

४९ प्र प्रि॒यम॒ग्निभि॑र॒तस्य॑

१२

३४

परीतो वि॑िञ्चता सुत

१९

२

पृच्छामि॑ि त्वा॒ पर॒मन्त॑ पृथि॒ २३

६१ । प्रब॒हवो सिसृतं जीवसै

२१

९

परीत्य॑ भू॒तानि॑ पु॒त्य॑

३२

११

पृथि॒वि देवयज॒न्योष॑ध्या

१

२५ प्रम॑न्महे॒ शव॑सा॒नाय॑

३४

१६

परीमे गाम॑ने॒षत॒ पर्य॒

पु॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑ पव॑मान॒ः सो अ॒द्य न॑ः प॒वित्रे॑ण पुनीहि मा

३५

१८ । पृथि॒वी च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे

१८

१८ । प्रमु॑ञ्च॒ धन्व॑न॒स्त्वमु॒भ

१६

९

१७

२९ । पृथि॒वी छन्द॒ोऽन्तरि॑क्षं

१४

१९

प्र याभि॒र्या॑सि॑ दा॒श्वास

२७

२७

१९

४२ पृथि॒व्या अ॒हमु॑द॒न्त

१७

६७

१९

४०

पृथि॒व्याः पुरी॑षम॒स्य

२४

४

प्र व॒ इन्द्रा॑य बृह॒ते मरु॑तो

प्रवा॒युमच्छ बृह॒ती म॑नी॒षा ३३

३३

९६

५५

प॒वित्रे॑ स्थो वैष्ण॒व्य

१

१२

पृथि॒व्याः स॒धस्था॑द॒ग्निं

११

१६

प्रवा॑वृजे सुप्र॒या ब॒र्हिरेषा

३३

४४

प॒वित्रे॑ स्थो वैष्ण॒ष्

१० ६

पृथि॒व्यै स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒

२२

२९

प्रवी॑र॒या शुच॑यो दद्रिरे

३३

७०

प॒शुः प॒शूना॑नोति॒

१९

२०

पृश्नििस्तर॒श्चीन॑ पृश्नि

२३

४

प्र॒वो॑ म॒हे मन्द॑मानाया

३३

२३

पृष्ठवाद च॑ मे पष्ठ॒ही च॑ मे १८

२७ । पृष॑दश्वा म॒रुत॒ः पृनि॑मातरः २५

२०

val महे महि॒ नमो

३४

१७

पृष्ठवाहा॑ वि॒राज॑ उ॒क्षाणॊ

२४

१३

पृष्टी मैं राष्ट्रम॒दम सौ

२०

८ प्र॒सद्य॒ भस्मि॑ना॒ योनि॑म॒प

१२

३८

पातं नो॑ अश्विना दिव

२०

६२

पृष्टो दि॒वि पृष्टो अग्निः

१८

७३ । प्रस्त॒रेण॑ परि॒धिना॑

१८ ६३

पा॒व॒क्रया॒ यश्च॒तय॑न्त्या

१७

१० प्रघासिनौ हवामहे

३

४४ प्रागपा॒गुद॑गध॒राक्स॒र्वत॑स्त्वा ६ ३६

पा॒व॒कव॑र्चाः शुक्रव॑र्चां

पा॒व॒का न॒ः सर॑स्वती

पाहि नो अग्न एकया

२०

३७

पि॒ता नो॑सि॒ पि॒ता नो॑ बोधि ३७ पि॒तुं न स्तो॑षं म॒हो ध

४३

३४

पि॒तृभ्य॑ स्व॒ध॒ायिभ्य॑ः

१९

पीवोभना रयिवृधः

२७

पु॒त्रमि॑िव पि॒तरा॑व॒श्विनो॒

१२ १०७ । प्र॒जाप॑तये च वा॒यवे॑ च गोमृ २४ ८४ । प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं प्रोक्ष प्र॒जाप॑तये पु॒रुषन्ह॒स्तिन २० प्र॒जाप॑तिः संभ्रयमाणः ७ प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो ३६ प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे अ॒न्तः ३१ २३ प्र॒जाप॑तिष्ट्वा सादयत्वपां १० ३४ । प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो १०

३०

प्रा॒चीन॑ ब॒र्हिः प्र॒दिशः॑ पृ

२९

२९

२२

५

प्राचीमनुं प्रदिशं प्रेहि

१७

६६

२४

२९ । प्राच्यै दि॒शे स्वाहा॒र्वाच्यै

२२

२४

३९

५ प्रा॒ण॒दा अ॑पान॒दा व्या॑न॒

१७ १५

१८

४३

प्राणपा अपानपाः

२०

३४

१९ । प्राणश्च मेऽपानश्च॑ मे

१८ २

१३

१७

प्राणं मै पापानं मे॑

१४

८

२०

प्रा॒णाय॑ मे वर्चोदा वर्च॑से

७

२७

पु॒त्रमि॑िव पि॒तरा॑व॒श्विनो॒

२०

७७ प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो

२३

६५

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ अपा॒नाय॒

२३ १८

पुनन्तु॑ मा देवज॒नाः

१९

३९

प्र॒जाप॑ते॒स्तप॑सा वावृधानः

२९

११

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑पा॒नाय॒

२२ २३

पु॒नन्तु॑ मा पि॒तर॑ः स॒म्यास॑ः १९ ३७

पुन॑र्नः पितरो मनो

३ ५५

प्र॒जाप॑तौ त्वा दे॒वता॑ प्रतद्विष्णुः स्तवते वीर्येण

३५

६ प्रातर्‌मं प्रातरिन्द्र॑ह

३४ ३४

५

२० । प्रात॒र्जितं॒ भग॑मु॒ग्र

३४ ३५

पुन॑रा॒सद्य सद॑नम॒पश्च॑

१२ ३९

प्रतद्वा॑चेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वा

३२

९

प्रेता जयंता नर् इन्द्रौ

१७ ४६

पुन॑रु॒रू॒र्जा निव॑र्त स्व॒

१२

९

प्रति॑ि क्ष॒त्रे प्रति॑ि तिष्ठामि

२०

१०

प्रेद॑मे॒ ज्योति॑ष्मान्याहि

१२ ३२

पुन॑रू॒ नव॑र्तस्व॒ पुन॑

१२

४०

प्रति॒पद॑सि प्रति॒पदे॑

१५

८

प्रेद्ध अने दीदिहि पुरो

१७ ७६

पुनर्मनः पुनरायु॑र्न आग॒न्

४

१५

प्रति॒ पन्था॑मपद्महि

४

२९

प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒ प्र दे॒व्ये

३३

८९

पुन॑स्त्वा रु॒द्रा वस॑व॒ः समं १२

४४

प्रति॒श्रुत्वा भर्तनं घोष ३०

१९ । प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒ः प्रदे॒व्ये

३७

1

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशः ।

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मैतु॑ वाजी कर्निक्रद॒त्

११ ४६

भूर॑सि॒ भूमि॑र॒स्यर्दति

१३ १८

म॒हो अर्ण॒ः सर॑स्वती

प्रेषेभिः प्रेषानाप्नोति

१९ १९

भूर्भुवः स्वः तत्स॑वि॒तुः

३६

३

प्रोथ॒दश्वो न यव॑से

१५ ६२

भूर्भुवः स्व॒र्द्यौरिव भून्ना

३

५

प्रोमा॑ण॒ सोम॒ आग॑तो

५६ । भूर्भुवः स्वः सुप्र॒जाः

३

३७

मन्त्रप्र०

मा छन्दः प्रमा॒ छन्दः

मा

त इन्द्र ते व॒यं रा

माता च ते पि॒ता च ते

११

अ० कं०

२० ૧

१४ १८

१०

२२

२३

२४

1

भेषजम॑सि भेष॒जं

ब.

५९

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च ते

२३ २५

बदसूर्य श्रव॑सा म॒हाँ २ ॥ अ ३३

मातेव॑ पु॒त्रं पृ॑थि॒वी पुरी

१२ ६१

४०

म.

म॒हाँ २॥ अ॑सि सूर्य॒ बड ३३

२५ ३७

३९

बर्हिषदः पितर ऊत्युव

बलवि॒ज्ञायः स्थवि॑र॒ः प्रवरः १७

ब॒ह्वीनां पि॒ता ब॒हुर॑स्य पुत्रः २९ बाहू मे॒ बल॑मि॒न्द्रा॑य॒

बीभत्सायै पोल्कसं वर्णीय ३० बृ॒हनि॑द॒ध्म ए॑षां॒ भूरि॑ ३४ ब्रह॑स्पते॒ अति॒ यद॒र्यो अही २६ बृह॑स्पते॒ परि॑दीया रथे॑न

बृह॑स्पते॒ वाज॑ जय॒ बृह॒

बृह॑स्पते सवितर्बोध

१७

१७

मखस्य॒ शिरोसि मखार्य

३७

८

१९

५५

मा त्वा॑ तपत्य आ॒त्मा

२५ ४३

मध॑वे॒ स्वाहा॒ माध॑वाय॒

२२

३१

मा नः॒ शर्धूस॒ अर॑रुषो

३

३०

३७

४२

मधु नक्तंमुतोषसो

१३

२८

मन॑स्ति॒ तन॑य॒ मा

१६

१६

मधु॑मतीनं॑ इ॒ष॑स्कृ॒धि

७

२

२० ७

मधु

वातां ऋतायते

१३

मधु॑श्च॒ मात्र॑वश्च॒ वास॑

१३

mr mr

२७

मा नो॑ म॒हान्त॑मु॒त मा नौ १६

मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मा २५ २६ मापो मौष॑धीहि॑ि स॒र्धानो ६

१५

२४

२२

२४

मधु॑मानो॒ वन॒स्पति॒

१३

२९

मा मे॒र्मा वि॑क् ऊर्जे

१ २३

३

मध्वा॑ य॒ज्ञं न॑क्षसे प्रीणा॒नो २७

१३

मार्मा वि॑क् ऊर्जे

६

३५

३६

मन॑स्त॒ आप्या॑यतां॒ वाक्त

६

१५

९ ११

मनो॑ ज॒तिर्जुषतामाज्य॑स्य

२

१३

माम हि सीजनता

मारिषखनि॒ता

२१ १०२

१२ ९५

२७ ८

बोध मे

अस्य

वर्चसो

मन॑स॒ः काम॒मति॑

३९

४

मासु भ॑त्था मा सुरि॒षो ११

६८

१२ ४२

ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं प॑वते॒ तेज॑

: ब्रह्म॑ जज्ञानं प्र॑थ॒मं पु॒र

ब्रह्म॑णस्पते॒ त्वम॒स्य य॒न्ता

मनो॒ न येषु हव॑नेषु

७

१७ माहि भूर्मा पृदा॑कुर्नम॑स्त

६

१२

१९

५

मनो॒ न्वामहे नारा

३

५३

माहि भूर्माः

፡

२३

१३

३

मनो॑ मे तर्पयत॒ वाच॑ मे

६

३१

मि॒त्रश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒

१८

१७

३४ ५८

ब्रह्मणे ब्राह्मणं क्ष॒त्राय॑

म॒न्यवे॑ऽयस्ता॒प॑ क्रोधः॑य॒

३०

१४

मि॒ित्रस्य॑ मा॒ चक्षु॑षेक्षध्व

५

३४

३०. ५

ब्रह्म॒ सूर्य॑समं॒ ज्योति॒ः

मयि॑ गृह्णाम्यमे॑ अ॒ग्नि

१३

१

मि॒त्रस्य॑ चर्षणी॒धृतो वो

११

६२

२३ ४८

ब्रह्मणि मे म॒तय॒ शर्धू

३३ ७८

ब्राह्मणम॒द्य वि॑िदेयं

मा॑य॒ त्यदि॑न्द्रि॒य॑ बृ॒हत् मयीदमिन्द्रं इन्द्रि॒यं

३८

२७

मि॒त्रधि॑हु॒वे पू॒तद॑शं॒ वरु॑णं ३३

५७

२ १०

७ ४६

ब्राह्मणोऽस्य॒ मुखमासीत् ३१

११

म॒युः प्रजाप॒त्य उ॒लो ह॒लि २४ म॒रुता॑स्व॒न्धा विश्वे॑षां

३१

मि॒त्रः स॒ध॑सृज्य॑ पृथि॒वी मित्रावरुणाभ्यां त्वा देवा

११ ५३

७

२३

२५

६ मित्रो न एहि सुत्रध

४

२७

भ.

मरु॑ति॒ यस्य॒ हि क्ष

ሪ

३१

मि॒त्रो नवक्षरेण त्रि॒वृत

९

३३

भर्ग भगवाँ २ ॥ एव

अस्तु ३४

३८

म॒रुत्व॑न्तं वृष॒भं वा॑ वृधानं

७

३६

मदु॑ष्टम् शिव॑तम शि॒िवो १६

५१

२१

१५

३९

भग॒ प्रणे॑त॒र्भग॒ सत्य॑राधो ३४

भ॒द्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा २५

भ॒द्रा उ॒त प्रशस्तयो

भ॒द्रो नौ अ॒ग्निराहु॑तो

भ॒द्रो ऽसि॒ प्रय॑वस्व

३६ । म॒रुत्व २॥ इन्द्र वृष॒भो रर्णाय७

मर्म॑णि ते॒ मर्म॑णा छाद म॒शकान्केशैरिन्द्र॒♛स्वप॑सा २५

१५ ३८ म॒हाँ२॥इन्द्रो॑ नृ॒व॒दाच॑र्षणि॒प्रा

३८

मुख॒सद॑स्य॒ शिर॒

१९

८८

१७

४९

म॒ञ्चन्तु॑ मा शप॒थ्या॒

१२

९०

३

मू॒र्धान॑ दि॒वो अ॑र॒तं पृ॑थि॒

७ २४

७

३९

मू॒र्धान॑ दि॒वो अ॑र॒ति॑

३३ ८

४

३४ महाँ २ ॥ इन्द्रो य ओजसा

भव॑तं नः सम॑नसौ

५

भव॑तं नः॒ सम॑नस॒

१८ ७१

१२

६०

भायै दार्वाहारं प्र॒भावा॑

१५

३०

अ॒ज्युः सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒ भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च भू॒ताय॑ वा॒ नारा॑तये॒ मूम् आ॒खूनाल॑भते॒

१८

४२ म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑न

४६

८

१३

१५ । म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑न

१३

३२

य.

१५

२३ । म॒हीनां पर्योऽसि वर्चोदा

४

३

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒

२५

१३

१

११

म॒हीम॒षु मा॒तर॑♛सुव॒

२१

५

इन्द्र इन्द्रियं द॒धुः

२०

७०

२४

२६ । म॒हो अ॒ग्नेः स॑मिधा॒नस्य॒ ३३

१७ । य इ॒मा विश्वा॒ भुव॑नानि

१७ १७

७

४०

मू॒र्ध्वा वय॑ः प्र॒जाप॑तिः

१४

९

२३

३ म॒हाँ २ ॥ इन्द्रो॒ वज्र॑हस्तः षोड॒२६

म॒हाना॑न्यो रे॒वत्यो

१२ । महिं न्रीणामवस्तु यु॒क्षं ३ ३१

मू॒र्धासि॒ राड् ध्रु॒वास मृगो न भीमः कुंच

१४ २१

मे॒धः॑ मे॒ वरु॑णो ददातु मेधां ३२ मो इन्द्रा पृत्सु ३

बू ३२

१०

३५

१२

सभाष्यशुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-

मत्रम०

इ॒मे द्यावा॑पृथि॒वी म ए॒ताव॑न्तश्च॒ भूर्यास

अ० कं०

मन्त्रम०

अ० कं०

२९

३४

यदा॑पो अ॒ध्या इति

२०

१८ यस्मि॒न्सर्वा॑णि भू॒ता

१६

६३

यदि जाग्र॒द्यदि॒ स्वम

२०

मन्त्रम०

४०

१६ । यस्मि॒न्नृच॒ः साम॒ यजूंषि ३४ ५

अ०

य॒कासको श॑कुन्त॒का

य॒कोऽस॒कौ श॑कुन्त॒कः

२३

२२ । यदि॒ दिवा॒ यदि॒ नक्तं॒

२०

१५ यस्य॑ कुर्मो गृ॒हे ह॒विः

१७

५२

२३

२३ । यदि॒मा वा॒जय॑न्न॒हं

१२

यं क्रन्द॑सी॒ अव॑सा तस्त

यजा॑ नो मि॒त्रावरु॑णा॒ यजो ३३ यजु॑भि॑राप्यन्ते॒ ग्रा ग्रहैः

३२

७ । यदूर्वध्यमुदर॑स्याप॒वाति॒

२५

३ यामे॒ यदर॑ण्ये॒

३

१९

२८ । यह्नामे॒ यदर॑ण्य॒ यत्स॒

२०

८५ । प्रयाणमन्व॒न्य

३३ यस्यायं वि॒श्व॒ आर्यो -

४५ । यस्या॑स्ते घोर आसन्

१७ यस्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महित्वा २५

११ ६

३३

८२

१२

६४

१२

य॒जाय॑तो दूरमु॒दैति॒ दैवं॒

३४

१

यद॒त्तं यत्प॑रा॒दानं॒

१८

६४

यस्यै ते य॒ज्ञियो गर्भो

८

२९

यज्ञे य॒ज्ञं ग॑च्छ य॒ज्ञप॑तिं

८

२२ । यद्देवा देव॒हेड॑नं॒

२०

१४

यस्यै॑षधीः प्र॒सप॒था

१२

८६

य॒ज्ञस्य॒ दोह॒ वित॑तः

८

६२ यद्दे॒वास ल॒लाम॑गुं

२३

२९ । चिदापौ महिना पर्य

२७

य॒ज्ञाय॑ज्ञावो अ॒ग्नये॑

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वाः ३१

य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सुन्नं

२७

४२ । यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒

२३.

३० । यवा॑नां भा॒ग॒स्यय॑वानां॒

१४

w w w

१६

।

यद्ध॑रि॒णो यत्र॒मत्त

२३

३१

या इष॑वो यातु॒धाना॑नां॒

१३

७

፡

४

यद्ध॑वि॒ष्य॒मृत॒शो दे॑व॒यानं॒ २५

२७

या ओषधीः पूर्वा॑ जा॒ता

१२

७५

य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नं

३३ ६८

यं ते॑ दे॒वी निर्ऋतिराब

१२

यद्वाजिनो॒ दाम॑ सं॒दान॒ ६५ । यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन् २३

२५

३१

या भोष॑धीः सोम॑राज्ञी:

१२

९२

७

या ओष॑धीः सोमरा॑ज्ञी:

१२

९३

य॒ते स्वाहा॒ धाव॑ते॒ स्वाहा॑

२२

८ द्वाहि॑ष्ठ॒ तद॒ग्नये॑ बृ॒ह

२६

१२

या ते॑ अग्नेऽयः श॒या त॒नूः

५

८

यतो॑ यतः स॒मीह॑से॒ ततौ

३६

२२ । य॒न्ता च॑ मे ध॒र्ता च॑ मे॒

१८

७

या ते धर्म दिव्या शुग्या

३८

१८

यत्र॒ धारा॒ अन॑पेता

१८

६५ । यक्षि॒र्णिजा रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑

२५

२५

या ते॒ धामा॑नि पर॒माण या १७

२१

यत्र॑ ब॒णाः सं॒पत॑न्ति

१७

४८ । शीक्षणं मांस्पचेन्या

२५

३६ । या ते॒ धामा॑नि ह॒विषा

४

३७

यत्र॒ ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रं च॑ स॒

२०

२५

यन्री राड्य॒त्र्यसि॒ यम॑

१४

२२

या ते॒ धामा॑न्य॒श्मसि॒

६

यत्तै सादे मह॑सा शूर्कृत

यत्तै सोम दि॒वि ज्योतिर्यत् ६

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा

२५

४०

यन्मे॑ चि॒द्रं चक्षु॑षो

३६

२

या ते॑ रुद्र शि॒वा त॒नूः

१६

२

३३

यं परि॒धः॑ प॒र्य॑ध॑त्या॒

२

१७

या ते॑ रुद्र शि॒वा त॒नूः

१६

४९

३१ १०

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिषि॒तो

२३

३

ते

तिर्मीष्ट

१६

११

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा

३१

१४

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिषि॒तो म॑हि॒ २५

११

याँ २ऽभाव॑ह उश॒तो दे॑व

८

१९

यव्य॒ज्ञान॑मु॒त चेतो

३४

३ यर्मने कव्यवाहन त्वं

१९

६४

याः फलिनीर्या अफला

१२

८९

यत्ते॒ गात्रा॑द॒मना॑ प॒च्य

२५

३४ । म॑ पृ॒त्सु मर्य॒मा

६

२९

धामिषुं गिरिशन्त हस्ते

१६

३

यत्ते॑ प॒वित्र॑म॒र्चिष्यने॒

१९

४१ यम॒श्विना॒ नमु॑चेरासुरा

१९

३४

यां मे॒धां दे॑वगुणाः पि॒तर॑

३२

१४

यन्त्रेन्द्र॑श्च वा॒युश्च॑ स॒म्य

२०

२६ । यमश्विना सरस्वती ह॒वि २० ६८

याव॑ति॒ द्यावा॑पृथिवी

३८ २६

यत्रौष॑धीः स॒मम॑त॒

१२

८० य॒मय॑ यम॒स्मथ॑र्व॒भ्यो

३०

१५

यावं कशा मधु॑म॒त्य

७

११

यथे॒मां वाच॑ कल्याण

२६

२ य॒माय॒ स्वाहान्त॑काय॒

३९

१३

या वो दे॒वाः सूर्ये रुचो

१३

२३

यदक्र॑न्दः प्रथ॒मं जाय॑मान २९

यद॑मे॒ कानि॒ कानि॑ चि॒दा

११

१२ । य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वा॒ ७३ य॒माय॒ त्वाङ्गि॑रस्वते पि॒

३७

३८

९

११ या वो॑ दे॒वाः सूर्ये रुचो

या व्याघ्रं विषूचिको भौ

१८

४७

१९ १०

यदत्यु॑प॒जिति॑का यह॒

११

यदत्र॑ रि॒प्त र॒सिनः

३३

३३

२५ ३२

२५

२३

३४

१८

यद॒द्य क√ वृत्रहन्नुदर्गा यद॒द्य सूर उदि॒तेना॑गा यदश्व॑स्य ह॒विषा॒ नक्ष॑ यदश्वा॑य॒वास॑ उपस्तृ॒ण यद॑स्या अछूहुभेर्चाः यदाब॑नन्दाक्षाय॒णा हि यदाकृ॑तात्स॒मसु॑स्रोत्

दा॑ पि॒पेष॑ मा॒तरे॑ पु॒त्रः

७४ य॒मेन॑ द॒त्तं त्रि॒त ए॑नमायु १९ ३५ यस्तु सर्वाणि भूतान्या

५८ । यस्मान्न जा॒तः परा॑ म॒न्यो १९ ११ । यस्मि॒िन्नश्वा॑स ऋष॒भाज॑

२९

१३

या श॒तेन॑ प्रत॒नोष

१३ २१

४०

६ याश्वे॒दमु॑पश॒ण्वन्ति॒

१२ ९४

३५ यस्ते॑ अ॒द्य कृ॒णव॑द्भद्र

१२

२६

याः सेना अभीस्वरीरा

११ ७७

२० यस्तै अश्व॒सनि॑र्भक्षो यो

८

१२ यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्ये॑ रुवो॒ो

१३ २२

यस्तै

त्र॒प्सः स्कन्द॑ति॒ यस्ते॑

७

२६ यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्ये रुचो

१८

४६

३९ यस्तै रस॒ः संभृ॑त॒ ओष॑

१९

३३ । यु॒क्तेन॒ मन॑सा व॒यं

११

२

२८ । यस्ते॒ स्तन॑ः शश॒यो यो मे

३८

५ यु॒क्तेन॒ मन॑सा व॒यं

११ ३१

५२ । यस्मा॑जा॒तं न पु॒रा किंच

३२

५ । यु॒क्त्वाय॑ सवि॒ता दे॒वान्

११ ३

८

२०

३६ । युवा हि केशिना हरी ७८ । यु॒क्ष्वा हि दे॑व॒ हूत॑माँ

८ ३४

१३

३७

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोशः ।

मन्त्रप्र०

यु॒क्ष्वा हि दे॑व॒ हूत॑म॒२॥अ ३३ जे वां ब्रह्म॑ पूर्व्यं नमो

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

१३

अ० कं०

४

ये वृक्षेषु॑ श॒ष्पिरा

१६

५८

व.

,,

५ येषा॑म॒ध्यति॑ प्र॒वस॒न्

३

४२ । व॒क्ष्यन्ति॒ वेदाग॑नीगन्ति॒

२९ ४०

यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॒ञ्जते॒

५

१४ । ये स॑मा॒नाः सम॑नसः पि॒

१९

४५ वन॒स्पति॒रव॑सृष्टो॒ न पारौः २९ ४५

यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒

११

४

ये स॑मा॒नाः सम॑नसो जी १९

४६ । वन॑स्व॒तेऽव॑सृजा॒ ररा॑ण॒

२७

२१

यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒

३७

२

यो अ॒ग्निः क॑व्य॒वाह॑नः

१९

६५

वन॑स्पते वी॒द्धो हि भू॒या २०

५२

यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं

२३

५

यो अ॒ग्निर॒ग्नेर॒ध्यजा॑यत॒

१३

४५

वने॑षु व्युन्तरिक्षं ततान

४

३१

यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्य॒ हरी

२३

६

यो अ॒स्मभ्य॑मरा॒ति॒यात्

११

८०

व॒यं ते॑ अ॒द्य र॑रि॒मा हि

१८

७५

यु॒ञ्जाथा॒

रास॑भं यु॒व

११

१३

योगॆ योगे त॒वस्त॑रं॒

Sg

१४

व॒यं नाम प्रब्रवामा

घृत

१७

९०

यु॒वा॒नः प्र॑थ॒मं मनः॑

१

यो न॑ः पि॒ता ज॑रि॒ता यो

१७

२७

व॒यसम व्रते तव

३

५६

युनक्त सीरा वियु॒गा त॑नुध्वं १२

यूप॒न॒स्का उ॒त ये यु॑पवाहा २५ युवं तमि॑न्द्रापर्वता पुरो

६८ । यो भूतानामधि॑पति

२०

३२

व॒य ँहि त्वा प्रय॒ति य॒ज्ञे

८ २०

२९

यो रे॒वान्यो अ॑मीव॒हा

३

२९

वरु॑णः क्ष॒त्रमि॑िन्द्रि॒यं

२०

७२

८

५३

यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्त

११

५१

वरु॑ण॒ प्रावि॒ताभ॑वन्मि॒त्रो

३३ ४६

यु॒वसु॒राम॑म॒श्विना॒

२०

७६

यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒ः

वरु॑ण॒स्य॒ोत्तम्भ॑न॒मसि॒

४

३६

३६

१५

यु॒वस॒राम॑मश्विना॒

१०

३३

र.

वस्त्र त्वष्टृर्वरुणस्य

१३

४४

यु॒ष्मा इन्द्रो॑ वृणीत वृत्र॒

रक्ष॑सा॒ भागोसि॒ निर॑स्त॒

६

१६ । व॒र्षाभि॑क्र॒तुना॑दि॒त्याः स्तोमो॑ २१

२५

१

१३

च

वे जने॑षु मलिम्लवः

ये तीर्थानि॑ प्र॒चर॑न्ति॒

ये

ये अ॑नव॒त्ता अ

ये चेह पितरो ये च नेह

ये ते॒ पन्था॑ः सवितः पू॒र्व्या मघव॒नव॑

ये दे॒वा अ॒ग्निने॑त्राः पुरः

ये दे॒वा दे॒वानां॑ य॒ज्ञिया॑

१७ १३

र॒ह्म॒हणं वलगृ॒हनं वैष्णवी

५

२३ वर्षाहूऋतूनामाखुः कश

२४

३८

१९ ६०

१९

६७

र॒क्षोहण वो वलग॒हन॒ः

५

२५ । व॒स॒न्ताय॑ क॒पिलाना

२४

२०

र॒क्षोहा वि॒श्वच॑र्षणि

२६

२६ । व॒स॒न्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा

२१

२३

११

७९

१६ ६१

र॒ज॒ता हरि॑ण॒ः सीसा॒

२३

३७ वस॑व॒स्त्रयो॑दशाक्षि॒रेण

९

*

३४ २७

र॒र्य॒वाह॑ण॒ह॒विर॑स्य॒ नाम

२९

४५ वस॑वस्त्वा कृण्वन्तु

99 ५८

रथे तिष्ठ॑न्नयति वा॒जिन॑ः

२९

४३ । वस॑व॒स्त्वा छृन्दन्तु गाय

११ ६५

३३

६३

६ ३६

र॒यश्च॑ मे॒ राय॑श्व मे॒

१८

१०

ये दे॒वा दे॒वेष्वधि॑ि देव॒त्व

१७ १४

ये दे॒वासो दि॒व्येदश॒स्थ

राज्य॑सि॒ प्राचीद्विग्वर्स

G १९

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे ३१ २०

र॒श्मिना॑स॒त्याय॑ स॒त्य॑ राज॑न्तमध्व॒राणी गोपामृत

राज्य॑सि॒ प्राची दिवि॒रा

१५

६

वस॑वस्त्वाअन्तु गाय॒त्रेण॒ धूपयन्तु

२३

८

११

६०

३

२३ । वसुं च मे वस॒तिश्च॑ मे॒

१८

१५

१५

१०

वसु॑भ्य॒ ऋश्या॒नालभते

२४

२७

१४

१३ । वसु॑भ्यस्त्वा रु॒द्रेभ्य॑स्त्वा

२

१६

रा॒तिसत्प॑ति॑ि म॒हे स॑वि॒

२२

१३

वसूनां भागोसि रुद्राणा

१४

२५

येन॒ ऋष॑य॒स्तप॑सा स॒त्र

१५

४९

रा॒ये नु यं ज॒ज्ञतू॒ रोद॑सी॒ी

२७

२४

वसः प॒वित्र॑मसि॒ चर॑

२

येन॒ कर्म॑ण्य॒पस मनी

३४

२

रा॒या व॒यस॑स॒वासो॑

७

१०

वसः प॒वित्र॑मसि शतं

१

येन॒ द्यौरु॒या पृ॑थि॒वी च॑

३२

रु॒च॑ ब्र॒ह्म॑ ज॒नय॑न्तो दे॒वा

३१

२१

वस्थ्य॒स्य दि॑तिरस्यादि॒त्या

४

२१

ये

नः

पूर्वे॑ पि॒तर॑ः सोम्यास

१९

५१

रुचं॑ नो धेहि ब्राह्म॒णेषु

૩૮

४८ । वह॑ व॒पां जा॑तवेदः

३५

२०

येन॒ वह॑सि स॒हस्रं

१८

६२

येन॒ वह॑सि स॒हस्रा॒ येन

रु॒द्राः स॒सृज्य॑ पृथि॒व

११

५४

वाच॑ ते शुन्धामि प्रा॒णं

६

१४

१५

५५

ये न॑ः स॒पत्ना॒ा अप॒ ते

रू॒पेण॑ वो रू॒पम॒भ्या॒गा॑

७

४५ । वा॒चस्पत॑ये पवस्व॒ वृष्णों

७

ร

३४ ४६

येन पावक चर्क्षसा भुर्

३३

३२

रेतो मूत्रं विज॑हति॒ रेव॑ति॒रम॑ध्वम॒स्मिन्योना

-- १९

७६

वा॒चस्पति॑ वि॒श्वक॑र्माण

८ ४५

२१ वा॒चस्पति॑ वि॒श्वक॑र्माणं

१७

२३

स॒मत्सु सासो

१५

४०

रेवंती रम॑ध्वं बृहस्पते

६

येनेदं भूतं भुव॑नं भवि॒

३४

४ रोहितो धूम्ररोहितः

२४

येऽन्ने॑षु॒ वि॒विध्य॑न्ति॒

१६ ६२

ल.

ये प॒थ प॑थि॒रक्ष॑य

१६

६० । लाङ्गलं पर्वीरवत्सु॒शेव॑

१२

८ । वाचे स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ २ वाज॑ः पु॒रस्ता॑दु॒तम॑ध्य॒तो

वाज॑श्च मे प्रस॒वश्च॑ मे॒ प्रय॑

७१ वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒व आ

३९

३

१८

३४

१८

९ २५

ये भू॒ताम॒मधि॑पतयो

१६

५९ । लोकं पृ॑ण छिद्रं पू॒णार्थो

१२

५४ । वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मात

૧૮

ये रू॒पाणि॑ प्रति॑मु॒ञ्चमा॑ना॒

२

ये वाजिनं परिपश्यन्ति

२५

३० लोकं पृ॑ण छिद्रं पुणाथ ३५ । लोम॑भ्य॒ः स्वाहा॒ लोम॑भ्य॒ः

१५

५९ । वाज॑स्य मा प्रस॒व उ॑

१७

३९

१० वाज॑स्ये॒मप्र॑स॒वः

९

7 of 1 To

३०

६३

२४

ये वामी रो॑च॒ने दि॒वो

१३

८ लोमा॑नि॒ प्रय॑ति॒र्मम

२०

१३

वाज॑स्ये॒मं प्र॑स॒वः सु॑षु॒वे

९

२३

८१ य० उ०

१४

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु -

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

मन्त्रप्र०

वाजा॑य॒ स्वाहा॑ प्रस॒वाय॒

१८

२८ । विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॑ वावृधानः १७

वाजा॑य॒ स्वाहा॑ प्र॒स॒वाय॒

२२

३२

वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो २१

११

वि॒िश्वक॑र्मा॒ यज॑निष्ट दे॒व वि॒िश्वक॑र्मा विम॑ना आद्वि

१७

१७

२२ । व्यच॑स्वतीरुकि्रया विश्र ३२ व्र॒तं कृ॑णुत निर्ब्रह्माग्नि २६ । व्र॒तं च॑ ऋ॒तव॑श्च मे

अ०

२९ ३०

४

११

१८ २३

बाजे वाजेऽवत वाजिनो

९

१८ । वि॒श्वक॑र्मा त्वा सादय

१४

१२ व्र॒तेन॑ द॒क्षमा॑नोति

१९ ३०

वा नः स॒प्त प्रदिश

૩.

३२

वि॒िश्वक॑र्मा त्वा सादय्

१४

१४ । ब्र॒हय॑श्च मे॒ यवा॑श्च मे

१८ १२

वाजो॒ नो अ॒द्य प्रसु॑वाति

१८

३३

वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑

१७

वात॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नार्सके

२५

२

विश्व॑स्मै॑ प्रा॒णाय॑पा॒नाय॒

१३

१९

वात॑रहा भव वाजिन्

९ ८

विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒

१२

२३

वात॑स्य जूर्त वरु॑णस्य॒

१३

४२

विश्व॑स्य दूतम॒मृतं॒

१५

३३

१९ । ब्रेशनां त्वा॒ पत्म॒न्नाधूनोमि ८ ४८

श.

शं च॑ मे॒मय॑श्च मे प्रि॒यं १८ ८ शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा २५ : २२

"

वाता॑य॒ स्वाहा॑ धूमाय॒

२२

२६

विश्व॑स्य मूर्धन्नधितिष्ठ

१८

५५

शतं व अम्ब धार्मानि

१२ ७६

वातो॑ वा॒ मनो॑ वा गन्ध॒र्वाः ९

विश्वा आश दक्षिणस

३८ १०

७

श॑ ते॒ परे॑भ्यो॒ गात्रे॑भ्यः

२३ ४४

वा॒मम॒द्य स॑वितर्वा॒ममु

६

वाय॒व्यैर्वाय॒व्यान्याप्नोति

१९

२७

विश्वनि देव सवितर्दु

विश्वा॑ रू॒पाणि॒ प्रति॑मुञ्चते १२

३०

३

शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒

३६

१२

३ । शं नो भवन्तु वाजिनो

९

१६

!

वायुः पुनातु सवि॒ता पु॑ना ३५

विश्वसां भुवां पते॒

३७

१८

३

शं नो भवन्तु वाजिनो

२१

१०

i

वा॒युर॑ये॒गा य॑ज्ञ॒प्रीः साकं

२७

३१

विश्वे॑ अ॒द्य म॒रुतो॒ विश्व॑

१८

वा॒युरनि॑म॒मृत॒म

४०

१५

विश्वे

अ॒द्य म॒रुतो

३१ । शं नो॒ वात॑ः पवता

३६

१०

३३

५२

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑ण॒ः

३६

९

वा॒युष्ट् पचतैर॑वत्वसि॑

२३ १३

विश्वे॑दे॒वास॒ आग॑त

७ शृणुता

३४

शमि॒ता न॒ो वन॒स्पति॑ः

२१

२१

वा॒योः पूतः प॒वित्रे॑ण

१९

३

वाहत्याय॒ शव॑से

ये सह॒स्रिण

वा शुक्रो अ॑यामि ते

विकिरिद्र विलौहित

२७ ३२

विश्वे॑दे॒वा अ॒शुषु॒ विश्वे॑दे॒वाव॑म॒सेषून॒तो

८ ५७

शं वातः शहि ते

३५

८

८ ५८

शर्म च स्थो वर्मे च स्थो

११

३०

२७ ३०

विश्वे॑दे॒वाः शृणुतेमधु॑हव॑ ३३ ५३

१८ ६८

१६

५२

विश्वे॑भिः स॒म्यं मध्वग्न विश्वे॑षा॒मदि॑तिर्य॒ज्ञिया॑नां॒

शर्मा॒स्यव॑धूत॒क्षु॑रक्षो

१

१४

३३ १०

३३

शर्मा॒स्यव॑धूत॒क्षु॑रक्षोव॑

१

१९

१६

वि॒द्य चावि॑द्यांच

४०

१४

विश्वा॑ दे॒वस्य॑ ने॒तुर्मतो॑

शाद॑ द॒द्भिरव॑कां दन्तमूले २५

१

४

८

विज्यं धनुः कपर्दिनो

शार॒देन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा

२१

२६

१६

१० । विश्व दे॒वस्य॑ ने॒तुः

६७

वि॒सं च॑ मे॒ वेद्यं च मे

१८

११ विश्ववे॑ दे॒वस्य॑ ने॒तुः

शिरों मे श्रीर्यशो मुखं

२० ५

२२ २१

विदद्यदी सरम रुग्ण

३३

५९ विष्णोः कर्माणि पश्यत॒

शि॒ल्पा वैश्वदे॒व्राहि॑ि

२४

५

४

वि॒द्मा ते॑ अग्ने त्रे॒धा

१२

विष्टति॒ नाभ्या॑ घृ॒तछ्रुरते॑

२५

९

१९ । विष्णोः कर्माणि पश्यत

विष्णोः क्रर्मोऽसि सपलहा

शि॒िवेन॒ वच॑सा त्वा॒

१६

४

१३

३३

१२

शि॒वो नामा॑सि॒ स्वधि॑तिस्ते ३

६३

वि॒धेम॑ ते पर॒मे जन्म॑

१७

७५

विष्णोर्नु क॑ वी॒र्या॑णि॒ प्रयो॑च॒

५

५ शि॒िवो भ॑व प्र॒जाभ्यो॒ो

४५

१८

८

४४

विष्णो॑ र॒राद॑मसि॒ विष्णो

५

२१

शिवो

fad इन्द्र॒ मृधो॑ जहि

१८

७०

वीत ह॒विः श॑मि॒त

१७

५७ शुक्रज्योतिश्च चित्रज्यो

भूत्वा

मह्य॑ने॒

१२

१७

१७

८०

वि पासा

पृथुना शोशुं

११

४९

वीतिहोत्रं त्वा कवे

२

४ शुक्रं त्वां शुक्रेण क्रीणामि

४

२६

विभ॒क्तार॑ण॒ हवामहे॒ वसो॑

३०

४

वृष्ण॑ ऊ॒र्मिर॑सि॒ राष्ट्रदा

१०

वि॒भूर्मात्रा प्रभूः पि॒त्रा

२२

१९

वेदा॒हम॒स्य भुव॑नस्य॒ नाभि॑

२३

२ । शुक्रश्च॒ शुचि॑श्च॒ प्रैष्मां ६० । शुद्धवलः स॒र्वशुद्धवालो

१४

२४

वि॒भूर॑सि प्र॒वाह॑ण॒

३१ ५

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं महान्तं

३१

१८ ।

वि॒भ्राड्बृ॒हत्पि॑बतु॒ सोम्य॑

३३ ३० । वेदैन रूपे व्य॑पिबत्

१९

७८

नफाला विकृ॑षन्तु १२ शैशिरेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा

६९

२१

२८

9'3

१३

८

८

१७

१७

वि॒मान॑ ए॒ष दि॒वो मध्य॑ विमुच्यध्वमध्या देवयाना १२ वि॒िराड॑सि॒ दक्षि॑णा दिनु वि॒राड्ज्योति॑रधारयत् विव॑स्वच्वादित्यैष ते॑ सोम विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन विश्व॑कर्मन्ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन

५९ वेदोस येन त्वं देव ७३ । वेद्य॒ वेदि॒ समा॑प्यते

२ २१

१९

श्राय॑न्त इव॒ सूर्यो॒ विश्वे॑

१७ । श्रीणामु॑दारो ध॒रुणै रयी १२

३३

४१

२२

११

वे॒नस्तत्प॑श्य॒ निहि॑तं॒ गुहा

३२

८

२४

वैश्वदे॒वी पु॑न॒ती देव्या

१९

श्रीश्व॑ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पया॑ ४४ । श्रु॒धि स्कर्ण॒ वह्नभिर्देवै

३१

३३

१५

वै॑श्वान॒रस्य॑ सुम॒तौ स्याम

२६

७

श्वात्राः स्य॑ वृत्र॒तुरो॒ राधो

६ ३४.

४६ वैश्वान॒रो न॑ ऊ॒तय॒ आप्र

२६

८

श्वात्राः पि॒ता भ॑वत यूय

४

20

१२.

२४

वै॑श्वान॒रो न॑ ऊ॒तय॒

१८

७२ श्चि॒त्र आ॑दि॒त्याना॒मुष्टो

२४

३९

मन्त्राणामकारादिवर्णक्रमकोश ।

१५

मन्त्रप्र०

पड॑स्य वि॒ष्ठाः श॒तम॒क्षण॑ २३ षोडशी स्तोम ओजो

स.

सईधानो वसुंष्कृवि

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ०

ST.

समि॑द्धो अ॒द्य मनु॑षो दुरो

२९

२५

स॒हस्र॑शीषी॒ पुरु॑षः सह

३१

'

५८

स॒मिधानि॑ दे॒वस्यत

३

१

स॒हस्र॑णि सहस्रशो

१६

५३

१५

३ समिधानं दुवस्यत

१२

३०

स॒ह॒तानि॑ विश्वरूप्यूर्जा ३

२२

स॒मु॒द्रं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षं

६

२१

स॒ह॒तो वि॒श्वसा॑मा

१८

३९

१५

३६

स इषु॑हस्त॒ः स नि॑ष॒ङ्ग

१७

३५

स॒मु॒द्रस्य॒ त्वाव॑क॒याग्ने॒ समु॒द्रादूर्मर्मधु॑म॒ाँ २॥ उ

१७

४

संक्रन्द॑नेनाऽनिमि॒षेण॑

१७

३४

१७ ८९

सं च॒द्ध्यस्वा॑ग्ने॒ प्रच॑

२७ २

सखा॑य॒ः संवः॑ स॒म्यते॒

१५

२९

स॒मु॒द्राय॑ त्वा॒ वार्ताय

३८

७

सं॒ज्ञान॑मसि काम॒धर॑ण॒

१२ ४६

जो गर्भो अ

११

स॒जूरब्दो अय॑वोभिः

१२

७४ स॒मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्व॒न्तः

स॒तुभिः॑ स॒र्व॒धा

१४

७ । स॒मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्वन्तः

८

४३ समुदाय॑ शिशुमारानाले २४ २१

सं ते॒ मन॒ मन॑सा॒ सं प्राणः

सं ते॑ वा॒युमा॑त॒रिश्वा॑

सं ते॒ पय॑सि॒ सम॑

१२

११३

२० १९

६

१८

२५

११

३९

स॒ज॑र्दे॒वेन॑ सवि॒त्रा य॒ज्

३

१० । समुद्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्सु

१२

२०

सं त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑सा

३

१९

स॒जोषा॑ इन्द्र॒ सग॑णो म॒रुद्भिः ७

३७ । समुद्रोऽसि॒ नभ॑स्वाना॒ार्द्र

१८

४५

सं॒धये॑ जा॒रं गृ॒हायो॑पप॒ति

३०

९

स॒त्यं च॑ मे श्र॒द्धाच॑ मे॒

१८

५ स॒मुद्रोऽसि वि॒श्वव्य॑चा

५

३३

संप्रच्यवध्व॒मुप॑ सं॒प्रया॒ता

१५

५३

स॒त्रस्य॒ ऋद्भि॑र॒स्यगन्म॒

स त्वं नेश्चिन वज्रहस्त

८

५२

स॒म्यक्त्र॑वन्ति स॒रितो न

१३

३८

संब॒र्हिर॑ङ्काह॒विषा॑

२

२२

२७

३८

स॒म्यक्त्र॑वन्ति सरितो न

१७

९४

संभूतिं च विनाशं च

४०

११

सत्वं नो॑ अग्ने व॒मोभ॑ सद॑स॒स्पति॒मनु॑तं प्रि॒य

स दु॑द्रव॒त्स्वाहुत॒ः

२१

४

सम्राड॑सि प्र॒तीची दि

१५

१२

सं मां सृजामि॒ पय॑सा

१८

३५

३२

१३

सदस्य महि॒मान॑म॒

२७

१५

सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नू

२

२४

१५ ३४

सर॑स्वती॒ योन्य॒ गर्भं

१९

९४

सं वच॑सा॒ पय॑सा॒ सं तनू

८

१४

स॒द्यो जा॒तो व्य॑मिमीत य॒ज्ञ २९ / ३६

सर॑स्वती॒ मन॑सा पेश॒लं

१९

८३

स॒ध॒मादो॑ द्युम्निनीराप॑

१० ७

सरो॑भ्यो वैव॒रमु॑प॒स्थाव॑

३०

१६

स न॒ इन्द्रा॑य॒ यज्य॑वे॒ स नः पावक दीदि॒वो

स नः॑ पि॒तेव॑ सू॒नवेऽग्ने॑

२६

१७

सर्वे निमे॒षा ज॑ज्ञिरे वि॒द्युतः ३२

२

वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नू संवत्सरोऽसि परिवत्सरो २७ संव॑साथ स्व॒र्विद

८

१६

४५

११

३१

१७

९

सवि॒ता ते॒ शरीराणि

३५

५

सं वा॒ मनः॑सि॒ संव्र॒ता १२

५८

३

२४

सवि॒ता ते॒ शरीरेभ्यः

३५

२ सा॒कं य॑क्ष्म॒ प्रप॑त॒ चार्षेण

१२

८७

स नो बन्धुर्जनता स

३२

१०

सवि॒ता वा॑ स॒वाना॑œ

९

३९

सा वि॒श्वायुः सा वि॒श्व

ร

४

स

नौ

भुवनस्य पते

१८ ४४

स॒वि॒ता प्र॑थ॒मेह॑न्न॒ग्नि

३९

६

सि॒ञ्चन्ति॒ परि॑षिञ्च॒न्त्यु

२० २८

सन्न॒ सिन्धु॑रवभूथायो

"

५९ स॒वि॒ता वरु॑ण॒ो दध॒द्य

२०

७१

सिनीवाली सु॑प॒र्दा

११

५६

'सपर्यंगाच्छुक्रम॑काय

स॒प्त ऋष॑य॒ प्रति॑हिता

४०

८ सवि॒तुस्त्वा प्रसव उत्

३१

सवाल पृथुष्टु

३४

१०

३४

५५ । सुवि॒त्रा प्र॑वि॒त्रा सरं

१०

३०

सिन्धरिव प्राध्व॒ने शू

१७

९५

स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ः

१७

७९ । स♛शि॑तं मे॒ ब्रह्म॒ सशितं ११

८१

सि॒ह्य॑सि॒ स्वाहा॑ सि॒ह्य

५

१२

स॒प्तास्या॑सन्परि॒वय॒ः

३१

१५

स॒क्षूंशि॑तो र॒श्मिना॒ रथ॒ः

२३

१४

सह्यसि सपत्नसाही

५

१०

स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑ः

७

१५

सक्षु॑स॒मिद्य॑वसे वृषन्

१५

३०

सीद् त्वं मातुरस्या उप

१२

१५

स बॊध सू॒रिमे॒घवा॒

सम॑ख्ये दे॒व्या धि॒या संद समग्र॒द्मना॑गत सं

४ २४

३७ १५

१२

४३

स ँसदस्व म॒हाँऽअ॑सि

३७

सीद॑ होत॒ः स्व उ॑ लोके

११ ३५

सृ॑ष्टा॒ वसु॑भी रु॒द्वै

५५

सीरां युञ्जन्ति क॒वयो॑ यु॒गा १२

६७

स॒स॒वभा॑गा स्ये॒षा

सीसैन त मन॑सा

१९

८०

२

१८

समवयसनमन्त

३४ ३९

समा॑स्त्वाम् ऋ॒त व

स॒ह मा॑नुं पुरुहूत भि॒यं

१८

६९

सु॒ग॒व्य॑ नो॒ वा॒जी स्वश्वय॑

२५

४५

२७

१

समि॑त॒क्षु॑ संक॑ल्पेथ॒ा

१२ स॒ह र॒थ्या निव॑त॒स्वाग्ने॒

सुगाव देवाः सदना

८ १८

१०

१२

५७

च॑श्च मे चम॒साश्च॑ मे

१८

२१

समिद॑सि॒ सूर्य॑स्त्वा पुर समि॑द्ध॒ इन्द्र॑ उ॒षसा॒ मनी॑के २०

स॒ह र॒य्या निव॑त॒स्वाग्ने॒

१२

४१

२

५

स॒ह स्माः स॒ह छेन्दस

३४ ४९

सुजा॑ति॒ ज्योति॑षा स॒ह

११

४०

३६ सह॑स्व मे॒ अरा॑ती॒ः

१२

९९ । सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्यार्म

२१

६

समि॑द्धे अ॒ग्नावधि॑ माम १७ समि॑द्धे अ॒ग्निः स॒मिधा २१ समि॑द्धो अ॒ग्निर॑श्विना / २० समि॑द्धो अ॒ञ्जन्कृद॑रं

५५

स ह॑व्य॒वाडम॑र्त्य उ॒शिग्

२२

१६ सुनाव॒मारु॑य॒ मन॑वन्ती

२१

१२

सह॑श्च सह॒स्य॒श्च॒ हैमं

१४ २७

सु॒प॒णं व॑स्ते मृ॒गो अ॑स्या॒दन्तो २९

४८

५५

सह॑सा जा॒तान्प्रणुदा नः

१५

२

सुप॒र्णे पर्जन्य आ॒तिर्वा॑ह॒सो २४

३४

२९

१

सहस्र प्र॒मास॑ स॒हस्र॑

१५

६५

सुप॒र्णोऽसि म॒रुत्मा॑न्

१७ ७२

!

१६

मन्त्रप्र०

सुप॒र्णोऽसि म॒रुत्मा॑सि॒ सुप्र॒जाः प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒न्

सुब॒र्हिर॒ग्निः पूषण्वान्स्ती

सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषुमन्त्राणामकारादिकोशः ।

भ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं०

मन्त्रप्र०

अ० कं.

१२

19

२१

भूः स्वयंभूः प्र॑थ॒मो

२३

६३

g । स्वर्णवर्मः स्वाहा॒ स्वर्णा १८ स्वत॑वश्च प्रघा॒ासी च १५ । स्व॒र्यन्ति॒ो नापैक्षन्त॒ आ स्वयंभूर॑सि॒ श्रेष्ठ र॒श्मिः

१८

५० होता॑ यक्ष॒त्तनूनपा॑तमूर्ति

२८ २

१७

८५ होता॑ यक्षत्ति॒स्रो देवी:

२८

८

१७

६८ होता॑ यक्षत्ति॒स्रो देवीर्न

२१

३७

२

२६ । होता॑ यक्ष॒त्पेश॑स्वती

२८

सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑

३५

१२ । स्वयं वा॒ज॑िस्त॒न्वं कल्पय

२३

सु॒मत्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑

३६

२३

स्वराड॑सि सपबहा

१५ होता यक्ष॒त्प्रचे॑तसा ५ २४ होता॑ यक्षप्र॒जाप॑ति॒V

२८ ३०

mm

३१

२३ ६४

सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑

स्वराड॒स्युदी॑ची दिङ्

१५

३८

२३

सुसमिद्धाय शोचिषे

स्वांकृतोसि विश्वे॑भ्य

१३ । होता॑ यक्ष॒त्त्वष्टर॒मिन्द्र॑

७

३

३ २

सु॒रावन्तं बहि॒षद॑♛

स्वांकृ॑तोसि॒ विश्वे॑भ्य इन्द्र

होता यक्षत्समिधानं

७

६

१९

३२

सु॒ष॒र॒थिरश्वा॑नव॒य

३४

सुवीरों वीरान्प्रज॒नय॒न्

सु॒ष्टुतिसु॑मती॒वृधो॑ रा॒ति २२ १२ स्वाद्वीं त्वा॑ खादुना॑ तीव्र

स्वादि॑ष्ठया॒ मदि॑ष्ठया॒

२६ २५

७ १३

स्वादुप॒सद॑ः पि॒तरो॑ वयो

२९

४६

१९

,

1

सुषुम्णः सूर्य॑रश्मिश्च॒न्द्र

१८ ४०

स्वाहा॑ पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहा॒

होता॑ यक्षत्सुपेशसा

२८ ९

२८ २४

होता॑ यक्षत्स॒मिधा॒ग्निमि॒ड २१ २९

होता॑ यक्षत्स॒मिधेन्द्र॑मि॒ड २८ १ होता॑ यक्ष॒त्सर॑स्वती॑ मे॒ष २१ ४४

२८ २८

३८

१५

सुसंदृशं त्वा व॒यं

स्वाहा॑ प्रा॒णेभ्य॒ः साधि॑

होता॑ यक्षत्सु॒पेश॑स॒षे

२१ ३५

३९

१

३ ५२

सुप॒स्था अ॒द्य दे॒वा॑ वन॒

स्वाहा॑ म॒रुद्धः परिश्रीय

होता॑ यक्षत्सुब॒र्हिषं

२८ २७

३७

१३

२१ ६०

सूर्य एकाकी च

स्वाहा॑ य॒ज्ञं मन॑स॒ स्वाहो

ઢ

६

होता॑ यक्षत्स॒रेत॑समृष॒भं २१ ३८

२३ १०

सूर्य की चर

सूर्यत्वचसः स्थ राष्ट्रदा सूर्यरश्म॒िर्हरिकेशः पुर सूर्य॑स्य॒ चक्षुरारो॑हा॒ग्नेः सो अ॒ग्निर्यो वसु॑र्गृ सोम॑ः पवते॒ सोम॑ः पवते सोम॒ध॒राजा॑न॒मव॑से॒ग्निं

सोम॑ राजन्विश्वा॒स्त्वं प्रजा सोम॑म॒च्यो व्य॑पिब॒त्

१०

१७ ५८

सोम॑स्य॒ त्विषि॑र॒सि॒ तवे॑व १०

सोम॑स्य॒ त्वा द्यु॒म्नेना॒

सोम॑स्य रू॒पं तस्य॑ सोम॑स्य॒ त्विषि॑रसि सोमान॒स्वरु॑णं कृणुहि

स्वाहा॑ य॒ज्ञं वरु॑णः सुव॒

२१

२२

होता॑ यक्षत्स॒रेत॑सं॒

२८

२३ ४६

स्वाहा॑ रु॒द्राय॑ रु॒द्रहु॑तये

होता॑ च॒त्स्वाहा॑कृती

२८

३८

१६

meme me me

ર

३४

४

स्वैद॑क्ष॒र्दक्ष॑पिते॒ह सीद॑

होता॑ यक्षद॒ग्निस्वाहा॒

२१

४०

१४

३

होता॑ यक्षद॒ग्निस्वि॑ष्ट॒कृ

२१

४७

8 ३२

ह.

१५ ४२ हु ँसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्त

होता॑ यक्षद॒श्विनो॒ौ छाग॑स्य

२१

४१

१०

२४

२१

ह॒क्षु॑सः अ॑चि॒षद्वसु॑रन्त

होता॑ यक्षद॒श्विनो॒ौ छाग॑स्य

२१

४३

१२

१४

९

२६

हर॑यो धूमकैतवो वार्त

होता॑ यक्षद॒श्विनो॒ सर॑स्वती २१

४२

३३

२

६

२६ हविर्धानं यदश्विना

होता॑ यक्षडिभि॒िरिन्द्र

२८

३

१९

१८

१९ ७४

ह॒विष्म॑तीरि॒मा आपो॑ ह॒वि ६ हस्त॑ आ॒धाय॑ सवि॒ता

२३

होता॑ यक्षदि॒डेडत आ

२१

३२

होता॑ यक्षदि॒डेन्य॑मीड

२८

२६

११

५

हिङ्काराय स्वाहा हिताय २२

७

होता॑ अ॒दिन्द्र॒ स्वाहा

२८

११

१० १७

१९ १५

हि॒मस्य॑ त्वा ज॒राय॒णा

होता॑ अ॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑

२१ ४५

१७

५

१०

१५ । हिरण्मये॑न॒ प

होता॑ यक्षदुषे इन्द्र॑स्य

२८ ६

४०

१७

३ २८ हिरण्यगर्भः सम॑वर्त॒ता

होता॑ यक्ष॒दोजो न वी॒र्यु

२८

१३

४

सोमा॑य कुलङ्ग आ॑र॒ण्यो

२४

३२

हिरन्यगर्भः सम॑वर्तत

होता॑ यक्ष॒द्दुरो॒ दिश॑ः कव॒

२३

२१

३४

सोमा॑य ल॒बानाल॑भते॒

२४

२४

हिर॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ता

२५

१०

१ होतो यहव्या होतारा

२८

१७

सोम॒ राजा॒मृत॑सु॒त

सोमा॑ ह॒ सानाल॑भते २५

सोमो॑ धे॒नु♛सोमो अर्व॑न्त ३४

सौरी ब॒लाका॑ शार्ङ्गः सृ॑ज॒यः २४ ३३ हिर॑ण्यशूद्रोऽथो अस्

२२

हिर॑ण्यपाणिमृ॒तये॑ सवि॒

२२

होता यक्षव्या होतारा

१०

२१

३६

२१

हिरण्यपाणिः सवितावि

३४

२५ होता यक्षद्धर्हिरूणादा

२१

३३

हिरण्यरूपा उ॒षस

१०

१६

होता॑ यक्षद॒र्हिषीन्द्र॑मी

२८

४

१९ ७२

।

૨૮

२०

होता॑ यक्षि॒द्वन॒स्पति॑षं॒

ઢ १०

तोकानामिन्दुं प्रतिशूर

२०

४

हिर॑ण्यहतो असु॑रः सु

३४

२६ होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑♛

२८ ३३

स्तीर्ण बर्हिः सुष्टरीमा

२९

४] हृ॒दे त्वा॒ मन॑से॒ त्वा द्विवे

होता॑ यक्षद्वन॒स्पति॑मभि

६

२५

२१

४६

स्थिरो भ॑व वीङ्ग

११

४४ । हृ॒दे त्वा॒ मन॑से॒ त्वा दिवे

३७

१९ होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑श

२१

३९

स्योना पृथिवि नो भवा

३६

१३ हेमन्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा

२१

२७ होता॑ यक्षि॒द्व्यच॑स्वती:

२८

२८

स्योना पृथिवि नो भवा स्य॒नासि॑ सु॒षदा॑सि

३६

१३ । होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि

२५

२८ होता॑ यक्षराशसं

२१

३१

१०

२६ होता॑ यक्षि॒तनूनपा॑तं

२१

२५

हस्व देवि पृथिवि

११

६९

स्व॒गा त्वा॑ दे॒वेभ्यः॑ प्र॒जाप॑त्र २२

४ होतो यश॒तनूनपात्सरे

२१

३० । बृहदिन्द्रा॑य गायत

२०

३०

E

1

"

: