वेङ्कटेश्वर प्राच्यग्रन्थमाला - सं. दकः - परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामी, एम्. ए. श्रीवेङ्कटेश काव्य कला प : श्रीवेश्टेश्वर प्राच्यविद्याविमर्शालयपुस्तकशालाध्यक्षेण मीमांसार्णव मीमांसा केसरि पूर्वोत्तरतन्त्रप्रदीप पण्डितराज देशिक तिरुमलै ताताचार्य शिरोमणिना M. O I सम्पादितः

तिरुपति तिरुमलैतिरुपति देवस्थानमुद्रणालये मुद्रितः 40-0 मूल्यम् रू. ४-०-०

अखिलभुवनजन्मस्थेमभङ्गादिलीले
विनतविविधभूतवातरक्षैकदीक्षे ।
श्रुतिशिरसि विदीते ब्रह्मणि श्रीनिवासे
भवतु मम परस्मिन् शेमुषी भक्तिरूपा ॥

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यग्रन्थमालायां प्रथमोऽयं श्रीवेङ्कटेश काव्यकलापः श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यविद्याविमर्शालय- प्रवर्तनकैङ्कर्यधुरन्धरैः श्रीवेङ्कटेश्वरदिव्यचरणारविन्दयोः सभक्तिप्रकर्ष समर्पितः

अ स्ता व भगवन्तं वेङ्कटाचलाधीश्वरं श्रीनिवासं विषयीकृत्य प्रवृत्ताः काश्चन कृतयः श्रीवेङ्कटेशकाव्यकलाप' नाम्ना इह सङ्कलय्य प्रकाश्यन्ते । एवमेतत्प्रकाशनं कर्तव्य- ते मतिः प्रथमं, अस्य विमर्शालयस्य द्वितीयनेतृ (डैरेक्टर् ) भूतानाम् अद्य र्तिशेषाणां सरस्वतीहृदयालङ्कारादिबहुविरुदभाजां एम्. कृष्णमाचार्याणाम् एतत्स्थान- चिरात् पूर्वमेव अभूत् । तदुपक्रमस्तु अत्र आगतानां तेषां सुकर आसीत् । पि मुद्रितपूर्वा अमुद्रिता वा प्राचीनैः कृता अद्यतनैर्वा सर्वा एव श्रीवेङ्कटेशविषयाः योऽत्रान्तर्भावनीया इति तेऽमन्यन्त तथाऽपि स महानुद्देशो ऽनन्तरं परित्यक्तव्य तत् यस्मात् पत्रदुर्भिक्षं तथा महत् । त्रिभागेऽस्मिन् सङ्कलने आधे भागे निवेशिताश्चतस्रोऽपि कृतयः पूर्वं वा मुद्रिताः । तथापि तासां प्रत्यहं भगवतः सन्निधौ अनुसन्धीयमानत्वात् तत्र नामादरः स्यादिति, तदनन्तर्भावे अस्य प्रकाशनस्यैव न्यूनता प्रायः सर्वैरुद्भाव्येतेति भिप्रेत्य ता इह नोपेक्षिताः । द्वितीयभागे दयाशतकं श्रवणानन्दे प्रथमशतकं पद्मावतीगद्यं श्रीनिवास गद्यम् तच्चतुष्टयवर्जं सर्वमन्यदिदम्प्रथमतया मुद्रितम् । तत्र एकद्वानि विना स्तोत्रान्त- सर्वाणि मद्रराजकीयलिखित कोशागारे रक्ष्यमाणानां मातृकाणां प्रतिरूपं मुद्रितानि । एतदर्थं संविधेयं सर्व श्री एम्. कृष्णमाचार्यैस्तज्जीवितकाल संविहितम् । एषु श्रीनिवासगुणाकरस्य नवतिशतमेव श्लोका उपलब्धाः । चरमान् सप्त वर्जयित्वा इतरेषां सर्वेषां प्रति श्लोकमधस्ताल्लिखितं व्याख्यानमप्यु- धम् । तस्योपक्रमे निर्देशात् एतव्याख्यानकारस्य वरदाचार्य इति नामधेयमिति ते । अनेन विस्तरस्तु सिद्धाजने द्रष्टव्यः' इत्यादिरीत्या सिद्धाजननामा ग्रन्थों निर्दिश्यते ।

" श्रीनिवासगुणाकरव्याख्या " इत्येवमेव कृतनिर्देशं कचित्कचित् पतित- ग्रन्थं व्याख्यानान्तरमप्युपलभ्यते । तत्रत्यैः 66 " इति श्रीनैध्रुव काश्यपान्वयकुलतिलकवादिकण्ठीरवाचार्य- कुलावतंसवेङ्कटाचार्यसूनुना तच्चरणकमलपरायणेन तत्कृपाल- व्धमायावादिमदगजकण्ठीरवापरनामधेयेन रामानुजसूरिणा विरचितायां श्रीनिवासगुणाकरख्याख्यायां सिद्धाअना - ख्यायां प्रथमः सर्गः " इति .......... " .सिद्धाञ्जनाख्यायां कृष्णलीला विहारो नाम द्वितीयः सर्गः ।" "तृतीयः सर्गः " " श्रीमन्नैध्रुव .... गुणाकरव्याख्याने चतुर्थः सर्गः " । . विरचिते श्रीनिवास- इति सर्गसमाप्तिवाक्यैः श्रनिवासगुणाकरः सर्गात्मना विभक्तो बहुसर्गों महान् ग्रन्थ इति, वरदाचार्येण स्वव्याख्याने सिद्धानमिति निर्दिष्टो ग्रन्थः अयमेव व्याख्यानग्रन्थ इति अस्य कर्ता मायावादिमदगजकण्ठीरवापरनामधेयो रामानुजसूरिरिति च स्फुटमव- गभ्यते । अतीव नामेदं शोचनीयं यदेतद्व्याख्यानमातृकायां मूलश्लोका न लिखिताः । लिखितत्वे नैव तेषामेवमात्यन्तिको विनाशोऽभविष्यत् । सिद्धानमातृकायामेव उपरि वरदाचार्यकृतस्य रामानुजसूरिविरचितग्रन्थान्तरव्याख्यानस्य एवमुपक्रमो दृश्यते- "अथ भगवान् अभिनवरामानुजार्याभिधानो मायावादि- मदगजकण्ठीरवाचार्यः सर्वलोकजीवनार्थं वेङ्कटाचलमाहात्म्यं काव्यरूपेण " श्रीभृत्सद्वृषगोले" त्यारभ्य " त्यक्ताऽन्य- स पपौ" इत्यन्तं कृत्वा, आदौ श्रीवेङ्कटाचलपतिवर्णनं श्रीनिवासावतारं ........ घेनुक्षीराभिषेकं ........ प्रभुकुलाल- समागमं मायावादखण्डनं षोडशदलपद्मबन्धं श्रीकृष्णलीला-

iii विहारं अचलवर्णनं चन्द्रादिवर्णनम्, वायुनिन्दा कोकिल- निन्दा चन्द्रनिन्दा मन्मथोपालम्भनं मन्मथस्तुतिः राजानं प्रति शुकप्रेषणं राजमहिषी समागमं (मः) भगवदनुग्रहं (हः) इत्यादिकं पुनः पुरवर्णनं गिरिवर्णनं च गद्यरूपेण कृत्वा ........ ....... काव्यं परिसमाप्य पुनरपि .... पर्याप्तामृतत्वात् स्तोतुकामः..... " भगवन्नान्ना[म] इति । अनेन न परं श्रीनिवासगुणाकरप्रतिपाद्यविषयविज्ञानं स्थूलमस्माकं भवति अपितु य एव मायावादिमदगजकण्ठीरवो रामानुजसूरिः व्याख्यानस्य सिद्धानस्य कर्ता स एव साक्षात् मूलस्य श्रीनिवासगुणाकरकाव्यस्यापि कर्तेत्यपि निश्चयो भवति । सुबोधिनीनामकं श्रीभाष्यार्थसंग्रहरूपं ग्रन्थान्तरमप्यनेन कृतमस्ति यस्यैकदेशः अस्यां पुस्तकशालायां रक्ष्यते । अस्य अभिजनः 'तिरुमळिशै' इति प्रसिद्धं स्थल- मेति च ज्ञायते । अस्य रामानुजसूरेः अनुजः कश्चिदासीद् वेङ्कटार्थो नाम । तस्य लोऽयं वरदाचार्य इत्यपि अस्यैवोक्तयाऽवगम्यते । लालित्यलिप्सया व्याख्यानान्तर- करणेऽस्य प्रवृत्तिरिति भाति । परन्तु उपलब्धेऽस्मिन् व्याख्याने शब्दाशुद्धयो बहुलं दृश्यन्ते । तासां कात्स्न्येन शोधनस्याशक्यत्वात् व्याख्यानं विना मूलस्य शैलीका - ठेन्येन दुरधिगमार्थत्वात् व्याख्यानान्तरस्य मध्येमध्ये ग्रन्थपातेन दुस्थितत्वाच्च येण यथास्थितं इदमेव व्याख्यानमिह आहतम् । अत्रत्यं शैलीकाठिन्यं, पदेपदेऽ- मेव्यज्यमानं कर्तुर्गाढं तीक्ष्णं विपुलं च पाण्डित्यं, अतिशयितमुत्प्रेक्षाकौशलं च रस्माकं नैषधीयचरितकारस्य श्रीहर्षस्य स्मृतिं जनयन्ति । एवं नारिकेलपाकित्वेऽपि मत्कारातिशयस्य जायमानत्वात् काव्यत्वमिह सुस्थितम् । अत्र मुद्रितस्य उज्ज्वल- नाथस्तोतव्याख्यानस्य कर्तारः श्री. उ. वे. पुरिशै कृष्णमाचार्या एवमाहु:--- " स्तोत्रं चेदं श्रीमदुज्ज्वलवेङ्कटनाथविषयकरतिभावस्य । प्राधान्येन व्यज्यमानत्वात् ध्वनावन्तर्भवति । रतिभावानु- गुण्येन ज्ञानशक्त्यादीनां कल्याणगुणानामभिव्यज्यमानत्वात् तदंशे गुणीभूतव्यङ्गयताऽपि । सर्वेष्वपि स्तोत्रेषु' इयमेव रीतिरनुसर्तव्या । "

iv इति । एतेन 'श्रीवेङ्कटेशकाव्यकलापः इति नाम्न औचित्यं प्रख्यापितम् । श्रीवेङ्कटाध्वरिणः कृतौ श्रवणानन्दे शतकचतुष्टयमुपलभ्यते । त प्रथमं द्वितीयं च श्रीनिवासविषयम् । अनयोरा मैसूर - श्रीमन्महाराजसंस्कृत महापाठशालापत्रिकायां खण्डशो मुद्रितपूर्वम् । तथाऽपि मनसालक है. श्री. उ. कवितार्किकसिंह गोविन्दाचार्यैरुपकृतस्य परिष्कृतस्य मातृकाविशेषस्य, अत्रैवास्मत्पुस्त कालये स्थितस्य मातृकान्तरस्य च पर्यालोचनेन बहुषु स्थलेषु समीचीनपाठान रनिवेशनादिरूपपरिष्कारकरणस्यावश्यकत्वप्रतिभानात् द्वितीयशतकस्य अन एकस्मिन् लिखितकोशे उपलभ्यमानस्य अवश्यमुद्रणीयत्वे आदित एव मुद्रण औचित्यप्रतीतेश्च तदप्यत्रान्तर्भावितम् । शतकाभिधानस्यापि द्वितीयभागस्य चतु शीतिरेव श्लोका उपलभ्यन्ते । ' इति द्वितीयशतकम्' इति समाप्तिवाक्यं दृश्यते । किञ्चिन्यूनमप्यन्यूनप्रायमिव । अत्यायां मातृकायां तृतीयमपि शतकं शिथिलमलिनपत्रं अन्ते त्रुटि कतिपयश्लोकमुपलभ्यते । तत्तु श्रीराधयविषयमिति पृथक् यथासौकर्यं पश्चान्म यिष्यते । चरमं चतुर्थं शतकं श्रीवरदराजविषयं आन्ध्रलिप्यां भाषानुवादस श्री. उ. वे. गोविन्दाचार्यैः प्रकाशितम् । इहान्ते योजिता श्रीनाममौक्तिकमाला अमुद्रितपूर्वा । अस्या मातृ मद्रराजकीयप्राच्यलिखित पुस्तकशालाप्रधानपण्डितेन 'विदुषा' श्री. टि. कटाचार्येण चिरात् स्वस्मिन् रक्षिता अत्र प्रकाशनाय सादरमर्पिता । अस्याः साक्षात् यामुनाचार्य इति आरम्भे कृतेन निर्देशेन तद्विषय 'तनियन्' श्लोकपा च प्रतीयते । परन्तु अस्याः कृतेः स्वरूपं पर्यालोचयन्तः श्रीयामुनाचार्यकृत प्रबन्धानामष्टत्वेन आचार्यचरणैः कृतं परिगणनं स्मरन्तश्च न वयमत्र संशयमतिवर्ताम अत्र चरमे तृतीये भागे मुद्रितं दशोपनिषद्भाष्यकार श्रीरङ्गरामानुजमु विरचितं श्रीशठकोपगाथाव्याख्यानं ग्रन्थाक्षरैर्मुद्रितपूर्वम् । न तु कचिन्नागराक्ष

एतन्मुद्रणोपयोगितया लेखनशोधनादिहेतोरपेक्षितं सर्वं साहाय्यं एतत्पुस्तक- शाला पण्डिताभ्यां न्यायवेदान्तशिरोमणिना श्री. ना. सु. राजगोपालताताचार्येण न्यायमीमांसाशिरोमणिना श्री. को. शठकोपाचार्येण च सम्पन्नम् । 20. 8. 1943. Tirupati. D. T. TATACHARYA

अल मुद्रिताः कृतयः प्रथमो भागः । पुट.

१. श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम्

२. श्रीवेङ्कटेशस्तोत्रम्

३. श्रीवेङ्कटेशप्रपत्तिः

४. श्रीवेङ्कटेशमङ्गलाशासनम्

द्वितीयो भागः ।

१. श्रीमहालक्ष्मीचतुर्विंशतिनामस्तोत्रम्

२. श्रीमहालक्ष्मीचतुर्विंशतिनामावलिः

30 5

३. लक्ष्मीस्तोत्रम्

४. फणीन्द्रक्ष्माभृत्स्तोत्रम्

५. वेङ्कटेशसेवाक्रमः

६. श्लोकलयम्

७. वेदव्यासध्यानम्

८. श्रीवेङ्कटेशनिध्यानम्

९. अञ्जनशलनाथस्तोत्रम्

१०. वेङ्कटेशस्तोत्रम्

११. वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

१२. श्रीनिवासस्तोत्रम्

१३. श्रीवेङ्कटेशनवरत्नमालिकास्तुतिः

४९.

१४. श्रीपद्मावती नवरत्नमालिकास्तुतिः

१५. श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः

१६. उज्ज्वलवेङ्कटनाथस्तोत्रम्

१७. श्रीनिवासाचदशकम्

१८. श्रीवेङ्कटेशतूणकम्

vili

१९. श्रीवेङ्कटेशविजयार्यासप्तविभक्तिस्तोत्रम्

२०. वेङ्कटेशस्तोत्रम्

२१. श्रीवेङ्कटेशपञ्चकस्तोत्रम्

२२. श्रीनिवासगद्यम्

२३. ऋद्धिस्तवः

२४. श्रीवेङ्कटेशविजयस्तोत्रम्

२५. श्रीवेङ्कटेशद्वादशनामस्तोत्रम्

२६. श्रीवेङ्कटेशकवचस्तोत्रम्

२७. श्रीपद्मावतीस्तोत्रम्

२८. श्रीवेङ्कटेशस्तोत्रम्

२९. दयाशतकम्

३०. श्रीनिवासगुणाकरः

३१. श्रवणानन्दः

३२. पद्मावतीगद्यम्

३३. श्रीनिवासगद्यम्

३४. श्रीनाममौक्तिकमाला

तृतीयो भागः

१. श्रीशठकोपगाथादशकद्वयम्

श्रीरङ्गरामानुजमुनिकृतसंस्कृतध्याख्यानसहितम् ।

॥ श्रीवेंकटेशसुप्रभातम् ॥

श्रीवादिभीकरमहागुरुभिरनुगृहीतम्

कौसल्या<error> </error>सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १ ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज ।
उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥ २ ॥

मातस्समस्तजगतां मधुकैटभारेः
वक्षोविहारिणि मनोहरदिव्यरूपे ।
श्रीस्वामिनि श्रितजनप्रियदानशीले
श्रीवेंकटेशदयिते तव सुप्रभातम् ॥ ३ ॥

तव सुप्रभातमरविन्दलोचने
भवतु प्रसन्नमुखचन्द्रमण्डले ।
विधिशंकरेन्द्रवनिताभिरर्चिते
वृषशैलनाथदयिते दयानिधे ॥ ४ ॥

अत्र्यादिसप्तऋषयस्समुपास्य सन्ध्याम्
आकाशसिन्धुकमलानि मनोहराणि ।
आदाय पादयुगमर्चयितुं प्रपन्नाः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ५ ॥

पञ्चाननाब्जभवषण्मुखवासवाद्याः
त्रैविक्रमादिचरितं विबुधाः स्तुवन्ति ।
भाषापतिः पठति वासरशुद्धिमारात्
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ६ ॥

ईषत्प्रफुल्लसरसीरुहनारिकेल-
पूगद्रुमादिसुमनोहरपालिकानाम् ।
आवाति मन्दमनिलस्सह दिव्यगन्धैः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ७ ॥

उन्मील्य नेत्रयुगमुत्तमपञ्जरस्थाः
पात्रावशिष्टकदलीफलपायसानि ।
भुक्त्वा सलीलमथ केलिशुकाः पठन्ति
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ८ ॥

तन्त्रीप्रकर्षमधुरस्वनया विपञ्च्या
गायत्यनन्तचरितं तव नारदोऽपि ।
भाषासमग्रमसकृत्करचाररम्यं
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ९ ॥

भृङ्गावली च मकरन्दरसानुविद्ध-
झंकारगीतनिनदैस्सह सेवनाय ।
निर्यात्युपान्तसरसीकमलोदरेभ्यः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ १० ॥

योषागणेन वरदध्नि विमथ्यमाने
घोपालयेषु दधिमन्थनतीव्रघोषाः ।

रोषात्कलिं विदधते ककुभश्च कुम्भाः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ११ ॥

पद्मेशमित्रशतपत्रगतालिवर्गाः
हर्तुं श्रियं कुवलयस्य निजाङ्गलक्ष्म्या ।
भेरीनिनादमिव बिभ्रति तीव्रनादं
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ १२ ॥

श्रीमन्नभीष्टवरदाखिललोकबन्धो
श्रीश्रीनिवास जगदेकदयैकसिन्धो ।
श्रीदेवतागृहभुजान्तरदिव्यमूर्ते
श्री वेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १३ ॥

श्रीस्वामिपुष्करणिकाप्लवनिर्मलाङ्गाः
श्रेयोर्थिनो हरविरिञ्चसनन्दनाद्याः ।
द्वारे वसन्ति वरवेलहतोत्तमाङ्गाः
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १४ ॥

श्रीशेषशैलगरुडाचलवेंकटाद्रि-
नारायणाद्रिवृषभाद्रिवृषाद्रिमुख्याम् ।
आख्यां त्वदीयवसतेरनिशं वदन्ति
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १५ ॥

सेवापराश्शिवसुरेशकृशानुधर्म-
रक्षोम्बुनाथपवमानधनाधिनाथाः ।
बद्धाञ्जलिप्रविलसन्निजशीर्षदेशाः
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १६ ॥

धाटीषु ते विहगराजमृगाधिराज-
नागाधिराजगजराजहयाधिराजाः ।
स्वस्वाधिकारमहिमादिकमर्थयन्ते
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १७ ॥

सूर्येन्दुभौमबुधवाक्पतिकाव्यसौरि-
स्वर्भानुकेतुदिविषत्परिषत्प्रधानाः ।
त्वद्दासदासचरमावधिदासदासाः
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १८ ॥

त्वत्पादधूलिभरितस्फुरितोत्तमाङ्गाः
स्वर्गापवर्गनिरपेक्षनिजान्तरङ्गाः ।
कल्पागमाकलनयाऽऽकुलतां लभन्ते
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १९ ॥

त्वद्गोपुराग्रशिखराणि निरीक्षमाणाः
स्वर्गापवर्गपदवीं परमां श्रयन्तः ।
मर्त्या मनुष्यभुवने मतिमाश्रयन्ते
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २० ॥

श्रीभूमिनायकदयादिगुणामृताब्धे
देवाधिदेव जगदेकशरण्यमूर्ते ।
श्रीमन्ननन्तगरुडादिभिरर्चिताङ्घ्रे
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २१ ॥

श्रीपद्मनाभ पुरुषोत्तम वासुदेव
वैकुण्ठ माधव जनार्दन चक्रपाणे ।

श्रीवत्सचिह्न शरणागतपारिजात
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २२ ॥

कन्दर्पदर्पहरसुन्दरदिव्यमूर्ते
कान्ताकुचाम्बुरुहकुड्मललोलदृष्टे ।
कल्याणनिर्मलगुणाकरदिव्यकीर्ते
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २३ ॥

मीनाकृते कमठ कोल नृसिंह वर्णिन्
स्वामिन् परश्वथतपोधन रामचन्द्र ।
शेषांशराम यदुनन्दन कल्किरूप
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २४ ॥

एलालवङ्गघनसारसुगन्धतीर्थं
दिव्यं वियत्सरिति हेमघटेषु पूर्णम् ।
धृत्वाऽद्य वैदिकशिखामणः प्रहृष्टाः
तिष्ठन्ति वेंकटपते तव सुप्रभातम् ॥ २५ ॥

भास्वानुदेति विकचानि सरोरुहाणि
संपूरयन्ति निनदैः ककुभो विहङ्गाः ।
श्रीवैष्णवास्सततमर्थितमङ्गलास्ते
धामाश्रयन्ति तव वेंकट सुप्रभातम् ॥ २६ ॥

ब्रह्मादयस्सुरवरास्समहर्षयस्ते
सन्तस्सनन्दनमुखास्तव योगिवर्याः ।
धामान्तिके तव हि मङ्गलवस्तुहस्ताः
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २७ ॥

लक्ष्मीनिवास निरवद्यगुणैकसिन्धो
संसारसागरसमुत्तरणैकसेतो ।
वेदान्तवेद्यनिजवैभव भक्तभोग्य
श्रीवेंकटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २८ ॥

इत्थं वृषाचलपतेरिह सुप्रभातं
ये मानवाः प्रतिदिनं पठितुं प्रवृत्ताः ।
तेषां प्रभातसमये स्मृतिरङ्गभाजां
प्रज्ञां परार्थसुलभां परमां प्रसूते ॥ २९ ॥

॥ इति श्रीवेंकटेशसुप्रभातम् ॥

॥ श्रीवेंकटेशस्तोत्रम् ॥

श्रीवादिभीकरमहागुरुभिरनुगृहीतम्

कमलाकुचचूचुककुङ्कुमतो
नियतारुणितातुलनीलतनो ।
कमलायतलोचन लोकपते
विजयीभव वेंकटशैलपते ॥ १ ॥

सचतुर्मुखषण्मुखपञ्चमुख-
प्रमुखाखिलदैवतमौलिमणे ।
शरणागतवत्सल सारनिधे
परिपालय मां वृषशैलपते ॥ २ ॥

अतिवेलतया तव दुर्विषहैः
अनुवेलकृतैरपराधशतैः ।
भरितं त्वरितं वृषशैलपते
परया कृपया परिपाहि हरे ॥ ३ ॥

अधिवेंकटशैलमुदारमतेः
जनताभिमताधिकदानरतात् ।
परदेवतया गदितान्निगमैः
कमलादयितान्न परं कलये ॥ ४ ॥

कलवेणुवावशगोपवधू-
शतकोटिवृतात्स्मर कोटिसमात् ।
प्रतिवल्लविकाभिमतात्सुखदात्
वसुदेवसुतान्न परं कलये ॥ ५ ॥

अभिरामगुणाकर दाशरथे
जगदेकधनुर्धर धीमते ।
रघुनायक राम रमेश विभो
वरदो भव देव दयाजलधे ॥ ६ ॥

अवनीतनयाकमनीयकरं
रजनीकरचारुमुखाम्बुरुहम् ।
रजनीचरराजतमोमिहिरं
महनीयमहं रघुराममये ॥ ७ ॥

सुमुखं सुहृदं सुलभं सुखदं
स्वनुजं च सुकायममोघशरम् ।
अपहाय रघूद्वहमन्यमहं
न कथञ्चन कञ्चन जातु भजे ॥ ८ ॥

विना वेंकटेशं न नाथो न नाथः
सदा वेंकटेशं स्मरामि स्मरामि ।
हरे वेंकटेश प्रसीद प्रसीद
प्रियं वेंकटेश प्रयच्छ प्रयच्छ ॥ ९ ॥

अहं दूरतस्ते पदाम्भोजयुग्म-
प्रणामेच्छयाऽऽगत्य सेवां करोमि ।
सकृत्सेवया नित्यसेवाफलं त्वं
प्रयच्छ प्रयच्छ प्रभो वेंकटेश ॥ १० ॥

अज्ञानिना मया दोषानशेषान्विहितान् हरे ।
क्षमस्व त्वं क्षमस्व त्वं शेषशैलशिखामणे ॥

॥ इति श्रीवेंकटेशस्तोत्रम् ॥

॥ श्रीवेंकटेशप्रपत्तिः ॥

श्रीवादिभीकरमहागुरुभिरनुगृहीता

ईशानां जगतोऽस्य वेंकटपतेर्विष्णोः परां प्रेयसीं
तद्वक्षस्थलनित्यवासरसिकां तत्क्षान्तिसंवर्धिनीम् ।
पद्मालंकृतपाणिपल्लवयुगां पद्मासनस्थां श्रियं
वात्सल्यादिगुणोज्ज्वलां भगवतीं वन्दे जगन्मातरम् ॥

श्रीमन् कृपाजलनिधे कृतसर्वलोक
सर्वज्ञ शक्त नतवत्सल सर्वशेषिन् ।
स्वामिन् सुशील सुलभाश्रितपारिजात
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २ ॥

आनू पुरार्पितसुजातसुगन्धिपुष्प-
सौरभ्यसौरभकरौ समसन्निवेशौ
सौम्यौ सदानुभवनेऽपि नवानुभाव्यौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥

सद्यो विकासिसमुदित्वरसान्द्रराग-
सौरभ्यनिर्भरसरोरुहसाम्यवार्ताम् ।
सम्यक्षु साहसपदेषु विलेखयन्तौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

रेखामयध्वजसुधाकलशातपत्र-
वज्रांकुशाम्बुरुहकल्पकशङ्खचक्रेः ।
भव्यैरलंकृततलौ परतत्त्वचिह्नैः
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

ताम्रोदरद्युतिपराजितपद्मरागौ
बाह्यैर्महोभिरभिभूतमहेन्द्रनीलौ ।
उद्यन्नखांशुभिरुदस्तशशांकभासौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ६ ॥

सप्रेमभीति कमलाकरपल्लवाभ्यां
संवाहनेऽपि सपदि क्लममादधानौ ।
कान्ताववाङ्मनसगोचरसौकुमार्यौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ७ ॥

लक्ष्मीमहीतदनुरूपनिजानुभाव-
नीलादिदिव्यमहिषीकरपल्लवानाम् ।
आरुण्यसंक्रमणतः किल सान्द्ररागौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ८ ॥

नित्यानमद्विधिशिवादिकिरीटकोटि-
प्रत्युप्तदीप्तनवरत्नमहःप्ररोहैः ।
नीराजनाविधिमुदारमुपादधानौ
श्रीवेंकटेश<fix> </fix>चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ९ ॥

विष्णोः पदे परम इत्युदितप्रशंसौ
यौ मध्य उत्स इति भोग्यतयाऽप्युपात्तौ ।
भूयस्तथेति तव पाणितलप्रदिष्टौ
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १० ॥

पार्थाय तत्सदृशसारथिना त्वयैव
यौ दर्शितौ स्वचरणौ शरणं व्रजेति ।

भूयोऽपि मह्यमिह तौ करदर्शितौ ते
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ११ ॥

मन्मूर्ध्नि कालियफणे विकटाटवीषु
श्रीवेंकटाद्रिशिखरे शिरसि श्रुतीनाम् ।
चित्तेऽप्यनन्यमनसां सममाहितौ ते
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १२ ॥

अम्लानहृष्यदवनीतलकीर्णपुष्पौ
श्री वेंकटाद्रिशिखराभरणायमानौ ।
आनन्दिताखिलमनोनयनौ तवैतौ
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १३ ॥

प्रायः प्रपन्नजनताप्रथमावगाह्यौ
मातुस्स्तनाविव शिशोरमृतायमानौ ।
प्राप्तौ परस्परतुलामतुलान्तरौ ते
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १४ ॥

सत्त्वोत्तरैस्सततसेव्यपदाम्बुजेन
संसारतारकदयार्द्रदृगञ्चलेन ।
सौम्योपयन्तुमुनिना मम दर्शितौ ते
श्रीवेंकटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

श्रीश श्रिया घटिकया त्वदुपायभावे
प्राप्ये त्वयि स्वयमु<error>पा</error><fix>पे</fix>यतया स्फुरन्त्या ।
नित्याश्रिताय निरवद्यगुणाय तुभ्यं
स्यां किङ्करो वृषगिरीश न जातु माम् ॥ १६ ॥

इति श्रीवेंकटेशप्रपत्तिः

॥ श्रीवेंकटेशमङ्गलाशासनम् ॥

श्रीवादिभीकरमहागुरुभिरनुगृहीतम्

श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।
श्री वेंकटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ १ ॥

लक्ष्मीसविभ्रमालोकसुभ्रूविभ्रमचक्षुषे ।
चक्षुषे सर्वलोकानां वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ २ ॥

श्रीवेंकटाद्रिशृङ्गाग्रमङ्गलाभरणांघ्रये ।
मङ्गलानां निवासाय वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ३ ॥

सर्वावयवसौन्दर्यसंपदा सर्वचेतसाम् ।
सदा संमोहनायास्तु वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ४ ॥

नित्याय निरवद्याय सत्यानन्दचिदात्मने ।
सर्वान्तरात्मने श्रीमद्वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ५ ॥

स्वतस्सर्वविदे सर्वशक्तये सर्वशेषिणे ।
सुलभाय सुशीलाय वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ६ ॥

परस्मै ब्रह्मणे पूर्णकामाय परमात्मने ।
प्रयुजे परतत्त्वाय वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ७ ॥

आकालतत्त्वमश्रान्तमात्मनामनुपश्यताम् ।
अतृप्त्यमृतरूपाय वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ८ ॥

प्रायस्स्वचरणौ पुंसां शरण्यत्वेन पाणिना ।
कृपयाऽऽदिशते श्रीमद्वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ९ ॥

दयामृततरङ्गिण्यास्तरङ्गैरिव शीतलैः ।
अपाङ्गैः सिञ्चते विश्वं वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ १० ॥

स्रग्भूषाम्बरहेतीनां सुषमावहमूर्तये ।
सर्वार्तिशमदायास्तु वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ ११ ॥

श्रीवैकुण्ठविरक्ताय स्वामिपुष्करिणीतटे ।
रमया रममाणाय वेंकटेशाय मङ्गलम् ॥ १३ ॥

श्रीमत्सुन्दरजामातृमुनिमानसवासिने ।
सर्वलोकनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ १३ ॥

मङ्गलाशासनपरैर्मदाचार्यपुरोगमैः ।
सर्वैश्च पूर्वैराचार्यैस्सत्कृतायास्तु मङ्गलम् ॥ १४ ॥

इति श्रीवेंकटेशमङ्गलाशासनम्

11 अथ द्वितीयो भागः ॥ ॥ श्रीवेंकटेशम हिषीमहालक्ष्मीचतुर्विंशतिनामस्तोत्रम् ॥ १ ॥

नमः श्रियै लोकधायै ब्रह्ममात्रे नमोनमः ।
नमस्ते पद्मायै पद्ममुख्यै नमोनमः ॥

प्रसन्नमुखपद्मायै पद्मकान्त्यै नमोनमः ।
नमो बिल्ववनस्थायै विष्णुपत्न्यै नमोनमः ॥

विचित्रक्षौमधारिण्यै पृथुश्रोण्यै नमोनमः ।
पक्कबिल्वफलापीनतुङ्गस्तन्यै नमोनमः ॥

सुरक्तपद्मपत्राभकरपादतले शुभे ।
सरत्नाङ्गदकेयूरकाचीनू पुरशोभिते ॥

यक्षकर्दमसंलिप्तसर्वाङ्गे कटकोज्ज्वले ।
माङ्गल्याभरणैश्चित्रैर्मुक्ताहारैर्विभूषिते ॥

ताटङ्कैरवतंसैश्च शोभमानमुखाम्बुजे ।
पद्महस्ते नमस्तुभ्यं प्रसीद हरिवल्लभे ॥

ऋग्यजुस्सामरूपायै विद्यायै ते नमोनमः ।

प्रसीदास्मान् कृपादृष्टिपातैरालोकयाब्धिजे ॥
*ये स्थानहीनाः स्वस्थानात् श्रुत्वा स्थानमवाप्नुयुः ।
॥ इति श्रीवेंकटेशम हिपीमहालक्ष्मचितुर्विंशतिनामस्तोलम् ॥
* [पा.] दृष्ट्वा नरा ये ब्रह्मत्वशिवत्त्वमाप्नुयुः ॥

॥ श्रीमहालक्ष्मीचतुर्विंशतिनामावलिः ॥ २ ॥ श्रीवेङ्कटेशमहिषीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं श्रीवेङ्कटेशमहिषीमहालक्ष्मी चतुर्विंशति- नामभिः श्रीवेङ्कटेश महिषीमहालक्ष्म्यर्चनं करिष्ये ॥ अस्य श्रीमहालक्ष्मीचतुर्विंशतिनाममन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीमहालक्ष्मीर्देवता । श्रीवेंकटेश महिषीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । ध्यानम् -

ईशानां जगतोऽस्य वैंकटपतेर्विष्णोः परां प्रेयसी
तद्वक्षस्थलनित्यवासरसिकां तत्क्षान्तिसंवर्धिनीम् ।
पद्मालङ्कृतपाणिपल्लवयुगां पद्मासनस्थां श्रियं
वात्सल्यादिगुणोज्ज्वलां भगवतीं वन्दे जगन्मातरम् ॥

१ ओं श्रियै नमः २ औं लोकधायै नमः ३ ओं ब्रह्ममात्रे नमः

ओं पद्मनेत्रायै नमः ५ ओं पद्ममुख्यै नमः ६ औं प्रसन्नमुखपद्मायै नमः

ओं पद्मकान्त्यै नमः ८ औं बिल्ववनस्थायै नमः ९ औं विष्णुपत्न्यै नमः

श्री वेंकटेश काव्यकलापे १० ओं विचित्रक्षौमधारिण्यै नमः ११ औं पृथुश्रोण्यै नमः १२ औं पकबिल्वफलापीनस्तन्यै नमः १३ ओं रक्तपद्मपत्राकरपादतलायै नमः १४ ओं शुभायै नमः १५ औं सरत्नाङ्गदकेयूरकाञ्चीन पुरशोभितायै नमः १६ औं यक्षकर्दमसंलिप्तसर्वाङ्गायै नमः १७ ओं कटकोज्ज्वलायै नमः १८ ओं माङ्गल्याभरणैश्चित्रैर्मुक्ताहारैर्विभूषितायै नमः १९ औं ताटरवर्तसैश्च शोभमानमुखाम्बुजायै नमः २० औं पद्महस्तायै नमः २१ औं हरिवल्लभायै नमः २२ ओं ऋग्यजुस्सामरूपायै नमः २३ ओं विद्यायै नमः २४ औं अब्धिजायै नमः एवं चतुर्विंशतिनामभिः बिल्वपत्रैर्लक्ष्यर्चनं कुर्यात् । सर्वाभीष्टसिद्धिर्भवति ॥ ॥ इति चतुर्विंशतिनामावलिः ॥

श्रीः ॥ लक्ष्मीस्तोत्रम् ॥ ३ ॥

श्रियं श्रीवेंकटेशस्य श्रीनिवासस्य वल्लभाम् ।
ईश्वरी सर्वभूतानामाश्रये विश्वमातरम् ॥ १ ॥

विष्णोर्विचित्रचिदचिन्मिश्रविश्वविधिश्रमः ।
सफलरसकृदालोकाद्यस्यास्तस्यै नमः श्रियै ॥ २ ॥

॥ II. यस्या मुग्धकटाक्षदुग्धकणिका न्यूनाधिकोदञ्चिताः द्वित्राः कुलचिदेकतस्त्रिचतुराः किञ्चान्यतः पञ्चषाः । ब्रह्मन्द्रमुख। मरान्नरपतींश्चोचावचश्रीजुषः कुर्वन्त्याश्रितवत्सलां भगवतीं तामाश्रयामः श्रियम् ॥ ३ ॥

अस्तोकस्तबका स्तनद्वयमिषात् पाणिप्रवालोज्ज्वला
रोमालीललितालिपङ्क्तिमहिता बाहुप्रतानाश्चिता ।
सामोदा हरिकल्पवृक्षविपुलोपन्ना वृषादेस्तटे
लक्ष्मी कल्पलता स्थिरा मयि कृपावीक्षाप्रसूनं क्षिपेत् ॥ ४ ॥

स्वैरो कृपाकटाक्षसुधया संप्लावयन्त्या जगत्
लक्ष्म्यास्तौ चरणौ प्रपन्नसुलभी स्तोतुं प्रयस्याम्यहम् ।
यल्लाक्षारसलक्ष्म वक्षसि हरेर्वीक्ष्यैव साक्षात्परं
ब्रह्मेदं जगदेककारणमिति वध्यन्तवर्गा जगुः ॥ ५ ॥

वेदान्ता विबुधाश्चतुर्मुखमुखास्सन्तस्सनन्दादयः व्यासाद्या मुनयश्च सूरिनिवहा लक्ष्मीपतिर्वा स्वयम् । 3

सर्वे श्री वेंकटेश काव्यकलापे यन्महिमामृताब्धिकणिकेयत्तां न वेत्तुं क्षमाः तां लक्ष्मीमनपत्रपः कथयितुं वाञ्छामि धियां कविम् ॥ ६ ।

मातङ्गस्सुमहानणुश्च मशकः पातुं प्रवृत्तौ तृषा
दुग्धाब्धिं पितरस्वशक्त्यनुगुणं कृत्स्नं न पातुं क्षमौ ।
मातर्लक्ष्मि तव प्रभावजलधौ ब्रह्माऽप्यहं चेदृशौ
यज्ज्ञानादिषु तारतम्यमुभयोन तेन किं साधितम् ॥ ७ ॥

मुग्धस्तनन्धयमुखात् प्रथमोदिता बाक्
अव्यक्तवर्णमधुरा स्वदते हि मात्रे ।
श्रीरम् तद्वदतिमौग्ध्यकृता स्तुति
त्वत्कर्णवर्त्मनि वमेदमृतस्य धाराम् ॥ ८ ॥

सुधाधारासेकादिव सुखितकर्णाः सुकवयः
स्तुवीरन्याः श्रुला सपदि सशिरःकम्पमवशाः ।
तथाभूता मातरस्तुतिवचनभङ्गीस्त्वदुचिताः
विधातुं मे शक्तिं वितर वृषशैलेशदयिते ॥ ९ ॥

महितमहसः पक्के मनान्मणोनिव चेतनान्
प्रलयतमसा गाढं गूढानसत्समतां गतान् ।
न यदि भवती मातः पश्येद्दयार्द्रहञ्चला
कथमिव भवेत्सत्ता तेषां पुमर्थकथा कुतः ॥ १० ॥

अस्येशाना जगत इति या विश्रुता विश्वगोत्री
सत्यं सा त्वं भवसि कमले विष्णुपत्नीत्यनूक्तेः ।
तस्या मातस्तव परिजनेष्वात्मसु प्रेमबन्धः
तद्वात्सल्यं निरवधिकृपा सर्वमेतन्न चित्रम् ॥ ११ ॥

लक्ष्मीस्तोत्रम्
श्रुतिशिरोवरको शगृहा हितान् स्मृतिपुराणसुदीपविदीपितान् ।
१९
स्फुरिततावक दिव्यगुणान् मणीन् स्वहृदये सुधियो दधतीन्दिरे ॥ १२ ॥

रस्यं गवामपि पयो रसनोपघातात्
पैत्येन तिक्तमिति वक्ति यथा तथाsपि (हि) ।
तत्त्वं परं त्वदुपगूढमपोढहेयं
हेयास्पदं वदति कधन गाढपापः ॥ १३ ॥

नित्योदञ्चितचञ्चरीकनिनदां नीरन्धपुष्पद्रुमां
निर्यन्निर्शरशीतलां वृषगिरेरुतुङ्गशृङ्गस्थलीम् ।
कृत्वा केलिगृहं रमे रमयसे सर्वेश्वरं त्वत्प्रियं
भोगोपक्रमविभ्रमभ्रमिमुखे मग्नं मुहुः कुर्वती ॥ १४ ॥

मधुकरमौलिदन्नमकरन्दरसप्रसर-
प्रकलित मूलसेकपरिबृंहितपुष्पवने ।
विरचितपादचार मिह वेंकटशैलतटे
विहरसि देवि लक्ष्मि करलम्बितकान्तकरा ॥ १५ ॥

कमलपलाशदेश्य परिपेशल चिह्नपद-
द्वितयनिवेशनाङ्कपरिकर्मपवित्रशिलाः ।
तव च तव प्रियस्य विनमन्ति वृषाद्रितटे
विकचकुशेशयोदर विहारिणि सर्वसुराः ॥ १६ ॥

उपनिषदां सहस्रमुपबृंहणमप्यखिलं
वदति परोक्षम्य दयितेन समं भवतीम् ।
अथ पुनरञ्जनाद्रिरपरोक्षमवेक्षयते.
शरणमयासिषं तमधिकाद्भुतभूमिमहम् ॥ १७ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकला

त्वयि वृषशैलसीन्नि कुसुमापचयावसरे
दयितबिलोभनाय धृतदिव्यलतावपुषि ।
पतिरपि ते प्रगल्भमतिरेत्य मधुत्रतताम्
अतिपतितान्यवल्लि भवतीमभिकामयते ॥ १८ ॥

सुतनु लुनाव पुष्पमधिकापचयेऽस्तु जयः
तव मम वेत्युदीर्य कुसुमानि लुनन् कमले ।
त्वदुदितनर्मसूक्तिरसनिघ्नमनाः प्रहसन्
प्रसवपराङ्मुखश्च विजितो वृषशैलपतिः ॥ १९ ॥

सहचर वेंकटेश करनम्रितकल्पतरोः
अभिनवपुष्पजातमपचेतुमुदग्रमुखी ।
प्रियतममुग्धहासमुखचन्द्रविलोपितधीः
त्वमपचिनोषि तस्य मणिदाममहः प्रसवान् ॥ २० ॥

जननि सखीसमक्षमु गृहनलोलमतेः
तब पतिमिङ्गितज्ञमनिपुष्पितवृक्षतनुम् ।
सपुलककम्पधर्म सलिलादिविकारभृतः
कुचयुगतो निपीड्य कुसुमानि लुनासि शनैः ॥ २१ ॥

अन्तर्वसन्तमवलम्वितहेमशृङ्गां
आलितकुङ्कुमकुचामरुणोत्तरीयाम् ।
आनीलवेणिमनुरूपसखीवृतां त्वां
आलोक्य विस्मयभरस्तिमितः पतिस्ते ॥ २२ ॥

प्राप्ता स्वामिसरः प्रसन्नसलिलं स्नातुं सह मेयसा दृष्ट्वा स्वप्रतिविम्बमम्ब सुभगं स्तब्धा प्रतिनीधिया ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् आस्फाल्या (म्बुनि) कम्पितेऽत्र विमतादृष्ट्या प्रसन्ना पुनः पत्या निर्विशसि त्वमञ्जनगरौ कीलाललीलारसम् ॥ २३ ॥

कान्तेन शृङ्गसलिलैस्सकृदुक्षितां त्वां
वीक्ष्यासहिष्णुभिरुपेत्य सखीजनैस्ते ।
पर्युक्षितः पतिरनारतमम्बुवृष्ट्या
निर्णिक्तनीलमणिशैलरुचि दधाति ॥ २४ ॥

सिञ्चन्त्यां करवारिणा प्रियमुखं त्वय्यैक्या हेलया
सिञ्चन्तीष्वभितः सखीवपि निरुच्छ्वासो निमज्ज्यान्यतः ।
उन्मज्ज्य स्मितफुल्लगण्ड फलकां त्वां पुण्डरीकेक्षणः
पश्यन् साञ्जलि वारयत्यभियतीं भूयश्च सेकोत्सुकाम् ॥ २५ ॥

(यस्ते) श्रीः पुष्पमेकं चरणकमलयोरर्पयेद्भूतिकाम
वज्रालङ्कारहस्तस्स खलु सुरपुरीवीथिकाभ्यन्तरेषु ।
दिव्यस्त्रीभिस्स्वहस्तैरचिरमुपचितैः पारिजातप्रसूनैः
आरादाकीर्यमाणश्चरति सुरपतिस्स्वैर मैरावतेन ॥ २६ ॥

संपत्कामस्कृत्त्वां प्रणमति क(मले) या (यो) यदृच्छाप्रवृत्तिः
सोयं हंसा धिरूढः प्रतिदिशवदनो भारतीप्राणनाथः ।
ब्रह्माण्डैकाधिपत्यस्मयकृतविकृतिः सेव्यते (साव) रायैः (रोधैः)
देवैर्दिक्पालमुख्यैरधिगतविनयैरञ्जलिव्यग्रहस्तैः ॥ २७ ॥

यो वा कचिज्जातु काम्येष्वकामो
भूयिष्ठां ते नमउक्ति विध (ते) ।
(दत्त्वा तस्मै) देवि भोगापवर्गी
न त्वं (तृप्ता की गौदार्यमेतत् ॥ २८ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

कश्वित्त्वाश्चर्यबुद्धिः कवलयति कला याश्चतुष्षष्टिसंख्याः
कब्धि (त्त्वत्यन्तमन्दः पिककरटभिदा) व (नैव शक्तो विवेक्तम् ।
कोऽप्यन्यस्सार्वभौमो भुवमनुभवति क्षुत्कृशः कोऽपि भिक्षुः
वैषम्यस्यास्य हेतुर्भगवति कमले व (कटाक्षाकटाक्षौ ) ॥ २९ ॥

कनकलतेव नीलमणिशैल विशाल टं
कपिशिमदीपकप्रकलिकेव तमालतरुम् ।
अभिनवमम्बुवाहमचलेव तटिलतिका
मुरजिदुरः पयोधि ( दुहितः परिभावयसे ॥ ३० ॥

अमृतलहरीमा लालीला विजित्वरविभ्रमैः
शिशिरमधुरैः श्रीरम् त्वत्प्रतिक्षणवीक्षणैः ।
उपचितमहाबाहाशाखश्शुचि (स्मित) का ( को ) रक
फलतु भजतां तत्तत्कामांस्तव प्रियकल्पकः ॥ ३१ ॥

अयि वृषगिरेरुचैरशृङ्गाग्रमङ्गलदीपिके
निजपरिजनस्त्रीनेत्राणां निरन्तरचन्द्रिके ।
भवहुतवहज्यालातनां सुधामयदीर्घिके
जय जय जगज्जन्ये धन्ये जनार्दनजीविके ॥ ३२ ॥

नारीणामुत्तमा त्वं पतिरपि पुरुषेषूत्तमस्ते विभूतिः
नित्या भोगाय लीलारसपरिणतये कल्पितैषा विभूतिः ।
भृत्या ब्रह्मादिदेवास्सहजपरिजनास्सूरयो नित्यशुद्धाः
(श्री) त्वद्भागधेयं निरवधिकमहं भावयेयं कथं वा ॥ ३३ ॥

मातमहमतिवाङ्मनसं त्वदीवयं यस्यास्तव प्रणयरोषकपायितायाः ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् नीराज (य) म(त्य) रुणमङ्घ्रियुगं किरीट- रत्नत्विषा निखिललोकपतिर्मुकुन्दः ॥ ३४ ॥

नानादेवादिदेहप्रकृतिपरिणतौ कर्मपाशेन बद्धान्
पर्यायेणोच्चनीचभ्रमितजलघटी ( धारि ) यन्त्रस्य नीत्या ।
ऊर्ध्वाधोलोकगत्या गतिजवविवशान् प्राणिनस्त्रातुमेतान्
को वाऽन्यरशक्यशङ्कः प्रभुरिति कमले त्वत्सखाद्वैकटेशात् ॥ ३५ ॥

दुर्लङ्खे दुःखसिन्धौ दुरनुभवमहाव्याधिभेदोत्तरङ्गे
संमद्मान्वीक्ष्य जीवान् सहजकरुणया प्रेरिता लोकमातः ।
कूपान्तर्मुग्धपुत्रं पतितमनुपतन्मातृवल्लोकमेतं
प्राप्ता वैकुण्ठधान्नस्त्वमिह वृषगिरौ वर्तसे त्रातुमेतान् ॥ ३६ ॥

स्मितरुचिकौमुदीकवदनेन्दुरुदारवपुः
त्वरितमवातरद्य (रिप्य) दमृतेन न चेद्भवती ।
चलितचतुर्भुजस्य मथितोद्धतदुग्धनिधेः
ध्रुवमभविष्यदम्ब कमितुस्तव नीरसता ॥ ३७ ॥

प्रवहदमृतपूरात् प्रादुरासीः पयोधेः
अमृतमथनदान्तं मोहयन्ती मुकुन्दम् ।
अथ विपुलमयासीदन्तरं तस्य बाह्वोः
अनिमिषममराणां पश्यतां पद्मवासे ॥ ३८ ॥

सान्द्रार्द्रागसि संहितादनुगतादस्त्रादतित्रासिनि
भ्रान्त्वा सर्वजगत् सु (स्व) गोप्तृविरहात् काके पुरः पेतुषि ।
दृष्ट्वैनं जननि त्वया सदयया विज्ञाप्य वीरव्रतं
पत्युस्ते प्रतिबोधिता रघुकुलोत्तंसस्य पुंसः कृपा ॥ ३९ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

पद्म परिष्कृतिमती परिफुल्लदृष्टिं
सीतां समीक्ष्य जनकाङ्कनिषेदुषीं त्वाम् ।
त्यद्भविभङ्गविधिना विहितोपदेशः
शम्भो धनुराशु रघुप्रवीरः ॥ ४० ॥

रामो रमे तव कृते रघुवीरजाये
भोगीन्द्रभोगसुभगामुपधाय बाहाम् ।
आजानुबाहुरशयिष्ट तटे पयोधेः
प्रस्पर्धयन् प्रतिपयोधिरिव प्रसुप्तः ॥ ४१ ॥

श्रीरम् मैथिलि पतिस्तव धर्मपत्न्याः
प्राप्तेस्तिरोधिमुदधिं व्यतिलक्ष्य वीर ( : ) ।
आलय संकुलमरातिकुलं समूलम्
आसीत्त्वदीयमुखपद्मविकासभास्वान् ॥ ४२ ॥

मातर्मनोनयन (ख) नदिव्यरूपः
कृष्णस्सतृष्णहृदयस्त्वयि भाववत्याम् ।
वीरो वहन्तुरसे वैरिशरान्महाजौ
त्वां रुक्मिणी मुद्वहद्विजितारिलोकः ॥ ४३ ॥

आरभ्य शैशवमनारतमप्रयत्नात्
यत्पूतनादिविपदुत्तरणं मुरारेः ।
कल्याणि रुक्मिणि जगज्जननि त्वदीय-
मङ्गल्यसूत्रमहिमा खलु तत्र हेतुः ॥ ४४ ॥

जामाता पुरुषोत्तमस्युसदृशो लक्ष्म्यास्सुताया ममे- त्यानन्दैरुदितैरिवान्तरमितैस्तुङ्गैस्तरमैर्वृतम् ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् दुग्धाधि पितरं तवाम्ब दयितः पश्यन्प्रभूताकृतिः प्रत्यग्राम्बुजलोचनः फणिपतौ शेते नभश्श्यामलः ॥ ४५ ॥

भव्यं पद्मादिरूपं परिमलमपि चादाय सृष्टेव मृद्वी
पद्मे त्वन्नित्यमभ्यप्रियतमवपुरुत्कर्षजातातिशङ्का ।
विश्लेष्टुं न क्षमाऽहं क्षणमपि दयितत्वादिति व्याहरन्ती
लिप्यन्ती कान्तवक्षस्सुदृढमविरतं मोदसे वेंकटाद्रौ ॥ ४६ ॥

श्रीमद्वकटशैलनीलजलदन्राताभिजाताकृतेः
शार्ङ्ग श्रीजितचारुशक्रधनुषश्शश्वत्कृपावर्षिणः ।
मन्द्रं मन्दसमीरपूरणकृतं शङ्खध्वनिं विभ्रतः
विष्णोः श्रीरुरसि स्थिता वितनुषे विद्युल्लताविभ्रमम् ॥ ४७ ॥

यथा रत्नं भवति निजदीप्त्या परिवृतं.
यथा पुष्यत्पुण्यं नवपरिमलद्धर्धा बहुमतम् ।
तथा नित्याश्लिष्टो भगवति भवत्या महितया
निषेव्यस्सर्वेषां भवति भगवांस्त्वत्सहचरः ॥ ४८ ॥

इयं गाथा काsपि श्रवणपथवृत्ता तनुभृतां
भवेत्किञ्चिद्वस्तु स्वपरगुणनिर्वाहकमिति ।
मृषा नैषा सूक्तिर्भगवति यतः श्रीर्निरुपमा
त्वमेव श्रीमतां तव च तब पत्युः प्रथयसे ॥ ४९ ॥

स्वशेषैरुत्कर्षे सति न खलु शेषित्वविहतिः
यतरशेषी शेषैरतिशयकरैरेव भवति ।
अतः श्रीः कान्तस्ते त्वदुपहित निस्सीममहिमा-
ऽप्यही स्वातन्त्र्यो भवति न परोपाधिकगुणः ॥ ५० ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

मन्दस्पर्शं मलयमरुतां माधुरी माक्षिकाणां
वीणानादं क्षणरुचिरुचि सौरभं वारिजानाम् ।
आदायानं तव कृतमिति श्रीर्वचो यौक्तिकानां
कालातीत निगमवचसा तस्य नित्यत्वसिद्धेः ॥ ५१ ॥

आमोदमेदुरमरालमुदारबन्धं
मृद्वायतं चमरवालविलासजैत्रम् ।
आनीलमद्भुतमनातपवार्यमम्ब
केशापदेशतिमिरं बिभूषे किमेतत् ॥ ५२ ॥

किंतु स्विम्ब तिमिरस्य विपत्ति[क्ति ] रेषः
किंवा नवोत्पलननीलिम संप्रदायः ।
भिन्नाञ्जनोपलरुचामथवैष राशिः
इत्यादिसंशयपदं तव केशपाशः ॥ ५३ ॥

कर्णावतंसकलिकायितलोचनेन
स्वर्णात्मदर्शसुहृदा सुषमोत्तरेण ।
मन्दस्मितांशुमधुरेण तवाननेन
चन्द्रः कलङ्ककलुषः कथमम्ब तुल्यः ॥ ५४ ॥

अभिनत्रमरविन्दं किन्नु भृङ्गानुलीनं
सजलदशकलं वा शारदं चन्द्रबिम्बम् ।
कनकमुकुरमाहो नीलरत्नानुविद्धं
जननि मुखमिदं ते स्निग्धनीलालकं वा ॥ ५५ ॥

मातस्तवैतदभिजातसुवर्णपट्ट- सौभाग्यहारिनिटिलं निरपेक्षभूषम् ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् कस्तूरिकोर्ध्वतिलकं विभूषे तथाऽपि नूनं तदस्य तिलकस्य परिष्क्रियायै ॥ ५६ ॥

असितमवनतं च स्निग्धमायुष्य [मेतत् ]
[तव जननि समिन्धे] श्रूयुगं देवि दिव्यम् ।
विलसितविवशस्सन्यस्य निस्सीमकान्तेः
विहितविविधविश्वो विष्णुराज्ञाकरस्ते ॥ ५७ ॥

जिघ्रासयेव मुखमारुतसौरभाणां
द्रासी जननि ताकनासिकेयम् ।
भ्रसेतुमध्यविवरेण ललाटदिव्य-
सौन्दर्यसारसरितः प्रसृतेव कुल्या ॥ ५८ ॥

अधिगतवतोरक्ष्णोः कृष्णत्वमर्जुनतां च ते
जनितरणयोकोदण्डस्पृशो रनुरक्तयोः ।
कथमिव परा मैत्री कर्णेन कुण्डलचारुणा
समजनि जनन्याश्चर्याणामसि त्वमपाश्रयः ॥ ५९ ॥

द्विजैरेतैः पङ्क्तावविवरनिविष्टैरविषमैः
उदग्रैरुद्भाभिश्शुचिभिरधरस्यास्य कमले ।
स्मयायत्त व्यक्तेरपि च परभागप्रणयिनः
बहिष्कारस्सोऽयं समुचिततरः पल्लवरुचेः ॥ ६० ॥

स्फटिकमुकुरबिम्बौ नीलरलांशुगर्भी
किममृतकरणौ द्वौ शारदौ श्रीकराङ्कौ ।
अथ विमलकपोली देवि ते दर्शनीयौ
श्रवणकुवलयश्री जातवर्णप्रकर्षै ॥ ६१ ॥

श्रीवैंकटेशकाव्यकलापे

मातः स्वभावसुषमा पुनरुक्तभूषः
पत्युस्तवापि विजयावह भव्यरेखः ।
स्वामोदसंपदधिवासितसर्वगन्धः
कण्ठो मृदुः कथय कम्बुसमः कथं स्यात् ॥ ६२ ॥

सौभाग्यसंपदभिभूतसुवर्णकुम्भौ
भूयः परास्तपरिणाहिपयोजकोशौ ।
कूलंकपौ कुचभरौ गुरुभारहारौ
पुत्रस्य देवि कुशलं कुरुतो दृशोर्मे ॥ ६३ ॥

तारुण्यसौरभतरङ्गितहृत्तटाके
जातौ स्तनद्वयमिषेण सरोजकोशौ ।
तन्नू लग्नसित बालमृणालिकैव
मुक्तावलीति मम मातरभूद्वितर्कः ॥ ६४ ॥

बाहाश्शिरीषमृदव रतनवस्तुवृत्ताः
[शम् ] पारुचस्समुचिताभरणाश्चतस्रः ।
मातस्सपल्लवसकोरक कल्पवल्ली-
बालप्रतानविततीरनुकुर्वते ते ॥ ६५ ॥

तन्वी तलोदरगता तब रोमराजि:
आभाति देवि कुचनुङ्गकुलाचलाभ्याम् ।
निष्क्रम्य नाभिसरसीमभियान् पिपासुः
आनीलभोग इव कश्चन बालसर्पः ॥ ६६ ॥

पीताम्बरस्थगित मध्यकटी नितम्ब- कम्रोरुकाण्डवरजानुयुगोपमानम् ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् नास्त्यस्ति चेद्वदतु देवि तवैव कान्तः सर्वज्ञ इत्यनुविनादितकाहलीकः ॥ ६७ ॥

वृत्ते तवाम्ब लभि[लि]ते विधृतानुपूर्व्यं
पीताम्बराञ्चलपिशङ्गरुचाऽभिषिक्ते ।
सौवर्णकाहलसमे समसन्निवेशे
जङ्घे तु[न] लङ्घयति सेवकलोकदृष्टिः ॥ ६८ ॥

प्रत्यग्रकल्पतरुपल्लवपाटलाभौ
वज्रध्वजाब्जमुखमङ्गलचिह्नगर्भी ।
इन्द्रादिदेवमणिमौलिमहापीठौ.
मातस्त्वदीयचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ६९ ॥

चन्द्रस्त्वदीयमुखकान्तिजितः कलङ्की
श्रीरम्ब वृत्तविशदांशुनखापदेशात् ।
चारु प्रपद्य चरणद्वितयं भवत्याः
पूर्णोऽकलङ्कदशमूर्तिरजस्रमासीत् ॥ ७० ॥

विद्युद्दामद्युतिभिरुचितैर्दिव्यभूषासहस्रैः
स्थाने देवि स्थगयसि वपुर्दिव्यमापादचूडम् ।
नोचेत् सर्वावयवसुषमा स्वस्वदेशानुकर्ष-
श्रान्तस्वान्तस्तिमितनयनो वल्लभस्ते जल[ ड] स्स्यात् ॥ ७१ ॥

[न] सत्कर्म ज्ञानं न च विमलमध्यात्मविषयं
त्वयि त्वत्कान्ते वा न हि परमभक्तिस्त्वजनि मे ।
ततश्चाकिञ्चित्को दुरितभरितोऽनन्यगतिकः
शरण्ये देवि त्वां शरणमभिपद्ये भगवतीम् ॥ ७२ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

अनन्तासह्यागस्कृत [मकृत] सद्वृत्तिमशुचिं
प्रहीणं शब्दादिप्रवणमतिलज्जाभयदयम् ।
प्रसक्तं स्त्रीमात्रे पशुवदशुभैकास्पदमिमं
कथं मातः क्षाम्येदखिलखलशासी तव पतिः ॥ ७३ ॥

कदाचित्कान्तस्ते हितपरपितृत्वेन कलुषः
कृतागस्स्वस्मासु स्वयमुचित शिक्षां तितनिषेत् ।
तदा मातस्त्वं च भ्रुकुटिपरतन्त्रं प्रणयिनं
प्रलोभ्य स्वैरङ्गैश्चरणपरिचर्यां घटय नः ॥ ७४ ॥

अस्पृष्टसंसरणदुः खलवैरनादि-
सिद्धैरसंकुचितनित्यसुखावबोधैः ।
भव्यैः परस्परपरिस्थितशेषभावैः
संवासयाम्ब सहजैस्तव किङ्करैर्माम् ॥ ७५ ॥

आम्ना[अम्ला]नैरमृतद्रवप्रियसखैरौदार्य कर्णेजयैः
अत्यैश्वर्यमदालसैरभिमुखेप्वाभाषितस्वागतैः ।
अम्बाविष्कृतकूलमुद्वहकृपा वात्सल्यविस्रम्भणैः
आलोकैरभिषिञ्च मामनुकलं त्वत्पादपद्माश्रयम् ॥ ७६ ॥

त्वद्दासदास कुलराजकुलाश्रयेण
भन्योत्तमस्य मम कर्मजवाग्विमर्दान् ।
स्तोत्रापदेशविहितानपि तानसंख्यान्
मातः क्षमस्व मयि केवलवत्सला त्वम् ॥ ७७ ॥

अस्मद्गुरुं परमकारुणिकं त्वदङ्घ्रि- निस्सीमभक्तिनिधिमार्यमनर्घशीलम् ।

लक्ष्मीस्तोत्रम् सौम्योपयन्तमुनिमात्मविदं समीक्ष्य मातः प्रसीद मम वृत्तमचिन्तयित्वा ॥ ७८ ॥

देव्या मदीयरसनाध[स] नया श्रियव
स्वप्रीतये स्तुतिमिमामुदितां गृणन्तः ।
भुक्ता समृद्धिमिह सद्भिरनन्यभोगैः
अन्ते च सूरिपरिषत्प्रथमार्हणीयाः ॥ ७९ ॥

श्रीवादिभयङ्करगुरवे नमः ॥ श्रीवेंक्टगुरवे नमः ॥ ॥ इति श्रीलक्ष्मीस्तोतम् ॥

B.-The letters enclosed in brackets are suggested by the editors for ance in the text.]

श्रीः ॥ फणीन्द्रक्ष्माभृत्स्तोत्रम् ॥ ४ ॥

अस्ति श्रीमानवनितिलको वेंकटो नाम शैलो
भूयानेको भुवि परिणतः पुण्यराशिः प्रजानाम् ।
सारोद्धारस्सकलजगतां स्थापितः कापि धात्रा
यस्मिन् साक्षात्परमपुरुषो दीव्यति श्रीसहायः ॥ १ ॥

सौवर्णात्मा मरतकमयैर्वज्रवैडूर्यरूपैः
नीलोत्की [:] स्फटिकघटितैः पद्मरागत्रणीतैः ।
नानारत्नाकृतिभिरखिलैरसानुभिस्संभृतश्रीः
सर्वैस्सोऽयं सुरगिरिरिति प्रत्यभिज्ञायते यः ॥ २ ॥

उर्बी [गुर्वी ]मुदधिवसनामुद्रहन् भूललग्नाम्
उत्तुङ्गायैरुपरिशिखरैरुल्लिखन्नूर्ध्वसीमाम् ।
तिर्यग्दिव्या कृतिमहिमतश्छादयन् यो दिगन्तान्
विष्णुस्साक्षाद [यमिति] जनैस्तर्क्यते भूवराहः ॥ ३ ॥

मन्दस्पन्दानिलविवलिताताम्रबालप्रवाल-
स्वैरास्वादप्रमदविहरत्को किलालापगर्नेः ।
सान्द्रच्छायैस्सरसकुसुमैस्सौरभाक्कृष्टभृङ्गैः
सर्वैर्वृक्षैस्सततफलितैर्यः सदा संभृतश्रीः ॥ ४ ॥

स्वैः पाद्याध्यप्रभृति ददतः स्यन्दमानैर्मरन्दैः भव्यामोदैः पवनगलितैरर्चयन्तः प्रसूनैः ।

फणीन्द्रक्ष्माभृत्स्तोत्रम् वृन्तोद्वान्तैः परिणतफलैर्नित्यक्ऌप्तोपहारा: धन्या वृक्षा [यदुपरि रमावा ] समाराधयन्ति ॥ ५ ॥

पुण्यामोदप्रसवलहरी वासिताशावकाशैः
दूरेदूरे दुरितशमनैः पश्यतां प्राणभाजाम् ।
श्रीमन्नारायणवरशिरोभूषणीभाव [भव्यैः ]
स्निग्धैः कृष्णैस्तरुणतुलसीकाननैः पावनो यः ॥ ६ ॥

नित्याशुष्यत्सलिलसरसीस्यन्दसन्धुक्षितानां
श्रावश्रावं श्रवणसुभगं निस्वनं निर्झराणाम् ।
[धत्ते] धाराधररवधिया नृत्यतो नीलकण्ठान्
काकण्ठान्निजसहचरी नित्यने त्रोत्सवान् यः ॥ ७ ॥

दशंदशं कुशनबदलैर्दभदूर्वा प्रबालान्
खादखादं पृथुमृदुफलं भूरुहां भूविकीर्णम् ।
पायपायं यदुपरि पयः पावनं दिर्घिकाणां
मादमादं विहरति मृगयूथपः कृष्णसारः ॥ ८ ॥

[]राः सिंहाः कुपितशरभाः कुञ्जरेन्द्रा मदान्धाः
घोरा व्याघ्रा कटुककिटयो भीमभल्लकसंघाः ।
सर्वे चान्ये सहजरिपवो जन्तवो यत्रवा[साः ]
[सं] गाहन्ते प्रशमितरुषः स्वैरमेकोदपाने ॥ ९ ॥

श्रीमद्वादिप्रवरभयकृद्देशिकोक्तं फणीन्द्र-
क्ष्माभृत्स्तोत्रं भुवनमहितं शब्दतोऽर्थाच्च साधु ।
श्रुत्वा प्री [ता भवतु जनता काव्यनाट्यादिदक्षाः
नैतत्तुल्यं भवति भवति स्मापि यावद्धरित्र्याम् ॥ १० ॥

इति फणीन्द्रक्ष्माभृत्स्तोत्रम् ॥ 50

श्रीः ॥ वेंकटेशसेवाक्रमः ॥ ५ ॥

यश्व वेंकटेशस्य सेवाक्रममनुत्तमम् ।
तं शठारिगुरुं बन्दे गार्ग्य श्रीपुरवासिनम् ॥

श्री वेंकटाचलाधीशं श्रियाऽध्यासितवक्षसम् ।
श्रित चेतनमन्दारं श्रीनिवासमहं भजे ॥ १ ॥

प्रातरुत्थाय पूतात्मा ध्यायेय स्वगुरोः पदे ।
श्री वेंकटेशपादाब्जे यासुर्वेकटाचलम् ॥ २ ॥

चक्रतीर्थे ततः स्नात्वा कृतपूर्वाह्निकक्रियः ।
ध्यायन् श्रीवैंकटाधीशं सेवेयाञ्जनभूधरम् ॥ ३ ॥

ततः पश्चिमदिग्भागे गत्या कञ्चिन्महापथम् ।
श्री वेंकटगिरेर्मूले शेषांशेनोत्थितां भुवः ॥ ४ ॥

चिञ्चामुन्निद्रसुभगां दिव्यां तन्मूलतः शुभे ।
श्रीनिवास पदाम्भोजे स्वसंकल्पात् समुत्थिते ॥ ५ ॥

तन्मूलतः स्वयंव्यक्तान् सरोयोगिमुखानपि ।
लक्ष्मीनृसिंहं शेषाद्रिं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥

दशकमप्यचः स्तोत्रगद्ये समुच्चरन् ।
भक्तैर्भागवतैस्सार्धमारोहेयं वृषाचलम् ॥ ७ ॥

धुप्यद्भिः सङ्घशश्च चैगोविन्देति पुनः पुनः ।
गच्छद्भिः स्वामिसेवार्थमागच्छद्भिर्निरन्तरम् ॥ ८ ॥

वेंकटेशसेवा क्रमः

संपूर्णं लब्धकामैश्च चतुर्वर्गार्थिभिर्नरैः ।
शिखराणि च रम्याणि निर्झरान् परिषत्प्रभुम् ॥ ९ ॥

श्री वेंकटेशं संसेव्य गच्छेयं तं महापथम् ।
आरुह्य तिष्ठन्नामोद दञ्जनाद्विशिरोवरम् ॥ १० ॥

श्री वेंकटाचलप्रान्तभूमिपर्यन्तपर्वतान् ।
वापीकूपताकादीन् वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥

सुवर्णमुखरी चैव शोभमानां महानदीम् ।
धाम गोविन्दराजस्य पश्येयं श्रीपुरीमपि ॥ १२ ॥

ततः कर्पूरसुरभितीर्थं कर्पूरनिर्झरम् ।
गत्वाऽऽचम्य ततश्चान्यच्छृङ्गमारुह्य सुन्दरम् ॥ १३ ॥

पक्षिवृक्षाकृतिधरैर्निबिडं नित्यसूरिभिः ।
शीघ्रं कचिच्च गच्छेयं सेवाचपलमानसः ॥ १४ ॥

सुखमत्रैव वर्ते रम्ये श्रीशैलसानुनि ।
इतीरयन्मन्दमतिर्गच्छेयं कुत्रचित्पुनः ॥ १५ ॥

सुवर्चसां सुरूपाणां पुण्यानां मृगपक्षिणाम् ।
शृणुयामद्भुतं शब्दं कूजतां मधुरं पथि ॥ १६ ॥

अतीत्य कश्चित्पन्थानमटवीनृहरिं ततः ।
प्रणम्य तदनुज्ञातः प्रविशन्वनमन्तरा ॥ १७ ॥

सालतालतमाला म्लचन्दनामरभूरुहैः ।
नालिकेराम्रपनसकदलीकमुकैरपि ॥ १८ ॥

पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोहरैः ।
भूषितं भूरुहैश्चान्यैर्निरैश्वामलेोदकैः ॥ १९ ॥

4

श्री कटेश काव्यकलापे

सिंहकुञ्जरगोव्याघ्रतरक्षुहरिणादिभिः ।
निर्वैरैर्मृगसङ्घैश्च रममाणैः समाकुलम् ॥ २० ॥

मयूरकोकिलानां च मधुरैः कूजितैरपि ।
शारिका शुकलापैमोंदिताखिलचेतनम् ॥ २१ ॥

चन्दनागरुसंवाहिमन्दमारुतसेवितम् ।
श्रीमदप्राकृतं दिव्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥ २२ ॥

नयनानन्दजनकं नवीनं पश्यतां सदा ।
सर्वत्र फलपुष्पाढ्यं संपश्येय वनस्थलम् ॥ २३ ॥

ततोऽन्यच्छ्रङ्गमारुह्य ततोऽन्यत्रावरुह्य च ।
कचिद्गच्छन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्ध्यायन् रमापतिम् ॥ २४ ॥

सानुमन्यं समारोहन् श्रीश मामानयान्तिकम् ।
इति ब्रुवन् यतिवरं प्राप्नुयां परया मुदा ॥ २५ ॥

तं प्रणम्याभ्यनुज्ञातः परं पन्थानमास्थितः ।
अर्चिरादिपथे दिव्ये मित्रचन्द्रेन्द्रवेधसाम् ॥ २६ ॥

लो पङ्क्तिवदत्यन्तरभ्यां मण्डपसन्ततिम् ।
संपश्यंस्तत्र गच्छेयं शौरेर्धामान्तिकस्थलम् ॥ २७ ॥

ततः पणवनिस्साणकालीनादमेदुरम् ।
शृणुयां श्रोत्रसुखदं दिव्यदुन्दुभिनिस्स्वनम् ॥ २८ ॥

ततश्चम्पकपुन्नागवकुलामर भूरुहाम् ।
अन्येषां दिव्यगन्धैश्च नानावर्णैर्मनोरमैः ॥ २९ ॥

अकषाणां कुसुमैरनिशं चित्रिताम्बरम् ।
मल्लिकामाधवीजातिपुष्पैश्चित्रितभूतलम् ॥ ३० ॥

वेंकटेशसेवाक्रमः

मध्येमध्ये लसद्दिव्यलीलामण्टपशोभितम् ।
तत्रतत्र स्थितैः क्रीडाशैलैश्चारुभिरुज्ज्वलम् ॥ ३१ ॥

पुण्यपक्षिगणानां च पूरिताशामुखं खैः ।
पद्मकल्हारकुमुदनीलोत्पलसुगन्धिभिः ॥ ३२ ॥

राजहंसादिशकुनैः कूजद्भिश्च विराजितैः ।
सरोवापीतटाकाद्यैरावृतं परमाद्भुतैः ॥ ३३ ॥

अतिप्रमाणमाश्चर्यावहमप्राकृतं शुभम् ।
उद्यानशतसाहस्रमुद्यत्पल्लव कोरकम् ॥ ३४ ॥

पश्यन् शृङ्गविहीनं तद्गोपुरं प्राप्नुयां परम् ।
ततः श्रीवेंकटेशस्य मन्दिरं लोकवन्दितम् ॥ ३५ ॥

दिव्यं सुवर्णप्राकारगोपुरैरुज्ज्वलं महत् ।
ततश्चोद्यत्सहस्रांशुशतकोटिसमप्रभम् ॥ ३६ ॥

मङ्गलं सर्वजगतां मण्डनं शेषभूभृतः ।
भूमावनुपमं दिव्यं लोकानुग्रहकाम्यया ॥ ३७ ॥

स्वयंव्यक्तं विमानं तदानन्दनिलयाह्वयम् ।
दिव्यं च नगरं पश्यन् श्रीवैकुण्ठमिवापरम् ॥ ३८ ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि कृतार्थोऽस्मीति चाब्रुवन् ।
परमानन्दभरितः प्रणमेयं प्रसन्नधीः ॥ ३९ ॥

ततस्सन्निधिवीथ्यग्रभूषणं पवनात्मजम् ।
नमस्कृत्य ततः पश्यन् सहस्रस्तम्भमण्टपम् ॥ ४० ॥

प्रविशेयं प्रसन्नात्मा वैकुण्ठद्वारमद्भुतम् ।
ततः काञ्चनदीप्त्या च रत्नकान्त्या च रूषितम् ॥ ४१ ॥

श्रीवैंकटेशकांव्यकलापे

भूषितं दिव्यमाल्यैश्च मुक्तादामभिरेव च ।
चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतस्सुरभीकृतम् ॥ ४२ ॥

आज्ञामुद्राधर भीमैरस्थानभयशक्तिभिः ।
चण्डप्रचण्डप्रमुखैर्द्वारपालैः सुरक्षितम् ॥ ४३ ॥

मृदङ्गपणवतूर्यशङ्खादिभिश्शुभैः ।
अष्टादशविधैर्वाद्यैरा घोषित नभस्स्थलम् ॥ ४४ ॥

रुद्रादिदेवानां महर्षीणां महात्मनाम् ।
योगिनां सनकादीनां दिव्यस्थाननिवासिनाम् ॥ ४५ ॥

दिव्याप्सरोगणानां च नृत्तं गीतं च कुर्वताम् ।
चातुर्वर्ण्य प्रसूतानां सदा भक्तिमतां हरौ ॥ ४६ ॥

आबालवृद्धमाबद्ध मस्तकाज लिशोभिनाम् ।
नानादेशागतानां च नराणां भाग्यशालिनाम् ॥ ४७ ॥

सपुत्रमित्रदाराणां वृन्दैः सान्द्रं सुशोभनम् ।
विच्छिन्नाग्रनिवेश शं] तत्परीतं द्वारमास्थितः ॥ ४८ ॥

प्रणम्य भक्तथा साष्टाङ्ग प्रहर्षं प्राप्नुयां परम् ।
तत्र श्री कटाधीशं ततस्तत्र कृताञ्जलिः ॥ ४९ ॥

राजवीथीषु रम्यासु प्रदक्षिणपरो भवन् ।
नित्यमुक्तसमानानां तदीयानां महात्मनाम् ॥ ५० ॥

भवनानि विचित्राणि पश्यन् हृष्टः पुनः पुनः ।
स्वामिपुष्करिणीतीरं श्रयेयं श्रमनाशनम् ॥ ५१ ॥

ततस्त्वाचम्य तत्तीर्थे कृतमाध्याह्निकक्रियः ।
वराहरूपिणं देवं वामाङ्कस्थवसुन्धरम् ॥ ५२ ॥

वेंकटेशसेवाक्रमः

प्रणम्य प्राञ्जलिः कुर्यां प्रदक्षिणमहं ततः ।
तीर्थं प्रदक्षिणं कुर्वन् श्रीशैलस्तुतिरूपिणीः ॥ ५३ ॥

कुलशेखरसूक्तीरप्युच्चार्यानम्य वै रथम् ।
पुनः परीतं विच्छिन्नाभिनिवेशमुपेत्य च ॥ ५४ ॥

त्वा श्रीमन्महद्वारं प्रविश्यान्तः प्रसन्नधीः ।
आस्थानचिञ्चामचलच्छायां शेषांशकां ततः ॥ ५५ ॥

आनम्य मण्टपांश्चैव पश्येयं विपुलोन्नतान् ।
बलिपीठं महादिव्यं ब्रह्मरुद्रादिसेवितम् ॥ ५६ ॥

ध्वजस्तम्भेन सहितं प्रणम्य प्राञ्जलिर्मुदा ।
भावयेयं वृषाद्रीशं प्रणतार्तिहरं प्रभुम् ॥ ५७ ॥

तत्र प्रदक्षिणपरान्नमस्कारपरान् मुहुः ।
वेदपारायणपरान् वेदान्तव्याक्रियापरान् ॥ ५८ ॥

इतिहासपुराणादीन् पठतः शृण्वतोऽपि च ।
स्तोत्रपाठे च निरतान् ब्रह्मविद्यासु निष्ठितान् ॥ ५९ ॥

सङ्कीर्तनपरान् शौरेः गुणश्रवणतत्परान् ।
ध्याननिष्ठान् योगनिष्ठाञ्जपशीलांस्तथा यतीन् ॥ ६० ॥

आबद्धाञ्जलिपद्मां[श्चाप्या]नन्दाश्रुभिराप्लुतान् ।
पुलकाञ्चितगात्रांश्च पूतभावान्महात्मनः ॥ ६१ ॥

सन्तानधनराज्यश्रीसंपदादिवरार्थिनः ।
लब्ध्वा वरं ततस्तूर्णमिष्टाला पपरानपि ॥ ६२ ॥

सर्वान्महाभागवतान् संपश्येयं पुनः पुनः ।
ततो वेंकटनायक्याः स्थानं दृष्ट्वा ततः परम् ॥ ६३ ॥

३९.

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे

आनम्य चम्पकतरुं तन्नामाङ्कितवीथिकाम् ।
प्रदक्षिणपरस्सर्वं पश्येये च कृताञ्जलिः ॥ ६४ ॥

शालिमुद्गतिलादीनां शालास्तत्र सहस्रशः ।
सर्वसंपत्समृद्धाश्च पाकशाला मनोरमाः ॥ ६५ ॥

स्वामिपुष्करिणीतीर्थं दृष्ट्वाऽऽचम्य ततः परम् ।
यामुनेयाभिधं दिव्यं माल्यागारं मनोहरम् ॥ ६६ ॥

गोपीनां रमणं तत्र वेणुनादविनो दिनम् ।
सुवर्णमण्टपं चैव नारायणगिरिं तथा ॥ ६७ ॥

बलिपीठं पुनर्गत्वा प्रत्यग्द्वारं च चाम्पकम् ।
बद्धाञ्जलिस्ततः पश्यन्प्रासादान्परमाद्भुतान् ॥ ६८ ॥

पायसान्नैर्गुडान्नैश्च शुद्धैरोदनराशिभिः ।
दधिक्षीराज्यसंपन्नैर्मृष्टान्नैर्विविधोदनैः ॥ ६९ ॥

अपूपैः स्वादुभिर्हृद्यैः शालिपिष्टोपपादितैः ।
सुगन्धैः पकैः प्रभूतगुडसमितैः ॥ ७० ॥

:

पृथुकैर्गुडसंमिश्रैस्सजीरकमरीचकैः ।
कन्दमूलफलैश्चैव व्यञ्जनैर्विविधैरपि ॥ ७१ ॥

संपूर्णां पाकशालां च संप्रविश्याथ सन्नतः ।
श्रियं तत्र स्थितां देवीं श्रीनिवासमनः प्रियाम् ॥ ७२ ॥

प्रणमेयं तदाज्ञप्तो भजेयं यागशालिकाम् ।
दिव्यं ततो रत्नमयं श्रीमहामणिमण्टपम् ॥ ७३ ॥

तत्र शय्यागृहं रम्यं तत्रस्थं देवमच्युतम् ।
श्रिया देव्या धरण्या च सेवितं पार्श्वयोस्तदा ॥ ७४ ॥

वेंकटेशसेवाक्रमः उत्सवार्हमुदाराङ्गमुज्ज्वलायुधभूषणम् । प्रणिपत्य प्रसन्नात्मा परमानन्दमाप्नुयाम् ॥ ७५ ।

ततः परीत्य तं धन्यो वस्त्रागारं महर्द्धिमत् ।
वाहनानि महार्हाणि विमानं चानतस्ततः ॥ ७६ ॥

छत्रचामरकोशं च श्रयेयं सैन्यनायकम् ।
ततो रामानुजाचार्यं प्रपन्नकुलशेखरम् ॥ ७७ ॥

अप्राकृतं विमानं च आनन्दनिलयाह्वयम् ।
प्रणम्य तदनुज्ञातः प्रणमन्नृहरिं ततः ॥ ७८ ॥

प्रदक्षिणपरो भूत्वा पक्षिराजं त्रयीमयम् ।
परमानन्दजनकं पश्येयं पुष्पमण्टपम् ॥ ७९ ॥

प्रविश्य पक्षिराजं च भजेयं द्वारपालकौ ।
ततस्तत्र विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ ८० ॥

वाहनानि महार्हाणि भूषणानि सहस्रशः ।
दिव्याम्बराण्यनेकानि क्षौमपीताम्बराणि च ॥ ८१ ॥

सुवर्ण रौप्यखण्डानि धनानि विविधानि च ।
गजांश्च पशुसङ्घांश्च छत्रव्यजनचामरैः ॥ ८२ ॥

समस्तदेशजातानि वस्तून्यन्यान्यनेकशः ।
श्री वेंकटेशप्रीत्यर्थं सर्वदेशनिवासिभिः ॥ ८३ ॥

सर्वान् समर्पितान् पश्यन्नुपहारांश्च सन्निधौ ।

आत्मस्वरूपानुगुणमपि श्रीशमनः प्रियम् ॥ ८४ ॥
द्रव्यं यत्किञ्चिदतुलमुपहारं समर्प्य च ।
॥
प्रणमन् परया भक्तया भजेयं कृतकृत्यताम् ॥ ८५ ॥

श्रीकटेशकाव्यकलापे

ततो रामानुजाचार्यं पुरस्कृत्य यतीश्वरम् ।
श्रीवेंकटाचलाधीशं श्रीनिधिं करुणानिधिम् ॥ ८६ ॥

अस्मद्भाग्यपरीपाकमखिला भीष्टदायिनम् ।
नाथं समस्तजगतां नाथं नः कुलदैवतम् ॥ ८७ ॥

मातरं पितरं बन्धुं भ्रातरं सुहृदं गुरुम् ।
अस्मत्कुलधनं भोग्यमाचार्यकुलदर्शितम् ॥ ८८ ॥

शेषाचलशिरोरत्नं श्रीनिवासं परात्परम् ।
महनीयं परं ब्रह्म वन्दिषीय पुनः पुनः ॥ ८९ ॥

पश्यन् रमन् समुत्तिष्ठंस्तुवन्नृत्यन् पुनः पुनः ।
पुलकाचितगात्रश्च भवेयं प्राञ्जलिः ॥ ९० ॥

द्वारपालाभ्यनुज्ञातः कृपया चावलोकितः ।
कथञ्चित्प्रविशन् भीतो महामण्टपमन्तरा ॥ ९१ ॥

पश्यन् हरिं प्रसन्नात्मा प्राप्नुयामर्धमण्टपम् ।
तस्मिन्धनुर्धरं रामं सौमित्रिमपि जानकीम् ॥ ९२ ॥

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं दौत्यलक्षणम् ।
विष्वक्सेनं विज्ञेशमनन्तं चानतस्ततः ॥ ९३ ॥

उपसृत्य च सोपानं कुलशेखरनाम [य]कम् ।
भयभक्तिसमाक्रान्तः पार्श्व दक्षिणमास्थितः ॥ ९४ ॥

निभृतः प्रणतः प्रहो भवेयं प्राञ्जलिस्ततः ।
शुभाः श्रीभट्टनाथस्य सूक्तीर्मङ्गलरूपिणीः ॥ ९५ ॥

शठारिकलिजित्सूक्ती श्शरणागतिवाचिकाः ।
श्रीवेंकटेशविषयाः श्रीनिवासमनः प्रियाः ॥ ९६ ॥

वेंकटेशसेवाक्रमः :

तदीयप्रवरैः सार्धं गद्यं चाप्यनुसन्दधत् ।
श्रीभूमि नीलादेवीनां दिव्यहस्तोपलालितौ ॥ ९७ ॥

शरण्यौ चारण्यानां शङ्खचक्रादिचिह्नितौ ।
विलासविक्रमक्रान्तत्रैलोक्यौ लोकपावनी ॥ ९८ ॥

बन्दारुजनमन्दारौ मञ्जीरद्युतिरञ्जितैौ ।
हंसकालङ्कृतौ दिव्यौ किङ्किणीकविभूषितौ ॥ ९९ ॥

पारिजातादिकुसुमैः सूरिभिश्चार्चितौ सदा ।
श्रीमच्छठारिकलिजिच्छ्रीरामानुजयोगिभिः ॥ १०० ॥

प्राप्यप्रापकभावेन प्रपन्नौ परभक्तितः ।
सेवेय श्रीनिवासस्य चरणौ जलजोपमौ ॥ १०१ ॥

सौवर्णकालाकारे ते सर्वमनोहरे ।
समानसंनिवेशं च चारुजानुयुगं तथा ॥ १०२ ॥

कदलीकाण्डका तोरुयुगलं चातिसुन्दरम् ।
दिव्यपीताम्बराश्लिष्टं दीप्रकाञ्चीगुणोज्ज्वलम् ॥ १०३ ॥

कटीतटं च रुचिरं कान्तखन्न विराजितम् ।
वन्दारुभववाराशिकटी दघ्नत्वसूचकम् ॥ १०४ ॥

करं वामं कटिन्यस्तं कनत्कङ्कणभूषणम् ।
वैकुण्ठमेतद्धामेति व्यञ्जकं दक्षिणं करम् ॥ १०५ ॥

लावण्यनिम्नगावर्तनाभिं चापि तनूदरम् ।
इन्दिरामन्दिरं वक्षश्चन्द्रचन्दनचर्चितम् ॥ १०६ ॥

विहरन्तीं श्रियं तत्र वेंकटाचलनाय [[य]काम् ।
ग्रीवां च कम्बुवत्कान्तां ग्रैवेयकविभूषिताम् ॥ १०७ ॥

श्री वेंकटेशका व्यकलापे

समस्तशोकशमनं चन्द्रकान्तं तदाननम् ।
शुचिस्मितं सुन्दरोष्ठं शोभनाधरपल्लवम् ॥ १०८ ॥

सुकपोलौ सुनासां च सुन्दर भ्रूलतायुगम् ।
दयाकञ्चुकितापाङ्गैर्दृष्टादृष्टफलप्रदे ॥ १०९ ॥

दिव्याम्बुजदलाकारे दीर्घे दिव्ये च लोचने ।
तथा करयुगा [ गो] दचच्छङ्खचक्रे सदोज्ज्वले ॥ ११० ॥

उन्नतांसयुगालम्बिलसन्मकरकुण्डले ।
उदग्रकर्णचापौ चाप्युल्लसत्कर्णपूरके ॥ १११ ॥

रम्ये ललाटे विलसदूर्ध्वपुण्ड्रं ललाटिकाम् ।
लसद्रत्नकिरीटं च जगन्नाथत्वसूचकम् ॥ ११२ ॥

एवं सर्वाङ्गसौन्दर्यमियत्तारहितं प्रभुम् ।
आपादमौलिलावण्यमखिलाभरणादिकम् ॥ ११३ ॥

समस्तार्तिहरं सद्यस्सौख्यदं च पृथक् पृथक् ।
अनुभूयानुभूयाहमाप्नुयां प्रीतिमुत्तमाम् ॥ ११४ ॥

सर्वाङ्गसुन्दरं पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
महनीयोपवीतेन वैजयन्त्यादिभूषितम् ॥ ११५ ॥

हारकेयूरकटकैरन्यैराभरणोत्तमैः ।
माल्यैश्चन्दन[म्पक]पुन्नागमालतीकुसुमाञ्चितैः ॥ ११६ ॥

अन्यैः कमलकहारैरसंख्येयैरलङ्कृतम् ।
सौशील्याश्रितवात्सल्यसौलभ्यादिगुणार्णवम् ॥ ११७ ॥

वेदान्तवेद्यविभवं विधिरुद्रादिसेवितम् ।
चिन्तामणिमशेषाणां शेषाचलशिरोमणिम् ॥ ११८ ॥

वेंकटेशसेवाक्रमः

श्रीभूनीला कुचमणि देवदेवशिखामणिम् ।
वैकुण्ठनाथं मन्नाथं वासुदेवमिवापरम् ॥ ११९ ॥

वेङ्कटाचलशृङ्गाविहाररसिकं हरिम् ।
पश्यन् पश्यन्प्रसन्नात्मा भवेयं नित्यकिङ्करः ॥ १२० ॥

इत्थं श्रीवेङ्कटेशस्य सेवाक्रमपरां शुभाम् ।

गार्ग्यश्रीशठजिद्दाससूक्तिं श्रुतिसुखावहाम् ॥ १२१ ॥
प्राप्यां च प्रार्थनारूपामनुसन्दधतोऽन्वहम् ।
लभन्ते श्रीनिवासस्य नित्यसेवामनुत्तमाम् ॥ १२२ ॥
श्रीः ॥ श्रीधनगुरवे नमः ॥

॥ इति वेंकटेशसेवाक्रमः ॥

॥ श्लोकत्रयम् ॥ ६ ॥

प्रातः स्मरामि रमया सह वेंकटेशं
मन्दस्मितं मुखसरोरुह कान्तिरम्यम् ।
माणिक्यकान्तिविलसन्मकुटोर्ध्वपुण्डं
पद्माक्षलक्ष्य मणिकुण्डलमण्डिताङ्गम् ॥ १ ॥

प्रातर्भजामि कररम्यसुशङ्खचक्रं
भक्ताभयप्रद कटिस्थलदत्त पाणिम् ।
श्रीवत्स कौस्तुभलसन्मणिभूषणोद्यत्
पीताम्बरं मदनकोटिसुमोहनाङ्गम् ॥ २ ॥

प्रातर्नमामि परमाद्य [त्म] पदारविन्दम्
आनन्दसान्द्रनिलयं मणिनूपुराढ्यम् ।
एतत्समस्तजगतामिति दर्शयन्तं
वैकुण्ठमत्र भजतां करपल्लवेन ॥ ३ ॥

लोकत्रयस्य पठन दिनपूर्वकाले दुस्स्वम दुश्शकुनदुर्भयपापशान्त्यै । नित्यं करोति मतिमान्परमात्मरूपं श्री वेंकटेशनिलयं व्रजति स्म योऽसौ ॥ श्रीः घनगुरवे नमः ॥ इति लोकलयम् ॥

॥ वदव्यासध्यानम् ॥ ७ ॥

श्री वेंकटेशमनुवासरमिन्दिरेशं
दुग्धान्नपूर्णमधुशर्करगोघृताढ्यम् ।
रम्भाफलेन सह षड्रसयुक्तदिव्य-
राजान्नसूपममृतं स्मरतां करस्थम् ॥ १ ॥

संपूर्णवृष्टिमिह वर्षय कालमेघैः
दुर्भिक्षकालरहितं कुरु वेंकटेश ।
कारुण्यजीवननिधिर्जगतां त्वमद्य
त्यामेव नौमि सततं वरद प्रसीद ॥ २ ॥

तिष्ठन् स्वामिसरोवरस्थलवरे श्रीवेंकटेश स्मयन्
लक्ष्म्याऽलङ्कतबाहुमध्यविलसत्सर्वाङ्गभूषोज्ज्वलः ।
वैकुण्ठाद्रिरसौ समस्त जगतामित्येव संदर्शयन्

विश्वालिङ्गनभाग्यवान् विजयते ब्रह्मेन्द्ररुद्रेश्वरः ॥ ३ ॥
वेदव्यासकृतं ध्यानं निद्रान्ते स्मरतामिदम् ।
सर्वारोग्यं च भोगश्च नराणां तत्पदं भवेत् ॥
॥ इति वेदव्यासध्यानम् ॥

[ ॥ श्रीवेङ्कटेशनिध्यानम् ॥ ८ ॥ ]

ईशानां जगतोऽस्य वैंकटपतेर्विष्णोः परां प्रेयसीं
तद्वक्षस्स्थलनित्यवासरसिकां तत्क्षान्तिसंवर्धिनीम् ।
पद्मालंकृतपाणिपल्लवयुगां पद्मासनस्थां श्रिय
वात्सल्यादिगुणोज्ज्वलां भगवतीं वन्दे जगन्मातरम् ॥ १ ॥

श्री वेंकटेशदयितां श्रियं घटकभावतः ।
समाश्रित्य वृषाद्रीशचरणौ शरणं श्रये ॥ २ ॥

श्रीमन् शेषगिरीश ते पदयुगे मञ्जीरसंराजिते
सक्तं मानसमस्तु [मे तव] शुभे जङ्घे सुजान्वश्चिते ।
रम्भाकान्तिहरोरुकाण्डयुगल प्राप्तं कटीं सेवते
काञ्चीनूपुरकिङ्किणी परिचितां पीताम्बरालंकृताम् ॥ ३ ॥

नाभीपङ्कजतुन्दबन्धनलसद्दिव्योदरापाश्रयं
पद्माकौस्तुभहारमाल्यसुभगां वक्षस्थली गाहते ।
सर्वाभीष्टवरप्रदानकटिबन्धाब्जाग्र्यचक्रोज्ज्वलः
हस्तैः श्लिष्टमनल्पभूषणयुतैः कण्ठं समालम्बते ॥ ४ ॥

मुक्तारत्नविराजिकुण्डललसद्गुण्डे सुबिम्बाधरं
नासाशोभि दयार्द्रलोचनयुगं सुश्रूर्ध्वपुण्ड्रोज्ज्वलम् ।
वक्तं रत्नललाटिकापरिलसत्फालं सतृष्णं पिबत्
मौलौ रज्जति माल्यशोभनि महारत्नाभिषेकोज्ज्वले ॥ ५ ॥

भूयो वक्तमनुप्रसर्पति ततः कण्ठावसक्तं भुजैः
श्लिष्टं वक्षसि पद्मया परिचिते लग्नं पुनर्मध्यमम् ।
ट्यूरुद्वयजानुपु प्रविततं जङ्घावसक्तं पदोः
प्राप्तं तिष्ठति तत्र गात्रसुषमासक्तं वृषाद्रीश ते ॥ ६ ॥

॥ इति श्रीवेंकटेशनिध्यानम् ॥

॥ अञ्जन शैलनाथस्तोत्रम् ॥ ९ ॥

पुलकिनि भुजमध्ये पूजयन्तं पुरन्ध्रीं
भुवननयनपुण्यं पूरिताशेषकामम् ।
पुनरपि वृषशैले फुल्लनीलोत्पलाभं
पुरुषमनुभवेयं पुण्डरीकायताक्षम् ॥ १ ॥

आजानसौहृदमपार कृपामृताब्धिम्
अव्याज वत्सलम वेल्सुशीलमाद्यम् ।
आनन्दराशिमनुरागमयावरोधम्
आराधयामि हरिमञ्जनशौलनाथम् ॥ २ ॥

आताम्रपादमवदातसुवर्णचेलम्
आपीनबाहुशिखरोज्ज्वलशङ्खचक्रम् ।
आविस्मिताननममन्ददयाकटाक्षम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ३ ॥

अप्राकृतावयव संहितसंनिवेशम्
आरूढयौवनमहीनकुमारभावम् ।
अम्लानकान्तिमतिवामनसानुभावम्
आराधयामि हरिमनशैलनाथम् ॥ ४ ॥

आशावकाशसमुदित्वरसर्वगन्धम्
आस्वादयत्सुगमसर्वरसस्वभावम् ।
आश्लेषाम्यसुखसंस्पृशनातिरेकम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ५ ॥

2

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

आदर्शयन्तमतिसंकुचिताक्षिशक्तिम्
आश्रावयन्तमखिलान् बधिरान् प्रकृत्या ।
आभाषयन्तमभितो नतमूकवर्गम्
आराधयामि हरिमखनशैलनाथम् ॥ ६ ॥

आधावयन्तमतिमारुतमेव पशून्
आजानुलम्बिभुजयन्तमहो कुबाहून् ।
अन्यांश्च कृतशिरसः प्रतिजीवयन्तम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ७ ॥

आजन्मनिर्धनजनानलकेशयन्तम्
अज्ञानपि त्रिदशदेशिकदेश्ययन्तम् ।
अह्नाय वयमपि मर्त्यमवन्ध्ययन्तम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ८ ॥

आवद्धकङ्कणमशेषशरण्यतायाम्
आपत्सहायमपराधसहं नतानाम् ।
आसन्न सामगसुखालस सूरिवर्गम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ९ ॥

अध्यासितासनसरोजसनूपुराङ्घ्रिम्
आमुक्तवीरकटकायतवृत्तजङ्घम् ।
आश्चर्यजानुयुगमप्रतिमो रुकाण्डम्
आराधयामि हरिमज्ञ्जनशैलनाथम् ॥ १० ॥

आवर्तिनिम्ननिखिल ण्डनिदाननाभिम् आयामिदोर्विवर केलिगृहावरोधम् ।

अञ्जनशैलनाथस्तोत्रम् आबद्धरत्नमयभूषभुजाचतुष्कम् आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ ११ ॥

अंसावलम्बिमणिकुण्डलकान्तगण्डम्
आविस्मितांशुमधुराधरबन्धुजीवम् ।
आस्याब्जसौरभ समुत्युकदीर्घनासम्
आराधयामि हरिमञ्जनशैलनाथम् ॥ १२ ॥

अर्धेन्दु भास्वदलिकोल्लसदृर्ध्वपुण्ड्रम्
आलोलनीलकुटिलालकचारुवम् ।
आविर्मयूखमणिचूडमहाकिरीटम्

आराधयामि हरिमज्ञ्जनशैलनाथम् ॥ १३ ॥
वादिभीतिकरार्येण रचिता भावबन्ध[तः ] ।
शोभते वेङ्कटाद्रीशविषया स्तुतिरहुता ॥
इति अञ्जनशैलनाथस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

श्रीः श्रीगुरवे नमः ॥ वेंकटेशस्तोत्रम् ॥ १० ॥

कौशिक श्रीनिवासार्यतनयं विनयोज्ज्वलम् ।
वात्सल्यादिगुणावासं वन्दे वरददेशिकम् ॥

पद्मस्थां युवती परार्ध्यवृषभाद्रीशायतो रस्स्थली-
मध्यावास महोत्सवां क्षणसकृद्विश्लेषवाक्यासहाम् ।
मूर्तीभावमुपागतामिव कृपां मुग्धाखिलाङ्गां श्रियं
नित्यानन्द विधायिनी निजपदे न्यस्तात्मनां संश्रये ॥ १ ॥

श्रीमच्छेपमहीधरेशचरणौ प्राप्यौ च यौ प्रापको
अस्मद्देशिकपुङ्गवैः करुणया संदर्शितौ तावकौ ।
प्रोक्तौ वाक्ययुगेन भूरिगुणकावार्यैश्च पूर्वैर्मुहुः
श्रेयोभिः शठवैरिमुख्यमुनिभिस्तौ संश्रितौ संश्रये ॥ २ ॥

यस्यैकं गुणमादृताः कवयितुं नित्याः प्रवृत्ता गिरः
तस्याभूमितया स्ववाङ्मनसयोर्वैक्लव्यमासेदिरे ।
तत्तादृम्बद्दुसद्गुणं कवयितुं मोहाद्वृषाद्री वरं
काङ्क्षे कार्यविवेचनं न हि भवेन्मूढाशयानां नृणाम् ॥ ३ ॥

यत्पादा योषितं निजसकृत्स्पर्शन काञ्चिच्छिला-
मार.. डिम्भतामनुपमौ शान्तं कमप्यचितौ ।
यत्पादूरखिलां शशास च महीमाश्चर्य सीमास्थलीम्
अद्राक्षं हरिमञ्जनाचलतटे निर्निद्रपभेक्षणम् ॥ ४ ॥

वेंकटेशस्तोत्रम्

अत्रस्यन्मणिराजराजिविलसन्मञ्जीरनिर्यन्मह:-
स्तोमप्रास्तसम स्तविस्तृततमश्श्रीमन्दिराभ्यन्तरम् ।
व्याकोचाम्बुजसुन्दरं चरणयोर्द्वन्द्वं वृषाद्रीशितुः
चक्षुर्भ्यामनुभूय सर्वसुलभं प्राप्स्यामि मोदं कदा ॥ ५ ॥

सत्कृत्या समकाललब्धतनुभिर्गोपीभिरत्यादरात्
विन्यस्तौ वदने कुचे च नितरां रोमाञ्चरोहाञ्चिते ।
पद्माभूकरपल्लवैः सचकितं संवाह्यमानौ मृद्
मान्यौ वेङ्कटभूधरेशचरणौ मार्गे दृशोः स्तां मम ॥ ६ ॥

प्रातः फुल्लपयो रुहान्तरदलस्निग्धारुणान्तस्थलौ
निष्पीताखिलनीरनीरधिलसन्नीलाम्बुदाभौ बहिः ।
राकाशी तमरीचिसन्निभनखज्योतिर्वितानाञ्चित
पादौ पन्नगपुङ्गवाचलपतेर्मध्येमनस्स्तां मम ॥ ७ ॥

मन्दारप्रसवाभिरामशिरसां बृन्दारकश्रेयसां
वृन्दैरिन्दुकलाभृता च विधिना वन्द्यौ धृतानन्द ।
बन्धच्छेदविधायिनौ विनमतां छन्दश्शताभिष्टुतौ
वन्दे शेषमहीधरेशचरणौ वन्दारुचिन्तामणी ॥ ८ ॥

चिच्चामूलकृतासनेन मुनिना तत्त्वार्थसन्दर्शिना
कारुण्येन जगद्धितं कथयता स्वानुष्ठितिख्यापनात् ।
निश्चिये शरणं यदेव परमं प्राप्यं च सर्वात्मनां
तत्पादाब्जयुगं भजामि वृषभक्षोणीधराधीशितुः ॥ ९ ॥

नन्दिष्यामि कदाऽहमेत्य महता धर्मेण तप्तो यथा मन्दोदञ्चितमारुतं मरुतले मत्यों महान्तं हृदम् ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे संतप्तो भवतापदावशिखिना सर्वार्तिसंशामकं पादद्वन्द्वमहीशभूधरपतेर्निर्द्वन्द्वहृन्मन्दिरम् ॥ १० ॥

यौ वृन्दावनभूतले व्यहरतां दैतेयवृन्दावृते
कुप्यत्कालियविस्तृतोच्छ्रितफणारङ्गेषु चानृत्यताम् ।
किञ्चानरसमुदास्तां किसलयप्रस्पर्धिनावासुरं
तन्वातां मम वेंकटेशचरणौ तावहसां संहृतिम् ॥ ११ ॥

शेषित्वप्रमुखान्निपीय तु गुणान्नित्या हरेस्सूरयो
वैकुण्ठे तत एत्य वेंकटगिरिं सौलभ्यमुख्यानिह ।
नित्योदञ्चितसंनिधेर्निरुपमान्निर्विश्य तस्याद्भुतान्
निर्गन्तुं प्रभवन्ति हन्त न ततो वैकुण्ठकुण्ठादराः ॥ १२ ॥

सेफुल्लाद्भुतपुप्पभारबिनमच्छाखाशतानां सदा
सौरभ्यानुभवाभियन्मधुलिहां सङ्घैर्वृते भूरुहाम् ।
उद्यद्रश्मिभिरुज्ज्वलैर्मणिगणैरुत्तुङ्गशृङ्गैर्वृष-
क्षोणीभर्तरि वर्तते ऽखिलजगत्क्षेमाय लक्ष्मीसखः ॥ १३ ॥

नानादिङ्मुखवासिनो नरगणानभ्यागतानादरात्
प्रत्युद्यात इवान्तिकस्फुटतरप्रेक्ष्यमसन्नाननः ।
सानुक्रोशमनास्सडिम्भमहिलान् संप्राप्त सर्वेप्सितान्
कुर्वन्नभूधरे कुवलयश्यामो हरिर्भासते ॥ १४ ॥

आपादादनवद्यमाच शिरसस्सौन्दर्य सीमास्पदं
हस्तोदश्चितशङ्खचक्रमुरसा विभ्राणमग्भोधिनाम् ।
माल्यैरुलसितं मनोज्ञमकुटी मुख्यैश्च भूषाशतैः
मध्येतारणमञ्जनाचलटे भान्तं हरिं भावये ॥ १५ ॥

वेंकटेशस्तोत्रम्

मञ्जीराश्चितपादमद्भुतकटीविभ्राजिपीताम्बरं
पद्मालङ्कृतनाभिमङ्गमहसा पाथोधरश्रान्तिदम् ।
पार्थ्यालङ्कृतिशङ्खचक्रविलसत्पाणिं परं पुरुषं
वन्दे मन्दहसं विचित्रमकुटीजुष्टं वृषाद्रीश्वरम् ॥ १६ ॥

नानाभासुररत्नमौक्तिकवरश्रेणीलसत्तोरण-
स्वर्णस्तम्भयुगान्तरालकभृशप्रद्योतमानाननम् ।
आनासश्रुतिलोलनीलविशदस्निग्धान्तरक्तेक्षणं
नाथं प्रेक्षितुम नाचत नालं सहस्रं दृशाम् ॥ १७ ॥

चक्राब्जे करयुग्मकेन सततं बिभ्रत् करेण स्पृशन्
सव्येनो रुमपीतरेण चरणौ सन्दर्शयन् भूषणैः ।
सद्रत्नैः सकला दिशो वितिमिराः कुर्वन् वृषाद्रौ हरिः
शुद्धस्वान्तनिषेविते विजयते शुद्धान्तवाहान्तरः ॥ १८ ॥

सुस्निग्धाधरपल्लवं मृदुहसं मीनोल्लसल्लोचनं
गण्डस्फुरदंशुकुण्डलयुगं विभ्राजिसुन्नसम् ।
फलोद्भासिपरार्थ्यरत्नतिलकं वक्रं प्रलम्बालकं
भव्यं वेंकटनायकस्य पितां भाग्यं न वाचां पदम् ॥ १९ ॥

त्वत्पादाम्बुजसस्पृहं मम मनः कुर्यास्त्वदन्यस्पृहां
दूरं तोलय दुःखजालजननीं त्वत्पादवाच्छाद्विषम् ।
किंच त्वत्परतन्त्र भूसुरकृपापात्रं क्रिया मां सदा
सर्पाधीश्वर भूधरेन्द्र भगवन् सर्वार्थसंदायक ॥ २० ॥

नाकार्षं श्रुतिचोदितां कृतिमहं किञ्चिन्न चावेदि जीवेशौ भवभञ्जनी न च भवत्पादाब्जभक्तिर्मम ।

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे श्रीमत्त्वत्करुणैव देशिकवरोपज्ञं प्रवृत्ता मयि त्वत्प्राप्तौ शरणं वृषाचलपतेऽभूवं ततस्त्वद्भरः ॥ २१ ॥

श्रीमत्कौशिकवंशवारिधिविधोः श्री वेंकटेशाख्यया
विख्यातस्य गुरोर्विशुद्धमनसो विद्यानिधेः सूनुना ।
भक्तयैतां वरदाभिधेन भणितां श्री वेंकटेशस्तुतिं
भव्यां यस्तु पठेदमुप्य वितरेच्छ्रेयः परं श्रीसखः ॥ २२ ॥

इति वेंकटेशस्तोलम् ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः

॥ वृषाद्रिनाथस्तोत्रम् ॥ ११ ॥ -0000-00--

शीशेषशिखरिस्वामिन् रमाभृद्वक्षसस्तव ।
विलसत्पद्मसङ्काशौ चरणौ शरणं भजे ॥

त्वत्कल्याणगुणाङ्कितामलवच: पाळी सुधास्यन्दिनी
नृत्यन्ती वदने स्वयं विलसते मूढस्य मे श्रीविभो ।
क्षोणी मण्डल संस्थसर्व रसिका [नन्दौघसन्दायिनी ]
[दुर्मांसा]शनतत्परे वनमृगे व्याप्ता न किं चन्द्रिका ॥ १ ॥

वेदास्सर्वसुरेश्वराः कमलभूशम्भुश्च मन्वादयः
स्तोतुं यस्य महत्त्वमक्षमतमा व्यासादयश्चाभवन् ।
त्वद्दासस्त्वदुपाश्रितस्तव सुतस्तस्मादहं निर्भयः
स्वामिंस्तादृशवैभवस्य भवतः कर्तुं यतिष्ये [स्तुतिम् ] ॥ २ ॥

श्रीवत्साङ्कयतीन्द्रसंनुतहरे श्रीवेंकटाख्ये गिरौ
वैकुण्ठात्स्वयमागतः प्रकृतिसंश्लिष्टानिमान् प्राणिनः ।
ब्रह्माण्डान्तरसंस्थितान् हि कृपया पातुं सदा वर्तसे
तस्माद्विश्वविधायिनस्तव कृपा निर्हेतुकैव ध्रुवम् ॥ ३ ॥

प्रह्लादः करिराड् विभीषण इति ख्याताश्च भक्ता मी
भक्तया लब्धभवत्कृपापरिणतां तां लेभिरे संपदम् ।
तस्मात्केचिदहो सहेतुकपरां व्याचक्षिरे त्वत्कृपां
तेषां भक्तिमनिन्दितां तव कृपालब्धां कथं नोचिरे ॥ ४ ॥

सर्वेषां जगतां हि रक्षणविधौ सक्ता कृपा तावकी काकं भू निलयं संरक्षयन्नाद्भुतम् (!) ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे मोहाद्दुर्विषयेषु सक्तमनसां पापात्मनामादिमं मिथ्यादास्ययुतं त्वरक्षदिति मां चित्रं हरे श्रीविभो ॥ ५ ॥

हे स्वामिन् भवराजयक्ष्मणि बहुप्रारब्धनानामय-
व्यालीढ[ढे] क्षणदुर्भरेतर [गुरु] तेरै [रन्यै ] रसाध्ये परम् ।
मग्नानां जडताजुषां प्रतिपदं तापत्रयीमूर्च्छया
क्लिन्नानां सकलात्मनां विजयते सञ्जीवनी त्वत्कृपा ॥ ६ ॥

दातृणां वरेण तेन भवता देयं धनं शाश्वतं
संख्यातीतमनन्तमङ्गलपदं प्राप्यं सुखान्वेषिणाम् ।
त्यक्त्वा लोष्टविकादिकाम्यमघदं काङ्क्षन्ति ये त्वैहिकं
तान्मूढानपि हे विभो तब कृपा मातेव संरक्षते ॥ ७ ॥

सर्वेषां जगतामधीश्वर इति त्वां ख्यापयन् श्रीविभो
स्फूर्जत्प्रत्नचिरत्नरत्नखचितः कोटीनतुल्यप्रभः ।
ब्रह्मशानसुरेन्द्रसर्वदिविजैः संस्तूयमानस्य ते
साक्षान्मन्मथ मन्मथस्य मकुटी संराजते मस्तके ॥ ८ ॥

देव त्वन्मुखपङ्कजोपरि महासौरभ्यलोभागताः
स्निग्धारालविनीलकुन्तलगणा वल्गन्ति भृङ्गा यथा ।
कर्णाटो [ चो] कर्णपूर [विसरत् कान्ति] छटाराजितौ
पश्ये सुन्दरशष्कुलीपरिचितौ श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ९ ॥

कर्पूरार्पितमूर्ध्वपुण्ड्रमलिके विभ्राजते संततं
हारिद्रं तिलकं च शेषधरणीभृद्वल्लभ श्रीविभो ।
लावण्यामृतपूरपूरितमुखे किं पुण्डरीकद्वयं
[भाभातीति] महाद्भुतं जनयते द्वन्द्वं हि ते नेत्रयोः ॥ १० ॥

वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

भ्रूभङ्गाङ्कयुतं शुचिस्मितरुचिज्योत्स्नापरिष्कारितं
सेवे त्वन्मुखचन्द्रमण्डलमहं जृम्भत्तमोहारिणम् ।
स्वामिन् शुक्रबृहस्पती चिरतरात्तस्योभयोः पार्श्वयोः
भ्राजन्ताविव रत्नपुञ्जखचिते द्वे कुण्डले गण्डयोः ॥ ११ ॥

दन्तालिस्तव कुन्दकुड्मलततेस्तुल्या परं राजते
सौगन्ध्यादहिचाम्यकेयकलिकाप्रोद्भासिका नासिका ।
स्वामिन् विद्रुमबिम्बयुग्ममधरं व्यातन्त्रते माधुरी-
सौरभ्यारुणताश्रयस्त्वदधरः श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ १२ ॥

ग्रैवेयादिविभूषणानुकलितः कण्ठस्त्वदीयो हरे
शेषाद्रीश सुवर्णपट्टकलितं शङ्खं विडम्बीयते ।
चत्वारः किल जातपल्लवसुरक्षोणीजशाखा इव
द्योतन्ते तव बाहवः प्रविलसद्रत्नाङ्गदालङ्कृताः ॥ १३ ॥

श्रीवैकुण्ठमिदं पदाब्जयुगमित्यादर्शयन्नात्मनां
श्रीहस्तस्तव दक्षिण शमयते तापं भवोपार्जितम् ।
हस्तोऽन्यः कटिसंगतः कथयते कुक्षिस्थसंख्यातिग-
ब्रह्माण्डातिभरोद्धृतेर्दृढबलं मध्यस्य कर्तुं दशाम् ॥ १४ ॥

अन्यो दक्षिणपाणिरप्यमरराजात्यन्तबाधाकृतां
दैत्यानां वधकारि चक्रमनिशं धत्तेऽञ्जनाद्रिप्रभो ।
अन्यो वामकरस्तदब्जनयनागमैं कनिभेदना-
रावं शङ्खमुदारचन्द्रलुषमं धत्ते त्रिलोकीविभो ॥ १५ ॥

यस्मिन् कौस्तुभबिम्बितां निजतनुं दृष्ट्वा रमाऽन्येया त्वां पश्यत्यध ईक्ष्यदृक्प्रसरणैर्वक्षस्तदुद्भाव

श्री वेंकटेश काव्यकलापे संवर्ते विशते यदन्तरगृहं ब्रह्मादिजीवावलिः तस्यां ते विनिवर्तते च जठरं तत्कीर्तये ते हरे ॥ १६ ॥

ब्रह्मावासपयोजनालनिलयं मे [चित्तहं] सोऽधुना
लावण्यामृतपूरितं प्रविशते नाभिहृदं तावकम् ।
कीर्यत्काञ्चनवारिजायत रजस्तुल्याम्बरालंकृतं
वल्गन्मेखल्या परिष्कृतमहं मध्यं भजे सुन्दरम् ॥ १७ ॥

रम्भास्तम्भमदेभहस्तकरभप्रागल्भ्यचौर्य क्षमौ
ऊरू मे हृदयाजदर्पणतस्तंभानुभावं गतौ ।
स्वामिन्ननशैलनाथ सततं सेवे भवज्जङ्घिके
स्फूर्जन्मन्मथकाहली कमलगर्भाकारलीला जुषैौ ॥ १८ ॥

स्वामिन् वेदसुवर्णहंसक कृतमो द्वेलशोभाझरी-
चञ्चद्दिव्यमुनीशमानससरोजाताब्जलीला व हौ ।
नित्यं श्री ] करपल्लवानुकलनासंवाहितौ सुन्दरौ
पादौ तेऽञ्जनशैलनायक निधिप्रायौ सदा संश्रये ॥ १९ ॥

प्रागुत्तुङ्गपयोधिवारिधिनले त्वं योगनिद्रां भजन्
नाभिप्रोत्थितपङ्कजस्थितविधिं दृष्ट्वा बहुव्याकुलम् ।
पुच्छोद्धन कम्पिताखिलजगन्मीनाकृ[तिं भेजिवान् ]
घोराकारयुतं सुरारिमवधी धोरं श्रुतीनां हरे ॥ २० ॥

जृम्भदैत्यसुपर्वबाहुपटली संसक्तसर्पाथिराड्-
भोगालीढविघूर्णितावनिधरे मम्ने जले वारिधेः ।
बात्सल्यादुदधार्षि() भूधरममुं त्वं कच्छपाकारवान्
[मेशा नवलारि]पु स्तुतिपरेप्यम्भोराक्ष प्रभो ॥ २१ ॥

वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

स त्वं जृम्भितघुघुरारखविभिन्नाशावशावल्लभ-
श्रोत्रो यज्ञवराहमूर्तिरसुरं हत्वा हिरण्याक्षकम् ।
अम्भोधी सरसीव नागदशनाग्रासक्तपद्माकृतिं
दंष्ट्रायेण रसामधार्षि भगवञ् श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ २२ ॥

प्रह्लादाभयदामरेश्च भयदां ते नारसिंहीं तनुं
वन्दे भूरिसटाच्छटाविदलित [प्रोचुङ्ग ] धाराधराम् ।
घूर्णत्पाटलनेत्रकोणनिपतज्ज्वालास्फुलिङ्गावृत-
क्षोणीचतलां हिरण्यकशिपुप्रध्वंसिकां श्रीविभो ॥ २३ ॥

भिक्षुत्वा हुदैन्यतो बलि[भवे खिन्नस्तदा] सायनैः [ वामनः] तिष्ठन्वेंकटभूधरे बहुजनाद्वित्तं बलादाप्स्यसे । (?) क्षत्रान् पापवतो [महा]बलयुतांस्त्रिस्सतकृत्वोऽवधीः तीक्ष्णाग्रेण परश्वथेन भगवंस्त्वं भार्गवस्सन् हरे ॥ २४ ॥

रामो दाशरथिर्भवंस्त्रिभुवनप्रख्याततेजोरवि-
प्रोद्वेलां शुगणैरिवातिनिशितैस्सान्द्रेश्शरैस्सानुजः ।
शेषा [द्रीश विभो] सुरारिमवधीस्सीतारमा चोरकं
पौलस्त्यं दशकन्धरं युधि जगद्विद्रावणं रावणम् ॥ २५ ॥

स्वामिन् हन्तुमशक्यमम्बुजभवास्त्राद्यैश्शरैस्तीक्षणैः
कक्षे रावणमानिबध्य चतुरो वार्धीन् य आसेदिवान् ।
ताविक्रमशालिनं बलवतामग्रेसरं वालिनं
धैर्यादेकशरेण घोरमवधीश्चित्रं महत्त्वं तव ॥ २६ ॥

त्यक्त्वा त्वामिह धर्मरूपमनघं यतुच्छधर्मार्थने त्वरिपत्रे न कृतैव मोक्षसरणिजताय सूर्यान्वये ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे तत्कार्यं मम धर्म इत्यभिमतं प्राप्ताय गृधाय वै तच्चित्रं परमं पदं भगवता दत्तं त्वया श्रीविभो ॥ २७ ॥

यस्ते भूर्यपराधक्कृच्चलमतिर्दृप्तश्च काकासुरः
पापात्मा भवदत्रघर्षणभिया धावन्विधीन्द्रेश्वरान् ।
मां रक्षध्वमितीच्छया शरणमागम्याक्षमै रक्षितुं
त्यक्तस्तैः पुनरागतस्तव कृपापात्रं बभूव प्रभो ॥ २८ ॥

अत्रत्याखिलभक्तरक्षणमिषाद्ब्रह्मादिभिः संस्तुतः
कान्तारे पितृवाक्यपालनपरः स्वाम्यागमिष्यत्यसौ ।
इत्येवं दृढनिश्चयात्मनसा दत्तं शबर्या फलं
भुक्त्वा तृप्तिमवाप्यसे रघुवर श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ २९ ॥

क्रूराणां भुवि दानवांशजनुषां कंसादिदुष्टात्मनां
संहाराय वसुन्धरास्थितजनात्यन्तव्यथा कारिणाम् ।
श्रीकृष्णोऽसि निजाङ्घ्रिपद्मयुग सेवासक्तशिष्टात्मनां
संरक्षाभर कारणाय च हरे श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ३० ॥

पौरावेदितनैजचेष्टितगणानाकर्ण्य मात्रा भृशं
कुप्यन्त्या यदुलूखले दृढतरं रज्ज्या निबद्धो भवान् ।
लीलाभिस्तदुलूखलं करतलेनोद्धाट्य गत्वाऽर्जुन-
द्वन्द्वस्यामररूपतामविदधच्छेषक्षमामृद्विभो ॥ ३१ ॥

बाले मातुसंज्ञकेन रिपुणा कंसेन या प्रेषिता
वक्षोज (द्वय) गुप्तभूरिगरला तत्पूतना या पुरा ।
स्तन्यं क्ष्वेलमयं सहालुभिरहो पीत्वा च निश्चेतनां
कृत्वा तां गिरिसन्निभामविहरच्छ्रीमान् भवान् श्रीविभो ॥ ३२ ॥

वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

एक बालमधो विधाय विजने स्थित्वा च तस्योपरि
क्षिप्रं गोपगृहे पिबन् दधि महायन्त्रे घटान्तः स्थितम् ।
शेष [तस्य ] मुखे विमृज्य सहसा निर्गत्य तत्रान्तरे
ह्यायातैर्गृहिभिर्निरीक्ष्य स भवान् तं ताडितं प्राहसत् ॥ ३३ ॥

बाल्येन त्वयि मृत्तिकां कबलयत्याक्रोशतः सादरं
माला मृत्परिहारणाय वदनं चोद्धाट्य ते पाणिना ।
यत्रालोक्य किलाब्जजाण्डपटलीमाश्चर्यसंमोहिता
तस्थावञ्जनशैलनायक हरे माया तवात्यद्भुता ॥ ३४ ॥

कालिन्दीसविधे विनोदमुरलीनादेन संमोहिताः
सुन्दर्यस्त्वरयाऽऽगताः स्मरनिभं त्वां वीक्ष्य गोपाङ्गनाः ।
स्वात्मकताविलोकन दशापना मुनीशा यथा
दिव्यानन्दयोचिमममनसोऽभूवन् [वृषा] द्वि[द्रि][१] भो ॥ ३५ ॥

हे स्वामिन् यमुनातटे तव परं वेत्तुं महत्त्वं पुरा
वत्सान् धेनुगणांश्च गोपपृथुकान् धात्रा स्वमायाहृतान् ।
ज्ञात्वा तादृशरूपकांस्त्वमपि तान् कृत्वा मनोहंकृतिं
छित्त्वा तस्य बहूकृतिं च कमलास्वामिन्नकार्षीः प्रभो ॥ ३६ ॥

अक्रूराय भवत्पदैकमन से पूर्वं त्वया दर्शितान्
दीप्यत्कौस्तुभशङ्खचक्रमकुटी श्रीविद्युता शोभितान् ।
दिव्यानन्दमयामितामृतरसासारप्रदान् श्रीविभो
सेवेऽहं बहुविग्रहान् धननिभांस्त्वद्विश्वरूपात्मकान् ॥ ३७ ॥

बिल्लाङ्गलमायुधं सुररिपून् भिन्दन् सपक्षान्नृपान् संरक्षन् करुणार्द्रदृष्टिभिरमून् लोकान् समालोकयन् ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे इन्द्राद्यैर्दिविजैस्स्तुते कटितटीनीलाम्बरालंकृतो रेवत्या हृदयप्रियोऽसि भगवन् श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ३८ ॥

बुद्धोऽसि त्रिपुराङ्गनात्रतकृते भङ्गं विधायासुरान्
तद्भर्तॄन् शितिकण्ठसायकहतान् कृत्वा पुरा श्रीविभो ।
म्लेच्छान्वाजिखुरोद्धतक्षितिपरागाच्छादिताशाम्बरान्
क्षुद्रान् भूरिबलान् नृशंसचरितान् कल्की हरिष्यस्यहो ॥ ३९ ॥

पक्केजातभवो जगज्जननकृद्ब्रह्मा चतुर्भिर्मुखैः
क्षोणीमण्डलभारवाहचतुरश्शेषस्सहस्राननैः ।
यत्खेलाविहितावतारगणनां कर्तुं न शक्तो हरे
तेऽनन्ताः खलु दिव्यमङ्गलगुणैः संशोभितास्तावकाः ॥ ४० ॥

त्वत्पादाम्बुजयुग्मचिन्तनसुधापानै कलोलात्मनः
पुंसो मानसमन्यदेव विषयं कृत्यं कथं वाञ्छति ।
त्यक्त्वा दिव्यरसालसालजनितं माधुर्यसारं फलं
कीरः काङ्गति किं शलाटुपटलं नैम्बं हरे श्रीविभो ॥ ४१ ॥

अज्ञानावृतमात्मधर्मरहितं दृप्यं च नीचैर्गुणैः
नानादुर्विषयानुषक्तहृदयं क्षुद्रं कृतघ्नं जडम् ।
त्वद्भक्तेषु कृतापचारमपि मां संरक्षसे (?) बन्धुवत्
तस्मात्त्वां न च विस्मरामि सततं श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ४२ ॥

संशोध्यन्मणिदीपक स्थिरदृशा सन्यांशितास्संत्यजन् (i)
लब्ध्वा वज्रमनधमात्त कुतुकस्सन्न त्यजत्यादरात् ।
वय्या शोधयता मुमुक्षुरखिलान् सामान्यदेवांस्त्यजन्
लब्ध्वा त्वां शरणं परात्परतरं हृप्यन्न मुञ्चत्यहो ॥ ४३ ॥

वृषाद्रिनाथस्तोलम्

भूसंस्थाश्च पराशरप्रभृतयः खे नारादाद्यर्षयः
पङ्कजोद्भवलोकसंस्थमुनयस्सर्वे सनन्दादयः ।
तत्सायुज्यसमुद्युजोऽपि परमे व्योम्नि स्थितास्सूरयः
त्वामेवनशैलराजनिलयं पश्यन्ति वै सन्ततम् ॥ ४४ ॥

शेषादेशिखरे सुवर्णरचिते साले कटाहाकृती
गुप्तं मूलधनं यथा तव परब्रह्मस्वरूपं हरे ।
विज्ञानाज्जनमुद्रितान्तरदृशा दृष्टया भृशं योगिनः
प्रायच्छ [नुपलभ्य मो]क्षसरणीदारिद्र्यनिर्मोचनम् ॥ ४५ ॥

ईशानं जगतामनन्तगुणिनं दिव्योल्लसद्विग्रहं
लक्ष्मीशं धृतशङ्खचक्रमनघं शेषक्षमाभृद्विभो ।
सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यभिमतश्रुत्यर्थ वैषम्यतः
व्याचक्षन् कुशो निराकृतिकलं त्वां निर्गुणं मायिनः ॥ ४६ ॥

ब्रह्माद्यैः सकलैस्सुपर्वपतिभिर्यद्वै दुरापं पदं
ध्यानोन्मीलितयोगिनामपि भृशं यच्चेतसां दूरगम् ।
यद्वाचामपि दूरवर्तिं परमं तद्धाम लक्ष्मीविभो
त्वत्पादाब्जयुगप्रपत्तिनिरता गच्छन्ति सौलभ्यतः ॥ ४७ ॥

तो निवसन्निव द्रुहिणस्याण्डाद्वहिस्संस्थिते
वैकुण्ठेऽनुभवत्यपारकरुणं त्वां दिव्यदृष्टया हरे ।
वात्सल्यादनुवर्तसे त्वमपि तं नित्यानपायात्मना
वत्सं धेनुरिवानुलालनरता श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ४८ ॥

शेषाद्रीश कियन्निशाकरसुधासारासुलुण्टाकिनी (2) ते सञ्चारिणी जिजीवयिषते जागत्कजीवव्रजान् । दृक्

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे कल्पस्स व्यवही [ह्यभिधीयते सहि लयः कालः परीफण्यते हालाहल्यशिखावलीसहचरी यस्मिन्विसर्पिष्यति ॥ ४९ ॥

सृष्ट्यां भौतिक रूपकाण्यपघनान्यास्वाद्य वै प्राणिनः
पुण्यापुण्यपरीणतानि परितश्चाराचरव्यापिनः ।
स्वर्गं नारकमम्बुजासनपदं धात्रीमधोविष्टपं
यातायातशतैः प्रयान्ति भवतो मायाविमोहीकृताः ॥ ५० ॥

मायावृत्तकलेवरान्तरगतास्सर्वे तनूभृद्गणाः
ब्रह्माण्डान्तरकोणकूपकुहरे विभ्रामिताः कर्मभिः ।
तन्निष्क्रामिकमार्गबोधरहितास्तिष्ठन्ति मूढात्मकाः
द्धद्वारविटङ्कमध्यविचराः कीटा इव श्रीविभो ॥ ५१ ॥

एता [यस्ता] वृद्भवमग्नज तुगणितः पापात्मनामादिमः
क्षुद्र (:) क्रूरमना नृशंसचरितश्चापल्यदोषाकरः ।
तस्सन्ततनीचक्रुत्यनिरतो गत्यन्तराभाववान्
सोऽहं ते चरणौ व्रजामिं शरणं श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ५२ ॥

सर्वप्वजभवाण्डकोटिषु जनासंख्या पराश्चेत्सदा
तेषामायुरनन्तकालिकमिति स्याच्चेत्परार्धादिकम् [धिका] ।
संख्याऽन्या समुपार्जिता यदि भवेदाजन्मजन्मान्तरं
स्वामिन् मत्कृतपातकानि गणितुं शक्यानि लक्ष्मीविभो ॥ ५३ ॥

आस्तां कल्पशतानुभाव्य दुरितत्रातः परं दुर्वचः त्वत्कर्यरुचिः कदाचिदपि वा नास्त्येव से पापिनः । : शेष मारनाथ मामथ यतो रक्षेति [वाङ्नास्ति तत् ] स्वामिन् केवल तावकीयकृपया संरक्षणीयो हरे ॥ ५४ ॥

वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

पुत्रत्वान्न च हातुमिच्छसि हरे पापात्मकत्वाच्च मां
स्वामिन्नानुग्रहीतुमिच्छसि परं ना[चा:] शङ्कय दौष्कामिकम् ।
तस्मान्नारकदुःखहेतुदुरितं दृष्ट्वा परं दुःख्यसि
हाहा हन्त तवापि दुःखवशतां दास्यामि लक्ष्मीविभो ॥ ५५ ॥

पापानीह मया कृतानि गणितुं शक्यानि लक्ष्मीविभो
सद्यस्तानि समुह्य वारय कृपादृष्ट्या निरातङ्कया ।
यद्वा तावकभक्तिमेव परमां तन्निष्कृतिं देहि मे
नोपेक्ष्यश्शरणागतः खलु धरानाथस्य सत्यात्मनः ॥ ५६ ॥

यद्वा दुर्वचपापकृत्यनिरतं मां रक्ष लक्ष्मीविभ
वात्सल्यादिगुणोदधिं मम गुरुं संवीक्ष्य सत्त्वात्मकम् ।
कृत्वा मायिनिराकृतिं तव मतप्रख्यात निर्वाहकं
ब्रह्मेन्द्रादिकिरीटरत्नसुषमानीराजिता हरे ॥ ५७ ॥

त्वद्याथात्म्यनिबोधके मनुबरे निष्ठामवाप्यादरात्
ओङ्कारार्थमवेत्य तत्त्वस][ ]रण[[]] स्तन्नारशब्दोदितम् ।
अर्थं चायनशब्दवेद्यममलं व्युत्पत्तियुग्मेप्सितं
मुक्तस्याद्विबुधोचितार्थमपि वै ज्ञानी चतुर्थीरितम् ॥ ५८ ॥

लक्ष्मीनाथ परात्मनश्चिदचितोस्तत्त्वस्य रूपं विदन्
शेषित्वं भवतश्चराचरविभोश्शेषत्वमप्यात्मनः ।
वैषम्यं प्रकृतेर्विचाय सदुपायो पेयभावात् सुधीः
त्वत्पादौ शरणं गतस्तदितरो [] मुक्तो भवेत्संत्यजन् ॥ ५९ ॥

मुक्तस्संप्रतिपूजितस्सुरवरैर्ब्रह्मादिभिरसंत्रजन् अण्डे चावरणाम्यतीत्य च महाव्यक्तेरत [के त]रन्वै ततः ।

હ્રદ श्री वेंकटेशकाव्यकलापे स्नातस्सन् विरजासरित्यथ भजन् दिव्योल्लसद्विग्रहं वैकुण्ठ [ठे] भवतैव नन्दति समं श्रीशेषभूभृद्विभो ॥ ६० ॥

सौवर्णाश्चिदिव्यवज्र फलकप्रत्युप्तसालावृते
भव्योत्तुङ्गसहस्ररत्नखचितस्तम्भोद्धृते मण्डपे ।
देवीभिस्सह संस्थितं फणिपतेर्भोगे फणालंकृते
ध्याये त्वां धृतशङ्खचक्रमनघं संवेष्टितं सूरिभिः ॥ ६१ ॥

दिव्यं तत्पुरधामनामकपुरद्वारोल्लसो पुरं
भास्वत्कोटिसमप्रभं हृदि सदा ध्यायेऽज्ञ्जनाद्रिप्रभो ।
तस्मिन् या विरजा नदी प्रवहते तस्योभयोः पार्श्वयोः
सौवर्णद्रुमपुष्पगुच्छसुरभीण्युद्यान वृन्दानि च ॥ ६२ ॥

हरे सूरयस्ते परे धाग्नि संस्थाः
[नमन्तो] वदते [तो ] भवत्कीर्तनानि ।
प्रगीय [याथ ] साम प्रधीयन्ति कीर्ति
वितन्वन्ति नित्यं विचित्रं च कृत्यम् ॥ ६३ ॥

चित्ररूपा हरे सूरयस्ते
प्रवक्ष्यन्ति नामानि शाखित्रजेषु ।
क्वचिद्भृङ्गरूपा भवन्माल्यगन्धान्
समाधाय दिव्यं प्रमोदं लभन्ते ॥ ६४ ॥

तव परमपदे वै सूरयः पार्श्वयो[स्ते ]
परिषदि स्वयन्ते द्राविडाम्नायगानम् ।
इति यतिकुलनाथ श्रीशठारिप्रमुख्याः
अपि च गुरुवरास्ते मङ्गलान्याचरन्ति ॥ ६५ ॥

वृषाद्रिनाथस्तोत्रम्

श्रीशेषशैलशिखरे चिदचिद्विशिष्टं
श्रीसंश्रितोरसमपारनृपैकपात्रम् ।
आपादशीर्षमवलोक्य हरे जनास्त्वां

भक्ताभयप्रद सदैव मुदं लभन्ते ॥ ६६ ॥
अम्मनिवेङ्कटाचार्यचरणाम्बुजसंश्रितः ।
चकार रघुनाथार्यः शेषभूभृद्विभोस्स्तुतिम् ॥
इति तिरुनन्दावंशरघुनाथाचार्येण कृतं वृषाद्रिनाथस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

श्रीः ॥ श्रीनिवास स्तोत्रम् ॥ १२ ॥

अथ विबुधविलासिनीषु विष्वङ्मुनिमभितः परिवार्य तस्थुषीषु ।
मर्दाहृतिविकत्थनप्रलापास्ववमतिनिर्मितनैजचापलासु ॥ १ ॥

त्रिभुवनमुदमुद्यतासु कर्तुं मधुसहसा गतिसर्वनिर्वहाल ।
मधुरसभरिताखिलात्मभावास्वगणितभीतिषु शापतश्शुकस्य ॥ २ ॥

अतिविमलमतिर्महानुभावो मुनिरपि शान्तमना निजात्मगुप्त्यै ।
अखिलभुवनरक्षकस्य विष्णोः स्तुतिमथ कर्तुमना मनाम्बभूव ॥ ३ ॥

श्रियः श्रियं षड्गुणपूरपूर्ण श्रीवत्सचिह्नं पुरुषं पुराणम् ।
श्रीकण्ठपूर्वामरवृन्दवन्द्यं श्रियःपतिं तं शरणं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

विभुं हृदि स्वं भुवनेशमीड्यं नीळाश्रयं निर्मलचित्तचिन्त्यम् ।
परात्परं पामरपारमेनमुपेन्द्रमूर्ति शरणं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

स्मेरातसी सुनसमानकान्ति सुरक्तपद्मप्रभपादहस्तम् ।
उन्निद्रपङ्केरुहचारुनेत्रं पवित्रपाणि शरणं प्रपद्ये ॥ ६ ॥

सहस्रभानु प्रतिमोपलौघस्फुरत्किरीटप्रबरोत्तमाङ्गम् ।
प्रवालमुक्ता नवरत्नहारतारं हरिं तं शरणं प्रपद्ये ॥ ७ ॥

पुरा रजोदुष्टधियो विधातुरपाहृतान् यो मधुकैटभाभ्याम् ।
वेदानुपादाय ददौ च तस्मै तं मत्स्यरूपं शरणं प्रपद्ये ॥ ८ ॥

पयोधिमध्येऽपि च मन्दराद्रिं धर्तुं च यः कूर्मवपुर्वभूव ।
सुधां सुराणामवनार्थमिच्छंस्तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ ९ ॥

श्रीनिवासस्तोलम्

वसुन्धरामन्तरदैत्यपीडां (?) रसातलान्तर्विवशाभिविष्टाम् ।
उद्धारणार्थं च वराह आसीच्चतुर्भुजं तं शरणं प्रपद्ये ॥ १० ॥

नवरैस्तीक्ष्णमुखैर्हिरण्यमरातिमामर्दितसर्वसत्त्वम् ।
विदारयामास [च] यो नृसिंहो हिरण्यगर्भं शरणं प्रपद्ये ॥ ११ ॥

महन्म[अहंम]हत्वेन्द्रियपश्ञ्चभूततन्मात्रमात्रप्रकृतिः पुराणी ।
यतः प्रसूता पुरुषा [ष] स्तदात्मा तमात्मनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ १२ ॥

पुरा य एतत्सकलं बभूव येनापि तद्यत्र च लीनमेतत् ।
आस्तां यतोऽनुग्रह निग्रहौ च तं श्रीनिवासं शरणं प्रपद्ये ॥ १३ ॥

निरामयं निश्चलनीर/शिनीकाशसद्रूपमयं महस्तत् ।
नियन्तृ निर्मातृ निहन्तृ नित्यं निद्रान्तमेनं शरणं प्रपद्ये ॥ १४ ॥

जगन्ति यः स्थावरजङ्गमानि संहृत्य सर्वाण्युदरेशयानि ।
एकार्णवान्तर्वपलतल्पे स्वपित्यनन्तं शरणं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

निरस्तदुःखौघमतीन्द्रियं तं निष्कारणं निष्कल्मप्रमेयम् ।
अणोरणीयांसमनन्तमन्तरात्मानुभावं शरणं प्रपद्ये ॥ १६ ॥

सप्ताम्बुजी रञ्जक जहासं सप्तार्णवी संसृतिकर्णधारम् ।
सप्ताश्वबिम्बाश्वहिरण्मयं तं सप्तार्चिरङ्गं शरणं प्रपद्ये ॥ १७ ॥

निरागसं निर्मलपूर्णबिम्बं निशीथिनीनाथनिभाननाभम् ।
निर्णीतनिद्रं निगमान्तनित्यं निःश्रेयसं तं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

निरामयं निर्मलमप्रमेयं निजान्तरारोपितविश्वविम्बम् ।
निस्सीम कल्याणगुणात्मभूतिं निधिं निधीनां शरणं प्रपद्ये ॥ १९ ॥

त्वक्चर्ममांसास्थ्यसृगश्रुमूत्रश्लेष्मान्त्रविट्च्छुक्कसमुच्चयेषु ।
देवसरेषु न मे स्पृषा ध्रुवं ध्रुवं त्वं भगवन् प्रसीद ॥ २० ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे गोविन्द केशव जनार्दन वासुदेव विश्वेश विश्व मधुसूदन विश्वरूप श्रीपद्मनाभ पुरुषोत्तम पुष्कराक्ष नारायणाच्युत नृसिंह नमो नमस्ते ॥

देवाः समस्तामरयोगिमुख्याः गन्धर्वविद्याधर किन्नराश्च ।
यत्पादमूलं सततं नमन्ति तं नारसिंहं शरणं प्रपद्ये ॥ २२ ॥

वेदान् समस्तान् खलु शास्त्रगर्भान् आयुः स्थिरं कीर्तिमतीव लक्ष्मीम् यम्य प्रसादात् पुरुषा लभन्ते तं नारसिंहं शरणं प्रपद्ये ॥ २३ ॥

शिवत्वं पुरुषोत्तमच नारायणोऽसौ मरुतांपतिश्च ।

चन्द्रार्करुणाश्च त्वमेव नान्यत् सततं नतोऽस्मि ॥ २४ ॥
सा च नित्यं जगतामधीशः त्राता च हन्ता विभुरप्रमेयः ।
मेव त्रिविधा विभिन्नः त्वां सिंहमूर्ति सततं नतोऽस्मि ॥ २५ ॥
हरिः ओम् शुभमस्तु ॥

इति श्रीनिवासस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

श्रीः ॥ श्रीवेंकटेश्वरनवरत्नमालिकास्तुतिः ॥ १३ ॥

श्रीमानम्भोधिकन्याविहरणभवनीभूतवक्षः प्रदेशः
भास्वद्भोगीन्द्र भूमीधरवरशिखरप्रान्त केली रसज्ञः ।
शश्वद्धन्द्रवह्निप्रमुखसुरवराराध्यमानाङ्घ्रिपद्मः
पायान्मां वेंकटेशः प्रणतजनमनः कामना कल्पशाखी ॥ १ ॥

यस्मिन् विश्वं समस्तं चरमचरमिदं दृश्यते वृद्धिमेति
भ्रश्यत्यन्ते च तादृग्विभवविलसितस्सोऽयमानन्दमूर्तिः ।
पद्मावासामुखाम्भोरुहमद [धु] मधुविद्विभ्रमन्निद्रचेताः
शश्वद्भूयाद्विनम्राखिलमुनिनिवहो भूयसे श्रेयसे में ॥ २ ॥

वन्दे देवं महान्तं दरहसितलसद्वचन्द्राभिरामं
नव्योन्निद्रावदाताम्बुजरुचिरविशालेक्षणद्वन्द्वरम्यम् ।
राजन्मार्ताण्डतेजःप्रसितशुभमहाकौस्तुभोद्भास्युरस्कं
शान्तं श्रीशङ्खचकाद्यमलकरयुतं भव्यपीताम्बराढ्यम् ॥ ३ ॥

पायाद्विश्वस्य साक्षी प्रभुरखिलजगत्कारणं शाश्वतोऽयं
पादप्रह्राघ राशिप्रशमननिभृताम्भोधरप्रभवो माम् ।
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपो दुरधिगमपदः प्राक्तनीनां च वाचां
ध्येयो योगीन्द्रचेतस्सरसिजनियतानन्ददीक्षाविहारः ॥ ४ ॥

आद्यं तेजोविशेषैरुपगतदशदिमण्डलाभ्यन्तरालं सूक्ष्मं सूक्ष्मातिरिक्तं भवभयहरणं दिव्यभव्यस्वरूपम् ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे लक्ष्मीकान्तं खगेन्द्रध्वजमघशमनं कामितार्थैकहेतुं वन्दे गोविन्दमिन्दीवरनवजलदश्यामलं चारुहासम् ॥५ ॥

राकाचन्द्रोपमास्यं ललितकुवलयश्याममम्भोजनेत्रं
ध्यायान्याजानुबाहुं हलनलिन गदाशार्ङ्गरेखाञ्चिताङ्घ्रिम् ।
कारुण्याञ्चत्कटाक्षं कलशजलधिजापीनवक्षोजकोशा-
श्लेषावाताङ्गरागोच्छयललितनवाङ्को रुवक्षस्थलाढ्यम् ॥ ६ ॥

श्रीमन्संपूर्णशीतद्युतिहसनमुखं रम्यबिम्बाधरोष्ठं
ग्रीवाप्रालम्बिवक्षस्स्थलसततनटद्वैजयन्तीविलासम् ।
आदर्शीपम्यगण्डप्रति फलित लसत्कुण्डलश्रोत्रयुग्मं
स्तौमि त्वां द्योतमानोत्तममणिरुचिरानल्पकोटीरकान्तम् ॥ ७ ॥

सप्रेमीत्युक्यलक्ष्मीदरहसितमुखाम्भोरुहामोदलुभ्यन्-
मतद्वैरेफविक्रीडितनिजहृदयो देवदेवो मुकुन्दः ।
स्वस्ति श्रीवत्सवक्षाः श्रितजनशुभदः शाश्वतं मे विदध्यात्
न्यस्तप्रत्यग्र कस्तूर्यनुपमतिलक प्रोल्लसत्फालभागः ॥ ८ ॥

श्रीमान् शेषाद्रिनाथो मुनिजनहृदयाम्भोजसद्राजहंसः
सेवासक्तामरेन्द्रप्रमुखसुरकिरीटार्चितात्माङ्घ्रिपीठः ।
लोकस्या लोकमालाद्विहरति रचयन् यो दिवाराललीलां
सोऽयं मां वेंकटेशप्रभुरधिककृपावारिधिः पातु शश्वत् ॥ ९ ॥

श्री शेषशर्माभिनवोपवलप्ता
प्रियेण भक्त्या च समर्पितेयम् ।
श्री वेंकटेशप्रभुकण्ठभूषा
विराजतां श्रीनवरत्नमाला ॥ १० ॥

इति श्रीवेंकटेश्वरनवरत्नमालिकास्तुतिः समाप्ता ॥

॥ श्रीपद्मावतीनवरत्नमालिकास्तुतिः ॥ १४ ॥

श्रीमान् यस्याः प्रियस्सन् सकलमपि जगज्जङ्गमस्थावराद्यं
स्वर्भूपातालभेदं विविधविधमहाशिल्पसामर्थ्यसिद्धम् ।
रञ्जन् ब्रह्मामरेन्द्रैस्त्रिभुवनजनकः स्तूयते भूरिशो यः
सा विष्णोरे पत्नी त्रिभुवनजननी पातु पद्मावती नः ॥ १ ॥

श्रीशृङ्गारैकदेवीं विधिमुखसुमनः कोटिकोटीरजाग्रद्-
रत्नज्योत्स्नाप्रसारप्रकटितचरणाम्भोजनीराजिताचम् ।
गीर्वाणस्त्रैणवाणी परिफणितमहा कीर्तिसौभाग्यभाग्यां
हेला निर्दग्धदैन्यश्रम विषममहारण्यगण्यां नमामि ॥ २ ॥

विद्युत्कोटिप्रकाश विविधमणिगणोन्निद्रसुस्निग्धशोभा-
सम्पत्सम्पूर्णहाराद्यभिनवविभवालंकि योल्लासिकण्ठाम् ।
आद्यां विद्योतमानस्मितरुचिरचितानल्पचन्द्रप्रकाशां
पद्म पद्मायताक्षी पदनलिननमत्पद्मसद्मां नमामि ॥ ३ ॥

'शश्वत्तस्याः श्रयेऽहं चरणसरसिजं शार्ङ्गपाणेः पुरन्प्रयाः
स्तोकं यस्याः प्रसादः प्रसरति मनुजे क्रूरदारिदग्धे ।
सोऽयं सद्योऽनवद्यस्थिरतररुचिरश्रेष्ठ भूयिष्ठनव्य-
स्तव्यप्रासादपङ्क्तिप्रसित बहुविधप्रभवो बोभवीति ॥ ४ ॥

सौन्दर्योद्वेलहेमाम्बुजमहितमहासिंहपीठाश्रयाढ्यां
पुष्यन्नीलारविन्दप्रतिमवरकृपापूरसम्पूर्णनेत्राम् ।
ज्योत्स्नापीयूषधारा वहन वसुषमक्षौमधामोज्ज्वलानीं
बन्दे सिद्धेशचेतस्सरसिजनिलयां चक्रिसौभाग्यऋद्धिम् ॥ ५ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलाप

संसारक्लेशहन्त्री स्मितरुचिरमुखीं सारशृङ्गारशोभां
सर्वैश्वर्यप्रदालीं सरसिजनयनां संस्तुतां साधुवृन्दैः ।
संसिद्धस्निग्धभावां सुरहितचरितां सिन्धुराजात्मभूतां
सेवे संभावनीयानुपमितमहिमां सच्चिदानन्दरूपाम् ॥ ६ ॥

सिद्धस्वर्णोपमानद्युतिलसिततनुं स्निग्धसंपूर्णचन्द्र-
व्रीडासंपादिवत्रां तिलसुमविजयोद्योगनिर्निद्रनासाम् ।
तादात्वोत्फुल्लनीलाम्बुजहसन चणात्मीयचक्षुः प्रकाशां
बालश्री लपवालप्रियसखचरणद्वन्द्वरम्यां भजेऽहम् ॥ ७ ॥

यां देवीं मौनिवर्याः श्रयदमरवधूमौलिमाल्याचितांत्रि
संसारासारवारांनिधितरतरणे [तरणतरिं] सर्वदा भावयन्ते ।
श्रीकरोतुङ्गरत्नप्रचुरित कनकस्निग्धशुद्धान्त लीलां
तां शश्वत्पादपद्मश्रयदखिलहृदाह्लादिनीं ह्रादयेऽहम् ॥ ८ ॥

आकाशाधीशपुत्रीं श्रितजननिवहाधीन चेतः प्रवृत्ति
वन्दे श्री वेंकटेशप्रभुवरमहिषी दीनचित्तप्रतोषाम् ।
पुष्यत्पादारविन्दप्रसृमरसुमहश्शामितस्वाश्रितान्त-
स्वामित्रां तत्त्वरूपांशुकपुरनिलयां सर्वसौभाग्यदात्रीम् ॥ ९ ॥

श्रीशेषशर्माभिनवोपक्लृप्ता
प्रियेण भक्त्या च समर्पितेयम् ।
पद्मावतीमङ्गलकण्ठभूषा
विराजतां श्री नवरत्नमाला ॥ १० ॥

इति श्रीपद्मावती नवरत्नमालिकास्तुतिः समाप्ता ॥

॥ श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः ॥ १५ ॥

श्रीमानम्भोधिकन्याविहरणभवनी भूतवक्षः प्रदेशो
भास्वद्भोगीन्द्र भूमीधर व रशिखरप्रान्त केलीरसज्ञः ।
शश्वद्रन्द्रवह्निप्रमुखसुरवराराध्यमानाङ्घ्रिपद्मः
पायान्नः श्रीनिवासः प्रणतजनमनः कामनाकल्पशा खी ॥ १ ॥

श्रीमच्चन्द्रान्ववाये त्रिजगति महिते भूपतिः कश्धनासीत्
आकाशाख्यः स्वतेजः प्रशमितसकलारातिगर्वान्धकारः ।
प्रागाद्याशा वधूटी कुचकलशतटीक्षौमितात्मीयकीर्तिः
निर्वेौदार्यशाली हरिरिव धरणीं ह्रादयन्नादरेण ॥ २ ॥

पुत्राभावात्कदाचिन्नृपकुलतिलकः पुत्रकामेष्टिहेतोः
क्षोणीं सीरेण कर्षन् स्फुरदमलदलं हेममम्भोजमस्याम् ।
दृष्ट्वा तस्मिंश्च कन्यां सरसिजनयनां 'पुलिकेयं त्वदीये'-
त्याकर्ण्याकाशवाणीमनवधिकुतुकस्मेरवक्रोऽग्रहीताम् ॥ ३ ॥

तस्मिन् यज्ञं नृपेन्द्रे कृतवति महिषी भूरिवान्तर्निधानं
दिव्यं तेजो वहन्ती स्फुटतमविभवा लब्धसंस्कारसम्पत् ।
अर्थ शक्तित्रयीवाक्षयमभिसुषुवे शक्रसाध्वीदृक्षा
प्राप्ते काले मुहूर्ते लसितशुभगुणा मिलतुल्यं सुपुत्रम् ॥ ४ ॥

धात्री [प्रोक्तः स निघ्नो ] गुरुषु विधिवदाकल्प्य तज्जातकर्म
स्वारस्यं[त्मीयं] चाप्यपत्यं वसुदमि[म] वनिजां पद्म तौल्येन पद्माम् ।
चक्रे बालब्ध सोऽयं विधुरिव ववृधे वासरैश्शुक्लपक्षे
पित्रादेर्ब्रह्मचर्य व्रतमथ विधिना प्राप चास्त्राणि वेदान् ॥ ५ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

बाला राजन्यमौलेरनुदिनमतुलां वृद्धिमासाद्यमाना
सेयं लब्धोदया श्री हिमकर कलिकेवालेह्याङ्गशोभा ।
कर्णान्तान्तरुहदलनयना मन्दहासोज्ज्वलास्या
सुनस्सौन्दर्यलक्ष्मीरिव सकलजनाहादभूत्यै बभूव ॥ ६ ॥

ततः कदाचित्--

तां पद्मां स्वालिवृन्देसह कुसुमवने पारिजातप्रसूना-
न्यादायादाय रम्ये क्वचिदनुलवलीमण्टपे निक्षिपन्तीम् ।
दृष्ट्वा कोsप्युत्तमस्वां विवहति पुरुषश्श्रीसमृद्धोऽचिरेणे-
त्युक्त्वा दत्त्वा शुभाशीर्वचनमथ ययौ नारदः पारदश्रीः ॥ ७ ॥

पश्चादाखेटलोभादधिगहनतलं धावयन्तं करीन्द्र
दृष्ट्वा तु तुरङ्गे कमपि च पुरुषं पद्मपत्रायताक्षम् ।
कोऽयं श्रीमान् वनान्ते विचरति सखि किं दृष्टपूवस्त्वयाऽयं
नो चेत् पृष्ट्वा स्वरूपं स्मररुचिरतनोश्चित्तमाश्वासयामि ॥ ८ ॥

इति सखीमुक्तत्वा तं प्रति--

कस्त्वं भोः श्रीनिवासोऽस्म्यहमखिलजगन्नायकः काऽसि बाले
श्रीमानाकाशनामा नृपकुलतिलकस्तस्य पद्मास्मि पुत्री ।
कस्मादत्रागतस्त्वं तरुणि मनसिजं पृछ जाने न चाहं
वामो वामोरु यो मामनयदयि तव श्रीपदाम्भोजमूलम् ॥ ९ ॥

इति तेन प्रत्युक्ता - सेयं श्यामा लताङ्गी सरसिजनयनस्यान्तरङ्गं विदित्वा रेरे मा मानिषाद शृणु मम वचनं याहि शीघ्रं पिता मे ।

नीम्- 1:- सः- श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः आगन्ता किं विविक्ते वससि चिरमिति लिष्टमुच्चार्य पा ज्ञात्वा गूढां सखीनां स्थितिमथ निरगाल्लज्जिता ताः प्रपेदे ॥ १० ॥ • याते राजीवनेत्रे स्वयमथ सकलास्स्वास्सखीस्ता विहाय स्वीयं प्राप्यावरोधं हृदि तमनुपदं चिन्तयन्त्येकरूपम् । दीना कन्दर्पतीत्रहरण विकलस्वान्तरङ्गा कृशाङ्गी

नो नक्तं नो दिवा वा स्वपिति विहरति स्नाति भुङ्क्ते स्म पद्मा ॥ ११॥

चेतस्तस्या विदित्वा स च हयमधिरुह्याशु गेहं प्रपन्नः
कृच्छ्रेणातीत्य कक्ष्याः कथमपि शयनागारमभ्येत्य तल्पे ।
तामेवान्तर्दधानो दिशिदिशि पुरतः पार्श्वतश्चापि पद्मां
पद्माक्षीमीक्षमाणः प्रतिकलम मुहच्चिन्तयस्तद्गुणैौघान् ॥ १२ ॥

एत्तिष्ठ शेषे किमिदमुपनतं नास्ति ते किं बुभुक्षा
भुङ्क्ष्व प्रातश्च सम्यङ्न हि बत भक्ता मुक्तमित्यामनन्ती ।
आसीनाssराच्च किं ते हृदयगतमहो किं नु वा सुन्दरीं ते
दृष्ट्वा मुग्धं मनस्ते कुत इति वकुला मेऽभिधत्स्वेत्यपृच्छत् ॥ १३ ॥

मातः कान्तारदेशे द्विरदमनुसरन्नेकतो दैवयोगात्
आत्मीयाभिस्सखीभिस्सह कुसुमवने पारिजातापचायम् ।
कुर्वन्तीं व्योमनाम्नो नृपकुलतिलकस्यात्म जामम्बुजाक्षीम्
अद्राक्षं तत्कटाक्षैरपहृतमभवन्मन्मनश्चेत्यवादीत् ॥ १४ ॥

नेतुं संभोज्य तं द्रागथ कृतशपथा प्रस्थिता तन्नगर्याः • मध्येमार्गं महेशं कलशजमुनिना पूजितं संप्रणम्य ।

तदैव -- ततः- - श्री वेंकटेश काव्यकलापे प्राप्यनुज्ञां महर्षेर्महितगुणनिधेर्व्याससूनोश्शुकस्या- तीत्यारण्यानि पद्मालिभिरथ वकुला सङ्गताऽऽसीत् क्रमेण ॥ १५ ॥

दृष्ट्वा पृष्ट्वा च बालाः किमिह वसथ का यूयमित्यादरोक्तया
मातः पद्मावयस्या वयमिति च तदीयोत्तरं सा निशम्य ।
पौनःपुन्येन मध्ये पथि नृपतनयाशीलमाकर्णयन्ती
प्रायात्तूर्णं प्रमोद द्वियदधिपपुरीं प्रांशुहर्म्या प्रभागाम् ॥ १६ ॥

आयान्तीं वीथिकायामथ शतसुषिरेणांशुकेनाञ्चिताङ्गी
गुञ्जाशङ्खादिभूषामधिहृदयतलं स्वात्मजं धारयन्तीम् ।
भूतं भव्यं भवद्वः फलमपि कथयामीति तारं भणन्तीम्
आनाग्र्योचे भविष्यद्वद फलमिति तां राजपली पुलिन्दाम् ॥ १७ ॥

सैव पश्चात्पुलिन्दाऽप्ययि तव तनयोद्यानदेशे युवानं
दृष्ट्वा कन्दर्पतुल्यं सितनलिनदृशं तं वृषस्यन्त्यभीक्ष्णम् ।
विद्धा कन्दर्पबाणैरभिलषितमसावामुयादेव बाले-
त्युक्तवा राज्ञीमयासीत्पथिपथि च पुनर्व्याहरन्ती यथोक्तम् ॥ १८ ॥

पुत्रीमासाद्य राज्ञी तव किमभिमतं ब्रूहि मे नैव गोष्यं
किं वा कार्य करिष्ये तदपि च तनये तन्ममाचक्ष्व सद्यः ।
एवं सान्त्वं जनन्या कथितमनुगता ग्लिष्टमाह स्म पद्मा
मातः श्रीशावलोकादहमभजमिमां तद्वियोगज्वरार्तिम् ॥ १९ ॥

राज्ञी पुत्र्या रहस्यं कथमपि कथितं सत्रपं सानुतापं
श्रुत्वा वै (फ)ल्यभीतस्फुटितनिजमनाः कृच्छ्रतः स्थास्नुधैर्या ।
वासु त्वं नो बिभीयास्तव हृदयगतं नैव दुःसाधमेतत्
साध्नोमि त्वां च साधु प्रियतमहृदयां मोदयामीत्यवादीत् ॥ २० ॥

11 श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः

g पद्मखीभिः सममथ वकुलाऽऽकाशभूमीशपली
देवि ! प्रख्यातकीर्तिर्वृषगिरिनिलयः श्रीनिवासस्तवैव ।
कन्यां सप्रेममैच्छत्कलयतु भवती पद्मिनीदानपूर्वं
तत्कल्याणं सुखेनेत्यवददथ नृपश्चाभ्यनन्दत्तथेति ॥ २१ ॥

श्रीमानाकारितस्तं सुरगुरुरचिरादेत्य चाकाशराज
श्रीमन्वैशाखमासे सितदलनवमीसंयुते शुक्रवारे ।
अस्ति यद्वाहमं प्रतिहतकलुषं निश्चितं सुप्रशस्तं
तस्मिन् पद्माविवाहो भवतु नृपवरेत्येवमारादवोचत् ॥ २२ ॥

सोऽयं राजेन्द्र मौलिस्तदनु स वकुलां प्रेषयन् व्याससूनुं
दूतैरानाय्य तस्मै विधिवदतिथिसत्कारमाधाय धीमान् ।
पद्मिन्या त्वां विधित्सुर्गृहिणमधिप इत्युच्यतां भव्यवार्ते-
त्याख्यायाराच्छुकर्षिं फणिगिरिनिलयस्यान्तिकं प्राहिणोत्तम् ॥ २३ ॥

सद्यस्त्वष्टा तदात्वे वियदधिपविभोराज्ञया राजधानीं
नव्यप्रासादहर्म्यप्रमुखनिरुपमप्राभवाढ्यामकार्षीत् ।
रभास्तम्भैः प्रफुल्लप्रसवफलयुतै रम्यचूतप्रवालैः
'चित्रैस्संस्थानमेदैस्तदनु पुरजनोऽभूषयङ्गवल्ल्या ॥ २४ ॥

श्रीरप्यात्मप्रियं तं मणिगणनिचिते विष्टरे सन्निवेश्या-
भ्यज्य श्रीगन्धतैलैर्गगनचरधुनीवारिभिस्त्रापयित्वा ।
क्षौमं सन्धार्य नूनं मृगमदतिलकं फालभागे विधाया-
तानीद्गन्धानुलेपाद्यखिलविधपरिष्कारमामोदभून्ना ॥ २५ ॥

पश्चाद्ब्रह्मेन्द्रवैवस्वतवरुणकुबेरादिभिर्देववृन्दैः तैस्तैर्ब्रह्मर्षिवर्यैः प्रथितनिजतपस्संपदुन्मेषवद्भिः ।

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे वाणीन्द्राणीभवानीमुखविबुधवधूसञ्चयैरञ्चितोऽसौ युक्तो माङ्गल्यवाद्यैर्वियदधिपपुरीं प्राविशच्छ्रीनिवासः ॥ २६ ॥

पद्माश्रीशी तदानीं करिपतगपतिस्कन्धदेशे निषण्णौ
आदायाकाशराजो निजकुलगुरुभिः पौरवृद्धैरमात्यैः ।
साध्वीलोकैर्मृदङ्गाद्यखिलशुभमहातूर्यघोषैश्च सार्धं
तीर्णग्रामोत्सवौ तावनुपमकुतुकादानिनाय स्वगेहम् ॥ २७ ॥

श्रीपद्माश्रीनिवासौ निजगळलसितां श्रीमती पुष्पमालाम् अन्योन्यं मन्दहासस्फुटरुचिरमुखाम्भोरुहौ लीलयैव । . हर्षो तदानीं पुरजनहृदयेष्वावहन्तौ त्रिवारं वृद्धाचारानुरोधाद्विनिमयमवनीशाङ्गणे तावकाष्टम् ॥ २८ ॥

श्रीमान् श्रीनिवासो वियदधिपसुतापाणिमालम्ब्य पाण
निर्दिष्टं तेन राज्ञा विविधमणिमयस्तम्भदिव्यान्तराले ।
श्रीमत्कल्याणगेहे मणिगणविलसन्मण्टपे वेदमध्ये
भास्वद्भास्वत्प्रकाशं मणिमयमविशत् प्रांशु कल्याणपीठम् ॥ २९ ॥

पादौ निर्णिज्य तीर्थैरथ मनुजपतिश्श्रीशमाराध्य सम्यक्
दत्त्वाऽनवं किरीटप्रमुखमणिमयाशेषभूषाविशेषान् ।
पुत्री पद्मसमाक्षतकुसुमशुभद्रव्यपूर्णाम्बुधारा-
पूर्व प्रादात् प्रमोदात्करकमलतले सोऽपि जग्राह पद्माम् ॥ ३० ॥

स्रष्टा श्रीशेन पद्मागलभुवि विधिवन्मन्त्रपूतं प्रशस्ते लग्ने माङ्गल्यसूत्रं सह शुभनिनदैर्धारयित्वा विधिज्ञः । पद्माहस्ताब्जदत्तैर्हुतभुजमपि तैर्हावयित्वाऽथ लाजैः : एतौ जायापती श्रीद्विजवरवचसाऽतोषयत् संप्रणम्रौ ॥ ३१ ॥

श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः

श्रीमान्ब्रह्मेश सङ्क्रन्दनवरुण कुबेरादिमान् देवसङ्घान्
देवोऽनुज्ञाप्य सर्वान् श्वशुरमपि मुदाऽऽनम्य पादारविन्दे ।
शेषा शृङ्गभागे रुचिरमणिमहासौधसङ्घ नितान्तं
लक्ष्मीपद्मावतीभ्यामरमत मुदितः प्रेमसंपूर्णचेताः ॥ ३२ ॥

श्रीमान् श्रीवत्साङ्कतवक्षा वक्षोधिवासिलक्ष्मीकः ।

श्री वेंकटेशदेवस्सततं श्रेयांसि दिशतु भूयांसि ॥ ३३ ॥
श्रीशेषशर्माभिनवोपक्लृप्तः प्रियेण भक्त्या च समर्पितोऽयम् ।
पद्माभिर्मङ्गलकण्ठदेशे विराजतां श्रीनवकण्ठतारः ॥ ३४ ॥
॥ इति श्रीपद्मावतीपरिणयतारावलिः समाप्ता ॥

श्रीः उज्ज्वलवेंकटनाथस्तोत्रम् ॥ १६ ॥ 1000000 रङ्गे तुझे कवेराचल कनकनद्यन्तरङ्गे भुजङ्गे शेषे शेषे विचिन्वन् जगदवननयं भात्यशेषेऽपि दोषे । निद्रामुद्रां दधानो निखिलजन गुणध्यानसान्द्राम तन्द्रां चिन्तां यां तां वृषादौ विरचयसि रमाकान्त कान्तां शुभान्ताम् ॥१ तां चिन्तां रङ्गक्तां वृषगिरिशिखरे सार्थयन् रङ्गनाथ

श्रीवत्सं वा विभूषां व्रणकिणमहिराट्सूरिक्ऌप्तापराधम् ।
उज्ज्वलवेंकटनाथस्तोत्रटीका ॥

इदं स्तोत्रम् अन्तादिरूपेण परिणतमस्ति । तथाहि प्रथमलोकान्ते शुभान्ता मिति- द्वितीयश्लोकारम्भे तां चिन्तामिति । क्वचित् पूर्वश्लेोकान्त्यपदस्य उत्तरश्लोकादित्वं, पूर्वश्लोकान्त्यवर्णस्य उत्तरश्लोकादित्वम् । एवं प्रबन्धान्यावयवस्य प्रबन्धारम्भगतत्वमपि ।

१. गुरुपरंपराशेखरायमाणस्य श्रीरतेशयस्य श्रीवेंकटेशस्य चैक्यमनुभवति उमा

पद्याभ्याम् । कावयोः " हेमापगा " इति प्रसिद्धिमनुरुध्याह- कनकनदीति । भुजङ्गे- फणिपतिशयने । शेषे - शेषपर्यङ्कभाग इत्यर्थः । भाति - भासमाने, अशेषेऽपि दोषे- arrant । निद्रामुद्राम्- अबोधमुद्रान् । दधान इत्यस्य निद्रामुद्रां चिन्तामित्युभय सम्बन्धः । निद्रामुद्रा यो चिन्तां च दधानः जगदवननयं, नय उपायः, विचिन्वन् शे इति क्रियया सम्बन्धः शेषे खपिषीत्यर्थः । हे रमाकान्त कान्तो रमणीयाम् शुभान्ताम् - शुभपर्यवसानां तां चिन्तां वृषात्रौ विरचयसि इति सम्बन्धः ।

२. श्रीवत्सं वा विभूपाम्-अन्न वाशब्द इवार्थकः । श्रीवत्सविभूषणमिव । अहि

राट्सूरिक्तृतापराधं व्रणकिणं- श्रीमदनन्तसूरिभिः महातटाकनिर्माणसमये कुद्दालप्रहारेण् जनितं णकिणम् । वात्सल्यप्रकाशनाय श्रीवत्सविभूषणमिव धृत्वेति सम्बन्धः । अव

उज्ज्वलवेंकटनाथस्तोत्रम् धृत्वा वात्सल्यमत्युज्ज्वलयितुमवने सत्कतौ बद्धदीक्षो बध्नन्स्वीयाङ्घ्रियूपे निखिलनरपशून् गौणरज्ज्वाऽसि यज्वा ॥ २ ॥

ज्वालारावप्रनष्टासुरनिवह महाश्रीरथाङ्गाब्जहस्तं
श्रीरङ्गे चिन्तितार्थान्निजजनविषये योक्तुकामं तदर्हान् ।
द्रष्टुं दृष्ट्या समन्ताज्जगति वृषगिरेस्तुङ्गशृङ्गाधिरूढं
दुष्टादुष्टानवन्तं निरुपधिकृपया श्रीनिवासं भजेऽन्तः ॥ ३ ॥

अन्तः कान्तश्रियो नस्सकरुणविलसदृक्तरङ्गैरपानैः
सिञ्चन्मुञ्चन्कृपाम्भःकणगणभरितान्प्रेमपूरानपारान् ।
रूपं चापादचूडं विशदमुपनयन् पङ्कजाक्षं समक्षं
धत्तां हृत्तापशान्त्यै शिशिरमृदुलतानिर्जिताब्जे पदाब्जे ॥ ४ ॥

अब्जेन सदृश सन्ततमिन्धे हृत्पुण्डरीककुण्डे यः ।
मार्त आश्रयेऽद्भुतपावकमेतं निरिन्धनं ज्वलितम् ॥ ५ ॥

-

रूपे — सत्कता – समीचीने यागे बद्धदीक्ष:- दीक्षितः । गौणरज्ज्वा-गुणानां गौणं तद्रूपया रज्ज्वा । यज्वा असीति सम्बन्धः ।

३. ज्वालेति ॥ ज्वाला व आरावश्च ज्वालारावो ताभ्यां प्रनष्टः असुरनिवहः

रथाविधौ श्रीरथाङ्गान्जी सुदर्शनपाञ्चजन्यो हस्तयोः यस्येति बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः ।

४. अन्तरिति ॥ सकरुणविलसदृहत्तरतैरपानः सिम्वन् । कृपाम्भःकणगण-

न् अपारान् प्रेमपूरान् मुञ्चन् पङ्कजाक्षं रूपं दिव्यमङ्गलविग्रहम् आपादचूडं समक्षं मुपनयन् श्रियः कान्तः श्रीनिवास शिशिरमृदुलतानिर्जिताब्जे शैत्यमार्दवाभ्याम् कृतपद्मे खकीये पदाब्जे कर्म ) इत्तापशान्यै नः अन्तः धत्त निदधात्वित्यर्थः ।

५. अब्जेन सदृशि अब्जाकारे हृत्पुण्डरीककुण्डे हृदयकोशरूपकुण्डे । कुण्डः

अग्निस्थानम् । जडिमार्तः । जडिमा-संसारजाढणम् । जाडथं शैत्यमिति याक्त् । 'पद्मकोशप्रतीकाशं तस्य मध्ये वाहशिखा" इत्यादिश्रुत्यर्थोऽनुसन्धेयः । 3

श्री वेंकटेश काव्यकलापे *ज्वलितनानानागशृङ्गगमणिगणोदितसुपरभागक घननिभाभाभासुराङ्गक वृषगिरीश्वर बितर श मम सुजनतातातायिताखिलहितसुशीतलगुणगणालय

विसृमरारारादुदित्वर रिपुभयङ्करकरसुदर्शन ।
अथ शरभवृत्तानि पट्पद्यानि ॥

-

६. ज्वलितति ॥ ज्वलिताः नानानागशृङ्गगाः ये मणयः तेषां गणेन उदित

सुपरभागः यस्य तस्य संबुद्धिः सुपरभागक । घननिभया अभया भासुराणि अनुका यस्य तस्य संबुद्धिः । सुजनतातातायितेति जनानां समूहः जनता शोभना जनत तस्यास्तातायित साधुजनसंरक्षकेति यावत् । विसृमरारारादुदिश्वर रिपुभयं करकरसुदर्श नेति - विसृमरारम् आरादुदित्वररिपुमर्यकरं करसुदर्शनं यस्य तस्य संबुद्धिः । सकलपापा पार भीकरघनरवाकरसुदरेति — सकलपापानाम् अपारभीकरः घनरवाकरः सुदरः शोभन शंखः पाम्बजन्यः यस्य । सादरमिति-अवतु माम् आमावसंभृतमिति छेदः । आनैः अपके अचैः पापैः संभृतं पूर्णम् आर्द्रापराधमरितमिति यावत् । अगणनोचितगुणेति - अगणनोचिताः असंख्येयाः गुणाः यस्येति व्युत्पत्तिः । पापाटवीहतिदव हुताशनसमहिमेत कृपाविशेषणम् । पापाटवीनां हती विनाशने दबहुताशनसमहिमा दावामितुल्या । समहिमेति सगन्धेतिवन्निर्देशः । एवंभूता कृपा अवत्विति पूर्वेणान्वयः । इतरथाथाथारमिति – इतरथा: अथ अथारम् इति छेदः । अथ इतरथा अथार अघगणविमोचनं न किंचन इह उपायगणे नास्तीत्यन्वयः । इतरथा- प्रकारान्तरेण । अधारं थं ब्रह्मनिर्वाणं अर्थ तद्विरोधि तत् आसमन्तात् सवासनं राति अपहरति इत्यचारं ब्रह्मसाक्षात्कार विरोधिनां सवासननिवर्तकम् इति यावत् । अधारामिति तवर्गचतुर्थघटितच्छेदे प्रथमयोः तवर्गद्वितीयत्वात् तृतीयस्य च चतुर्थलेन एकजातीयवर्णघटितमगणकमिति शरभवृत्तलक्षणस्य लोपः थकारधकारयोः एकवयेत्वेन *अत्र षष्ठादिपद्यपञ्चकं शरभवृत्तमष्टपादम् । अन्यानि पचानि तु प्रसिद्धवृत्तान्येव । शरमवृतलक्षणं तु सुपदं वंदभ्यते दशरसरसक्षति नमजनज्न जलयुगनानानामवर्णममिह बुधैर्भुवि शरभनाम हि ॥ इति ॥ अस्यार्थः शरभनाम शरभनामकं वृत्तम् । भुवि । बुधैः । वसुपदं - अष्टचरणम् । दशरसरसक्षति क्रमेण दशसु षट्सु षट्सु च प्रतिपादं यतियुक्तम् । नमजनज्मजलयुक्— प्रतिचरणं नगणमगणजगणनगणजगणनगणज गणलबुभिर्युक्तम् । अनाना- नामवर्णमं नानानामकवर्णाघटितमगणकम् एकजातीयवर्णघटितमंगणकमिति यावत् । एवं भूतं दन्दम्यते हि – सम्यक् शिक्ष्यते खलु इति ॥ -

उज्ज्वल वेंकटनाथस्तोत्रम् सकलपापापारभीकरघनरवाकरसुदर सादरम् अवतु मामामाघसम्भृतमगणनोचितगुण रमेश्वर तब कृपा पापटवीहतिदहुताशनसमहिमा ध्रुवम् इतरथाथाथारमस्त्यघ गणविमोचनमिह न किञ्चन ॥ ६ ॥ नगधराराराधने तव वृषगिरीश्वर य इह सादर- रचितनानानामकौसुमत रुलसन्निजवनविभागज- सुमकृतां तां तां शुभस्रजमुपहरन् सुखमहिपतिर्गुरुः अतिरयायायासदायकभवभयानकशठरिपोः किल । निगमगा गा गायता यतिपरिवृढेन तु रचय पूरुष जितसभो भो भोगिराङ्गिरिपतिपदाचनमिति नियोजितः

नित्वेन च समाधेयः तत्पक्षे अधारमिति विमोचनक्रियाविशेषणम् । भवदीय- रणा वयमिति पण्डितोऽर्थः । 9 -

७. नगधरेति ॥ नगधर गोवर्धनोद्धारक वृषगिरीश्वर यः अहिपतिः गुरुः

I अनन्तसूरिः अतिरयायायासदायकभवभयानकशठरिपोः । अतिरयः - गवान् तीव्र इति यावत् आयायासः- भायासः तददायकः यो भवः संसारः भयानकः यः शठरिपुः श्रीमान् पराङ्कुशदिव्यसूरिः तस्य । निगमगा:- संबन्धः पष्ठयर्थः तद्दृष्ट वेदान्तगताः सह सशाखाकदाविडब्रह्मसंहितागता इति यावत् । गरः गाधारूपाः । गायता - तृनन्तः, व्याख्याता इति यावत् । यतिपरिवृढेन-भगवता कारेण । भो पूरुष पुरुषेति धैर्यसूचकेन पदेन श्रीमदनन्तसूरेः संबोधनम् । जितसमः प्रवसायाभ्यां निर्जिता सभा छात्रगोष्ठी येन तथाभूतस्त्वम् इह अस्यां विभूती भोगिराज रि- दार्चनं रचयेति नियोजितः सः तब आराराधने आराधनार्थम् इह अस्यां विभूती । रचितनानानामकौ सुमतरुलसन्निजवनविभागजसुमकृताम् - सादरं रचितः यः ॥मभिः कौतुमतरुमिः पुष्पवृक्षैः लसन् प्रकाशमानः निजवनविभागः स्वकीयपुष्पोद्यान- T: चम्पकवनं महिकावनं मालतीवनं पुनागवनं तुलसीवनं स्थलपद्मवनं केशवनम् इति गः तज्जन्यैः सुमैः सद्योविकस्वरैः पुष्पैः । कृतां प्रथिताम् तांत तत्तादृशीं गोचरशोभायुताम् । शुभस्रजं मङ्गला वहां मालाम् उपहरन् परमया भक्त्या समर्पयन् । तत्रणचुबुकभूषणे - तस्मात् अनन्तसूरेः उदितम् उत्पन्नं व्रणं कुद्दालप्रहारवणकिणं

श्रीकटेश काव्यकला इह परं रम्यते स्म च तदुदितत्रणचुकभूषणे इह रमे मे मेरोचिष भवति हारिणि हृदयरक्षण ॥ ७ ॥ भूषकदेशभूषणं यस्य तस्मिन् वत्सस्यातिशयेन भक्तनिर्मितं मण किर्ण विभति मे रमे मम कान्ते रमः कान्तः । मेधरोचिषि हारिणि–१ भवति । परम् अतीय रंरम्यते स्म च प्रिये जने नास्ति पुनस्तान् इतिन्यायेन पुनः हृदयरतिश्येन यत्रकुत्र या योजनीयम् । भायमितिहासः पुरा किल भगवान् भाग्यकारः सुमेधा अनन्त ब्राहाणां गोष्ठीमधिष्ठाय श्रीपरखुशदिव्य रिगाधायारूपाने केलं कतिपय दिनेषु गतेषु मूलकण ती शतके (@carovar तृतीयदशकस्य व्याल्याने प्रस्तुतमासीत् । तत्र भगवतः श्रपराङ्कुशदिव्यलूरेः वेंकटेशस्य सर्वावस्था पुष्पदेककरणे निरतिशयमनोरचः प्रवर्तते इ याचा हात्या भगवानाचार्याणामपि मनोरथं ज्ञात्यातनिर्वर्तने श्रद्धाति सस्य केद्रयन्तरम्यमतया स्वक्षिप्य तन्निर्तवितुकामः" अपि नाम अल चित् कटा इदं कैंकर्य निर्वर्तयितुं नममति" इसाक्षीत् कटा सर्वेषु छात्रेषु अनन्तरिय मीनमास्थितेषु श्रीमान् अन्तरिः सहसा उत्थाय गृहीत एष धर्मः चियाणामुद्देश्यत इति दृढम् अभ्ययस्य खामिन् मामाज्ञापय अर्स इति प्रार्थयामास तदवयवसाय परमप्रीतः भगवान् भाय्यकारः अस्य गो पूवः इति धैर्यान पूषपदेन समबोधयत् सब सत्य आचार्यरत पुष्पोद्यान महास] सजाया सह वयमेव पर परचयत् । तटाकनिर्माणसमये श्रीवेंकटेश्वर माणवकरूपेण आगल सुरिया मापनयनमध्ये सर्व किचिद्रनेन साहाय्यमकार्षीत् । स्वरितयाग देवलोक्य कथमेवमिलमाक्षीत् भूतार्थमादिभ्यां च देव्या साहाय्य सीमसहमान से कुदालेन महर्तुम् अनुधावति स्म । स तु श्रीवेंकटेशस्य गोपुरद्वार प्रधाव्य तत्र अनन्तरिणा दिने साये श्रीमदनन्तरी पुष्पाणि समर्थ आराधनावसरे रुभिरमणमदाक्षीत् । रट्वा च शहिद भगवान् मारितमिति च समादिशत् । अनन्तरं तद्मणशान्तये तद स्टाक निर्माणपूर्वकं पुष्पोद्यान निर्माय पुष्प देतो। भगवन्तं सेवमाने त अर्थकलेन साभिमतं धनसारालेपनं च सम माने पुनरपि बार भगवान् श्रीवेंकटेश्वरः शिया समनःकान्ता कामन निशा तर पुष्पोद्याने विद्दल चापचि निगूढं कामचारमकरोत् पुष्येषु न्यूनीभवातु भगवान् धमतर रामान्नास्तदाशीच

उज्ज्वलकनाथम् गतभये ये ये पदे तव रुचिता भुवि वृषगिरीश्वर विदधते ते ते पदार्चनमितरथा गतिविरहिता इति मतिमता तातायिते त्वयि शरणतां हृदि कल्यता परि चरणया यायाऽऽयता तब फणिगणाधिपगुरुवरेण तु । विरचितां सांता बनावलिमुपगते त्वथि विहरति द्रुम- नहनगाशं गामिव श्रियमरचयत्तव स गुरुरस्य च सद्नु सान्तां तां रमां परिजनगिरा द्रुतमध्यतो निज- शिशुदशा शाशालिनीमपि विसरतो वर बितर शं मम ॥ ८ ॥

ये एतदयमीले सरमसमपगच्छति अबला मन्दमन्दगामिनी वीरूपिणी रेवा गृहीता मद्रा च मे धेतुरिय सा तु बड़ा श्रीमन्तम् अनन्तरं शीला रामन्त्रयामास एवं निन्दन्तीं तो जिथे परिजनगिरा निधिल नाथमन्दिरं गत्वा सदीका भगवते याचे मामान एवं सो गयतो

अहर्ष तदाप्रति अनन्तपुरः श्रीवेंकटेशरचशुर इति प्रसिद्धिः इति ।
द्वितीयसन्धेयो यथाभागम् ॥

समय इति ॥ मेो] वृषगिरीश्वर देवे (साधन), गतभये - नयभावनारहिते। रुचिताः मयन्तीति संबम्ध सेते (साधवः) इतरथागतिविरहिताः ते पदार्थ विदधते कुर्यन्ति इति मतिमता एवम् अध्यवसाय- ते रक्षक प्रणाम् उपायत्वं कयता पचिगणाधिपगुरुवरेव अनन्त- मणिना । तव त्वदर्भ परिचरणया कैर्यरूपेण आयता दीर्घा विरचिताम् (भत्र विरचितेति पाठः साधुः) स्थगित तो लिम् उपगते (उपगम्य फीडमान इति यावत्) स गुरुः a fa] [] मनयन्तो भयं मम ममहमा हुमे नहनं बन्धने गच्छति प्राप्नोतीति मनहम तारक दुमननगाहा तथाविधा अरचयत्-गे अपनादिति मामद्दत दिशाशाचादिनी सविमा घेतयतः अतएव चितरतः तु छातीमपि परिजनगिरा रमत छत पर जामाभूत मम पितर

श्री वेंकटेश काव्यकला ममतया मायाऽऽविला मतिरुदयते मम सपदि तां हर करुणया याया शुभा मम वितर तामयि वृषगिरीश्वर सदुदमायायासमुच्छसि न दरमप्यरिविदलनादिषु मदुदयायायासमीप्ससि न तु कथं मम रिपुजयाय च। मयि दयाया यासि केन तु न पद ननु निगद तन्मम मम विभो भो भोगिनायकशयन मे गतमरिजय दिश परम याया या दया तब निरवधि मयि झटिति तामयि सुमहिमा मा माधव क्षतिमुपगमत्त मम कृतेऽनघ ॥ ९ ॥ घटितपापापार दुर्भटपटदुर्घटनिधनकारण रणधरारारात्पलायननिजनिदर्शितमहुतयन

९. ममतयेति ॥ अगिरीश्वर ममता-मकारण मग यादा आवि

कामतिवति सपदि स एव हर अपाम याया मा मतिः मीणा बितरसदमा पास सिदरमपि स्वयमपि अरिवदताम आगासम् ऋति एवं स्थिते मदवाय कर्म नायासमीप्यासि मम रिपुजवाय ईप्सति आवारा अवतारादिरूयः प्रयत्नः भवतरणादिप्रयत्नसर्वोऽपि साधुपरिष द्विमादित्याः इति हि "परिवाणाय साधूनाम्" इत्यादी पुरा मयीति दयायाः गाहि इति वेदः मषि दयाया मद्विषयिण्या दगायाः आधार केन हेतुना न याति तद् मम निगद भो भोगिनामकशन मम विमो मे मतम् अश्वियं दिश। परमेति परम नायाः मा दया इति केदः । हे परम दयादिविषये टिति क्षिपं निरवति यामाः प्राप्तहि खर्थ हे माधव निर्दोष तब सुमहिमा अपारपगाकरः अव्याजदर सादि होमनो महिमा ते ददामिति यावत मा उपगमत् न शमी मदपराधान दया करणे तर महिनो न्यूनतेव भमिसंधिः मयोग उपगमद सदभावः ॥ A १०. परितेति ॥ परितानि यानि पापानि सापट दुर्घटम् अस्मदीयायाः परायच नात कारवीभूत समस्तपापविनाशकेति मात्रमधरेविध मुदमभिः

बैंकटात दरवरारारावणाशन मधुविनाशन मम मनोधन रिपुख्यायायाहि पाहि न इदमरं मम कव्य पावन । सुतरसासासारखततिरतिशुभा तब निपततान्मयि परमो मोमो सन्ततमयि भवान्मयि वृषगिरावपि प्रतिदिनं ननम्यते मम मन उपेक्षिततदपरं त्ययि

सदरिपापापासनं कुरु वृपगिरीश्वर सततमुज्ज्वल ॥ १० ॥
उज्ज्वलवेङ्कटनाथस्तोत्रं पठतां भुवाऽरिबिजयश्रीः ।
श्रीरत्रोक्तं सति यदर्त सारज्ञहृदयसार ॥ ११ ॥
॥ इति उकालो संपूर्णम् ॥

निर्वासनं तेन नि स्वकीय निदर्शिते मत् महुम बहु अधिकं म स्य अयन आधारभूत । इदं तु खरदूषणादिमधे प्रसिद्धम् दरवरेति- मन्येन आरारायनाशन-आर अरेरयम् आर शत्रुसंबन्धी दुर्योधनादिसंवन्धीति कोलाहलः तख नाशन विनापाकेति नायत मधुविनाशनेत्यादि सम् हीति-रिपुख्यान, आयाहीति छेदः नः पाहि इदम् अनिष्टनिवारणम् भय अशी मम फल्य, हे पावन वाचाभ्यन्तरकर तब अतिमा विद्यणविशिष्टा सारहतिः सारभूत कटाक्षपरंपरा सुतरसा - शोभनेन विनिपतता अपि पृषगिरीश भवान् मवि पृथगिरामपि सन्ततं सहरमः मोदताम् । मम मनः उपेक्षिततदपरं तस्मात् पूर्वोकात् अपरम् इतरद् वैषयिकं सुखम् उपेक्षितं येन तथाविधं सद गम्यते मतया पुनःपुनः महीभवति सततम् उम् षनिरीश्वर तत् रेपापापासनम् अां पापानामपासने निरसनं कुरु इति संबन्धः ॥ मोमो भवतः मयि निगा यति अरिविजयश्री भुव इति संबन्धः लसतीतिपत् तो सारसानां हृदये सार सारा सारजन्यः क्षया साराबोधकः । अमृतं मेव सतीति संबन्धः, अथवा सारत व हृदयसारन्द्रः

श्रीवेंकटेश काव्यकला

ये मुदा व्यधाट्टीपाम् ।
श्रीपरश्रीकृष्णसूरिरतिनियुगम् ॥

इति श्रीपुरुषस्यैः श्रीकृष्णमाचार्यपतिः विरचिता उप स्तोत्रटीका सम्पूर्ण ॥

नाथस्तो व्याख्यां प्रभावती नाम्नीम् ।
अर्पयति कृष्णसूरिः वैकटनाथस्य पादाब्जे ॥

इतिश्रीभगवामानुजदिव्या परिस्थितपुष्पवाटिका समुत्पादितमनोमालाप्रसाद मित्रातिकनाथ श्रीसानन्तरे वंशे जातस्य स्तो सगोत्रस्य श्रीयंकटेशगीयविद्याशालाम ही पदेशकस्य श्रीकृष्ण- महाचार्यस्य कृतिः उनाचतोटा प्रभावती कि शालिवाहन के समाता हमन्

श्री. ॥ श्रीनिवासाय नमः ॥ श्रीनिवासार्यादशकम् ॥ १७ ॥

श्रीवासदेवकरुणा शिशिरालोकातायसेकेन ।
उपचितबहुविधपुष्यं धन्यं श्रीकटाचलं वन्दे ॥ १ ॥

बहुलशिलातख्तस्ततिगुणगणवी रुज्झरीमयशिखरी ।
यो गीयते परिवृतो योगीन्द्रेश्श्री निशस एवेति ॥ २ ॥

पशुपक्षिमृगवनस्पति तृणगुरुमताशिलायु चात्मजनिम् ।
यत्रार्थयन्ति मुनयधिकारेषु निर्झरेष्वपि च ॥ ३ ॥

परवासुदेव एव विश्वास प्राप्य यत्र सह रमया ।
चिरमानन्दमुपैति हि परमानन्दं विहाय वैकुण्ठम् ॥ ४ ॥

मलसंकुले कलावपि फलजालान्यैहिकाम्यपीह जनाः ।
स्वाभीष्टानि लभन्ते यस श्रीवासदेवकरुणातः ॥ ५ ॥

नारायणाचलेऽमिन्नाराचट्टी स्वामिपुष्करिष्याश्च ।
तीरालये विभान्तं नारायणमाश्रये रमाकान्तम् ॥ ६ ॥

अञ्जनगिरिशिखराख्यमञ्जन चिर्निरज्जन धाम ।
कंजविलोचनमीडे पिञ्जरवक्षत्रियस्त्रिमा किमपि ॥ ७ ॥

नारायणादिवासं श्री श्रीवासं रमाक्षमावासम् ।
हरिमणिगिरिसमभासं सुरुचिरहासं नमाम्यवितदासम् ॥ ८ ॥

आश्रितफणीन्द्रशेलं हरिमणिनीलं सुवर्णसमम् ।
कालो नमामि समझीम् ॥ ९ ॥

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे

अधरितसुरतरुदानं रक्षितदीनं रजस्तमोहीनम् ।
कमलाकृतबहुमाने श्रीनिधिमेनं श्रये श्रिताधीनम् ॥ १० ॥

सुरगणसेवितचरणं श्रितजनशरणं श्रितावलाभरणम् । कर्तुं भवाधितरणं कलये शरणं वृपाविरशरणम् ॥। ११ ॥

वृशशिखरिजातं वारिधिजातालताभिपरिबीतम् ।
वन्दे सुपारिजातं विश्वजनेभ्यो वितीर्णफलजातम् ॥ १२ ॥

इति भावपार्थ श्रीराजगोपालाचार्यकृतं श्रीनिवासाचदशकम् ॥

श्रीपत्रीवाय नमः श्री वेंकटेशतूणकम् ॥ १८ ॥

वजशङ्ख (माणचापचिद्दि) तामिपक्क
नर्तितायुतारुणाम्यूनिस्सरत्पमा कुलम् ।
वज्रपाणिमुख्यलेखबन्दितं परात्परं
सज्जनार्चितं वृषाद्रिसार्वभौममाश्रये ॥ १ ॥

पञ्चचाणमोहनं विरिञ्चिजन्मकारणं
काञ्चनाम्परोज्ज्वलं सचञ्चलाम्बुदप्रभम् ।
चाकसखया भगद्यलालकावृर्त
किचिदुतभुवं च वञ्चकं हरिं भजे ॥ २ ॥

[माधिदैवत] भुजङ्गमाङ्गशायिनं
सङ्गरारिभङ्गशौण्डमादाधिकोज्ज्वलम् ।
अङ्गसङ्गिदेहिनामनङ्गुरार्थदायिनं
तुङ्गशेषशैलभव्यशृङ्ग[सङ्गिनं] भजे ॥ ३ ॥

कम्बुकण्ठमम्बुजात डम्बराम्यकद्वयं
शम्बरारितातमेनमम्बुराशितल्पगम् ।
यग्भर्भकालिभव्यम्यमानमौलिकं
कुन्ददन्तवन्तमुत्तमं भजामहे ॥ ४ ॥

पङ्कजासनाचतं शशाङ्कशोभिताननं
कङ्कणादिदिव्यभूषणादिर्त वरप्रदम् ।
कुङ्कुमाङ्कितोरसं सशङ्खचक्रनन्दकं
वेंकटेशमिन्दिरापदातिं भजामहे ॥ ५ ॥

॥ इति श्रीवेंकटेशवणकम् ॥

श्रीः श्री वेंकटेशविजयार्यासप्तविभक्तिस्तोत्रम् ॥ १९ ॥

श्रीवेंकटाद्विधामा भूमा भूमाभियः कृपासीमा ।
निरवधिक नित्यमहिमा भवतु जयी प्रणतदर्शितप्रेमा ॥ १ ॥

जय जनता)] बिमळीकृति सफलीकृत सकलमङ्गलाकार । विजयी भव विजयी भव विजयी भय वेंकटाचलाधीश ॥ २

कमनीयमन्दहसितं कश्चन कन्दर्पकोटिलावण्यम् ।
पश्येयमञ्जनाद्रौ पुंसां पूर्वतनपुष्यपरिपाकम् ॥ ३ ॥

मरतक मेचकरुचिना मदनाज्ञागन्धिमध्यहृदयेन ।
वृषलमा महसा केनापि वासितं ज्ञेयम् ॥ ४ ॥

त्यै नमो वृषाद्रेः करयुगपरिकर्मशङ्खचकाय ।
इतरकरकमलयुगली दर्शितकटिबन्धदानमुद्राय ॥ ५ ॥

साम्राज्यपिशुनमकुटी सुपटललाटात सु[[मला ] पानात् ।
स्मितरुचि फुल्लकपोलादपरो न परोऽस्ति वेंकटाद्रीशात् ॥ ६ ॥

सर्वाभरणाविभूषितदिव्याययवस्य वेंकटाद्रिपतेः ।
पल्लवपुष्प[विभूषित] कल्पतरोब्यापि का मिदा दृष्टा ॥ ७ ॥

लक्ष्मी ललितपदाम्बुजलाक्षारसरञ्जिताय तो [रस्के] ।

श्री वेंकटाद्विनाथ नाथे मम नित्यमर्पितो भारः ॥ ८ ॥
आर्यावृचसमेता सप्तविभक्तिर्वृषादिनाथस्य ।
यादीन्द्रभीकृदाख्यैरायें रचिता जयत्वियं सततम् ॥ ९ ॥
॥ इति श्रीवेंकटेशविदासविभक्तिस्तो संपूर्णम् ॥

श्रीः
वेंकटेशस्तोतम् ॥ २० ।
सेवेन सेव्यगुणाधारं
देवेशं दनुजरिपुं देवशिरोरत्नम् ॥

प्राचीनं परमधनं प्रणिपतता ल
प्राचीने क्चसि परं ब्रह्म समाम्नातम् ।
प्राचीनैर्यवरैः प्राप्यतयाऽयगत
बीनामृतभुवा विजयपालोकम् ॥ १ ॥

कारुण्यामृतजलधि कमपि महापुरुष
तान्याचित तुलसीदामालङ्कारम् ।
आरुण्यात्पतरुणित भूभाग
दारुण्यायनखतो दलितहरण्याङ्गम् ॥ २ ॥

नित्येष्टां निरपाय निरवधिकारम्या)- मत्याइत्येन [ श्रर्येण] तनोरन्तरितां महसा सत्यां सद्गुणपूर्ण सागरसंभूता- माहत्यात्मसमामादधतं हृदये ॥ २ ॥

वर्णादकारभवद्वारिदाबाद
[स्वर्णा]लङ्कारचा सुभगतटिलेखम् ।
कर्णालंकृतिकान्त्याकान्तको छान्तं
कर्णान्तायत करुणा कञ्चुकितम् ॥ ४ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकला

कार्याणां भुवनानां का[रणमा] म्नार्स
धार्याणामपि तेषां धारणपारीणम् ।
आर्याणामनुभवतामान्तरमानन्दं
वार्याणां भवविपदां वारकनामानम् ॥ ५ ॥

स्वाधीनाशेपजगरस्था[ मितया ) बगते
स्वाधीनेन्द्रियमुनिभिः स्वस्वमनोगम्यम् ।
स्वाधीनम्मन्यजनैरुपरिभिरप्रार्थ
स्वाभीनोदयविभवं स्वामिसरोदेशे ॥ ६ ॥

बन्दा रुत्रिदशवरायनतशिरो[गर्जितैः]
मन्दारद्रुमकुसुमैर्महितपदाम्भोजम् ।
सौन्दर्यमूतसरिता सफलदां सुखदे
सुन्दरनामातृमुनेः शुभतरमन्दारम् ॥ ७ ॥

बादिभीतिकराचा रचितं वकदेशितुः ।
तोत्रं पठति यस्य नित्यं तत्सेवनं भवेत् ॥ ८ ॥

इति वेंकटेशस्तोत्रं संपूर्ण

श्रीकटेशपञ्चकस्तोत्रम् ॥ २१ ॥

श्रीधराधिनायकं श्रितापवर्गदायकं
श्रीगिरीश मिश्रमम्बुजेक्षणं विचक्षणम् ।
श्रीनिवासमा दिदेवमक्षरं परात्परं
नागरागिरीधरं नमामि वेंकटेश्वरम् ॥ १ ॥

उपेन्द्रमिन्दुशेखरा रविन्दजामरेन्द्र-
दारका दिसेव्यमानपादपङ्कजम्।
चन्द्रसूर्यलोचनं महेन्द्रनीलसन्निभम्
नागरा गिरीश्वरं नमामि वेंकटेश्वरम् ॥ २ ॥

नन्दगोप नन्दनं सनन्दनादिवन्दितं
कुन्दकुट्मलाग्रदन्तमिन्दिरा मनोहरम् ।
नन्दकारविन्दशङ्खचमशार्थसाधनं
नागगिरीश्वरं नमागि वेंकटेश्वरम् ॥ ३ ॥

नागराजपालनं भोगिनाथशायिनं
नागवैरिगामिनं नगारिशत्रुसूदनम् ।
नागभूषणात सुदर्शनाचुदायुधं
नागराङ्गिरीश्वरं नमामि वेंकटेश्वरम् ॥ ४ ॥

तारहीरक्षीरशार [तारहीरशार]दाअतारकेशकीर्ति [स]
बिहार[हारहार][मादिमध्य [म] [न्तशून्यमव्ययम् ।
तारकासुराबी कुठार मद्वितीयक
नागरागिरीश्वरं नमामि वेंकटेश्वरम् ॥ ५ ॥

इति श्रीधरपचकरतो संपूर्ण श्रीवेंकटेश्वरार्पणमस्तु श्रीरस्तु

श्रीः श्रीनिवासम् (श्रीनिवासचूर्णिका) ॥ २२ ॥

मरुद्धितमरिन्दमे मदनकोटिलावण्यव
पुरं पुरहराति [ स्फुरदखण्डचन्द्र] [ननन् ।
[श्रियः पतिमहं दधच्छ्रितजनावने तत्परं ]
मम प्रियतमं हरिं मनसि वेंकटेशं कृते (सी) ॥ १ ॥

अ (मुं.) [किल सकलचराचरजन्तुसन्तान निरन्तरान्तर्बहिर्व्यापि [न] श्रिताः ह्माण्डभाण्डप, पञ्चशरपञ्चकोटियुपनाविलासवशीकृतलिपिष्टपेशकिंनर किंपुरु वेद्याधराप्सरो ()रगयक्षरक्षोगन्धवेगरुड पन्तगविलासिनीगणं, गणनाथसूनुपुष्क ीिरतरुणारुण किरण किरणप्रकाशमानशातकुम्भस्तम्भगो पुरप्राकारान्तरमन्दिरान्तरम' प्रशस्तपीठसमुद्विशन्तं शन्तनुतनूमबगो गोपगोपीमुचुकुन्दमुक्तिपदं पदारविन रन्दवृन्दारकनदी निर्झर निमज्जज्जनाधयनप्रचण्डगन्धवाहं वाहनी कृतैरावतवाद विसारस्तम्भीतभीतयुधसुमेरू शरीरकं निजलो टिपुट विदारित काद्रवेयमपश् मालविनाशितराळ वेळ (:) वेळदंष्ट्राशनभास्कर, भास्करभास्वर कोटिखचिता प्तिवैभवचिवले स्थाप्रतिविम्विनिकृतो पान्तदीपिकाका पिपिकपाकशासनोपलकलक कलायुतिरस्कृत यादवृत चञ्चलालतं (1) कतान्तनितान्तसौरभ.... वमृगमद धूलिपालपरिमे (म) लहरीमंथुमितस्ववस्त्यमध्ये, मध्यालंकृतचामीकरभुजङ्गभू कृतनिर (नीर) निधेयनन्दनं, नन्दनी कृतमशिलीमुख (खं, ] मुखपीठप परित्यतपाश्चजन्यादिमा (म) हार, हारादिभूषणभूषितं भूषितशीर्य जटाकलापम सेवि सेवितानन्तर भ (रा) नन्तशङ्करादिपरमभागवतोत्तमम् उत्तमश्लोक शौलीला खण्डित फैटभाविदैतेयजात, जातप्रसादसुधाकलोलनीत (नितान्त) का कपोल ( ं), फालाभ्यन्तर) कीलानललो के (रा) अधिकारद (दं). स्वायलरक्षण दपि परं श्रीमद्वैकटाद्रिनिकेतनं हरिं भजे ॥ श्रीनिवास संपूर्ण

हरिभ ऋद्धिस्तवः ॥ २३ ॥

श्रीमन्नृपभशैलेश तां विजयी भवान् ।
दिव्यं त्वदीयश्व निर्मर्यादं विजृम्भताम् ॥ १ ॥

देवीभूपायुधै नित्यैर्मुक्तैमक्षिंकलक्षणैः ।
सबोरिस्त्वदीयैश्ध सङ्गः स्तात्सरसस्तव ॥ २ ॥

प्राकारगोपुरवरप्रासादमणिमण्टयाः ।
शालिमुद्वतिलादीनां शाकाशलकुलाः ॥ ३ ॥

रत्नकाश्चन कौशे यक्षी मकमुकशालिकाः ।
शय्यागृहाणि पर्यवः स्थूल्यसनानि च ॥ ४ ॥

कनकनक भृङ्गारपतद्ग्रह कलाचिकाः ।
छत्रचामरस्याश्च सन्तु नित्याः परिच्छदाः ॥ ५ ॥

अस्तु निस्तुमव्ययं नित्यमभ्यर्चनं तव ।
पक्षेप विवर्धन्तां नासिमासि महोत्सवाः ॥ ६ ॥

मणिकाशन चित्राणि भूषणाम्यम्बराणि च काश्मीरसार कस्तूरीकर्पूरा धनुलेपनम् ॥ ७ ॥

कोमानि च दामानि कुनै सौरमोत्करैः ।
धूपाः कर्पूरदीपाय सन्तु सन्ततमेव ते ॥ ८ ॥

मुत्तगीतयुतं बाधे नित्यमत्र विताम् ।
क्षेत्रेषु (च) सुधाधाराः कल्पन्त कालीनाः ॥ ९ ॥

कन्दमूलफलोद कालेकाले चतुर्विधम् ।
सूपापुपश्रुतक्षीरशर्करासहितं हविः ॥ १० ॥

श्री वेंकटेशकाव्यापे घनसार शिलोदयः क्रमुकाटदह । विमलानि च ताम्बूलीदलानि स्वीकुरु प्रभो ॥। ११ ॥

प्रीतिभीतियुतो भूयाद्यान् परिजनस्तव ।
भक्तिमन्तो भजन्तु त्वां पौरा जानपदास्तथा ॥ १९ ॥

धरणीधनरत्नानि वितरन्तु चिरं तव ।
सर्वे कुर्वन्तु क्षोणिपालकाः ॥ १३ ॥

प्रेमदिशः स्वैरं प्रेक्षमाणास्स्वदाननम् ।
महान्तसन्त सन्तो मङ्गलानि प्रयुताम् ॥ १४ ॥

एवमेव भवेन्नित्यं पालयन् कुदाली भवान् ।
मामहीरमण श्रीमान् वर्धतामभिवर्धताम् ॥ १५ ॥

पत्युः प्रत्यहमियं यः प्रार्थयेत समुच्छ्रयम् ।
प्रसादसुमुखः श्रीमान् पश्यत्येनं परः पुमान् ॥ १६ ॥

इति श्रीः संपूर्ण श्रीयंकटेशविजयस्तोत्रम् ॥ २४ ॥

देवदेवत पावनपायन कारणकारण ।
बैकटभूचरमौलिविभूषण माधव भूय देव जयीभव ॥ १ ॥

बारि [दसंनिभ) देह दयाकर शारदनीरजचारुविलोचन ।
देवशिरोमणिपादसरोरुह वेंकटशैलपते विजयीभव ॥ २ ॥

अनलनिवास निरञ्जन रझितसर्वजन अनमेचक ।
मामभिषिच कृपामृतशीतलशीकरवर्षिदृशा जगदीश्वर ॥ ३ ॥

श्री यकटेशविजयस्तोत्रम्

वीसमाधिक सारगुणाकर केवलसत्त्वतनो पुरुषोत्तम ।
भीमभवार्णवतारणकोविद वेंकटदलपते विजयीभव ॥ ४ ॥

स्वामिसरोवरतीररमन के लिमहारसलासमानस ।
सारतपोधनचित्तनिकेतन वेंकटशैलपते विजयीभव ॥ ५ ॥

आयुषभूषणकोटिनिवेशितशङ्खरथाङ्गजितामतसंमत ।
स्वेतरदुर्घटसङ्घटनक्षम वेंकटशैल्पते विजयीभव ॥ ६ ॥

पक्कजना[नी निलया] कृति सौरभयासितशैलबोनान्तर ।
मन्द्रमहास्वनमनिज्र वेंकटपते विजयीभव ॥ ७ ॥

नन्दकुमारक गोपालक गोपवधूवर कृष्ण [परात्पर]।
श्रीवसुदेवज जन्मभयावह कटशैलपते विजयीभव ॥ ८ ॥

शैशवपातितपातकिपूतन धेनुककेशिमुखासुरसूदन ।
कालियामर्दन कंसनिरासक मोहतमोपह कृष्ण जयीभव ॥ ९ ॥

पारितसर भागवतप्रिय सारथिताहिततोषप्रथासुत ।
पाण्डववृत पराकृतम् [भर पाहि] परावरनाथ परायण ॥ १० ॥

शातमवासुविभञ्जनपाटव सत्रिशिरः सरदूषणषण । श्रीनायक राम रमासख विश्वजनीन हरे विजयीभव ॥। ११ ॥ राक्षससोदरभीतिनिवारक शास्दशीतमयूखमुखाम्बुज । रावणदारुणवारणदारण केसरिपुञ्जय देव जयीभव ॥ १२ । काननयानरवीरवनेचरकुञ्जरसिंहमृगादिषु बरसल । [श्रीवर]सुरिनिरस्तभवादर वेंकटशैलाते विजयीभव ॥ १३ ।

वादिसाध्यसकृत्सरिकथितं स्तवने महत् ।
वृपशैलपतेः श्रेयस्कामो नित्यं पठेत् सुधीः ॥ १४ ॥

इति श्रीकटेश विजय॥

कटेशाय नमः श्रीकटेशद्वादशनामस्तोत्रम् ॥ २५ ॥ अस्य श्रीवेंकटेशद्वादशनामस्तोलमहामन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः अनु श्रीवेंकटेश्वरी देवता । इष्टार्थे विनियोगः ॥

नारायणो जगनाथो वारिजासनवन्दितः ।
स्वामिपुष्करिणीवासी शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १ ॥

पीताम्बरधरो देवो गरुडासनशोभितः ।
कन्दर्पकोटिलावण्यः कमललोचनः ॥ २ ॥

इन्दिरापतिगोविन्दः चन्द्रसूर्यमनाकरः ।
विश्वात्मा विश्वलोकेश जयश्रीकटेश्वरः ॥ ३ ॥

एतद्वादशनामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।
दारिद्र्यदुःखनिर्मुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान् ॥ ४ ॥

जनवश्यं राजवश्य सर्वकामार्थसिद्धिदम् ।
दिव्यतेजः समाप्नोति दीर्घमायुध विन्दति ॥ ५ ॥

महरोगादिनाशे च कामितार्थफलमदम् ।
इह जन्मनि सौख्यं च विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ६ ॥

इतिह्माण्डपुराणे नारदसंवादे वेंकटेशद्वादशनामस्तो सम्पूर्णम् ।

श्रीः श्रीवेंकटेशकवचस्तोत्रम् ॥ २६ ॥ श्रीयंकटेशकवचस्तोत्रमहामन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायवी छन्दः रो देवता ओ बीजं ह्रीं शतिः श्रीं कीलकम् इष्टार्थे विनियोगः । ।

ध्यायेदेकनायक करयुगे शखं च च मुदा (गदा-)
चा(च)भ्ये पाणियुगे वरं (डम्बरं) कटितटी (टे) विभ्राणमर्कच्छम् ।
देवं देवशिरामणि श्रियमथो वक्षोदधानं (४) हरि

भूषाजालमने करत्नखचितं दिव्यं किम् ॥ १ ॥
वराहः पातु मे शीर्ष केशान् श्रीइटेश्वरः ।
शिखा मिळापतः कर्णी
दिव्यविग्रहः ॥ २ ॥

दिवन्दितः ॥ ३ ॥ नेत्रे युगान्तस्थायी ने कपोले कनकाम्बरः । नासिकामिन्दिरानाथ व

चुथुर्क कामदः कण्ठगगस्त्याभीष्टदायकः ।
अंसी कंसान्तकः पातु कमठरस्तनमण्डले ॥ ४ ॥

हृत्पपात्वदीनात्मा कुक्षिं कालाम्बरधुतिः ।
कटिं कोलवपुः पातु गु कमलकोत् ॥ ५ ॥

नाभि पद्मापतिः पातु करो कमपनाशनः ।
अङ्गुलीम शैलेन्द्रो नखरानम्यरयुतिः ॥ ६ ॥

ऊरू तुम्बुरुगानशी जानुनी शङ्खचक्रभृत् ।
नाम फो॥ ७ ॥

श्रीवकटेश काव्यकलापे

दिशो दिपालयन्यामि
पाण्डवतीर्थगः ।
॥
अन्यापुत्रान् श्रीनिवासः सर्वकार्याणि गोत्रराट् ॥ ८ ॥

वेंकटेशः सदा पातु माम्यं देवपूजितः ।
कुमारधारिकावासी भक्ताभीष्टाभयपदः ॥ ९ ॥

शङ्खाभयप्रदाता तु शम्भुसेवितपायुकः ।
बाछि वरदो दयाह्नाद्विशिखामणिः ॥ १० ॥

श्वेतवाराहरूपोऽयं दिनरात्रिस्वरूपवान् ।
रक्षेन्मां कमलानाथः सर्वदा पातु वामनः ॥ ११ ॥

श्रीनिवासस्य कवचं विसमध्ये भक्तिमान् पठेत् ।
तस्मिन् श्रीवेंकटाधीशः प्रसन्नो भवति ध्रुवम् ॥ १२ ॥

आपत्काले जपेद्यस्तु शान्तिमायात्युपद्रवात् ।
रोगाः प्रशमनं यान्ति विद्धानुवासरे ॥ १३ ॥

सर्वसिद्धिमवाप्नोति विष्णुसायुज्यमाप्नुयात । इति श्रीमदपुराणे कामाहात्म्ये पसिनाबा नामया

श्रीः श्रीपद्मावतीस्तोत्रम्

अस्तु पद्मसमध्यादाविर्भूते परं महः ।
वशे यस्य परं धाम पथमास्थितम् ॥ १ ॥

अनन्याधीनविभवमद्भुतं दैवतं श्रये ।
मातरं जगतां लक्ष्मी जगन्मातुः परां प्रियाम् ॥ २ ॥

सखीभिश्श्रुतिभिर्नित्यं यां यथावत् पनायिताम् ।
आक हृदये न्यस्मन् लब्धात्मा श्रीनिधिः परः ॥ ३ ॥

मातुस्ते नामधेयं तत् देवतेति हरिर्भुवम्।
पद्मदेव्युच्यते तेन नित्यष्टितया वया ॥ ४ ॥

प्रजाः पतिभियाः कृत्वा भोगसाम्यविधित्सया ।
स्वच्छायाश्रयणं सासु तनोपि कृपया रमे ॥ ५ ॥

सरोजसोरमाऽऽथाथि दिव्यं लावण्यवर्षते ।
वशीकृतवृषाद्रीशं रूपं पापं व्यरोहतु ॥ ६ ॥

अभये कृपया देवि प्रतिज्ञाते त्वया हरिः ।
व्याजभङ्गमिया वक्ति प्रतिपाणिमुद्रा ॥ ७ ॥

यथा खलु परिष्यतो देवो देवमनुते ।
श्रद्धया सर्वलोकैकहितां स्वां मातरं अये ॥ ८ ॥

अम्बुजनिवासरसिकागम्युजनेत्रस्य बलमा देवीम् ।
अनवधगुणगरिणा श्रियं परं निस्समां कन्दे ॥ ९ ॥

श्री वेंकटेश काव्यका

आश्रयतु मानसं सुखमासीनामम्बुजे जगज्जननीम् ।
आश्रित रक्षण तो राहत पद्मावतीरूपम् ॥ १० ॥

प्रणमयति सम्यकरतो दक्षिणतो या ददाति चाप्यभयम् ।

स्वाधीन लोक सरोजवासां परां वन्दे ॥ ११ ॥
परया मया त्वया खलु परमोऽभूत्पुरुष एष देवि तथा ।
अपरमताऽऽपतिभियानपायिनीमुरसि पते खाम् ॥
१२ ॥

निग्रहनितान्तदूरामाग्रहरहितैः प्रबुद्धविभवां स्वाम् ।
प्राप्यां प्रापकभूतां परमां विष्णोः प्रियां कदे ॥ १३ ॥

निखिलविभूतिनियन्ता यत्पदलाक्षाकलक्षितोरस्कः ।
अत्यन्तसौम्यमूर्ति मातरमनघां श्रियं वन्दे ॥ १४ ॥

दुष्कृतकर्तृमहिष्कृति परे हरी पुसि ।
प्रादुकृतवासु श्रियं प्रपद्ये शुभं ददतीम् ॥ १५ ॥

अखितिर्गुणैः परां त्वां निरीक्ष्य सत्रीडम् । विष्णुं श्रुतीचं श्रीः सखीस्त्वमादिष्टवत्यसि स्तोतुम् ॥ १६

पापानि वर्धयति नः परो रणं तैधिकीर्षुरति वेम् ।
रक्षोधान्त इव ते परिरम्मं मातर लिप्युः ॥ १७ ॥

अनम्यासिनि कटाक्षिते सहजशीतलैर्दिव्यैः ।
अच्युतरूपोलासिभिरस्माक भवुकमत देहि त्वम् ॥ १८ ॥

शुकपुरमध्यशोभिशुभसासमुज्ज्यलया
वृषगिरिशृङ्गवासि पुरुषोतमसंश्रितया ।
अखिलजगद्धितैकपरया कृपया परया
मम शुभमस्त नित्यमनयानच्या रमया ॥ १० ॥

श्रीपद्मावतीस्तोलम्

कमलकुहरदीव्यदिव्यरूपां श्रयन्तः
पुनरपि पुरुहूतोऽन्ये च यां प्राप्तसताः ।
वृषगिरिवरवासी यद्वशे विश्रुतोऽसी
सविनययस्यै साघु ॥ २० ॥

लायस्व मामखिलरक्षणजागरूके
नारायणस्य हृदये विहिताधिवासे ।
पाथोजवासरसिके पदपङ्कजं ते
कारुण्यदुग्धजलचे शरणं भजामि ॥ २१ ॥

श्रीस्त्वं श्रता शरणमीप्रमतिराव
श्रुत्वा श्रिता वृषगिरीशभुजान्तरालम् ।
ते श्रावयस्यथ शृणासि समस्तमेन:
श्रीणासि सर्वमपि शेषजनोचितं नः ॥ २२ ॥

मध्ये समस्तजगदीशितुरव्जगेहे
मातपिता भवती प्रणवे विभान्ती ।
सत्यं व्यनक्ति घटनां सरसैर्वचोनिः
शेषादिगस्य चरणे शरणार्थिनां नः ॥ २३ ॥

शुकपत्तन वास्तत्परां जगतां भाग्यमनुग्रहात्मिकाम् ।
सरसीरहवासिनीमिमां शरणं याम्यहमन्वहं श्रियम् ॥ २४ ॥

अतिशाय्यनुरूपदिव्यरूपा सततं त्वं तिरक्षकस्य शीरः ।
दयया वृचशैलमाश्रितेऽस्मिन् कमलेऽधः कमले यदाविरासीः ॥ २५ ॥

पर्वतशृमाजा निहिता मादृशनीचरक्षणार्थे ।

श्रीवेंकटेश काव्यकलाप कमले करुणारसैान्द्रा संवीक्षणसंहतिर्भुवं त्वम ॥ २६ ॥

निकटेल गिरौ समागतोऽसी
तनयाः ! मैवमितो विधत्त पापम् ।
इति दुःखनिरा चिकीर्षुरस्म-
व्यक्तिबोधार्थमित्य भासि मातः ॥ २७ ॥

पतिरेव परं पदं विहाय
प्रथितं बेङ्कटशैलमाश्रितस्तन् ।
उपतिष्ठति मे गुणीभस्तद्
न भयं वः अयतेति वक्षि मातः ॥ २८ ॥

नानारूपाण्यधिगतवती नाथमेन अयन्ती
नाकि वे जननि तनुषे नारकिष्यप्यरं यत् ।
तत्किं चित्रं जगति हतकाः कष्टगत्या तवेदं
प्राप्ताः पादाम्बुजमिह लसन्त्येव ज्येष्ठवर्गाः ॥ २९ ॥

(टिप्पणी-अरं भृशं रेफशुन्यमित्यप्यर्थः । नारकियां रेफशुन्यत्वे नाकिलम् । इसका हृतककारा इत्यर्थान्तरम् । इदं इकारदम् कगती ककारहानी इकारे सति इष्टगतिर्भवति) स्वाष्टिरस्के स्वकचरणयुमं प्रणयतः प्रवतव्यं देवे प्रकटयति नारायण इह । स्वमम्य श्रीः स्वस्मिन् श्रुतिमितमुपायत्वमभय- स्फुटीकृत्या पत्या तुलितमनुकम्प्य प्रथयसि ॥ ३०

श्री वेंकटेशस्तोलम्

तपसा श्रीनिवासेन प्राप्तां शुकपुरे पुरा ।
श्रियं पद्मावतीमित्यं प्रणतो वीरराधयः ॥ ३१ ॥

वाय श्रीधर पिरचितं पद्मावत संपूर्णम्

अथ श्रीवेङ्कटेशस्तोलम्

श्रिया परिष्कृतोरस्कं दयामय शुभाकृतिम् ।
श्रीवेङ्कटशिरलं श्रीनिवासं भजामहे ॥ १ ॥

सते वैकुण्ठखण्डेऽस्मिन्ननन्ताश्चर्यवैभवे ।
सुलभाय नमः पुंसे दुर्लमात्मसमायनः ॥ २ ॥

अञ्जनाद्विशिरस्यातव्यजनयाजनच्छिदे । अञ्जनाभाय शुद्धाय रञ्जनायात्मने नमः । ३ ॥

अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय स्वयंव्यक्ताय भास्वते ।
वृषभाद्विविनोदाय विशुद्धज्योतिषे नमः ॥ ४ ॥

ती परस्मै कस्मैचित् संसेविताये ।
सुरासुरनरैर्मुकैरिव नित्यश्रिये नमः ॥ ५ ॥

अद्रीकृतमहातरूपमविकल्प दयानिधिम् ।
आश्रित प्रार्थनाकल्पमा कल्पयतु मे मनः ॥ ६ ॥

अखर्वपूर्वदेवा दिगर्वसर्वौजसे ।
नमः श्रीशाय शर्बादिसपस्ततपर्व ॥ ७ ॥

श्री कशाला

उत्तुङ्गाचलनस्थो दयारतैरपाङ्गितैः ।
समानपि समान्यश्यन् जन्तून् मन्तृन्क्षिपेत्स नः ॥ ८ ॥

आकृय भविनो व्याजै आधिव्याध्येकभेषजम् ।
अनुभावयते रूपं निधये श्री श्रियै नमः ॥ ९ ॥

नित्यश्रीवास निर्दुष्टहृदयाय दयात्मने ।
निखिलानुग्रहैकार्थविग्रहाय नमोऽस्तु नः ॥ १० ॥

अर्चिताय नमो दिव्यैस्युमनोभिस्युगन्धये ।
विबुधामृतदायास्तु वृषभाद्रिविशोभिने ॥ ११ ॥

धनकालसिंहाद्रियनच्छायेन कर्मणा ।
घनाघनसमानेन जनतायच्छिदे नमः ॥ १२ ॥

नानाशखोपपन्नाय सुपर्णोद्धासितात्मने ।
निशेष फलदायास्तु नमः कल्पद्रुमा नः ॥ १३ ॥

यामुनाध्वगतो होधसुमनस्संस्तुतात्मने ।
नित्यगोपजनेष्टाय गोविन्दाय नमोऽस्तु नः ॥ १४ ॥

बालोपच्छन्दनन्यायकृत विश्वहितं परम् ।
अवतीर्ण प्रभुं तीर्णशं कारणमाश्रये ॥ १५ ॥

कप्यास अनेवाय नमः कम्मपहारिणे ।
मनः रुद्धावशी कार्याय विष्णवे ॥ १६ ॥

प्रशस्त नागपृष्ठेऽस्मिनाकपृष्ठ इव स्थितम् ।
नित्यसूर्या धान जगत्सवितृ तनुमः ॥ १७ ॥

अवारविभवाने ती दिव्ये वृषाचले ।
मध्यलोकमहारने वसते विष्णवे नमः ॥ १८ ॥

आनन्दनिलयात विमानान्तर्विभूषणम् ।
अशपेश्वरमानन्दमयं ब्रह्म परं स्तुमः ॥ १९ ॥

सेबे तौ दम्पती दिव्यौ यावेनांसि भवार्दितान् ।
हरावः प्रणिपात्येति वराहक्षेत्रमाश्रिती ॥ २० ॥

प्रणिपात्यानुगृह्यापि पद्मया प्रेषितान् जनान् ।
प्रपाद्य परमानन्दे मज्जयिले नमो नमः ॥ २१ ॥

सप्तपर्वतसोपानसमारोहश्रमैर्भवान् । अघानि फलयन् श्रीश स्वात्मसात्कुरुते श्रितान् ॥ २

आरुवा पर्वतानुचैः अपरान् वीक्ष्य साधयः ।
भक्ताभक्तान्तर श्रीमनेतावदिति मन्यते ॥ २३ ॥

ये त्वां मुक्कामयाकरले सदा मुक्कामयाः श्रिताः । मुक्ता मयापि पाप्मानः येन श्रीनाथ ते नमः ॥ २४ अष्टश्रीनिवासानामश्रिताहीन्द्रनूभृताम् । परो दूरेऽस्ति वैकुण्ठः इति धीरस्त्यपवित्रा ॥ २५ ।

अमृतस्यन्दिभिर्मुकै नित्यमुक्त रसभक्तिकम् ।
सुवर्णैस्त्वं नित्यमुक्तेश्च श्रीनिधेऽर्च्यसे ॥ २६ ॥

चिमूरमृतं तेजः प्राणः खं ब्रह्म माधव मूलं फलं रसो वै स तत् सर्वमप्यसि ॥ २७ ॥

धनाथनम शेषधराधरशिरः स्थितम् ।
स्मारमणमाहुल्यां परापरविदो गतिम् ॥ २८ ॥

वन्दे वैकुण्ठसैले वैकुण्ठे कुण्ठितांहसम् । ऐककण्ठ प्रमाणानां यत्र यस्यापि च श्रिया ॥ २९

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

निहत्यान्तस्तमो लोकानवते नवतेजसे ।
सर्वगन्धरसाय स्याद्विचित्र श्रीश ते नमः ॥ ३० ॥

भस्तदोष समस्ता शस्तं करते तबैस्तुवन् ।
पारं द्रक्ष्यत्यतो नैष परीहासाय मे श्रमः ॥ ३१ ॥

श्रीहरेशाय नमः

ज्ञानशीलनिधिं नौमि मुनिं श्रीलक्ष्मणन् ।
गुरु, गुरोर्मुखाद्यस्य श्रीवासो भरमग्रहीत् ॥ ३२ ॥

प्रपद्ये पञ्चसंस्कारगुरुं यन्तलक्ष्मणम् ।
नित्यश्रीयास निध्यानपूज्यं प्राज्ञयोगिनम् ॥ ३३ ॥

नानाकृतिकृत नारायणगिरिस्थितम् ।
प्रपत्तिदर्शनं बन्दे देशिकं वेङ्कटेश्वरम् ॥ ३४ ॥

श्रुतिचक्षुर्यायोऽसौ श्रीनिधि देवतो समम् ।
स्थापयामास योगीन्द्रश्शेष एतं श्रयेऽनिशम् ॥ ३५ ॥

बाटो नित्यं प्रपद्ये सप्त पर्वतान् ।
श्रिया विहरते सार्धं येषु नः पुरुषोत्तमः ॥ ३६ ॥

अहीन्द्रख्यातव्यमद्भुतं धाम तन्मयि ।
अपाङ्गरिङ्गणे किचिदातनोत्यनुकम्पया ॥ ३७ ॥

आनन्दात् यदाश्रित्य सुखमन्धे जगत्त्रयम् ।
शेषकर मनं तयतां मयि ॥ ३८ ॥

महिमाऽनन्यसामान्यो मान्य सीसाभ्यमीश्वरे ।

कटाक्षाय नमस्तस्मै वेणो विभोः ।
अनुकम्पामुपाचिप्य जामथः कुरुते जगत् ॥ ४८ ॥

निःश्रेयसस्थलमिवैष फणीन्द्रशैली
नाथ त्वया भवति मङ्गलविग्रहेण ।
सम्मादृशाननुगृहाण तथा यथा स्वाम
आराधयेयुरपि तामनपेक्ष्य मुक्तिम् ॥ ४१ ॥

नूनं वसन्नपि भवान्मृते विभूती
आत्मप्रभाभिरतसीतुममेचकाभिः ।
व्यामोति वेङ्कटविमो भुवनान्यथापि
भाग्याय नस्तव तु मोिऽयम् ॥ ४२ ॥

पितोरनुग्रहपदं न परं सुपुलाः
दुष्टास्ता अपि तदस्तु रमानिवास ।
बाढं तु विश्वसिमि हानपदं न चाहे
केयोपयोक्ष्यत इयं करणा विना माम् ॥ ४३ ॥

याचे भवन्तमिह काङ्क्षितमयेति
नो चेद्विभोक तय गच्छतु शेष एषः ।
वायस्व या वृषगिरीश दयामभावात्
आज ध्रुवमिदं शरणं त्वमेव ॥ ४४ ॥

द्विदशशतरसज्ञो नायनीष्ठेऽपराधान्
मम गणयितुमेषा निष्कृतिस्सा क कोणे ।
अतिविमलधियो यां यां मुनीन्द्रारस्मरन्ति
त्वयि शमयतु तचान् साञ्जलि प्रणामः ॥ ४५ ॥

सकृदपि यदि शेषवशेषशैलेश्वर त्वां -नमति निहितबुद्धिः सम्प्रभूत्येष धन्यः । مام فرم

श्री वेंकटेश काव्यकला मम तु किमिह कुचलं मानसं यत् क्षणमपि न पुनस्यतामेति कृच्छ्रात् ॥ ४६ ॥

त्वयि विनिहितबुद्धिर्नाथ जात्वेष भूषात्
भवतु मयि दया ते मा प्रतीक्षस्व किञ्चित् ।
तृणमपि न चलेस्वामन्तरेणेति सत्ये
मम कथमिह यन्नस्सिध्यतु त्यां विनैव ॥ ४७ ॥

अनुदिनमतिभान्यादाश्रयन्ते भवन्तं
य इह विमलचिताः द्विष्टसंसारदुःखाः ।
नन भवति तदा नः तैस्सह स्वस्तवेच्छा
वृषगिरिभुवि विष्णो मां यदि त्वं दयेथाः ॥ ४८ ॥

पुनन्तु पादाम्बुजयुग्मरेणवः
फणीन्द्रशैलेश्वर ते प्रतिक्षणम् ।
सारन् भुवं यान् समयेषु सादरं
प्रगते प्रार्थितम्भने जनः ॥ ४९ ॥

वृषादि विभवं श्रियः पते विभाव्य ते विस्मरतात् कथं जनः । मुहुर्मुहुः क्रमशो ऽनुसंहित विधास्यति मतिम् ॥ ५० ॥

श्रियः पते वैभवमेव से महत्
यदाश्रितस्सप्त गिरीनहो जनः ।
अणिपादस्तुखमेव यन्
सिसेविषुस्त्वामभिवन्द्य मोदते ॥ ५१ ॥

जगन्नियन्ता न भवेद्भवेद्वा नास्ते यतो जातु न दृश्यतेऽपि । .

2 श्रीवेंकटेशस्तोत्रम् यद्यस्ति दृश्येत तदेति पक्ष स्वया वृषाद्रीश विलीयते सा ॥ ५२ ॥

आम्नायमा जगति प्रभूते
न कान व भुवमभ्युपैयत् ।
नान् शेषमही भूमी
अयोतयिष्यस्यमनन्यवेद्यः ॥ ५३ ॥

मध्ये य एतादृशमीश्वरं त्यां
प्रवर्तते हन्त जनो निरोद्धुम् ।
कलेस्स कोऽपि प्रभवः प्रमूड
कथय केनापि न शिक्षणीयः ॥ ५४ ॥

• भोक्तव्यं कृतमिति निश्चिता मतिमें
खेदस्तु प्रतिदिनमध्यस्थ एषः ।
याचेऽहं वृषगिरिनाथ दीनदीनः
पापानि प्रशमय में कटाक्षितैस्ते ॥ ५५ ॥

धन्यास्ते फणधरभूधरे तु वृक्षाः
धन्यास्ते प्रतिदिवस तु किंकरास्ते ।
धन्यास्ते विमलधियः स्तुवन्ति ये वां
धन्यरस्यामहमिह ते कटाक्षितेन ॥ ५६ ॥

ब्रह्मायाः प्रणिहितमानसासुरास्ते
सन्तीति श्रिदय मा भवानुदास्ताम् ।
सत्यं यत्तव न सुदुर्लभाः तवास्ते
दिष्ट्या तु क्षणमिह दष्टिर ि॥ ५७ ॥

इष्टं यद्भवति तदातये जगत्यां सुस्पष्ट बदति जनो ह्युपायभेदान् ।

૮ समवेते, यदि न भवान् दयेत किं स्यात् तयाचे द्रुतमिह मे फलं प्रयच्छ ॥ ५८ ॥ यस्यादरेण भवतो ननु वेङ्कटाख्यः पापापनोदनविधी पटुरेष शैल यस्यानुभावमनुमाय महर्षयस्ते वान्छन्ति तत्र सूतो तमहं भजामि ॥ ५९ ॥

श्रीश त्वया किमिति बाऽऽद्रियते वृषादिः
तस्याथवा फलमिदं तपसस्तु कस्य ।
ज्ञानेन वा किमथ तस्य वृषाद्रिनाथ
चित्ते तु मे यस न किचन कर्तुमीशे ॥ ६० ॥

लज्जे न कर्तुमिह किचन यन्नपि
बद्धाञ्जलेस्वयि नतिस्तु न बुद्धिपूर्वा ।
भव्यं तथापि भवितेति वृषाद्रिनाथ
मन्ये दयार्द्रभवदीयकटाक्षलाभात् ॥ ६१ ॥

कदाचिदासाद्य वृषादिव विलोक्य ते वैभवमाश्रितस्त्वाम् । सत्यं हरे थ बिहातुमिच्छेन कदापि तुखम् ॥ ६२ ॥

अहमहमिकया सिलेविषूणां
यदि निचयं प्रतिवासरं जनानाम् ।
वृषगिरिशिखरे विलोक्य ऋशो-
त्यथ किमु ते पदसेविनां विचारः ॥ ६३ ॥

विसुत्वरो यस्य कटाक्ष एष विनम्रमिष्ठैरभिषिञ्चति द्वाक ।

मजे तमेतं वृषलदेवं श्री वेंकटेशस्तोसम् श्रियः पतिं शेखरमागमानाम् ॥ ६४ ॥

निरत्यय खेल भावना में
यथा च ते मङ्गविग्रहेऽखिन् ।
तथा दयेथाः कृपनाथ
यथा च नान्यत्र गतिर्ममास्तु ॥ ६५ ॥

यस्यानुभावे स्वयमैकमत्यात्
उच्चैर्वेदन्ति श्रुतयो विभिन्नाः ।
अहीन्द्रशैलस्य शिरोमणितम्
आश्रित्य नारायणमस्मि तुष्टः ॥ ६६ ॥

हृदयेषु सतां वृषाद्रिशृङ्गे
निगमान्तेषु च नित्यमुहसन्तम् ।
कमपि श्रितवत्सराच लक्ष्मी-
पदाक्षाकितवक्षसं स्मरामि ॥ ६७ ॥

असामार्तिशमनाय पाचलेऽस्मिन्
अध्यक्षितः कलशवारिधिकन्यकेशः ।
कारुण्यसारकलितेन कटाक्षितेन
श्रेयस्तनोतु शरणं जगतां लयाणाम् ॥ ६८ ॥

निरीक्षमाणः कृपयाऽर्थिनं जन
परीक्षमाणश्च वृषाचलेश तम् ।
यथा न खेदोऽस्य भवेत्तथा भवान्
हितं वितन्ननखिल रक्षति ॥ ६९ ॥

रमामुखाम्बुजलासयीक्षणस्मेरचक्षुषः ।

श्रीवेंकेट काव्यकलापे

अर्थादी प्रौढिमाभावेव्यपरित्याज्यतां विदन् ।
श्रीनिवासस्तुतिं गातानीद्वीरराघवः ॥ ७१ ॥

श्रीनिवासाय नमः सम्यग्विभाव्य सकलं पुनरैहिकार्य मायावशेन भवता कमलेश सृष्टम् । सर्वात्मकं सुखमयच भवन्तमीहे दृष्ट्। गुरोश्च भवति स्वयंमैकतान्यम् ॥ ७२ ॥

अत्यन्त सुन्दरमुखाम्बुजमन्दहासात्
नेत्रोत्पलमहितनिस्तुलबीक्षितैश्ध ।
क्षेमं दधासकललोकनिदानमेष
शेषाद्रिशेखरमणिश्वशरणं ममास्तु ॥ ७३ ॥

कलशपयोधिजाकमलसोदरनेत्रयुग--
प्रहितकटाक्षवर्षंकृतनीलिममूर्तिरसी ।
निगम शिरोभिराकलितनैजगुणांशकल
कलयतु मङ्गलं सततमेष वृषाद्विपतिः ॥ ७४ ॥

पदार्थये
पुरुषञ्चोतनं शेषशैलेश्वरम् ।
दुः समागन्तु मे दूरतः प्रक्षिपत्
भूरिकल्याणवृद्धी क्षितं प्रेष्यताम् ॥ ७५ ॥

सुरमौलिमकुटमण्डनमन्दारसमरन्दमेदुरितम् ।
संवाहित श्रिया नः श्रियं समेधयतु शीरिपदपद्मम् ॥ ७६ ॥

कलशाम्बुराशिकन्या कौस्तुभचनमालिकादिकलितं तत् । वक्षस्थले विधता करना in

श्रीवेङ्कटेश स्तोत्रम्

दिवि तिष्ठति वृक्ष इव स्तब्ध इति स्वां धरेऽत्र तिष्ठन्तम् ।
सफल कल्पवृक्षं पुरुषं श्रीमन् श्रुतिस्तीति ॥ ७८ ॥

कलयामि संततमिमं कमपि कृपावारिशेवधिं देवम् ।
विनतजनजातरक्षादीक्षं श्रीभूमिबल शरणम् ॥ ७० ॥

बेकनूरशिखरयोति परं किमपि धाम निर्हेतु ।
निखिलजगदे कहेतुर्नैसर्गिक गुणगभीरमस्तु हृदि ॥ ८० ॥

आश्रितरक्षणसूचकद्दस्ताम्बुजमुद्रमखिलदेवगिमम् ।
शेष महीधर भूषणमेष जनः श्रीनिधि नमति ॥ ८१ ॥

अनिदमथमानि वचांरयशेषतो बोधयन्ति यं देवम् ।
विनतासनयमहीधरशिखर परिष्कारमाश्रये श्रीशम् ॥ ८२ ॥

सर्वत्र जगति तिष्ठन् सर्वस्याप्यश्श्रयः श्रियः कान्तः ।
नारायणशिखरिशिरः परिष्कृतिदशरणमस्तु देवो नः ॥ ८३ ॥

विद्युदुदचितदीप्तिस्तरुणो धाराधरो यथा देवः ।
अञ्जनगिरिमधितिष्ठत्रजनमखिलं व्यपोहतु श्रीशः ॥ ८४ ॥

जगतसुखमेध्यते मेषां भक्तिच संपदं ददते ।
वृषपर्वतशिखरजुषे श्रीमण्डितयक्षसे नमस्सततम् ॥ ८५ ॥

प्रह्लादमन्यगृहापानिधिः श्रीनृसिंहमूर्तियः ।
सिंहाचलशिखरगतो देवः श्रीवल्लभस्स एष गतिः ॥ ८६ ॥

सप्ताचलाधिनाथो द्विसप्तलोकाधिराज एष हरिः ।
संख्यातीत रूपैम्समुल्लसन् श्रीपतिः परं शरणम् ॥ ८७ ॥

स्वामिने नमः

श्री वेंकटेश काव्यकलापे ॥ श्रीमदनमणे नमः ॥ वर्णमालास्तवः ॥

अस्तु रिदमनन्तरे निस्तुल्य्युति समस्तदैवतम् ।
शस्तदं श्रितवतामुरस्तन्यस्तमानितरमं परं हृदि ॥ ८८ ॥

आदरेण वृषभूधरेशितुर्वेदुरेण भयधैर्यनिश्धयैः । कासशे पदे नतिः पंकजातशमनीयमस्तु नः ॥ ८९ इज्ययाऽहमहिराजभूभृतः प्राज्यया परिवृढं महर्षयन् । नित्यमस्य पदपद्मचिन्तया कृत्यकृद्भवितुमरि कामनः ॥ ९

ईडितुं श्रुतिगणैस्सदोपते: मीडितं हि यमनन्तभूमकम् ।
तस्य शेषगिरिशृंगवासिनः न्यस्य पद्यमुद मे भरम् ॥

उच्चनीचपद भेद चिन्तनां स्युचत्यविकलं विना यतः । पद्मवासरसिकापतेर्दयासानो दृश इमे श्रयेऽनिशम् ॥ ९२ ऊर्जितं किमपि धाम संश्रये वर्जितं स्वयमशेषतः । शेपशैलशिखरायभूषणं शेषभूतनिखिलं श्रियः पतिम् ॥ ९३

ऋन्दिरत्न च परस चाते सिद्धिरात्मशुभकर्मणो यतः ।
व्यक्तिमेत्य नृपतेस्थित सक्तिमेति तमवेदितुं मनः ॥

नृनसावतुविपक्षुरादरादेनसा दिवमुपैतुमक्षमान् । अंजनाचशिरः श्रितो रमारजनो य इममाश्रयेमहि ॥ ९५ सचेतसमदुष्टरक्षण रसदुष्टयमने च माधवम् । अहसां निभिस्य जनो हरिं रंहसा शरणमेति विश्वसन् ॥ ९

श्री वेंकटेशस्तोतं

एति यो गिरिमुपैति ते पर हेतिभूपसद्विभूतिक ।
स श्रयत्यभिमतानि सत्पदान्पश्रमेण मुक्तेष्वपि त्रिषु ॥ ९७ ॥

ऐन्द्रमुख्यपद चिन्तनं वृथा चन्द्रको दिजयिनो वृषेश्वर ।
व्याकृतावधिनामरूप ते बाकृतेः पदमिदं परं पदम् ॥ ९८ ॥

ओजसैष विदधद्भुवं क्रो भो जनाः नस्यति शेषभूभृति ।
विप्रतीपविधिभिः किमस्ति वः क्षिमेव शरणं चिकीर्यताम् ॥ ९९ ॥

औवरेकनिरतान् धनार्थिनोप्यादरेण हरिरेष मुक्तिदः ।

पश्यतीवृपवलभोजनाः नश्यत्र स्वयमुपेत्य किं परान् ॥ १०० ॥
अंबुजाक्ष इद शेषभूधरे कम्युचल सकुण्डलः ।
नव्यवहुभव्यभूषणो रत्नराशिरिव राजति स्थिरः ॥
१०१ ॥

अः परो यदिह तत्परः खितः कः परशुमकरश्श्रयेम तम् ।
शेषवासरसिकेऽल शेषिता शेषतापि यदशेपतस्थिरा ॥ १०२ ॥

कमळदळ विशीतळ कर्णान्त विशाललोचनोदारम् ।
कमपि कमलासनाथ कलये वृपशैलविहरणं कृणम् ॥ १०३ ॥

स्वरशठकठोरहृदयस्वभावभेदिप्रभावभूमानम् ।
खरकिरण कोटिभास्वरमखरकरामच्युतं वन्दे ॥ १०४ ॥

गतिमन्येध्यात्मनि वा फलार्थिनामप्यनथिनाञ्च परम् ।
सर्वान्तरं समेतं समया रमया दयानिधि नौनि ॥ १०५ ॥

धनसुकृतजनसमर्थित धनापनमार्थ्यदिव्यभव्या ।
अधोदन जीवधनात् परं यस्त्वां पतिं समीक्षेय ॥ १०६ ॥

इस्ङसिनित्यविचारो द्रव्यगुणस्पन्दसतत घोषथ्य ।
वृपतेरधिन्ताम् ॥ १०७ ॥

श्रीकटेश काव्यकलाप

चरणं वृपमणेतरणं जगतस्समाश्रये शरणम् ।
अरुणाम्बुजदळसुन्दर- करुणारसनिर्भरायताक्ष तव ॥ १०८ ॥

छविभिस्सकलं तेजछादयते यस्स्वयंप्रभः प्रभवः ।
तमहं तरुणपयोधरवर्ण नृपशैलविहरणं प्रणतः ॥ १०९ ॥

जगदबन-हरण- भवनाथाश्वर्य क्रीडमञ्जनापीडम् ।
रमया सनाश्रममलं हृदये मे प्रार्थये स्थितये ॥ ११० ॥

शदिति त्यजति भवन्तं सन्ततमभ्यस्तलोलुपं चित्तम् ।
पशैलशिखर विहरण विवरीतुं त्वां कदा नु ते कामः ॥ १११ ॥

आबू आविति कलहपरो भक्षे मार्जार इय जनो यत्र ।
पहानि-स्वात्मसुखमणस्तस्माद्रमेश रक्ष भवात् ॥ ११२ ॥

टीकादतं विचां व्याचष्टां श्रुतिषु काममर्थशतम् । किं तेन यदि विरश्यन भुकेन ध्यायती विष्णो लाम् ॥ ११३

उकितियायप्राणाः न सनोर्नियन्ति तावदस्त्वेषः ।
परिपोषितभक्तिरसो भुवि भवति ध्यानपूजनैरश्रीश ॥ ११४ ॥

उयत इति विहगमात्रे न कथचन ते रथो यथा विष्णो ।
अहमपि तथा न विधिरिव तथापि नाथ स्तुतिप्रियेक्षस्व ॥ ११५ ॥

ढकादिवादनोपणनाव्यरसेन स्तवेन भव्येन ।
अनुभूय राधयति थे शंभुत सिगं स्तौमि ॥ ११६ ॥

ण इति हि वर्णो वाणीसिद्धेर्विष्णोश्व वर्णने हेतुः ।
नारायणसंज्ञां स्वयि नियमयति श्रीवृपाद्रीश ॥ ११७ ॥

तटिदुज्ज्वलो घनो यो वनमालाशोभनो वृषाधीनः ।
तदुष्टी न भवेयुः केषाः कथमल पक्षिणां मध्ये ॥ ११८ ॥

श्री वेंकटेश स्तोत्रं

स्थिरकृष्ण पक्षरम्या हंसाः प्राप्ता अहं स इति योगम् ।
स्वपरभिदैकपरा इह मिले शुद्धाश्रन्ति वृपे ॥ ११९ ॥

दक्षास्सन्ति गिरीशास्तदैव ते सर्वमङ्गलाकाराः ।
सगणपतयस्तु गुहादशेषगिरीशान भक्तौधाः ॥ १२० ॥

धावन्ति च धोरन्ति च धयन्ति च त्वां स्तवैश्च धिन्वन्ति ।
लब्धच धारयन्ति श्रीशेत्थं पशधा भक्ताः ॥ १२१ ॥

नागेन्द्रनगरं यो न गतो नगतो नरस्य नास्य भिदा ।
फलदं नगस्य जन्म स्यादस्य तु निष्फले जन्म ॥ १२२ ॥

पाणिपयोजगतस्ते शङ्खो हंससुदर्शनष्टिः ।
श्रीमन् पदपद्मष्टोऽथ मानसे लसति ॥ १२३ ॥

फलमिदमेवेति सतां फलदं स्वस्येति संसृतिं वहताम् ।
यत्र परा प्रतिपतिः तत् त्वद्रूपं नृपाद्रीश ॥ १२४ ॥

धेरैः पञ्चभिरेतै सम्यूह पर इव यमुलससि ।
वृक्ष इवैकस्तब्धो दिवि तिष्ठन् शेषशैलशिखरे स्वम् ॥ १२५ ॥

भवतु भगवन्मुकुन्द श्री वेंकटाद्रिशृंगमणे ।
कुलदैव कल्पवृक्षेयं स्वयं मे वचोऽजसम् ॥ १२६ ॥

मदनकदनैर्धनायायेताल्या पारलौकिकैधर्मः ।
भृशमत्र कर्शितानां परायण त्वं रसायने भगवन् ॥ १२७ ॥

यस्याः कणास्तरन्तो भाग्यवशात्संहतारसुखाय भुवः ।
विसन्ति तत्र श्रीमन् वात्सल्यदीर्घिका सा स्वम् ॥ १२८ ॥

रमयितुमेव रमां त्वं भूमिमविन्दः प्रजाध पासीति ।
गमयति घोषो नामोः कथां रमारमण गोविन्द ॥ १२९ ॥

१२'

आवड देशकाव्यापे

लक्ष्मी शुकपुरि तपसा प्राप्य श्रीशैलशृंगशृंगारः ।
तपसो विदुरविनस्तपस्विनो वीक्षसे दयया ॥ १३० ॥

बन्दानन्दधुवई वृन्दावनचारि पारिजाऽऽताम्रम् ।
शुभशेपभोगवास श्रीवास त्वत्पदं विभातु हृदि ॥ १३१ ॥

शक्तो दिवि स्थितस्त्वं सर्वत्र तथापि शेषमायातः ।
असमर्थवद्धभातसमाक्षेपविरहसन्तप्तः ॥ १३२ ॥

धनुणमनं दिव्यं त्रिगुणरतान् सादरं समास्याद्य ।
अक्शतो विरक्तिं वर्धयसे वृषगिरीश त्वम् ॥ १३३ ॥

सद्यः फलं प्रयच्छति कल्पतरौ सप्तशैलशिखर ।
अनुकल्प भूतमल्पदमन्यन्येन कि सेव्यम् ॥ १३४ ॥

हयवदनाद्यवसारैराब्रह्ममनुष्यमान्यहर्तारम् ।
वेदगिरिशिखरशेखरमिगं नुमो भक्तिधी वृद्धये ॥ १३५ ॥

इति वर्णमा कुण्डलिराज गिरिस्थाः खण्डितसकलान्तराय एवं हरिः कल्याणं कल्पतु नः कलशाकूपारकन्यकानिलयः ॥ १३६ ॥

गिरिशिखरबिहारी पमुख विबुधाभिवन्द्यपदपद्मः ।
परमायु विद्यां वीक्षावलितै विशिष्टकारणयेः ॥ १३७ ॥

पुष्णासि भोगमखिलं शिश्नाति न किञ्चिदाश्रित इह त्वाम् ।
समिमं मुकुन्द बन्दे देवं त्वां वृषगिरीशानम् ॥ १३८ ॥

अञ्जनाचविभूषणं भजे कललोचनमशेपदेवतम् ।
आदरेण निगमान्तदेशिको यो बभूव जगदुद्दिधीर्षया ॥ १३९ ॥

श्रीवेंकटेशस्तोल

धानमनपागि वसलं तन्निधानमधिशेषनूधरम् ।
वनमनुभो कुमादरात्संविधानपरमस्तु मे मनः ॥ १४० ॥

श्रितजनावने स्थित धाम दिव्यमनघं दयानिधिम् ।
टाचलविहारि वारिदश्यामसुन्दरमधापनुत्तये ॥ १४१ ॥

कोमलं तव शान्तिसागर पदं परायणम् । । एष मन कापये बत प्रस्थितिं न पुनरेतु किचन ॥ १४२ ॥ वकरकाभिराहते मोहेतु सिंह नो मनागपि । पुनरिदं प्रवर्तते कष्टमीश्वर मनो रुत्सि नो । १४३ ॥

मेतदिति वेङ्कटेश्वर स्वरूपमप्यमल नैव चिन्तये ।
परिकर्मितत्व मे तन युज्यत इति स्थितः पुनः ॥ १४४ ॥

नेश भुवि रजयन्त्रितान् भजनं न कुरुषे ममैनसः ।
लोचन कृपानिधे कथं कमपक्षपणनामकीर्तन ॥ १४५ ॥

च्युतकृतं पुनःपुनर्धीहरं खलु मया ऽनुभूयते ।
यमस्ति यदि मे यच्छयापण्यासर सिकेश पाहि माम् ॥ १४६ ॥

तस्य करणे दृढं मनः दूयते पुनरथो मनागिव ।
यहं यदिदमी हरेकीशी गतिरहो भविष्यति ॥ १४७ ॥

स्ति मे गतिरमन्यवत्सल श्रीनिधे सकललोकरक्षक ।
हि दिव्यते तापशान्तिमभयङ्करो भव ॥ १४८ ॥

विदयुत पविमानसप्राज्ञसादरसुभाषितास्पदम् ।
ति सकललोकमानितं तावदस्तु न तु चेत् मूर्ति कुरु ॥ १४९. ॥

शिकैरन दिव्यमान राहते पथि भवन्मनोहरे ।
श्रीनिवास कृपया मनागतं पार्श्वगर्भपतनाच पाहि माम् ॥ १५० ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

अम्बुजासनमुखैसुरैस्तु तुम्बुरुप्रभृतिगीतमप्यहम् ।
शम्बरारिविवशोच्युतं अये त्वं बलेन तव रक्ष माधव ॥ १५१ ॥

कमलेशहतचेतनो न यो माननीयविभवस्त संस्मृती ।

सर्वशेषिशुभदिव्यदम्पतिप्रीतिमानमपि किन्न काम्यते ॥ १५२ ॥
सर्वकामपरिपूर्णसेवा घोरकामवशता विनश्यति ।
अद्भुतािचमाश्रय मनः परां गतिम् ॥
१५३ ॥

इन्द्रियाणि न वशे मनागपि श्रीनिवास तमसा वृतोऽस्म्यहम् ।
जातु हन्त भवता भवत्मियैथेक्षितं सपदि मामुपेक्षसे ॥ १५४ ॥

रक्ष संप्रति रमानिवास मां रागसंभृतपरागपांसुलम् ।
कालमेघ करुणारसेक्शुनैदशोधयन् विहितशुद्ध जीवनः ॥ १५५ ॥

वेदपर्वतशिरस्थितं पदं वेद यत्तवं रमानिधे जनः ।
वेदनाभिरनुपप्लुतस्तु खं वेद सोडन च परत्र चाखिलम् ॥ १५६ ॥

इत्थमाश्रितजनायमप्रियं देवदेवमनधं दयानिधिम् ।
श्रीनिवासमिह वीरराघवो दुष्कृतोच महतीप्सयाऽऽश्रितः ॥ १५७ ॥

उपनिपद्धिरुदीरितमादरादयतामुपहणयर्णितम् ।
सुरमहर्षिमुखस्तुतमद्भुतं मनसि सिंहमहीधर महः ॥ १५८ ॥

किमिह नः कथया भवितान्यया त्वनयकल्पितया कथयानया ।
अवति भवरे तय हितं निहितं महितं मनः ॥ १५९ ॥

प्रणतलोकपरायणमानसं प्रणमत प्रणयेन परायणम् ।
निखिलवेदगवेषितमद्भुतं नृपमहीधरदीप्तमिवं महः ॥ १६० ॥

निखिता निवर्हणमा नियमितस्वकयुग्मविभूतिना । श्रितरमः करुणासहचारिणाति

श्री वेंकटेशस्तोसम्
कलहंससमाश्रयणीयतां सकलहंसमिदं मणिनूपुरैः ।
१२९
उपदिनः प्रतिपादयतीव ते कमलकान्ति पदं कमलापते ॥ १६२ ॥

हितकृते कृपयेह महीतले महितगझनशैलमधिश्रितम् ।
अनधमद्भुतमङ्गलविग्रहं कमपि यामि गतिं कमलानिधिम् ॥ १६३ ॥

आश्चर्य भूतनिरपायदयामयीभि-
राकृताखिलपापचस्ठानिः ।
बद्धादराऽऽहितनिमज्जनपावनीमि-
श्रीरामराज्यमधनीधरमाश्रितोऽस्मि ॥ १६४ ॥

अभितो विशोभिगिरिकूटशेखर-
द्रुमशृतुङ्गतरशाखिकोज्ज्वलैः ।
अधिनीरजातलखितैरनोक-
हृदि पापनाशशुमतीर्थमस्तु नः ॥ १६५ ॥

इतस्ततो भिन्ननिजप्रसारबा
प्रभूतपापक्षयधारिधारया ।
अदवे गोत्कणाऽऽहिताया
मनश्शरीरच ममास्तु शोभितम् ॥ १६६ ॥

आकाशगंगामपि संप्रविष्टं
आकाशगङ्गासलिलं महान्तः ।
श्रेयः प्रदं संविनियोजयन्तो
भजन्ति लक्ष्मीश भयत्मियत्वम् ॥ १६७ ॥

. सहस्रसूर्योज्ज्वलदिव्यतेजस- सरोजवासासहधर्मचारिणः । शीतैर्दरितैः प्रमामरैः

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

वने निवासोऽप्यवनेन जीविता
जनेष्वसक्तिर्जनता पहारिता ।
घने स्थितिस्त्वय्यवनाशशीलता
त्वदद्विलीनेषु हरे अनेरिताः ॥ १६९ ॥

हरे गिरेरस्य हि सर्वतोमुख
मदानशुद्धान्तरभावशोभिताः ।
निवासिनोऽन्ते स्वयमातगौरवा
भवन्ति मान्या मुदिरा भवत्पदे ॥ १७० ॥

न श्रद्धा न मतिः न शक्तिरथ मे किं स्यादह शुभम्
धूर्तानां मम चारित का खल भिदा वेषः प्रजामोहनः ।
हे पाचशेखरेश्वर रमानाथ प्रभो शाश्वत
ज्ञानानन्दविभूतिनायक नय त्वं मां स्वयं सत्यधम् ॥ १७१ ॥

अन्न हिमालयापि भवति प्रेम श्रियः प्रेयसि
स्वामिन्यद्भुत निस्समधिकगुणग्रामे शुभालम्बने ।
कामोऽथापि भवद्विलोकनविधी कामैकवश्यस्य मे
बाप्पस्वेदसगद्गदस्वरमुखमाययै कथं युज्यते ॥ १७२ ॥

भक्ताः केचन पावितत्रिजगतस्त्वय्येव पातिव्रती
विभ्राणास्तव पादपद्मनतये शैलं समायान्ति ये ।
तारक्षाः मयि नित्यदुष्टहृदये नाथ प्रमो नीरद-
श्याम श्रीधर वीक्षणं सकरुणं यांचे क्षिपन्तु स्वयम् ॥ १७३ ॥

कामार्तन कथ मनो मम हरे मनाम नारीमयी हा कष्टं प्रतिमामपीक्षणपदं प्राप्तां जहात्येव न । कल्याणे कमनीय उज्ज्वलतमे कालाम्बुदश्यामळे

श्रीवैकटेशस्तोत्रम्

भाभ्यं भूरि वृषाचलेया कलये स्त्रीजन्महेतुं यतः
तारुण्योज्ज्वल तोयवाहसुभगे बस्तुकीनं मनः ।
एतत्साम्प्रतमम्बुजेक्षण यथा गोप्योऽपि कृष्णे त्ववि
प्रेमोद्धारकषायिकोमलहृदो नैवं मुनीन्द्रा यतः ॥ १७५ ॥

आचार्यैरुपदिष्टमस्ति सुसंचिन्तित स्वयं
तो मामोहन मन्ये मनो यास्यति ।
एवन्त्वेपि यदञ्जनाद्रिशिखरमयोत लक्ष्मीनिधे
स्वानुभवस्थानस्ति न मनः पापिष्ठमेतत्ततः ॥ १७६ ॥

आगत्यान्तरवेक्षणाय भवतश्वितं न य बत
प्रस्थाने कृपया महिश्ध मनुते प्रान्ते समायात्विति ।
ईन्द्रि महापमेतदनथं त्वाश्चत् दिक्षेत जा-
शैलनाथ भगवन् प्रत्युदितं मा कुरु ॥ १७७ ॥

त्वामेप प्रणतोऽस्मि ते परिजनान् येऽम्बे स्वदीयाश्च तान्
गा में जातु मनः कुधा कलषितं भूयाहूवाडीश्वर ।
स सर्वमही विचिन्त्य बहुना यज्जन्मना स्वार्जितम्
कोषः किन्तु महागसे पुनरतश्शान्तोऽस्मि वीक्षस्य माम् ॥ १७८ ॥

बुच्या यानि कृतानि सम्मति कथं पापानि तानि प्रभो
न स्मर्यन्त इहाजनेश्वर मनो धूर्त मदीय ध्रुवम् ।
स्वातव्यन्तु यथा तथा न भवितुं यतो भवन्तं पुन
स्साक्षेप स्मरयामि सर्वसमतां लक्ष्म्या सह एवं इस ॥ १७९ ॥

दूरेऽपोहय दुष्कृतानि कृपया पुण्यानि सन्ति मे
तानि श्रीश बाहय मयि प्रेम स्वय पोषय ।
हे गोपीजन्यान्व प्रणिपताम्यन्या गतिर्नास्ति मे
तवं तब पदवन्द्र सलं दर्शय ॥ १८० ॥

श्री वेंकटेशका व्यकलापे

भ्राजत्पीतवर्ण चितवनं काटीकृताकि
सालमा सुवर्णरत्नकुसुमप्रख्यातमाख्याचितम् ।
कान्तं ते घनसारपुण्ड्रतिस्मे रारविन्दो इस
इक दिव्य किरीटनञ्जनपते रूपं स्वयं दर्शय ॥ १८९ ॥

(विरक्तगृहस्थमार्थना)

श्रीमानेव पाचन्द्रशिखरमान्तमदीपावित
स्वैरव्यक्तसमस्तमङ्गलनिधिश्री मूर्तिराधित्सताम् ।
पद्मपादपयोजयुग्म बिगललाक्षापदेशोज्ज्वल-
मन्दस्यन्दिमरन्दमेदुरमहोरस्को विरक्ति मम ॥ १८२ ॥

कृत्याकृत्यविवेकदुर्विधमहानर्थोपनद्धोन्मद-
प्राईमन्यकरत्यजद्द हडपोम्माथि मन्मानसम् ।
तन्मे संप्रति से प्रति प्रणतयस्सन्तु मियो यश्चियः
प्रेमाई प्रणिधापयेन्मन इदं कामच निर्यापयेत् ॥ १८३ ॥

शृङ्गे शेपभुजङ्गनचगिरेस्तु परं मङ्गलं
शृङ्गारं समनङ्गभङ्गविषये सोऽहं शरणं गतः ।
यो लक्ष्मीमुखपद्मलम्भितमहामो दानपापाति-
श्रेणी भृङ्गपरंपरा स्वरसमस्वा विप्रतिस्थागतः ॥ १८४ ॥

यत्वस्याश्रममद्वितीयमनघं तत् सद्वितीय श्रियः
प्रेयः प्राप्तमिदं द्वितीयमिह मे धर्मः परं वर्धताम् ।
मा भूवनशैलशेखर हरे त्वत्पादपङ्केरुह-
प्राप्तस्यास्य कदापि कामकदनस्यल्पमसोऽपि मे ॥ १८५ ॥

इज्योपासन वैश्वदेवविधिना पूर्व परवा प्रत्यप्यन्नसमर्पणेन सहितां वर्ति ।

श्री वेंकटेशस्तोलम् श्रीमननशैलशृङ्गविससन्तान संकल्पय स्वेनैव स्वककिंकरत्यविभवस्य समूधस्य मे ॥ १८६ ॥

स्यामेवानुभवन्निरन्तरमहं स्वत्पाददास्यमियः
मी नियतं विधाय विधिवत्सर्वं गृहस्थोचितम् ।
कामोद्दामदर्शनानि कमलाकान्त प्रभावेण ते
दूरीकृत्य कृतार्थयेयमनिर्श दीनं मदीया माम् ॥ १८७ ॥

यस्तु प्राथमिका अमस्स भगवन् क्षिप्रं व्यतीयाय में वानप्रस्थ इतीदमथ जगति प्राप्तं भृशादर्शनम् । संन्यासस्तु गृहस्थधर्म वहनव्याक्षिप्तनैजस्थितिः

तगार्हस्थ्यमिदं विवरस्य नियतं धर्म्यं प्रियं ते नमः ॥ १८८ ॥

इत्थं वेटलशेखरपदाम्भोजद्वयैकमियः
कन्दर्पो दधूननकृते देवं तमेव अयन् ।
धर्म्ये वर्त्मनि वीरराघवकविर्वाग्छन् शुभं वर्तनं
ततः प्रार्थितवानथास्य पठिताप्यस्त्वेतदीक्षापदम् ॥ १८९ ॥

(अधमर्णप्रार्थना)

श्रीकान्त तिसर्वलोकशरण श्रेयोनिधे शाश्वत
स्वाधीनाखिल शान्त वत्सल शुभमज्ञानशक्त्युज्ज्वल ।
देवाधीश वृषाचलेश्वर एवं त्वत्पादपद्मप्रियः
वयस्य किंकरोमि किमिति प्राप्तोऽस्मि कष्टां दशाम् ॥ १९० ॥

वेदो मानमशेषतस्स भगवांस्त्वं दैवतं केशवः मान्याः व्यासपराशरादिमुनयो निष्कम्पनिर्धारकाः । सत्येवं वृपशैलशेखर कथं स्वत्पादपद्मद्वयम् आश्रित्यापि जनोऽयमित्थमधुना कष्टस्य काष्ठां गतः ॥ १९१ ।

श्री टेकाव्यकलापे उद्दिश्यामदार ते यदि भवेदेकोऽभिनीतोऽख लि केनाप्यच्युत कृत्तमस्य वृजिनं मुष्णासि पुष्णासि शम् । तचाथपचास रसिकालङ्कारवक्षस्थल प्राज्ञैरित्यमुदीरितोऽसि तदिदं काले त्वया सार्यताम् ॥ १ कालोऽयं करिकल्पितमभूज्जन्म स्वयेदं तु नः तस्मादस्मविहास्ति कर्म नतरां भूयः प्रतीक्ष्यं त्वया । काम मोक्षपस मास्तु सकलं वन्यसदेोद्भर्व रिंक नामनि वेङ्कटेश फणितेऽप्येवं न सन्तुष्यसि ॥ १९

नाई संस्कृति सागरान्तरमहावर्तभ्रम प्रार्थये
नो वा त्वामपहाय दचिदनुस्वादक्षणं कामये ।
नो वा संप्रति लक्ष्मणमुनि न्यस्तास्मरक्षाभर
स्वतस्त्वत्पदसेवनमहानन्दश्च यांचे स्वयम् ॥ १९४ ॥

श्रीमननशैलशेखर हरे स्वामिभिदं शिष्यते
ते पादपय जसेवन मिहाऽऽदेहावसानेप्सितम् ।
तुभ्यं मयका मदीयका निर्वर्तय स्वं स्वयं
दूरीकृत्य भयं दयाजलनिधे दोषकराशेर्मम ॥ १९५ ॥

उत्पाद्य स्वयमुख कुले विद्यासु युक्तास्वपि व्यत्साचाद्भुतदेशिकामिकमळासंपाच यत्सांप्रतम् । वात्सल्येन वृषाचलेश गयतो वह स्वयं साधु माम् अन्ते हन्त कथं नु घोरवृजिनारण्ये विसर्गे मतिः ॥ १९६ स्थातुं युक्तमसंदायं समधिया मानावमानद्वये नेवापि निदेशक सतां गर्हणम् । आज्ञापालनतत्परस्य यदि मे कामो न संकल्प्यते पद्माकान्त पुलहानिविहितशोको नवन्तं दहेत् ॥ १२७ ।

श्री वेंकटेशस्तोत्रम् हा हा हन्त मुकुन्द हास्यति कदा चिन्ताज्वरी मानसं सर्वोप्येष वृथैव याति समयो दास्येऽपि तिष्ठासतः । आकर्षन्ति यथायर्थ न च परीहारे मनाक् प्राभव

नाथ त्वां शरणं गतस्य ऋणिता श्रीकान्त नैवोचिता ॥ १९८ ॥

अश्वस्तदनन्तरे दिवस इत्येवं सृषाभाषितः
अर्थापेक्षिणमुत्तमर्णनिवह नित्यं हरे वचयन् ।
सबै नारकम अनाद्विशिखरालङ्कार बेलाय
त्वत्कीर्तिर्मम दास्यवृत्तिरपि हा नूनं लयं यास्यतः ॥ १९९ ॥

श्री श्री दृशसाधुवर्त्मनयनमाप्तं यशस्ते खिरं कर्तुं कि ममापि जन्म सफलीकर्तुं व्यवस्यन्निह । वासे देव वयात रति शुभापाङ्गाल्पविक्षेपतः इत्थं क्षि सर्वसृणं विधूय नम देवत्यन्तदास्यं त्वयि ॥ २०० ॥

शृङ्गनिलयं सर्वार्थविश्राणनं
श्रीमन्तं हरिचन्दनं कुलधनं देवं परं संश्रयन् ।
प्रेमोद्वाररूपायितेन मनसा केन्द्रविक्ष
काङ्क्षन्नस्तुत वीररापचकविः क्षेमाय देवोऽस्तु सः ॥ २०१ ॥

(पाणिमुद्रास्यः)

पार्थे पुरा प्रणयतः पुरतो निषाय
पद्मं यदुत्तमरहस्यमसादगासीः ।
संसेव्य वेंकटपतेऽल तदर्थदर्शि
हस्तगतं तव किमप्यभिधित्सुरभि ॥ २०२ ॥

वाचामगोचरमनन्त पदाब्जयोस्ते वेदेषु वैभवमशक्ततमेषु वक्तुम् । का नाम मादृशमहाजडदुष्टवाचाम् अ

श्रीवेंकटेशकाव्यकलापे

आशावशेन बहुधा विरचय्य कर्मा-
ण्याशाधिपा मदकलेषु मतङ्गजेषु ।
न्यस्तासना इह पतन्ति जनाः फलं तत्
नित्यं समध्यमिति यक्षि करेण किं स्वम् ॥ २०४ ॥

दिव्यरसमस्त्यतस्तमसः परस्ता
दन्यस्स कश्चिदिति किन्नु मुधाऽभिमत्या ।
भक्तैः प्रपतृभिरपि वपुनर्गती
प्राप्यं परं पदमिति प्रणयिन् ब्रवीषि ॥ २०५ ॥

क्षेत्र महिष्ठमिदमादिवराहदेव
कारुण्यकन्दलकटाक्षविनष्टकष्टम् ।
दत्ते लिर्गमपवर्गमपीह तस्मात्
वस्तव्यमित्युपदिशस्युचितं रमेश ॥ २०६ ॥

आरा सप्त तप सेवनकांक्षयाऽद्रीन्
आगच्छतः करुणया कमलेश पश्यन् ।
अत्रैव तिष्ठत भदद्भुतदिव्यरूप-
निष्टदुरिता इति किं प्रवीषि ॥ २०७ ॥

काकासुरेण कृतघोरविचेष्टितेन
काले जगहायपरिभ्रमणं विधाय ।
यस्मिन्पदे निपतितं शारणार्थिना प्रा
एतत्तदाश्रयत शीघ्रमिति ब्रवीषि ॥ २०८ ॥

सन्ति प्रलोभनपराः फलमरूपमेव दक्षाः प्रदातुमधरोत्तरमाशु देवाः । सर्वत्र तल भविनां न सुखायकाशः तन्मे पर्व शरणमाश्रयनि ॥ .

ये नाम केचन भवादशवार्थि-
दोहप्रभावभरिताः प्रथितास्त्रिलोक्याम् ।
तेप्येत सिरसी रहपूजनेन
प्राप्ताः प्रभुत्वमिति किन्नु हरे अवीपि ॥ २०९ ॥

फार्म भवेद्विविधनधरपूरपार्थ-
लिप्साकुलं परवर्श ललितं मनो वः ।
तत्तादर्श सकलमप्यधिकं लभेय-
मेतत्पदाम्बुजमुपाय इति ब्रवीषि ॥ २२० ॥

अ फलं सकलमप्यचिरेण दातुम्
अमामुपगतोऽसि दवैकरूपाम् ।
कर्तव्यमप्यतिलघु प्रणिपात रूप-
तत्पदाब्ज इति देवहितं प्रवीषि ॥ २११ ॥

व्याजेन केनचिदशेषमपीश्वर त्व-
मानाय्य लोकमनुकम्पिकटाक्षितस्सन् ।
अन्यद्विमुत फलं सकलं फलं वः
पादाब्जमेव मम नित्यमिति ब्रवीषि ॥ २१२ ॥

देवी दयेव दयिता हृदयं श्रिता सा
नित्याच केचन शुभायुधभूषणाद्यैः ।
रूपैर्यथोचितमवासमदङ्गभागाः
तहः कृते पदमिदन्त्विति यक्षि सद्भ्यः ॥ २१३ ॥

मा नाम भूद्रयमुपाश्रयतां मनाग- यहाय ते स्वयमिदं मम पादपद्मम् । ये यो भयानकमत्ताः मम हेतिभीताः , प्राप्यन्ति जीवितुमिति प्रथयत्यनन्त ॥ २१४ ॥

श्रीकेट काव्यकलापे

कामैकभोगवियशांस्त्रिदशानुपेत्य
तेषां पशूभवितुमिच्छथ हन्त कस्मात् ।
तारं विविधसच्चरणाई भूमा-
वैव वस्तुमिति घोषयसि भी त्वम् ॥ २१५ ॥

आराधनेषु विविधेष्वधिवेदमुके-
येतत्पदाब्जयजनं परमन्ति सन्तः ।
आराधनं परतरन्विदमाश्रिताना-
नित्यादरेण नृपमणे वीषि ॥ २१६ ॥

एषा विभूतिरियतीमुपसी मे
नित्या लिपादिति करेण परेण चोक्त्वा ।
भ्रम्यमाणमिह भव्यजगन्मय
लोकं निनीपुरलोकयसे पते ॥ २१७ ॥

अयुच्छ्रितः परित एप धराधरेन्द्रः पादेन पयसमतोल इथे मवाजिनराशिमधी विदया- मातः पदं प्रणमतेति वदस्यनन्त ॥ २९८ ॥

गृहन्ति येऽत्र कुसुमानि कृतेषु साक्षा-
दभ्यर्थनेषु चरणैरमराः महान्तः ।
क्षिप्तानि तेत्विह वहन्ति शिरोभिरेता-
न्य पदं तदिदमित्यभिदेव वक्षि ॥ २९९ ॥

विक्रमधरण एष जगद्यभाव्या
बज्रातपत्रमुख चिह्नविशिष्टशोभम् ।
एकातपायधरादिभाव
लिप्सा यदि प्रणमतेति यदनन्त ॥ २२० ॥

श्री बैंकटेशस्तोसम्

स्थाना सुदूरमवतीर्ण यतस्ततस्ते
जङ्घान्तपादयुगलमापनाय ।
भक्तान्नियोजयसि यस्य ताद्भुत
प्रेक्षालयपशमितश्रम एष लोकः ॥ २२१ ॥

भक्त वृपगिरीन्द्र विमोहनं त्वां
स्त्री भावतस्त्वमनुग्रहीतुम् ।
माड्मैथिलीपरिणयाकृतगौतमस्त्री-
रूप पथमल लम्भयसेऽचिरेणुम् ॥ २२२ ॥

सा पादुकापि पदपधारणात्प्राक्
साकेत राजपदमुत्तममध्यतिष्ठत् ।
तस्मादिदं शिरसि धारयतां करस्थः
क्षेमरसयोग इति यक्षि वृषाचलेन्द्र ॥ २२३ ॥

मद्दिव्यशास्त्र चरणैकपरायणत्या
च्छाखेति वीक्ष्य चरणेत्यपि च प्रसिध्दिम् ।
वेदस्स मां गिरिवपुर्वहतीह भलये-
स्येवं सुपर्णगिरिशृंगमणे ब्रवीषि ॥ २२४ ॥

सत्यादिलोकनियांस्तव सेवनार्थे बैकुण्ठलोकगमनोमन त्वम् ।- अलागतोऽसि वृद्धी इति भुवाणी वित्रासितासुरसमाइयसीति मन्ये ॥ २२५ ॥

ज्ञानात्मके च भुवने जलधेश मध्ये
माम्येषु ते निगमराजशिरस्तु नित्यम् ।
तुझ्यं श्रियः कमन निस्स्वपराधबुद्धि-
प्याविभातमुपदर्शयपि ॥ २२६ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

संसारवारिधिरयं भवतामगाधी
जनमितं जलमिवास्ति सुखेन संध्यः ।
मत्यादपद्मयुगलमणिपातमात्रा-
दित्यादरेण वदसीय वृपद्रिनाथ ॥ २२७ ॥

एवंविधानि विविधानि विशेधस्त्वं
विश्वं जनं निजपदाम्बुजसेवनेन ।
धन्यं तनोषि दया वृपशैलभुंगे
नित्यं स्थितोऽत्र निरपायरमा निवास ॥ २२८ ॥

(इति पाणिमुद्रास्तवः)

नाथ श्रियो नलिनसुन्दरमाश्रयंस्ते
पादं पचिलमपनीतसमस्तखेदः ।
सार्वश्रम्य कलाद्भुतशेषवृत्ति-
धन्यो बुभूषति दयाम्बुनिधे ममामा ॥ २२९ ॥

नायरस एप नरकच्छिदपारशक्ति-
नकस्य पृष्ठ इव नः प्रकटे प्रकृष्टे ।
नारायणाचल इह स्वयमाविरात्मा
भूमा रमासहचरः स्वगुणैरसमिन्धे ॥ २३० ॥

एप श्रिया सह हरिश्शुभदिव्यमूर्ति-
इश्रेयो जनस्य सकलस्य विधित्युरभिन् ।
शेषाचले जयति वेंकटनाथनामा
किं मो जनस्तदितरत्र भजध्वमेनम् ॥ २३२ ॥

ये नाम केचन रमेश समेश कर्म- वैचित्र्यतः कतिप

श्री वेंकटेशस्तोत्रम् तेपि त्वदीयमनवं विभवं समीक्ष्य वझ्या भवन्ति तब करसदृशस्ततोऽस्तु ॥ २३२ ॥

स्वामद्वितीयमविलाश्रुतयो गृणन्ति
श्रीमन् सदैव रमयापि च सद्वितीयम् ।
स्वमदर्शनमुखाम्बुनिधी निममाः
नैवान्यदम्बुजविलोचन लोकयन्ति ॥ २३३ ॥

हा हा निमेतदचरमच लोक-
रसचेष्टमान इति सात्त्विकसंघवादः ।
सर्व भावि परिशीलयतः कलौ ते
साधुत्यबुध्दिरिह चेत, न रमेश भीनें ॥ २३४ ॥

शक्तिस्तवास्त्यनवधिर्हि यथा तथैव
श्रीकान्त सन्त्यनवधीनि ममप्यधानि ।
सर्वाधिकस्य तब साम्यमिदं न युक्तं
तत्त्वं विचिन्त्य दययोचितमल कुर्याः ॥ २३५ ॥

आमञ्जुनपुर महामकुटं भवन्तम् आस्थापरेण मनसा च दृशा विलोक्य आनन्दसागरनिमज्जनमाम्यधन्याः मान्याः श्रियः कमन सन्तु मयि प्रसन्नाः ॥ २३६ ॥

सा सर्वलोकजननी सकलार्तिहन्त्री
सामादिभिस्त्वयि दयामभिवर्धयन्ती ।
त्वमेकतामुपगता सतीह यैषा
त्वच श्रियो निलय नवारणं भवेतम् ॥ २३७ ॥

सर्वान्तरानभवनं सफलेषु तुल्यां वृतिं सदैव रमयापि च साहिती ते ।

श्री वेंकटेश काव्यकलाये नारायणाचल निवासरताभियुक्ताः सम्यग्विभाग्य सममेव भवन्तमाहुः ॥ २३८ ॥

तद्वाम दिव्यमन तरसाध्यगम्यं
संकल्पितं हि भवता न ममाल खेदः ।
यत् त्वां तथैव रमयाद्य वृपाशृिंगे
पश्यामि सादरमशेषसमन्वितोऽहम् ॥ २३९ ॥

आसेतुबन्ध हिमशैलमनन्तभेदाः
लोका भवन्तमनपायदयानिधानम् ।
आनवान्छित विधानपरावतार-
माराधयन्ति रमया सहितं स्ववत्या ॥ २४० ॥

अम्भोजनेत्रमपहाय रमासहाय
के भो जनाः भजथ हन्त वृथा विमुग्धाः ।
सर्वेष्टदसकलदेवपतिस्स एप
शेषाचले मिहरतीह हि वो हिताय ॥ २४१ ॥

विश्वस्य याचतु फलं तदिति बुध्या
विश्व विश्वमिहलो कफलं दुहानः ।
लब्धभूतिविधिशम्भुमुखान्यदेव-
सेवारतं शमयसीय वृषाद्विवासिन् ॥ २४२ ॥

बैकुण्ठतो वृषगिरिं स्वयमच्युत खाम्
आनीय तेऽङ्घ्रियुगमाश्रयितुं जनौघम् ।
या प्रेरयत्यध इतोप्ययतीर्थं तस्याः
मी जियो मयि निवेदि दयादृष्टिम् ॥ २४३ ॥

दिव्ये हवे विविधवैद्युतदीपरन- भव्ये भवन्तमिह सम्प्रति पुष्करिण्याम् ।

श्रीनाथ सहितं मया च भूम्या दास समीक्ष्य च विनम्य च धन्य एषः ॥ २४४ ॥

सुखम्पवृचरुचिरस्फटिकावदात-
स्थूणोपशोभिनि विचित्रविमानमान्ये ।
विश्राजमानमवैद्युतपङ्क्तौ
स्वज्योतिषा सब इहाऽद्रियते विभासि ॥ २४५ ॥

श्रीमन्नृपाचवराव

वा
माश्रित्य सन्ततभवत्पदपद्मसक्तः ।
पापायपायनिचयान्निरयाञ्च सम्य-
गात्मानमात्मजनमप्यवितुं प्रयाने ॥ २४६ ॥

सर्वशतेन विदितं किमिदं मनो मे
सर्वेषु शक्त न कुतस्तयने नियोज्ये ।
मुक्तादिनेव किमितोऽस्ति मया फलं ते
दूधो यदस्मि भगवन् स पर समाधिः ॥ २४७ ॥

आशावशानुषगिरीश सथानुरूप्यात्
अज्ञातशक्तिरहमीडितुमच्यवस्वम् ।
अन्यत कालमखिलं सरसं क्षिपन् यत्
त्वां प्रसारामि तदिदं भगवन् क्षमस्व ॥ २४८ ॥

गीतोपदेशनिरतः पवनात्मजात
केतोः पृथात भुवो रणदेशमध्ये ।
व्याख्याशोभिकरणास नूनं
गोविन्दराज इह कटवल ॥ २४९ ॥

त्वय्येव मे मतिरियं नियता विभातु त्पादनेन च धन्यता स्यात् ।

काव्यकला त्वनुन्दरापरिचिन्तनलब्धभूमा त्वत्किरः कमललोचन वर्तिषीय ॥ २५० ॥

श्रीवेङ्कटाद्रिस न हि किचिदस्ति
श्रीवेकटेशसह न च जातु कश्चित् ।
तत्यादप उपरागपचित्रितेन
देहेन सत्परिसरे सुकृती भवानि ॥ २५१ ॥

वज्रायुधादिविबुधजन्यमानं
बजेकभूपणविभूषितमुज्ज्वलाम् ।
वज्रात्कठोरतरमप्यतिमूर्खचित-
मायं रचयितुं प्रभुमाश्रितोऽसि ॥ २५२ ॥

किं नाम चिन्तयसि दासजने न जाने
देहान्तका परमावधि कार्यम ।
शास्त्रश्रमेण विकलः कुत एव भक्तः
प्रत्यक्षितं स्वपरमाथि कुतस्तरां स्यात् ॥ २५३ ॥

आलोकितानि निखिलान्यपि वैस्तु शास्त्रा-
ण्याचातजमुभैरवधारितं स्वाम् ।
नारायण तिवृषाच
नाथं नमामि नलिनाक्षमुदाराम् ॥ २५४ ॥

पादारविन्दयुगले यन्मनो में
निक्षिप्तमच्युत निरस्तसमस्तदोषे ।
सबै मञ्जुलमनोहर दिव्य-
मञ्जीरशोभिनि मधुस्वदनं विधत्ते ॥ २५५ ॥

नाथ जियो नयनयोर्युगलं मदीयं निधिनिधि ।

श्रीवेङ्कटेशस्तोसम् आपादचूडमनुभूय भवन्तमेति साहसनेत्रमुख सेवित । नैव तृतिम् ॥ २५६ ॥

शैक्मेण भव्यमहसा मकुटेन मान्य
चक्रेण ते कमललोचन कम्बुनाथ ।
नित्यं श्रिया विहितशोभभुजान्तरालं
रूपं प्रभो वृषगिरीश विभातु चिते ॥ २५७ ॥

सा मे समस्त जगती भवभाग्यभूमा
कामातिशायिकमनीयगुणाभिरामा ।
श्यामा रमारमण दिव्यसुवर्णदामा
क्षेमाय मूर्तिरियमस्तु वृषाद्विधामा ॥ २५८ ॥

सिंहाचलेश्वर दिशो विदिशश्च देव-
सिंहं समाश्रयितुमेत्य जना भवन्तम् ।
सिंहाद्भयादिव सुगैजिनैर्विमुक्ताः
सिंहासनेषु महितेषु सुखं जयन्ति ॥ २५९ ॥

नागा हि रत्नशिरसोऽर्थपरायणास्ते
नागेशपर्वतनिवास तथाऽयनिस्थाः ।
धर्मे रता दिविभवा अपि कायमनाः
तिरदिमां गमय विलोकीम् ॥ २६० ॥

मध्येऽवनेरिह तथा पयसां निधाने व्योमन्यतमसि स्फुटरश्मिबिम्बे । नित्यं विभान्तमन मरुतामधीशं त्वां सर्वभूतनिक कलयेऽञ्जनेश । २६१ ॥ बेकटमही भवरशेखरमिह त्वां याचति यदेष इदमस्ति न न युक्तम् ।

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे दीन इह निर्गतिरलब्धफल एप स्वं तु विभुरद्रुतमहागुणनिधि ॥ २६२ ॥

वेडापी ते वैभव किंविधे
केन वा शक्यते ज्ञातुमत्यद्भुतम् ।
क्षेमभाजं जनं मां भवान् भूयसा
वीक्षितेन स्वयं देव नित्यं कुरु ॥ २६३ ॥

दयासिन्धुः श्रीमान् दलितनिखिखारातिरधिकं श्रियं नः पुष्णन् यश्शरणमसि कृत्स्नस्य जगतः । प्रभुत्वं सौलभ्यं परमपुरुषत्वं तब हरे कदा वा को वा स्वाद्वदितुमिह शक्तः कियदपि ॥ २६ असामान्य मान्यं इतिवचनसौलभ्यमधुरं प्रभु पन्ते परमपुरुष ब्रह्मनिरताः । अली कस्तोत्राणाम विषयमनन्ताद्भुतगुणं तदेकस्थानं स्वां वृषगिरिपते यामि शरणम् ॥ २६५ ।

अस्मादृशामयमनारतदुष्कृतानाम्
अग्याजवत्सरतया शमिता नरसन् ।
शेषाचलेश भगवन् भवसिन्धुपोतः
पारे पर तनुषे परमं च साम्यम् ॥ २६६ ॥

प्रत्येऽहं सद्यः पदयुगमविचैकनिलयो
निषद्या दोषाणां निरवधिगुणग्राममनघम् ।
मृगेन्द्रक्षोणी भृन्महितशिखरोद्यान विहति-
प्रिय श्रीवैश्यतदुरितदृष्टेस्तव हरे ॥ २६७ ॥

सीन्द्रा अपि नाथयामुनमुनिश्रीपूर्णरामानुज- श्रुत्यन्तार्यमुखास्तथा मग गुरुस्वय्यन्तरागानुजः ।

श्री वेंकटेशस्तोसम् शिष्यस्तस्य च खक्ष्मणमुनिये श्रीनिधि संश्रिताः

सोऽयं सर्वगुरुस्तुतोऽस्तु नियतं श्रेयः प्रवो नः प्रभुः ॥ २६८ ॥

यदायत्तं विश्वं यदुपरि न किञ्चित् यत इदं
निलीनं यलेद यदिदमिति चान्नायविदितम् ।
भजे तन्निर्दोष निरवधिफनिस्संख्यविभव
युद्धैराराध्यं मदनवशं श्रीश्रियमिह ॥ २६९ ॥

मनो मे मा किञ्चिन्मधुमथनमुद्रातु गदनो
मृडे वाऽन्यस्मिन् वा गगनमा रक्षकमतिः ।
अशेपेशे शेषाचलनिलयिनि श्रीपरिवृढे
मुकुन्दे भावो मे भक्त मुनिलो केकयुगमः ॥ २७० ॥

महत्यानन्देऽस्मिन्महितगुणसिन्धौ कुरति तं
विहाया लोकः किमिति विषये हन्त सजति ।
क्षुचश्चोदन्यायाः प्रशमनमिमं ध्यायत जनाः
शरीरे जीर्णेऽस्मिन्नहि भवति तातो न जननी ॥ २७९ ॥

त्वयि सति स्वमराजश्माधराची लक्ष्मी-
परवृढ सकलनः क्षेममातन्यति द्राक् ।
किमिति कल्यतीदं मानसं त्वद्विभिन्नं
भवसि च परमस्त्वं मापकरसन फलख ॥ २७२ ॥

नियन्त्रा व्याप्यं यन्निखिलमपि लोकेषु भक्ता
तदेष स्वाच्छन् विजहादिह जीवो नियतधीः ।
उपेक्ष्यैतद्वा निपुणमथ सर्वान्तरमिमें
भवन्तं सुजीत तिरम दुराशाविरहितः ॥ २७३ ॥

तद्वर्णाश्रमसमुचितं कर्म यस्सात्विकस्सन् यावज्जीवं त्वयि भगवति श्रीश भको विदध्यात् ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे अर्वाचीनैर्न खलु स पुमान् लिप्यते ब्धशेष- प्रख्यक्षेणीधर शिखरसंवास कारुण्यतस्ते ॥ २७४ ॥

पादाम्भोजयुगे प्रणम्य निहित अागत मानसं
जानुद्वन्द्वमुपेविवत् परिगतश्रेष्ठोरु लब्ध्या कटिम् ।
वक्षः श्रीमणिशोभि संखितमथो लोल भुजेषु क्रमा-
द्वक्तार्ज समवाप्य कृत्स्रमचिरादालम्बते श्रीपते ॥ २७५ ॥

इथं निस्तुलतीर्थसप्तशिखरिप्रख्यात शृङ्गाटवी- कुनैकान्तरमाविहारपरमानन्दं परं पुरुषम् । श्रीवत्सान्वयवीरराघवकवि: कालेषु ये भक्तिमान् अस्तीषीदिह तानि संकलितवान्यथानि सोऽयं स्वयम् ॥ २७६ इति कर्णयन पण्डितरत्नेन शिरोमणिमा उत्तमूर्त. विरराममाचार्येण विरचितं श्रीपद्मावतीस्तोत्रसहित श्रीवेंकटेशस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ ॥ शुभमस्तु ॥ श्रीमान्कगाथायें कवितार्किककेसरी वेदान्ताचार्यों मे सांसदा हृदि ।

दयाशतकम्
प्रपये तं गिरिं प्रायः श्रीनिवासानुकम्पया ।
इस रसवत्येव यन्मूर्त्या शर्करायितम् ॥
१ ॥

बिगाहे तीर्थ शीतलां गुरुसन्ततिम् ।
श्रीनिवास दयाम्भोधिपरीयाहपरम्पराम् ॥ २ ॥

दयाशतकम्

कृतिनः कमलावासकारायैकान्तिनो भजे ।
घरसूतिरूपेण त्रिवेदी सर्वयोग्यताम् ॥ ३ ॥

पराशरमुखान्यन्दे भगीरथनये खितान् ।
कमलाकान्तकारण्य गङ्गाहातिमद्विधान् ॥ 8 ॥

अशेषविप्रदामनमनी के धरमाश्रये ।
श्रीमतः करुणाम्भोधी शिक्षालोल इबोस्थितम् ॥ ५ ॥

समस्तजननी वन्दे चैतन्यस्तन्यदायिनीम् ।
श्रीयसी श्रीनिवासस्य करुणामिव रूपिणीम् ॥ ६ ॥

वन्दे वृषगिरीशस्य महिषीं विधधारिणीम् ।
तत्कृपाप्रतिघातानां क्षमया वारणे वया ॥ ७ ॥

निशामयतु मां नीला यद्भोगपटलैर्ध्रुवम् ।
मावित श्रीनिवासस्य भक्तदोषेष्यदर्शनम् ॥ ८ ॥

कमप्यनवर्धि बन्दे करुणावरुणालयम् ।
वृषतस्थानां स्वयं व्यक्तिमुपागतम् ॥ ९ ॥

अकिञ्चननिधिं सूतिंमपवर्गत्रिवर्गयोः ।
अञ्जनादीश्वरदयामभिष्टौमि निरञ्जनाम् ॥ १० ॥

अनुचरशतयादिगुणामप्रेसरबोधविरचितालोकाम् ।
स्वाधीनपगिरीशां स्वयं प्रभूतां प्रमाणयामि दयाम् ॥ ११ ॥

अपि निखिललोकसुचरितमुष्टिचयदुरितमूर्च्छनाजुष्टम् ।
सञ्जीवयतु दये मामञ्जनगिरिनाथरञ्जनी भवती ॥ १२ ॥

भगवति दये भवत्या नृपगिरिमाथे समाप्ते तुझे ।
अप्रतिमानानां हस्तालम्बी मदागस मृभ्यः ॥ १३ ॥

श्रीकटेश काव्यकलापे कृपणजनकपतिकां कृतापराधस्य निष्क्रियामायाम् । नृपगिरिनाथदये त्वां विदन्ति संसारतारिणी विबुधाः ॥ १४ वृषगिरिगृहमेधिगुणा बोधयलैश्वर्यवीर्यशक्तिमुखाः । दोषा भवेयुरेते यदि नाम दये त्वया विनाभूताः ॥ १५

आसृष्टि सन्ततानामपराधानां निरोधिनीं जगतः ।
पद्मासहायकरुणे प्रतिसारकेलिमाचरसि ॥ १६ ॥

अचिदविशिष्टान्मलये जन्तूनवलोक्य जातनिवेंदा । करणकलेवरयोगं वितरसि वृषलनाथकरणे खम् ॥ १७ ।

अनुगुणदशार्पितेन श्रीधरकरणे समाहितस्नेहा ।
शमयसि तमः प्रजानां शास्त्रमयेन सिरमदीपेन ॥ १८ ॥

रुढा वृषाचलपतेः पादे मुखकान्तिपतलछाया । करुणे सुखयसि विनतान्कटाक्षविपः करापचेयफलैः ॥ १

नयने वृषाचलेन्दोस्ता रामैत्री दधानया करुणे ।
दृष्टस्त्वयैव जनिमानपवर्गमकृष्टपच्यमनुभवति ॥ २० ॥

समयोपन तैस्तव प्रवाह-
नुकम्पे कृतसंप्लवा धरित्री ।
शरणागतसस्यमालिनीय
नृपशैलेश कृषीवलं चिनोति ॥ २१ ॥

सम्पदो भवत्याः
करणे सन्मतिमन्यसंस्कृतायाः ।
अमृतांशमवैमि दिव्यदेहं
मृतसञ्जीवनमञ्जनाचलेन्दोः ॥ २२ ॥

दयाशतकम्

जलधेरिव शीतता दये त्वं
वृषशैलाधिपते स्वभावभूता ।
यारभटीनटी सदीक्षां
प्रसभं ग्राहयति प्रसतिलास्यम् ॥ २३ ॥

प्रणतप्रतिकूलवाती
प्रतिषः कोपि वृवाचलेश्वरस्य ।
कलमे यवसायानीत्या
करुणे करतां तयोपयाति ॥ २४ ॥

अवहिष्कृतनिग्रहान्विदन्तः
कमलाकान्तगुणान्स्वतन्त्रतादीन् ।
अविकल्पमनुग्रहं दुहानां
भवतीमेव दये भजन्ति सन्तः ॥ २५ ॥

कमलानियस्त्वया दयालुः
करुणे निष्करुणा निरूपणे त्वम् ।
अत एव हि तावकाश्रितानां
दुरितानां भवति त्वदेव भीतिः ॥ २६ ॥

अतिति शासनेप्यभीक्ष्णं
वृषशैलाधिपतिर्विजृम्भितोष्मा ।
पुनरेव दये क्षमानिदान-
भवतीमाद्रियते भवत्यधीनैः ॥ २७ ॥

करुणे दुरितेषु नामकेषु
प्रतिकारान्तरदुर्जयेषु खिनः ।
कायितया त्वयैया
विजयस्थानमुपाश्रितीवृषाद्रिम् ॥ २८ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

मयि तिष्ठति दुष्कृतां प्रधाने
मिशदोपानितरान्विचिन्वती लम् ।
अपराध पूर्णकुक्षिः
कमलाकान्वये कथं भवित्री ॥ २९ ॥

अहमस्म्यपराधचक्रवर्ती
करुणे त्वं च गुणेषु सार्वभौमी ।
विदुषी तिमी स्वयं मां
वृषशैलेश्वरमादसात्कुरु त्वम् ॥ ३० ॥

अशिथिल करणेऽस्मिनक्षतश्वासवृत्ती
यदि गमनयोभ्ये वासमासादयेयम् ।
वृषगिरिकटकेषु व्यतीत-
मधुमथनदये त्वां वारिधाराविशेषः ॥ २१ ॥

अविदितनिजयोगक्षेममारमानभि
गुणवरहितं मां गोतुकामा दये त्वम् ।
पस्थति चतुरेते विभ्रमैः श्रीनिवासे
बहुमतिमनपायां विन्दसि श्रीधरण्योः ॥ ३२ ॥

फलवितरणदक्षं पक्षपातानभिज्ञं
प्रगुणमनुविधेयं प्राप्य पद्मासहायम् ।
महति गुणसमाजे मानपूर्वं दयेवं
प्रतियदसि यथा पाप्मनां मामकानाम् ॥ ३३ ॥

अनुभवितुमपौषं नालमागामिकालः
प्रशमयितुमशेषं निष्कियाभिर्न शक्यम् ।
स्वयमिति हि दये त्वं स्वीकृत श्रीनिवासा
शिथितिभयभीतिः श्रेयसे जायसे नः ॥ ३४ ॥

दयाशतकम्

अवतरणविशेपरात्मलीलापदेश-
स्वमतिमनुकम्पे मन्दचित्तेषु विन्दन् ।
वृषभ शिखरिनाथस्त्वन्निदेशेन नूनं
भजति शरणमाजां भाविनो जन्मभेदान् ॥ ३५ ॥

परहितमनुकम्पे भाययन्त्यां भवत्यां
स्थिरमनुपधि हार्द श्रीनिवासो दधानः ।
ललितरुचिषु लक्ष्मीभूमिनीला नूनं
प्रथयति बहुमानं त्वव्यति ॥ ३६ ॥

वृषगिरिसविधेषु व्याजतो वासभाज
दुरितकलपितानां दूयमाना दये त्वम् ।
करण विकाले कान्दिशीकस्मृतीनां
स्मरयसि बहुलीले माप सावधान ॥ ३७ ॥

दिशिदिशि गतिविद्धिर्देशिकैन यमाना
स्थिरतरमनुकम्पे स्त्यानलमा गुणैस्त्वम ।
परिगत वृष पारमारोपयन्ती
भवजलधिगतानां पोतवाली भविली ॥ १८ ॥

परिमित फलसङ्गव्याणिनः किंपचाना
निगनविपणिमध्ये नित्यमुक्तानुषक्तम् ।
प्रसदनमनुकम्पे पातवत्या भवत्या
वृषगिरिहरिनीलं व्यञ्जितं निर्विशन्ति ॥ ३९ ॥

स्वयि बहुमतिहीनः श्रीनिवासानुकम्पे
जगति गतिमिहाभ्यां देवि समन्यते यः ।
स खलु विबुधसिन्धी सन्निकर्ते वहन्त्व
शमयति मृगतृष्णावीचिकाभिः पिपासाम् ॥ ४० ॥

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे

आशां ख्यातिं धनमनुचरानाधिराज्यादिकं वा
काले दृष्ट्रा कमवतेरप्यकिञ्चित्कराणि ।
पद्माकान्तं प्रणिहितवती पालने ऽनन्यसाध्ये
साराभिज्ञा जगति कृतिनस्संश्रयन्ते दये त्वाम् ॥ ४१ ॥

प्राजपत्यप्रभृतिविमर्थ प्रेक्ष्य पर्यायदुःखं
जन्माकाङ्गन्यृप गिरिवने जम्मुषां तस्थुषां था।
आशासानाः कतिचन विमोस्त्वत्परिप्यन्यै-
रङ्गीकारं क्षणमपि दये हार्दतुतैरपातैः ॥ ४२ ॥

नाम पद्मस्फुरणसुभगा नव्यनीलोत्पलाभा क्रीडाशैलं कमपि करुणे वृपती वेङ्कटाख्यम् शीता नित्यं प्रसदनवती श्रद्धधानाय गावा दिव्या काचिज्जायति महती दीर्घिका तावकीना ॥ ४३

यस्मिन्दृष्टे तदितरसुखैर्गम्यते गोष्पदत्व
सत्यं ज्ञानं त्रिभिरवधिभिर्मुक्तमानन्दसिन्धुम् ।
स्वत्स्वीकारात मिह कृतिनसुरिवृन्दानुभायं
नित्यापूर्वं निधिमिव दये निर्विशन्त्यञ्जनात्री ॥ ४४ ॥

सारं लब्ध्वा कमपि महतः श्रीनिवासाम्बुराशेः
काले काले घनरस्वती कालिकेयानुकम्ये ।
व्यक्तोन्मेषा मृगपति गिरौ विश्वमाप्याययन्ती
शीलोपनं क्षरति भगती शीतलं सद्गुणौधम् ॥ ४५ ॥

भीमे नित्यं भवजलनिधौ मज्जत मानवाना
मालम्बार्थं वृषगिरिपतिस्त्वन्निदेशात्प्रयुके ।
प्रज्ञासारं प्रकृतिमहता मूळभागेन जुएं
शाखाभेदे सुभगमनधे शाश्वतं शास्त्रपाणिम् ॥ ४६ ॥

दयाशतकम्

विद्वत्सेवा कनिकाशयानां
पद्माकान्तः प्रणयति दये दर्पण ते स्वशास्त्रम् ।
लीलादक्षां स्वदनवसरे लालयन्विप्रलिप्सां
मायाशास्त्राण्यपि शमयितुं प्रतीपान् ॥ ४७ ॥

देवापासे वृषगिरितरं देहिनि त्वन्निदाना-
स्वामिन्याहीत्यवश्वचने बिन्दति स्वापत्यम् ।
देवः श्रीमान् दिशति करणे दृष्टिमिच्छेत्वदीया-
मुद्धातेन श्रुतिपरिषदामुतरेणाभिमुख्यम् ॥ ४८ ॥

श्रेयः सुतं सकृदपि दये सम्मतां यस्तखीं ते
शीतोदारा लभत जनः श्रीनिवासस्य दृष्टिम् ।
देवादीनामयमनृणतां देहवत्वेऽपि विन्दन्
बन्धान्मुक्तो बलिभिरन्यैः पूर्यते तत्प्रयुक्तः ॥ ४९ ॥

दिव्यापानं दिशसि करुणे येषु सदेशिकामा
क्षिप्राप्ता वृषगिरिपति क्षत्रवध्यादयस्ते ।
विश्वाचार्या विधिशियमुखास्वाधिकारो परुद्धा
मन्ये माता जड इव ते कसला मादृशे त्वम् ॥ ५० ॥

अतिकृपणोऽपि जन्तुरधिगम्य दये भक्ती-
मशिथिलधर्मसेतुपदवीं रुचिरामचिरात् ।
अमितमहोर्निजालमतिलङ्घय भवाम्बुनिधि
भवति वृषाचलेशपदपचननित्यथनी ॥ ५१ ॥

अभिमुखभावसंपदाभिसंभविनां भविनां
कचिदुपलक्षिता कचिदर्भगुरगूडगतिः ।
विमलरसावहा पृषगिरीशदये भवती
सपदि सरस्वतीव शमयत्यधममतिधम् ॥ ५२ ॥

श्री केशकाव्यकलापे

अपि करुणे जनस्य तरुणेन्दुविभूषणता-
मपि कमलासनत्वमपि धाम वृषाद्रिपतेः ।
तरतमतावशेन तनुते ननु ते विततिः
परहितवर्ष्मणा परिपचेलिम के लिमती ॥ ५३ ॥

भूतभुवना दये त्रिविधगत्यनुकूलतर
वृषगिरिनाथपादपरिरंभवती भक्ती ।
अविदितवैभवाऽपि सुरसिन्धुरिवातनुते
सकृदवगाहमानमपत्तापमपापमपि ॥ ५४ ॥

निगमसमाश्रिता निखिल्लो कसमृद्धिकरी
भजदपकूलमुदुजगतिः परितप्तहिता ।
प्रकटित समत्स्यकमठधिवतारशता
विबुधसरिच्छ्रियं वृपगिरीशदये बहसि ॥ ५५ ॥

जगति मिर्तपचा त्वदितरा तु दये तरला फलनियमोज्झिता भवति सन्तपनाय पुनः । NI स्वमिह निरङ्कुशप्रशकनादिविभूतिमती वितरसि देहिनां निरवधिं वृषशैलनिधिम् ॥ ५६ ॥

सकरुणलौकिक प्रभुपरिग्रहनिग्रहयो-
नियतिमुपाधिचक्र परिवृत्तिपरंपरया ।
वृषभमहीधरेशकरणे वितरंगवतां
श्रुतिमितसंपदि स्वयं कथं भविता विशयः ॥ ५७ ॥

वृषगिरिकृष्णमेधजनितां जनितापहरी
त्वदभिमतं सुवृत्तिमुपजीव्य निवृत्ततृषः ।
बहुषु जलाशयेषु बहुमानमपोध दये
न जहति सत्पर्थ जगति चातकयकृतिनः ॥ ५८ ॥

दयाशतकम्

त्वदुदयतूलिकाभिरमुना वृपशैलजुपा
स्थिरचरशिल्पिनैव परिकल्पितचित्रधियः ।
यतिपतिया मुनप्रभृतयः प्रथयन्ति दये
जगति हिसे न नरस्ययि भरन्यसनादधिकम् ॥ ५९ ॥

मृदुहृदये दये मृदितकामहिते महिते
धृतविबुधे बुधेषु विततात्मधुरे मधुरे ।
वृषगिरिसार्वभौमदयिते मयि ते महतीं
भयुकनिधे निधेहि भवनूलह लहरीम् ॥ ६० ॥

अकूपारेरे कोदकसमयवैतण्डिक-
रनिर्वाप्यां क्षिप्रं क्षपयितुमविद्यास्यवडयाम् ।
कृपे साथिवीधरपति-
स्वरुपद्वैगुण्यद्विगुणनिजबिन्दुः प्रवहसि ॥ ६१ ॥

दिवसा बेतालीबिगमपरिशुद्धेऽपि हृदये
पटुमत्याहारमभृति पुटपाकपचकिताः ।
नमन्तस्त्वां नारायणशिखरिकूटस्थ करुणे
निरुद्धत्योहा नृपतिसुतनीति न जहति ॥ ६२ ॥

अनन्याची मस्सन्भवति परतन्त्रः प्रणमतां
कृपे सर्वद्रष्टा न गणयति तेषामस्कृतिम् ।
पतिस्त्वार्थ्यं प्रथयति वृपक्ष्माधरपति-
व्यवस्थां वैयात्यादिति विपटयन्ती विहरसि ॥ ६३ ॥

अपां पत्युश्शलूनसहनमुनेर्धर्मनिगलं कृपे काकस्यैकं हितमिति हिनस्ति सानयनम् 1. बिलीनस्वातन्थ्यो वृषगिरिपतिस्त्वद्विहतिभि अनि दण्डनगतिम् ॥ ६४ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

निपादानां नेता कपिकुलपतिः कापि शवरी
कुचेलः कुब्जा सामजयुवतयो माझ्यकृदिति ।
अमीषां निम्नत्वं वृषगिरिपतेरन तिमपि
प्रभूतैः लोतोभिः प्रसभमनुकम्पे समयसि ॥ ६५ ॥

स्वया दृष्टस्तुष्टिं भजति परमेष्ठी निजपदे
महन्तरष्टी विहरति मृडानीपरिवृढः ।
बिभर्ति स्वाराज्यं वृषशिखरिशृंगारिकरुणे
शुनासीरो देवासुरसमरनासीरसुभटः ॥ ६६ ॥

दये दुग्धोदन्यद्वतियुतभासिन्धुनयत-
स्वदा श्रेानित्यं जनितमृतसंजीवनदशाः ।
स्वदन्तेदान्तेभ्यः श्रुतिवदनकर्पूरगुलिका
विषुष्यन्तश्चित्तं वृषशिखरिबिश्वभरगुणाः ॥ ६७ ॥

जगज्जन्मस्थे मलयरचना के लिरसिको विमुक्तचेकद्वारं विघटितकार्ट प्रणयिनाम् । इति त्वयायचं द्वितयमुपधीकृत्य करुणे विशुद्धानां वाचां वृषशिखरिनाथः स्तुतिपदम् ॥ ६८ कलिक्षोभोन्मीलक्षितिलपकूलंकपजवे- नुच्छेदैरेतैश्वटतटबैपम्यरहितैः । प्रवाहस्ते पद्मासहचरपरिकारिणि कृपे विकल्पन्तेऽनल्पा वृषशिखरिणो निर्झरगुणाः ॥ ६९

खिलं चेतोवृतेः किमिदमिति बिस्मेरभुवनं
कृपे सिंहक्ष्माभृत्कृतमुखचमत्कारकरणम् ।
भरन्यासच्छलमलवृजिनमाभृतभृतां
प्रतिप्रस्थानं ते श्रुतिनगरशृंगाटकजुषः ॥ ७० ॥

दयाशतकम्

त्रिविधचिद चित्सत्तास्थेमप्रवृत्तिनियामिका
वृषगिरिविभोरिछा सा त्वं परैरपराहता ।
कृपणभरभृत्किंकुर्वाणप्रभूतगुणान्तरा
वहसि करणे वैचक्षण्यं मदीक्षणसाहसे ॥ ७१ ॥

वृषगिरिपतेचा विश्वावतारसहायिनी
क्षपितनिखिलावद्या देवि क्षमादिनिषेविता ।
भुवनजननी पुंसां भोगापवर्ग विधायिनी
वित्तमसि पदे व्यक्ति नित्यां विमर्षि दये स्वयम् ॥ ७२ ॥

स्वयमुदयिन सिद्धायाविष्कृताश्च शुभाया विविधविभवम्यूहावासाः परं च पदं विभोः ।.... वृषगिरिमुखेप्येतेष्विच्छावधि प्रतिलब्धये विनिहिता निश्रेणिस्त्वं दये निजपर्वभिः ॥ ७३ ॥

हितमिति जगदृष्टा कुसैरक्कम फलान्तरे-
रमतिविहितैरन्यैर्थयिते यच्छया ।
परिणत हुच्छद्मा पद्मासहायदये स्वयं
प्रदिशसि निजाभिप्रेतं नः प्रशाम्यदपलपा ॥ ७४ ॥

अतिविधिशिविरैधर्यात्मानुभूतिरसैर्जना-
नहृदयमिहोपच्हन्यैपामसंगदशार्थिनी ।
तृपित जनतातीर्थमानक्रमपिनसां
चितरसि दये बीताका वृषाद्रिपतेः पदम् ॥ ७५ ॥

वृषगिरिसुधासिन्धी जन्तुर्दये निहितस्त्वया
भवभयपरीताच्छित्त्यै भजन्नघमर्षणम् ।
मुफ्तिकलुषो मुक्तेरमेसरैरभिपूर्यते
स्वयमुपन तैरस्यात्मानन्दमभूत्यनुबन्धिभिः ॥ ७६ ॥

१६०.

श्रीकटेश काव्यकला अनितरजुषा मन्सर्मूलेऽप्यवायपरिप्लवे कृतदिनपा विच्छियैषां कृपे यमवश्यताम् । प्रपदन फलपत्यादेशप्रसङ्गविवर्जितं प्रतिविधिमुपादत्से साथै नृपाद्विहितैषिणा ॥ ७७ क्षणविलयिनां शास्त्रार्थानां फलाय निवेशिते पितृगणे निर्देशाराम प्रलयं गते । अधिगतवृपक्ष्माभृन्नाथामकालवशंवद प्रतिभुवमिह व्याचख्युस्त्वां पे निरुपवान् ॥ ७ स्वदुपसदनादद्य श्री वा महाप्रलयेऽपि वा वितरति निजं पादाम्भो वृषाचलशेखरः । तदिह करुणे तचकीडातरारपरम्परा- तरतमतया जुष्टायास्ते दुरत्ययतां विदुः ॥ ७९ । प्रणिहितधिया त्वत्संक्ते नृपाद्रिशिखामणी प्रसुमरसुधाधाराकारा प्रसीदति भावना । इदमिति दयेदशास्वादं विमुक्तलाह निभृतगस्तो निध्यायन्ति खिराशयचातकाः ॥ ८०

कृपे वेल्या कृतसमग्रपो पैस्त्वया
कालिज्वलनदुर्गते जगति कालमेघायितम् ।
वृषक्षितिधरादिषु स्थितिपदेषु सानुप्तवै-
वृंपाद्रिपतिविर्व्यपगता खिलायमहैः ॥ ८१ ॥

प्रसूय विविध जगतदभिवृद्धयेत्वं दये समीक्षणविचिन्तनप्रभृतिभिस्स्वयं ताः । विचित्रगुणचिखितां विविधदोपवैदेशिकी वृषाचलपतेस्तनुं विशसि मत्स्यकर्मादिकाम् ॥ ८२

21 दयाशतकम्

युगान्तसमयोचितं भजति योगनिद्वारस
वृषक्षितिभृदीश्वरे विहरणक्रमाज्जाप्रति ।
उदीर्णचतुरर्णवीकदनवेदिनी मेदिनी
समुद्धृतवती दये स्वदमिजुष्टया दंद्रया ॥ ८३ ॥

सटापटलमीपणे सरभसागृहासोइटे
स्फुरत्कुधि परिस्फुटमुकुटकेऽपि वस्तू कृते ।
दये वृषगिरीशितुर्दनुजडिम्बदन्तना
सरोजसदृशा दृशा समुदिताकृतिर्दृश्यसे ॥ ८४ ॥

प्रसतमधुना विधिप्रणिहितैः सपर्योदकैः
समस्त दुरितच्छिदा निगमगन्धिना त्वं दये ।
अशेषमविशेषतस्त्रिजगद अनाद्रोशित-
चराचरमची करचरणपङ्कजेनाङ्कितम् ॥ ८५ ॥

परश्वथतपोधनप्रथनसत्कतूपाकृत-
क्षितीश्वरपशुक्षरक्षतजकुङ्कुमस्थासकैः ।
वृषाचरुदयालुना ननु विहर्तुमालिप्यथाः
निधाय हृदये दये निहतरक्षितानां हितम् ॥ ८६ ॥

कृपे कृतजगद्धिते कृपणजन्तु चिन्तामणे
रमासहचरं क्षितौ रघुधुरीणयन्त्या त्वया ।
व्यभज्यत सरित्पतिरसहृदवेक्षणाक्षणा-
प्रकृष्टबहुपात कपशमहेतुना सेतुना ॥ ८७ ॥

कृपे परवतस्त्वया वृषगिरीशितुः क्रीडितं
जगद्धितमशेषतस्तदिदमित्यमर्धाप्यते ।
मदच्छलपरिच्युतप्रणतदुष्कृतमेक्षितै-
ईतल्दा नबैईसरस्य हेलाशते ॥ ८८ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे

प्रभूतविबुधद्विपद्धरणखिनविश्वमरा-
भरापनयनच्छलास्वतार्थ लक्ष्मीधरम् ।
निराकृतवती दये निगमसीपदी पश्रिया
चिविगतया जगतिं गीतयाऽन्तमः ॥ ८९ ॥

पायसादिनः

दोरुखित-
स्त्विया स्फुटत टिगुणस्त्वदव से संस्कारवान् ।
करिष्यति दये कपिलधर्मनिर्मूलनः
पुनः कृतयुगाङ्कुरं भुवि कृपाणधाराधरः ॥ २० ॥

विश्वोपकारमिति नाम सदा दुहाना-
मद्यापि देवि भक्तीमवधीरयन्तम् ।
नाथे निवेशय वृषादिपती दये
न्यस्तस्वरक्षणभरं त्वयि मां त्वत्रैव ॥ ९१ ॥

नैसर्गिकेण तरसा करुणे नियुक्ता
निश्चेतरेऽपि मयि ते विततिर्यदि स्यात् ।
विमापमेषगिरीश्वरमप्यवार्या
वेला तिलवशेव महाम्बुराशेः ॥ ९२ ॥

विज्ञातशासनगतिर्विपरीतवृत्त्या
वृतादिभिः परिचितां पदवीं भजामि ।
एवंविधे वृषगिरीशदये मयि त्वं
दीने निभोदशमय दण्डभरवलीला ॥ ९३ ॥

मासादसो पिनकचुकवञ्चितान्यः
पश्यतु तेषु विदधाम्यतिसाहसानि ।
पद्मा सहायकरुणेन रुणत्सि कि स्वं
पोरं कुलिशनेविचेष्टितं मे ॥ ९४ ॥

१. दयाशतकम्

विक्षेपमर्हसि दये पिलायितेऽपि
व्याज विभाव्य वृपपतेर्विहारम् ।
स्वाधीनसत्वस रणिस्स्वयम जन्ती
द्राघीयसी इतरा गुणवागुरा खम् ॥ ९५ ॥

सन्तन्यमानमपराधगणं विचिन्त्य
स्यामि हन्त भवतीं च विभावयामि ।
अहाय में वृषगिरीशदये जहीमा-
माशीविण केलिनिमाखाम् ॥ २६ ॥

औत्सुक्यपूर्वमुपहत्य महापराधान्
मातः प्रसादयितुमिच्छति मे मनस्याम् ।
आलिय तान्निरवशेषमलब्धतृति-
स्ताम्यरमहो वृपगिरीशवृता दये त्वम् ॥ ९७ ॥

अशा पाचपतिः प्रतिषेऽपि न त्यां
धर्मोपत इव शीतलतामुदन्वान् ।
सागारुन्तुदभरन्यसनानुवृत्ति-
स्तीक्षणैः स्पृश दये तवलिः ॥ ९८ ॥

इष्टेऽपि दुर्बलधियं दमनेऽपि ह
स्नात्वाऽपि धूलिरसिकं भजनेऽपि भीमम् ।
बढ़ा गृहाण वृपपतेर्दये मां
स्वद्वारणं स्वयमनुप्रहशृङ्खलाभिः ॥ ९९ ॥

नातः परं किमपि मे त्वयि नाथनीय
माये मयि कुरुय तथा प्रसादम् ।
बडावरो वृपगिरिप्रणयी यथाऽसौ
मुक्तानुभूतिमिह दास्यति में मुकुन्दः ॥ १०० ॥

श्रीकटेश काव्यका निस्सीमवैभव मिषतां गुणानां स्तोतुर्दये नृपगिरीशगुणेश्वरीं त्वाम् । तेरेव नूनमवशैरभिनन्दितं मे सत्यापितं तव चावकुतोभयत्यम् ॥ १०१

अद्यापि सद्भूषगिरीशदये भवत्या-
मारग्भमालमनिदंप्रथमस्तुतीनाम् ।
सन्दर्शितस्यपर निर्वहणा सहेबा
मन्दस्य साहसमिदं त्वयि बन्दिनो मे ॥ १०२ ॥

मायो दये त्वदनुभावमहाम्बुराशौ
प्राचेतसप्रभृतयोऽपि परं तटस्था ।
सत्रावतीर्ण मतलस्पृशमाप्लुतं मां
पद्मापतेः महसनोचितमाद्रिगेथाः ॥ १०३ ॥

वेदान्तदेशिकपदे विनिवेश्य बाल
देवो दयाशतकमेतदयादयन्माम् ।
बेहारिकेण विधिना समये गृहीतं
वीणाविशेषमिव वेङ्कटनाथः ॥ १०४ ॥

अनवधिमधिकृत्य श्रीनिवासानुकम्पा
मवितथविषयत्वाद्विश्वमीडयन्सी ।
विविधकुशलनीवी वेङ्कटेशप्रसूता
स्तुतिरियमनयद्या शोभते सत्यभाजाम् ॥ १०५ ॥

शतकमिदमुदारं सम्यगभ्यस्यमाना-
न्यूगिरिमधिरा व्यक्तमालोकयन्ती ।
अनितरशरणानामाधिराज्येऽभिषिचे-
तितिक्षा शार्ङ्गधन्वानुकम्पा ॥ १०६ ॥

दयाशतकम्

विश्वानुग्रहमातरं व्यतिषजत्स्वर्गापवर्गां सुधा-
सभीभीमिति वेङ्कटेश्वरकविभक्ता दयामस्तुत ।
पद्यानामिह यद्विधेयभगवत्सङ्कल्पमात्
झंझामारतभूत चूतनयतस्सांपातिकोऽयं क्रमः ॥ १०७ ॥

काम सन्तु मिथः करम्बितगुणावचानि पञ्चानि नः
कस्पासिछत सम्युक्त दोषश्रुतिं क्षाम्यति ।
निष्पत्यूह वृषाद्विनिर्शर शरत्का रच्छलेनो चलन्
दीनालम्बन दिव्यदम्पतिदया कल्लोलकोलाहलः ॥ १०८ ॥

इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रतास्य श्रीमनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृति दयार्क सम्पूर्णम्

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।
श्रीमते वेंकटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

श्रीरस्तु

श्रीः श्रीनिवासगुणाकरः जीवदाचार्य विरचितम्याख्यानलसहितः वादिकष्ठी स्यश्रीमद्वरदार्येण धीमता व्याख्या श्रीवासकाम्यरय लिस्यते पदयोजनी ॥ श्रीवेङ्कटेश्वरस्तोत्रमारभते--

श्रीभृत्सगोत्रशेखरमणे वेदप्रवक्तः शु
लोकास्याद्यचरित्र सुन्दरतनो धीवारिभिः क्षालिते ।
सस्तद्वरदक्षिणा शुभगुणा सालङ्कृतिर्विस्फुर-
त्वचा कविता मया तब पदे दासेन भाय्याऽप्यते ॥

श्रीभृदिति । श्रियं शोभां संपत्ति पद्मां विगतति श्रीभूत संबुद्धिः । शोभासंपत्तिपमासु लक्ष्मी श्रीरिति कथ्यते इति निघण्टुः वृपगोल बेटाचलस्य शेखरमणे, सत् (न्) वृर्ष (प) यस गोलस्य शेखरमणे सत्कुरूपसूतेति चार्थः वेदमवतः वेदानां हय प्रवचनकर्तरित्यर्थः । शुचिः परिशुद्ध इत्यर्थः । लोकैः जनैः आस्वाद्यम योग्यं चरितं चारि यस्य सः सुन्दरा तनुर्यस्य सः । धीवारिभिः ज्ञान क्षालिते शोधिते, तब भक्तः पदे पाये स्वेन स्वीयेन सह वर्तत इति सचासावेष च सस्वैषः एप आत्मा अहमित्यर्थः । स एव वरदक्षिणा थे। यस्यास्सा सस्यैतद्वरदक्षिणा, आत्मीयसहित आत्मैव वरदक्षिणेत्यर्थः । शुभ सौन्दर्यादिर्यस्यास्सा शुभगुणा अलङ्कारादि (अङ्कतिरलङ्कारः अनुम रुपमादिश्य तेन सहिता सालङ्कृतिः । विस्फुरत् प्रकाशमानं सत् यो शार्दूलादिकं यस्यास्सा । कविता मया दासेन अते समर्प्यते । अस्मि !

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः कम् ॥ १ ॥ शादीनामपि स्तोतुमशक्यस्य तब पदे मम स्तोत्रप्रवृत्तियेत्याह--

artisans सहस्रवदनो घोसपुरोधाः स्वभू-
हज्जादात्तवरः पुराणवरत् तत्पुत्रकस्तत्सुतः ।
सेनेशी वरभाष्यकृत् तव परा घण्टाऽहमन्यं परं
यकीन (ग)गुणादिकं कथयितुं लक्ष्मीश शक्तो न किम् ॥

ई लक्ष्मीश वाणी सरस्वती आस्ये यस्येति व्यधिकरणयहुमीहिः । असमा दृशो यस्य सः असमह रुद्रः सहस्राणि वदनानि मुखानि सहस्वदनः अनन्तः घोसपुरोधाः बृहस्पतिः । स्वस्माद्भवतीति स्वभूः स्य हृत् हृदयं तस्माज्जायत इति हजाः नारदः, तस्मादाचः स्वीकृतः बरो वाल्मीकिः । दैवाद्भुते वरः श्रेष्ठे विषु क्लीन मना तू पराशरः सरपुत्रकः व्यासः तत्सुतः श्रीशुकः प्रिये इति निघण्टुः । सेनेशो विष्वक्सेना- वेदान्ताचार्य उक्तेभ्यो- मेति शब्दार्थः । यमकीनं (पं) युष्मत्संबन्धिनं परमनन्तमधिकं वा कथयितुं स्तोतुमयं यथातथा शक्तः समर्थः नकिं शक्त एवेत्यर्थः ॥ २ ॥ पः । वरमाप्यकृत् श्रीभाष्य [कृत ] कार घण्टा वं स्तोतुमशकत्वेऽपि यावच्छति तोप्यामीत्याह-

व्योमाजायितसीमभूमिकमपि श्रीभृद्भवद्वैभवं
तावचित्सुलभ धृतामृतरसं सब्जीवनैकौषधम् ।
यावच्छति वदामि यामि सुसुखं तेनैव कात्स्म्येंन का
पानाशक्त इति प्रमुञ्चति पयो गाई सवेतनः ॥ ३ ॥

हे श्रीभृत् वेष्टाचरूपते चिल्लुलर्भ ज्ञानसुलभं धृतामृतरसं धृतमोक्षरसं कोपर्थ जीवनमुज्जीवनं समुज्जीवनं संजीवनं तत्रैकीपधम् अनेन कैवल्य- । भव भवभाव व्योमानायितं व्योमाम्बुजदाचरित (ना) सीम- सवादेा व्याख्यानाद रामकमिति ।

श्री वेंकटेश काव्यकला भूमिकं (मिः) सीमातिशयं (-प्रदेश) यस्य सः (तत्) तादृशमपि शक्यनुगुणं वदामि वच्मि । सुसुखं यामि प्राप्स्यामि । तत्र दृष्टान्तमा 'चेतनः जलवानोयुक्तचेतनः तेनैव' कादम्बेन तेन सामस्त्येनैव पाने असमर्थ इति गाई गासंबन्ध पयः प्रमुचति किम् न प्रमुचतीत्यर्थः प्राद्यपेक्षया मद्वाक्य एव तब प्रेमास्तीत्याह-- वाणीनाथमुखारविंशठ जिद्रामानुजार्यादिया- जाले सत्यपि शब्दशक्यशुभतायुक्त त्रयीभाविनि । काक्षेथे पितरौ ममैव मधुरं शब्दं युवां श्रीहरी लोकेऽप्रयात्मजवाकूचये सति शिशोरव्यक्तशब्द) वय्यां वेदे भाविनि भावयतीत्यर्थः । शब्दशक्यशुभतायुक्ते शक्यं च शब्दशको तयोः शुभता शुभत्वं तथा युक्ते । वाणी मुखी(खे खं) येषां ते याणीनाथमुखाः, अमरर्षिः नारदः, शठजित् पराहुः नुजः भाय्यकारः तेषां बाग्जाले बाकसमूहे सत्यपि श्रीहरी लक्ष्मीनाराय युवां भवन्ती ममैव अत्यन्तचालकस्य मधुरं शब्दं तथा यथा काङ्क्षमाणावित्यर्थः । तल दृष्टान्तमाह-लोक इति । अग्यात्मजाः ज्येष्ठा वाक्ये वाक्समूहे सत्यपि अव्यक्तमशुद्धं शक्() यथा शब्दमिव काङ्क्षमाणावित्यर्थः ॥ ४ ॥ कर्तुमकर्तुं शक्तिर्ममाप्यस्तीत्याह--

अघटित घटनायां त्वत्समोऽस्मि प्रसिद्धा
वृपधरधव सा ते पण्डितंमन्यतेद्धः ।
नुतितिभरभारी दुर्घटं शास्त्रदृष्टया
परमिह घटयामि श्रीश शब्दार्थजालम् ॥ ५ ॥

परधव देवेाचपते ते भवतः सा अघटित घटना 1. सेनैव यावच्छतिवदनेनैव शोभन मुले यामीत्यन्ययः स्पष्ट एवं कचिदन्यः सुमन इप्रिये एवं योजना ।

सव्याख्यान :- श्री निवासगुणाकरः

यामिन् पण्डितंमन्यतेः पण्डितं [आत्मानं मन्यत इति पण्डितंमन्यः । तया इद्धः दीप्तः अहम् अघटित घटनायां त्वत्समः त्वत्सदृशः अस्मि । मुपपादयति नुतिः स्तोत्रं तस्य कृतिः प्रयत्नः तस्य भरतं भरतीति पैंटे घटितुमशक्यं शब्दार्थजाल शब्दार्थसमूहं शास्त्रदृष्टया श्रीहर्य (रीभ) इत्यादिरूपेण परमत्यन्तं पटवामि सन्धि करोमीत्यर्थः ॥ ५ ॥

पूर्व ब्यासमनुप्रविश्य महितानुचार्य शब्दान् स्वयं
पूजास्पदमातनोरसुपदे एवं चीर्य (र) वत् कौतुकात् ।
अथैनं समनुप्रविश्य कुटिलान् शब्दानिमानुचरन्
भां हास्यास्पदमातनोप्यपि तथा शेषः कृतार्थोऽसि हि ॥ ६ ॥

पूर्वे द्वापरयुगे कौतुकात् विलासात् व्यासमनुप्रविश्य अनुप्रवेशं कृत्वा ज्या शब्दान् स्वयमुच्चार्य तं व्यासं पूजापदं पूजाधारमतनोः कृतबा- उपदेसुपदनिने अपशब्देष्वित्यर्थः । (....१) अथ कलियुगे एनं मां अनुप्रवेशं कृत्वा चौर्य (र) वत् चोरो यथा, कुटिलान्, इमान् शब्दानुचरन् हासास्पदम् आतनोषि कृतवानसि। अपि तथा तथापीत्यर्थः- 1 रणेऽपीत्यर्थः । शेपः परार्थत्व' दिति सूतरीत्या शेषः तव यथेष्ठ- स्वात् कृतार्थः इत्यर्थः ॥ ६ ॥

निशामुख नटन्महानटकिरीटकोटिस्फुर-
सुधानिधिगलत्सुधामिलितगाङ्गभङ्गोपमम् ।
कवित्वहि मे भुवि त्वदनुपतिमयुक्तिम
द्विधेहि कमलानिधे युवनिपीतवालास्पवत् ॥ ७ ॥

कमलानिधे श्रीनिवास निशामुखे सायङ्काले मटन्महानटो रुद्रः तस्य षु स्फुरन् यस्सुधानिधिश्चन्द्रः तस्माद्वलती या सुधा अमूर्त तथा गाङ्गभङ्गशः गङ्गातरङ्गाः तैरुपमा यस्य तत् । त्वदनुपक्तिमत् त्वया ईद द्विवचनं प्रत्यमिति प्रकृतिभावविधानात् सन्धिरन्न दुर्घटः । मी. सू. 312.

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे अनुपतिमत् त्वत्सम्बन्धवत् । अत एव यूना [तरुण] वयस्केन निर्प

नवोढामुखं तद्वत् युक्तिमत् प्रशस्त योगवत् प्राशस्त्ये मतुप् ।
विधेहीत्यर्थः ॥ ७ ॥

इच्छा सिद्धे न भजति जनि किंतु साध्ये ममेदं
चित्र चितं स्वसहजतथा शेषतामेव सिद्धाम् ।
लिङ्गद्वन्द्वस्फुरद जडिमत्वत्स्वरूपाभिनुत्यै
वाञ्छत्युपधर शिरोनीलकम्पमा ॥ ८ ॥

हे धूपधर शिरोनील पक्षमाज वृपपरशिरसः वेइटाद्रिशिख क्षमाज नीलकल्पवृक्षभूतेत्यर्थः । मम इच्छा सिद्धे ब्रह्मणि जनिमुर भजति न प्राप्नोति । सिद्धेऽसिद्धे (वत्) साधनाप्रयोगात् । किंतु त जनिं भजति । चित्रमित्याधायें तर्हि कि चाहतीत्याह-मम सहजतया सिद्धां शेषतां परार्थतां [फ] [२] राजतां च । प्रत्यनीकत्व कल्याणगुणैकतानत्ययेन स्फुरत् प्रकाशमानम् अर्जा ज्ञानस्वरूपं यच तु व-स्वरूपं तत्स्तुत्यै उच्चैः उन्नतया तथा इत्यर्थः ॥ ८ ॥ रमाऽपि कुसुमाधिकादिमपाणिना सेवते प्रमादरहितेय यत्तव तदङ्घ्रियुग्मं परम् । ममापि कठिने हृदि स्थितयैवरक्तीकृतं क्षमामिह कुरु प्रभो धरे उशते मयि ॥ ९ । हे वृषधरे हे पाच रमाऽपि श्रीरपि कुसमात् पुष्पाद प्रदिमा [यस्य ] सचासौ पाणिः हस्तः तेन प्रमादरहितैव प्रमादाभावेनै यतङ्घ्रियुग्मं सेवते, परम् उत्कृष्टं तदभूमि ममापि कठिने हृदि हृ स्थित्या स्तीकृतम् अरुणीकृतम्। हे प्रभो इह इदानीम् अशके हत्य नाशचे गयि क्षमां शान्तिम् अनुग्रहमिति भावः । कुरु कुर्याः ॥ ९ "चित्तं त्यो स्तोतुं सहस्रमुखशेषतां रातीत्यर्थः । " 1.

सव्याख्यान : श्रीनिवास गुणाकरः

कठिने ते मम चित्ते
वृत्तिः शक्या न कुर्वेत् ।
कुर्वन्ति तथा लोके
नेदं त्याज्यं विभो किमायासेन ॥ १० ॥

कठिने मम चिये ते वृधिः खितिः शक्या समर्था न चेत् न स्याचेत् एतत् शुभं कुरु मृदु कुर्वित्यर्थः । तदि(स्वमि ) ति शेषः । लोके यथा असमी- सस्थानं समीचीनं कुर्वन्ति तथा स्वमपीत्यर्थः । बहुस्थानकत्वादेतस्थ आहहे विमो स्वामिन् त्वया न त्याज्यं नोपेक्षणीयम् । तत्र किविभो इति । हे विभो हे स्वामिन् आयासेन किं कि मित्यर्थः ॥ १० ॥

विष्णो पदभारुवज मितो ध्वान्तच्छनिष्पिवन्
धूमाल विबुधवजं शुचिमुखं शुद्धः कलाः प्रापयन् ।
स्वाः पीयूषमता सक्रशिमाधिक्यो विशुद्वस्फुरत्-
सत्सङ्गोऽरिहयै चरति ते श्रीश द्विजेन्द्रस्तपः ॥ ११ ॥

हे विष्णो हे स्वामिन् त्वत्पदं विष्णुपदम् आकाश च भाकू प्राप्तः रं तमजं वृक्षस हम् इतः प्राप्तः वनवासं कुर्वेध ध्वान्तच्छलात् तमोव्याजात नू नितरां पिवन्नित्यर्थः । धूमपान तपश्ध करोतीति स्फुरति । शुचिः अभिः स्य तं परिशुद्धाननं च विबुधाजं विल्सन देवतास च स्वाः स्वीयाः श्री सुधामयीः मोक्षप्रदतया अमृतपूर्णाश्च शुद्धाः आगान् वेदान्तविद्याश्ध प्रापयन् दानं कुर्वन्नित्यर्थः परिशुद्धाः कलाः प्रतेन आत य काश्यं तस्याधिक्यं यस्य सः विशुद्धः परिशुद्धः स्फुरन् प्रकाशमानः सत गां सत्पुरुषाणां च सो यस्य सः । द्विजेन्द्रचन्द्रः त्राण ते भवत रहाणां नखानां श्रियै कान्यै तपश्धरति आचरतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ अरुणतरुणतरणि[किरण] विकसज्जलवतिजलजगर्भाभम् ।

श्रीवेंकटेश काव्यकल्प [ गिरि]धवत चरण धारण करवानार्थम् ॥ १२ ॥ हे वृष[ गिरिधव हे वेङ्कटाचलपते अरुणः रक्तः तरुणः बा सूर्य: तेन (तस्य किरणैः) विकसत् विकसमान जल्पति उदकवर्ति य तस्यगर्भः किञ्जल्कः तस्यामेवाभा यस्य तत् तय भवतः चरणं पादम् अन् अपरिमितमुखार्थम् । शर्मशातसुखानि चेत्यमरः । शरणं रक्षकं कर मीत्यर्थः ॥ १२ ॥ अम्भसम्भरितालवालबलवद्विश्वंभरारम्भव- द्रम्भास्तम्भविभकः करिकरः शेपाद्रिचूडामणे आरंसारमुरुमं प्रदिसभागृरुद्वयं ते हिया संकोचं मुहुरेति कन्दरमुखं पीत्वा विपं याति च हे शेषाद्रिचूडामणे शेषाद्रेः बेङ्कटाचलस्य चूडामणे शिरोभू अम्भसा उदकेन सम्भरितं पूर्णकृतं यदावा यस्यारसा । अत एव विश्वम्भरा भूमि तस्या आरम्भवत आरम्भभूतस्य समास्तम्भस्य कव विकास उरुसाम्यं प्रसजेदिति तद्विभञ्जकः करिकरः उरु अधिक प्रभा यस्य तत् प्रदिगानं मृदुखं भवतीति श्रदिमभाव उरुद्वर्ष सारंस्मारं स्मृत्यास्मृत्या हिया लज्जया विषं जलं गरलं च प्रतिपदं संकोचम् पति प्राप्नोति कन्दरमुखं गुहातुल्यमुखम् एति शतीत्यर्थः । यथा लोके कश्चिन्मानी शत्रुजितस्सन् लजाया गुहां प्रवि करिकरोऽपि भवदुरुक्तिः कन्दरमुखं प्रविशतीति भावः ॥ १३ ॥ नाभिन लिम नीरनिम्नसरसी यत्पद्ममासीचतः त्यच्छासानिललौल्यभाजि युवयोः पित्रोः पुरः । यत्रानेकमुखाको मधुरसण्यासङ्गभृङ्गीच्छटा- सङ्गीतान्धितरङ्गसङ्गतमनाः प्राश्नाति डोलारसम् नाभिः स्वस्तिः नीलिमैव नीरं अलं यस्यास्सा, निम्ना नीलिमनीराचसा निम्नसरसी च अगाधसरः, अभूदिति शेषः । मत् य

सव्याख्यानः श्रीनिवास गुणाकरः सीत् उत्पन्नमासीत् अतः सा सरसीत्यर्थः । तव यः श्वासानिलः नि लौल्ये लोलो चञ्चलत्यमित्यर्थः । तद्भजतीति लोपभाजि यत्र मातापित्रोः, पिता मात्रेत्येकशेषः । युवयोः लक्ष्मीनारायणयोः पश्यतो सतोः । श्रियो वक्षस्वत्वात युवयोरित्युक्तिः । एतेन किस्तम्भप्रासादसाम्यं च पद्मस्य स्कृरति । अनेकानि मुखानि यस्य सः एव शिशुः । मधुरसे मकरन्दरसे व्यासको यासां ताः या भृङ्गीच्छटाः तासां सङ्गीतान्धिः सङ्गीतसमुद्रः तस्य तराश ऊर्मयः तेषु सङ्गतम् अन्तःकरणं यस्य सः । डोलारस प्राश्नाति अनुभवतीत्यर्थः । यथा [प्रेमविषये बाळं "] पिपीलिकाबाधारहित डोलायां [' निवेश्य '] '] [गायन्ती] बालिका निवेश्य गानरतमनुभवन्तं पुत्रं प्रेम्णा प्रतिभाति ॥ १४ ॥

थासो भन्द्रमरुन्मणिस्तु मुकुरो मन्दस्ति चन्द्रिका
वेश्मोरो वनमालिका पधरेडोला तनुत्विष्णदी ।
मास्वादमदोत्पतन्मधुकर श्रेण्यम्बु बिन्दुरिकर-
द्वान्तनाभिरिजमिदं लीलाभिप्त्यै श्रियः ॥ १५ ॥

पचरेद्वेकटाचलते श्रियः लक्ष्याः लीलानि सीलार्थं तर भवतः सः मन्दमस्त् मख्यवायुः, सब मणि कौस्तुमं मुकुर वर्षणः । दहासः चन्द्रिका ज्योत्खा, यक्षःस्थलं वेश्म गृहाः, वनमालिका बनमाला यद् तनुकान्तिः नदी जलक्रीडानदी, इदं पुरोवर्ति नाभिवारिजं नाभिप मकरन्दास्वादेन यो मदः गर्वः तखिन् उत्पतन्ती पतमाना या भृङ्गमाला सैव (तामेद) अम्बुविन्दून् उत्किरत् वान्तं जपलं, दिकं लक्ष्म्याः लीलोपकरणमासीदिति सर्व संबध्यते ॥ १५ ॥

कुक्षिस्थलैलोक्यगलोकौघविमर्द-
प्राप्तोच्छ्रनवोदय भाजी वलयस्ते ।
तरसीमाकारा वलिसन्ध्यश्चित रेखा:
शेपक्ष्मा (क्षोणी) भृव लक्ष्मीश विभान्ति ॥ १६ ॥

श्रीवेंकटेश काव्यकला हे शेपक्ष्मा (क्षोणी) भूद्धव हे बेङ्कटाचलपते हे लक्ष्मीश है भवतः बल्यः कुक्षिथं यत् त्रैलोक्यं तद्गच्छतीति त्रैलोमाग स लोकसमूहः जनसङ्घः तस्य विमर्देन संमर्देन प्राप्तं यदुच्छून उदयमाजः उत्पत्तिभाजः विभान्ति वलिसन्धिषु बलिमध्येषु प्राप्तरेखाः । अन्चु गतिपूजनयोरिति धातुः । तत्सीमाकाराः त सीमाका अवधिभूता विभान्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥

कुक्षिन्यस्तजगत्त्रयी जनघटासंमर्द जोच्छूनता-
संभृता वलय सन्धय इमास्तत्सीमरेखा इव ।
सद्धीरोदरबन्धनं विजयते सदारणादक्षता
सन्देहारचितं घृषाचलशिरचूडामणे श्रीनिधे ॥

उक्तमेवार्थ प्रकारान्तरेण विशदयति-वृपाचलस्य बेङ्कटाच चूडामणे शिरोभूषण श्रानिधे लक्ष्मीपते इमाः वलयः सन्धयश्च तत्सी मं लोकानां रेखा इव अभिज्ञा ( अवधिभूता) इव कुक्षावुदरे न्यस्ता या ज लोकत्रय (जन ) समूहः तस्या यस्संगर्दः तस्माज्जाता या उच्छूनता संभूताः संजाताः सन्तः प्रशस्ता हीराः यस्य तत् तथोक्तमुदरबन्ध तद्धारणे जगत्रयीधारणे अदक्षता असामध्ये सेव सन्देहः तेनारचितं निश्चितं रेखा (निश्चिततया ) प्रकाशते ॥ १७ ॥

श्रीवत्स चिह्नवक्षाः
श्रीवत्सलतातिशायिवात्सल्यः ।
श्रीवत्ससक्तचितः
श्रीवत्सजिदाकृतिर्हरिजीयात् ॥ १८ ॥

श्रीवत्सं चिह्न यस्तो यस्य सः श्रियो वत्सलता बास वात्सल्यें] यस्य सः [" श्रियः बरसे वक्षसि सक्तचित्तः"] । श्रियः मन्मथः तं जयतीति श्रीवत्सजित् तस्याकृतिरिवाकृतिः यस्य सः । वेङ्कटेश 1.सैव इलास्य स्थाने 'तय' इति पठितव्यम् या सम्देहः सि

:- श्रीनिवास गुणाकरः सव्याख्यानः-- कर्मेण वर्तताम् ॥ १८ ॥

तत्पिढुकुटीर भापटलहेमपेटीरमा-
घटीकुचतटीलसचरपटीरपङ्काङ्कितम् ।
नमहृदय पश्यतोहरतरं तवोरस्स्वलं
धगद्धगतसदृटपट्टपधरेश चितेऽस्तु मे ॥ १९ ॥

त् विद्युदेव पटु समर्थ कुटीरं मन्दिरं यस्य सादनं यज्ञाटले तस्य हेमपेव्याः स्वर्णपेटिकायाः रमाया लक्ष्म्याः घटीय यी कुची स्तनी प्रदेशे लसत्तरमत्यन्तं प्रकाशमानं यपटीरपङ्कं चन्दनपङ्कं तेनाि ति (तः) नमस्कारं कुर्वत (तः) (य) हृदयं तस्य पश्यतोहरं [नमन्-] गद्धगतः धगद्धगायमानः (ना) सन् (सी) योग्य: (म्या) पोस्तुम रस्स्थलं वक्षस्थलं मे मम चित्ते अस्तु भवत्वित्यर्थः ॥ १९ ॥

फुल्छेन्दीवरगुच्छसुन्दरशिखा प्रान्तस्फुटाजा ततो-
धस्ताद्गुच्छयुगाश्चिताग्र (न्त) विलसन्मयप्रसत्पलवा ।
अप्राप्तोपमगन्धकान्विमृदुताव्योमाम्बुजम्लानता
न्यस्ता चम्पकमालिकोरसि विभो केनापि शुद्धेन ते ॥ २० ॥

विभो हे बेटाचलमते ते तब उरसि वक्षस्थले फुलानि विकचानि आणि कल्हाराणि तेषां गुच्छा: सबका: तैमुत्राः सुमगाः शिखाः यस्ता प्रान्तेषु पार्थेषु स्फुटानि विकचानि अम्बुजानि यस्यास्सा। 1 अब्जादधः गुच्छकानां सबका युगेन द्वन्द्वेन अधिता । नि अमाणि मधो महिकाकुसुमानि अग्रे येषां ते मलयमा अन्ते मयमा सत्याः यस्याः सा अमाप्ता अलब्या उपमा साम्यं गन्ध परिमलः कान्तिस्तेजः मृदुता मार्दवं ताभिः व्योमाम्बुजा स् म्लानता यस्यास्सा। तदच्छे (सत्ये त्यर्थः शुद्धेन केनापि चम्पकमाला चम्पकमाला न्यस्ता समर्पिता केशपाशनेलकुचनरयकर- विषयाणां निगरणम् ॥ २० ॥ 1

श्रीवेंकटेशकाव्या एका त्वत्पदजा समुद्रमगमत्सिन्धुः परा बाधिजा त्वां शेपाद्विगृहं श्रिता चकचकन्नीरा सच्छेवला । स्वजेन्दीवरशङ्खचक्रमिथुनावर्ता स्फुरत्तैकता स्मृत्याऽप्यर्थितजीवनादिफलदा पापापनोदक्षमा ॥ २ चकचकत् प्रकाशमान नीरमुदकं यस्यास्सा चकचकदित्यनुकरणश पु शोभनमब्जमीन्दीवरं शङ्खध चक्रमिथुनं चक्रवाकमिथुनमेव आवर्ता, स्या अम्भसां अम इत्यमरः । पक्षद्वये केशपाशारो मराजिमुखनेत्रकण्ठस्तनद्वयावर्तकता नेगरणम् । नदीपक्षे अर्थितजीवनादिफल्दा जीवनशब्देन उदकमुच्यते। आदिश वर्ग उच्यते । रमापक्षे जीवनमैश्वर्यादिकम आदिशब्देन मोक्षब्ध पुरुषक प्रर्थः । स्मृत्या कारणेन पापानां दुष्कृतानामपनोदने निवारणे क्षमा समर्थेत्य 'गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयात् " इयुक्तेः। रमापक्षे मोक्षमतिबन्धकी भूतपापनिव वर्थः । " बेरि मारात पूमेलिरुप्पा विनै तीर्बुगे" इत्युक्तेः (तिरुवाय

५. ११.) एतादृशात् (एका) त्वत्पदात् चरणाज्जाता गङ्गा सिन्धुः समुद्र

गमत् माता । परा अन्या वार्थिना लक्ष्मी, शेषाद्रिः शेषाचल निवासो य । भवन्तं श्रिता आश्रिता ॥ २१ ॥ स्वरूपुष्पवदंशुजार्धहसनस्वापं मधुधाडूमा सोपानैर्बलिभिरसमेत्य शिशवे नाभीजुपे चारुजे । दातुं स्वोपधिकाज्यमब्जमनिशं हस्ते वहन्ती भव- इक्षरस्था भवरोगिणे दिशति मे कि नामृतं सत्कृपा ॥ २० भ आश्रित्य किमकरोदित्याह सती योग्या कृपा दया यस्यास्सा उस वक्षस्थले तिष्ठति वसतीति भवद्वक्षस्स्था तब भक्तः नाभि भवनुक्षर सिनी रमा लक्ष्मीः नाभी जुपतीति नाभीजु नाभीपद्मजनुवे अ निवारणार्थं शिशवे चतुर्मुखाय यलिभिः तैरेव सोपानैः समेत्य गत्वा सुयो भिरस्यास्तीति औषधिकमोषधिमि यदाज्यं घृतं दातुं तव भवतः ही सूर्यचन्द्र तयोः । 'एकमोचधा पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरावित्यमरः

सव्याख्यानः – श्रीनिवासगुणाकरः

केरणाः तेभ्यः [जा] अर्धहसनस्वापं यस्य तत् । मधु मकरन्दं धरतीति । दुधाम् धारणपोषणयोरिति धातुः (१) । अप्सु जायत इत्यर्ज पद्मम् । सर्वदा हस्ते शये वहन्ती विभ्रती भवः संसारः स एव रोगः यस्य अमूर्त मोक्षं न दिशति किं न ददाति किं ? दिशत्येवेत्यर्थः ॥ २२ ॥

श्रीवल्लोचनपुष्पवत्करचयैरर्धप्रबोधं मधु-
भ्राज्यब्जं तव नाभिपद्यशिशवे वलयाख्यसोपनकैः ।
गत्या दातुमिवौषधोज्ज्वलघृतं वहन्ती भव-
द्वक्षस्स्था भवरोगिणे दिशति मे कि नामृतं वत्सला ॥ २३ ॥

उक्तमेवार्थं पुनर्विशदयति । कसला वात्सस्यवती श्रीलक्ष्मी भवस्था अलनिवासिनी सती तब भवतः नाभिक्यशिशवे नाभिपप्रजनुषे चतुर्मुखाय नोपानकैः वत्यभिधानसोपानैः गत्या प्राप्य औषधेन उज्ज्वलं घृतं यस्य तं स्थितमित्युप्रेक्षा । तब लोचने यो पुष्पवन्तौ तयोः फरचयाः किरणसमूहाः मर्धविकसितम् । अर्धमुकुलितमित्यर्थात् सिध्यति । मधुभ्राणि मधुना आजि प्रकाशमानम् अब्जं दातुमिव वहन्ती मे मधम अमृतं मोक्ष न तमू न ददाति किम् ? दिशस्येवेत्यर्थः ॥ २३ ॥

थाहाहुयुगेन पद्मयुगले लक्ष्म्या समीपं स्वर्क
नीते तावकमीक्षणं दिनकरथन्द्रथ गोव्यापनैः ।
एकं विस्फुटयन परं मुकुलय नित्यं सभृङ्गस्वनं
तस्या वक्रुचि कलां कुचरुचि किं प्रापयत्यच्युत ॥ २४ ॥

भुजा हस्तस्थितपद्मा श्रीरित्वं वर्णिता । चतुर्भुजा पश्चाद्भागगतकरद्वय- यक्षस्था श्रीर्वतेन शवयत्याश्रितानित्यच्युतः तस्य संबुद्धिः । स्वपदं म्। लक्ष्ग्या श्रिया पश्चात् पश्चाद्भागे बाहुयुगेन बाहुद्वन्द्वेन स्वकं स्वीयं नेधानं पद्मयुगले पद्मद्वन्द्वे विद्याभ्यासार्थं नीते सति तयोर्मध्ये एक स्थं पत्र तावकं त्वत्संबन्धि] [ईक्षणं] ईक्षणरूपः दिनकरः सूर्यः । गोव्यापनैः

आकशकाव्यकलापे 'किरणव्यापनैः अन्यत्र विद्याव्यापनैः । एतेनाध्यापकत्वोक्तिः । विस्फुटयन् विष अन्यत्र स्फुटोचारणं कुर्वन् । भृशस्वनशब्देन पद्मं प्रति अध्ययनं च व्य तस्या लक्ष्म्या वरुचि मुखकान्तिरूपां कलां विद्यां प्रापयति किम्त नित्यं सभृङ्गस्वर्ग परमन्यत्पद्मं त्वदीक्षणपश्चन्द्रश्च गोव्यापनैर्मुकुरुपत् मु कुर्वन् कुचरुचिस्तानकान्तिरूपां कलां प्रापयति किमित्युप्रेक्षा ॥ २४ ॥ ॥स्य चञ्चल्लोक जयेच्छपश्च विशिखज्याबाहरावावली- स्वादुत्याहमाधुरी रसपिवद्वाचासुधाशीकरैः । जन्यान्धो महतीसमुद्र तकला देशैस्त्वदीशश्रुति मात सिसि मा कथं मम कृते वीक्ष्यापि मे मदशाम् ॥ २ हे [में] रमे हे मातः इति संवन्धः जन्यं युद्धम् अन्धः अन्नं यस्य भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमित्यमरः । महती महतीनामिका या [स्याः समुद्गतायाः कलायाः गानविद्याया आदेशैः विरोधिभिः । " शत्रुवदादेश छती लोकानां जयेच्छा यस्य तस्य पनविशिखस्य मन्मथस्य ज्यावा वाहनरूपयोः भृङ्गश्रेणी शुकयोः राचावल्या ध्वनिपङ्के स्वादुत्वापहेन स्वा रण माधुरीरसेन माधुर्यरसेन पिवन्त्याः पानं कुर्वत्याः वाचाया एवं सुभ मृतस्य शीर किन्दुभिः मदश मदवस्थां वीक्ष्यापि दृष्ट्राऽपि त्वदी कर मम कृते मदर्थं कथं मा सिद्धसि कुतो या नोपदिशेः । न माधुरी [भृता] याचा दैन्यं दृष्टाऽपि कथं न शंससि । अतः ज्ञापयेत्यर्थः ॥ २५ ॥ भोगी चन्दनगन्धसङ्गमृदुतावृत्तायत त्यैर्भवद्- बाहुश्रीजयदी (घी) रितो गिरि मत्वा जगद्रक्षणात् । बाहोः पोष्यषनाथ भक्षितजगत्प्राणं धनद्वेषयुक्- स्वं न्यूनं वीक्ष्य केतनमगाइल्मी करन्थं भयात् ॥ २६ भोगी सर्पः चन्नवृक्षगन्धस्य यत्सङ्ग संबन्धः तस्मात् (१) मृदुता मा

' सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

त्वम् आयतत्वं दैर्घ्यम् चन्दनगन्धसनमृदुतावृत्तायतत्वान्वितैः (सौ) यौ] बाहू तयोः [श्रियः शोभायाः] जयश्रीः (-धीः) जयसंपत्ति [यस्य तादृशः] सन् वृषगिरिं बेटाचलम् इतः माप्तः जगतो रक्षणं पोषयितुं योग्य पोष्यः धना मेघा महान्तब्य यस्य तस्माद्वाहोः भुनात्, प्रेतः जगत्माणो वायुः जगतां प्राणश्ध येन तम् । धनैर्महद्भिः मेषेध बेरोधः तेन युज्यत इति धनद्वेषयुक् सचासौ स्यश्च से न्यून तने गरुडध्वजं मत्था (वीक्ष्य) च भयात् युद्धभवात् वल्मीकर • वागला नावुध बल्मीकं पुंनपुंसकम् इत्यमरः । अगात्

शिजादिनिजनारीसमूहकुचनीरोत्य कुमलगने
तारेट्फलानिकरमूरीकृतो सनभीरचितं कृतवती ।
राङ्गुलित्रततिसारत्र[' सून']ततिराराद्धृता कुशदशा
क्रूरासुरेकरिणि हा राजते नखरपारम्परी तब हरे ॥ २७ ॥

ते पापानीति हरि 'हरिहरतीत्यादि । तस्य संबुद्धिः सब रपारम्परी नखराणां नखानां पारम्परी परम्परा वाराशि: समुद्र तस्य सूर्यस्य सः सचासौ निजनारी समूहस्य (ध) [तस्य लक्ष्मी प्रमुख समूहस्य लगणे कुचाये(चेप्वे)व सनाये (नेप्ये) व नीरोत्थकुड्मलगणे में ऊरीकृता अङ्गीकृता उल्लासनस्य विकासस्य भीः सती (यया) भया । सारेद् चन्द्रः तस्य कलानिकर किरणसमूहम् अक्षित पूजितं यथा ती स्फाराणां विस्ताराणामङ्गुलीनामेव प्रततीनां लतानां वाली तु मरः । सारमसूनततिः सारयुक्तबुलुमततिः पुण्यावस्थेत्यर्थः आरात् रादुरसमीप्योरिति निधष्टुः । क्रूरः दुष्टः अयुरेट् राक्षसाथियो स एवं करी गजः तस्मिन् क्रूरासुरेकरिणि धृता अङ्कुशस्य दशा कृतान्तददशेति पाठे कृता रचिता अन्तदा नाशदा दशा यथा । तस्य । । ॥ २७ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे अन्यादार्याति भीमप्रतिकलर हितापारपाप्मासदीक्षा दोपात पुष्पदन्तादिकपटी स्वन्मुखेनेक्षणोत्को । इच्छन्ती साक्षितां स्वां मदितरविषयां पापनुत्ति नु नाच- प्रत्युकी यत्कुतो का परमिह वसतः कि वृपक्ष्मावरेश ॥ २ हे वृपमारे बैंकटाचलपते अयानि लेोकविलक्षणानि अवा वारयितुमशक्यानि अतिभी मानि अतिभयङ्कराणि प्रतिकलेन प्रत्यन्तरेण रहि पाराणि अनन्तानि यानि (१) पाप्मानि येषां तेषामस्माकमीक्षया वीक्षणे पः प्रत्यवायः तेना पीडित । मदीक्षेति बध्येऽपि स्वकार्यनिन्दामा देति बहुवचनोक्तिः । अरिब्ध (-रि च) दर अरिदरौ शङ्खचक्रे इति क जो ययोस्ती । कपटोऽस्त्री व्याजदरमेत्यमरः । पुण्वन्तो चन्द्रसूयों खमुख चूमेव इमसूर्यः तस्य दर्शने इक्षणे उनको यत्नवन्ती मदीक्षणपापनि मुख सूर्य क्षणोका दि(तामिति भावः विमार्थगमनेऽपि तत्रैव स्थिति कुत यां सूर्यचन्द्र साक्षितां साक्षित्वम् 'सूर्योऽपि सूर्यान्तर' मित्या इत्यसाह इच्छन्ताविति । आदित्यचन्द्रा' विति चतुर्दश साक्षियात्तेप्येतयोरपि प्रवेशादिति भावः । मतः इतरः अन्यः वि स्पानुखिनु सत्यापनायां नु इच्छाको कानुमानौ कुतो या हेतोः स्वत्व प्रत्युक्ती मार्थस्य शब्दस्य सुम्पेति समासः । अस्वीकृतप्रत्युत्तरौ धागपरत्यन्तं वतः किमिति प्रश्ने । एतदर्शनया त्वदर्शनान्निवृत्तम नेपा स्वादिति वसतः किमित्यर्थः ॥ २८ ॥ 1. एतस्य दर्शनेन आतं पापे मुखदर्शन पुनर्मम पुनर आप एरादन्यथयये आययोः साहित्यकार देहि नोभे निर्णय नो पे गच्छधय इति प्रार्थितान्त एताभ्यां त्यकं एतस्य पुष्यया धर्मात् एतस्य पापे मयाऽपि वारवितुमशक्यम् । अतः किं कुर्याग [r] वा पररवेन अनादरेग या. केनापि हेतुना भगवता प्रत्युर 1 "

सव्याख्यान : श्रीनिवास गुणा कर धराधरधराधरं तर सुधाझरीमाधुरी- निराकृतिधुरंधरं दृढतरं निपीयाहवे । दर सुहृद्विपोनिमिषेण हि श्रोत्रयोः ક सुधागरवृष्टिद्भवति पुष्टिनष्टयोः कृते ॥ २९ ॥ धराधरं गोवर्धन धरतीति धराधरधरः तस्य संबुद्धिः । आहवे युद्धे शङ्खः । 'दरोऽस्त्री शङ्खभययोरीपदर्थेऽपि चाव्ययम्' इति निघण्टुः रीमाधुरी निराकृतिधुरंधरं सुधा अमृतं तस्याः झरी प्रवाह तस्था माधुरं , तस्या निराकृती निवारणे धुरं भारं वहतीति । तस्या गर्वनिरासक मित्यर्थः धरमधरोष्ठम् अत्यन्तं हवं हडतरम् । 'उतरउतमौ प्रत्ययाविति तरप्रत्ययः (१) मपाविति धमत्ययध (१) । निपीय पीला सुहच द्विट् सुवि लू तयोः श्रसयोः श्रवणयोः पुष्टिनष्टयो: लाभालाभयोः कृते ध्वनिमिषे याजेन सुधागरलयोः अमृतविषयोः वृष्टि वर्षे करोतीति सुधागरलदृष्टिकृद्भवती । द्विषां नाशार्थं सुहृदां पुष्ट्यर्थं ध्वनिं करोतीत्यर्थः । "स घोष ष्ट्राणामिति मे सामुद्राम्भः पीखा कुल्यासु मधुरं वर्षांत तटाकस दाय क्षेत्रे वर्षति । शङ्खस्तु अधरामृतं पीत्वा शत्रुकर्णे विपात्मना सुह रमना एकदेव वर्षति अहो इत्यर्थः ॥ २९ ॥

स्पालं श्रीश दिनेदिने क्षतजल भ्युत्पत्तिमस्तोपम-
स्वाभिभवेच्छयाऽऽगतमथ त्वत्पचसेन क्षतम् ।
ही पीतल दुर्भर हा कालचके विधुं
विन्यस्य अभ्यस्यजेन विगरं कर्तुं खारात्पितुः ॥ ३० ॥

हे श्रीश श्रियः पते दिनेदिने प्रतिदिनम् अक्षतानित्यादि (अक्षता नित्या जलधे तू उत्पत्तिर्जन्म यस्य तमू लडयोरमेदादिनेदिने मन्दबुध्युत्पत्तिमन्तम् दर्शयति अस्तेति । अस्ता निस्ता उपमा सादृश्यं यस्य [तस्य ] त्वद्वत्तूर 1. देवासुरबुड़े देवेषु मूर्धितेषु भगवता आगस्य शङ्गे पूरिता सो इति रीक्षा देखा मूर्खता मृताथ भगन्ति । देवास्तु जीवन्ती वर्चः। " 1

श्रीकटे शकाव्यकलापे त्वन्मुखस्य अभिभवे तिरस्कारे इच्छया यत्नेन आगतं प्राप्तम् । अथ त्वत्पन्नखेन त्वत्पादनखेन क्षतम् महात्मनो विकुर्वतां पादताडनमेव निि स्यालत्वात् पादताडित इति स्फुरति नखसाम्यमेव नास्ति, कुतो भावः । हीतं लज्जायन्तम् अत एव पीतं कलङ्क एवं दुर्भर भरणायोम तम् । स्वालं भावुकं विधुं चन्द्रं तत्पितुस्समुद्रस्य स्वात् पुत्रमर भयकृतानिनादात [" चन्द्रोदयसमये समुदघोषो महान् । बिगरं कर्तुम् । गरलनिवर्तने श्रीशत्वस्यात्यधशुरनिनादा हेतवः" ।] अजेन कालचक्रे शिशुमारचक्रे विन्यस्य स्थापयित्वा अगयसि । अमित क पाठः हेत्याश्धये खेदे वा ॥ ३० ॥ I मत्वाऽऽस्याक्रमणोत्कमक्षि युगलं त्वमथुरेखा नता तन्मध्यं तथ चोभतानुनयने (कृत् ) नासा जगाम श्रुतिः स्वानुचनधीः समीपमलिक सीमलोलीकृते मूर्धन्यश्च कथं स भागमपरं भीत्या किमु श्रीनिधे ॥ हे श्रीनिधे लक्ष्मीनिवास अक्षियुगलं नेववन्द्वम् आस्यस्य मुखस्य आकान्ती उत्कमुत्युकं मत्वा स्वनिराकरणभीत्या वच्छमधुरेखा नता नम्र सर्व संबध्यते । मृद्री मथुरेखा नमनेन कालापनं कृतवती स्वाभाविकनमनस्य भीतिहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते। उन्नता नासा नासिका स्वा भयेन अनुनयने निमिते सति अनुनयनशब्दोऽनुनयनजन्यप्रसादपरः, प्रसादनार्थमित्यर्थः । तन्मध्यमक्षियुगलमध्यं जगाम । नासेति स्त्रीलि व्यज्यते । महत्या स्त्रिया अनुनयने कृते अवश्यमनुगृा निरा करोतीति भावः । अनुमयकृदिति वा पाठः । अनुनयनं कुर्वती सती जगा एकनेलसमीपगमने अपरस्य कोपः स्यादिति तन्मध्यगमनम् । श्रुतिरपि अनुनयनार्थं स्थालङ्घने स्वस्थानतिक्रमणे धीर्यस्यास्सा स्वानुङ्घनधीः । क 1. "लोके इतरानं जनं तत्रिर्तनाय कुलालचके भ्रमयन्ति तद्वत् हाइ 2.

:- श्रीनिवासगुणाकरः सव्याख्यानः--- ३

।प्तमी । श्रुयुङ्खनस्यायुक्तत्वादिति भावः । समीर्थ' जगाम । अलिकं भूरेव सीमा । नयनफाख्योरान्तरालिकसीमा । तस्याः अक्षियुगलेन त्। अक्षिचलने चलनादिति भावः तत्कृतां मर्यादां (तामर्यादा) दूर्धन्य मूर्ध्नि भवं सर्वोत्कृष्टं च कथं प्रति जगाम स कचोऽपि भयेन वात् स्वतिरस्कारे किं स्यादिति भयेन अलिकस्य वचनमनावरेणाशृण्यमिव पश्चाद्भागं प्रति कार्यान्तरासक्तत्येव जगाम किमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

न्यकृत कमलोल्लसितं
श्रुत्यन्तनिषक्त मस्त मिथ्यादृष्टि (कु) ।
दृष्ट्वेव भक्तवृन्दं
द्वयमासीत्तथा पाद्रीश ॥ ३२ ॥

वृषाद्रीश । न्यक्कृतेत्यादिविशेषणानि दृश्यपक्षे प्रथमान्तानि (१) । भक्तपक्षे ने । तव दृशो दृट्योः द्वयं द्वन्द्वम् इदं कर्तृ । न्यकृतं तिरस्कृत लक्ष्म्या संपदः उल्लसितमुल्लासो यस्य सत् संपयनासक्तमित्यर्थः । वेदान्तेषु निषतमत्यन्तासक्तम् अतमपगर्त (१) मिय्यादृष्टिः देहात्मज्ञानं देहात्म अगरहितमित्यर्थः । तव भक्तवृन्दं भक्तसमूहं दृष्ट्रेय स्वयमपि तथा देविशेषणविशिष्टमासीत् अभवत् । न्यकृतं तिरस्कृतं कमलस्य पदास्थ बेकासो यस्य तत् कर्णान्तयापि, भ्रमरहितं भगवद्दष्टे अन्त्यसंभवादिति .२॥

मुखमीश किंनु भवता कुन्दनजः प्रापितः
के कारुण्यसुधाधिफेनपटली चित्ताद्बहिर्निर्गता ।
ना त्वदनेन्दुपानसमये माधुर्यलोभाद्वरात्
लक्ष्मीरथवा (रभा) मुकुन्द किमिदं मन्दसितं तेऽथवा ॥ ३३ ॥

ईश भवता कुन्दनः महिकासगृहः आधातुमात्राणं कर्तुं मुख ब अक्षयुगस्य समीपम् ।

<w श्री वेंकटेश काव्यकलापे प्रति प्राप्तिः किम् । चिचादन्तः करणाहूहिः निर्गता तब कारुण सुधाः क्षीरसमुद्रस्य फेनपटली किन फेनततिः फिर लक्ष्मी (म्या) स्वदनेन्दुः त्वन्मुखचन्द्रः तस्य पानसमये यशत् श्रेष्ठात् माधुर्यो लोभ्यात् लग्ना सक्ता लक्ष्मीः अथवा (लक्ष्मीरदभा) [ श्री] दन्तकान्ति नो चेत् मन्दस्मितं वा मन्दहासो वा इतीत्थमिति निश्वयाभावात ता(या) तस्सन्देहालङ्कारः ॥ ३३ ॥ बन्धूकाम्बुजकुन्दचम्पकसुमान्योष्ठाक्षिदन्तावली- प्राणं मुख्यरुपीया समभवन् युग्मं तु सारङ्गयं शाख्यन्तरगृह यान्यद अमहिमश्रीकृत्यमाश्रित्य किं तत्र श्रीप्रिय सर्वगन्धरससल्लच्या सदा मोदते हे श्रीमय लक्ष्मीप्रिय बन्धूकः बन्धुजीवकः बन्धुको बन्धुजीव अम्बुर्ज पद्मं कुन्दः मल्लिकाचम्पकमानि (१) एतेषां द्वन्द्वः बन्धूक चम्पकसुमानि मुखे भवा मुख्या भवन्मुखसंबन्धिकान्तिमनुभवितुमिष ओष्ठः अधरोष्ठः अक्षिणी नेले दन्तावली दन्तपङ्क्तिः प्राणं नासिका ओ (णी) दन्तायली प्राणं चेति द्वन्द्वः । माण्यात्वादेकवद्भावः समभवन् सारङ्गयोः भृङ्गयोर्युग्मं द्वन्द्रम् 'सारशब्यातके भृङ्गे' इत्यमरः श यावदभ्रमहिम श्रीवं शाख्यन्तेषु वृक्षामेषु वेदान्तेषु च स्पृहयालु अदनी (ओ) अधिको (को) महिमानी (मा) (ययोस्ते] थियो लक्ष्म्या र्भावस्तस्वम् । यद्वा अदभ्रमहिमानं श्रियं पश्यतीति अदश्रमहिमश्री भावस्तत्त्वं पुरुषकार भूतलक्ष्मीध्यनासक्कत्वं मार्थ्यते आश्रित्य तत्र सर्वगन्धानां सर्वरसानां सलब्ध्या सौन्दर्य प्रशस्तला मेन (1) अन्यत्र चम्पकर भवो नास्ति । अन्येषां तु एकदा एकैकस्य स्वन्मुले तु चम्पकगन्धरस सर्वेषामेकदैव लाभ इत्यर्थः । सर्वगन्धस्सर्वरस इति श्रुत्युक्तस्य सच्चा'व कामेन चेत्यर्थः । सर्वगन्धानां ( सर्वो गन्धः सर्वो) रसो यस्य सः । स सथ सर्वगन्धरससत् परब्रह्म तस्य सध्या लामेन सदा सर्वदा मोदते किम् ।

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

आराध्याराधन (क) परि-
शोधकवेदावलीधियै भवतः ।
छन्दः प्रवक्रास्ये
बिमले रदमालिके भवतः ॥ ३५ ॥

१८५- दसां बेदानां प्रवक्तुः प्रवचनकर्तुः भवतः तव आस्ये मुखे बिमले स्वच्छे न्तपङ्क्ती, आराधयितुं पूजयितुं योग्यमाराध्यम् । आराधयतीत्याराधकम् । १) पूजायोग्यपदार्थ (यज्ञादिः) एतेन आराध्यं चाराधनं चाराभ्याराधने धकः विमर्शको यो वेदः आग्नाथः । श्रुतिस्स्त्री वेद आम्नाय ' मावली (स्वी) पक्तिः (इक्ती)। आराध्यभूत स्वरूपमतिपादको चरभागः प्रज्ञादिस्वरूपप्रतिपादकः पूर्वभागः [ इत्येवं द्वेधा स्थितौ ] पूर्वोत्तरभागी काण्डी किमिति धियै युध्यै भवत आस्तामित्यन्ययः । अत्र 'वेदास्सर्वे दिलोकोऽनुसन्धेयः ॥ ३५ ॥

अघटित घटनालक्ष्यं
बन्दी श्मश्रुतिमिरमेतते ।
नासाचम्पकनिक
भ्रूभृङ्गश्रेणिकेव लक्ष्मीश ॥ ३६ ॥

लक्ष्मीश ते तव बकूं मुखमेव इन्दुश्चन्द्रः तस्मिन् [एतत् म सेव चपर्क चपक्कुमं तस्य निकटे[ अ ] भृङ्गाणां भूभ्रमराणां सूक्तिरिव अघटित घटनालक्ष्यम् । [ चन्द्रतिमिरयोर्विरोधात् ] चम्पकम गन्ध ॥ ३६ ॥

जिल्ला प्राकृतसाधनैर्जगदी साध्येतरांस्तैर्मुनीन्
दिव्ये ते धनुषी रतियुतस्तूष्पौ च जले सरः ।
वर्मेन्दीवरजालमद्धिकरम्य च पचान्यहो
यत्नैः प्राप्य चकार पूरुषमणे तैर्बन्लवीस्त्वद्विटाः ॥ ३७ ॥

पुरुषमणे पुरुषश्रेष्ठ [सारः] [" धनुर्द्वयसम्पादनप्रयोजनलाभाय

श्रीकेट काव्यकलापे रनियुक्त इति विशेषणम् । अत एव 'धुनुषी रतिपक्षबा प्रातः प्रकृतिविकारैः साधनैः सुधनुः पमाणार्थः । त्यादि । जगत् मुनिव्यतिरिक्तं कृत्सं जगजित्वा ब्रह्मादिकृतं अ अनन्तरं तेः प्रकृतसाधनैः साध्याज्जगतः इतरानप्यति दिव्ये अपाकृते ते तव भ्रुवाय धनुषी । दिव्यपयः संबध्यते । जड़े एवं तूष्यौ । व शरीरमेव इन्दीवरजा अङ्घ्री पादौ करौ हस्तौ दृक् ने वक्तं चेति अधिकरहव स्वादेकवद्भावः । यत्नैः [" तपः प्रभृतिभिः प्राप्य तैः"] पूर त्वमेव बिटो यासां तास्त्वद्विटा क्लब गोपिकाः चकार कृ सर्वावयवसौन्दर्यमिति भावः ॥ ३७ ॥ साराचिरद्युतिकनीराभिरामतरधाराधराधिपघट दोराहवचयधीरानुशासितभगोराशिजायुत स्वाराण्मुखामुखीरा लियुकुटभाराजिदीप नीरा जिताभियुग नारायणाय परमारादशर्म सारं सारयुक्तं चिरा[त् ]युतिर्यस्य न भवतीति अचिरयुतिः कमित्यर्थः ' । यन्नीरं जलं तेन अभिरामतराः सुन्दस्वराः ये मेघसमूहाः । 'धाराधरो जलधर' इत्यमरः । ताभिः दोराहवप्रचये दृढा अनुशासिता शिक्षिता मा कान्तिर्यस्यास्सा गोराशिजा लक्ष्मीः २ तस्य संबुद्धिः स्वाराण्मुखानामिन्द्रममुखानाम् अभिमुखानां दे पक्तियुक्तानां मकुटानां भाराजिभिः कान्तिपक्तिभिरेव दीप नीराजितं नीराजनीकृतम् अङ्घ्रियुगं पादयुग्मं यस्य तस्येति इदानीम् । आद्येति वा पदविभागः आदिनतेत्यर्थः । हे जनाधार मे मम आरादूरम् अशर्म दुःख हर परिहर" ॥ ३८ ॥ 1. "सार विपुखाभिराम...." इन्यत्र 2. छोके परमारात्' इत्यत्र 'परम सर्वोत्कृष्ट इति विनय इति निज्य अय परं अम' इति वा परं आरात् अन्तरे' इति ।

सम्याख्यान :- श्री निवास गुणाकरः

वृन्दीभूतत मिस्रबुद्धिकलयचण्डांशुभामण्डली-
शङ्कामङ्करयत्सुरत्नरुचिरं शेषाचलाधीश्वर ।
बद्धं मूर्द्धजकुड्मलं कवलयन्नम्राघराश्या गिरत्
त्वत्कारुण्यकलाभिव प्रकटयत्येतत् किरीटं तव ॥ ३९ ॥

शेषाचलाधीश्वर हे वेंकटाचलावीश्वर तव भवतः अवृन्दं वृन्दं संयमानं तम् अभूततद्वाच्चि समूही भूतमित्यर्थः । यत्तमित्रमन्धकारः मनीषां कलयन् निराकरिष्यन् । कलिः कामधेनुः । यश्चण्डांशुः सूर्यः की कातिसमुद्रः तस्याः शङ्कां सन्देहमनुस्यन्ति उत्पादयन्ति सुरकानि रानि तैः रुचिरं सुन्दरम् बद्धं पुञ्जीभूततया समीचीनतया कृतं शेरोरहा एवं कुड्मले कुड्मलाका रकेशसमूहमित्यर्थः । कबलयत् म्। एतत् दरीदृश्यमानं किरीटं नम्राणां नमस्कुर्वताम् अधानां पापानां हुम् आसमन्तात् गिरत् मक्षयत् यत्कारुण्यं स्वदीयदया तस्य कलां रविद्यां प्रकटयतीय पाकर करोतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥

अलिजलधरबलभिदुपल-
तिमिरलघिमकलन सबलकबररुचः ।
जनगगुणपरिहतिमति-
कृतपरिवृति भवति तव नु सुम मक्कुटम् ॥ ४० ॥

सुम शोभमाना प्रकाशमाना मा लक्ष्मीः यस्य तस्य संबुद्धिः श्रीश, तब टम् अलिमर जलधरः मेघः बलभिदुक्तः इन्द्रनीलः तिमिरमन्धकारः घेमा लघुत्वं तस्य कहने संपादने समलायाः ययुक्तायाः तज्जयिन्या कमररुचः कचकास्याः जनानां हगगुणस्य दृष्टिदोषस्य परिहतिमत्या या कृता परिवृतिरावरणं यथा (यस्य तादृशं भवति अभविष्यन्नु (१) । कचान्निकृष्टमकुटस्य कचालङ्कारत्वासंभवात् दृष्टिपरिहाराय कचमावृणोति

किमित्यर्थः ॥ ४० ॥ श्री वेंकटेश काव्यकला श्री अकफलदं कि ते किरीटं महत् चितं मन्मकुटं शिरस्थमपि मे चिरं भास सगम्यं परमं पदं स्वयति ते प्राचीनमप्युत्तरं सर्वस्मात्परिपूरयत्युरुतराः स्वाशा महद्वर्ण्यते ॥ हे श्रीभूत हे लक्ष्मीभूत् रुद्धः प्रतिरुद्धः कचः केशपाशे कचकान्त्या च्छादकावात् शोभाकरावाभावात् श्रमैकफलदं श्रम आयासः यस्य तत् तच्च तत्फलं च तददातीति श्रमैकफलदं तद्धारणात् श्र शिप्यत इत्यर्थः । ते तब किरीटं मकुटं किं महत् किमधिकम् स्वत्यादुकारूपमिति गूढाभिप्रायः । चित्रं विचित्रम् । चित्रत्वमेवाह- मन्मः शिरस्स्थमपि मे मम भरं भारं विभ्रत् भासयत् तद्वारणमारभ्यैव जी प्रकाशात् तत्पूर्वमसत्मायत्यान्मामामासयदित्यर्थः । " असन्नेव स भवति वेद चेत् अस्ति ममेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः रित्युक्तेः । सतां नक्षत्राणां च गम्यं प्राप्यं लभ्यं च ते भवतः परमम् उत्कृष्टं पदं बैकुण्‍ अवति रक्षति, वैकुण्ठं रक्षतीत्यर्थः । पादं लीलाविभूतिमवतीति च विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति श्रुतेः । अनेन पादरक्षाशब्द कि च प्राचीनं प्रादेशस्थं पुरातनं च सर्वायययनिकृष्टत्वादस्य सर्व सर्वावयवेभ्यः उत्तरमुत्तरभागस्यमुत्कृष्टम् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती । उस्तरा अधिकतराः सुयोग्याः आशा दिशः मनोरथांश्च परिपूरयति । मिदं महत् । एतन्महत्त्वं वर्ण्यते। त्वत्करीटं तु तव भारभूतं केशपाश प्रकाशकम् । कस्याप्यमाप्यत्वात् अरक्षकत्वात् अनभीत्याच तमात् एतात्यकिरीटवणेनेन मम किं प्रयोजनम् मम प्राप्यमापकभूर्त यत इत्यर्थः ॥ ४१ ॥

संव्याख्यानः श्रीनिवास गुणाकरः साक्षिण्याप्ततमा दयां तथ गता सर्वार्थविन्माधुरी- युक् श्रुत्यन्तपदाभिरामनिनदा सर्वस्वदीयैस्सह । त्वद्वदैव सहस्रधा निकटभाग्भूते जगहूर्वहं

त्वद्भृन्मन्मकुटप्रसिद्धिमधिकां श्रीवल्लभ श्रूयताम् ॥ ४२ ॥ स्वन्मकुटेको वा साक्षीत्यत आह हे श्रीवलन वेंकटाचलपते (साक्षिणी भूत आप्तमा अत्यन्तमाता तब भवतः दयां गता दयाविषयभूता दयाशतकव वत्सर्वज्ञा सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा च । उक्तं हि वादिभी करगुरुभिः * अ धर्मिणीकृपाशाखितन्त्रमभुताक एष सुरिरिति । [ माधुरीयुक्] श्रुतिः वेदः उत् श्रुतेराद्यमित्यर्थः । तच्च तत् पदं च प्रणवमोङ्कारः तेनाभिरामः सुन्दरो निनद यासा ओमिति नादं कुर्वतीत्यर्थः । यद्वा माधुरीयुक् श्रुत्यन्तपदेन वेदान्ताचार्य विवृतः । उक्तं हि सत्याम् "इहरनपतिप्रसाद"त्यादि । सर्वैस्समस्तै वैस्त्वत्संबम्धिभिशठकोपादिरूपैः अवतीर्णैः विष्वक्सेनादिभिस्सह तैरपि तलत वर्णनं कृतमित्यर्थः । त्वद्भण्टैव घण्टाधिष्ठानदेवता नित्यरिर्वेदान्ताचा । उक्तं हि तैरेव संकल्पसूर्योदये नेत्यादिना । सप्तत्यां च क "विलासिनी विबुधवैश्विरूथिनी भाद्रपदमासेत्यादिना । चण्डमारुते च- दषामित्यादिना । जगतो लोकानां धुरं भारं वहतीति जग ति जगदुर्वहत्यद्भुत् तच सन्मकुटं यत्किरीटं तस्य प्रसिद्धि निकटभाक् सत् पादुकासहरूपेण भूते वदतीत्यर्थः । श्रूयतां स्वयेति शेषः । विष्व देभिस्तत्रतत्र पादुकावर्णनात् तेषां सहोक्तिः ॥ ४२ ॥ शेषत्वेन निरूपितं गुरुवरैस्तच्छेषतामाश्रितैः स्वामित्वं निरुपाधिकं भजदहो निर्दोषमत्स्वत्वभाक् । लक्ष्मीभगधरीकृतं तु भवता लोकानुकूलं पुरा त्वामुद्वास्य तव प्रभुत्वमकरोनो वेत्सि कि तत्प्रभो ॥। ४३ अचेतनघण्टायाः कथं साक्षित्वम् तलाइ लक्ष्मी श्रियं भजती । 1. दूरान्वयेऽपि सर्वैस्त्वदीयैः सह भूयताम्' इत्यपि ।

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे लक्ष्मीभक् तस्य संबुद्धिः नित्यश्रीरिति वा पाठः । नित्याः श्रियः शं पद्मा (शोभासम्पत्तिपद्याः) यस्य तस्य संबुद्धिः । बहुवचनान्तसमासत्या न प्राप्तम् । तस्य मम्मटस्य शेषता शेषभूततामाथितैः प्राप्तैः गुरु सेनादिभिः शेषत्येन स्वशेषभूतत्वेन निवासश प्यासनपादुकेल्ययुक्तरीत राजत्वेन निरूपितं निरुपाधिकम् दासभूताः स्वतस्सर्वं इत्यादिना म्यामि मत्स्यामिवं भजदपि भजमानमपि निर्दोष चोरादिबाधारहितर मत्स्यत्वं मत्स्यामित्ये मनवं च भजतीति निर्दोषमस्वरभाभ अथरीकृतं तिरस्कृतं पादस्याचाच कृतं सत् क्रियमाने सत् लोकानुकूल यथातथा स्वां भवन्तम् उद्वास्य निराकृत्य पुरा त्रेतायुगे स प्रभुः कृतवान् (यत्) लोकं कधन पुरुषस्तिरस्कृत स्सन् समयं प्रतीक्ष्य तत्पर तद्वदिति भावः । रामवनवाससमये पादुकायाः पट्टाभिषेको द्रष्टव्यः ॥ ४ गावो यत्र निरूप्यमाणविलसद्रूपानुगच्छदः सोत्कण्ठा विचरन्त्यही सुमनसां यद्वाऽप्यजानां ग शीर्षेषु प्रतिभाति निर्मल स्वत्युपायात्मता यस्मिन्नेव विभाति तेन सदृशं लक्ष्मीश कि वर्तते । इदमपि विरुद्धभाषणम् । एतादृशं न जानामीत्यत आह । हे लक्ष्मीपते सुमनसां देवानां विदुषां च पुष्पाणां च स्त्रियः सुमनसः पुष्पमि निरूप्यमाणं युक्तिभिर्नियमाने विलसत् प्रकाशमान रूपे यत् तदनुगच्छ हृदयानि यासां तारसत्यः स्वान्तं इन्मानसं मन इत्यमरः । निरूप्यमाणं रूपं यासां ताः अनुगच्छन्ति जनानां हृदयानि यासां ताश्च सुशब्दतया पत्तियोगाः अत एव मनोहरायेत्यर्थः सुमनः पक्षे भायुक्ततया मनोहरा सोत्कण्ठास्सत्यः यत्र यन्मकुटे । संचरन्ति मन्यकुटं स्तुवन्तीत्यर्थः । अन्यत्र प्रकाशयन्तीत्यर्थः । अहो आ यक्ष मस्किरीटम् अजानां छागानां गवां धेनूनां च वाचामित्यर्थः । पूजार्हस्वात् (1) शीर्षेषु शिरस्सु प्रतिभाति प्रकाशते । नजायन्त इत्यनानां । गवां वाचां वेदानां क्षीपेषु प्रतिभाति वेदान्तवेद्यमित्यर्थः । निर्मला म उत्कण्ठया अभिलाषया (पेण) सहिताः

सव्याख्यान : --- श्रीनिवास गुणाकरः

शं तेषां सम्यक् परिशीलकानां इत्यर्थः । त्वं गतिः कर्ता यस्य त्वत्कर्तृकगमने स्वां प्रति गतिः प्राप्तिः त्वत्कर्मकमाप्ती च उपायमूर्त रमा स्वरूपं यस्य सः तस्य भावः उपायात्मता यस्मिन्ममकुटे विभाति न मन्मकुटेन सदृशं समानं किं वर्तते न किंचिदपीत्यर्थः । किमिति !! 11

गेहादेर्मनुजास्त्रिविष्टपसदस्तेषां पयोजासनः
तेषां तस्य च वेंकटाचलपते श्रीशस्य (ते श्रीश) पादद्वयम् ।
यत्तस्यापि हि पादुकामणिमयं संरक्षकं पुंमणि-
व्याकीर्ण तदनन्यरक्षककथं मां सर्वदा रक्षतु ॥ ४५ ॥

अत्यन्त विरुद्धभाषणमित्याशङ्कायां तद्विवृण्वन् तस्य भगवतः चरणापेक्षया- पपादयति-गेहादेरिति । हे वेंकटाचलपते गेहादेः गृहादेः । गृह- वेश्मसद्मनिकेतनमित्यमरः । मनुजा मनुष्या रक्षका इत्यर्थः । तेषां विष्ट स्वर्गे सीदन्तीति त्रिविष्टपसदो देवाः रक्षकाः । तेषां देवानां सनं यस्य सः चतुर्मुखः रक्षक इत्यर्थः । हे श्रीश ते तव पादद्वयं मुखस्य च संरक्षकम् । सर्वेषामपि शिरोधार्यस्थात् सर्वावयवेषु सत्स्वपि पत्वात् विष्ण्वधिष्ठानकत्वाचेति भावः । तस्यापि पादद्वयस्यापि [संरक्षकं ] यं पादुका रूपम्। स्वार्थे मयट् पुंमणयः हीराः पुरुषश्रेष्ठाध व्याप्तम् । न विद्यते अम्बो तमित्यर्थः तत् बस्थिति शेषः रक्षकोऽस्तीति कथा यस्य तत् मां सर्वदा सर्वकालेषु रक्षतु लोक- पादद्वयस्यापि रक्षकत्वात् पादुकायाः सर्वोत्कृष्टत्वमिति भावः ॥ ४५ ॥

गोवापतीनां न कुरु मुख मुधा स्वाय ते ज्ञा यदि स्युः
नो जानन्त्युक्ति शक्ति त्रिचतुरपदधीलोलवाची यदि स्युः ।
शिखर्वगर्वाः परिभवचतुरास्सिद्धयो यद्यलभ्याः
नात्मश्लाघां सहन्ते न तव फललवस्तद्भज श्रीनिवासम् ॥ ४६ ॥

कवितानभिज्ञत्वात् श्राधानर्हस्यात् तब फललेशो नास्तीत्याह हे मुख

श्रीकटेश काव्यकलापे हे बक्त स्वाय धनाय गोलातीनां राज्ञां मुधा व्यर्थं सोनं न कुरु रा न कुर्वित्यर्थः । गोसाफ्तयः जानन्तीति ज्ञाः ज्ञानवन्तः स्युर्यदि [" उक्तिशक्ति कवितासामध्ये न जानन्ति । अथ यदि त्रिचतुरपद कवने अत्यल्पपरिचयवन्तो भवेयुः] वारयितुमशक्यो दुर्वारः खर्वः भवतीत्यर्थः किंच गर्वोऽहङ्कारो येषां ते दुर्वाराखर्वगर्वाः परिम चतुराः समर्था भवन्तीति शेषः । यदि यद्यपि सिद्धयः कार्यसिद्ध दुर्लभाः । कथञ्चिलभ्यादपि आत्मकाणां तद्विषयकलामां [न] पण्डित इति षां न कुर्वन्तीत्यर्थः । अतस्तेष्वपि विषयेषु तय फल शोऽपि नास्ति । तत् तस्मात्कारणात् श्रीनिवासं वेंकटाचलपति भज सेवायामिति धातुः ॥ ४६ ॥ नो गच्छे कविते सुते क्षितिपति त्वं चन्दन धने गन्धे लोलतया ससंशययुधक्रूराइयस्तव हि । अन्योन्यैक्यगलत्कुणविषाः साध्वोपधिस्पर्शतोऽ- यंत्रे त्यांत मारयेयुरचिरात् तत् पत्रिपत्नं भज । 1 संप्रति कवित्वं क्षितिपति प्रति नो गच्छेरिति वारयति हे क कविताकन्यके थे भक्ती क्षितिपतिं राजानं प्रति नो गच्छे । राजानमेव चन्दनवृक्ष धन एवं गन्धे परिमले विमर्दोत्थे परिमले गन्धो इत्यमरः । लोकतया आशया छोधालसतृष्णयोरिति निघण्टुः । न प्राप्नुहि । गमने दोषमाह- कूरेति । तत्र हि चन्दनवृक्षे हि २ वर्तन्त इति ससंशयाः किञ्चिज्ज्ञानेन गर्विताः ते च ते बुधाश्च विद्वांस क्रूरादयः क्रूरसर्पाः अन्योन्यैकोन परस्परैक्येन गलन्ति प्रसरन्ति कु कुत्सितदूपणान्येव विषाणि येषां ते तथोक्ताः । युक्ताः (१) साधव एवं सत्पु ओषधयः तेपां स्पर्शतोऽपि स्पर्शादपि अग्रे पुरत एव अचिराच्छी त्यां मारणं कुर्युः पतेति खेदे । तस्मात्पूर्वमेव [स] संशयबुधमूहिस्पर्शात्पूर्वमेव पक्षिवाहन मज पर्व वाहनपक्षयोरिति निघण्टुः । मारयेयुरित्यनेन क

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः विषदष्टानां गारुडध्यानद्योतनार्थं पतिपत्रमित्युक्तम् ॥ ४७ ॥

गोद्धारोऽपि समिद्धमत्सरतया नाद्वावहित्थाचणाः
शुद्धोतिष्यविशुद्धबुद्धिजननश्रद्धालुतात्द्धताः ।
पीकानपि विद्धयन्ति कविते श्रद्धत्स्व ते (मे) द्वावचोऽ
चक्ष्मेशगुणा जगचपदे ना समुद्धा भव ॥ ४८ ॥

ज्ञा अपि प्रभुसमीपे मात्सर्याच्चयन्तीत्याह चोद्धारोऽपीति द्वयेन ॥ किन बोद्धारोऽपि ज्ञानवन्तोऽपि समिद्धो दीप्तो मत्सरो मात्सर्य येषां या समिद्धमत्सरतया अद्धा सत्यं न भवतीति माद्धा असत्यमित्यर्थः । नर्थेन सुप्सुपेति समासः । तस्य ('असत्यस्य') अवहित्था आकार- चणासमर्थः चणव्यत्ययः । अवहित्थाऽऽकारगुप्तिरित्यमरः । स्त्री- (गोपनसमर्थ) इत्यर्थः । शुद्धासु परिशुद्धायु उक्तिषु वाक्धेषु विषये टा या बुद्धिः इयमुक्तिरयुक्तेति बुद्धिः तस्या जनने प्रभोरुत्पादने श्रद्धा स्तीति श्रद्धालयः तेषां भावः श्रद्धालुता तया भरयुद्धताः अति- सती योग्या अयधिकेत्यर्थः धीः बुद्धिर्येषां तान् स्वार्थे कः । वेदान् कुर्वन्ति येनकेनाप्युपायेन राज्ञां स्वविषये स्वारस्यं (" कविता- ॥स्य " ) उत्पादयन्ति । मे मम अद्भावचः सत्यवाक्यं श्रद्धरस्थ रं कुर्वित्यर्थः । बद्धा न भवती (न्ती) त्यबद्धा असंयोजिता (:) क्ष्मेशस्य या अवतमेशगुणा जगतां लोकानां धवः प्रभुः विष्णुः तस्य पादे सती चद्धा सती पाई प्रतिपादयन्ती सती समृद्धा ऐहिकामुष्मिक्स- ॥ ४८ ॥

विद्वद्वेषभूतो सुधापदगणाः प्रोचैस्स्वरा निखपाः
संकेतेन परस्परं स्वविजये साक्षित्वमप्याश्रिताः ।
सद्बुद्धीनपि वञ्चयन्ति विबुधान् भूपान्तिके नास्तिका
विद्याविविधाका विकृते लक्ष्मीशमेवाश्रय ॥ ४९ ॥

रपि मग्वान्तरेण शिक्षयति-विद्वदिति ॥ हे [कृते] कविते विद्वद्भिः

श्रीकटेश काव्यकलापे द्वेषः विरोधः (तं) विप्रतीति विद्वद्वेषभूतः । विदुषां येषः । [तं वि मुधा व्यर्थ पदानां गणो वाक्यानां समूहः येषां ते मुधापदगणाः । व्यमित्यादिप्रकारेण प्रकर्षेण उसे उन्नतः स्वरः येषां ते प्रोस्स्वराः नष्ट (सपा) लज्जा येषां ते निखया: 'भन्दाक्षं हीखपा ब्रीडा लज्जा साप इत्यमरः । परस्परमन्योन्यम् संकेतेन तवाहं सायं करोमि ममापि त्वया । संकेतेन स्वविजय स्वेषां विजये साक्षित्वगपि साक्षिभावमपि आश्रित भूपान्तिके राजसमीपे नास्तिकाः वादेन ब्राह्मणं जित्वा कङ्कगृधोपसे लोकं शाखा निरस्तपरलोका दृष्टातिशया सद्बुद्धीन् योग्यान् बुध वञ्चयन्ति । विधैष वित्तं द्रव्यं तस्य विधातुका सन्तः । अतः लक्ष्मीशं बैंक मेव आश्रय सर्वोपद्रवनिवर्तकत्वादिति भावः ॥ ४९ ॥ गौग गया गये गोगांगवि गौर्यस्य पाति यः । वराय पीडकान् व्याप्तान् दत्ते तं श्रीनिधिं भज ॥ ५ यस्य श्रीनिधेः गोष्टिः गवा दृष्ट्या रविनमा वा कटाक्षेणेत्यर्थः भूमिं पाति रक्षति यः श्रीनिधिः गवि दिशि दिश्वित्यर्थः स्वर्गस्य पीडकान् असुरानित्यर्थः । गोर्धनादपि वराय श्रेष्ठाय गवे पाणा चाणनिहतान् करोतीत्यर्थः । तं श्रीनिधि भन स्तुहीत्यर्थः हे गौरिति "स्वर्गेपुपशुवाम्पनदिनेत्रघृणिभूजले लक्ष्ययोः स्त्रियां भूम्नि गौ 'गौर्नाके वृषभे चन्द्रे वाग्भूदिग्धेनुषु स्त्रियाम् द्वयोस्तु रश्मिहम्याणस्व लोम " इति रत्नमाला "गौर्नाऽऽदित्ये बलीवदें कतुभेदर्पिभेदयोः स्याद्दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि गृस्त्रियोः स्वर्ग जाम्बुवाहने इति हलायुधः ॥ ५० ॥ 16 वृषाचलेशितुः पदाश्रिताः कुभृन्मुदाऽऽपत त्फलादिवन्महाफलार्थिनोऽप्यवान्तरं फलम।

सख्याख्यान: श्रीनिवासगुणाकरः अकावामपि श्रियं प्रयान्ति शेपवृत्सित-

त्फला परेरितां महीं पुरेव तस्य पादुका ॥ ५१ ॥ श्रीशपदाश्रिताः मखयाजी पशुपुखायवान्तरफलमिव भूपतामाद्ययान्तर- लमन्त इत्याह-यृपेति ॥ वृषाचलेभितुः श्रीनिवासस्य पदाश्रिताः पाद- ता. महत् अधिकं फलं मोक्षरूपफलम् अर्थयन्त इति महाफलार्थिनोऽपि फलम् अवान्तरफलरूपां श्रियं तुच्छत्वादमाथितामित्यर्थः । ज्योतिष्टोममध्ये वान्तरफलवत् अनपेक्षितां श्रियं संपदं कुभृतो भूभृतः, गोत्रा कुः पृथिवी धमरः । मुदा संतोषेण आपतत् प्राप्तं यत्फलं ग्रामादिफलं यथातथा ' रिव सत्फलं प्रशस्तफलं यस्यास्सा तस्य हरेः पादुका पादरक्षा पुरा त्रेतायुगे तेन रामरूपेण हरिणा इरितां प्रेरितां दत्तामित्यर्थः । महीमिव भूमिमिय समन्ते ॥ ५१ ॥

आराद्वेगादरिष्टं भवत्ति बहुतरं यत्पदाब्जानतानां
सयौ भागौ यदीयौ निरवधिकरुची चारुभाभ्यां च माभ्याम् ।
विभ्राजत्पुष्पवद्भापरिहसनचणे यत्कराम्भोज हेती
श्रीनाथः श्रेयसी सोऽप्रतिमबलभवासङ्गयधीने करोति ॥ ५२ ॥

भगवानेव स्वपादासक्तानां संसारनिवृतिं कृत्वा मोक्षं ददातीत्याह मारा- ॥ यस्य ताजे पादप आनतानां नमस्कुर्वतां वेगात् बहुतरमधिकम् यं दुःखं वा आरात् दुरे भवति यत्पदाब्जे अनतानामनमस्कारिणाम् प्रियम् आरात् समीपे भवति । मदीयौ यत्संबन्धिन सम्यौ भागौ दक्षिणवाम- । सव्यं दक्षिणवामयोरिति निपण्डुः । चारु सुन्दरं भाः कान्तिः ययोस्ते चारुमाभ्यां माभ्यां श्रीभूमिदेवीभ्यां मा विश्वा पृथिवी क्षमेति विश्व- 'इन्दिरा लोकमाता मा क्षीराब्धितनया मे ति चामरः । निरवधिका रहिता रुचिः कान्तिर्ययोस्तो निखपिकरूपी अत्यन्तकान्तियुक्तावित्यर्थः । 1. "कुभृतो भूपer get आपत्ता फादिना तुल्यम् नामादिमाभ्यः प्रभु येादादिस्थं यथा तथा" इलन्यत्र पाठः ।

श्री वेंकटेश काव्यकला यस्य भवतः कराम्भोजयोः हतपद्मयोः विद्यमाने हेती चक्र विभाजन्ती विशेषेण भ्राजमानी यी पुष्पयन्ती सूर्यचन्द्री तयोर्भासः परिहसने परिहासे रणी समर्थी तदतिरिक्तकान्ती इत्यर्थः । अनेन परिकरसंपतिः सूचिता । उसे हि भट्टमूर्तिनापुष्पवद्ध श्रीनाथः वेंकटाचलपतिः अप्रतिमं समानरहितं बलं सामर्थ्य य बलवांध (भवश्य) तस्मिन् [आ]सी यस्य सः अप्रतिमबलबल [तस्मिन् सो यस्य सोऽपि अप्रतिम वलभवासी] सन् । तयोः श्रे मोक्षरूपश्रेयसी अधीने करोति [संसारसङ्गिने स्वर्गपशुपुत्रादिरूपं सदसङ्गिने] मोक्षरूपयेयो ददातीत्यर्थः ॥ ५२ ॥

वनचर राम पुष्टवरगो द्रुहिणार्य तनो
विरचितवेदमयकाव्यपुराणतते ।
परखपयोधिजीवशुभदेशनिवासरते (-पर)
मयि च वसस्यही सक्रप वत्सल माधिपते ॥

व्यूहपञ्चके वर्तमानस्त्वम् अत्यन्तनिष्ठे मध्यपि वर्तत इत्या वनं जलं कान्तारं च 'जीवनं भुवने वनम् गहने कानने वन कर्म दुर्गममित्यमरः । यमचरशब्देन बने उनके अरण्ये न चरन्ति वनेचराणां मत्स्य कूर्मवराहनरसिंहानां ग्रहणम् हे समथर हे राम परशुरामदाशरथिरामाणां ग्रहणम्। पुष्ठा संपूर्णा वरा श्रेष्ठा मश वेदो यस्य तस्य संबुद्धिः पुष्ठवरगो सामवेदाध्ययनशीलेत्यर्थः । वागन पुष्टा वरा गावः धेनवो यस्येति गोपालकृष्णेत्यर्थः । पुष्टो वरः पशुरो यस्येति अवसादिन् कल्वयवतारेत्यर्थः । अपशवो वा अन्ये इति श्रुतेर्गवाचानां प्रशस्तपशुत्वम् दुहिणार्यतनो द्रुहिणस्य धातुः तनुर्यस्य तस्य संबुद्धिः । भ्रातुर्वेदोपदेष्टृत्वं हयग्रीवरूपेणेत्यर्थः । वि सूत्राणां महसूलाणां वेदमयानां वेदमधुराणां भारतात्मककाव्यानां टादशपुराणानां सतिः समूहो येन तस्य संबुद्धिः । अनेन व्यासायला तत् व परमाकाश इत्यर्थः । परमपदमित्यर्थः । पयस्यस्मिन् श्रीयन्त

संव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

बेतनाः । शुभदेशाः श्रीरनादिदिव्यदेशाः तेषां द्वन्द्वः तेषु आसक्तेति संबुद्धिः । कृपया दयया सहितस्सकृपेति संबुद्धिः । स्ययुक्तेति संबुद्धिः । माया लक्ष्म्या अधिपते भर्तः इति बिद्यते अधिपतिर्यस्येति वा संबुद्धिः । अत माशब्दस्य च मध्यपीत्यर्थः । चकारस्य अप्यर्थकत्वमव्ययानामनेकार्थत्वात् । कृष्टत्वं द्योत्यते । बससि वर्तसे । अहो इत्याश्चर्यम् ॥ ५३ ॥

नसमीपभाक् परभृता दष्टं द्वितीयक्षण-
प्तामार्दवमिद्धस्नजयकृद्दन्तावलीसङ्गिनः ।
स्वायरसस्य नित्यमृदुतारुण्यस्य चाटीकते
पाद्रीश तवाधरस्य किमु भासंपल पल्लवम् ॥ ५४ ॥

मपि न समानमित्याह-उद्यदिति । देशेषाद्रीश वेंकटाचलपते पूनं पुष्पं तस्य समीपे सान्निधानं प्राप्नोतीति उद्यत्सूनसमीपभाक् । [ते] परभृता कोकिलेन दष्टं खादितं द्वितीयक्षणे दष्टानन्तरक्षणे मावो यस्य तत् । पर्व किसलयः पलवोऽस्त्री किसलयमित्यमरः । नं यत्सूनं पुष्पं तस्य जयं करोतीति या दन्ताबलिर्दन्तपङ्क्तिः तया सून जयकृदन्तावलीसनिनः, लक्ष्म्या श्रिया आस्वादितुमनुभवितुं 3: यस्य तस्य नित्यं सर्वदा मुदोर्भावः मृदुता (अ)रुणस्य भावस्त य तव भवतः अधरस्य अधरोष्ठस्य भासः कान्त्याः संपदः ल ते किमु अङ्गीकरोति प्राप्नोति किमित्यर्थः । न प्राप्नोत्येवेति "

स्यामरवैरिनाशनपस्तत्कर्णनाथाचलो
वामैतनिधिभानुकुश्चिदलयुग्गेहाविहारास्पदम् ।
'तत्पदवैरिहेतिकपटग्राहिच्छिदावर्णितः
कामस्तच्छ तजि चनुस्तदितरा श्रीः पातु देवस्स नः ॥ ५५ ॥

दिनिवर्तकः कृष्णः पात्थित्याह- गौरिति ॥ यस्थ देवस्थ .

श्रीवेंकटेश काव्यकला गौश्वरः अमरवरिणां राक्षसानां नाशने ध्वंसने पटुस्समर्थः य तन्नेवं कर्णः श्रवो यस्य सः चक्षुःश्रवाः सर्वः तेषां नाथः शेषः शेपाच इत्यर्थः । तच्छन्दो गोयाचकः । गोशब्दान बाणो आध यस सं यशः । अत एतच्छन्दो धामपरः । एतस धाम्नः सूर्यः । तस्य भानुः किरण एवं कुधी कपाटोद्घाटनी यस्य त (दरूपं तेन युज्यत इति पद्मं गेहो यस्यास्सा तस्याः थियो बिहार आम्पदं स्थानम् । यस्य काम इच्छा संकल्प इत्यर्थः । तत्पदं वत्सफ इति निपण्डुः तत्पदं चिद्धं यस्य सः । तस्य बैरी शत्रु बस तेनैव वत्सासुरहेतिना आयुधेन कपटं व्यार्ज गृह्णातीति कपटग्राहिण: ि कपित्थामुरस्येत्यर्थः । छिदया छेदनेन वर्णितः स्तुतः । विस्तरम द्रष्टव्यन् यस्य तनुः शरीरं तस्य कामस्य शतं जयतीति तच्छतजि जिदित्यर्थः । यस्य श्री संपत् तस्मात् सनोः इतरा अनल्पेत्यर्थ वेंकटाचलपतिः पातु रक्षतु ॥ ५५ ॥ कामी यस्य जगज्जनिस्थितिलयपग्रस्त नुस्तच्छतो- कुश श्रीतिरा ततो हि हृदयं तन्नित्ययोगीज भोगवत्पथदरवतिमहिमा तद्वराद्रिः पदं नित्यं धाम तदेकनम्रसुलभं तद्वान्मुदे सोऽस्तु न उत्तमेव प्रकारान्तरेण वक्ति-काम इति । यस्य देवस्य कामस जनिर्जन्म स्थितिः पालनं यः संहारः जगज्जनिस्थितिलया इति इन् स्वरावान् यस्य तनुः शरीरं नाम तच्छतात् कामशतात् उत्कृष्टा । यर ततः सूक्ष्मात् इतरा अधिकेत्यर्थः । यस्य हृदयं वक्षः तस्याः श्रियः नित्ययोगेन नित्यसंबन्धेन उज्ज्वलं प्रकाशमानं यस्य भोगस्सुखं तत्यथरू चित्तमार्गस्य दूरवर्ती द्रस्थितः महिमा अतिशयो यस्य सः । मनसो त्यर्थः । यस्य पदं स्थानं तद्वान् भोगवान् फणवांश्धासी वरादिः विशेषणसमासः । यस्य नित्यं शाश्वते धाम परमपदं तदेकनग्राणां

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

सत्यधामयान् नित्यतेजशालीत्यर्थः । स देवः नः मुद्दे संन्तोपाय अस्तु ॥ ५६ ॥

कैर्यार्थदिव्यामिततनुजननीं श्रीश शक्ति न कुर्वन्
वित्ताशां वर्धयेत्सुचिरमनुसृतैकदेश्यैर्धनाः ।
देवदत्तं किमपि परिमितं साम्यु कृच्छ्राग्रहीतुं
में पार्थिवी सपदि दिश तनुबंध हैन्येऽपि मान्यः ॥ ५७ ॥

कर्यार्थममाकृततन प्राकृततनूर्वी देहीत्याह--यदि । हे श्रीश तव के किङ्करभावः तदेव प्रयोजनं यासां ताः । परमेष्ठी नेवृत्रसर्व एव हीत्यायुक्तरीत्या (१) दिव्याः प्रकृतिरहिताः पञ्चोपनिषत्स्व- ता अनन्ता यास्तनवः शरीराणि ता जनयति उत्पादततीति तां शक्ति मग एका भवति द्विधा भवतीत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या अनेकशरीरपरि- ये न कुर्वन् न दास्यन् विचाशां द्रव्येच्छां वर्धयेश्चेत् वृद्धिं करोपि चेत् मनेककालम् अनुसृतः एकदेश्याः ते न भवन्तीति नैकदेश्याः अनेक- सुप्युपेति समासः धनायै धनिकै सत् प्रशस्तं च तत् पर्व च नेय उपरागादिष्वित्यर्थः । दक्षं दापितं किमपि परिमितम् अत्यन्तस्वरूप- दपि साम्बु उदकमिश्रं किमपि द्रव्यमिति शेषः । सर्वान्युदकपूर्वाणि कृच्छ्रात कष्टात् ग्रहीतुं स्वीकर्तुमित्यर्थः । द्वारनिरोधपरिहारपूर्वक । वैधन्येऽपि विधिमोक्तस्नानसन्ध्यादिकर्मपरित्यागेऽपि मान्याः पूज्याः वी: पृथिवीविकाराः तन शरीराणि सपदि दानसमय एव दिश न्यथा एककालीन नेक दातव्यभङ्गप्रसङ्गः । वैधानुष्ठानभयात् द्रव्यपरित्यागे व सचो देहि । देहानां चिरस्थायित्वे तत्वापेणार्थमने क द्रव्यनाशः तः शीघ्रं त्वत्सायुज्यं देहीति भावः (१) ॥ ५७ ॥ नागे. पुष्करपुष्करद्गतं नक्रास्यरुद्धाधिकं मतजगन्मलं त्वरक्षो जयात ।

कटेश काव्यकछापे भं त्वां पुष्करपुष्करायितसमोत्कृष्टं मणीन्द्रप्रभा- स्कूर्जरपुष्कर पुष्करप्रभुमहावन्याश्रये श्रीनिधे गजेन्द्ररक्षणादहं त्वत्पादारविन्दमाश्रित इत्याह- नागमिति लक्ष्मीनिधे मणीन्द्राणां रत्नश्रेष्ठानां प्रभाभिः कान्तिभिः स्फूर्जत प्रका वो यस्य तस्य संबुद्धिः पुष्करप्रभुरनन्तः महातरूपो यस्य रसयोरभेदात् पुष्करं पुष्कलं पुष्करं जलं यस्य सः सचासी हृदय जल [a] गतम् । नकः मकरः तस्य आस्ये मुखे रुद्धौ बढी अ • गज आकर्षते तीरे ग्राह] आकर्षते जले। तयोर्युद्धं समभवद्दिव्यव इत्युक्तेः । ब्राजत् प्रकाशमानं पुष्करं पद्मं यस्य तादर्श पुष्करं ह घूर्णमानहन्तमित्यर्थः । स्मृतं ध्यातं जगन्मूलं जगत्कारणं येन जवात् वेगात् यस्त्वमिति शेषः रक्षितवानसि रक्षामददाः । पुण्य गगनारविन्दायितौ सहृदप्रसिद्धावित्यर्थः । समोत्कृष्ट समातिशयौ यस्य अहमिति शेषः । " पुष्करं करिहस्ताये वाद्यभाण्डमुसे जले । यो पद्मे सर्वौषधिविशेषयोरित्यमरः । विस्तरस्तु सिद्धासने द्रष्टव्यः ॥ ५ दीनं मां कमलासमाश्रित नतं त्राहीति वाच मम श्रुत्वा किं न करोषि सुन्दर शिरःकम्पं समन्दा मद्दीनत्वतमश्चटाप्रतिभटस्फूर्जत्किरीटाग्रणी- प्रत्युप्तोपलफालकन्यचपलामालासमुद्भासितम् ॥ मया श्रुत्वाऽपि किं न करोमीत्याह -- दीनमिति । हे सुन विशिष्ट कमला लक्ष्म्या समाश्रित दीनमुपायान्तररहितं नतं नमस्कुर्व रक्षस्वेति मम याचे मधाच्यां श्रुत्वा महीनत्वं मदैन्यं तदेव समट [तस्याः]प्रतिभटाभिर्विरोध[नी]भिः स्फूर्जन्ति प्रकाशमानानि किरीटामणीए प्रत्युतानि खचितानि उपलानां रत्नानां फाफल्यैरेव दलदलामा चपलयमालाभिः विद्युत्पक्तिभिः । चञ्चला चपला विद्युदित्यमरः । मतसहितं यथातथा शिरःकम्प

स्थानः श्रीनिवासगुणाकरः

क्षणमवश्यं कर्तव्यमिति भावः ॥ ५९ ॥
शोक्ता स्त्रोज्झितास्तवानन्तैः ।
२०१
ः सुहृदयंगमा विभान्ति' ॥ ६० ॥

गुणैः सारन्त्रता भान्तीत्याह -- चित्रमिति ॥ हे त्रैः छिः उज्झिता रहिताः दोषरहिताय तव भवतः नन्तेरपरिमितेः अग्ररहितैश्च तव गुणानां दयादीनामोपैः गुम्फिता[]:] परितो मिश्रिता[:])] सुदृशां स्त्रीणां विदुषां च स्थलमाजध विभान्ति विशेषेण प्रकाशन्ते। चित्र-

यके प्रणतिमात्रसाध्ये त्वयि
धनकाङ्क्षया चिरमुपास्यमानार्थिनः ।
या धनलवं च नोपश्यतोऽ-
दुपसेविनी भवति धीर्मम श्रीनिधे ॥ ६१ ॥

भगवति सति क्षुद्रप्रभुसेवा ममाधिकेत्याह--अन- मीनिधे अनर्घ्यमियतानवच्छिन्नं यत्फलं मोक्षरूपफलं प्रकः । तस्मिन् प्रणतिमात्रेण साध्ये साधनीये स्वय नेsपि धनकाङ्क्षया द्रव्याकाङ्क्षया चिरम् अनेककाला- व्यमानाः अर्थिनो धनवन्तो येन तस्म मदान्यानां मुपेक्षा तदुपेक्षा तिरस्कारतर्जनमर्जन ('भर्सन' 'गर्जन' वा)

[ धन च धनलेशमपि नोपश्यत इति समस्तं पदम् ।
जेविनी धीर्बुद्धिः भवति अहो आश्चर्यमित्यर्थः ॥ ६१ ॥

वितुं पदे तव सुखे वित्ते च दुःखात्मके स्त्रेण दगादिना च सुगुणं दोषं च मे दर्शयन् । तारिकायामिव पाठेन भाव्यम् अन्यथा वृत्तदोषः ।

श्रीवेंकटेशकाव्यकलापे ज्ञात्वाप्यर्थिनिषेविणे विघटयन् लाभं पुनश्वार्थभाक्- काङ्क्षस्योद्धरणाभ्युपायमधिकं श्रीभृद्विभो पश्यसि इदानीं मद्रक्षणोपायं पश्यसीत्याह सेण्डमिति । श्रीभृत् हे विभो हे प्रभो सब भक्तः पदे पादपद्मे इच्छया सहितं सेच्छं प्रसङ्गपरिहारार्थमिदं विशेषणम् मामचितुं रक्षितुं सुखे सुखकरे सात्मके दुःखस्वरूपं वित्ते च द्रव्ये च त्वं भवान् शासनान वेदरूपशास्त्रेण गादिना दृष्टयादिना च अर्थिनः द्रव्यवतः निषेवन् निषेविणः द्रव्यवदनुसरणोद्युक्तस्य पदेपदे अर्थमा द्रव्यमाकाङ्क्षा मनो मे मम सुगणं शोभनगुणं दर्शयन् दोष ज्ञात्वाऽपि विघटयन् निवारयन् रक्षणस्य अभ्युपायमधिकं लार्म पश्यसि ॥ ६२ ॥ शस्त्रक्षाराग्रिकर्मापतिहितमनसा सूनवे त्वं पितेवा- नन्ते दुःखानि कुर्वन् नृपसुतरचिताकृत्यदण्डागुरूणि । दवा हेतून गतेरप्यवसि हिततमं त्वामुपेक्ष्पोत्कटाघ- व्याप्त्या दुःखकभाजी वरकृष सुमतिं देहि मे श्रीनिवास ॥ ६ लोके पिलादिकं स्वपुवाय शस्त्रक्षारादिकं यथा करोति तद्व निष्ककं कृत्वा रक्षसीत्याह शस्त्रेति ॥ हे श्रीनिवास हे लक्ष्मीनि भवान् अतिहितमनसा अत्यन्तप्रेमयुक्तमनसा शस्त्रं च क्षारं च अभिकर्मक शस्त्रक्षाराद्मिकर्माणि पितेय जनक इव सूनवे पुत्राय अनन्त्रे गमनशीलाय त्यर्थः । [बुर् ] दण्डः प्रश्नस्य राजपुत्रापराधा (भ) (वदित्या]] दिप्रकारेण नृपसुते पुत्रेण रचितं यदनृत्यमपराधः तस्य दण्डः तद्वद्गुरुणि अधिकानि दु 1. रक्षितो भीमे तथा इच्छतो मे पात्रेण सुगुणं दर्शयति दुःखात्मके विशे दीगु दोन इत्यादि अहं धनियानेव निषेवे विषयति । तथापि पुनरपि अर्थवि कक्षा भवति सुखाल प्रक्षादिना दोषं दर्शयसि ए त्वं तु रचनायैव तत्र मे वित्तस तद्यावं अस्पोर गुणदोषदर्शनापेक्षा अधिक चिदुपायः कर्तव्य इलासोचयसि इति अस्य श्रीक भाति ।

सव्याख्यान : --- श्रीनिवासगुणाकरः

गतेः स्वव्याप्तेः हेतून् भक्तिमयस्यादिरूपकारणानी (नि) वास्य (स्व) दिकं या दत्त्वा संकल्प्य अवसि रक्षसि हिततमम् अत्यन्तहित । अनाहत्य हे वरकृप श्रेष्ठ उत्कटानामधिकानाम् अवानां पापानां व्यापकत्वेन दुःखेकं दुःखमेव भाजः भजमानस्य मे गंग सुमति । देहि ॥ ६३ ॥

रूपेणा ललितेन मन्दविभवैरक्षैरनन्यस्थया
धृत्या चाचलता मया सकमल एवं सूत्रधारी हरे ।
रम्यप्राणिभूमिके बरसैः पूर्ण जगनाटके
चि हास्यरसं किरस्यलघुभिर्वेधं हि सामाजिकैः ॥ ६४ ॥

जय हास्यरसः नित्यसूरिभिग्रा इत्याह-रूपेणेति ॥ हे सफमल हे हरे सूत्रधारः त्वम् अललितेन असुन्दरेण रूपेण आकारेण मन्दः वैभवोऽतिशयो येषां ते अक्षैरिन्द्रियैः चक्षुरादिभिः अन्यथा अन्यनिष्ठा न अन्यथा तथा वृत्या व्यापारेण मया अचलता चावल्यरहितेन अनपेतेने- मया सह रम्याः सौन्दयैविशिष्टाः प्राणिनो जीवाः सुभूमिकाः शोभनवेषाः अन् बहुरतैः शृङ्गारादिरसैः पूर्णे संपूर्ण जगनाटके जगदाख्यनाटके अलघु- गुरुभिरित्यर्थः । * यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः सदा पश्यन्ति सूरयः : (क्तैः) सामाजिकैरनन्तगरुड विष्वक्सेनादिभिः येथे ज्ञातव्यम् । इतरैर्शातु-

त् ब्रह्मदादिकर्मदेवैरिति भावः हास्यरसं किरसि व्याप्तीकरोषि ।
र्यम् ॥ ६४ ॥

चित्ताकर्षगुणं भुजङ्गजयकदोषं प्रदानस्पृहा- दीनारिप्रकाशनर्तित भक्तकसक्ताशयम् । " गया चित्रं हा [इत्युत्तरत्र ]... सम्बन्धः " । प्राणिभूमिकाः सुमारादिरस (२) । अहं तु हाइयर्थः" भागवर्णन शोभनम् ।

श्रीकेटकाव्यकला उत्कनकाचलादरमि बैकुण्ठगोपस्पृहां सर्वाशानि लयात्मकं नतनिधे खजुल्यमीक्षस्य माम् स्वयं मामीक्षस्वेत्याह-चित्तति ॥ नतानां नमस्कुर्वतां दासान निधे निधिभूतेति संबुद्धिः । चितं चेतः आकर्षन्तीति चित्ताकर्षण: चेतो हृदयं स्वान्तं हन्मानसं मनः इत्यमरः । चित्ताकर्षणो गुणाः से अन्यत्र चित्ताकर्षण: मनः कर्पणपराः शब्दादिविषया यस्य ते (तं) स्व(व मित्यर्थः । 'गुणस्त्वा वृत्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तु' वित्यमरः । भुजै भुजगाः सर्पाः तेषां जयं कुर्यन्ति दोषो माहयो यस्य तम् । ॐ क्या (दु)नुचरशङ्खचूडब्बोच्यते (१) । ' भुजङ्गो विटसर्पयो 'रिति निघण्टुः भुजङ्गजयदो (तः दोषाः पापाः (नि) यस्म तम् । सर्पादपि क्रूरा प्रकर्षेणातिशयेन खण्डयन्तीति [ प्रदाना [] दो अवखण्डन इति धातुः इच्छया दीना अशक्ता न भवन्तीत्यदीनाः ते च ते अस्यः शत्रवः ते समूहाः तेषामध्ये पुरतः नर्तिताः शोभना गायः बाणाः यस्य तम् शत्रुनाशक मित्यर्थः । अन्यत्र मदानगृहया दातृत्वापेक्षया दीनाराः सु एषां सन्ति इति दीनारिणः । तेषां मकराणां समूहानाम् अग्रे पुरत स्तुत्यर्थं प्रतिपादिताः शोभना अलंकारादियुक्ता गावः वाचो यस्य तम् स्वाश्रितेषु एकं मुख्यं यथा तथा सक्त आशयो यस्य तम् अन्यत एकं यथातथा सक्त आशयो यस्य तम् भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन' मि उल उम्मन् कनके सुवर्णे अचलो निश्चल आदरो यस्य तम् । कु बैकुण्ठलोक गोयाम् गृहामनिच्छाम् इतं प्राप्तम् "मायावी प इत्यादिवदिति भावः । अभ्यत्र वैकुण्ठमाप्तीच्छारहित इ (मित्यर्थः । सब दिशो निल्या आश्रया यस्य तादृशः आत्मा स्वरूपं यस्य तं विभुमित्यर्थः आशाशब्देन दिगन्तर्वर्तिपदार्थधोपलक्ष्यते। ततश्च सर्वाधारभूत इ(मि अन्यत सर्वांशानां महुमनोरथानां निलय आधार आत्मा मनो यस्य तं मां 1. "मायावी परमानन्दस्व कुष्ठतमम्। स्वामिपुष्करिणीतीरे र

:- श्रीनिवास गुणाकरः

ईक्षस्व ईक्ष दर्शनाद्वयोरिति धातुः । विशेषणसाम्यात् सदृशं र्थः यथा त्वत्सदृशः स्यां तथा कुर्यत्यर्थः ॥ ६५ ॥

श्रीभृत्पुण्यजनान्निहन्ति तय गौस्ताभेक्षते मे पुनः
त्वं चेज्जिह्मगभोगसङ्गतिरतोऽहं चेतपस्वी महान् ।
अव्यक्तारिदरोऽसि वे िन परं लोकं कुतस्तद्भयं
भेदे त्वत्सदसन्मयात्परमसद्रूपस्य साम्यं क्रमे ॥ ६६ ॥

परमनिकृष्टस्य मम कथं साम्यापत्तिरित्याह श्रीभृदिति ॥ हे श्रीभृत् तब पुण्यजनान् राक्षसान् पुण्यात्मनो वक्षादश्ध निहन्ति हिनस्तीत्यर्थः । स्वाच्यन्तर्यामितयेत्यर्थः । * लोकवत्तु लीला केवस्यमित्युक्तेः । मे पुनः गौरित्यनुवर्तते । वाग्वाणस्तु तान् पुण्यजनान् पुण्यात्मनः न निहन्ति म त्यर्थः । यद्वा तान् सुकृतिनः नेक्षते न स्तोतीत्यर्थः । देशिकादिवदिति त्वं चेत् भवांश्चेत् जिसे कुटिलं यथातथा गच्छतीति निगः सचासौ सर्पः तस्य सङ्गतौ सहवासे रतः आसक्तः । यद्वा खघादिभ्यो भोगसङ्गरतः । त् अहं पुनः तपस्वी मुनिर्दनि । मुनिदीनौ तपस्विनाविति निघण्टुः । व्यक्तमरिदरम् अरिभयं येन सः । यद्वा अव्यक्तो अरिदरी शङ्खचकौ (१) येन अहं परं लोकं शत्रुजनं लोकान्तरं च न वेद्मि न जानामीत्यर्थः । शत्रुभयं परलोकभयं च कुतः ? नास्त्येवेत्यर्थः । त्वत् त्वत्तस्सकाशात् सदसम्मयात् समीचीनासमीचीनस्वरूपात् परममुत्कृष्टं सत् योग्यं रूपं यस्य न्यन परमत्यन्तमसद्रूपम् अयोग्यस्यभावो यस्य तस्य मे मम पूर्वोक्तधर्म (मैः) 4- सति साम्यं सामानाधिकरण्यं ( सादृश्य) क कुतः नास्त्येवेत्यर्थः । एवं कृष्टस्य मम कथं त्वत्साम्यापत्तिरिति भावः ॥ ६६ ॥ मदोषजमाश्रयव्ययकरं लक्ष्मीधर स्वगुण- प्रातं लोकहिते रतं च मनसा जानन् भयाभीतिभाक् ।

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे दावण्यातमुखकोट रगत स्वाभीष्टवाता पत- द्वत्सन्निहिताम्बुभृद्रणशुकन्यायेन वर्ते हरे ॥ दयानव्याप्त शुकन्यायेन जीवामीत्याह मद्दोष इति ॥ हे हं मग दोषाणां पापानां अर्ज सन्हम् आश्रयभूतस्य आत्मनः व्ययकरं " स्वदोषानुसन्धानं भयहेतुरित्युक्तः स्वद्गुणत्रातं तव गुणानां क जातं समूहं लोकहिते जनहिते रतमासक्तमिति, भगवद्गुणानुसन्धानम च' [उक्तेः] मनसा जानन् अध्यवसायाभागात (-यं कुर्वन) भयम् अभयं भयाभीती तद्वा प्राप्तस्सन् दावेन दायामलेन व्यासमाकान्तं मुखं पुरं तादृशं यत् कोटरं वृक्षस्यदीर्घकोटरं तस्तिन् गतः प्राप्तः यः शुकः यो बातः तेनापतला गच्छन् वर्षन् वर्षमाणः सन्निहितः समीपमागतः मेधानां गणरसंघो यस्य सः । सचासौ शुकश्ध तस्य न्यायेन (स्थितोऽस्मीत्यर्थः ॥ ६७ ॥ आचक्राम जगन्ति ते पदमिति स्यात्किंवदन्ती नृपा नैवं चेन्मितभावृणोतु मम हृद्भूयोऽपि नैव त्य स्थान्यन्यः कणनीतितोऽर्थयुगथो निधीयते सा मया ॥ सर्वे श्रीदयेत्य शक्तिममितां त्वामाश्रयेयुस्ततः । तल्लोकाक्रमणं स्थालीपुल्यकन्यायेनाह - आचक्रामेति ॥ हे तब पदं पादपद्मं कर्तृ, जगन्ति भुवनानि आचकामेति आवधारेति कप (लोक)वादः । किंवदन्ती जनश्रुति रित्यमरः । मृषा मिथ्या रु भवतीत्यर्थः । एवं न चेत् मृषा न चेत् सा सत्या चेदित्यर्थः । ते पदं मम त चित्तं भूयोऽपि पुनः नैव त्यजत् नैव परित्यजत् सदेव आक्रामतु । पुनरत्यागः सर्वेषां प्रदर्शनार्थम् । एवमपि चित्ता ( "एवं अल्प क्रमणे सति अथो अनन्तरं सास्यां पात्रविशेषे अन्भः [कण] अनक कोटरगतः सभी..... 1. स्वामी स्वशदार्थो यः शुसम्यान " इम् ।

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

न्यायादित्यर्थः । जगत्याचक्रामेति जनश्रुतिः अर्धयुक् अर्थेन सहिता । ततः अनन्तरं सर्वेऽपि समस्ता अपि ते जनाः अमितामियत्तारहितां

यदाक्रमणशक्तिमवेत्य दृष्ट्ा त्यामाश्रयेयुः आश्रयणीयुक्ता भवेयुरित्यर्थः ।
ति भावः ॥ ६८ ॥

कुल्यायो सगरात्मजैः कररु है रुत्पादितायां कचित्
सेतुं किञ्चिदकारयो वनचरैः पूर्व किलैतत्कियत् ।
उत्ताराय भवाम्बुधेरपजने रत्नैर्गुणैस्तैरे
सेतुं मे प्रतिपाद्य दर्शयसि चेच्छको विनिर्णीयसे ॥ ६९ ॥

वनचरैस्समुद्रे सेतुं कृतवानहमिति मा संतुष्यथाः । इदानीं भवाम्बुधी मां रक्षसि चेत् शक्त इति निश्चिनोमीत्याह- बुध्येति ॥ गरेण हितस्सगरः तस्यात्मजाः पुत्रास्तैः करे रोहन्ति हस्ते रोहन्तीति तखा इत्यर्थः तैरुत्पादितायां खनितायां कुल्यायां कृत्रिमसरिति । क्षया कुल्याप्रायत्यमस्येत्यर्थः । पूर्व लेतायुगे यस्त्वं (यत् स्वं ) (१) वनचरैः मेर्वानरैः कचित् कपिले किचित् किचिन्मानं सेतुमकारयः किल किल । किलेति मार्तायामली के वा एतत् किञ्चन्मात्रसेतुका रवितृत्व [केयन्मात्रम् । अपगता निरस्ता जनिर्जन्म यस्य तस्य अनादे भवाम्बुधः मोताराय उत्तारणाय हे हरे ते तब गुणैरेव सनैः सेतुं प्रतिपाद्य कृत्वा चेत् शक्तः समर्थ इति विनिर्णीयसे विशेषेण निश्वीयसे । तदा त्यर्थः ॥ ६९ ॥

अप्रकृतिषद्धमपि सु
प्रत्ययमनवद्यमपि सदोषम् ।
कमलाप्रियमपि कुपति
गिरिस्थ( स्थित ) मपि श्रये नियन्तारम् ॥ ७० ॥

कटाचलवासिनं त्वां श्रम इत्याह- अपकृतीति ॥ जीववत् जीवस्येवेति

श्री शकाव्यकलापे यतिः । प्रकृत्या प्रधानेन बद्धत्वं नास्तीत्यप्रकृतिवद्धमपि सुमत्यर सुशानश्वेति विरोधपरिहारः । • प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वास हेतु अवयं दोषः तन्नास्तीति अनश्ये तस्य दोषयत्वं विरोधः । लस हुमि[स्]र्थात् परिहारः कमलाप्रियमपि लक्ष्मीप्रियमपि कुपति कु विरोधः । भूपतिमित्यर्थात्परिहारः । गिरिस्थमपि गिरि बाचिर नियन्तारं नियामकं [ " आशावर्तिनः " न " नियतृत्वम् "] विशेष वेंकटाचले स्थितमित्यर्थात् परिहारः । एवं मूर्त त्वां भये आश्रये ॥

सुरासुरार्याश्चितपार्श्वराका-
विलक्षणेन्दुपमितं रमेश ।
एकैकमुक्ताफलकर्णभूष
मुखं मुहस्ते कुरुते मुदं मे ॥ ७१ ॥

ते मुखं मम संतोष करोतीत्याह- सुरासुरेति । हे रमे सुरासुराणां देवासुराणामार्यौ पुरोहितौ गुरुगुको ताभ्यामश्चितमुद्रासि यस्य सः । सचासौ राकायां पूर्णिमायां यो विलक्षण इन्दुश्चन्द्रः इत्यर्थः । तेनोपमितं निदर्शनीकृतम्। एकैकमुक्ताफले एकैकमुक्तास्वरू कर्णभूषणे यस्य तत् ते मुखं मे मम मुहुः पौनःपुन्येन सुदं सं करोतीत्यर्थः ॥ ६१ ॥ दुर्गारोग्रमहाघजालयुगसौ किञ्चित् कथञ्चित्कचित् कुर्याचेच्छरणागतिं कथममुं रक्षिष्य इत्यात्तभीः । अभ्यस्तं शरणागतावनवचः कृत्वाऽचित्रं गिरौ दुर्गेश्रीश फणीशभृद्विभिषग्वेषी निगूढोऽसि किम् मद्रक्षणमिया स्वया गिरौ लीनं किमित्याह- दुर्वारेति ॥ फणीशभृत् नागाभरणः अत एव घृतभिषग्वेपः धृतवैद्यवेषः त्वं 1. उद्भासिते पाये इति

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

शक्यानामुत्राणां क्रूराणां महाधानां महापापानां जाळं समूहः तेन । युक् युक्त इत्यर्थः । असौ चेतनः जीवः कचित् खिते मनसि इत्यादिप्रकारेण स्वस्वस्थकाले कथञ्चित् अतिप्रयासेन शरणागतिं कुर्यात् करिष्यति चेत् अनुं शरणागतं कथं रक्षिव्ये केन प्रकारेण ते आतभी स्वीकृतभीरसन् अभ्यासं पुनः पुनरुकं शरणागतानां छानामवने रक्षणे रक्षणविषये यद्वचः यद्वाक्यं तत् अत्रे आकाशे चित्रम्, खेतं कृत्वा दुर्गे गन्तुमशको गिरी पर्वते निगूढः प्रच्छन्नस्सन् असि कि ( आरसे कि ) मित्यर्थः ॥ ७२ ॥ -गिरिच्छल बिलेशयप्रवरमूर्धनैन्यस्फुर-

मणिर्नरपतन्मृगकिमि
च वीक्ष्यस्सदा ।
यदीक्षितनतस्पृहः कृतविलम्बनो वर्तसे
तदा त्वनृतमगिरा समयभाक् त्वमेवाच माम् ॥ ७३ ॥

हूं भीतः । सर्वमुक्तिप्रसङ्गपरिहारार्थं रक्षापेक्षां प्रतीक्षते इति या प्रतीक्षामी (४)त्याह- गिरीति ॥ हे श्रीश गिरिच्छस्स पर्वतव्या- दायमवरस्य सर्वश्रेष्ठस्य मूर्धनि शिरसि भवं मूर्धन्यं तस्मिन ( विद्यमानः ) मणिवेन स्फुरन् प्रकाशमानो यो मणिरिन्द्रनीलमणिरित्यर्थः । त्यादिवत्' । त्वं भवान् नराः मनुष्याः पतन्तः पक्षिणः मृगा व्याघ्रादयः कीटाचेति द्वन्द्वः । तेषां दृष्टीनां सदा सर्वकालेऽपि वीक्ष्यः ईक्षिता दृष्टा नतानां प्रपन्नानां स्पृहा येन सः कृतविलम्बनः कृतास्यः तिष्ठसि चेत् तदा तस्मिन् काले अनृतमदिरा लोकवञ्चनार्थं शरणागतो प्रा[मम गिरी] समयभाकू सर्वमुक्तिपरिहाराय मच्छरणवरणोक्तिमवलम्बकः T) त्वमेव माम् अय रक्षेत्यर्थः ॥ ७३ ॥ E "शेषस्य मूर्धनि विद्यमाना नीलमणिरिवर्थः । दुहियाजनमेयां श्यामलो इक्षियत" इत्यम्पन्न । द्विरदशारितीन्ना सधवान् पाचोनेस्तुरगसवनवेयां न्यवादः इति श्रीनिगमान्तदेशित राजपत प्रथमस्य पूर्वा

श्री वेंकटेशकाव्यका

भीकरकाश्चनलोचन-
घूक दिवाकरमभीरुमनेकम्' ।
नाकपशोकविमोक
श्रीकर करविभो नौमि त्वाम् ॥ ७४ ॥

सूकरायने कावतारं त्वां नमामीत्याह भीकरेति । नाकपस्य शोकं दुःखं विमोचयति । नाशयतीति श्रीकर लक्ष्मीकर सूकरविभो भीकर: भयङ्करः यः काचनलेोचनः हिरण्याक्षः स एव धूकः 1 दिवाकरं सूर्यम् अभी भयरहितम् एकं कारणावस्थायामेकस्क तद्भिन्नमनेकं कार्यावस्थायामनेकं महीमहीधरादिरूपेणानेकविधमित्यर्थ स्वां भवन्तं नौमि नमस्करोमीत्यर्थः ॥ ७४ ॥

दुस्त्यजफलीकरण सु
श्रीः कनकाद्रिस्थितोऽपि वित्तार्थी ।
पुरतो निपतितमशरण-
मनवधिकार्तस्वरं त्यज न मां त्वम् ॥ ७५ ॥

यदाकदाऽपि मां न त्यजेत्याह- दुस्त्यजेति ॥ दुःखेन [ त्यज्यते स्वक्तुमशकचं फलीकरणं येन तस्य संबुद्धिः फलीकरणे तण्डुलतुषाः लुब्ध इति भावः । शोभनाः श्रियो यस्येति संबुद्धिः कनकस्य कनक अहो पर्वते खितोऽपि विद्यार्थी द्रव्यार्थी पुरतः अमतः निपतितं भावः । अक्षरण रक्षकान्तरशून्यम् अनवधि अवधिरहितं कार्लस्वरं सुवर्ण लक्ष्मी स्वरूपं कार्तस्वरविशेषणम्। अनवधिक आर्तस्वरो यस्य तं म च न त्यज त्यागे न कुरु ॥ ७५ ॥ 1. अत्र पुलभन्तः अभीकरमनेकर' इति पठित्वा अभीकर अभ व्याख्याने तस्य परिहारो भगति उत्तरार्धेऽपि नोमीलन नमामीति युधाम् यमपि षष्ठी गणो एकरूप इति मत्तेनेव ।

सव्याख्यान : श्रीनिवास गुणाकरः

मा ते ताडदेवतान्तसुम मय्यर्थित्वतस्तज्जग-
त्संसर्गाभतु मत्स्वभावजनितं नायाचथाः कि बलिम् ।
वित्तार्थी कनकाद्रिभागसि ततो याच्यानिवृयुज्झितं
लोकं मां नय बीतदेहिवचनः स्यां किङ्करस्ते सदा ॥ ७६ ॥

माज्ञस्य तव मामाकरणं युक्तमित्याह ॥ अदेयं दानानहं सान्तं पुष्पं यस्येति संबुद्धिः । ग्लानपुण्यमपि न ददासीति लौम्यातिशयक- कुसुमानां कूपनिक्षेपादितरेषामदानाचेति भावः । अर्थित्वतः याचक- दासभूत इत्यर्थः । ते तव रुद् प्रतिथा प्रतिधारुट्कुधौ खिया मा स्तात् माऽस्तु तत् याचकत्वं जगत्संसर्गात् लोकसंपर्कादागतं : । मत्स्यभावेन जनितमुत्पादितं न भवतीत्यर्थः । जीवस्य ज्ञानानन्दादि- याचकत्वाभावः प्रत्युत स्वय्येव वर्तत इत्याह त्वं चेति' । स्वं बलि नायाचथाः किम् न याचितवानसि किम्? याचितवानेवेत्यर्थः । तर्हि न स्वार्थी याच्ञेत्याह विवेति । त्वं कनकाद्विभागपि वेंकटाचलभागपि द्रव्यार्थी असि वरदानादिद्वारा धनं कास इत्यर्थः । तत जगत्सं- तो याच्यानिवृत्तिभ्यां याच्यापुनरावृत्तिभ्यामुशितं त्यक्तं वैकुण्ठं * न च पुनरावर्तत इति श्रुतेः । वीतं विगतं देहीति वचनं प्रदिशेति मैकृतदेहवानिति वचनं च यस्य तादृशस्सन् ते तब सदा सर्वकालेऽपि सः स्यां भवामीत्यर्थः ॥ ७६ ॥

भक्तैस्स्वार्थपरैरकार्युपकृतिः का वेति तान् रक्षसि
त्वद्वात्सम्पद याक्षमाद्युपचयव्य परार्थे रतम् ।
कसानावसि मामघौघनिरतं स्वीयं प्रभो श्रीनिधे
घण्टाकर्णमुखानादपि यशो मद्रक्षणे स्यान्महत् ॥ ७७ ॥

उः परं घण्टाकर्णमुखरक्षणादपि मद्रक्षणमेव तब यशस्करमित्याह---- । श्रीनिधे स्वार्थः स्वप्रयोजनं परो येषां तैः मोक्षं मधुकामैरित्यर्थः । इथं खोके नास्ति।

श्रीकटेश काव्यकलापे भः [का या कियती]' उपकृतिरुपकारः अकारि व्यधायि पापक्षयादि अन्यथा रक्षणे बहायासः स्यात् [ इति तान् ] मनःपरिपाककाले अत्यन रक्षण करोपीत्यर्थः । हे प्रभो तब वात्सल्यं यरसलरवम् । दोषादर्शिव निगमान्तगुरवः । दोषभोग्यत्यतिति लोकाचार्याः । दया कृपा [पर स्वित्वं दयेति लोकाचार्याः । परदुःखासहिष्णुस्त्वं दयेति निगमान्त गुर शान्तिः आदिशब्देन महतो भन्दैस्सह नीरन्येण संश्लेषः सौशील्यम् येषां गुणानामित्यर्थः । उपचये वृत्तौ व्ययं स्वरमाणं परस्य उत्कृष्टस्य तवा रतमासम् अधेषु पापेषु एकं मुख्यं यथातथा निरतं निष्ठं स्वीयं कस्मात् कुतो वा तो नावसि न रक्षसि । मद्रक्षणाच्य वात्सल्यादयः इत्यर्थः । स्ववक्षणे किं फलम् आह घण्टाकर्णेति । घण्टाकणमुखानां प्रभृतीनाम् अयनात् रक्षणादवि अन्धकारे हि दीपस्य प्रकाश

अहं तु व्याकार्येकरः ।
इत्यर्थः ॥ ७७ ॥

मद्रक्षणे महत् अधिकं यशः कीर्तिः तथा मदक्षणात्य प्रकाश भक्तास्तु गया पाये कृते वात्सल्यादिगुणाः श्रीनाथ स्वापहारान्मयि तव रुदण्डस्तमसात् मां त्वत्क्रूरकृत्या स्वविभवपरया प्रेरिता धीर्ममेत्थ चक्रे नाहं तदेनां निगलय तु पदे स्वं हृतं ते गृहाण दूरे मे कुरुप्य प्रकृतिमपि पुनर्नापहारः प्रसीद ॥ स्वदीयां प्रकृति दूरीकुरुप्येति प्रार्थयते--श्रीति ॥ हे श्रीम एतसात् स्वापहारात् तब द्रव्यभूतात्मापहारात् आत्माहारः स्वं मे कुतस्ततदपि कुत इदमितिवत् स्वतन्त्रोऽहमिति बुद्धिः योऽन्यथा र स्मानमन्यथा प्रतिपद्यत इत्युक्तेः । मयि सब स्टू क्रोधोऽभूत्। एतं मां द कचिदुपस्कृता । 1. काया उपकृतिस्कारीत मध्यातान् रक्षसि [[]] इति युक्तारम् । 2. किं मनपा मोरेणात्मापहारि

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

उपयसीत्यर्थः । स्वस्य विभवः संसाराभिवृद्धिः परा प्रधाना यस्यास्सा [तदा] या प्रकृत्या मूल्पकृत्या । अनेन प्रकृते भगवत्कार्यसाधकत्वात् मन्त्रित्वं गम्यते । नयमिता मम धीः धर्मभृतज्ञानमित्यर्थः इत्थं चक्रे एवं चक्रे आत्मापहारं चक्र । अहम् आत्मपदार्थोऽहं न कृतवानित्यर्थः तत् तस्मात्कारणात् एनां मम पदे खाने चरणे निगलय तु बन्धनं करोतु ('कुर्वेय') । निगल बन्धन तुः । तुरवधारणे । तुःस्याद्भेदेऽवधारण इति निघण्टुः । हृतमपहृतं ते । स्वत्वभूतं मामित्यर्थः । स्वं गृहाण गृह्णीय्येत्यर्थः । आत्मसमर्पण न चार्थः । त्वत्संबन्धिनीं प्रकृतिमपि दुष्टमन्त्रिणं मे मम दूरे कुरुष्व पन्थं निवर्तयेति चार्थः अपहारः आत्मापहारः पुनर्न [यथा] भवति तथा नयेत्यर्थः । प्रकृतित्यागे स्वातन्त्र्यवीर्न भवति, तदभावे आत्मापहारी [न] भावः ॥ ७८ ॥

'रत्नै रितराप्रभेद्यपटुतैस्त्रासादिदोपोज्झितैः
शुद्धैः काञ्चनभूषणालिममितामुद्भासयद्भिः परम् ।
स्वत्सायुज्यमुपागतैस्तव वपुहर्रिर्जरीजृभ्यते
विष्णो त्वत्पदमप्रमेयमहिम श्रीनाथ सद्भिर्यथा ॥ ७९ ॥

बनाङ्गिसेवाप्रकारमाह-पुरनैरिति । हे श्रीनाथ अप्रमेयः महिमा यस्य तस्य संबुद्धिः । हे विष्णो इतरैरन्यैः आयसैः अपनेचा भेदयितु- पटुता पाटये येषां तैः । बज्र बज्रेण भियत इति न्यायात् । (क्रोधाद्यवक्ष्यैश्ध ") वासादिदोषै: पटलादिदोषै भयादिभिध रहितैर्मुकैः । भीमणिदोषे चेत्यमरः । शुद्धैः धवलैः महतिरहितैश्च अमितामपरि- अर्थः । काञ्चनभूषणानां सुवर्णभूषणानाम् आलि पङ्क्तिम् उद्भासयद्भिः द्भिः सुवणखचितभूषणैश्ध परमुत्कृष्टं त्वत्सायुज्यं त्वत्साम्यमुपागतैः प्राप्तैः हरिर्वी मुक्तस्वरूपपुरुषश्रेष्ठैध त्वद्वपुः शरीरं कर्तृ, स्वत्पदं विष्णुपद- एतदनुरोधेन महिमन् इति पठनीयमिति भाति। "अमेयमहिमेत " इयम्यन्त्र भयापि समोशर योजना र

श्रीकाकाव्यकलापे माकाशः वैकुण्ठध अप्रमेयो मानानहों महिमा यस्य तत् सत्पुरुषश्रेष्ठैः नित्यमुक्तैरिव च जरीजृभ्यते प्रकाशते । अन गुणयोगित्वं न त्वैक्यम् । अन्यथा आदित्यस्य सायुज्यं गच्छ क्याणि भूषणद्वारा वपुर्निष्ठा मुकाध परितो बेष्टयन्ति । * इत्युक्तेश्च अस्मदुक्तमेव रमणीयम् ॥ ७९ ॥ संख्यावद्भिरपि व्यपेतगणनैर्गन्धोज्झितैरप्यलं सामोदै विगतोग्रतैरपि मनस्संभूतधिकारिभि शेषाद्रीडसहम्बलैरपि सदा त्वदर्शनप्रोज्ज्वलैः सद्धिसेवितमादरात्तव कदा पश्येम पादद्व कुलशेखरादिभिः सद्भिस्सेवितं त्वत्पाद्वयं कदा पश्येय संख्यायद्भिरिति । हे शेषाद्रीश्वर व्यपेता रहिता गणना संर संख्यात्वे संख्यारहितत्वं विरुद्धमिति भावः । संख्यावद्भिः पण्डि संख्यावान्पण्डितः कविरित्यमरः । गन्धः परिमलः आमं गन्धरहितत्वे गन्धवस्वं विरुद्धम् । गन्धोज्झितैः गर्वोज्झितैः साम परिहारः । " गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धिगर्थयोः । मुलीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोद मोदसंमदाः ॥ " विगतमुप्रत्वं शिवश्वं येषां तैः । मनसस्संभूतो मन्मथः विकुर्वन्ति धिक्कारिभिः । शिवभिन्नत्वे कामदाहकत्वं विरुद्धम् । विगत तीक्ष्‍ दोषरहितैश्चेति परिहारः । दृशोर्तेतयोः पले हम्पले इम्पलेन सम्बलाः ते न भवन्तीत्यसम्मलाः अन्याः तैः अन्यानां त्वद्वीक्ष असह अदर्श बलं ज्ञानादिवलं येषां तैरिति परिहारः सब मोले प्रकाशमानैः सद्भिः सत्पुरुषः आदरात् अलमत्यन्तं सेवि पादयु कदा पश्येम सेवेम ॥ ८० ॥

सव्याख्यानः-१ - श्रीनिवास गुणाकरः

हरिणा रिपुकरिणा मुरुकरुणावितकरिणा
शरणागतिकरणामरतरुणाऽऽदिमगुरुणा ।
दरिणाम्बुजशरणाशरदरुणाम्बुजहरिणा
हरिणा कृतभरणा वयमरणालिजिदरिणा ॥ ८१ ॥

ष्णुना वर्य कृतभरणा इत्याह- हरिणेति । रिपूणां शत्रूणामेव करिणां णा सिंहेन । उरुकरुणया अधिकदयया अवितः रक्षितः करी गजो यस्य गागतिर्भरन्यासः करणं साधकतमं येषां तेषाम् अमरतरुण कल्पवृक्षेण । ॥ प्रथमगुरुणा दरः शङ्खः अस्यास्तीति दरी तेन । अम्बुर्ज शरण ॥ सा लक्ष्मीस्तैव शरदरुणाम्बुजं शरस्कालारुणपद्मं तस्य हरिणा सूर्येण । सूर्याबलीनां जित् जेतू अरि चक्रं यस्य तेन हरिणा विष्णुना वयं येषां ते कृतभरणाः कृतरक्षणा इत्यर्थः ॥ ८१ ।

तुम्पोत्कृष्टपिवर्जितो यदि गुणैस्त्वं वेत्त (णैः स्वं ते त) दन्यैरहे
तामानतमा लयी यदि ततः शुद्धस्य मत्सङ्गतः ।
नावद्यं तब कि भवेदिति पुरा दृष्टं न चेन्मादृशाः
किं दृष्टः वचनापि तत्कुरु भवच्छुष्यै विदोष तु माम् ॥ ८२ ॥

दि] मत्स्पर्शात दोषः स्वाराहि मां विदोषं कुर्वित्याह तुल्येति । यं च (अ) उत्कुष्टं च (अ) तुल्यो कष्टे (ष्टी) अतिशय (1) समानाधिक- ), ताभ्यां विवर्जितः तय स्वं चेद्यदि (यदि) धनं यदि [" अहं तदन्यैः योरकष्टविवर्जितः"] लयी वेद 'ताहमानतमा स्वतः प्रमाणतया यदि । वेदविरुद्धपापवृन्दमहमेव करोमीत्यर्थः । ततस्तस्मात् मत्सङ्गतः शुद्धस्य परिशुद्धस्य तप अवयं दोषः न भवेत् किम् न स्यात् किम्- । पुरा पूर्वकाले इति एवंप्रकारेण अपरिशुद्धजीवसंसर्गात् दोषवत्त्वं अहं दोषी मानतमा यदि इति योजने

२१६.

श्री वेंकटेशव्या न दृष्टं चेत् मादृशः मत्सदृक्ष महापापयुक्तः कचनापि कचिदपि दृष् एवेत्यर्थः । मत्सदृशोऽहमेवेति भावः । एवमत्यन्तपापसंसर्गवशात् स्वादेवेत्यर्थः । तर्हि किं कुर्म इत्यलाह तदिति । तत्तस्मात् भवत मां विदोष दोषरहितं कुरु कुरुम्ब । पयःपानस्य पायाणधारणवादिति भाव बैकुण्ठे परतैव वैभववती सौशील्यमुख्यास्त्वह दीपास्तद्पशैलमा नरमृगव्योमामाथैरपि । सेव्योऽस्य बहुक्षुधस्तव चिरादेते गुणाः प्रस्फुर- दर्वारामितपापराशिममितं संप्राप्य तुष्यन्तु मे । एते सौशील्यादयः मे पापराशिमनुभूय तुप्यन्वित्याह- परतैव परत्वगुण एव वैभवोऽ (यम) स्यास्तीति वैभववती द्रव्य(१) प्रक सौशील्यमुख्याः सौशील्यप्रधानाः गुणा इह लोके अहदीपा दिया अल्पप्रकाशा इत्यर्थः । ततस्तस्माद्धेतोः वृषशैलं वृषादि भाकू सन् प्रति नरा मनुष्याश्च मृगा हरिणादयश्च व्योम्नि आकाशे अटन्तीति व्योमाट दुगाब्ध] वृक्षाचेति द्वन्द्वः । तैरपि अद्य इदानीं सेव्यः सेवाहः अन (सि) बहुकाळात तव एते गुणाः सौशील्यादिगुणाः मही अधिका बहुक्षुधः मे मम अमित मानरहितं यथा तथा दुर्वारं वारयितुमशक्य परिमितिरहितं पापराशि पापसमूहं संप्राप्य सध्या संतुष्यन्तु संतोष सौशील्यमुख्या इत्यत्र मुखे भवं मुख्य, सौशील्यं मुख्यं येषां ते सौर इति स्वार्थे व्यजू (१) ॥ ८३ ॥ पददर्शकोरुयोजित- हस्ताभ्यां निजपदाब्जनम्राणाम् । 1. अस्ति अन्ध्रेषु कविदाभाणकः यस्थायमर्थः पयसः कृते पाषा इति । एकमेव पोपो छन् कि एक भरे पापा च निवाय रहाते त प

सव्याख्यान : श्री निवासगुणाकरः

भवजलधिरुरुदमः स्यादिति सूचयसि ननु वृपाद्रीश ॥ ८४ ॥ मत्याद सेविनां मुक्तिरतिसुलभेति हस्तः सूचयतीत्याह--पदेति ॥ शपथं पादं दर्शयतीति पददर्शक: दक्षिणहस्तः ऊरौ योजितः बामहस्त हस्ताभ्यां कराभ्यां निजे ये पदाब्जे स्वकीये पादपद्मे (तयोः) नम्राणां (ते तां भवजलधिः संसारसमुद्रः ऊरुदमः ऊरुपमाणं (ण) स्यात् इति एवं म सूचयसि ननु सूचनां करोषि कितु नन्विति प्रश्ने मत्पादसेवनां पुंस कटिंदनिका । इतीय दर्शयन् दोर्भ्यामारते वेंकटनायकः । इत्यादि ॥ ८४ ॥ चञ्चद्दारमरीचिकाविषयदुर्बीरुद्गदव्याघ्रयुक्- क्रुदावावृतिभीमसंसृतिवनी दग्धात्मसंजीवनीम् । सारासारभवत्कथारससुधां पीतां सदा कुर्वतां शेषाद्रीश सुधा सुधाsब्धिजनिता सा शर्करा शर्करा ॥ ८५ । भवत्कथाशुपत सुधा सुषैवेत्याहपञ्चदिति ॥ हे शेषाद्रीद 1: प्रकाशमानाः ये दारा भार्या त एवं मृगतृष्णिकाः मरीचिकाः णा मरीचिकेत्यमरः ताभिः विषयाः शब्दादयः त एवं दुर्वीरुध हमाः तैः । वीरुधो गृहगुल्मिन्य इत्यमरः । गदा रोगाः त एव व्याघ्राः तैः धिगदामया इत्यमरः । युक्तीति युक् तथा । क्रुट् क्रोधः तस्यैव दाबस् लस्य आवृत्या आवरणेन भीमायां भयङ्करायाम् । संसृतिः संसार ए जनसमूहः । बन्या वनसमूहे स्यादित्यमरः । तस्यां दधानां भस्मीतानां । द करण इति धातुः । आत्मनां जीवानां संजीवनी सम्यग्जीवनीमित्यर्थः सारांशः आसारो धारासंपातो यस्यातां भवतः कथारसः रामकृष्णादिवृत्तान्त 1 सुधा तां सर्वकालेऽपि पीतां पानकमय कुर्वतां सदा शृण्वतामित्यर्थः अमृतम् अब्धी समुद्रे जनिता उत्पादिता । सा सिद्धा सुधा अमृतं सु

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे शिलाचूर्णप्रकृति ग्रध्ये [' आन्यभाषायां'] (ग) सा शर्करा (चीना पचदार) शर्करा शिलाविशेषः (पिण्डिराबि) ॥ ८५ ॥ कान्त त्वन्मतिकान्तिशान्तिकरणत्रकान्तविक्रान्त्यस दूध। न्तिध्यान्तदुरन्तदुष्पथगतिश्रान्तिप्रतान्तान्वरस् शान्तस्वान्तकृताच्छचिन्तनसुधासिक्त त्वदङ्घ्रिद्वयाः सन्तो मां विनिवेशयन्तु सद(भन) सि खीये कटाक्षेण ते त्वद्वत्तेप्यन्यतमें मां कुर्वित्याह- कान्तेति ॥ हे कान्त पतिरिति या कान्तायाः सुन्दरायाः त्वन्मतेः स्वत्स्मृतेः । खस्मृतीति कान्तेः प्रकाशस्य शान्तिकरणे शान्तिक्रियायां प्रकान्ता आरम्भिता (ब्धा) विक्रमणं यस्यास्तस्याः (तथा) असद्भान्त्यैव असद्विषयकप्रनैय ("अमेणैव अन्धकारेण दुरन्तया अन्तरहितया दुष्पथगत्या दुर्मार्गगत्या या श्रान्ति तथा प्रतान्तं प्रकर्षेण तान्तमान्तरं मनो यस्य तं मां, शान्ते शान्तिगुणय मनसि कृतेन अच्छचिन्तनेन स्वच्छविचारणेनैव सुध्या अमृतेन सि त्वदद्भियं पादद्वयं येषां ते, सन्तः सत्पुरुषाः ते तब कटाक्षेण स्वी मनसि मां निवेशयन्तु प्रवेशयन्तु ॥ पाठान्तरम् एनः कृन्तनसन्ततोन्त्रणभवद्वृत्तान्तचिन्तार् सन्तुष्यन्तमिमं कुरु श्रितनिधे श्रकान्त चिन्तापह ॥ ८६ पाठान्तरे - श्रितानामाश्रितानां निघे श्रीकान्त लक्ष्मीकान्त चि चिन्तां हिनस्ति छिनतीति चिन्ता चिन्तानिरासकेति संबुद्धित्रयम् । एनः कृन्तने पापच्छेदने सन्ततोल्यणस्य सर्वकालोत्कटस्य भवतान्तस्य मे दिव्यमित्युक्तरहितस्य (जन्मकर्म) ज्ञानस्य चिन्तेष (न्तयैय) 1 (-णयैव) सुधायां (-धया) सन्तुष्यन्तं सन्तोषक

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

किं चामराणि धवलातपवारणानि
सिंहासनानि शयनानि पदासनानि ।
पीताम्बराणि यदि वाऽत्र यथोचितं ते
सर्वोपचारकरणानि वृषाचलेश ॥ ८७ ॥

इतः परं चामरायुपकरणतां प्रार्थयते किं चामराणीति ॥ हे वृषाचलेश राणि चामश्वदाचराणि लिम् चामरं भवामि किमित्यर्थः । धवलात- धवलातपवारणवदाचराणि किम् श्वेतच्छत्रं भवामि किमित्यर्थः । नि सिंहासने भवामि किमित्यर्थः शयनानि शयनवदाचराणि किम वामि किमित्यर्थः । पदासनानि पादपीठवदाचराणि पादपीठं भवामि । पीताम्बराणि पीताम्बरवदाचराणि पीताम्बरं भषामि किमित्यर्थः । अल ये यदि वा यद्वा एकैकप्रार्थनेन किं प्रयोजनमिति भावः । यथोचितं ते सर्वोपचारस्य करणानि साधनानि सर्वाणि च साम्युपचारकरणानि च आणि किम् ] सर्वोपचारकरणानि भवामी [मि किमि ] त्यर्थः । सर्वविधकैर्य- ऋण तृस्यभावात् सर्वाणि कैर्यसाधनान्यपि अहमेव स्यामिति बाचा । अस्मिन् श्लोके सर्वाणि वाक्यानि आचारार्थ किवन्तोत्तमपुरुषैक- ॥ 20 ॥

सिद्धान्तार्थविरुद्धबद्धकुहनाबौद्धप्रबन्धच्छटा-
श्रद्धा सिद्धदुरध्ववाधितभवनिर्धारणाधारणम् ।
मा मा कुरु मासमाश्रित सुधामाधुर्य माधुर्यवाग्-
गुम्भे त्वद्गुणयुकप्रबन्धनिकरे संबन्धयासन्मनः ॥ ८८ ॥

स्वगुणैकप्रतिपादके श्रीभाष्यादिग्रन्थे मम मनः संबन्धयेति प्रार्थयते- ते । एवं मां सिद्धान्तार्थस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तार्थस्य विरुद्धं यथा तथा रचितायां कुदनाः (१) कपटाः बौद्धाः प्रच्छन्नवौद्धाः मायावादिनः ।

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे * मायावादमा प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते इत्यादि । तेषां प्र समूहे श्रद्धया आसच्या सिद्धेन दुरध्वेन विपथेन । व्यध्वो दुर कदच्या कापसमा इत्यमरः । याचिता पीडिता भवतः निर्धारणा नि भवद्विषयक स्वरूपपरिष्कार इति यावत् । तस्याः धारणा स्थापने यस् भवान् मा कुरु एवंविधे मा कुर्वित्यन्वयः । माशब्दौ द्वितीयानिषेधवा मासमाश्रित लक्ष्मीसमेत सुधाया अमृतस्य माधुर्यस्य मधुरत्वस्य माया ल धुरंधरो वाग्गुम्मो याचना यस्मिंस्तस्मिन् । तव गुणा वात्सल्यादयः तैर्यु युजः ते च ते प्रवन्धाय श्रीभाग्यादयः तेषां निकरे समूहे अस्मन्मनः विवक्षया असमच्छन्दः अस्माकमित्यर्थः । संबन्धय संबन्ध ( दं) कुरु ॥ ८८ वक्षो दक्षिणमीक्ष्यतेऽक्षरात टिलक्ष्म्या हि लक्ष्म्या जग- वृक्षादक्षकटाक्षयाऽक्षयभयत्स्वातन्त्र्यहृद्वीक्षया । मात्रा मे सतवार्थितं तव ततो मा वासमात्राऽसक द्वाप्रेमकृतागसोऽप्यतिशिशोः क्षान्त्येकरक्ष्यस्य मे ॥ · लक्ष्मी कटाक्षापहृतस्वातन्यस्वं मां क्षम ( क्षाम्य) सीत्याह पक्ष इ तय दक्षिणं दक्षिणभागस्थं वक्षस्थलम् अक्षता प्रकाशमाना सटितः लक्ष्मीः शोभेष लक्ष्मीर्यस्यास्तया । जगतां लोकानां रक्षायां रक्षणे दक्षः कटाक्षो यस्यास्तया । अक्षयीभवत् प्रवर्धमानं यत् स्वातन्त्र्यं क्षिपामीति स् हस्तीति हत् वीक्षा कटाक्षो यस्यास्तया मे मम माला सततमाश्रितं ईक्ष्यते ततस्तस्मात् कारणात् अतिशिशोः अत्यन्तानभिज्ञस्य असकृत्पुनः पुनः पुपुङ्खीकृतानुरागेण कृतम् आगः अपराधो यस्य तस्यापि तब क्षान्त्येक क्षा[त्या] एक प्रधानं यथा तथा] रक्ष्यस्य मे मम लासमाला भयलेशोऽपि मा त्यर्थः । लक्ष्मीकटाक्षापहृतस्वातन्त्र्यस्त्वं ममापराधान् क्षम ( क्षाम्य) सीत्यर्थः ॥ अभ्राम्भोजख सदैव निरपत्रात स्वतन्त्रश्वरन् प्राप्तं महणेच्छा स्थिरसुखं त्वां मत्पुरे दाखिन ।

सम्याख्यानः — श्रीनिवास गुणाकरः रु चाकर परास्ति यदि ते शक्तिर्हरे त्वत्पुरे

नोभूयश्च्युतिदे निधेहि सुखदे मां श्रीनिधे सद्विधे ॥ ९० ॥ जीववशीकरणार्थमेव व्यूहविभवादिरूपेण भगवतो वर्तनमित्याह – अमेति ॥ प्रशस्तो विधिर्व्यापारो यस्य तस्य सम्बुद्धिः । हे श्रीनिधे हे हरे इति यम् । अनाम्भोज गगनारविन्दभूतं सुखं यस्य सः सुखलेशरहित इत्यर्थः । देवरिया नरकसमूहे स्वतन्त्रः अर्गलरहितश्धरन् संचरन् स्वाभाविकदुः- मम महणं मद्ग्रहणं तस्य इच्छया मां गृहीतुमिच्छयेत्यर्थः । स्थिरानन्दं त्वां मत्पुरे मच्छरीर इत्यर्थः । दुःखिनं दुखवते रुद्धं अकरवं कृतवानस्मि । अभक्तमनसि भगवतः कण्टकाम इस स्थितिरिति परा उत्कृष्टा ते शक्तिरस्ति [यदि] भूयश्च्युतिं ददातीति भूयश्च्युतिदं न भवतीति नोभूयश्च्युतिदं सस्मिन् स्वतुरे वैकुण्ठे सुखदे सौख्यदे मां

नक्षिपस्व ॥ ९० ॥
रक्षतु लक्ष्मीशी मां रक्षितरक्षोऽनुजादिहितपक्षः ।
कुक्षिसुनिक्षितजगलक्ष्मण मुनिदत्त लक्ष्मसहक्ष्यः ॥ ९९ ॥
श्रीरामानुजमुनिना दशङ्खचको वेंकटशो मां रक्षत्वित्याह - रक्षत्थिति ॥

रक्षितः रक्षोनुजो विभीषणः आदिर्येष तेरक्षोनुजादयो भक्ताः आदिशब्देन षां पक्षो येन सः । कुक्षौ उदरे [सु) निक्षितं यस्तं जगत् येन सः । ने रामानुजाचार्यः तेन दत्तं यमचरूपं तेन सतां भगवच्छात्र- उक्ष्यः ज्ञेयः नोचेत् सात्वता न सेवन्त इति भावः । लक्ष्मीशः श्रियः रक्षतु ॥ ९९ ॥

शब्दादिदुद्विपयतापकयुग्भवेऽस्मिन्
घोरज्वलज्ज्वलनतप्त इवाम्बरीषे ।
श्रीहि पुराणमपयः (शै) पतोज्झितं मां
कालं कियन्तमभिभस (जे) यसे रमेश ॥ ९२ ॥

" श्री वेंकटेशकाव्यकलापे कियन्तं कालं भ्रष्ट्रे मामभिभसयसीत्याह शब्दादीति लक्ष्मीश अस्मिन् शब्द आदियेषां ते ये दुर्विषयाः दुष्टविषया एव त तैथुनक्तीति युक् सचासौ भवस्संसारः तस्मिन् घोरं कठिनं यथ बहता पलनेन अमिना तप्ते तप्यमाने अम्बरीषे आहे, अपगतं यस्य तत् (म्) पुराणं प्राचीनम् अत एव पटुतया पाटवेन उज्झितं नीहि मां कियन्तं कालं कियापर्यन्तमित्यर्थः । अभिभर्स (जे) यसे भर्जितं करो केचित्पुण्यदिनेप्यनल्पयतना जिह्वाग्रमाले क्षण स्वाइप गदा वस्तु समुदो चद्भुजते तत्कियत् । पूर्णा सर्वरसैः समस्तगदभिनिर्यत्न लभ्यामिता लक्ष्मीनाथासमुज्ज्वरसुवा स्वाधारित (स्तु) में सर्वदा । 2 केचित्पुण्यदिनेषु बहुप्रयत्नात् यत्किचिद्रसमनुभवन्ति । वयं तु गदच्छेदकं लक्ष्मीनाथ कथामृतमनुभवाम इत्याह के चिदिति ॥ यतो येषां ते केचिज्जनाः जिह्वाग्रमात्रे रसनेन्द्रिय इत्यर्थः स्वादु सरसे, तथाऽपि अह स्वयं गवकृत रोगकृत् समुदस्सन्तः सन्तोष यद्वस्तु भुञ्जते अनुभवन्तीत्यर्थः । तद्वस्तु कियत् कियन्मात्रम् न कि मे मम तु सर्वदा सर्वकालेऽपि सर्वरसेः समस्तरसैः पूर्णां संपूर्णत्यर्थः गदभित समस्तरोगभित् निर्यनेन यलराहित्येन लभ्या धुंयो इयतारहिता लक्ष्मीनाथ नारायणस्य कथा चरितं तया समुज्ज्वला प्रका सुधा सा स्वाया आस्वादना अस्तु भवतु ॥ ९१ ॥ सौम्यामेककलां शुचि च दधतः सर्वशब्दं गुड- क्ष्माभृच्छब्दमिवावमत्य निपुणो यत्सेवया श्रातवान निर्दोषाः सकलाः कलाः पतितं शब्दं यथार्थ नम- च्छीपालंकृतिपादकोऽस्त

सव्याख्यान :--- श्रीनिवासगुणाकरः

दो भवत्पादसेवया सर्वज्ञत्वं प्राप्तवान् से तुराननं भज इत्याह-- ते ॥ सोमस्य चन्द्रस्येमां सौम्यां शुचि धवलां परिशुद्धाम् । अप्यर्थ- । शुचिमपीत्यर्थः । एका च सा कला च एककला पोडशांशां (शः) का तु षोडशो भाग इत्यमरः । एककलामेकविद्यां च सबै जानातीति गुडदमाभृच्छब्दमिव गुडपर्वतमिव दधतः निपुणः समर्थः रुद्र इत्यर्थः । निरर्थकतथा तिरस्कृत्य यस्य भगवतः सेवया परिचर्यया निर्दोषाः सकलास्समस्ताः कलाः प्राप्तवान् लभमानः तं शब्दं सर्वज्ञशब्द यथार्थ श्रयति आश्रयति, नमतां नमस्कुर्वतां शीर्षेषु शिरस्तु भयंकृति रलंकार भूता स्य सः तुरस्याश्वस्व आननं मुखं यस्य सः देवः हयग्रीवः सततं सर्वदा वतु । माक्षेमायेति भावः । पुरा किल त्रिपुरविजयकाले असुरैर्निराकृतो मरणं प्राप्स्यामीति दक्षिणाभिमुखः प्रायोपवेशे चकार परब्रहाभूतो आगत्य विष्णुपचाक्षरमुपदिष्टवान् । अनन्तरं त्रिपुराणि जितवानिति । उक्तं हि शङ्करसहस्रनामभाष्ये यस्य शिष्यो महादेवो दक्षिणा- न भारती च तथा शिष्या तं वन्दे तुरगाननम् ॥ इति ॥ ९४ ॥

त्पादामृतमादरारिसियनामामृतं चानने
विभ्रत्प्राप शिवत्वमिन्दुकुटः सर्वशतां चोज्ज्वलाम् ।
बाता सोमकनीतवेदनिकरः संप्राप यमाय
शुभ्रांशुविशुद्धवावदनं श्रीवेंकटेशं भजे ॥ ९५ ॥

ब्रह्मरुद्रायाः यत्पाद्याच्छुद्धाः से वेंकटेश भज इत्याह यत्सादेति ॥ इन्दुन्द्रः असः रुद्रः यस्य भवतः पादे पादपणे अमृतं गङ्गाम् आदरात् गौरयात् पाच मूळे व्यायाने चानन्दित भाति शुचिदिवत्' इति प्रथमान्तं सोम्य शुचि एद निपुणो रुद्रः सर्वमाच्छयमि सत्येन्दो युताः सीम्यां शुचि च एदधतः खय म्बन्धिनं स मृच्छदनियममा निपुदः यत्सेवया इति योजनया स्थितस्प

श्रीवेंकटेशकाव्यकला शिरसि मकुटे, आनने मुखे क्शामामृतं यस्य तव नामामृतं रामन भरमाणस्सन् शिव मङ्गलत्यम् उज्ज्वल सर्वज्ञतां सर्वज्ञत्वं च म • गां भृत्वा शिवशिव इत्युक्तः,

हस्तेऽक्षमाला हृदि रामतत्त्वं जिह्वाग्रभागे वरराममन्त्रः ।
यन्मस्तके केशवपादतोयं शिवं महाभागवतं स्मरामि ॥

इत्युक्तेब्थ सोमकेन सोमकातुरेण नीतः प्राप्तिः वेदनिकर सस्य सः धाता ब्रह्मा यस्मात् हयग्रीवात् लयीं वेदं संमाप माप्तवान् विधुस्तुधांशुशुभ्रांशुः इत्यमरः । तद्वत् विशुद्धः श्वेतः यः वाहः हर मुखं यस्य ते श्रीवेङ्कटेशं भजे सेवामि ॥ ९५ ॥ पूतास्त्वद्वचनाननाः क्षितिरुहः शेपाद्रिशीर्षस्थितान् आरुह्य क्रत तोड़ सुमनोबुद्ध्याऽपचिन्वन्त्य तद्युद्ध्या मुदुरुत्सृजन्ति कुसुमान्युच्चैस्त्वराशालिनः प्रत्यूपेऽय भज प्रबोधममलस्फूर्ते रमावछभ ॥ भक्तास्त्वां पूजयितुं कुसुमान्यपचिम्यन्तीत्याह-पूता इति स्वच्छा स्फुर्तिः प्रकाशो यस्य संबुद्धिः । रमावलमेति सम्बुद्धि भगवद्गीता भनने येषां ते गीतावारायणपरा इत्यर्थः । यद्वा त्वां वत त्वद्विपयकस्तोत्रपारायणपरा इत्यर्थः । अत एव पूताः परिशुद्धाः भक्ता शेषादेवेंकटाचलल्य शीर्षे शिरसि स्थितान् क्षितिरुहः वृक्षान् आरुह्य तब आराधनाय उनि नक्षत्राणि सुमनोबुध्या पुण्यबुध्या अपचिन्यन्ति अहो आश्चर्यम्। तद्बुध्या उडुबुध्या उच्चैस्त्वरा [राशालिनः] अधिक कुसुमानि पुष्पाणि मुहुः पदेपदे उत्सुजन्ति त्यजन्ति प्रबोधम् उम प्रत्यूषे भज प्राप्नुहि ॥ ९६ ॥ 1. मूळे आयेनमभिप्रायेणानीति ।

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

सतेजांसि सुमानि नन्दनवनादानीय देवाधिपैः
त्वत्पाद द्वितयेऽर्पितानि सुधियां कुर्वन्ति लक्ष्मीपते ।
त्वत्पूजापरतुङ्गवेंकट शिरोहडद्रुमाश्रश्रित-
प्रभ्राजत्सुमबुद्धिभागपचितानीतार्पितो भ्रमम् ॥ ९७ ॥

मक्कैस्त्वत्पादे ऽर्पितानि सुमानि उडुन्नमं कुर्वन्तीत्याह- सदिति ॥ हे हे रमापते सतां नक्षत्राणां तेजांसि येषां तानि, यहा अम्लानत्वात् कुसुमानां योग्यतेजांसि सुमानि पुष्पाणि नन्दनवनात् देवाधिपैर्देवाध्यक्षः आहृत्य सव पादद्वितये पादद्वये अर्पितानि समर्पितानि सन्ति सुधियाँ तब पूजापरैः आराधनपरैः तुङ्गः यो वेंकटाचलः तस्य शिरसि नृभि रूढाः ब्रुमाः तेषाममेषु अन्तेषु श्रितानि आश्रितानि प्रश्राजन्ति प्रकर्षेण नानि सुमानीति पुष्याणीति बुद्धि भजन्ति प्राप्नुवन्तीति भाजः तैः पनि जातानि ( तत आ ) नीतानि अर्पितानि समर्पितानि उडूनि नक्षत्राणि नीति भ्रमं भ्रान्ति कुर्वन्ति पूजार्थं वृक्षारूढमतैः पुष्पबुद्ध्या अपचिता- ने किमिति भ्रमं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ९७ ॥

त्वत्संप्राप्तविभूतिरक्षणभरः कारुण्यपूर्ण यति-
क्ष्माभृवत्पदयोः प्रपत्तिमकरोत्स्वीयार्थमप्यादरात् ।
इत्थं तद्वचने च दर्शितमभूदास्तव नामचित्-
कल्पं वाऽप्यय वेंकटाद्रिधव तत्संबन्धतः श्रीनिधे ॥ ९८ ॥

त्वत्संबन्यतः मामवेत्याह- स्वत्संप्राप्तेति ॥ हे श्रीनिधे वेंकटाविधवेति द्वयम् । वेंकटाद्रेर्धवः पतिरित्यर्थः । त्वत् त्वत्तः सकाशात् संप्राप्तः विभूत्योः तिलीलावियोः रक्षणस्य भरो भारो येन सः कारुण्यपूर्ण दयापूर्णः भृत् यतिराजः तव पदयोः पादयोः स्वस्थ हमे स्वीया दासाः तेषामर्थं मित्यर्थः । भादरात् प्रेमवशात् प्रपत्ति शरणागतिम् अकरोत् कृतवान् ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे इत्थं तत्मवृते स्वीयार्थत्वमपि तद्वचने माध्यकारवचने गद्यलये वेदान्ताचार्य श्रीकृष्णपादा दिव्याख्यातृभिर्वर्शितं प्रकटीकृतमभूत् । अचित्कल्पचित्स्वरूपं मां प्रपत्तिकरणादावसमर्थमित्यर्थः । तत्संक संयन्धतः *पितामहं नाथमुनिमित्यादिवत् माम् (१) अब रक्षेत्यर्थः ॥ दैन्योक्तिर्मम सुप्तपादचिनतिर्जाता तवाग्रे कुतः कारुण्याम्बुनिधे रमेश विदितं नो पूर्णकामानि स्वान्तं तमवनीत कोमलतमं हेतुर्विधोरात्मभू- वह्निप्रोज्ज्वलगोपिकाकुचतटीलनं विलीन क्षणा मदैन्योक्तिः सुप्तप्रणतिर्जातेत्याह- दैन्येति ॥ कारुण्याम्बुनिधि पूर्णः कामो यस्य सः । रमेशः लक्ष्मीशः संबुद्धिलयम् । तव भवत् मम दैन्योक्तिः दीनवा सुतस्य निद्रालोः पादयोश्चरणयोः विनतिर्न जाता कस्माद्धेतोर्जाता। कारणं नो विदितं न ज्ञातं मयेति शेषः । स्वान्तं हृत् हृदयम् अन्तिके समीपे नो नास्तीत्यर्थः । नवनीत अत्यन्त मृद्वित्यर्थः । विधोश्धन्द्रस्य हेतुः कारणं चन्द्रमा मनसो जात समुद्रनवनीतत्व सिद्धेश्ध तत् इदयम् आत्मभुवो मन्मथस्य व प्रोज्ज्वलाय प्रकाशमानायां गोपिकाकुचतयां गोपाङ्गनाकुलमदेशे सत् क्षणात् तत्काल इत्यर्थः । विलीनमन्तर्गतमासीदित्यर्थः । यावदिति(१) वा नोचेत् कथं सा प( सुप्त ) पादविनतिः स्वादिति भाव फुल्लाक्षिद्वितयेन ते मयि कथाः वृण्वत्यमर्यादां श्रुत्यादीनि शर्विलोक्य करणान्यन्येतरस्त्विद् शब्दादीनविभागतोऽनुभवितुं वाञ्छन्ति शक्तस्समः त्वं चैव कुरु मापते विभजन स्तोकेऽपि दायेऽयुधि 1. "विदितं शरणं विदितम् "इलम्बर।

.. • सव्याख्यानः श्रीनिवास गुणाकरः

(केन्द्रियेणैव सर्वेन्द्रियग्राद्यपदार्थमनुभवितुं प्रार्थयते फुलेति ॥ हे मापते मयि दासभूते। कुछ विकसने इति, फुले विकसिते निश्वले अक्षिणी तयेन द्वयेन शृण्वति अत्यादरेण शृण्यति सतीत्यर्थः । लोके अत्यादरेण नेत्रयोः विस्तृतनिश्वलत्यत्वानुभवसिद्धत्वात्तथोक्तिः । श्रुति श्रवण- तानि करणानि इन्द्रियाणि शोत्रयोः न विद्यते मर्यादा ययोस्ते तयोर्भावस्तथा ताम् अमर्यादत' विलोक्य दृष्ट्रा अहवात् स्वल्पात् कान् शब्दादीन् वद्धर्मभूतशब्दादीन् अविभागतः अभेदेन अनुभवितुं अपेक्षन्ते । शत समर्थः समः सर्वसमः स्त्वं च त्वमपि एवं कुरु तेषामनु- कुरु अविभजमे कुरु। विभक्तस्य मिश्रणं न युक्तमित्याह विभजनमिति । वह दाये द्रव्ये अयुधि युद्धाभावाय भवतीति शेषः । अत्र गुणाना- त्वात् एकतः सर्वैरनुभव योग्ययात् । त्वक् च दृक् चेत्यादिप्रकारेण इन्द्रियासंभवात् मुक्तिप्रार्थनं सिद्धं भवति ॥ १०० ॥

भूभृद्भिद्वजमान्यस्फुरदमररिपुखामिवक्षोभिदस्ते
रेखामात्रेण नम्राः स्मरयुधि नखरा येषु संपीडनोत्काः ।
गोपीवक्षोजशैले यसकृदकरुणोदनैस्तैः किणत्वं
प्राप्तं गच्छेन्मृदुत्वं हृदयमिह कथं श्रीश मय्याकुलेऽपि ॥ १०१ ॥

गोपीवर (क) ते हृदयं वक्षः चित्तं च आपने मयि कथं मृदुवं [ह भूभृदिति ॥ हे श्रीश भूभृतां पर्वतानां मिदा छेदकेन कमेण नैव माल्येन पुष्पमालिकया स्फुरत् प्रकाशमानम् अमररिपूणां देवशत्रूणां मेत्यर्थः स्वामिनः हिरण्यकशिपोः उरः यक्षः तद्भिदस्तद्भेदकाः ते तब नखाः खारयुधि मन्यवयुद्धे संपीडने सम्यपीडने उत्कारसन्तः कामयमानाः येषु गोपीनां जनानां वक्षोजाः (जेषु) स्तना ए(नेप्बे) व शैलेषु पर्वतेषु सत्यभूतरूपमणमात्रच्यात विहाय भोगविषयभूतान्दनेऽपि मर्यादाम्" । श्री 94.

श्रीकटेश काव्यकलापे रेखामात्रेण रेखाकरणमात्रेण एवमतिकठिना अपि नम्रा अभूवन्निति शेषः पुन्येन अफरणं दयादन्यं (होनं) यथा तथा उद्घट्टनैः गोपी वृत्त्यर्थम् उद्धट्टेः किणत्वं किणीभूतत्वं मा हृदयं वक्षश्चितं च आ मयि मृदु मार्दवं कथं गच्छेत् कथं भजेत्। कथमपि न भजतीत्यर्थः लङ्कायां प्राप्य बन्दी स्वयममरवधूतपदी धाः श्रीः आर्द्रागोराक्षसी वगवरभयादभ्यरक्षः कृपार्ता । बन्दी कर्मवन्दी चिकल शुकलं सागसं वा त्वदयो लकसाच पासि स्ववशवृपधरे अ(ड) म्ब मां वत्सला इदानीं वेंकटेशो न रक्षतीति भिया स्वयं कारागृहे उषित्वा चुक्कायाः भगवद्दयारूपायाः सीतायाः पादयोः पततिलकायामिति वं लङ्कायां लङ्कापने स्वयं बन्दी कारागृहं प्राप्य अमरवधूः बीता निवृत्तावन्दी कारागृहं यासां ताः तथोक्ताः तादृशीयधाः कृत आर्द्र तात्कालिकम् आगोऽपराधो यासां तास्तादृशीः राक्षसीब्ध एक प्रभृतिखियः प्लवगवरस्य मर्कटस्य वायुस्नोर्भयात् पात दयात सर रक्षितवती खलु । प्रकृते किमायातमत आह । * विद्वानेव विजाना परिश्रममित्युक्तरीत्या सब बन्दशत्वात् गत्कर्मबन्दी लुनीहीत्याह-घ बन्दी कष्टं जानातीति बन्दीज्ञाः (सम्बुद्धिः) स्ववशः स्वाधीनः वृषधरो ( यस्याः सा सा च सा अम्बा (सम्बुद्धिः) (-पि) वात्सल्यवत्यपि अनुकर कर्मे बन्दी बन्दिखाना तद्विकलं 'रहितमित्यर्थः । आगो ऽपराधः दमयोः स्वपादयोः एक मां कस्माद्धेतोर्न पासि न रक्षसि ॥ १० 1. खद्योतभावं भवदीयतेजः- प्रयोतनाग्रे तपनस्समेत्य । काले साग वा सापराधमपि " सम्यत्र । अनेन इतके नार्थ इति भाति ।

सव्याख्यानः - श्रीनिवासगुणाकरः खद्योतनाम प्रययौ त्रिलोकी- विद्योतमानप्रथ वेंकटेश ॥ १०३ ॥ 1

श्रीनिवास कल्याणगुणाम्बुधैः सवभूतां लक्ष्मी स्तुत्वा पुनरपि स्तोतुमारभते तेति ॥ त्रिलोक्य विद्योत्तमाना प्रकाशमाना प्रथा प्रसिद्धिर्यस्य सचासौ येति तस्य संबुद्धिः भवदीयस्य भवत्संबन्धिनः तेजसः प्रतापस्यैव स्व सूर्यस्याग्रे पुरतः तपनः सूर्यः समेत्य प्राप्य खयोतभावं ['ज्योति'] बम् । खद्योतो ज्योतिरिङ्गण इत्यमरः । अप्रकाशत्वमिति यावत् । खे । द्योतते प्रकाशत इति खद्योत इति नाम प्रययौ प्रापेत्यर्थः ॥ १०३ ॥

सत्संघातमहोस कुवलयप्रद्वेपिवृत्यञ्चिते
नित्यं नीष्टकारिणि कदाचित् प्राप्य वा दक्षिणाम् ।
भूयोऽप्युत्तरयाशया प्रचलिते प्रायो विसर्पत्करे
सर्वत्रैव कठोरगी मयि कथं लक्ष्मीश नो तिष्ठसि ॥ १०४ ॥

सूर्यन्त त्वं तत्सादृश्यात् कथं मयि न वससीत्याह- सदिति ॥ ३ श सती नक्षत्राणां सत्पुरुषाणां च संघातस्य संघस्य महसः तेजसः असह ति सरसंघातमहोसह इति सप्तमी कुवलयस्य कुमुदस्य भूवलयस्य ज्या वृत्त्या अधिते पूजिते । अन्यत्र सकलजनविरोधिनीत्यर्थः । निर नं पढे कर्दने पापे च निर्जन्म येषां पद्मानां पापिष्ठानां च इष्टकारिण नेत् कदाचित्काले दक्षिणां दिशं दक्षिणदिशमित्यर्थः । अन्यतद्रव्यं प्राप्त प्यैव भूयोऽपि पुनरपि उत्तरया उत्कटया आशया वान्छया प्रचलिते गच्छति तल संचरति सति । सर्वत्रैव सर्वदिक्षु धनिकानां समीपे च प्रायः प्रायश प्रसार्यमाणः करो इस किरणः यस्य तस्मिन् । करो (ठोरा) गौः किर च यस्मिन् [तस्मिन्)] सूर्य इव (इत्यर्थः ) मयि च सूर्यान्तर्यतींसकट सूर्यरूपे मयि कथं न तिष्ठसि न वससि । मव्यपि वसेत्यर्थः ॥ १०४ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकला कुण्ठादवतीर्य चौर्यनियतं जारत्वमभ्यस्तवान् श्रीश त्वं नवनीतगोपवनिताः स्तेयानुपक्तीः श्रयन् । शब्दादी विषये चिरान्मम रुचि पातिव्रती विश्रत हत्वा त्वयि चेत्परे तु पुरुषे कुर्याः कृती स्यास्तदा ॥ १०५ वैकुण्ठे चौर्यारत्वयोरभावात् तदभ्यासार्थं भूमाववतार इत्याह--- ह-वैकुण्ठेति श्रीश त्वं वैकुण्ठात् वैकुण्ठलोकात् अवतीर्य स्तेयानुषक्तीः स्तेयसंव पती: संबन्धवत्यः (ती) चोर्यसहिता इत्यर्थः । नवनीतगोपवनिता' न वीर्य गोपवनितासङ्गं च श्रयन् आश्रयन् चौर्यनियतं चौर्यसहचरितं जास्वं प्रस्तवान् अभ्यासं कृतवान् । अभ्यस्तविधापरीक्षां देहीत्याह- शब्दादाविति दौ विषये चिरात् अनेककालमारभ्य पातिमती पातित्रत्यं विम्रती शब्दाचे मम रुचिमासक्ति हत्वा परे तु पुरुषे अन्यगुरु परमपुर चव मुकां कुर्यात् करिष्यसि चेत् कृती कृतार्थः सम्यक् विद्यइत्य भवानी (वसी) त्यर्थ: । पतिव्रतायाः मदीयरुचेः स्ववशीकरणात् परस्यहरणा सिद्धिः कार्यसिद्धिश्च रुचिविपयशब्दगतस्त्रीलिङ्ग पुलिंग] स्वारस्यात् स्त्रीपुरुष तेः ॥ १०५ ॥

शेषाद्री कुसुमं भवेयमपि तयत्स्वन्यमेकं फलं
श्यामसंगतं न जनयल्लूनं करेणादरात् ।
स्वताय फलान्यष्टविल्यान्यच्छान्यनेकान्यलं
ते त्वत्पदन्धकान्ति मृदुताचाप्नोति सार्थोदयम् ॥ १०६ ॥

इदानीं शेषाद्री कुसुमतां प्रार्थयते शेषाद्राविति ॥ यत्कुसुमं यत्यु तं वृक्षसङ्गतं सत् स्वस्वमत्यन्तसूक्ष्मं द्राक् द्रुतम् । द्राङ्मक्षु सर्वाधि त्यमरः । नश्यत् मार्श प्राप्नुवत् एकं फलं न जनयत् नोत्पादयत् करेण 1. नवनीतगोपवनितास्तेयानुपती इत्येकं द्विवचनान्तं पदम् नवनीतस्य स्तेयं तानामनृपतिरिति

सव्याख्यानः श्रीनिवासगुणाकरः

आदरात् प्रेमवशात् नं छेदितं खमू छेदने लद्भक्ताय स्वद्दासाथ अदृष्टः [ विलयो नाशः येषां तानि अच्छानि स्वच्छानि अनेकानि अपरिमितानि सूते अलमत्यन्तं त्वयादे गन्धः परिमलः कान्तिः मृदुता मार्दवं तां धानुभवति । अतः सार्थः सप्रयोजनः उदयो यस्य तत् कुसुमं शेषाद्री मानीत्यर्थ इति प्रार्थना ॥ १०६

जेतुं त्वां सजडान्तरस्सनिनदो मेघो वृषाद्रि गतो
नित्यश्रीयुत साचिरद्युतिरिलां कुर्वन् सपङ्कां स्वतः ।
पङ्कध्वंसक शुद्धसेवित शुचित्यक्तो नभोगस्सुखिन्
लज्जाभागशनीद्धतापविकरो मुञ्चत्यही जीवनम् ॥ १०७ ॥

मेघस्त्वां जेतुं समागतस्सन, अनन्तरं लज्जावशात् जीवनं मुञ्चतीत्याह- ते ॥ जलेन उदकेन सहितं सजलम् आन्तरमन्तः प्रदेशो यस्य सः तरेण मनसा सह वर्तत इति सजडान्तरः युक्तायुक्तविवेकशून्य इत्यर्थः । ध्वनिना सहितः सनिनदः वीरालापसहितश्च मेघस्त्वां जेतुं नृपदि गतः तू नित्यया सततवर्तिन्या श्रिया लक्ष्म्या शोभया च युत युक्तेति संबुद्धिः । त्या विद्युता सह वर्तत इति साचिरद्युतिः अचिरन्तमकान्तिश्व स्वतः इला भूमिम् । गौरिका कुम्भिनी क्षमेत्यमरः । सपङ्कां कर्दमसहिताम् । श्री शातकर्दमावित्यर्थः । सवायां च कुर्वन् पङ्कं पापं ध्वंसयतीति पङ्कध्वंसक । : परिशुद्धैः सेवित । शुचिना आषाढमासेन ग्रीष्मर्तुगतेन त्यक्तः शुचिभिः स्त्यक्तब्य नमसा आकाशेन गच्छतीति नमोः न विद्यते भोगः सुखं यस्य ते चार्थः । हे सुखं सौख्यमस्यास्तीति सुखिन् । एवं परस्परता स्तम्यं लज्जां मन्दाक्षम् । मन्दाक्षं दीपा श्रीडा ला साऽपत्रपाऽन्यक्ष' इत्यमरः । प्राप्नोतीति लज्जाभाक्सन् अशनिमा बज्रेण दम्भोलिना दग्भोतिर शनि- उमरः तेन इद्धेन दीप्तेन तापेन बाधया विकर विकलरसन रतयोरभेदः पन्नित्यर्थः । जीवनमुदकं जीवितं च मुच्खति त्यजति अहो इत्याश्वर्ये ॥ १०७ ॥ ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

समीरणसमीरणथितसुधन्यवन्यस्फुरत्-
सुमप्रकरतत्परभ्रमरमण्डली वेष्टितम् ।
हिमाहिम भयादिवाधवलगाढवस्त्रावृतं
विमानमुपमानवाग्रहितमाश्रितं त्वाश्रये ॥ १०८ ॥

तैवखावृतमिव स्थितं विमानमुपयामीत्यष्ट - समीरणेति ॥ वायोः समीरणेन सम्यक् प्रेरणेन वायुकृतप्रेरणेनेत्यर्थः । श्रितेषु सुकन्येषु सुष्ठु यथातथा धन्येषु तद्विमानालङ्करणाद्वन्येषु कृतार्थेषु वने अर बन्यानि । तेषु स्फुरलु प्रकाशमानेषु सुमानां पुष्पाणां प्रकरेषु समूहेषु पुप्पप्रधानाभिः आसक्ताभिरित्यर्थः । भ्रमरमण्डलीमिः यम्बरसमूहैः वेटि हिमाहिमयोः हिमातपयोर्भयात् अधवलेन नीलेन गाडेन यत्रेण आत अतएव उपमानयाचा साक्याचा रहितं विमानम् आनन्दविमानम् आश्रि ये आश्रयामीत्यर्थः । हिमशब्देन वर्षस्याप्युपलक्षणम् । हिमभीता वस्त्राच्छादनं कुर्वन्ति । कायेऽपि विमाने कुसुमपातो भवतीति च ध्वन्यते

प्रयाति मुखतां विधी तव कलङ्कहानेच्छया
भजालमभिजितं प्रियवियोगदुःखासहम् ।
चतुर्युगलमौक्तिकश्रवणभूषणत्वं तथा
नखप्रततितामपि स्वयभगाद्रमावभ ॥ १०९ ॥

अत्र चन्द्रः मुखसादृश्यं नक्षत्राणि नवसादृश्यं भजन्तीत्याह-प्र विधी चन्द्रे फलस्य मालिन्यस्य हानेच्छया हातुमिच्छया तब भक मुखत्वं प्रयाति सति प्राप्नुवति सति प्रियस्य स्वभर्तुश्चन्द्रस्य वियोगात् विरह स्वं वाधा तदसहम् असहमानम् अभिजितं ज्योतिश्शास्त्रप्रसिद्धाभिजिक सहितं भजा नक्षासमूहः चतुर्णां युगलं द्वन्द्वं चतुर्युगलं मौक्तिकानि मु ययोस्ते तादृशयोः श्रवणभूषणयोर्भावस्तत्त्वं तथा तेन प्रकारेण विंशतिन रमाबल्लभ नखप्रततितां नखसमूहतो स्वयं साक्षात भगात प्रापेत्यर्थः । अ

सव्याख्यान: - श्रीनिवासगुणाकरः

नक्षत्राणां मध्ये विंशतिनक्षत्राणि मखा अभूवन् अवशिष्टान्यष्टी क मिति भावः ॥ १०९ ॥

मद्रक्षैककृतक्षणेन भवता दत्तेन चिचादिना
सेवा करणेन साधु गुरुणा गोवालसंछेदनम् ।
छिन्त्यै शिष्य इवैधसः कुचरितं कुर्वेऽतिदुर्वारधीः
मामी म्गुणमीश रक्षसि कथं शेपाचलाधीश्वर ॥ ११० ॥

मद्रक्षां कथं करोषीत्याह-मदिति ॥ मद्रक्षायां मद्रक्षणे एक मुख्य यथा क्षणः उत्सवो येन तेन भवता सेवायै त्वत्सेवार्थं दतेन चित्तादिना चितादीन्द्रियैरित्यर्थः । दुःखेन वारयितुं शक्या दुर्बारा श्रीर्यस्य धसः समिधः छित्त्यै छेदनाय गुरुणा आचार्येण दत्तेन करणेन लविश्रादिना शेष्यः गोवालानां धेनुवालानां संछेदनमिय खण्डनमिव कुचरितं कुत्सितव्या- सम्यक् कुर्वे करोमि । हे ईश ईशा (शो)गुणाः दुष्टगुणा यस्य तं मां सि केन प्रकारेण रक्षसि ईशत्वात् त्यक्तुमशक्तोऽपि कथं रक्षिप्य ॥ ११० ॥

भाखत्कीत्विद्फणिपतिफणितिं चारुटीका सुकुच
युष्मत्सर्वस्वपेटी रुचिरविरचितां शुद्धगोराशिरत्नैः ।
शायतचित्ते मयि वरदयया सन्निधे त्वं निधेहि
त्योऽवश्यतःस्यां तदनु तव पदं न त्यजेयं भजेयम् ॥ १११ ॥

लत्कल्याणगुणपेटी फणिपतिफणितिं द्रव्याधीनचिते मयि निघेहीत्याह हे सन्निधे हे सतां निधे हे वरद (वर) अपौरुषेयत्वात् शुद्धेषु वामाशिषु रः । ' रनं श्रेछे मणावपी त्यमरः वेदान्तवाक्यैः । परिशुद्धैः जलराशिभूतसमुद्ररलैश्च रुचिरं सुन्दरं यथा तथा विरचितां निर्मिती भावप्रकाशिकायचाव (रु) टिप्पणीय (-णीम ) तथा सम्यगर्थ-

श्री वेंकटेश काव्यकलापे बोधकवेन चाव च सा टीका च श्रुतप्रकाशिकाख्यव्याख्या सेव पेबुद्घाटनसाधनं यस्यास्ताम् । शाया कापायेण भास्वती प्रकाशन कटीकान्तिर्यस्य तादृशः स वासी फणिपतिः शेषः । यतिराडूपेण /- तस्य फणिति श्रीमाण्यरूपश्रीसूकिं तामेव युष्मसर्वस्वपेटी युष्माकं तब महिषीणां दिव्यायुधादीनां अनन्तगरुडादीनां च सर्वस्वस्य सम पेटीभृताम् । माथिमिः [अ]पारमार्थिकत्वेन निराकृतानां त्वगुणभूषण दीनां पारमार्थिकत्वेन श्रीमाप्येणैव सिद्धेः । अत एव युष्मत्सर्वस्‍ एवम्भूतां पेटिकाम्। विचाशायतं द्रव्याशायतं चित्तं चेतो यस्य त वरद यया (बया) निर्हेतुककृपया निचेहि निक्षिपस्व । ततः किं शि स्वद्वश्य इति । हे सनिधे सर्वां निधे अवश्यतः अवश्य त्यवश्यः स्वां भवामि तदनु निक्षेपानन्तरं तब पदं स्वत्पादपद्मं न त्यजामि । भगामीत्यर्थः । प्रयाति खतां विधौ तव लहानेच्छया प्रियाविरहगूढधीर्भवदुरः स्थिताया गलम् । ननान्दुरिव रागतोऽपि नभासोज्ज्वला पक्षितिभृदीश्वरा सितकिरीट तारावलिः ॥ ११३ तारावलि लक्ष्मीकण्ठं आपिदित्याह हे वृपक्षिति असित' विधौ चन्द्रे कलहानेच्छया स्वमुखनिष्ठ कस्य हातुरि भवतः मुखं वक्तुं प्रयाति प्रामुवति सति ताराणां नक्षत्राणां आव अश्विन्यादिनक्षतसमूहः प्रियस्य भर्तुश्चन्द्रस्य अविरहे विश्लेषाभावे र धीर्बुद्धिः यस्याः सा प्रियसान्निध्यं काङ्क्षमाणा सतीत्यर्थः । अन 1. किरीट कापि न योजितम् असितेति पदविभागे तयो पायस्य क्षितिदीधरस्य पर्यंत असितः नीलवर्णः किरीटः शिरोभूषणः मेव एवं नियवसाय सम्बोधन किय

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

उज्ज्वला प्रकाशमाना तारावलिः 'नक्षत्रपक्तिः [' सप्तविंशति' ] मालिका सती भवतः उरः स्थितायाः यक्षःस्थलवासिन्याः श्रियः लक्ष्म्याः काष्ठम् । 'ननान्दा तु स्वसा पत्यु' रित्यमरः । रागादिव अश्लिषत् आले कृतवती । लोके चिरागताः तथा कुर्वन्तीति १२ ॥

टोकं वृषाद्रिप्रभुमतिजवन श्रीशमानीय देव
सारंचारं पुरी मे वितगुपकृते क्रीतदासत्वमाप्तम् ।
यत्पदेऽभिराजद्गुणगण विनां वीश्वरानन्दयित्वा
कर्माजन्यामधस्पृग्वर भज विनतानन्दनाख्यां शुभार्थाम् ॥ ११३ ॥

रक्षसि चेद्विनतानन्दन इत्याख्या प्राप्यत इत्याह आखेटोत्कमिति ॥ वन महायेग हे विसरू अस उपकारो यस्य सः। [तथा भूत] काशमानः गुणानां गणः समूहो यस्य तस्य सम्बुद्धिः । हे वीनां पक्षिणां एक हे कर्मणा प्राकृतेन अजन्य अनुद्भव । भवं संसारं स्पृशन्तीति ते न भवन्तीत्यभवस्पृशः नित्वसूरयः तेषां घर श्रेष्ठेति सम्बुद्धिः । श्यन्ति सूरय' इत्युक्तेः । आखेटे मृगयायां उकं उत्सुकम्। 'आखेटो अया' मिति निघण्टुः । श्रीशं वेङ्कटेश आनीय आनाज्य मे मम पुरः (चारं चरित्या चरित्वा विक्रयाहों यो दासस्तस्य भावस्तत्त्व प्राप्तम् । तव पादपद्मे बिनतं मां आनन्दयित्वा सन्तोषयित्वा (1) शुभः रमणीयः यास्तां विनतानन्दमाख्यां विनताया नन्दनः पुत्रः दाक्षायणी पुल इत्याख्यां हि तव विनतानन्दनश्वमै पिकं न कर्मजन्यमिति भावः । विनतान् तारावलिरिखतिशयोषितभ्य एवार्थः पुनस्तपादपाठेन विवाद इति य यद्यपि इति सूत्रेण अतिक्षदिति भाव्यम् तथापि समपि. म् इतिवदन्तरपदे मितिशेयम्।

श्री वेंकटेश काव्यकलाप नन्दयतीति च ॥ ११३ ॥

विद्रवसि मां कुतो न कमलेण्णिर्हेतु कारुण्यभाक्
सेच्छास्ते यदि मां तथा न कुरुषे कस्मान्न यादृच्छिकम् ।
पं मे यदि तत्कुतो न तनुषे चित्कृत्यमेतत् चेत्
अन्तः किं कुरुपे सुदास इह चेच्छक्तः समो वा न किम् ॥ ११४ ॥

यादृच्छिकादिसुकृतं कहपयित्वा मां रथेत्याह कांधिदिति कमलायाः ईटू पतिरिति सम्बुद्धिः । ' लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीहरिप्रिये। निर्हेतुकारुण्यभागिति सम्बुद्धिः । सृष्टिकाल इति भावः । ' अचिदवि- मलयसीम्नि.... करणकलेबरैः पटयितुं दयमानमना' इत्युक्तेः । कांश्चित् पराङ्कुशादीन् रक्षसि मां कुतो हेतोर्न रक्षसि न पासि ते वया 1: पुरुषाः सेच्छा मोक्षेच्छया सहिता यदि कस्माद्धेतोः तथा मां तथा च्छासहितं न कुरुषे न करोषि । अतः (थ) इच्छाहेतुभूतं यादृच्छिकं पुण्यं दे नास्ति यदि तत् याहच्छिकं पुण्यं कुतः कस्माद्धेतोर्न तनुषे न करोषि । सुकृतं तु चत्यं चेतनकृत्यं सर्वमुक्तिमपरिहारार्थं सम्पाद्यमिति बदसि चेदित्यर्थः । अन्तः किं कुरुषे अन्तर्यामितया वर्तमानः तं कुतो न कारयसीत्यर्थः । इह यादृच्छिक्तांशे उदारते तो वर्तसे चेत् तत्साधनार्थं मम प्रेरणे शक्तो न (१) वा सर्वसमोन (१) वा सि किम् । शक्त एव । [सम एव च] अतः मां रक्षेत्यर्थः ॥ ११४ ॥ तेऽपि विवादतत्परममुं किं पातयस्युग्ररुद् "खे त्वत्पुर आ (कुल पुरा) स्थितोऽस्मि सहजं भूयोऽस्तु का मे क्षतिः । विनताया नन्दनः पुत्रः विनतानन्दम दयाख्या तय समीचीनार्थिका न भवति । समुत्पति बाधितार्थतया निरास इच्छाजन्यादिर्मावं त्वयुपपाद विनतानन्दन साथि निर्वाहाः । क्षतः श्रीरामानीय मे दर्शवित्या वयाविनतं मामानन्दसा नानन्दयतीति विनतानन्युन इति रमणीयार्थिका विनतानन्यनाख्या भक्तीस्वर्थः । "

सव्याख्यान :- श्री निवासगुणाकरः साधु विवादमेव यदि वा नित्ये पदे चैद्यवत् घण्टाकर्णये क्षिपति चेत्स्याः सार्थकोपस्तदा ॥ ११५ ॥ 1

वैद्यघण्टाकर्णाविव मामपि वैकुण्ठे क्षिपसि चेचदेवावयोः सौख्यमित्याह तिते भवतः अत्रे पुरतोऽपि विवादे विविध वादो विवादः नानावि घटितप्रश्नः तस्मिंस्तत्परमासक्तमित्यर्थः । अमुं मां विवादपरमित्यर्थः । हरी रुट् कोषो यस्य सः सन् पातयति किम् दुःखपरिपातनं करोषि पुरा एताद्यशविवादात् पूर्वं खितोऽस्मि (1) कुल स्थितोऽस्मि ? दुःख एव स्थितोऽस्मीत्यर्थः स्वभावो दुरतिक्रम इति न्यायात् सहर्ज यावदात्म- दुःखं भूयः पुनरपि अस्तु भवतु मे मम का क्षति को नाशः । दुःख- त्वे अनिष्टत्वं स्यात् । सहोत्पत्यानानिष्टत्वमित्यर्थः । साधु सम्यक् व कुर्वे करिष्ये। यदि वा अथवा नित्ये पदे । त्रैकालिकावाध्यत्वं [ तादृशे वैकुण्ठे अये वेङ्कटेश चैद्येन शिशुपालेन तुल्यं वैद्यवत् । न तुल्ये घण्टाकर्णयत् क्षिपसि चेत् मां, क्षेपणं करोषि चेत् तदा क्षेपणसमये नः सप्रयोजनकोपः स्याः भविष्यसीत्यर्थः । अये रामस्वामिन् जनकतनया- इतिवदत्रापि अये इति पदप्रयोगः तय विवादकारी नास्ति मम दुःख- भवतीति भावः ॥ ११५ ॥

आरान्मङ्गलतुङ्गशृङ्गशशभृद्वाचत्रवद्वानिंशा-
सिद्धासेकम हालवालत रुजैर्नानास्फुरत्सौरभैः ।
विभ्राजन्मकरन्दकैः सुमरुता विक्षिप्यमाणैः सुमैः
आकान्तालयमिन्दिरासहचरं वन्दे महानन्ददम् ॥ ११६ ॥

मोक्षदं देवं बन्द इत्याह- आशदिति ॥ आरात् समीपे स्थितेषु भद्राणि तुङ्गानि उन्नतानि यानि शृङ्गाणि शिखराणि तेषु शृङ्गमित्यमरः । स्थितेभ्यः शशे विभर्तीति शशभृत् [ चन्द्रः तस्य ] प्रावभ्यः कूटोऽखी तनामकशिलातलेभ्यः सवद्भिः सयमाणैः वार्निरुदकैः निशासु राखिषु सिद्ध

श्री वेंकटेश काव्यकला 1 आसेकः सेचनं येषां तानि तादृशानि महाख्याखानि येषां तेभ्यः तरु इति तथोकैः । नानाविधानि स्फुरन्ति प्रकाशमानानि सौरभानि वित्राजन् प्रकाशमानो मकरन्दो मधु येषां ते स्वार्थे कः सुमस्ता ये सुपदेन वाल्याव्यावृत्तिः । विक्षिप्यमाणैः इतस्ततः क्षेपणं विक्षेपण त पुष्पैः आकान्तः आवृतः आल्यो विमानं यस्य तम् महानन्दं मोद महानन्ददम् । इन्दिरा लक्ष्म्या सह चरतीति इन्दिरासहचरं के सेवे ॥ १२६ ॥ तिछन् कटशैलमूर्ध्नि पुरतः कृत्वा पतङ्गं शुचि- स्तोमेन स्फुरताऽऽमृतो ननु धरन् सव्ये पवित्रं क वारस्त्रीजननृत्तवीक्षणमपि त्यक्तवाद्वितीयो हरे गोपीजारतया समागतमर्थ भाई तपस्तप्यसे ॥ १ गोपी जारतया प्राप्तमर्ष मार्छु तपस्यसे नन्वित्याह तिष्ठन्निति- पापानि कटतीति वेक्टः स चासो शैलब्ध वेकटशैलः । वेङ्कारः स्वात्कटस्तद्दाह उच्यत इति सारणात् स्थलमाबल्यमुक्तम् । तस्य मूि तिष्ठन्नुपविशन्नित्यर्थः पुरतः अग्रे पतनं गरुडं सूर्य च स्फुरता प्र ज्वलता च शुचीनां परिशुद्वानां भक्तानां अमीनां च स्तोमेन समूहे आक्रान्तः सव्ये दक्षिणे करे हस्ते पवित्रं चक्रं दर्भपवित्रं च धरन् धरमाणः जनानां वेश्यास्त्रीणां नृत्तस्य नाट्यस्य बीक्षामपि दर्शनमपि त्यक्तवा संपादिकं दूरतो निरस्तमिति भावः श्रीवेङ्कटेशसानिध्ये वेश्या न प्रधा । अपगतः द्वितीयो यस्य सः समानाद्वितीयरहितः एकाकी च द्विरध्याथी [इति] प्रयोगात् गोपीनां जारः पातिमत्यञ्जकः तस्य भा तथा समागतं सम्यक् प्राप्तं अर्थ पार्प मार्छु शुद्धिं कर्तुम् । सृजू । तपस्तप्यसे ननु तपः करोषि किम् ? नन्विति प्रभे ॥ ११७ ॥ 1 । शब्दादिप्रवर्णास्त्वदङ्घ्रिजलजात् (१) इन्द्रं तृणीकुर्वतः पश्यन्तो मनुजान् विसृष्टविवयाः सन्तोऽपि लक्ष्मीपते ।

सव्याख्यान : - श्रीनिवासगुणाकरः प्राप्यप्रापकशोधकाः परिहृतौ भक्तेरपि प्रोत्सुकाः तत्पद्युगसनं तृणमिव प्रेक्षन्त इत्यद्भुतम् ॥ ११८ ॥

तृणं यथा प्राप्यं प्रापकच भवति तथा भगवत्पदद्वयमपीत्याह शब्दादीति ॥ नीपते शब्दादिविषयेषु प्रवणान् आसक्तान् मनुजान्मनुष्यान् तव अनिल- त्वत्पादपद्मात् द्वन्द्वे सुखदुःखद्वयं तृणीकुर्वतः अलक्ष्यतया तिरस्कुबैत [पश्यन्तः] विसृष्टस्त्यक्तो विषयो यैस्ते विसृष्टविषयाः सन्तः सत्पुरुषाः नासक्ता इत्यर्थः । प्राप्यमापकयोः उपायोपेययोः शोधकाः परिशोधकाः भक्तिशास्त्रस्य परिहृतौ परिहारे आसक्ताः भसयपेक्षया उत्कृष्टोपायला- । भावः । [सम्तोऽपि] [तत् तादर्श] तव पद्युगमेव सद्धनं शरणागति व तृणवदुपेक्षन्त इति विरोधः गोः तृणं प्रदश्य यथा गां स्वाधीनां कुर्वन्ति

रणागति प्रदर्श्य चरणं दासानामनुभावयतीति तद्वत् स्वाधीनं करोतीत्यर्थः ।
इत्यद्भुतं आश्चर्यम् ॥ ११८ ॥

शेषाद्रीश्वर मामकं पदं महर्थसन्धायकं
गोजालं ब्रजवासिनामिव भवङ्गीतामृतासारतः ।
व्यावयामितदृष्टसच्यविपयात् त्वत्सन्निधौ चारयन्
रक्ष क्षेमद किश्चिदान्तरधनं गोपालक स्वीकुरु ॥ ११९ ॥

चित्तमपि त्वदधीनं कुर्विवाह शेषाद्रीति हे शेषादीश्वर मान पदं सुङिन्तं पदं यस्य तत् । महूनामर्थानां सन्धायकं अनेकार्थसन्धाय शक्यं च गां पशूनां वाचां च वृन्दं प्रजवासिनामिव भवद्भानामृतासारत : अपरिमिताः ये दुष्टसत्त्वाः दुष्टजन्तवः व्याप्रादयो यस्मिन् तस्माद्विपया शात् सन्वमस्त्री तु जन्तुषु इत्यमरः । व्यावर्त्य व्यावर्तनं 1. इदमनन्वितम्। स्वदन्तृिणीकुर्वतः इति मूलं पठित्वा न्या भाति ।

श्रोककाव्यकलापे त्यत्सन्निधौ तव सन्निधौ चारयन्। नो चेद् व्याघ्रादि भयं मनुष्यस्तुतिः स्यात् । अतस्तत्परिहृत्य त्वत्सन्निधौ चारयन् रक्ष रक्षता सौख्यद गोपालक आन्तरं अन्तः स्वं किंचित्] धर्म किञ्चित् (चिरं तब गोपालकत्वात् वेतन[दातृ] रक्षैकपरत्वाच्च दास्वामीत्यर्थः ॥ ११९. आर्यानार्याशयाम्भोभवभवनशिरश्छेदपापोग्रताप- व्यग्रस्योस्य भिक्षां प्रतिदिशमटतः पाणिल कप भ्राजतेजा व्यधास्त्वं स्फुटितमज यदा पावरक्तप्रसृत्य पारम्यं रम्य सम्यक्तय जगदवदत्त (रस)[स] दैवादिदेव रुद्रपाल मोक्षितवानसीत्याह आयेति - आजत् प्रकाशमानं सत्वं] यदा यस्मिन् काले आर्यायां पार्वत्यां अनार्थः अपूज्य आश पार्वत्यां मोहितस्येत्यर्थः । अम्मस उदकस्य (काल) भव उत्पत्तिर्यस्य भवं भवनं मन्दिरं यस्य तस्य चतुर्मुखस्य शिरसः कन्धरस्य च्छे पापं तेन उमेण भयङ्करेण तापेन बाधया व्यग्रस्थ परवशस्य प्रति दिशीत्यव्ययम् । भिक्षामटतः जीवनाधमरटमानस्य । 'अट पट गता उग्रस्य रुद्रस्य उमः कपर्दी श्रीकण्ठ' इत्यमरः । पाणी इस्ते कपालं शिरःकपालं पार्श्वे पार्श्वभागे रक्तस्य प्रसृत्या प्रसरणेन स्कु यथा तथा व्यथाः कृतवान् । हे अज जन्मरहित बिष्णो । 'अजा 1 च्छागा' इत्यमरः । हे रम्य रमणीय हे आदिदेव तदैव कमालनाशका प्रशस्तं तव पारम्यं परमत्वं कर्म जगत् कर्तुं सम्यगवदत् प्रकटीच विस्तरस्तु हरिवंशे द्रष्टव्यः ॥

* यस्मादनपराधस्य शिरखिया मम।
तस्माच्छापसमायुक्तः कपाली एवं भविष्यसि ॥

सव्याख्यान:- श्रीनिवासगुणाकरः क्षमाहवे विवशयन् रक्ष्यस्य वाणस्य च पौत्राय निजात्मजां कलयितुं द्वौ द्वौ समाक्षिप्य च । कन्दितुमात्मनोर्ननु दशां त्यक्तवावशिष्टान् भुजान्

रक्षकतां त्वदेकनिलयां लक्ष्मीनिवासाकरोः ॥ १२१ ॥ भुजचतुष्कावधि कृतवानसीत्याह-व्यक्षमिति ॥ हे लक्ष्मीनिवास लाय तब पौसाय अनिरुद्धाय निजात्मनां उषां कलयितुं दातुम् । । रक्षितुं योम्यस्य रक्ष्यस्य यागस्य वाणासुरस्य रक्षकं स्वामिन- यक्षाणीन्द्रियाणि यस्य से यक्ष र आहवे युद्धे विवशयन् शं कुर्वन् द्वौ भुजी स्वेशं स्वस्थ आत्मनः ईशे रक्षकं शियमाश्लिष्य ॥ शिवमाणयोर्दशां ऋन्दितुं तवेदृशीयं ममेदृशीयं दशेति आक्षिप्य जौ चेति भुजचतुष्कं हित्वा अवशिष्टान् बाणस्य भुजान् चतुष्काति- जानू छिबा द्विधा कृत्या 'हिदिर् वैधीकरणे' रक्षकर्ता यां वमेक एवं निलय आश्रयो यस्यास्ताम् । 'निकाव्यनिलया- । अकरोः कृतवान् ननु । कम् करणे ॥ १२१ ॥ जाने श्रीजाने हितमहितमप्याहितमहा- विमोहो मोहोयद्विषमविषयासक्तिविवशः । हन्ताऽहन्ताया भवति न विवेको भवति धीः " पद्मं पद्माकमी कथमिय लभेयं समगुण' ॥ १२२ ॥ स्प्रे केनोपायेन लप्स्यामीत्याह-न जान इति ॥ हे श्रीजाने मार्या यस्य तस्य सम्बुद्धिः। वधूजया स्नुषा भार्येत्यमरः । निकादेशः हे समगुण सत्त्वगुणप्रधान आहितः प्राप्तः महान् ज्ञानं यस्य सः । अविवेको विमोहश्थे' ति निघण्टुः । स नोहः तेन उद्यन्ती उदयमाना विषया निम्नोन्नता विषयेषु शब्दादि- मेवारामगुण' इति युक्तं भवितुम् ।

श्रीवेंकटेशकाव्यकलापे विषयेषु आसक्तिः प्रेमातिशयः तथा विवश परवशः सन् अहितमपि अभियमपि न जाने न जानामि । अहन्तायाः अह ममताया अपीदमुपलक्षणम्। निहन्ता नाशकः विवेकः स्वपरज्ञा नोदेति । भवति त्वद्विषये । श्रीशनम्। धीः प्रज्ञा शेमुषी मलि खपद्मे गगनारविन्दतुल्यम् । अनन्तं सुरवर्त्म ल मित्यमरः । नलिनमरविन्दं महोत्सल' मिति चामरः । पद्माश्री पद्मतुल्यपादौ धरोऽखियामित्यमरः । कथमिव केनोपायेन समेयं लप्स्यामि ? क कदा या शेषाद्री तुलितविरजखामिसरसी- जले स्नातः पूतो भुवनभवन त्वद्भवनभाक् । अबे लक्ष्मीनाथासुरविमथनासडून निधे प्रसीदेति क्रोशन्निमिपमिव नेष्यामि दिवसान् । इति स्वामिपुष्करिणीतीरनिवासी सन् कदा या दिवसानेष्यामीत्याह- शेषाद्री वेङ्कटाद्री भुवनं लोक भवनं गृहाः यस्य तस्य सम्बुद्धिः । धारेत्यर्थः । विष्ट भुवनं जगत्' 'भवनागारमन्दिरं भवतः भवनं गृहं यद्भवनमा सन् तुलिता समानीकृता विरज यस्याः सा सा च सा स्वामिसरसी च स्वामिपुष्करिणी तस्याः जले अत एव पूतः पवित्रीकृतः अये लक्ष्मीनायक असुरान् विनशाति असुरविमथन अस्माकं धननिधे निधिभूत प्रसीद प्रसन्नो भवेति क्रोशन् क्रोशन् निमिषमिव क्षणमिय दिवसान् दिनानि कदा वा नेष्या त्यन्वयः ॥ १२३ ॥ कदा वा पच्ज्जिनयदमृतं निर्मलनख- श्रिया पोत्पन्नं विपनिलयमब्जं इसदिह । न ते रागं स्वीयं प्रकटयदिवालोहिततथा रमेश त्वत्पादाद्वितयमज पश्येयमसकृत् ॥ १२४

सव्याख्यानः --- श्रीनिवासगुणाकरः

अद्वितीयं त्वां कदा पश्येयमित्याह - कदावेति ॥ पपा कर्मच नेपइच्छित्। पङ्कः कर्दमापयो' रिति निघण्टुः । जनयत् जनक यस्य तत्' गङ्गोत्यादकं मोक्षदं च निर्मला मलरहितया नखश्रिया नख- । पोत्पन्नं कर्दमोत्य पापजन्यं च विषं जलं गरलं च निल्यो यस्य 'विषं जले गरे चेति निघण्टुः एतादृश अप हसमानमिव स्थित ततया आसमन्ताद्रक्ततया नते नमस्कारं कुर्वेति पुरुषे विषये स्वीयं स्वकीय नुरागं प्रकटयदिव स्थितम्। अनुरागस्यारण्य कविसमयसिद्धम् । यत्पादद्वितथं अन् कर्म हे रमेश हे अज अजन्य असकृत् पुनः पुनः कदा वा अत्यन्वयः ॥ १२४ ॥

कदा वा दावाचिः परिभवभवद्वै भवभव-
चिदम्भोभृम्भोस नहसनप्रोज्ज्वलतनो ।
सुसारासाराभाशरणकरुणादष्टिरमिता
प्रसन्नाऽऽसवार्ता मयि परिपतेद्वेङ्कटपते ॥ १२५ ॥

तब करुणा गयि कदा पतेदित्याह - कदा वा दावेति । दावाचिपः उज्वालायाः । दवो बहुताशन' इत्यमरः परिभवे तिरस्कारे भक्त वैभवं यस्य तं भवं संसारं छिनतीति तथोक्ता । अम्भोभूतो मेघस्य सनस्य गर्यातिशयस्य इसने हास्ये प्रोक्ला प्रकाशमाना तनुः शरीरं यस्य प्रम्बुद्धिः संसारस्य दायालादपि स्यात् त्वत्कटाक्षनायत्वात् दावनाश त्वदीयतनुर्हस्तीत्यर्थः । ते तब सुसारस्य सम्ययसारत्व आसारस्य धारा सम्पात- घरासम्पात आसार इत्यमरः । भावाः कान्त्याः शरणं रक्षक करुणादृष्टिः कटाक्षः । आसारतुल्या दृष्टिरित्यर्थः । शरणं गृहरक्षित्रो करुण कृपा 'इन्डष्टिनेलचक्षुपी' इति चामरः । अमिता इचारहिता सर्त न प्रपन्नानां विषये आर्ता पीडिता सती बाधिता सती प्रसन्ना अनुग्रहवती 1. अग मोक्षं च जनय उत्पादकत्" इत्येदोदितम्। 2. मन्दिरभूता इन्

श्री वेंकटेश काव्यकलापे बेटं बेटाचल पातीति बेङ्कटपतिस्तस्य सम्बुद्धिः । मयि कस्मिन्काले प्रसरेदित्यन्वयः ॥ १२५ ॥ धारक पोपकोम्यत्वत्कः परमो गुरुर्दयालुर्नः । असभ्यं त्वयि रचितन्यासोऽयं तत् सुभाव सम्बन्धात 1 श्रीरामनुजसम्यन्धान्मामवेत्याह--धारकेति ॥ धारयति मनुष्यानि पोषयति जलेन (१) मनुष्यानिति पोषकं जलं, भोग्यं भोगाई ताम्बूलादि । Gora Bur) धारक पोषक भोम्यानि त्वमेव यस्य स भोम्यत्वत्कः । दयालुर्दयाशीलः नः अस्माकं परमो गुरुः उक्त 'गुरुस्तु गीष्पत्ती श्रेष्ठे गुरुः तिपरि दुर्भर इत्यमरः । परमैौदा परमाचार्यभूतः अस्मभ्यं प्रपत्तिकरणेऽप्यशक्तानामस्माकं निमित्तमेव ल अयं गुरुः रचितः कृतः [न्यासः) प्रपधिः शरणागतिर्येन सः ( इत्युक्तरीत्या अभूदिति शेषः तत् तस्मात्कारणात् सु शोभमाना सः। इन्दिरा लोकमाता मा इत्यमरः । सम्बन्धाद्रामानुजसम्ब रक्ष । अथ रक्षणगतिहिंसादिष्विति सूत्रात्() ॥ १२६ ॥ अनेकैः खै रूपैर्धरति मम रूपाण्यनुदिनं श्रमी भूयानासीदिति फणिपतेस्तानि कृपया । दधतीं (न्ति) श्री भर्तनिजपृथुकलक्ष्मीमनुपमां शिरोवाहामध्ये बहस किमुपकी ॥ १ स्वं शेषत्कुतुकी सन् अनेकशेषरूपाणि घरसि किमित्यलाद-

सव्याख्यामः --- श्रीनिवास गुणाकरः लक्ष्मीपते । 'भृम् भरणे । 'ममेति पदं भगवत्परं मम सकल- रूपाणि दिव्यविग्रहादीनि निजस्य स्वस्थ पृथुका शिशवः । कः शिशु रित्यमरः । अनुपम उपमारहितां सादृश्यरहितामित्यर्थः । शूनां लक्ष्मी शोभां शिरोवाहामध्ये प्राप्यङ्गत्वादेकवद्भावः । शिरसि 'भुजवा प्रयेष्टो दो रित्यमरः (१) । यथा लोके अनुरागवशात् ते धारयन्ति तद्वदित्यर्थः । शेषवकुतुकी सन् परार्थत्वे उत्सुकः सन् धरति किमु । किविति प्रभे शेपस्यैवाने कविग्रहरवेनोत्नेक्षा । । रिमितैः स्वैः स्वकीयैः रूपैः नागादिरूपैः अनुदिनं मम यानि रूपाणि 1 फणिपतिः शेषः। भूयानधिक अमः स भगवत आसीदिति रूपाणि कृपया दयया दधतीं धरमाणाम् ॥ १२७ ॥ सुगन्धपरिबन्धुरं सविधसेविनां साम्यदं

सद्विपस
किसलया भदन्तच्छदम् ।
अमलयं गिरिं श्रितममेयलक्ष्म्याश्चितं
भवन्तमभजन्त किं पटुपटीरबुध्योरगाः ॥ १२८ ॥

[[ ] पटीच्या भवन्तमभजत (न्त) किमित्याह सुगन्धेति । सुगन्धेन परिबन्धुरं व्याप्तम् । चन्दनस्य गन्धप्रधानत्वात् परिबन्धुरमित्युक्तम् । पीपे सेवन्त इति सेविनः । तेषां साम्यं ददातीति साम्यदम् । भगवतः इत्वं सिद्धम् । उसन्तः प्रकाशमानाश्च ते विटपाश्च शाखाः स एव सन्तः अत्र सर्वमाकुलमस्फुटमनन्दितमिति व्यख्यानान्तरमिह यम्। "अनेरिति । बू भरण इति धातुः ममेति पदं भगवत्सरम् नम रूपाणि दिव्यमिहान् ॥ दधन्ति धावू धारण पोषणबोरिति धातुः निशन्दो भगवत्परः । एकः । पुत्रतुस्थान (नीत्यर्थः कपिरो खाना शरीरा मध्ये [शिराचमतस्मिन्]] देवाः शिरसि वाहाव पैः । भुजवा प्रवेशे दोः (१) । वहति किमु । कान् प्रेमास्पदभूतान् शिरः- धरन्ति तथा शेषस्य रूपाणि भरति किमित्यर्थः । भगवदामरणभूतेषु नागेषु श्रेष्ठ- ये अनेक विनोत्प्रेक्षा ॥ "

श्री वेंकटेश काव्यकछापे योग्याः भुजा यस्य तं विटपवत् मशस्तभुजं च किसलयैः 'किसालय किसलय मिति द्विरूपकोशः । आमेवामा यस्य सः दन्तच्छद अधरो यस्य से, किसलया एवामः अधरो यस्य तं च अभिकं गल गयाख्यं गिरिं मलयपर्वतमित्यर्थः । श्रिते भा 'अद बहुलं बहु' इत्यमरः हे अदन सर्वोकृष्टेति सम्बु अधिकं अलये नाशरहितं गिरिं वेङ्कटाचलं श्रितं च अमेयया लक्ष्म्या शोभया देव्या च अश्चितं पूजितम् । 'अक्षु गतिपूजनयो ' भवन्तं, पटुः समर्थश्वासौ पटीरधन्दनवृक्षः स इति बुध्या किमित्यन्वयः । उरगाश्चन्दनवृक्षमाश्रयन्तीति प्रसिद्धिः । पटु वा ॥ १२८ ॥ त्वां वल्मीकगतं पुराऽतिसुरमे संवेष्टयन्तः फणि- श्रेष्ठाः शीर्षजालमनिलया गन्धैकवश्यान्तराः । गोक्षीरच्युतवामलूरुकभयप्रत्यक्तवन्तः (यः) परे भान्तीमे कि बेङ्कटाचलपते श्रीवासवान्तरम् (र) सर्पाः त्वां त्वया न गच्छन्तीत्याह-वामिति ॥ हे अति गन्धपूर्ण हे वेंकटाचलपते पुरा पूर्वं कदाचित् पुरा पुराणे निकटे भाविनो रिति (पु' इति विश्वः । यस्मीकं वामलूरुं गतं प्राप्तं त्वां शीर्ष मश्च मध्ये निलयो येषां ते गौकस्य गन्धस्यैव वश्यं स्वाधीनं येषां ते फणिश्रेष्ठाः सर्वश्रेष्ठाः संवेष्टयन्तः संवेष्टमानाः । हे श्रीवासबाह लक्ष्म्या वास निवासभूतः बाहोः अन्तरं मध्ये यस्य सः । गोक्षी च्युतः द्रवीभूतः वामकुर्वेषां ते गोक्षीरच्युतयामहरुका । अत स्मत्यक्तवन्तः भगवद्विग्रहं त्यक्तवन्तः ['ये तेभ्यः [] परे अन्ये अपलायिताः सर्पाः भान्ति किमु प्रकाशन्ते किमु 'बागवराध नाकु पुंनपुंसक' मिल्यमरः । केचिद्गन्धलेोभादापादचूड वेष्टिताः केचित ॥ भयादित्यर्थः ॥ १२९ ॥

सख्याख्यान ः— श्रीनिवास गुणाकरः हित्वप्रतिषेधमादवनं हर्यायुधैर्यर्मक- न्यायाभ्यां न भवत्यथापि शकनादुद्धा निषेध्ऽपि मे । कीटनयेन देहि समतां कः किं स्वतन्त्रं वदेत्

यांदा क्वचिदुशिता जयतु वा नित्या विभूतिः परम् ॥ १२० ॥ कैटकिशोरमार किशोरन्यायाभ्यां मद्रक्षणासम्भवात् अमरकीटन्यायेन -निर्हेत्विति । हेतु कारणं च अप्रतिषेधनं (धः) निषेधाभावः [च] निर्गते प्रतिषेधने (ध) यात माहशः मम अवनं रक्षणम् । हरिमर्कटः । 3 तस्य बैरी मार्जारः हर्याखुवैरिणोरको तयोययः मर्कट किशोरन्यायः न्यायश्च ताभ्यां न भवति न घटते । त्वमतिषेधयोरभावादित्यर्थः । सूर्ययोः ' 'उन्दुरुर्मूषिकोऽप्याखुः पृपदेशक आखुभुक्' इति अथापि हर्याखुवै कन्याया सम्बन्धेऽपि शकनत् तब शक्त्या रुड़ा म पेपि निषेधमानाय में मां पद् पदानि यस्य सः पट्यत् स चासो । तस्य नयेन न्यायेन भ्रमरकीटन्यायेनेत्यर्थः । समतां साम्यम् । यथा टं रुद्धा स्वसाम्यं ददाति तदेव त्वमपि मम त्यत्साम्यं देहि ददस्य । प्रिसङ्गः स्वादित्यत आह क इति । कः स्वतन्तं त्वां कः कः पुरुषः स्वातन्त्र्यस्य नियोगात्वात् अन्यतन्त्रः किमिति वदेदित्यर्थः । हेत्वप्रतिषेधान्यतरवन्तमेव रक्षामीति मर्यादा"] मया निवन्धितेत्याह- चित् दामघोषादी उज्झिता त्यक्ता । वैद्यादेः कारणान्तरमलीत्याह । नित्या विभूतिः परमपदं परमत्यन्तं उज्झिते या (४) सर्वोत्कर्षेण तः स्वरक्षणं गतमिति भावः ॥ २३० ॥ निन्दायारह निर्बीजं कृपालुया गुप्तं वामनसापदं म (च) मदघातं स्वयं कीर्तयन् । "तु चैद्यादेः कारणान्तरादेतन्मनि द्वेषेऽपि पूर्वजन्मनि वादिय -- जयस्थिति कारणं हिला लीलाविभूतिस्थानां सर्वेषां रक्षनेते एतेषां निविभूतिगमनाथ सा परं वर्धत एवं अस्ते हा निर्नाति स सदा मगन्ति तस्यापि मम रक्षणमुचितमेवेत्यर्थः ।"

श्री वेंकटेश काव्यका आदते समुदप्रमुत्तच च मत्पापापनुतिश्रमं के (किं) चित् कुशयति प्रपञ्चजननोदश्चद्विरिथे मत्याचे निर्ज कुर्विति प्रार्थयते मन्निन्देति ॥ प्रपा उत्पादने उदयन् व्यग्रायमाणो यो विरिचश्धतुर्मुखः । विरि इत्यमरः । तेन ईडितः स्तुतः स्तस्य सम्बुद्धिः । इह इदार्न मन्निन्दारगृहयालुतालुः मम निन्दायां दूषणे हया स्पृहाक यस्याः सा(?) ळयोरमेदाचानुशब्दस्याने तालुरिति प्र कृपालुर्दयालुः । दोषादर्शित्वात् वाङ्मनसयोः अप अविषयं [ इंयतारहितत्वात् मया गुप्तं रक्षितं मदमातं मम अघानां निजं कारणरहितं यथा तथा सङ्कीर्तयन् तब भवतः समुद प्रीतिः समुदप्रमुत्। मुनीतिः प्रमदो हर्ष इत्यमरः । म अपनोदात् परिहारादित्यर्थः । यः श्रम आयासः तं च स्वयं कीर्त

किञ्चिदीपत कुछन्ती सकुच्चन्ती सती (1) आदते स्वीकरोति ।
सङ्कोचस्तु रक्ष्यरक्षकयोरसदृशफलकत्वादिति भावः ॥ २३१ ॥

रक्ता एक स्वगुणेन ते हृदकरोद्रक्तं श्रियः सङ्गतेः वनीला तु रकमकरोत् हुने विचित्रं । स्वातन्त्र्यं गुणमग्रहीत्तव ददौ स्वं पारतन्त्र्यं च ते भाग्यं मे पितरेतदत्यपयुजो माता वलं वत्सल " 1. प्रमिदं व्याख्यानमाकृतम् व्याख्यानान्तरमन न रखते मन्निन्दन एवं निवारण दिना हेतुन करणं वीजा या जन इति या दुर्जन इति वा विपरीतव्याक्षणिकतया सुजन इ वस्नेन रहितमपि यगोचरं मत्पापराशि सायं समुदम सन् आपत्ते खीकरोति किं कुर्वन्ता मतं कीर्तयन्। शान्तमधिगच्छति द्विषन्तः परम् इति हि प्रसिद्धम् किया त चिचयति यति हासयति प्रचेत्यादि सम्बोधनमाया

सव्याख्यानः — श्रीनिवासगुणाकरः

पात्मनो मे तब पारतयस्वातन्ययोः विनिमयेन एतद्रक्षणमे बालमित्याह (१) ॥ हे पितः हे जनक ते भवतः दृक् दृष्टिः स्वगुणेन स्वनिष्ठगुणेन रक्ता शिष्टा अनुरागविशिष्टा च पुण्डरीकाक्षत्वात्। कप्यासमित्युक्तः । म्याःछन् हृदयं रक्तं अनुरक्तं सङ्गतेः संसर्गवशाद् अकरोत् कृतवती । आदित्यर्थः । नीतमा अत्यन्तनीला कुवलयाशित्यात् । तत् तस्याः एक ते तव हुन् हृदयं रक्तमनुरक्तं अकरोत् रक्तत्वविशिष्टमिति विरोधः । कत्वकरणं विचित्रम् । वत्सला वात्सल्यवती माता तु तब स्वातन्त्र्यं गुणं न क्षमामी त्युकं (1) गुणं अग्रहीत् गृहीतवतीत्यर्थः । स्वं स्वीयं पराधीनत्वं ते ददौ दत्तवतीत्यर्थः । अत्यधयुजः अत्यन्तपापयुक्तस्य मे पर्याप्तम् अलं पर्याप्त भूषणे इत्यमरः ॥ भाग्य एतादृशसम्पत् म्यस्यन्दमरन्दविन्दुसुमनोवृन्दत्वदङ्घथम्बुज- द्वन्द्वास्कन्दननन्दनीयविभवाः कुन्देन्दुमन्दस्मित । दारुचन्दिरानन सुधानन्दा सन्दोहिनः 1 सुस्पन्दाः पवनाः त्वदपचना भूपावनाः बान्त्विति ॥ १३३ ॥ अद्रिस्थितवायवः भूपावनाः सन्तो वान्वित्याह - रम्येति ॥ कुन्दं माध्य- ... माध्ये कुन्दकुसुम' मित्यमरः । इन्दुश्चन्द्रः ताबिव मन्दं मृदु सो यस्य तस्य सम्बुद्धिः । कुन्देन्दुमन्दस्ति । रम्यं रमणीयं यथा तथा माणः यो मन्दविन्दुर्मकरन्दशीकरः येषां तानि सुमानि कुसुमानि तेषां समूहाः येषां तानि त्वदयम्बुजानि त्वत्पादपद्मानि 'सहलशीष साक्षः सहस्रपा दित्युक्तेः (१)* तेषां आस्कन्दनेन आक्रमणेन नन्दनीयः विभवः अतिशयो येषां ते बन्दारयनानां नमस्कुर्वज्जनानां भक्तानामिति चन्द्रा (न्दिरा) ननस्य चन्द्रतुल्यमुखस्य सुधा सुषतुल्यानि आनन्दाश्रूणि * अलं भूषणपर्याधिकारणमाचकम्' इति तत्र दृश्यते । माध्यं कुस्तु वन्धुको बन्धुजीवकः' इति तत्र दृश्यते । इन्दुपदे धूममा कथं बहुत्वमुच्यत इति चिन्त्यम् ।

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे आनन्दवाप्पाणि तेषां सन्दोहः समूहो येषां ते सुस्पन्दाः वात्यादिवटुब्धनाः । स्वदद्रिः बेटाचलः तस्य उपवने समीपने स्वनाः' त्वदी सरगाणा इत्यर्थः । अत एव भूपायनाः वायवः इति एवंप्रकारेण वान्तु प्रसरन्तु ॥ १२३ ॥ जीवाः पात्राणि माया विपुलयवनिका जालानि आता मायाविकारापकरणपदं यान्ति देखी श्री कौस्तुभातिपरक्शा वीक्षणोत्का नटी लीलादीन् सत्रधारः त्वमखिलभुवनं नाटकरते र कर्मवात ते जगनाटक.... इत्याह-जीवा इति ॥ हे रमेश जीवाः "" स्थानीयानि । माया प्रकृति मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मार मित्युक्तेः। बिपुल्यवनिका विस्तारी मताच्छादनपट सूत्रजालानि सूत्रसमूहाः मायाविकारा हि प्रकृतेः विकारा मह (पद) उपकरणशब्दं यान्ति प्राप्नुवन्ति । उपकरणशब्दवाच्या श्रीवत्सः लाञ्छनं कौस्तुभमणिश्च पटिछे पटुतरे पेयौ पेटिय प्रलयसमये श्रीदरसे प्रकृतेः कौस्तुभे जीवानां च लयश्रवणादि (प ईक्षणे दर्शने उत्काः काङ्क्षमाणाः प्रकृतिपरक्शा न भवन्तीति प्रकृत्यनधीना इत्यर्थः । सदा पदयन्ति सूरय' इत्युक्तेः । नित्य (त्या) श्रीलक्ष्मी नटी नटी स्थानीया स्वं भवान् सूत्रधारः असि अभय अखिलभुवनं अखिललोक ते नाटकः (१) नाटकस्थानीयः । सर्वे मासीदिति भावः ॥ १३४ ॥ 1. स्वाति मूळे पचम्यन्ता दृश्यमाना परमिति भाति 2. असा पदस्य व्याख्यानं रयतेली' इति युक्तमिति भा इति पा

संव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

सममसममनन्तं मङ्गलं मङ्गलानाम्
अमलम मलमासा भासयन्तं जगन्ति ।
हृदयहृदयमुष्णाद्योतहृष्यन्नशुष्य-
कमलकमलनेव स्तोत्रपातं करोमि ॥ १३५ ॥

[] स (स्तो पत्रीकरोमीत्याह- सममिति ॥ मया लक्ष्म्या सह वर्तत इति उसमे सबशरहितं अनन्त अन्तरहितं सत्यं ज्ञानमनन्तं ' इति शानां शुभानां मङ्गलं मलमूर्त अमल्या स्वच्छया भासा स्वतेजसा कान् भासयन्तं प्रकाशी कुर्वन्तम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति छत् मनोहरः अयः शुभावहो विधिर्यस्य से (तस्थ) [हत] हृदयं अयः ) [स्थाने] यस्य तम् । उष्णप्रकाशेन सूर्येण हृप्यत् विकसत् ननुप्यत् समासः । कमलं जलं यस्य तत कमलं जपायो' रित्यमरः । म पद्मं तदिव नेलं यस्य तम् सूर्यकिरणविकसज्जलमध्यस्थितफलनेत्र 'अ इति भगवतो नारायणस्य प्रथमाभिधानं 'अकारो विष्णुवाचक स्मृत्योश्ध अलमत्यन्तं स्तोकस्य पात्रं करोमि स्तोत्रस्य विपक्षीकरो- १३५ ॥

प्रीतः श्रीश वपुःश्रमेण सुमदे भूरदासे धन-
या प्रीततरः सुवर्णमुमुदे तोण्डप्रभौ निर्व्यये ।
नाथ प्रीतमः कुलालजरठे मृत्सूनदे वत्सुमे
प्रीतिस्ते सुलमे ममाद्य सुलभ हत्याङ्गीकुरु ॥ १३६ ॥

इत्यमी कुर्वित्याह-प्रीत इति ॥ वपुषः शरीरस्य श्रमेण आयासेन दायके उद्याननिर्माणे थे (ने) त्यर्थः । भूरनदासे भरनामके गोपीशे [प्रीतः ] । धनच्युत्या काञ्चनधनच्युत्या सुवर्णसुमदे सुवर्णपुष्पदाय के सोण्डमा चक्रवर्तिनि (Gari) प्रीततरः अत्यन्तप्रीतियुक्तः । रन् । निर्व्यये धनव्ययरहिते भुलूनदे कुशलनरठे कुलालवृद्धे तसुमे

श्रीकटेशकाव्यकलापे तरपुप्पे प्रीततमः प्रीतिविशिष्टः । तस्मात्कारणात् सुलभे तुमेत सुलभ देहायासाभावात् सुखेन लभ्यं हृत्य हृदयकमले अरु पूर्वजन्मनि गोपीशो भूरङ्गनाथ इदानीं तोण्डप्रभुर्जातः कुलालन जगामेत्यर्थः ॥ १३६ ॥ नायं शीतकरी जगत्सु विहरच्चत्कीर्तिलक्ष्म्याः करे श्वेता न च लक्ष्मयम्भरकुलं नो कौमुदी तार शीतत्विट्पटवास जाति कुसुमवाताः सुरखीकर-

क्षिप्तास्तचनुसङ्गतास्तदनिशं ते हि अमन्त्यम्बरे ।
कीर्तितनुसता जातिमाताः अमन्तीत्याह--नायमिति ॥

मानचन्द्रः शीतकरो न भवति । परन्तु [जगत्यु विहरत्] स्वत्कीरि कीर्तिर्येश एवं लक्ष्मीस्तस्याः करे हस्ते श्वेता श्वेतकमलम् । प्रयोगात् लक्ष्म कलई न च न भवतीत्यर्थः । परन्तु बम्भरकुले एते कौमुदीतारकाः कौमुदीतारकाणि नो न भवन्तीत्यर्थः । परन्तु तस्याः कीर्तिलक्ष्म्याः तनुसङ्गताः शरीरसङ्गताः सुरखीणां करैः शीतस्थिट् कर्पूरं कर्पूरस्य चन्द्रसंज्ञत्वात् कर्पूरमयः पटवास इत्यर्थः स्चन्द्रसंज्ञ इत्यमरः । जातिकुसुममाताः मारतीसमूहाः सुमना म रित्यमरः । तत् तस्मात्कारणात् अनिशे सर्वदा ते सुमादयः अ भ्रमन्ति भ्रमणं कुर्वन्ति ॥ १३७ ॥ रूपि स्वं गुणमादधाति निकटे स्वच्छेऽन्यरूपास्पदे रान्तस्फटिके जपासुममिह प्राप्तं विचितं महत् । श्यामोऽप्यात्मगुणेन काममतनोः श्यामाः पुरा गोपिकाः रक्ता नन्दतपोविपाकजनने शेपाचलाधीश्वर ॥ १३८ स्वगुणेन गोषिकाः रक्ताः करोपीत्याह

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

स्तु जपाकुसुमं जपापुष्पे निकटे समीपस्थे स्वच्छे निर्मले परिशुद्धे दृष्ट भन्तो यस्य तस्मिन् दृष्ट [[]] स्फटिके अन्यरूपस्य जपाकुसुमनिष्ठा- वास्पदे स्फटिके सानिध्यवशादिति भावः । एवं स्वकीयं गुणं रक्तगुणे आसजन फरोति । इह त्वयि तु महत् अधिकं विचितं आर्य प्राप्तं संदेवाह श्यामेति । पुरा पूर्व नन्दस्य तपसः कृच्छ्रयान्द्रायणादिकस्य परिपाकजनने कृष्णावतारे स्वं नमः श्यामोऽवि नीलोऽपि आत्मगुणेन स्त्वगुणेन सौन्दर्यादिना गुणेन च श्यामाः नीलाः यौवनमध्यखाध यौवनमध्यस्था इत्यमरः । गोपिकाः बलवाङ्गनाः कागमत्यन्तं रक्ताः । बिरोधः। अनुराध अतमोः अकरोः कृतवानसीत्यर्थः ॥ १३८ ॥

झण्डे सरसि स्फुटोकुमुदे धुर्वा (योवा) रिते मेरुणा
क्रीडामण्डपिनीनचन्दिरभिषेणीजोयशस्सम्पदी ।
श्यन्तीष्वमरीपक्ष्मचलनाखाराद्विसर्पत्करे
सान्योन्यग्रहणस्पृहे श्रममितः शेषाद्रिचूडामणे ॥ १३९ ॥

व ब्रह्माण्डपूर्ण प्रतापकीर्ती इत्याह-ब्रह्माण्ड इति ॥ हे शेषाद्रिचूडामणे प्रकाशमानानि उडूनि नक्षत्राण्येव कुमुदानि उत्पलानि यति मिन् । शमेव या यारि (उदकानीत्यर्थः) यस्मिन् तस्मिन् (1) मेरुणा क्रीडार्थ विहारार्थं मण्डपोऽस्यास्तीति क्रीडामण्डविनि। मेर्वभिन्न- युक्तमध्यभागे । ब्रह्माण्ड एवं अण्डकटाह एवं सरसि तटाके । इनः चन्द्रः तयोर्मिषेण व्याजेन ते तब ओजोयशस्सम्पदी प्रतापकीर्तिसम्पदौ ना पक्ष्मचलन रहितासु जलक्रीडादर्शनार्थमित्यर्थः । अमरीषु देवतास्त्रीपु सतीषु । जलकीडायाः स्त्रीभिरेव दृश्यत्वादिति भावः आरात् दूरं यथा केन्तः व्यापनशीलाः कराः किरणा एव हस्ताः ययोस्ते । अन्योन्यग्रहणे स्पृहया इच्छया सह वर्तेते इति साम्योन्यग्रहणस्पृहे सत्यो इतः प्रामुतः। यथा परस्परस्पर्शो न स्यात्तथा जलक्रीडां कुरुत १३९ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे नेवारुण्यमिषेण वेङ्कटपते युष्मत्स्वरूपादिके सच्चा शोरुपर्यनुस ( चलि ) तस्वोद्देश्य भेदं फ भूपाखत्वयुतत्वदायुधसमं प्रह्लाददैत्येन्द्रयोः सन्दृष्टं युगपत्प्रदर्शयसि किं सद्रागरुट्त्वं पदम् ॥ आश्रितानाश्रितेषु [रागरुष] भगवान् नेवारुम्यव्याजेन प्रकटया -नेत्रेति ॥ हे बेकटपते हे बेङ्कटाचलपले नेत्राभ्यमिषेण ने अरुणत्वं तस्य मिषेण व्याजेन युष्माकं लक्ष्मीनित्यरिप्रभृतीनाम विषये स्वादिके स्वासस्य शोर्ययोस्तयोः (शी यौ तयोः) [उपरि ] सोद्वेगध्ध (स्वोद्देश्य - ) भेदं अचलितः अत्यक्तः स्त्रोद्देश्ययोः इष्टानिष्ट योदयस्तता भूषाखत्ययुक्तस्वदायुचसमं भूषायं भूषणत्वं अरु चताभ्यां युतैः युक्तैः स्वदायुस्तुल्यं समं महादध दैत्येन्द्र प्रादहिरण्यकशिपू तयोर्विषये प्रसादोवत्याश्रयतया च (सं) दृष्टं स अनुरागब्ध र च रोपध रागस्यौ तयोर्भावस्तत्त्वं रागरुवं यस्

उत्कृष्टं पदं क्लु युगपत एकदेय प्रदर्शयसि किं दर्शयसि किम् ।
नृसिंहरूपवस्तु दर्शितवानित्यर्थः ॥ १४० ॥

रमाऽरुणयोरप्रतिभयत्करैर्लोहिता
स्वमप्यधवलोत्पलप्रभवदीक्षणप्रेक्षणैः ।
गतोऽस्यसिततां ध्रुवं तव तदक्षियुग्मं सदा
मयि प्रसरतु प्रभो पधराधाराधर ॥ १४१ ॥

त्वमपि लक्ष्मीने नै गतोऽसीत्याह-रमेति । वृपधराक्षस धाराधर नीलमेघेत्यर्थः । स्माऽपि लक्ष्मीरप्यरुण रक्तं यत् पयोर प समाने यदक्षियुग्मं तस्य करेः किरणैः सोहिता अरुणा यौ नीलोत्पल कुमुदे ताभ्यां प्रभवयो (तो): उत्पन्नयोः त्वमपि भवानी 'ईक्षणयोः प्रेक्ष 1 * प्रमतदक्षणक्षणेः' इति पाठे कृत्वा तस्या रमाया ईक्षणयोः व्यायते ।

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

जां नैख्यं गतः प्राप्तः असि अभवः । भुवं निश्वयः । हे प्रभो सत् तब मं नेत्रयुग्मं सदा सर्वदा मयि दासभूत इत्यर्थः । प्रसस्तु प्रसरतात् ॥ १४१ ॥

दातृत्वापक तिप्रियोनिरहितानोदयान् प्राभव-
स्फीतान् दर्शितदन्तपङ्क्ति धनिनः संसेव्यमानान्मया ।
मन्येद्युपकारकान् धनलाभाकुलं मां यतः
ते श्रीवेङ्कटनाथ सदयं त्वां मारयन्त्यज्जता ॥ १४२ ॥

धनाभावस्त्यां मारयतीत्याह दात्येति ॥ हे वेङ्कटनाथ वेकटाचलते देव वदाम्पत्यमेव उपकृतिरुपकारः प्रियोक्तिः प्रियवचनं ताभ्यां च रहितान न् या दातृत्वं वदान्यत्वं उपकृतिः धनिकस्थले याक्सहकारेण प्रदापयितृत् नादरवचन से रहितान् । नोयन्ती (१) अनुदयमाना दया येषां तान् । ते समासः । प्राभवेन प्रभुत्वगर्वेण स्फीतान् विस्तृतान् अतिगर्विष्ठानित्यर्थः । दन्तपक्तिर्दन्तसमूहो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा भवति तथा मया नान् सम्यक् सेव्यमानान् अनुसियमाणानित्यर्थः । धनिनः धनिकान् हृदि उपकारकान् उपकारशीलान् मन्ये । यतः यस्मात्कारणात् ते धनिकाः य द्रव्यलेशस्वाला ने अपाप्ती आकुलं व्याकुलं मां सदयं दयायुक्तं त्वां अञ्जसा शीत्र स्मारयन्ति स्मरणयुक्तं कुर्वन्ति । धनिकानादरः मम कोऽभूदिति भावः ॥ १४२ ॥

उष्णानुष्णसहिष्णुरेव विचरन्नुष्णांशुतेजश्रयं
भूष्णुं जिष्णुमजं च विष्णुभसुखं मुष्णन्तमर्थिस्थितम् ।
तृष्णामृगतृष्णया परवशो दुष्टाध्वनिष्णातधीः
श्री कृष्णरुचि विहाय नरमाः स्तौम्बेष पुष्णात्विति ॥ १४३ ॥

कान मनुष्य इन्द्रादिष्वन्यतमत्वेन कथं स्तोमीत्याह उष्णेति ॥ उष्णं च अनुष्णं हिमं ते सहत इति उष्णानुष्णसहिष्णुः । इदं वर्षस्याप्युपलक्षणम् ।

श्री वेंकटेश काव्यकला तृष्णया धनाशयैव मृगतृष्णया मरीचिकथा 'मृगतृष्णा मरीचि परवशः पराधीनः । दुष्टाध्वनि दुष्टमार्गे निष्णाता निष्ठिता धीर्बुद्धियं नरः मां पुष्णातु पोषयस्थिति बुध्या कृष्णा नीला रुचिः कान्तिर्यस्य ममित्यर्थः । श्रीशे लक्ष्मीपतिं विहाय त्यक्त्वा नरं मनुष्य उष्णाः से किरणाः यस्य सः सूर्यः । तस्येव तेजश्धयः तेजरसमूहः यस्य वर्धिष्णुम् 'भूष्णुर्भविष्णुर्भविते' त्यमरः । जिष्णुम् जयशीलं इन्द्रे चतुर्मुखं विष्णुम् श्रियः पति असुखं दुःखं मुष्णन्तं हरन्तं याचककनिवर्तकत्वेन कथं स्तौमि केन प्रकारेण स्तोत्रं करोगि खेदे ॥ १४३ ॥ वृत्ति न सतीति चेत्तव कुतः सर्वान सा सती मिलीशेपफलाद जारनुपते दस्योऽङ्गनाध्वंसक । ते पापमसौ ममैव यदि तत्किं निग्रहस्ते यदि वीक्ष्य तदुज्झितः शिशुमिमं श्रीशाव मां तावकम् भिलाष्टिक्वं मामवेत्याह वृतिरिति हे ईश वृत्तिर्व्यापारः न सतीति चेत् योग्या न चेराब भवतः सा वृद्धिः कुतः कुतः । तदेवाह सर्वान्नं सर्वनिवेदितानं भुङ्क्त इति सर्वान्नमुक् तस्य वर्णाश्रमविभागमन्तरेण सर्वभक्षकेत्यर्थः । मियाः शबर्याः शेषफलं भ शेषफलम् अतीति मिल्लीशेषफलादेति सम्बुद्धिः । जारनृपते जार प्रेसर नवनीतचोर । हे अङ्गना ध्वंसक पूतनाताटकादिध्वंसक । ममैव अर दुर्व्यापारः पापे सुते यदि अर्थ जनयति यदि तत्कि पाये नाम किमिल्ट भवतः निग्रह एवं शिक्षय पापं यदि पापं स्यात् [चेत्] हे श्रीश माम त्वया तुल्पं वीक्ष्य तदुज्झितः निमोज्झितस्सन् शिशुम तावकं त्वत्सम मानव रक्ष। आत्मवत्सर्वभूतानीति न्यायादिति भावः ॥ १४४ ॥ 1. अर्थिषु स्थितम् कथं स्थित इवाह याचकेति । तत्पष्ठनिवार स्तमिति भावः अर्धिषु स्थितम मुष्णन्तम्' इति या

सव्याख्यान :- श्री निवासगुणाकरः न्यचलाघवीक्षणाभिया त्वज्जीवयो (१) बत्सला

श्रीरास्ते रुचिरोरसि प्रतिकलं स्वातन्त्र्यमङ्गाचतः । पल्यादिगुणा जयन्ति शरणं त्वं भीर्न न क्लिष्टता सौरये तुत्कट मित्थमप्यरुचयो न त्वां भजन्ते जडाः ॥ १४५ ॥ . त्वाम् न भजन्त इत्याह-स्वातन्ध्येति ॥ वत्सला वात्सल्यवती रुचिरा लक्ष्मीः त्वं च जीवश्च त्यज्जीवौ तयोः, तब जीवस्य चेत्यर्थः । तन्त्र प्रवला पापं तयोर्यद्वीक्षणं तस्माज्जन्यया मिया भयेन प्रतिक्षणम् उरसि वक्षःस्थले आस्ते निवसति । तब स्वातन्त्र्यस्य भङ्गात् देति भावः । वात्सल्यादिगुणाः सर्वोरकर्षेण वर्तन्ते । त्वं शरणं । अतः भीर्भयं न भवतीत्यर्थः । किता च नास्ति क्लेशोऽपि मक्तत्यादिवत् इति भावः । सौख्यं तु उत्कट सर्वोत्कृष्टं आनन्द- भावः । इत्थमपि पुरुषकारवायात फरसस्वेऽपि जडाः पापिष्ठाः रहिताः सन्तः त्वां भवन्तम् न भजन्ते न सेवन्ते ॥ १४५ ॥

: कोऽपि वृषाचले बत महामायो जरीजृम्भते (१)
आराध्यप्रजवप्रसारितगुणाकृष्टाः प्रमोदाचिताः ।
त्कृत्य समग्रवञ्चितधियः स्वं सर्वमन्यानपि
स्वं सर्वं तदधीनमेव कुरुतेत्येवं भणत्यन्वहम् ॥ १४६ ॥

दिकं (-धीनं कुरुतेति वदन्तीत्याह-चोर इति ॥ महती अधिका र्ज्ञानं वा 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् 'माया तु मिति गीतानिषष्टोध (१) । आश्वर्यशक्तिरित्यर्थः । कोऽपि अनिर्वाच्यः वृषाचले वेङ्कटाचले जरीजृम्भते प्रकाशते। आराधयितुम् योग्य तेन चोरेण प्रजये प्रकर्षेण वेगं यथा भवति तथा प्रसारितैः अन्यत्र दीर्घीकृतैः रज्जुभिः कल्याणगुणैध आकृष्टाः आकर्षिताः अत

श्री वेंकटेश काव्यकला एव प्रमोदेन सन्तोषेण अविता युक्ताः सन्तः सत्पुरुषा इति शेषः । सबै समस्तं स्वं स्वकीय तत्सास्कृत्य तस्य चोरस्य सानुल्य आत्मात्मीये कृत्वेत्यर्थः । अन्यानपि स्वेतरानपि समयं सम्पूर्ण यथा तथा वधि बुद्धिर्वेषान्ते । स्वं स्वकीयं तदधीनमेव चोराधीनमेव कुरुत वु यदन्ति । यतेत्याश्चर्ये । स्वानुष्ठानमितरेषामप्युपदिशन्तीयि भावः ॥ मचक्षुःपरिपेयकौस्तुभमणे नावेक्ष्य मत्पातकं रक्षायै हृदये निवेशितममुं मां शोभमानाञ्जलि मह्यं दर्शय से भयं मम परं हर्तुं कृपाम्भोनिधे श्रीशेपचितिभृनिवास कमलाशुद्धान्तवक्षःस्थल भगवानपि मां मां दर्शयतीत्यनुसन्धत्ते यदिति ॥ मम च योग्यः परिषेय: कौस्तुभमणिः कौस्तुभमाणिक्यं यस्य तस्य सम्बुद्धिः मस्या नावेक्ष्य अदृष्ट्रा रक्षायै रक्षणाय शोभमानः प्रकाशमानः अ हृदये निवेशितं निक्षितं अमुं मां मम द(प) रं भयं तु मझे कृपाम्भोनिधे दयाम्भोनिधे हे शेपक्षितिभृन्निवास शेषाचलनिवास क वक्षःस्थल लक्ष्म्या अन्तःपुरभूतवक्षस्थलेति सम्बुद्धिलय आदौ पठनीयम् स्वप्राणो चण्डपत्रो दलित निजपदोयद्र जोवैभवेन स्वाक्ष्यास्याद् वनानि श्रवणमपि निजं स्वं च कं छा भ्राजत्वच्चैस्तमोभाविवरणपटुभिर्जन्यसक्तैः खकत्तैः मिनाक्षी नगी:स्यैः खहृदयशरणं चारुगुर्मा (र्माः पुनातु मक्क रक्षकः नां पुनावित्याह- स्वमाण इति ॥ स्वस्य भगवतः तद्वत् उच्चण्डा अनीका (उचण्डानि ) पत्राणि कहनानि तैः उलि भात् निजपदात् स्वकीयपदात् पृथिव्या उयतां उगच्छतो रज वैभवेन प्रभावेण स्वस्य नाभि आकाशे निजं स्वकीय श्रवणमपि

सव्याख्यानः श्रीनिवासगुणाकरः

प्रेत्यर्थः । स्वस्थ अक्षिणी नेवस्थानीयाँ सूर्यचन्द्रौ आस्य स्वमु अभिः इत्यर्थः । तैः आ प्रकाशमानं स्वं स्वकीयं कं शिरः अन्तरिक्षं च रजोभिः छादयद्भिः अत एव समस: अन्धकारस्य भासः भायाः कान्त्या बियरणे विपुलीकरणे पटुभिः समर्थः आजत् प्रकाशमानं सत्त्व यां तैः जन्ये युद्धे सक्कै आसक्तैः स्वेन भगवता कृतैः खण्डितैः स्वस्थ रि वाचि तिष्ठन्तीति स्वगीः खाः ते न भवन्तीति नस्यगीः स्थाः । प्रमासः । भगवदाशङ्क्षिभिः असुरैः भिनाक्षः मिननेलः भिन्न- इत्यर्थः । तथापि चारुः सुन्दरः गु(ग) नेत्रं यस्य सः सहृदयानां रर्ण रक्षकः अः विष्णुः मा मां पुनातु पविलीकरोतु । अकारो कमलेप्यणे गण इति निघण्टुः । अस स्वपदानि भगवद्वाच- १८ ॥ B

भृन्मामच चक्षुषोथ हृदये विन्यस्य मे सर्वदा
त्वां वर्ते विशयोऽस्ति ते यदि परित्यक्ते तरप्रत्ययः ।
कारुण्य गापत तरलसरिकपालं तु मां
कृत्वा तल विलोकयोज्ज्वलमते मा मध्ववाच्यादरः ॥ १४९ ॥

शुषि हृदये च त्वां विन्यस्य वर्ते इत्याह श्रीभृदिति ॥ हे श्रीमृत् सर्वदा सर्वकाले मे मम पक्षपोलयोः हृदये स्वान्ते च 'स्वान्तं इत्यमरः । खां भवन्तं विन्यस्य [अव] स्थाप्य वर्ते स्थितोऽसि । दासमित्यर्थः । अब रक्ष । उक्तार्थे विशयः संशयः अस्ति यदि परित्यक्तः विसृष्टः इतरेषु यदन्येषु प्रत्ययो विश्वासो यस्य सः सन् । नशपथज्ञानविश्वासहेतुपु' इति निघण्टुः । मां तव भवतः काम्ययां । 'अधीनो नित्र आयत' इत्यमर: । आपत चरायाः अतिशयेनापतन्त्याः उसस्याः प्रकाशमानायाः धाराया दृष्टिधारायाः एकपालं मुख्यविषये यातिसूक्ष्मस्यात् सम्यग्दर्शनीयमित्यर्थः । हे उज्ज्वलमते प्रकाशमानबुद्धे

श्री वेंकटेश काव्यकलापे सव हारे विलोक्य दर्शय । भगवतः प्रतिविम्यात्स्थित इति दृश्यत तर्हि मरप्रतिबिम्बे वर्तते नाहमित्याह मेति । मध्यस्थ आनन्दतीर्थस् आदरः विश्वास मा मास्तु । तन्मते विम्बप्रतिबिम्बयोदशीका विश्वसनीयमिति भावः । विस्तरस्तु सिद्धाजने द्रष्टव्यः ॥ १४९ ॥ एल मन्येऽद्य हरिष्यसे पाद्रिनाथेन हृतं तदासीत् शब्दादिमेवं विषयं सद्भिनैतिगृहीता मम सद्भिरस्तु सद्भिर्नतिर्धृतास्त्विति प्रार्थयते-- एहीति । अत्र अस्मिन् लोगे हृत् हृदयं हरिष्यस इति मन्ये मन्यध्य इत्यर्थः । एहि आगच्छ । वेङ्कटेशेन तत् हृदयं हृतं अपहृत आसीदिति । शब्दादि विषय प्रकारेण सद्भिः परिहसद्धिः सद्भिः सत्पुरुपैर्नतिर्नमस्कारः गृहीता अ भवत्वित्यर्थः ॥ १५० ॥ हो हरिष्यव्य इतीय मन्ये वृषाद्रिभव हुतं पुरातत् इति प्रकृष्टान् विषयान् सद्भिर्न तिगृहीता मम सद्भिरस्तु इममेवार्थं पुनर्विशदयति-हृद्व इति ॥ इह अस्मिन् लोके यः हृदयं कर्म हरिष्यध्ये हरिष्यामहे इति मन्ये मन्यध्व इत्यर्थः वृषादिमय वेङ्कटेश्वरेणैव सत् हृदयं हृतं अपहृतं इति प्रकृष्टान् प्र शब्दादिविषयान् प्रति वदद्भिः सद्भिरिति वा पाठः सद्भि गुरुमिरित्यर्थः । मम में नतिर्नमस्कारः गृहीता अङ्गीकृता अस्तु भवतु इत्यक्ष 'प्रहास इति सुखात् हरिप्यध्य इति मध्यमपुरुष इत्युत्तमपुरुषैकवचनम् ॥ १५१ ॥ श्रुत्याद्यवगत्याहतवृत्या जडमत्या त्यावृतिमत्या परवत्या जनतल्या ।

सव्याख्यानः--— श्रीनिवासगुणाकरः

सत्या चिदुपेत्या क्षितिभृत्यापरवत्या (- ततनित्या) प्रीत्या भगवत्या विरभूत्याज्यगत्या ॥ १५२ ॥ आदरयुक्त कलमनुजसेवार्थं ब्रह्म बेकटाचले आविरभूदित्याह श्रुतीति ॥ वेदशास्त्राणां अवगती परिशीलने आहता समन्तात्पराहता वृत्तिर्व्यापार ॥ धृतिमती धैर्यवती न भवतीत्यधृतिमती तया जढा मन्दा मतिर्बुदि । अधृत्या अधैर्ययुक्तत्या त्याज्या त्यागार्हा कुगतिः कुत्सितम (गर) तिः यस्वा रवत्या पराधीनया जनतत्या जनसमुदायेन उपेता (त्या) सती (उपसतु ती आतता विभ्वी व्याप्तेत्यर्थः । नित्या त्रैकालिकी भगवती पणसम्पन्न यशब्दवाच्या चित् संवित् । सत्यं ज्ञानमित्युक्तं परं वसेत्यर्थः । क्षितिभृति के प्रोत्या सन्तोषेण आविरभूत् आविर्भूतमित्यर्थः । असमर्थजनानामि बेङ्कटाचले प्रादुरभूदिति भावः । श्रुत्याद्यवगत्येत्यनेन वेदार्थविचारास- अतितीत्यनेन उपासनायसमर्थत्वमित्यादिकं विवक्षितम् ॥ १५२ ॥

श्रीभवी कुमुद्भवशिषेट्का दिलेखेव्यप-
च्छाईच्छिन्न रिपुच्छिदिविशिखाच्छाच्छविद्विद्विराः ।
कार्तार्थ्यान्वहसं स्फुरत्सदघधक्छेपक्षितिधक्षयो
दद्यात्स्वस्त्यदरी दरीलसदरी नीलस्सनीलस्स नः ॥ १५३ ॥

हरिः स्वस्ति दद्यादित्याह श्रीति । श्रीलक्ष्मीर्भूर्भूमि श्रीभुवौ तयोरी र्थः । कुं भूमिं धरन्तीति कुधाः पर्वताः । तान् विभर्तीति कुअ मन्दरधर इत्यर्थः । अप्सु उदकेषु रोहतीति अनु पद्मं तस्मादुख स्य स चतुर्मुखः । शिवायाः पार्वत्याः ईट् पतिरित्यर्थः । शक इन्द्रः येषां तैः लेखे देवेरीच्यः स्तुत्यः पत् पादो यस्य सः रिपुच्छित इका इढा दीप्ताः विशिखा बाणाः येषां ते छन्ना न भवतीत्यच्छना समाना छविः कान्तिर्येषां ते तादृशानां द्विषां शत्रूणां शिरांसि शी धनुषा छिनानि शार्ङ्गविमुक्तवाच्छिमान रिपुच्छिदिविशिका I I

आवेंकटेशकाव्यकलापे छविद्विशिरांसि येन सः तथोक्तः कृतः अर्थः प्रयोजन कार्तायै कृतार्थस्य अवाससमस्त कामत्वं तेन अन्यहं सर्वदा संस्फुरन अर्ध पापं दहतीति अवधक् स चासौ शेषक्षितीयः सः क्षयो asोक्तः दरं भयं अस्यास्तीति दरी स न भवतीत्यदरी दर शङ्खवान्। 'दरोऽस्त्रियां भये व उत्प्रकाशमाने अरि(रि)स्य सः इत्यमरः । अरण्यस्य सन्ती नीलः श्यामलः । नीलया वर्तत इति सनीलः स प्रसिद्धः हरिः नः स्वस्ति शुभं दद्यात् द तब मुखरुचिमा सशक्तया समाजो नखमिपदशवर्ष्या पादयोस्ते पपात । अथ तद सहमजं छादयत् तं सगन्धं स्वयमपि बहुसंख्यं तत्फलार्थं तथाभूत् ॥ १ सहस्रकमलैः चन्द्र (न्द्रेण) मुख्य (ख) रुचिमा पूजा कृतेत्यत्र मया लक्ष्म्या सह वर्तत इति समस्तस्य सम्बुद्धिः अप्सु उदकेषु चन्द्रः 'अब्जो जैवातृकः सोम' इत्यमरः । सद्धे समूहे श 'सङ्घ शक्तिः कलौ युगे' इत्युक्तरीत्या सङ्घदर्शनेऽनुग्रहोदया मुखरुचि मुखकान्ति आप्तुं प्रातुं नख इति नखरा इति मित्राणि व्य दश वर्माणि शरीराणि यस्य तादृशः सन् ते भवतश्चरणयोः पादयं तवान् । अथ पतनानन्तरं [अर्ज] पद्मे तस्य चन्द्रस्य असई मुख सत् सगन्धं समर्थं सपरिमलं च गन्धो गन्धक आमोदे लेशे रिति विश्वः । तं चन्द्रं छादयत् आच्छादनं कुर्वत् स्वयमपि बड़ी गणना यस्य तद्बहुसंख्यम् । सत्फलार्थं तस्य मुखस्य फलार्थं रुचिर पादपतितं यथा तथा अभूत् आसीत् । सहस्रपमैः पूजा कृतेत्यर्थः ॥ श्रयति यस्य वधूर्हृदयं सदा स पुरुषोत्तम इत्यनिशं ह पुरुषोत्तमताम

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

[]बोधकः भगवान् नो मुदेऽस्त्वित्याह-यतीति ॥ स पुरुषोत्तम इति पुरुषश्रेष्ठ इति अनिशं सर्वकालेषु यस्य विष्णोः हृदय उदा अविनाभावेन वधूर्लक्ष्मीः श्रयति आश्रयति 'स्त्रीप्रायमितरत्सर्व अमम् । देवतिर्यचमनुष्येषु पुनामा भगवान् हरिः ॥ स्वीनाम्नी नानयोर्विद्यते परम् । इति विष्णुपुराणात् । स पुरुषोरामः स्वस्य पुरुषश्रेष्ठतां बोधयन्निय हृदये वक्षःस्थले यसतीति बासिनी रमा स नः अस्माकं मुदे सन्तोषाण अस्तु भवतु ॥ १५५ ॥

स्वांशं स्वामिसरस्यपारकुसुमे नृणां मुदे कार्तिके
दिश्यां सितपक्षके लवमुपारुढं वृषाद्रीश्वरम् ।
दृष्ट्ा देवमुदे वियत्सरसि सत्सूनें कदम्भो हरिः
प्रेम्णोपमेत्य नीलरचितां (तं) नीलः स सङ्क्रीडते ॥ १५६ ॥

कोत्सवप्रकारगाह-स्वांशमिति । अपाराणि अनन्तानि कुसुमानि पुष्पाणि स्मिन् स्वामिसरसि स्वामिपुष्करिण्यां नृणां मनुष्याणां मुद्दे सन्तोषाय कार्तिकमासि सितपक्षके शुक्लपक्षे द्वादश्यां द्वादशी तिथी तब उड छवः कोल' इत्यमरः । उपारुतमधिष्ठितवन्तं स्वांशं स्वांशभूतं वृषादीश्वरं ति दृष्ट्रा देवमुदे देवानां सन्तोषाय सन्ति नक्षत्राण्येव सूनानि कुसुमानि न्। पुष्पं प्रसून कुसुम मिति निघण्टुः । वियदेव आकाश एव . अह्नः कशः दम्भो व्याजो यस्य सः [हरि] उहु एवं चन्द्रं च । वे चन्द्रे' इति निघण्टुः । नील (हीर) रचितां (सं) 'वनरचितां (ते)' हीरमस्त्रिया मिति निघण्टुः [सुप्रेम्णा सन्तोषेण एत्य प्राप्य कीडते । चिक्रीड नीलः स्फुटमिति पाठ ॥ १५६ ॥ $

घटित घटनापता यदि तव बहुलाधमुत्तमानन्दम् ।
भृत् कुरु मां नित्यं सेवे त्वां भवति हि खलाभस्ते ॥ १५७ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे मां रक्षसि त् बहुल्य इत्याह- अपरितेति ॥ हे श्री तय भवतः अघटितपटनायाः कर्तुमर्तुं शक्तेः पटुता पाटवे यां बहुलानि अमन्तानि अधानि पापानि यस्य तम् । उत्तमः अतिश सन्तोषः यस्य से मां कुरु त्वां सेथे ते स्वलाभः द्रव्यलाभ आठः काकणिकेपेत्यादिप्रयोगात् ॥ १५७ ॥ 1 त्वनामानि जपन्तं नित्यं रक्षसि कथं न मां श्रीश । लौकिकशब्दपरोऽहं किं तेऽखिलशब्दवाच्यता नो था । तय सर्वशब्दयाच्यत्वात् स्वनामजपपरं कथं न रक्षसीत्याह- हे श्रीश तब नामानि नित्यं सर्वदा जपतं जपमानं मां कथं रक्षसि न पासि लौकिकशब्दपरत्वादिति चेत् तर्हि सर्वशब्दवाच्यर त्याह किकेति । अहं लौकिकशब्देषु घटपटादिपवेक आतक इति तब अखिलशब्दवाच्यता सर्वशब्दवाच्यता नो वा नास्ति या त याच्यत्वात् मयोच्चार्यमाणाः सर्वेऽपि लौकिकशब्दाः त्वन्नामान्येवेति भावः । परं पदमयं (तोऽप्यपरमेव वा स्थान येत् परापरविदां घरा पगिरीश ते सूरयः । कुतोऽन्यतमवस्तुतामिह चराचरेष्वात्मनाम् अवेक्ष्य तदुपेक्ष्य ते निकट देहलीत्वं ययुः ॥ १५ अयं बेटाचलः साक्षात् परं पदमित्याह-परमिति । अयं वे परमुत्कृष्टं पदं बैकुण्ठः स्यात् । अतः परमपदमपरमेव न्यूनमेव वा स्यात् भवति । न चेत् वैकुण्ठपदं न्युनं न चेत् इतोऽप्युक्त (प्यप)ष्टं न चेत उत्कृष्टत्वे हेतुमाह वृषेति । हे वृपगिरीश वेंकटाचलपते परापरविदां उत्कृष्ट वराः श्रेष्ठास्ते सूरयः प्रसिद्धाः सूरयः कुलशेखरादयः दिव्यस्रयः । प्रार्थितमितरैरपि प्रार्थितमेवेत्यभिप्रायेण बहुवचनं सूरय इति तत् परम् उपेक्षां कृत्वा इह वेङ्कटाचले आत्मनां आत्मनः स्वस्य चराचरेषु जङ्गमस्

सव्याख्यानः श्रीनिवासगुणाकरः तुतामन्यतमवस्तुत्वमवेक्ष्य दृष्टा

निकटे त्वन्निकटे देहली कुतो या हेतोः

॥ अत एव त्वन्निकटे त्वदेहल्यां कुलशेखरदेहलीति व्यवहारः ।
देकं सिद्धाञ्जने द्रष्टव्यम् ॥ १५९ ॥

पल एव परमो यमाचतोऽलागतः
त्यैः सह मोदसे कमलया भान्त्यत्र ते सद्गुणाः ।
पतत्पशुक्रिमिशांगम्योऽत्र पूर्णेनसः
योग्योऽसि ममापि हन्त विमुखाः पश्यन्ति ते खामिताम् ॥ १६० ॥

वैकुण्ठाद्रूपशैल एवोत्कृष्ट इत्याह-- वैकुष्ठादिति ॥ यस्माद्वैकुण्ठात् अन क्ले तवत्यैस्तत्र भवेः बैकुण्ठस्यैरित्यर्थः । अनन्तगरुडादिभिः सह आगतः रख्या लक्ष्म्या 'मायावी त्यादिप्रकारेण मोदसे सन्तुष्टो भवसि । ततः कुण्ठात् वैकुण्ठलोक वृपतेल एवं परम उत्कृष्टः अन हेतुमाह । अल वेङ्कटाचले ते भवतः गुणाः भाश्रितसौन्दर्यापादकाः कार्यापादकाश्य वामित्वसौशील्यसौलभ्यादिकाः ज्ञानशक्तिपूर्तिप्राप्त्यादिकाः भान्ति प्रकाशन्ते । इथोसदिति । यवि स्वर्गे सीदन्तीति योसदः तेषां मर्त्यानां मनुष्याणां क्षिणां पशूनां चतुष्पदां क्रिमीणां दृशां दृष्टीनां गन्यः विषयः असि सीत्यर्थः । पूर्ण सम्पूर्ण एनो यस्य तस्य ममापि अपिशब्देनात्यन्तनिकृष्टत्वं । दृशः दृष्टेर्योभ्यः दृभ्योम्यः विषयः असि अगंयः हन्तेत्याश्वयें । अनेन तिः । विमुखा अपि ते भवतः स्वामितां स्वामित्वं पश्यन्ति । भतो इति भावः ॥ १६० ॥ 1 नित्ये धाम्नि नमानमक्षमपि नो साक्षी न लिङ्गं धर्म नित्या गीर्बहुभिः परैरितरथा नीता स्वयं दर्शय । तन्मे विश्वसिमि श्रुताः खलु गतायाता भवस्था न चेत् तन्मे दर्शयसे न तदूपगिरिः श्रेः परं श्रीनिधे ॥। १६१ ॥

श्री टेकाव्यकला $ बैकुण्ठं मम दर्शयसि चेत्सत्यम् । नो चेत् वृषगिरिरेव नित्य इति ॥ नित्ये त्रैकल्पवर्तिनि धाग्नि स्थाने वैकुण्ठे अक्षं इ न मानं न प्रमाणम् । अस्मदाद्यदृश्यत्वादिति भावः साक्ष्यपि नास्ति तत्र गतानामपुनरावृत्तस्यादिति भावः । क्षनं समर्थ गमयतीति (लिङ्गम् ) सूचकमपि नास्तीत्यर्थः । वैकुण्ठभुवन ' प्रजापतेः सभां वेश्म' इत्यादिका श्रुतिर्नित्या बैकाल्यवर्तिनी गं बहुभिः शङ्करभास्करयादवममृतिभिः परैः मायावादिभिः इतरथा ि चिरस्थायितया नीता प्रापिता । तत् धाम मे मम स्वयं दर्शय त्वमेव विश्वसिमि विश्वासवान् भवामि । अथ प्राकृतानां भवादृशां अ सम्भवतीत्यत्राह श्रुता इति भवे संसारे तिष्ठन्तीति भवस्थाः वैदि गताब्ध अनन्तरमागताच श्रुताः खल्ल भागवतादिष्विति भावः दर्शय प्रेक्षय न दर्शयसि देत दर्शनं न कारयिष्यसि चेत् तर त्यर्थः । अतः हे श्रीनिधे वृषगिरिः परं अत्यन्तं श्रेष्ठः । प्रत्यक्षत्वा श्रेष्ठ इत्यर्थः ॥ १६१ ॥ पूर्व एवं निजधामनी तुलयितुं वैकुण्ठशेपाचल रोदः पालगती विधाय नितरामूर्ध्वोद्गतं लाघवा उत्सृज्यादिममन्तिमं गुरुतयाऽधःस्थं श्रितोऽस्याद एतज्ञापयितुं तथैव जगतः किं ती निघत्से स वैकुण्ठवेङ्कटाचली तुरुयित्वा वेङ्कटाचलगौरवादलेव स्थितं पूर्वमिति ॥ पूर्वं कृतयुगे निजस्य स्वस्य धामनी स्थानभूती है परमपद वेङ्कटाचली तुलयितुं तारतम्यज्ञानार्थं तुलयितुं रोदः पानगर पात्रे तस्मिन् (योः) गती द्यावापृथिव्यौ रोदस्यो' इति निघा कृत्वा लाघवात् नितरार्थंगतमादिमं वैकुण्ठमुत्सृज्य त्यत्वा गु अःस्वं अधः स्थितं अन्तिमं शेषाचलं आदराच्छ्रितोऽसि । एतत्तोक

सव्याख्यानः — श्रीनिवासगुणाकरः

पयितुं तथैव जनानामिदानीन्तनानामपि ज्ञापयितुं तो परमपदवेङ्कटाचली ऊर्ध्वास्थितिप्रकारेणैव निधत्से किं न्यस्यसि किम् ॥ १६२ ॥

क्ष्मीलक्ष्म महः परं दधदिदं हैमं विदोपप्रभैः
सद्रवैः सहितं तमःप्रतिभट धामाचलात्मोत्तमम् ।
नदीप्रमक्षरपदं विष्णोरिति स्वच्छधी-
योगीङ्गीर्विषय (य: १) स्वमित्यनुदिनं चक्कीव वीनां खैः ॥ १६३ ॥

1 राणां प्राकृतानां अवज्ञानचक्षुषां सुवर्णगिरिवि भातीत्याह लक्ष्मीति ॥ लक्ष्म चिह्नं यस्य तत् परमुत्कृष्टं इदं प्रत्यक्षतया दृश्यमानं भगवदात्मके तू है सुवर्णविकार (Guruna) इत्युक्तेः । विगतः दोषः पः यस्याः सा विदोषा प्रमाय ( ये ) [१] तानि माकृतदोपरहितानि च तैः शस्तानि च तानि रत्नानि च सलानि तैः सत्पुरुषश्रेध सहितं युक्तं अत उस्तिमिरस्य प्रतिभट तमोगुणस्य दूरं च अमाकृतत्वादिति भावः । अचलः 1 आत्मा स्वरूपं यस्य सः चल (१) रहितं च अत एव उत्तमं श्रेष्ठं इदं दृश्यमानं वेङ्कटाचलरूप स्थानं अर्कानलायतिक्रान्तोऽत्यनलः दीपः यस्य तत् अत्यर्कानलदीप्रमित्यादि । स्वच्छा परिशुद्धा भीर्बुद्धयेषां ते च शाब्ध योगिश्रेष्ठाः तेषां या गिरः वाचः तासां विषये (-यमूर्त) प्रतिपाद्यं रायणस्य अक्षरं नाशरहितं तच्च तत्पदमक्षरपदं वैकुण्ठः स्वमिति अहमेवेति शेणां रवेः ध्वनिभिः वक्तीय व्यक्तीवेत्यर्थः ॥ १६३ ॥

धान्यसिन् बहुलक्षपापि विलसद्भून्महारजते
सम्लग्नभ्रमरातिधीद तनुभा तिश्यामहाराज ते ।
प्राकारे स्फुरितैर्विमानमणिरामासा महा राजते
जालैर्थ्यान्तहरैः कृतप्रियलसत्कोकी महा राजते ॥ १६४ ॥

अयन यथा तथा दीप्रमिति युक्तम् ।

くすぐ श्री वेंकटेशकाव्यकलापे । त्वत्सम्बन्धवशादस्मिन् सबै राजत इत्याह-धाग्नीति । सृजि (स्वदुरस्थळ) स्थित पुष्पमालिकायां लमा सक्ता भ्रमराणां मधुव्रतानां पक्तिः इति धियं बुद्धिं ददातीति तथोक्तः तनोः शरीरस्य मा कान्तिस्तया अरि अत्यन्तनीलः हारध (-रः) वदुरः स्थहारः यस्य तस्येति सम्बुद्धिः साम वीवतनुभातिश्यामद्दार न अजेति पदविभागः हे अन नित्य हे अ अकारो विष्णुवाचकः । महांवासी राजा च महाराजः राजाहः सखिभ भूभृतां पर्वतानां महाराजस्य भावः भूभृन्महाराजता । विलसन्ती पक भूभृन्महाराजता यस्मिन् तखिन् विलसद्भूभृन्महाराजते पर्वतराजत्याश्रये आ तब धाग्नि कटाचले बहुलक्षणा कृष्णपक्षरात्रिरपि राजते रजतविकारे प्राव स्फुरितैः स्फुरद्भिः कर्तरि सः । ध्वान्तहरैः विमानमणिरामासां विमा मणीश्रेष्ठानां कान्तीनां जालैः समूहैः अहहः) सत (ती) दिवारूपा सती कुत भर्तृभिः सन्तीनां मिलन्तीनां कोकीनां कोकप्रियाणां मह उत्सव म उत्सव' इत्यमरः । यया सा कृतमिव्यताकोफीमा सती राजते प्रकाशते ॥ त्यक्त्वा वागणं परार्थघटकः सत्पुरुषः कीर्तितः वात्सम्पादिभवद्गुणातिमहसे सोद्वापि दुःखत्रजम् । दोपानेव सदा करोषि सुखदं पुण्यं न किश्चित्कचित् तस्मात्सत्पुरुषं भवद्धितपरं लक्ष्मीश रक्षख माम् ॥ १६ . अहं दोषानेव सदा करोमि एते सत्पुरुषाः" इति न्यायमा त्वदुपकारकं मां रक्षेत्याह-- त्यक्तवेति । हे राक्ष्मीश श्रीश एते २ इत्यादिप्रकारेण परार्थस्य परप्रयोजनस्य पटकः घटनशीलः संयासी पूरुषध र योग्यस्य स्वार्थस्य स्वप्रयोजनस्य गणं समूहं त्यक्त्वा कीर्तितः उक्तः । दुःखसमूहं । वात्सल्य आदिपान्ते ते च ते भक्तूगुणाः भवदीयकल तेषामतिमहसे अत्यन्तकीर्तये सोद्वापि कृत्वापि (१) दोपानेव पापान्ये 1. भर्तृहरित्रिशती

सव्याख्यान – श्रीनिवासगुणाकरः

ऽपि करोमि । खुखदं सुखमदं पुण्यं कचित् कचित्कालेऽपि न किचि- यर्थः । तस्मात् स्वकीर्तिवर्धकत्वात् सत्पुरुषं योग्यपुरुषं भवतः तव हितपरं ने मां रक्षस्य रक्षणं कुरु ॥ १६५ ॥

कस्मैचिन्महते प्रसन्नमनसा भूपेन दत्तं वरं
ग्रामं तस्य सुतादयोऽप्यनधिका दासाथ भूपाविदः ।
लोके भुजत एव तद्वदहमप्यशेोऽपि तेज त्वया
पूर्वाचार्यवशीकृतं तव पदं मोक्ष्ये हि तदास्यतः ॥ १६६ ॥

पूर्वाचार्यवशीकरणान्मामवेत्याह- कस्मै चिदिति ॥ महते पूज्याय कस्मैचित् त्यर्थः । प्रसन्नमनसा निर्मलमनसा अनुग्रह [य] तेत्यर्थः । भूपेन भूपालकेन समर्पित वरं श्रेष्ठं ग्रामं तस्य विदुषः अनधिकाः अपण्डिता इत्यर्थः । भू न विदन्ति न जानन्तीति भूपाविदः सुतादयः आदिशब्देन पुत्रिकाध सेवकाच लोके भुवने भुनत एवं अनुभवन्त्येव । तद्वत् पुत्रदासादिवत ज्ञोऽपि अजानन्नपि ते स्वां अजाननपीत्यर्थः । द्वितीयार्थे पष्ठी हे अज । त्वया पूर्वाचार्यैः भाष्यकारादिभिः वशीकृतं त(त्व) दारेत्यर्थः । तव प तेषां पूर्वाचार्याणां दास्यतः दास्यात्ः । तसिह भोक्ष्ये हि भोक्या १६६ ॥ श्रीश त्वभिकटे पुरावितवते भारस्वकीयावली- युक्तस्वस्य शठद्वि करुणया त्वं तत्फलं प्रादिशः । बहकत्वनिरूपणोत्कवचना श्रीसक्तिरस्यादिमा 1 सिद्धोदर्कमिवैतदीयमवदन्मां कास्ति चित्ता मम ॥ १६७ ॥ मादशानामपि स्वेन साकं मुक्तिपार्थने सदीयतिं दर्शयति — श्रीशेति श्रीश त्वन्निकटे त्वत्समीपे पुरा पूर्वस्मिन् काले माध्शाथ ते स्वकीयाश्च दार

कटकाव्यकलापे तेषां आवल्या पक्या युक्तस्य स्वस्य शठद्विषे वेददेवतानिन्दकद्विजे पर स्वे करुणया दयया तत्फलं संसारनिवृत्तिरूपफलं प्रादिशः । दर न तदीयसूक्ति प्रमाणत्वेन दर्शयति वहिति । बहूनाम एकाकिनश्च भावः बहुवैकत्वं तच तचेत्यर्थः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमा प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तस्य बहुत्वैकत्वनिरूपणे प्रतिपादने उसके बहुवचनैकवचने यस्याः सा । अस्य शठारे आदिमा प्राचीना ( इत्यादिका श्रीसूक्तिर्वाक्यं एतस्य शठारेरियं एतत्सम्बन्धिनं मां उदर्क: उत्तरफालीयफलं इष्टप्राप्तिरूपे यस्य तं अवदत् उक्तवती चिन्ता विचारः कास्ति किमस्ति । किमपि नास्तीत्यर्थः । विस्तरस द्रष्टव्यः ॥ १६७ ॥ कुरेशः स्वपदाश्रिताय हि चतुग्रमाय लब्धैनसे त्वां तस्मिन् विलसत्कुधं समुदितक्षान्ति विधाय व स्वस्मै दत्तमदापयत्फलमतः श्रीश त्वयार्योऽपि मे पूर्णाधाय च दापयिष्यति फलं स्वीयं ममत्वाश्रयः क्रूरेशः स्वशिष्याय त्वया मोक्षफलं यथा अदापयत् ममार्यो दापयिष्यतीत्याह कुरेश इति । कूरेश श्रीवत्साङ्कमिश्रः चत्वारो मा अत एव (१) लब्धं प्राप्तं एनः अपराधो यस्य तस्मै स्वपदा क्रूरेशस्य पादपद्मयोराश्रिताय शिष्याय तस्मिन् चतुर्ग्रामाख्ये विलसन्त रुट् (कुत्) क्रोधो यस्य तं त्वां समुदिता सम्यगुत्पन्ना क्षान्तिः क्षमा य कृत्वा स्वस्मै पूरेशास्याय दतं भगवता दत्तं मोक्षरूपफलं स्वयं साक्ष दापितवान् । हे श्रीश अतः आचार्यस्यैतादृशत्वात् मे मम आर्योऽपि मम मदीयाभिमानः आश्रयो यस्य सः सन् पूर्णानि अपानि पापानि चोऽप्यर्थकः । मे गये स्वयं स्वकीय स्वस्मै त्वया दत्तं फलं दापयिष्यति । अत्र कुरेशीयकथा गुरुपरम्परवैिभवेऽनुसन्धेया ॥ १६८ A. महुमीयम्।

सव्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः

का कर्मज्ञानभक्तिप्रपदनविरहात् पातकेभ्यश्च भीमें
स्वाधौ बद्धाञ्जलीनामभिनयति हरिजनुदमं भवाब्धिम् ।
उद्दिक्ष्यैनं कदाचित्कथमपि च सकृदुत्वचिन्मेऽञ्जलिः स्या-
दार्योक्तोऽशक्ति बुद्धेरभिमतसुखकुच्छ लक्ष्यं परं हि ॥ १६९ ॥

अस्मदाद्यशक्तविषये प्रपत्तिशास्त्रप्रवृत्तिरित्याह का कर्मेति ॥ कर्म के ज्ञानं आत्मज्ञानं भक्तिः अष्टायौगि (योगात्मि) का प्रपदनं शरणागतिः पचनसंयुत इत्युक्तेः । तेषां द्वन्द्वः । विरहात् अभावात् पातकेभ्यः यः मे मम का भीः किं वा भयमित्यर्थः । स्वाङ्घ्रौ स्वकीयपादे जीनां निबद्धाञ्जलिपद्यानां हरिर्विष्णुः भवान्धि संसारसमुद्रं नानुदर्भ जानुमाल- अभिनयति । दक्षिणवामहस्ताभ्यां सूचवतीत्यर्थः । मत्यादसेविनामित्यादि । शिमुद्दिश्य कदाचित् पूर्वकाले भविष्यत्काले या कथमपि च यथाशास्त्रं यूनं वा सकृद्धा एकदावृत्तिर्वा ( आवृतं या) कुत्रचित् भगवत्सन्निधावन्यत्र वा प्रेमुद्दिश्य एकदा यामुनाचार्योक्तः अञ्जलिः स्यात् प्रयुक्तः स्वात् न शक्तिबुद्धी सामर्थ्यमती यस्य तस्य मे मम । अथ पपतेर्मोक्षसाधनत्वात [] अतिमात्रेणेत्यत आह शक्तेति । परं प्रपत्त्यादिकं शतकृत्यं शक्तिमत्पुरुष- हि मादृशानां अञ्जलिरेव साधनमिति भावः परं प्रपत्त्या दिशास्त्रं शक्त विषयो यस्य तत् ॥ १६९ ॥

मन्दो हन्त जनोऽनवद्यसुखदे सङ्कल्पमात्राद्वधू-
पुत्राद्यैहिकलोफदायिनि हरेर्नत्येकलभ्ये खिरे ।
हैमे धाम्नि नवीः क्षराल्पसुखदालभ्याधिकानर्थद-
स्त्री हेमायतिकांक्षात्र बहुधा नीचत्वमापद्यते ॥ १७० ॥

अनन्तफलदं त्वां हित्वा नीचत्वं प्राप्यत इत्याह-मन्द इति ॥ मन्त अनः अनवद्यं दोषरहितं मुखं सौख्यं ददातीति अनवधसुखदे,

श्री वेंकटेश काव्यकलापे यदि भार्यया कामचार (?) इत्युक्तरीत्या सङ्गल्पमात्रादिच्छामाला भाष पुत्रा आदिपान्ते [व] पुत्राद्यैहिकाः ते च ते लोकाः जनाध दायिनि हरेर्विष्णोः नत्येकलम्ये नमस्कारैकलभ्ये स्थिरे शाश्वते । धाग्नि वैकुण्ठे न विद्यते धीर्बुद्धिर्वस्य नधी: नशब्देन समासः । क्षरे नाशयुक्तेऽल्पपदे स्वल्पमुदायिनि अलभ्ये लब्घुमशवरे विपुलदुःखदायिनि स्त्रीषु नारीषु हेमादौ सुवर्णादी अतिकांक्षा अ अमिलो के बहुधा अनेकप्रकारेण नीचत्वं नैकृष्टयं आपद्यते प्राप्यते । उत्पत्य त्वरया सुशीलकरणो वैकुण्ठतोऽि चिहं भूधरन (निम्न ) ता कनु गता सा ते दीनस्यात्यधिनोऽगतेर्मम पुरो न प्रादुरासीः कुरु श्रीभृगुणस्तवापि किमभूद्धीमान्धमस्यैन पापात्मनो मम कुतो वा न प्रादुरासी लोकगुणस्तथापि उदिति ॥ सु शोभने शीककरणे सत्तव्यापारौ यस्य सः । लोकात् अमुं वेङ्कटाचलं श्रितः आश्रितः । मादृशरक्षणार्थमिति शैत्रण उत्पत्य आगमने चिदं लक्षणं भूधरस्य पर्वतस्य निम्नता f कुन या गता ते तव सा त्वरा वश्यः विगरुत्मान् यस्य दीनस्य दैन्यविशिष्टस्य अत्यधिनः अत्यन्तपापविशिष्टस्य जगतेः पुरः अग्रे कुतः कस्माद्वा हेतोः न प्रादुरासीः प्रादुर्भूतो न भव लक्ष्मीभृत् लोकगुणः प्रपञ्चधर्मः धीमान्धं बुद्धिमान्धं तवापि भव एनसा पापाद्धेतोः अभूत्किम् । नोचेत्कथं न प्रादुर्भाव इति भावः भक्त किमिति (मृत) प्रपत्ति मिलितो हेत्वन्तरं वा हेतुर्नान्पफलस्य कृत्स्नमपि नो किञ्चिन्तयैवाज त्वत्पदेऽरचयं कथञ्चिदव वा मा वाऽघम तु मां कुर्वस्यानमत छिनत्सि तु करं दीनः करोमीश

सव्याख्यान : श्रीनिवासगुणाकरः

नस्य ममारक्षणे किं करोमीत्याह-भक्तयमिति ॥ अञ्जलिः मतः । प्रपत्तिमिलितः प्रपत्त्या युक्तः किम् । हेत्वन्तरं वा प्रपत्यादिवद्वेत्वन्तरं वा स्वरूपफले अन्तर्भूतो वा अन्यफलस्य मोक्षव्यतिरिक्तफलस्य रर्ण या कृणमपि पूर्वोक्तं भक्त्यादि समस्तमपि नो वा न युक्तं वा । त्सर्वे न जानामि । परन्तु त्वयैव साधनेन त्वयादे त्वत्पादपद्मे अञ्जलिं रचितवानस्मि । अहमिति शेषः । अञ्जलिः परमा मुद्रेत्युक्तेः । अतिप्रयासेन अघमर्म पापम मां अब वा रक्ष वा मावा मा रक्ष ईश बेटाचरूपते आ समन्तात् नमस्कारं कुर्वतो मम करं हस्तं छिनत्सि 1 चेत् तुश्चेदर्थः । अव्ययत्वात् दीनः अहं किं करोमि । किमपि त्यर्थः ॥ १७२ ॥

बेलोक्य मम देशिकं परभवत्पदैकाश्रयं
अकिश्चनमसद्गतिं बहुलपापमन्नाशयम् ।
स्वदङ्घ्रिशरणागतिं कथमपीरयन्तं ज
न वीक्ष्य मम दुष्टतां स्वकृतविवमेचाव माम् ॥ १७३ ॥

मदार्यसम्बन्धं विलोक्य त्वमेवावेत्याह-विलोक्येति ॥ वरः श्रेष्ठः स चासो तस्य पदं पादपद्मे एको मुख्य आश्रयो यस्य से मम देशिकं आचार्य दृष्ट्वा अकिञ्चनं दरिद्रं असती अविद्यमाना गतिर्यस्य से बहुलेषु अनेकेषु रितेषु ममः लीनः आशय अभिप्रायो यस्य तं स्वदङ्घ्रिशरणागति दपद्मशरणागति कथमपि अतिप्रयासेन ईरयन्तं भाषमाणं अडं मन्दं स्वेन ॐ करणकलेवरादिकं वेतीति जानातीति सन् खमेव भवानेव मम दुष्टतां न वीक्ष्य अष्टा मां अब रक्ष ॥ १७३ ॥ दुःखं मां शरणागतं भजति चेरक्रन्दामि तदर्शिनः तम स्याद्यदि ते दयाविरहितः स्थास्तद्भवेत् ते यदि । कुर्वस्य इति पदद्वयं न व्याख्यातम् 'कुरु' इति अनन्य तिछति' मो अब वा माया अस्य मम इति योजने नाति अपने कुछ था इन्यन्न

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे निर्दोषो न भवर्द्विधा श्रुतिशतोत्सादस्तथान्यश्रुतेः सिध्येनैव किमप्यतः परममुं रक्षाखिलाघत्रजात् दुःखमनान्मां रक्षेत्याह-दुःखमिति ॥ शरणागतं शारणागति भजति चेत् प्राप्नोति चेत् क्रन्दामि आक्रोशामि तद्दर्शिनः मक्क तत् दुःखं न स्वाद्यदि न भवेद्यदि दयया कृपया वर्जितः विरहितः ते तब तत् दया (दुःखं भवेद्यदि स्याद्यदि निर्दोषः दोषरहितः ( न भवेः) । द्विधा [' दयारहितत्वे'] निर्दोषत्वरहितत्वे [च] दयालुत्व[' निर्दोषत्व ']प्रतिपादकश्रुतेः उत्सादः निरर्थकत्वं स्यात् । प्रकारेण अन्यश्रुतेः कारणत्वादिश्रुतेरपि किमपि किञ्चिदपि नैव सि स्वद्विषयकप्रमाणाभावापत्त्या अखिलानां समस्तानां अघानां पापानां अमुं मां एतादर्श मां रक्ष रक्षां कुरु ॥ १७४ ॥ वाचामगोचरमनन्तमनन्यनिष्ठं श्रुत्यादिसिद्धमनिशं गुणमण्डलं ते । आच्छाद्यपूर्वमिदमेव ममापि चित्रं अस्यैकदैव हि विरुद्धभयाभये स्तः ॥ १७५ मदोषदर्शनाद्भयं त्वद्गुणदर्शनादभयं भवतीत्याह याचामिति ॥ ६ अगोचरं अविषयं अनन्तं असंख्यं अन्येषु ब्रह्मरुद्रादिषु निष्ठं न भवती श्रुत्यादिषु वेदादिषु सिद्धं निष्ठमित्यर्थः । ते भवतः गुणमण्डलं वा समूह एव मम दासस्य अपूर्वं पूर्व कदाप्यजाते अकारपूर्वकं च अगुण समूहं आच्छादि पिहितवानित्यर्थः । इदं मे चित्रे आश्चर्यमित्यर्थः विरुद्धे भयाभये एकदैव एक कालावच्छेदेनैव स्तः । मद्दोषदर्शनात् भयभयं भवतीत्यर्थः ॥ १७५ ॥ 1. नात्र शब्दोऽतो वा किमपि साक्षात् रयतेति पूर्व सूपाठो भवेत् ।

सम्याख्यान :- श्रीनिवासगुणाकरः कामादिदोपनिवहः परिवर्धते मे जानन्नधीरपि सदा रचयाम्पघानि । दुस्सङ्गती रुचिरतोऽनुशयः कदापि

नोदेति हन्त कथमहं तरेयम् ॥ १७६ ॥ नासा कुवैतो मे कथं तरणमित्याह - कामादीति ॥ कामादीनां पापानां निवहः समूहः मे मम परिवर्धते वृद्धिमेति । अहं सदा पि जानन्नपि ज्ञानवानपि [अधीरपि अजानन्नपि] अघानि पापानि रचयामि रोमि । दुसङ्गतौ दुष्टसंसर्गे रुचिः । अतः अनुरागात् अनुशयः कदापि कचित्कालेऽपि नोदेति न जायते हन्तेति खेदे । इह ईश [त्यर्थः । अहं कथं तरेवं केन प्रकारेण तरेयं न केनापीत्यर्थः ॥ १७६ ॥

रागं विवर्धय भवचरणारविन्दे
दोपेषु यत्नमनिशं विफलं कुरु ।
बालाद्यवद्यपरिहारनयादयुक्तं
मा दर्शयार्जय सदा भवदीयसङ्गम् ॥ १७७ ॥

अतः भवदीय विवर्धयसि चेत् तारामीत्याह - रागमिति ॥ भवच्चरणार- स्वदीयपादपङ्कजे राग अनुरामं भक्तिमित्यर्थः । विवर्धयविशेषेण वृद्धिं दोषेषु पापेषु अनिशं सर्वदा यले प्रयत्नं विफलं व्यर्थं कुरुष्व कुरु । धपरिहारनयात् बालादीनां शिश्वादीनां यदवयं दोषः तस्य परिहारन्यायात् अयुक्तकायै मा दर्शय न दर्शय सदा सर्वकालेष्वपि भवदीयानां गवतानां स सहवास दर्शयेत्यन्वयः ॥ १७७ ॥

हातुं नाथ नभोगतां वृषधरावास त्वमासीनः
चिह्नं चामृतत्वमाश्रयविनाभावासहाऽगात् तटित् ।
अस्थैर्ये विमनाथ मात्यमिह वक्षस्पलोलस्थित
लक्ष्म्यां श्रीपति लोकवचनं विद्युन्मयत्वार्थकम् ॥ १७८ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकला मेघस्त्वद्रूपेण तटिलक्ष्मीरूपेण जात इत्याह- हातुमिति ॥ कटाचलावास पनः मेघः नभोगतां नमश्वरत्वं मोगरहितत्वं च ह जातः । अनि कि प्रमाणमित्याह चिह्नमिति । अमृतत्वं जलं अमृत चिह्नं सूचकमित्यर्थः । आश्रयेण मेघेन विनाभाव इत्याश्रयविनामावासहा अस्थैर्ये स्थैर्याभावे विमना विगतान्तः करणा मायं लक्ष्मीवं अगम (गात् प्रायत् । इह अस्मिन् ते तब वक्षसि स्थितिः निवासो यस्यां तस्यां लक्ष्म्यां श्रीलक्ष्मी खपलेति च

जनवाययं विद्युन्मथस्वार्थकं विद्युदमेदार्थकं न त्वस्थिरत्वार्थकम् ।
गासम्पत्योरभेदोपचारेणैवमुक्तम् ॥ १७८ ॥

कांचिद्रक्षसि मां कुतो न बहुना पापेन चेचस्कृत मन्दं भामनिवारयन् मयि वसन् दक्षः किला कूपान्तर्निपतन्तमर्भकमलं पश्यन्त्युपेक्षापरा माताऽपातयदेव सच्चदुदितं पापं निवर्त्याव मा गन्तर्निपतनम्यायेन मामवेत्याह-- कांश्चिदिति ॥ कां पाहीनान् ज्ञानाधिकान् रक्षसि अवसि मां कुतः कस्माद्धेतोर्न विस्तारेण (1) पापेण दोपेण चेत् न रक्षसि चेत् रक्षां न करोषि के कारिणं मन्दं अई मां अनिवारयन् निवारणमकुर्वन् मयि बस अन दक्षः समर्थः एवं अकारयः किल पापपयोजकः किल। अर्भकमा भूपेति । कूपस्य उदपानस्य उदपानं तु पुंसि ये स्वमरः । [ नितरां पतमानं अर्भकं शिशुं अमत्यन्तं पश्यन्ती दर्शयन्ती (1) प्रधानामाता जननी अपातयदेव पतत्येव माही पाप दुरितं निवस्थ निरस्य मां अब रक्ष ॥ तत् तस्मात्कारणात् १७९ ॥ 1. उपेक्षापरेति मूनुरोधे कारवत्येन पापहेतुत्वमाऽयं रथन्त FAAl0.

सख्याख्यान : श्रीनिवास गुणाकरः अन्तःस्थी जगतां जनिस्थितिलयान् कुर्वभियन्ता खराट् दुष्टभो जननादिभा वमनसा श्रत्यादिमानोऽप्यहम् । त्वं साक्ष्यवदः प्रमाणमशुभं वाचा किमेवंविधः

त्वं चेन्मामय पातकादकपदं त्वां निचिनोमीम् ॥ १८० ॥ अन्तर्यामी मां निष्कपट रक्षसि चेतवेदृशं निधिनोमीत्याह--अन्तःस्थ जगत लोकानां अन्तःस्थः अन्तर्यामी सन् जनिर्जन्म स्थितिः संरक्षणं लयः ब्रह्मविष्णुरुदरूपेण कुर्वन् नियन्ता नियामकः स्वराट्र स्वतन्त्रः दुष्टान् हन्तीति दुष्टमः स्वमनसा स्वेच्छया जननं जन्म भजतीति जननादिभाक् न्मरहित इत्यर्थः । श्रुत्यादिर्वेदादिर्मानं प्रमाणं यस्मिन् सोऽप्यहमेव त्वं न उभयोर्भेदात् । तथा साक्षी प्रणादिः अवदः उभयोरमेद इति वक्ता न 1 'यदो बदावदो वक्ते त्यमरः । प्रमार्ण शुभद अशुभदं वा (१) अवदम् ।) याचा वाङ्मात्रेण किं किं प्रयोजनम् । क्रिया केवलमित्युक्तेः । विधः अन्तर्यामी चेत् पालकात् पापात् माँ दासभूतं अब रक्षेत्यर्थः । कपटरहित ईदृशं अन्तर्यामित्यविशिष्टं वां भवन्तं निधिनोमि निश्चय ः ॥ १८० ॥

कुर्वे दुःखकराण्पधानि मनसा कसादहं वासना-
मोहारिति चेदमूनि किमु ते वश्यान्यवश्यानि वा ।
आये तैस्त्वमकारयः स्वकरणैर्वश्यो न दण्ड्योऽस्म्यहं
पिलाज्ञारचितस्य मातृनिधनः कि जामदग्न्योऽवभाक् ॥ १८१ ॥

जामदम्यदृष्टान्तेन अधाभावत्वमाह- कुर्य इति ॥ अहं मनसा अन्तः करणेन त्यर्थः । दुःखकराणि दुःखपधाना (पदा) नि अधानि पापानि कस्मात् कस्माद्धेतोः रोमि । वासना अनादिकर्मवासना मोहः आसक्तिः आदिर्येषां ते इति चेत ते चेत् भवतः अमूनि वासनामोहादीनि वश्यानि स्वाधीनानि अवश्यानि वा

श्रीकटेश काव्यकला अस्वाधीनानि वा आये वासनावश्यत्वपक्षे स्वकरणैः स्वसाधनैः अकारयः कृतवान् । वश्यः [तव] स्वाधीनः अहं दण्ड्यः दण्डा भवामि । जमदग्रेरपत्यं जामदग्न्यः परशुरामः पिलाज्ञया जनकाशया

स्वमातृनिधनं स्वजमनी निधनं यस्य सः अपभाक् किं पापभाक् किम् ।
पापत्वाभावादिति भावः ॥ १८२ ॥

अन्ये यद्यलयानि तानि न सुखं स्यात्कस्यचिकित्वया क्षीयन्ते यदि जातुचित्कथमपि श्रीनाथ किं वा स्वया स्वतथेत्तदवारकः शकनवानाकारयोऽयं कुतः मचेत्किञ्चिदपेक्षसे न हि भवेः पूर्णस्ततो रक्ष माम् ॥ - पूर्णत्वात्य मां रक्षेत्याह अन्त्य इति ॥ अन्त्ये अन्तकाले ( [वासनादीनामवश्यत्यपक्ष इति यावत् ] तानि वासनादीनि भयानि रहितानि यदि कस्यचिदपि कस्यापीत्यर्थः दुःखदायकपापस्य सदा विद्य भावः । त्वया भवता किं किं प्रयोजनमित्यर्थः । जातुचित्कदाचित् कम प्रयासेन श्रीयन्ते यदि क्षयं प्रामुवन्ति चेत् हे श्रीनाथ लक्ष्मीपते वय वासनाविनाशाचेत् [त्या] किं फलमित्यर्थः । त्वतश्चेत् त्वत एव र नश्यन्तीति चेत् तस्य वासनादेरनिवारकः अनिवर्तकः शकनवान् शक्ति वा] हेतोः अर्थ पार्प नाकारयः । अकारय एवेत्यर्थः । मत् मराः किञ्चित् अपेक्षसे चेत् पूर्णो न भवसि न भवेः। ततस्तस्मात् मधोऽपेक्षाभावात रक्ष रक्षणं कुरु ॥ १८२ ॥

निर्बीजं मम रक्षणे निखिलचिन्मुक्तिप्रसङ्ग यदि
स्वामी का क्षतिरक्षरं तब पदं पर्धेत हीदंक्षयात् ।
लोकोऽयं सकलः सुखैकनिलयः स्वाद्वा जनायें बिना
लीला ते न घटेत चेचव कृते दुःखप्रदस्त्वं भवेः ॥

सव्याख्यान ः— श्रीनिवासगुणाकरः

हिं लीला चेतव दुःखप्रदत्वं घटेतेत्याह-निर्वाजमिति ॥ निर्योज यथा तथा । कारणं भतयादि । मग दासस्य रक्षणे निखिलानां समस्तानां नां मुक्तिप्रसङ्गो यदि स्यात् सर्वमुक्तिः स्यादित्यर्थः । नौ उभयोध का नाशः लीका चेल्लोकनाशः स्यादित्यत आह अक्षरमिति । इदंक्षयात् अक्षरं नाशरहितं तय पदं वैकुण्ठ इत्यर्थः । वर्धेत हि वृद्धिं मामोति जो न क्षतिरिति भावः । सुखैकनिलयः सुखस्य मुख्यस्थानभूतः सफलः अयं लोकः स्वात् भवत्वित्यर्थः ते तब जना जनपापं विना लीला न तु तब कृते त्वदर्थे त्वं दुःखप्रदः दुखदायकः भयेः स्याः । सर्वरक्षक- पः स्यादिति भावः ॥ १८३ ॥ 1

याज्ञाभेद निजस्वहृत्य पदवीचारस्थितं (२) प्रायशो
दण्डैरप्यनिवृत्तमेव निधनानहं स्वकीयं प्रभुः ।
स्वेच्छाचारनिरोधके उडतरे धाग्नि स्वके पातय-
त्येवम्भूतमनुं रमाधव कुतो मा पातयत्यक्षरे ॥ १८४ ॥

अक्षरे वैकुण्ठे कुतो मां न पातयसीत्याह – स्वेति ॥ ['स्वशब्दः । स्वाज्ञाया भेदः अतिलङ्घनम् । निजस्यहृतिः स्वद्रव्यापहारः । तावेव अमार्गः निषिद्धः पन्थाः । तल चारः सञ्चारः तस्मिन् स्थितं (रं) अचलता दण्डैः तर्जनवन्धनताडनादिरूपाभिः शिक्षाभिरपि अनिवृत्तमेव अमार्गाद तदाचरणमेव पुनः पुनः कुर्वन्तमेव सन्तम् तथापि निधनानहं वधानम् जन प्रभुः स्वामी स्वेच्छाचारनिरोधके स्वच्छन्दाचरणप्रतिबन्धके । अत स्वकीयजनपरः । हृढतरे तेन भेत्तुं अपावरितुं वा यथा न शक्यं तथा धाग्नि तदा तदा प्रत्यवेक्षण सौकर्यवति स्वनिवासस्थान एव प्रायशः पातयति तमपि नीत्वा स्थापयति । " एवम्भूर्त श्रुत्यादिरूपत्वदाज्ञोलनात्मरूप- इस आरभ्य इदं व्याख्यानं नास्ति । तस्माद व्याख्यानान्तरं यथासम्भवमुपजीव्य । व्याख्यायते ।

श्रीवेंकटेशकाव्यकलापे स्वद्रव्यापहारापराधकारिणमनुं मां हे रमाधव कुठोऽक्षरे श्रीवैकुण्ठे मा प " पातयसि ॥ १८४ ॥ ]

बालं कर्मपिताप्यकार्यशतकं कृत्वाप्यदोपोऽवति
स्वं ततोऽनुपधिः स्वराडशरण दीनं जढं माममुम् ।
मर्यादामनवप्रमाणगदितानुत्सृज्य वा पासि चेत्
का ते हानिरनीडशेषु भवतात् सा सर्वविच्छ्रीनिधे ॥

[ज्ञानाद्युपायाहीनं न रक्षामीति मर्यादामुत्सृज्यापि मां पाहीत्याह-बा हे सर्ववित् सर्वज्ञ श्रीनिधे श्रीनिवास कर्मपिता 'कर्मणा पितृत्वं प्रा एवोपाधिको लौकिकः पिताऽपि अकार्यशतकं अत्यन्त जुगुप्सितम् । निन्दार कृत्वाऽपि अदोषः खन् बाळं स्वपुलम् अवति ।

वृद्धी च मातापितरी साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्याशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥

1 इति हि स्मर्यते । अनुपधिः निरुपाधिकः तातः पिता स्वराट् स्वतन्द अशरण दीने जडममुं माम् न नवं अनवम् पुरातनम् नित्यं प्रमाणं ये गदिताम् उक्काम मर्यादां 'नान्यः पन्थाः इत्येवंरूपां मर्यादा व्यवस्थाम् त्यक्ताऽपि पासि रक्षसि चेत् का ते हानिः किमवयं तव स्यात् । म प्रमाणमप्रमाणं भवतीति इदमेवायथमिति चेत् अत्राह अनीदृशेष्विति । सा अनीदृशेषु अहं यथा सर्वात्मनाऽशक्तः तथा ये न भवन्ति तेषु भवतात् भवतु । तथा च नाप्रामाण्यमिति भावः ॥ १८५ ॥] मर्यादामवधीर्य चक्रधरो विप्रात्मजानक्षरं धामारोप्य पुनर्द्विजाय समदास्तात्समानीय तान् । घण्टाकर्णमुखद्विपः समनयो मुक्ति परां श्रीनिधे सन्त्यन्यानि निदर्शनानि च शतं मय्येव सा पान्यते ॥ १

सव्याख्यानः --- श्रीनिवासगुणाकरः बहुधा त्वया मर्यादाऽतिनं कृतम् - मर्यादामिति 4 ॥

अतोऽभ्यस्तस्यादिदानी आयुधे न धरामीति मर्यादामवधीर्य भीष्म- क्षेत्रणाय " चक्रमधरः । प्रकृतिसम्बन्धरहितस्यैव वैकुण्ठमाप्तिरिति विमात्मजान् वैकुण्ठमारोप्य, वैकुण्ठं प्राप्तस्य पुनरावृत्तिर्नास्तीति पुनः तस्मात् बैकुण्ठात् तान् समानीय समदाः सम्यक् यथा हृष्टोऽभूत् तथा अदाः । "न भगवद्वेषिणो मुक्तिरिति मर्यादामवधीर्य शत्रून् परां मुक्ति समनयः ।" अन्यानि चोदाहरणानि शतं श्रीनिधे 'सा ज्ञानादिहीनस्य न मुक्तिरिति मर्यादा मध्येव पास्यत इति कुः 'मदेकम किमिदं व्रतं ते ' ॥ १८६ ॥]

चेतोवातनुकर्मभिः क्षरतमैः कालान्तरे कार्यकृत्
कम्प्यं कर्तृगतं स्वतस्त्वकुशलं किञ्चिद् गतं लाघवात् ।
विद्वत्कारकधर्मतां तदिह ते कोपो हि मगोचरः
पाप मे त्वदनुग्रहेऽल परमे कुलैष तिष्ठेद्धरे ॥ १८७ ॥

मनुग्रहपरे सति निराश्रयत्वान्मदीयं पाप स्वयं निवृत्तं भवतीत्याह- मनोवाक्कायरूपनिविधकरणकृतानि कर्माणि क्षरतमानि अत्यन्तन- ध्वंसीनि । तैः कालान्तरे कार्यकृत् दुःखजनकं किञ्चित् पापस कर्तृ- म् उत्पद्यत इत्यनीकर्तव्यम् । ततु कर्तरि कल्पितं स्वतः चेतनविशेष- 7 अकुशलं दुःखात्मकस्यफलजनने असमर्थम् । अचेतनस्य स्वयं इ। तदनुगुणः सङ्कल्पोऽपि कल्प्य इति चेत् कस्य यदि कर्तु- । तस्य अशुत्वेन नियतदेशकालज्ञानासम्भवात् मम दुःखमिदानीं रेन स्वदुः खोत्पत्तिसङ्कल्पनस्यासम्भावितत्वाच्च । अथ विदुषः सर्वज्ञस्य यितुरीश्वरस्य तर्हि लाघवात् तस्य सकल्पेनैव कुलप्तेनासम् । किमपरेण अपूर्वास्येन पापेन । एवं च चेतआदिकर्मनिः कालान्तरभावि- । कर्तृगतत्वेन कल्प्यं किञ्चित् लाघवात् विद्वत्कारकधर्मतां गतम् ।

श्रीवेंकटेशकाव्यकलापे तत् तस्मात् इह लोके मे पाप मस्सम्बन्धिपापत्वेन अभिधीयमानः मद्विषयस्ते कोषो दि फोप एव दुःखोत्पादनसल्यात्मको निग्रह एव । सति अथ या अल एतस्मिन् दीने मयि परमे त्वदनुमद्दे परमसुखोलाद सति एष गलापत्वेन स्वरको पत्येन च व्यवह्नियमाणो निग्रहः कुलतिछेत् स्वविरुद्धस्यानुग्रहस्य स्वयि स्थित्या त्वयि न स्थातुं शक्रोति । अन्यस्तु नैव तस्य कश्चिदस्ति । तस्मान्नष्ट एवेति ॥ १८७ ॥ ] कसानावसि मां हरे मयि गुणो नास्तीति चेत् किं त्वया दोगे सत्यवितुं यथा न निपुणो नैवं गुणे शिक्षितुम् । रक्षारक्षणयोर्गुणागुणगता स्यादक्षता तद्भय- भावाय सदोषमस्तगुणमप्येतं प्रभी रक्ष माम् ॥ १८८ [सदोषोऽपि अगुणोऽपि अहं रक्ष्य इत्याह- कस्मादिति ॥ हे कस्मात् हेतोः न रक्षसि । मयि गुणो नास्तीति हेतोश्चेत् त्वया किम् । न कार्यमित्यर्थः । इदमेवोपपाथते दोष इत्यादिना दक्षतेत्यन्तेन । दो रक्षितुं स्वं न निपुणः शक्तः । एवं गुणे सति शिक्षितुमपि त्वं न नि इत्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां रक्षायां दक्षता सामर्थ्यं गुणगता भवति । अरक्षणद अगुण दोष गता भवति । त्वयि तु न यत्किचिदक्षतेति किं पूर्वोक्तमुपपादितम् । 'सथैवास्तु गया किमपि मा भूत्' इति तु न याच्य हि सर्वस्य लोकस्य नाथः । निग्रहानुग्रहसामर्थ्याविरहे कथं नाथ तदाह तद्भवन्नात्वायेति । तत् यस्माद्गुणागुणयेोरेव रक्षणारक्षणसम नाथत्वमपेयात् तस्मात् कारणात् भक्तो नामवस्थित्यै दोषसहितमपि गुण एतं मां हे प्रभो रक्ष ॥ १८८ ॥ ] वीक्ष्य श्रीट् प्रभुतां भयात्तव मुदे भ्रांत्या तु मुग्धं जनः स्वामाहाखिलवेदिनं स्वमवति स्वार्थार्थमेव स्ववान् ।

संव्याख्यानः श्रीनिवास गुणांकरः वानवने क्षतिः खमवितुं स्वं नैव दक्षं त्विति

नो वेत्स्यथ वेत्सि चेत्कथमनुं स्वामिन मां रक्षसि ॥ १८९ ॥ 6 क्षणे तव अज्ञ भवेदित्याह वीक्ष्येति ॥ हे श्री लक्ष्मीश जनः न्दरं च । मुम्बः सुन्दरमूढयोः इति निघण्टु । स्वाम् तब भयात् भयेन या तब मुदे हर्षाय वा भ्रान्त्या तु यस्सर्वज्ञः ददर्शनजभ्रमेण या अखिलवेदिनं सर्वज्ञमाह ब्रवीति । वस्तुतस्त । उच्यते । लोके एवं सकीर्य किमपि अस्यास्तीति स्ववान् पुरुषः जनार्थमेव स्वं स्वकीयं वस्तु अवति रक्षति । स्वानवने स्वकीयरस वे स्वस्थ आत्मनः प्रभोरेव क्षति भोग्यवस्तुनाशेन भोगहानेः । न स्वात्मानं स्वयमेव रक्षितुं समर्थमिति प्रभुणाऽरक्षितस्य तस्य नाशो त्वं नो वेत्सि न जानासि । कथं न जानामि । जानाम्येव अथ वेल्सीति । अथ बेरिस जानासि चेत् हे स्वामिन् कथं केन रामिनस्ते स्वभूतं मां न रक्षसि । स्वभूतस्य मन स्वामिना स्या स्य विरहे तब तदज्ञानातिरिक्तं कारणान्तरं नोपलभ्यते । तस्मात् १८९ ॥]

तेत्यपितरमपि किं पक्ष्यसीशोऽपि याचना
रथित्वं गिरिधृतिमवनेरुतिं वा वनान्ते ।
बहुविधनिधनं दावपानं दयालो
करिष्यस्यजित त कुतो 'मुग्धवत्तिष्ठसि त्वम् ] ॥ १९० ॥

परक्षणे त्वया बहु टिम्। न च तावान् क्लेशो मद्रक्षण- शहनाम्यामिति ॥ " मद्रक्षार्थं मम रक्षणार्थम् नाम्बां नशब्देन परं खियम् अम्ब' मातः इति " किं वक्ष्यसि । . "अपितरं तिः इत्यपि किं वक्ष्यसि । मद्रक्षार्थं अमररक्षार्थमिव किमवतारान्

૨૮૪ श्री वेंकटेश काव्यकलापे करिष्यसीत्यर्थः " ईशः सर्वेश्वरोऽपि सन् याचनां बलिसकाश इव एवं पाण्डवानामिव दौल्य वा सारथित्वं या पर्वतोद्धरणं या भूम्युद्धा सचारं वा असुराणां राक्षसानां च बहुविधां हिंसा वा दाबान करिष्यसि । हे दयालो हे अजित कुतो मुग्धवत् अज्ञातकर्तव्य इव चिन्ताकुल इव च त्वं तिष्ठसि तूष्णीं वर्तसे । 'अस्य दोषान् सङ्कल्पमात्रेण भवतीति हि मद्रक्षणमतिसुकरमिति ॥ १९० ॥ ]

इति श्रोषानिमान् सप्त श्रीनिकरे।
श्रीगाथा व्याख्यया रामयोजया ॥

इति श्रीनिवासगुणाकरः (दुध)।

म् । श्री श्रीनिवासनमः श्री श्रीनिवासस्तदः । आत्रेय श्रीवेटाध्वरिणः कृती श्रवणानन्दे प्रथम शतकम्

आचक्रायुधमा च मामकगुरोराचार्यवर्ग भजे
यस्यान्तर्निगमान्तदेशिकपतिश्रेष्ठी मुनिर्यामुनः ।
रामस्तामरसेक्षणः स च मुनिर्नाथः शठारातिरि-
त्यन्तरसन्तमसच्छिदः श्रुतिशामप्रेसरा जामति ॥ श्रीः ॥

या कल्याणनिधित्रजन्ति शरणं यामेव धीमेदुरा
यशन्ति ययेक्षिता भुवि जना यस्यै हरितिष्ठते ।
यस्या जातमिदं वदन्ति भुवनं यस्याः सदस्याः सुरा
यस्यामायतते शिवं भगवतस्तामिन्दिरां चिन्तये ॥ २ ॥

माकानो का चर्वणचणैर आन्तविश्राणने'-
नाकाङ्क्षित संविधाननिपुणे नारायणे जामति ।
कष्टं कष्टमुपैत्य दुष्टनृपतिद्वारक्षम रक्ष मा-
दितां वृथैव दिवसान्येतानि यातानि नः ॥ ३ ॥

पाठान्तरम् कृपा 2.19 मे 4. पतीन

૨૬. श्री वेंकटेश काव्यकलाप

तूर्णं दुर्नरपालवर्णनमहादुर्नाटकोपक्रम
दोष शोषतुं वृपाचलपते तोपं च नेतुं सतः ।
अत्रमुत्र च लब्धुमम्यसुमनोलभ्यानि' भाग्यान्यमी
पद्माकान्त तब तवे भवदवैरार्ताः प्रवर्तामहे ॥ ४ ॥

याचा बाछति यचव स्तमिह महापि जिहा चिरा- दाराध्यामि भवन्तमित्यपदिशंस्तेनापराध्यामि ते । सातिवागिति कृपाम्यानाय ते जायते सन्द शिशुकैः शुकैध कलितो वर्णोऽपि कर्णोत्सवम् ।

मालीमस्य मयापिता पनतमः प्रायैर्मुरारे चिरा-
दिनालैरिव जङ्गमाधमगुणाभासैरियं भारती ।
सत्ताहग्भिरशङ्क शहरशिरः कम्पस्य सम्पादके-
गम्भीरदायते तव गुणैर्गास्तरिय ॥ ६ ॥

जम्भालम्भनचित्त कम्पनमहाकुम्भाभवक्षोजभृ-
दम्भाद्यामरशम्भलीढपरी रम्भादिकं भावुकम् ।
शम्पालोलमवेक्ष्य मुहातु " जनः किं पामरेणामुना
त्वं पादाम्बुजचुम्बनं भगवतः सम्पादयेधा मनः ॥ ७ ॥

चेमजादयो गुणगणान् विधेश ते नेशते. स्तोतुं तान् मितया गिरा व्यवसितो हास्याय हा स्वादयर सिन्धुं राघवसेतुनाऽपि तरितुं तं सर्वतो दुश्शकं को या यितुं व्यवस्यति कुशस्तम्बेन कुम्मेन वा ॥ 1. -पोग्यानि 2. हापि 8 सन्पते। 4. टिप्पणी-अमदायते दर शोधने कर्मणि । अवापिताम् इमां भारतीम् अदाये

श्रवणानन्दः

मुयाणि नृणां गुणाः कतिपये मिथ्या निबद्धा इति
मोखिका भगवगुणानुकथनारम्भाय किं जृम्भसे ।
आकृष्टाः कतिचिद् बनेषु हरिणा इत्याजिहामहो
तुम्धो लब्धमदो विधारयति विधोरके कुरङ्गेऽपि कः ॥ ९ ॥

त्वत्कल्याणगुणामृतार्णवसुधालेशोऽपि लीढो भये
हन्तीति सपविसरेष्यता नातीय दोषाय नः ।
आपातालय एवं जहुदुहितद्वाय शुभ्यै भवेत्
तस्या नेतरगाधवारिषु तलस्पर्शोऽपि नापेक्षितः ॥ १० ॥

सन्दर्भे मम मास्तु सुन्दरता सन्तोषसान्द्रो बुधः
किन्तु त्वद्गुणलेशपेशक्तया सन्तुष्यतु श्रीपते ।
राजानो मणिपेटिकामवहिता रक्षन्ति यत् तंत्र नो
पेटीसौष्ठयमेव हेतुरपि तु ख्यातं मणेर्गीवम् ॥ ११ ॥

नार्थ भूतमहो वहामि शिरसा त्वयादजातं न च
द्वतीयकमथ स्वदीक्षणभुवः शौरे तृतीयस्य था ।
अन्तेनावसमप्यवाप्य जननं सुर्यान वा पञ्चमे
किवा चरतां गुरुस्तदपि ते स्तोत्रे प्रयते कथम् ॥ १२ ॥

तु आर्य सुमहाभूतेषु प्रथमं पृथिवी त्यागातमसायन्येतुं भोग्यम् । मेरिति श्रुतेः । साहमादिशेष इत्युकं भवति । द्वितीयं भूतं यातम् । इह रूपम् । ॥ हामि न सर्वशः शिवोऽस्मीति तस्य तेजसः चक्षोः सूयों अजायत यम्। नाहं भगव्याकरणविद्धमानितिन नखो 2. किम् भूताद वायोर्जननमवाप्य लदी क्षणभूमः इलाम्नातस्य सूर्यस्य अन्ते नाव अन्तेवासी पाने भूते गगने चरतो देवनां गुरुः

श्रीवेंकटेश काव्यकलापे

ओङ्कारस्य रहस्यमित्यन इति प्रति सर्वारमना-
मात्मेति प्रकृतेः परः पुरुष इत्याद्यः स्वयम्भूरिति ।
वेदान्तैरवोचिताय भगवन् विधैकजी वातवे
बोधानन्दमयाय सिन्धुदुहितुर्माभाव तुभ्यं नमः ॥ १३ ॥

यचक्षुर्जगतां तदेव निगमास्त्यचक्षुराचक्षते
लक्ष्मीनाथ तथापि हृदयमितरादृश्यः स्वयं पश्यसि ।
अप्येततमन्युपायकजनिस्थानं सदा नः पुन
बक्कू देव तब प्रसादशिशिरं हर्षं दृशोति ॥ १४ ॥

तत्ताहकरुणारसैरविरलैस्त्वन्मानसं शीतलं
तापानां वितथ हरेदिति हरे धैर्य ममोदच्छति ।
तज्जन्मा विवृणोति शीतकिरणस्तच्चैश्यमत्युज्ज्वलं
लिने कार्यगुणं हि कारणगुणे शंसन्ति निस्संशयम् ॥ १५ ॥

कारणगुणविषये निर्यदि शंसन्ति दन्ति अमिशा कारणगुणम् इयपि पाठः तत्र भूताः कार्यगुणाः कारणगुनं निस्संशयं बोधक ना। 16.

नित्याय स्वतनुस्ववारिधिवरापत्याय मृत्युञ्जय-
स्तुत्याय क्षपितप्रणम्रजन दौर्गत्याय सत्यात्मने ।
इच्छां निर्मितविश्वजन्यवनसंहाराय निश्श्रेयस
द्वाराय स्थिरसम्पदे नम इदं नारायणायास्तु ते ॥ १६ ॥

दीनानां सुरथेनवे तनुभृतामन्तरतमो भानवे मायाकृशानवे कलयते मानक्षत दानवे । निर्धूताखिलकर्मणे विनमतां नित्येन्दिरानर्मणे तुभ्यं निर्मलधर्मणे नम

श्रवणानन्दः पादाम्भोजमहं भजामि भवतो वेदाचरथितं प्रख्यातात् किल पन्नगाचरूपते यस्य प्रभावादसौ सिद्धा मूर्ध्नि फणीश्वरस्य पृथिवी शर्वस्य चापो सुने- रनिश्याक्षपद स्त्रिवर्णजनुषां शुश्रूषकाप्तिस्तथा ॥ १८ ॥

शर्वस्य मूभि आपो महारूपाः । अक्षपादस्य गोतमस्य मुनेः अधिः तदुपलक्षित । नीति यावत् अभिः सिद्ध इति योजन

मूर्तीनां तिसृणां परा तु कतमेत्यज्जाक्ष संशेरते
आन्ति यान्ति च देवतान्तरपरैर्ये वाङ्मयैतामसेः ।
यः पादान् ददाति यस्तदुपसंगृह्णाति गृहाति वा
यथैतच्छिरसैव तेषु परमः को वेति पृच्छामि तान् ॥ १९ ॥

पर्यस्तव पङ्कजाक्ष गिरिजामाणेशिभूषणं
चाह वचरणारविन्दसलिलं चूडापदे मालिका ।
मन्त्रो नित्यमपोचितो ननु भवन्नानैव तद्योषितः
पारम्ये भक्तो मुकुन्द भुवि कः सन्देग्धि मन्देत्तरः ॥ २० ॥

नालीके जननं स्थितिं च भजतो नारायण ब्रह्मणः
स्थानेऽभूद् रज एवं कारणगुणः कार्ये हि स्ते गुणम् ।
ईशाने पुनरन्धकारिपदभाज्य' समस्तत् किल
श्रीषासे त्वयि सारसत्यविभवः सजावटीति स्फुटम् ॥ २१ ॥

नागेन्द्रादिविहार सारसवनस्तोमप्रकाशावहा
धीरोदारपदक्रमा मतिमताध्येया सुवर्णाकृतिः ।
पुष्यन्ती निजमौलिना सुमनसो ज्योतिष्मनोज्ज्वला
सय्येषा सुरपूज्य रज्यतितरां स्वय्येव लक्ष्मीरिव ॥ २२ ॥

अन्धम् ।

श्री वेंकटेश काव्यकछापे नित्वापातमीर्निरत्ययशुभाभरिवृतो बान्धवैः प्रौढामस्थिरधीरसन्न भवनस्यायी व्यथाभारहूत् । सगोष्ठीषु सदा विमानमधिकं प्राप्तः श्रितस्त्वां हरे वयस्त्वदनाश्रितश्च भगवनन्त्ये तु मंगं विदुः ॥ २३ 23. वामनाधित वाधिततुभ्यः सर्वाण्येतानि विशेषणानान् विशेषस्तु अन्त्येनाभि भई विना विदुरमेशा इतार्थः मे भवा हन्ति उपे विशेषणेषु यत्र यत्र भकारः सूयते रामतत्र गारंट परमार्थः । निपातभीः निरवयापरतो बान्धः प्रौढाः स्थिरधीः असन् व्यथागारासाठी सदा विमानमधिकं प्राप्तः इति । श्रेयस्तोयदसम्पदायरसिकच्छायः सहायः भिय चिन्तारसपत्रवीक्षितलब श्चेत्रीयतामन्वहम् । यो विश्वेन च गालवान् हिमरुचाऽप्युष्णांना नेतवान् सुग्रीवेण च मित्रवान् कुशल ब्रह्मादिभिः पुत्रवान् ॥ २

पूर्वं स्वत्पदपांना वलिरिपो पूता जयना
पुसः साऽपि सुरापगा वितनुते पूतान् सुरापानपि ।
पत्नी योगवरस्थ सा सुरगा प्राप्ता विशुद्धिं परां
तेनेत्यत्र न विस्मयः स मम किं पापं न लोपं नयेत् ॥

मामाराध्य दुरत्ययं स्वयममी मावापयो तर चित्यालोच्य सहेन्द्रियैरिह वपुरस्वं चेतनेभ्योऽदिशः । तेष्वेके तत एव दुष्कृतशत सञ्चिन्वते श्रीपते क्लृप्ते तापशमाय विन्दति सरस्कन्धस्तु पातव्यथाम् ॥ २ गोविन्देति कृपाकरेति कमलाकान्तेति कृष्णेति वा काकुत्स्थेति रघुदेति जलदपथामेति रामेति वा । ॥

श्रवणानन्दः बैकुण्ठेत्यतिचण्डकष्ट कवनीदावेति देवेति वा

'शेषाद्रीश तवैव नाम कथयन् श्रेयो न विन्देत कः ॥ २७ ॥

कल्याणैकनिकेतनं तदनये कालाम्बुदश्याम
चिते नृत्य शेषभूवरशिरोरलं चिरलं महः ।
यस्योरस्यनिशं सुता जलनिधेर्यस्यास्ति तन्मेखला
पार्श्वे यस्य पदे च तत्मियतमा यत् तल शेते स्वयम् ॥ २८ ॥

दूरादेव निरस्य दुष्टनृपतिद्वाराम नित्यस्थितिं
ताराबलम दुर्लमप्रभमुखं धाराधरश्यामलम् ।
पारादारयुतासखं तुमनसामाराधयामः प्रभु
घोरापार समस्त दुष्कृत परीहाराय नारायणम् ॥ २९ ॥

कीर्ति नरिवर्तिनी क्षितितले पुष्णातु कृष्णाम्बुदः
कश्चित् तापहरो गृहीतकमलः कल्लोलिनीवल्लभात् ।
धिन्वन् जीवनदानतो जगदिदं तन्वन्नदीनां श्रियं
प्राप्तः साधुकदम्बजृम्भणकरश्री(रः श्रीवेङ्करम् ॥ ३० ॥

आस्तामष्टनवैर्दिनैरपयती प्रास्तापस्पृहा
"वृष्णोन्त: पुर केळिताण्डवविध तृष्णा कदुष्णाचिता ।
दीक्षामाश्रितरक्षणे कृतवतो मोक्षाय लक्ष्मीपतेः
साक्षदेव पदारविन्दविषयां प्रेक्षापेक्षामहे ॥ ३१ ॥

कल्याणानि चिरं तरङ्गगयतु नः कारुण्यकल्लोलिनी- कान्तरस्वान्तचरसतां सफलयन् काकोदरेन्द्राचलम् । भक्तया चेतसि चिन्तयन् प्रतिदिनम् . कृष्णा... विधातृष्णानदी

आमोदादतं ददाति विबुधवाताय जातावरो गाम्भीर्यैकनिधिर्धनैरभिगतो यो जीवनप्रेप्सुभिः ॥ ३२

पुण्यारण्य महीरुहैरविरले पुण्यासवैश्शीत ले
नानादिग्जनसेव्यमान शिखरे नागाधिपक्ष्माधरे ।
आविर्भूतमुपासित मुनिजनैरप्राकृतं देवत
पद्माकान्त भुजान्तरं शुभपरीपाकाद्विलो कामहे ॥ ३३ ॥

अ जिप्रति वेङ्कटाचलपतेरारा चोरुद्वयी-
मध्यास्ते रशनामधारति फटोमासेवते नन्दकम् ।
वक्षःस्थ अयते श्रियं विहरते शरथाने च धी-
राली मुखचन्द्रमण्ड कोटीरमाटीकते ॥ ३४ ॥

ध्यातं योगकलाविलासरसि कैश्शीतं दयालोतसा ख्यात मौळिषु कृत्रिमेतरगिरां की श्रिया विश्रमैः । वेण्डेन्द्रपद्विमोचन वातन्धयक्ष्मा घरे जातं धाम निरामये प्रशमयत्वा तङ्कजाते मम ॥ ३५ ।

हेमाटोपविडम्बितुम यामालकां कामपि
प्रेमावेशपशेन यशसि वह वैमानिकेन्द्राचितः ।
क्षेमाणि स्वयमातनोतु जगतां कामाभिरामाकृति-
ना कोऽपि भुजङ्गभूधरशिरस्सीमातमालोपमः ॥ ३६ ॥

मातनतनयं तवाभिगमनं पश्यात्त्वदचक्ष द्रव्यं नार्जयमाचरं न च ततः प्रायां त्वदिज्यामपि । 1. धमधोममान- 4. निराकरोतु जगतामा निरामने परि

अवणानन्दः स्वाध्यायं न च हर्षहेतुमजयं नाध्यायममी च ते तन्मे जन्म विपश्चितोऽपि विफलं शौर तिरश्चामिव ॥ ३७ ॥

भोगीशानमहीधरेन्द्रकुटीपाटीवाटीचर-
द्विल्लो फुडसरोजपत्रनयनाने लैकपात्रायितः ।
नाभीपद्मनिवासिधातुवदनमोचार द्वारती-
गाना कर्ण नष्ट कर्णयुगळः पायादपूर्वः प्रभुः ॥ ३८ ॥

38. जरारती वेदः।

नामेरेव बभूव यस्य गगनं नेसादसी सन्मणिः
चित्ताचत्परिपन्थि धाम शिशिरं तच्छेखरः फाछतः ।
प्राणात्तत्करकङ्कणाशनमदोमिलं च काद
शेषाद्रावलोकितो हरिरुरोभूपायितान्तःपुरः ॥ ३९ ॥

39. नामेरिति माया आसीदन्तरिक्षम् इति श्रुतिः। तमभिः गन । चित्तात् मनसः तत्परिपन्यि शिविरं धाम चन्द्रः तच्छे चन्द्रशेखर शिक चन्द्रशेखरकरणस्य सर्पस्य अशनं वायुः प्राणाद्वायुरजावत' अदोमित्रं अनु अभिः ।

झरे वाहनायक शकुनिं मुक्ता गजाश्वादिकान्
सर्वे संविशले कथं मणिमये तल्पेऽप्यनरूपे सति ।
विस्तीर्णाख्यहीन सुबहुषु खानेषु सत्स्वप्यहो
पुत्रं नाभिथिले न्यथाः कथमिमां पत्नी च यशखले ॥ ४० ॥

40. विस्ती भारी होना रहिता ये जनाः सव

अविरतमधुपानक्षुभ्यदक्षश्रवाणा-
मवनिभृदयमानामास्यमारभरीणाम् ।
परुषतममपास्य प्रत्यहं नित्यहर्ष-
मदमिदमलो पानामापि ॥ ४१ ॥

श्रीकटकाव्यकलापे

सकल कुशलदायी सर्वदेवातिशायी
प्रबलदुरितावी भक्तचित्तानुसेवी ।
भवगहनविदारी पारिजातापहारी
फणिपतिगिरिवासी पातु पद्माविसी ॥ ४२ ॥

उत्तरदुरितैषध्वंसदक्षैः कटादीः
उपचितकमलानामुत्पलश्यामलानाम् ।
फणिगिरिनिलयानां भक्त दत्ताभयानां
इदमतिरमथ स्तोमनभ्येमि नासाम् ॥ ४३ ॥

प्रबलदनु अपाळीमाणसंहारकेळी-
पटिमघटितकीर्तिर्भास्वदानन्दमूर्तिः ।
फणिगिरिगृहमेची भक्तबाधानिरोधी
भवतु हृदि समार्थ प्रास्तुवन्नागमा यम् ॥ ४४ ॥

कमलविमलशोभाविभ्रमादश्रमान-
क्षपण निपुणवक्त्रः कौणपानाममित्रः ।
उरसि सरसिजाक्षीमुद्रनिदाद
करणचरणरेणुः कोऽपि पायादपायात् ॥ ४५ ॥

विविधनिगमसारे विश्वरौकधीरे
वृषशिखरिविहारे वक्षसाऽऽश्चिष्टदारे ।
भगवति यदुवीरे भक्तयुद्धेरे
भवतु चिरमुदारे भावना निर्विकारे ॥ ४६ ॥

अनिशमुरुभिरतामुख व क्लेशमूलैः किमुदरभृतिकार्यैराप्रयाणादवार्यैः ।

" श्रवणानन्दः सुखमनघमवासुं सोऽहमम्भोदभासं फणिपतिगिरिवास भावये श्रीनिवासम् ॥ ४७ ॥ प्रतिकटकटित्वा पार्थिया नटित्वा पटुचशतमुक्ता पातकान्येव कृत्या किमिह फलमवासे केवल कैटमारेः स्मर चरणसरोजे सन्तराम्यन्तरात्मन् ॥ ४८ ॥

स्मरणस्य फलमाह सन्तरामीति हे अन्तरात्मन् मन, तथा सति भवाम्बुधि वशयति हृदयं मे वर्षति श्रीश ह जनयति परिशुद्धिं जायते मङ्गळाय दमयति परितापं देव निर्हन्ति पाप दरमपि विधुनीते दर्शनं तावकीनम् ॥ ४९ ॥

बलिघनवर्गः कान्तिभिः पेशलाभिः
कमलवननिवासाकान्तमाहान्तरालः ।
पुरुष इह रथाङ्गी पूर्णिमाचन्द्रविग्ध-
प्रतिभटवदनश्रीः प्रातरामातु चिते ॥ ५० ॥

सुरतरुरिवोदारो दारोपशोभिभुजान्तरः
मधुरकरुणालोको लोकोपरक्षणदीक्षितः ।
अखिलसुमन: फोटीकोटीरचुम्बिपदाम्बुजः
फणिधरणिभृन्मलो मलोचनाभरणायते ॥ ५१ ॥

तमुपनिषदां सारं सारछाछन लोचन प्रकटितपासारं सारम्भमाश्रितपालने ।

श्री वेंकटेश काव्यकलापे व्यमिह रुषा वारं वारं नयन्तममुं द्विषां वृषगिरिपति वारं वारं शुभाय विचिन्तये ॥ ५२ ॥

मुनिभिरनिशं ध्येया गेया सुरप्रमदाजनः
बलभिदुपलच्छायादायाददी तिलसरानुः ।
उरसि विहरज्जाया कायाथवा भयदायिनी
विहितदुरितापाया पायानुषाचलदेवता ॥ ५३ ॥

59. कयाधोः हिरण्यवशिपल्या अर्थ कायावः दुभिरिते दुर्देहेऽस्मिन् दुरामदूषिते मम नवनवस्तर्षोत्कर्षो भवत्यनिवारितः । अमपनयन्नम्भोजश्रीकदम्बविडम्बके

।
तब इतनमवेदे पादे रुचि रचयेशितः ॥ ५४ ॥

अभिगतिमुखैरस्यामि श्रीनिवास न वासरान्
शमितभवोद्वेगयोंर्नयामि न यामिनीः ।
न च पिरचये नाथ मांसि नमांसि ते
तदपि भवता हा! मे मुक्तिस्पृहाऽपि न हाषिता ॥

दुरत्ययरुजातुरे दुरितघूसरे नश्धरे हरे मत कलेवरे मतिहरे कृतोदरे । हामिह विहाय ते स्मरति मानस मे यथा तथा कुरु सुधाब्धिजासख दयामविनोदयाम् ॥ ५६ । तमःप्रकररुये तदनु सत्स्यसंवृद्धये विशुद्धमतिसिद्धये विमलनिर्वृतेर्लब्धय । 1. स्वैवारं

श्रयणानन्दः भवन्तु मयि सन्ततं भगवतो वृषादिप्रभोः प्रगेतनपयोरप्रतिभटाः कटाक्षः ॥ ५७ ॥

प्रपन्नानां नानादुरितपरितापय्यतिकरं
निरुन्धाना धानाप्रदमुनिपनेशीकृतिचणा ।
प्रविभ्राणाऽआणामपि मदहरां दीधिनधान्
भृताशेषा शेषाचलशिखरभूपा विजयते ॥ ५८ ॥

सुदेवो देवोऽयं भवतु भुजगेन्द्राचलतटी-
कृतावासो वासोरचिनिचयधूताचिररुचिः ।
गजादीनां दीनां शमयितुमवस्थां करुणया
निममाह ग्राप्रभृतिरिपुवर्गं सपदि यः ॥ ५९ ॥

अभीष्टं वो दुग्धामलिकमिह गोपालतिलकः
पयोदश्यानानः फणिधरणिभूत्काननचरः ।
अधा से बद्धानामहह जस्तीनामपि गया
परपोषं कुर्वन् रसममितमुत्यादयति यः ॥ ६० ॥

अपासे सुरक्षित बढानाम् । वरतीनां गवां प्रीणयतां धेनूनाम् । अथैः दोषैः सम्बन्धरहितानां चिरन्तनीनां पायां वेदानों च

नमस्तस्मै भस्मीकृतनरकचाणादिविबुध-
प्रतिद्वन्द्वि श्रेणीवितस्यनीकाय महते ।
हुतानां हव्यानां नियतमुपभोवलेऽधिसयनं
प्रशखाराध्याय प्रचुररुचये नित्यशुचये ॥ ६१ ॥

निस्शुचये विविधिरगि विवक्षितः । स मिलः न प्रसिद्धाभिवदनः ।

श्रीवेंकटेश काव्यकला

बिहारि जगदुद्भवस्थितिविलोपनैर्यातनां
धुनातु मिथुनं मिथस्तदवियोग यत्रैककम् ।
वदन्ति वसुधाधरं पुनरचा बुधाः
परं नवसुधाधरं स्फुरति चलाने तथा ॥ ६२ ॥

शुचये रचये प्रणाममस्मै

प्रभवे
भवेषपेशाय ।
हरये निरयेक्षण क्षण थ
विनता मो जनता कदाप्युपैति ॥ ६३ ॥

कलिकमपहारिनामधेयं
कलये तापसमानसावधेयम् ।
मदमणीयरूपये
तदनन्ताचलमौलिभागधेयम् ॥ ६४ ॥

तब सागरस्तु धर्मपत्नी
दिवसानामधिपो निवासवेदिः ।
शिवधातृमुख सुतास्त्वदन्यै-
स्वधायें महिमा कथं त्वदीयः ॥ ६५ ॥

मधुरं विधुरम्ययन्त्रविधे
महितं धाम हितं मखाशनेभ्यः ।
तदहं मदहन्तु दानवानां
विदधे भीत्युदधेः पूर्व गुणाम् ॥ ६६ ॥

नमती ममतालेपत्रे वरदाय फरवाया।

करवै मुरवैरिणे प्रणामा श्रवणानन्दः गोधरगो एप भाति ॥ ६७ ॥

करुणावरुणालये मुरारे
कमलाक्षं कमलाक्षमासमेतम् ।
भजते निजतेजसा जितार्क
विगतांदा जगतां धुरन्धरं खाम् ॥ ६८ ॥

अनन्त शैलेश तवाभिधान
क्षणं गृणन्तः प्रविशन्ति नाकम् ।
रमासस्व त्वद्विमुखाश्च मध्ये
रसङ्गतं इन्स तमेव यान्ति ॥ ६९ ॥

69 मध्ये रस रेफेन युक्तम् तमेव नाकमेव नारफामित्वर्थः ।

प्रसाधयेद्यां तपसा चिरेण
स्मरान्तक' साम्यतरां गतिं ताम् ।
वृषापळारण्यनिषादकानां
प्रसावलेशेन न साधयेस्किम् ॥ ७० ॥

ददासि दासप्रकराय राय-
स्तथाऽपि नाथ त्यमकम्पसम्पत् ।
थियो वियोगस्य कथा कथं स्या
पृथ्वी दुपाश्रयस्य ॥ ७१ ॥

27 71. अभूत असण्यभूमण्डलाधिपतिः सर्वमीम उपाय हीनां सप श्रेष्ठः शेषः अहीनी शेपादि उपाधयो यस्य च। 1. सुरान्तक

आवेंकटेश काव्यकलापे

मोहि प्रथमावि
दोषावसाने हरिरेष दृश्यः ।
संशोषयन्मान कृतिप
मनपरशोभनाभः ॥ ७२ ॥

72. प्रथमादिः उदयपर्यंत पर्वतेषु प्रथमगणनीयो दोषाणामवसाने च हरिः सूर्यः श्रीनिवास प्रसनैः विकसित देशो आभा किरणाचा प्रसारमा यस्मिन् तादृशो नाभिर्यस्य च । सा काऽपि राकाशशिदास्यदास्य- मुद्रा समुद्रारमजया जयाच्या शेषाद्रिभूषा जलदाविशेषा पायादपायासतिः कृपायाः ॥ ७३ ॥

अन्यादृशी सादरमा सुधाब्धि-
कन्यापदन्यासविशेपधन्या ।
मूर्तिदर्ति महनीयकीर्ति
मुष्णा कृष्णा विनतेष्वनुष्णा ॥ ७४ ॥

भवान् पुराणः पुरुषः प्रसिद्धो
क्योऽधिकं तावकवाहमाहुः ।
कापि वरा ते करिराजगर्जा-
काले कथाकारमभून्मुरारे ॥ ७५ ॥

नरे नरेऽहं धनचापलेन
नये नये व्यातनवं स्तवं यत् ।
ततस्ततं दोषमशेषमुचै-
स्तव स्तयः श्रीमनच्छितु ॥ ७६ ॥

श्रवणानन्दः

न मे मनो योषिदुरोजकुम्भे
न स्वीयडिम्भे न च शातकुम्भे ।
परं तु रन्तुः कमलालयायाः
पदारविन्दे रुचिमेव किन्दे ॥ ७७ ॥

अभूरिवर्शोन्मुखमेघतुन्दरे-
रनाश्रित श्रीवृषशैलकन्दरैः ।
अनिन्दिरामन्दिरसद्भुजान्तरे-
रलं बताये रिह देवतान्तरैः ॥ ७८ ॥

स्वपिकधना धनान्तर
न कामकते न च साधनान्तरम् ।
अनन्दीलेश भवन्तमेव यत्
फाणन्त्युपाय च फलं च पण्डिताः ॥ ७९ ॥

ननियन नागशैवासिन्
नामपि कल्मषापहन्तः ।
जननमरणरोगदुःखशान्ये
चरणयुगं शरणं वृणे स्वदीयम् ॥ ८० ॥

गोवर्धनोऽपि शिरसा विधृतः किमन्य-
येन त्वयाधिजठरं सकलोsपि लोकः ।
तस्मिन्नि त्वयि वृषाद्रिपते ऽहमात्म-
रक्षामरं शतमो निदधामि दक्षे ॥ ८१ ॥

मोकान्तरेोधनादिकीर्तनं कुतः सकलोऽपि कोकोऽपि येन तस्मिन् । विन्देत 2.

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

किं मो मनः कितवलम्पटम्मलीना
सम्भोगकेलिकिलकिञ्चितसम्भ्रमेण ।
अम्भोजदम्भहरनेत्रयुगो यशोदा-
डिम्भो रसेन भवता परिरम्यणीयः ॥ ८२ ॥

मोट्टायितं त्रिदशपट्टणकुट्टिनीनां
दृष्टं विनष्टमिदमष्टनवैर्दिनैस्तत् ।
हड्डीको स्थितिमदुष्टिनि शुक्समष्टि-
कुट्टाकदृष्टिनि तक्षिणि वस्तुनीदम् ॥ ८३ ॥

83 इदं प्रमाणसिद्धं बहुसोऽभिलषितम् दिन 'क्षीने पुग्ये 'इखा तत् तस्मात् अनु अदोषः सति वस्तुरने ' इति पाठान्तरम् ।

दम्भो लिपाणिपुटभेदनशम्भलीनां
वक्षोजकुम्भपरिरम्भलुखोपलम्भम् ।
मा नाम चीकमत' मानसगरमदीय
वैकुण्ठचिन्तनरसैर्थयमुत्सुकाः स्मः ॥ ८४ ॥

न मणीन् रमणीब्ध सोऽहमीदे
न हयेभ्यः साहये न वा गजेभ्यः ।
वरदशरदश्श शो मे
भुजगाद्री शरणार्थिनी घिनोतु ॥ ८५ ॥

कारागेहे संसृतिरूपे भ्रमतो मे का रागे हे कृष्ण विवृद्धे मतिवार्ता 1. चिप 1.

श्रवणानन्दः नागोदाराहार्यते मां स्वयमध्या नागो दाराकूतमूर्ते मम वीक्ष्यम् । ८६ ॥

बन्दारषु मन्दारगमन्दार्तिहरं ते
बदामह इन्दावपि निन्दा बहमास्यम् ।
मारारिकुमारादिसमाराधितमूर्ते
नारायण घोरादपचारादिह पायाः ॥ ८७ ॥

प्रधानाय सम्पनिधानाय भक्त-
व्यथानाशदत्तावधानाय तुभ्यम् ।
समस्ताधिनाथ स्वमस्ताभिक्लर्स
नमस्तादिदं निस्तमस्ताविधायिन् ॥ ८८ ॥

नागराजाचले सागरामधात्मजा-
कान्ताहान्तरो दान्तवाधाहरः ।
वारिजाक्षस्यत्पारिजातो जग-
द्राजते रक्षितं राजतेजोमुखः ॥ ८९ ॥

मस्ता भगवन् मरतो विरतिं
लपतां मिषतां द्विषतां तत्तयः ।
भवता मनुजी भवता मृदुतां
जता महता निहता इह ताः ॥ ९० ॥

90. Heart] देवानां मरुतो विरति प्रागोपरमम् । मरणं विनामित्यर्थः । गुरुताबि पाठान्तरम् ।

किंचित्सञ्चिन्तये गोपीकिलिकिञ्चितवञ्चितम् ।
अश्चित ज्योतिरमरैरञ्जनाद्राववचितम् ॥ ९१ ॥

12. श्री वेंकटेश काव्यकलापे सर्वदानन्दनि सार्थयन्नवनीतहत् । कृष्णस्त्वं बेाधीश किं तु शैलेन धार्यसे ॥ ९२ मन्दानिलयम् । अन्यत्रानन्दयिम् । सार्वयन् कुर्वन् वनी हरतीत्येव नवनीतवत् अनुमहदेश हद हदम्य धारयच्छेतु इति पाठान्तरम् । युषाचलते

विषादहरणक्षमम् ।
प्रपद्ये भवतः पादयोरम कृशः ॥ ९३ ॥

मानयामी हरे न त्वामानयामो न ते मुदम् । पनायामोह क्षुद्रान्धनायामोहती हताः ॥ ९४

प्रपद्ये निरवद्यं तत्कणिभूधरभूषणम् ।
परत्र हरकदुर्लभं वल्लभं श्रियः ॥ ९५ ॥

अञ्जनमहीधरचरं जनमनीषा-
रञ्जनमधोक्षज निरञ्जनमिह खाम् ।
लोचनयुगीकृतविरोचनसुधांशुं
केचन भजन्ति भवमोचनमभिज्ञाः ॥ ७६ ॥

सञ्चरति योगिहृदि कि रविविम्बे
यो लसति नीलघनजालसममूर्तिः ।
कृतिदुष्कृति
सङ्कटमपास्यतु स वेकटगिरीशः ॥ ९७ ॥

इन्दु करवृन्दपरिकन्दमन्दा- नन्दकरमन्दहससुन्दरमुखचि ।

श्रवणानन्दः निस्तु समुपस्थितमुरस्थितवरस्त- न्यस्तु मम शेषगिरिमस्तगतवस्तु ॥ ९८ ॥

प्रशमित पिशिताशं प्रातसंसारपार्श
कृतनतगदनाशं कीर्तिमिस्स्गेरिताशम् ।
नवदनिकाशं नागशैलपका
परितविषयाशं भावयामो रमेशम् ॥ ९९ ॥

कल्याणाभ्यामशेषाभ्युदयविभवसंपीडनक्रीडनाभ्यां नाभ्यामभ्युद्गतस्य द्वियुगमुखशिशोः श्रूयमाणस्तवाभ्याम् । बोधामोदार्णवाभ्यां भुजगपरिवृढक्ष्मारातिभ्यां

दिव्याभ्यां दंपतिभ्यां भवतु नम इदं देवतासेविताभ्याम् ॥* टायरकृतिषु अपमानन्दे श्रीनिवासस्तवे प्रथम शतकम् अथ द्वितीयशतकम्

श्रियः प्रियतमं सेवे शेषाचलशिरोमणिम् ।
महितं सुमनोवृन्देर्मन्दारमिव माहशाम् ॥ १ ॥

सुमनोवृन्दैः पुष्पसमूह हेतुमि, देवसमनि ।

कमनीयैर्निजालोकैः कमलानन्दकारिभिः ।
समसामपनेतारं तमेव हरिमाश्रये ॥ २ ॥

हरिं श्रीनिवारी सूर्य च

श्रीकटेशकाव्यकलापे

परिष्कृताधरं परं श्रुत्यन्तगोचरम् ।
लोचनं स्तौमि लोकानां किमप्यज्ञानमोचनम् ॥ ३ ॥

3. परिष्कृतमधनं चरति परिष्कृतोऽशनाचको येनेति च कर्णान्तगोच खोचनं तदादरणीयं सर्वपाके च ।

प्रतीपशरभारावर्क पालकम् ।
दधामि हरिमान्धर्य गुहाशयमिहाथ (शा) ये ॥ ४ ॥

4. प्रतीगये परभाः तेषामारामस्य कोपनम् प्रतीपानां शत्रूणां राव शरभारः मानसमूह

अदृश्य योगियरयजदीसिकरं हरिम् ।
उपतिष्ठे ऽधिकारुण्यमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ५ ॥

देवतामादिमां वन्दे तां भुजगभूभृता ।
समुद्रमाश्रितामुर्वी पृथुचापमसाधिताम् ॥ ६ ॥

6. भुजगभूभृता शेषाचलेन सर्पराजेन आदिशेषेण च समुद्रमाि नामानि र्ता, वमवर्तिनः पापेन समीकृत खान महती भूि

आनन्दनिलयं वन्दे श्रायं दुग्धार्णवादपि ।
श्रीधरं यत्र जागतिं परं ज्योतिर्निरनम् ॥ ७ ॥

7 जानि तु निति तेन दुग्धादपि श्रायत्वम् ।

प्रपन्नाभयदोस्तीति सत्यापय बचो मयि ।
नाळीकशब्द उचितः श्रीनिवासस्य ते यतः ॥ ८ ॥

6. मालीश तदोचितः असत्यवचनं तनोचितमित्यर्थः तेन कं प्रपनाम इत्यादिकं वचः सत्यास्य कर्म नालीकशब्द उचित इत्याह श्रीनिम धियः लक्ष्म्याः निवासः वासस्थाने हि मी पद्मम् स्वं च श्रीनिवासः । अतो नाती उचित नालीपद युक्तमिति ।

श्रवणानन्दः

पञ्चास्यमुपास्य त्वां नृपश्चास्यति मानवः ।
करोषि तस्य यत्स्वामिन् करोषितमभीप्सितम् ॥ ९ ॥

1. प्रपथः लोकः आस्ने वा राम् तस्य एवं मुखमिति या सर्वनारणमिति म् ।

पाचस्य पारदीधिति-
विमा मुखेनातविषादहारिणः ।
मुवां निवाने सदावलिस्तुतं
सदा पदाम्भोजमुदारमाश्रये ॥ १० ॥

सरपन्नाय कृशाय देते-
रनाय्यमप्यर्पयसि स्थिरं पदम् ।
दयालुता माधव दुर्बलेषु हि
प्रभूत्तमानां परमं विभूषणम् ॥ ११ ॥

अजसमप्यब्धिसुतां बन्नुर-
स्वनामधिष्ठाय सृजन् प्रजा हरे ।
भवत्यो मन्मजन्मभूर्भवान्
तथापि कन्दर्पजिताऽभिमन्यसे ॥ १२ ॥

स्व (क) मिन्दुना तेन कवितेन ये
प्रविभ्रतो नापगतान्धकारिता ।
वैयभीक्षेमुखचन्द्रमद्भुतं
समो मुरारे हरनि स्मृतोऽपि यः ॥ १३ ॥

3. अन्धकारोऽस्यासीति अन्धकारी तस्वभावः अन्यकारिता। अभ्यकरिपुत्वं च । पतन उद्यनुपमान भय पदो न ( दोन ) देव प्रतियक्त (पत्लु ) मर्हति ।

૨૦૮ श्रीवेंकटेश काव्यका असंशयं दुष्यति यस्य दर्शने जनो ययोस्त्वभ्युदयं प्रपद्यते ॥ १४ ॥

फणाभृददीश गुणालिभिः क्षमा-
घृणाविरोधिक्षपणादिभिक्षु (भितम् ।
प्रणामतखां निपुणाश्रयं त-णः श्रयन् स)दा
नृणां पतीनेव तृणाव (य) मन्यते ॥ १५ ॥

मनस्तुरनं विषयच्छटपटा-
न्तरे गमीरेव द ( प ) बालमाशु मे ।
वितु (कृ)ष्य दक्ष विरचय्य शिक्षया
हरे तदु (मु) चैरधिरोदुमर्हसि ॥ १६ ॥

स्थिराय श्रितानां परमं धाम वृषाद्विधाम वन्दे ।
सामन्युमदेवैरयुक्ता न रमन्ते हि यतोऽपरत्र युक्ताः ॥ १७ ॥

बलवैरिशिलावलेपलो पक्षमभू (मा) मण्डलमव्यदिव्यदेहम् । प्रणमखिदशा (शं) दृशोः पुरस्तात् परमं वस्तु तदस्तु निष्कलं मे ॥ १

तरुणार्क करावमर्शहृप्यनिकृतिकृतिप्रवीणम् ।
भय मोचन लोचनद्वयं ते भगवन्मामकमान से चकास्तु ॥ १९ ॥

भुवनाभ्युदयावनान्तलील स्तवनादेव सतीहितार्थदातः ।
सव दास्यपदे मयी शौरे भवदावानलपातिता न युक्ता ॥ २० ॥

20. स्तवनादेव सति भवरस्तुतिकरणादेव सद्भूते तप दापय मयि । यद्वा सत्पुरुषे सतत इति योजना

अणानन्दः

रायनस्थली बिहारी मधुहारी सुमनश्शिरस्यु नित्यम् ।
निहितासिंकृतागमान्तो मम चेतः कमले तु लालगीतु ॥ २१ ॥

21. ही समासोक्तिरियं परार्ण मधुरसुरः तलाशको भगवान् मधु सुगमशिरस्थानां मूर्धशु पुष्याणामूर्यदेशेषु । अलङ्कृतः आगम अन्ताः उपनिषदो वेन अगमानां प्रक्षाणामन्ता उपरिभागा येन च । तरो नमतां प्रसीद शार्ङ्गिन् इतरोपायविधावहं न शताः । तरणी तरणे व[]षां जन्ती चरणी ते शरणं वृणे शरण्यम् (य) ॥ २२ 22 तीयपादार्थः कृणामिति पहिला एवं योजयितुं शक्यम् त रणविषये तद्धेतुभूतार्थः अस्मा भगवतो दनां सृजन्ती उत्पादयन्ती त तारकी इति

इदमेव पदं सुरस्रवन्ती जनयित्वा शिवयांवभूव शम्भुम् ।
इति माधव दर्शयन् करस्ते सततं लोचनगोचरो मम स्तात् ॥ २३ ॥

जगदण्डसहसभारखेदो जठरस्यातिकृशस्य जातु मा भूत् ।
इति तद्वलकल्पनाय कटयां कलितं श्रीधर कितने करं ते ॥ २४ ॥

नतिरस्तु तद्धिनद्युतिभ्यां श्रितशेषाचलशृङ्गसङ्गतिभ्याम् ।
परिपालितभक्तसन्ततिभ्यां प्रथमाभ्यामनुरूपदम्पतिभ्याम् ॥ २५ ॥

हरिनीलनिर्भ हरेरुरस्ताकलये श्रीः किल या वर्तमाना ।
उपिता ध्रुवमुपलेऽपि नीले कमला पद्म इवेति सौति बुद्धिम् ॥ २६ ॥

गामतद्युतिविडम्बिनि फैटमारे
गाढे विराजति तवोरस कौस्तुभोऽयम् ।
दीव्यत मालगहना हितमेचकनि
मायावनीधरतटे भगवानियार्कः ॥ २७ ॥

सर्वज्ञमस्तकगृहीतस्य लक्ष्य आतुर्विधातुमनसः परमं पक (६) म् ।

श्री वेंकटेशका लक्ष्म्याः किमिङ्गितमवेत्य वृषाचलेदो वक्त्रेऽर्धचन्द्रतिलकं यहसि प्रसन्नः ॥ २८ ॥ गोवर्धनं या गुणपूर्ण मूर्ध्ना मन्थानमप्यचमूढता महान्तम् । अम्भोराक्ष वहसे किमपक्षपातात चारु काचनमय [गिरिं सु] मेरुम् ॥ २९ ।

महादवारणविभीषणभानुधनु-
पाञ्चालराजतनयाममुखावनेन ।
सबभूव तय नै वृषान्दो
यावशोऽतिकुशमादृशरक्षणेन ॥ २० ॥

ग्राहमण विरटन् करटीय नेते लोकान्तरागम विलम्बसहिष्णवो मे । इत्यसमदालसदासरिरक्षिपातो जागर्ति (पिं) नाथ वृषभूभृति सावधाने (नः) ॥ ३१

यन्मेखला परिलसम्म णिमन्जुदीसि
पीताम्बरस्तु (सुमनसः कथयन्ति या ( ये ) च ।
योगिभूदिति यध हरे प्रसिद्धं
वासस्तमावहतु तच स च श्रियं नः ॥

३२ ॥ 82. है हरे राम पारा व समासः निवासः वासस्थानभूतः त्रियं करोतु यत् वस्त्रं (कर्म) सुमनसः मेख उदबन्धने पि मन्छः दीप्तिः यस्य तद तथाभूतं पीताम्बरं कायन्ति ये च वासस्थानभूतं पर्व अधित्यका परिसतां मणीनां मतुमितिमिः पीतं या अम्बरं गगर्न यस्य कथयन्ति यद् प भोगिभूभृत् सर्पराजोऽनन्त इति प्रसिद्धम् सय्य कोपधानइति Grirgin Gaur...r इति यथास्थानभूतः पर्यतः गोगिभूषादिः इति

श्रवणनिन्द

अत्युन्नते तिलकभूपितमायताक्ष-
मुद्रासिमेखमुदारसहस्रपादम् ।
शेषाचलेशित रमन्त पदाभिधेयं
द्विरिंच सममेव विचिन्तयामः ॥ ३३ ॥

93. गिरिपक्षे तिलपदे अक्षयवेन च वृक्षाणामभिधानम् ।

अल्पेतरथम विकास करैरसारै-
[ब] कुलानुसरिः ।
काधिकार्पणकृतत्रिदिवनिन्दे
वन्दे मुकुन्द भवतश्धरणारविन्दे ॥ ३४ ॥

31. ति महिपतुल्यैः कुत्सितप्रभुभिः ।

अक्षाणि मे विषयपकमलीमसानि
प्रक्षिप्य (क्षारूप) नाथ गुरुणा करुणारसेन ।
पादाम्बुजे ननु निने अमृतप्रदो (दे) प-
तानि तदय (समय) पट्पदकूजितानि ॥ ३५ ॥

मन्देत्तरस्फुरण मङ्गलकालमेघ-
सन्देहदायिसुषुमै कनिकायकायम् ।
वन्दे तमेव वरदं शरदम्बुजाक्षे
देवमाहुर र विम्बगृहासहायम् ॥ ३६ ॥

कमलनयन दीव्यत्कौस्तुभोदारदीप
भवनमवतु नस्तद्वाहुमध्याभिधानम् ।
प्रथितसदनुभावैरसात्विकैर्भाव्यमानं
यदुतिलक समिन्धे यत्र शृङ्गारवत्यम् ॥ २७ ॥

श्री वेंकटेश काव्यकलापे

अनुचितमहगी मुक्तता यसमीहे
मशक शिशुरियो धैर्भस (मच) मातङ्गरूपम् ।
क्षमिदमा मे त्वां प्रनस् तूर्णं
तृणमपि वृषशैलाधीश दिव्याखयन्तम् ॥ ३८ ॥

विषद (ज) बिततिरास्तामुत्पलं चिकू सरोगे
• कृतमतिकठिने गोलभिद्मावभिश्च ।
नियतममृत से निर्मितात कभ
बपुर तिसुकुमारं वासुदेव स्तुतो(बे ) हम् ॥ २९ ॥

प्रकृति महदहरूत्यादिकं तत्त्वजाते
पुरुषमपि शरीरं तावकं सञ्जिरन्ते ।
मधुमथन परं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयं
स्वमसि तदखिलश्रुत्यन्ततात्पर्यभूमिः ॥ ४० ॥

निखिलविहितहातॄन् नीतकालानिषिद्धेः
निरुपधिकरणाधिखातुममानकस्मात् ।
विभुरपहतपाप्मा विश्वभूतान्तरात्मा-
प्याधिवससि वृषागाधित्यका सत्यकामः ॥ ४१ ॥

पुनरपि जननीनां चेन कुक्षौ विविक्षा निरवधिनि सुखे चेदस्ति साक्षादपेक्षा चरणनलियुगे तायके देव के बा शरणवरणमेते श्रीपते माचरन्ति ॥ ४२ ॥ वरद मदपचाराः किचिदालोचिताधे- नलिननयन ना नारकास्त्वत्पताः ।

श्रवणानन्दः वितरण करुणावगुणाशी हिताचे दमृतमपि सुधान्धुं (सुरान्धः) स्वश्यमित्यप्यवैमि ॥ ४३ ॥

हृदि मम कलपेऽस्मिन् पादपद्मं त्वदीयं
चरतु कथमिदं ते नाथ हन्तेति चिन्ताम् ।
दुरुपल्युत नृत्यद्भुतानः प्रहार-
प्रभृति चरितमस्य श्रीपते निर्धुनीते ॥ ४४ ॥

दुरुस्तस्य मार्गस्थितस्य करस्यचित पाषाणस तनूकृतिः स्त्रीरमस्वकरणम् । सः शब्दस्य असुरस्य प्रहारः एवभूति ।

भगवन्नभिरक्ष मामयमहं भवतः करुणापदम् ।
ररोगगणेन च पाप्मनां मनु यतश्धयतः प्रतुतोऽस्म्यहम् ॥ ४५ ॥

पाचक्तःसमूहेन च यतः यस्मात् कारणात् अहं प्रसृतः व्यासः रात

अंतरामपराधपरंपरां रचयती मनुजानभिरक्षितम् ।
छया सहलमभूषयन् हि (द्धि) ततमं ततमञ्जनभूधरम् ॥ ४६ ॥

वदान्यमनन्यथः किमपि नाथ भवन्तमिहार्थये ।
पदाम्बुजभक्तिमनुत्तम कलय मे लयमेति गधा (या) तमः ॥ ४७ ॥

बुधावमतीन कुमहीपतीनि विहाय मदीयगिरां चयः ।
रिपुं भजतां मधुरस्फुरनवरसो वरसोमन्मुखम् ॥ ४८ ॥

या विषयान्तरचिन्तया किमनयाऽपितु कामपि देवताम् ।
रेः सदा नमसितामसिताम्बुधरोपमाम् ॥ ४९ ॥

नमसितां नमस्कृताम्।

रमासतुङ्गलमा क्षमा तमपि येन ररक्षिय वायसम् ।
देतरो निहतं चत तन को न कुरुते कुरुतेऽपि कृतागसि ॥ ५० ॥

श्री वेंकटेश काव्यकला

अपि कृतागसि तेऽजनयत्क्षमां मयि रमा क्षणमप्यनमा भवान् ।
मुररिपो वरिवर्ति कन (कर) स्फुरद्वनजया न जयावहया बिना ॥

मधुरिपो भवदीयभुजान्तरं मनसि मे लगताद् धृतकौस्तुभम् । स्फुरति यत्र हि मादृशगुप्तये सरसिजोरसिजो पमिताचला ॥ ५२ 69. कमला वक्षोणतुसितपता । फणिपतिक्षितिभृत्तटभूषणे बलिरिपो हृदयं रिपुभीषणे । भवति रज्यति मूर्तिरिबोडसम्म रत के रतकेलिजुषः श्रियः ॥ ५३ फणिगिरी हि स एव भवान् (वन्) भवान्मतधियामवनार्थमवातर अविरतं मुनयः कमलोल्लसतद हरे दहरे यगुपासते ॥ ५४ ॥

तावकं किमपि देव भूवामदेवलासनादिभिः ।
दैवतैरविरतं निषेवितं पादपजयुगं भजामहे ॥ ५५ ॥

अतां दुरितपुभञ्जनादञ्जनावनिधरावतंसकात् ।
अन्यमन नहि चिचमानये मानये न च विरोधिज्ञानये ॥ ५६ ॥

दासमाविधि (थ) कयासु (पु) नन्दनं दन्तिनं दशमुखानुजं च (श्रित श्रीनिवास चरितानि ते परं कानि वा न विनु] तानि पण्डितैः

राजमानविभवां महीमरुद्वाजमानसविहारहा (वा) सिकाम् ।
मानयामि फणिशैलदेवता मानयामि च तदङ्घ्रिमाशयम् ॥ ५८ ॥

54 महीमस्त भूमिदेशनां ब्राह्मणानां राजानः श्रेश महर्षयः तेषां विहारास कीडानिवासस्थानं यस्याः ताम् ।

देवकीतनयायी तनरिन्दिशविहृतिमन्दिराविता ।
आतनोति मम नूतनोपलक्ष्यामला परमकोमला मुदम् ॥ ५९ ॥

अर्थणानन्दः

तराशयमहीशभूमिभूनेतराश(अ) य रमापते मम ।

वीतरागविनुतात् स्वदुच्चकैर्नेतरानिह भजामि निर्जरान् ॥ ६० ॥
M प्रातःकाले मम आशर्य मानसम् आधय ।
गीति (च) राजिमनुसृत्य नित्यमप्याचरामि बिहितं न माधव
बेचराभिनुत नो मतिर्भवङ्गोचरापि कृपयैव पाहि माम् ॥ ६१ ॥

दर्पहरदीप्तिवैखरी शेखरीकृतपदाम्बुजा सुरैः ।
सविता मुनिभिरादिदेवतासं (सा) बतादुबिता पदाऽयता ॥ ६२ ॥

चमथिमगर्वचर्वितप्राशमुद्धिनलं नृपैः ।
नादिचर कनाम ते चिन्तये वपुररण्य (धस्थ) शान्तये ॥ ६३ ॥

नबुद्धमतस्यदधर्म कजलोचन कृतात्मवचनम् ।
गवतापरिचितमपचनं पाहि चक्रधर मामधिनम् ॥ ६४ ॥

रुणस्य भक्तिमरुणस्य शूलिनो बलशासनस्य बनजासनस्य वा ।
अनुतां चनो (नया) व विनुतां सुरैस्समं स्मर गाढभक्तिरुरगाद्विदेवताम् ॥ ६५ ॥

वरुणादिविषय भक्ति रात अपनय अन्यविषयी मिा कारित ब्रह्मादिभिः समं अविशेषेण उत्कृष्टापकृष्टविभागमन्तरेण विनु उरगाद्रिदेवत मर

कमलाभिरामविलायतेक्षणां
कमनीयमूर्तिममनीधिदुर्गमाम् ।
परमामुपस्थितरमामिमां मनो
भज गाढमेव भुजगाद्रिदेवताम् ॥ ६६ ॥

मरणं पलभर मुकुन्द ते यजन पदाभजन व कीर्तनम् ।

श्रीकटेश काव्यकला स्तवनं गुणानुभवने शुभालय- अजने च हन्ति वृजिनं शरीरिणाम् ॥ ६७ ॥

निजवैभवेन नहि केवल स्वयं
तब सारसत्यमुपयाति लोचनम् ।
निजगोचरेऽपि पुरुषे परं रमा-
सख सारसत्यमुपपादयत्यवः ॥ ६८ ॥

68. सारसत्वं पचत्वम् सारसमं पद्माकर रजोभ्यामनभिभा स

रमया सदेव रममाण उसके-
नरमा नितस्त्वमिति नाथ साम्प्रतम् ।
नलिनायताक्ष परमेतदद्भुत
नमदिष्ठकार्यपि मदिष्टकार्यसि ॥ ६९ ॥

69, न इतः प्राप्तः अनितः । रमया अनितः रमानितः । न रमानितः । रमया सह सदैव रमभागस्य रमवा अधियुक्त युक्तम् । मदिकारिणः नमदि तदाचर्यम् नरैर्मानितः नमतामिवारीत मास्तवार्थः ।

दुरितानि साधु चरितानि वा जन
स्तनुते मुकुन्द ननु ते प्रचोदनात् ।
उचिते स्त(वे) विरचितो (ते) पि मे [बच:-)
परिपोषणे मधुरिपो तब स्पृहा ॥ ७० ॥

70. सममेव प्रयोदनात् ततः किमिह उचित इति एतत्स्ता स्वच्छाधीनमेव मगितामहः कृत इति भावः । उरगेशभूमिधरगेहमच्युत शरणं गतस्य तरणं भवाम्बुधैः ।

अवणानन्दः सुकरं ननु श्रमकरं यदाश्रयात् कपयोपि नैवनपयोधिनः ॥ ७१ ॥ 71. अन्यस्य अभकरमपि अच्युतं शरणं गतस्य सुकरम् ।

दलितो मचाप तुलितो (अ) गूढपा-
द्विपयात्वन (दर)न्यविषयाशया कृतम् ।
सब नागशैलभवनाखादाशये
चिरमस्तु वीतविरमस्तु सन्निधिः ॥ ७२ ॥

T2. दक्षितः उमस्य शिवस्य यापः येन तस्य सम्बुद्धिः तुतं उमंगूपाद्विषं या अनन्या देवा या शब्दादिविषयसम्बन्धिनी आशा तया । नागवीसभापति दम् ।

हृदयं प्रविश्य हृतसर्वकल्पो
विदुषां विधातुमपवर्गमुत्सवम् ।
सनुते तदीयतनुषु महतः
पुरुषोतमं सु (मस्स) पुलकार्पणम् ॥ ७३ ॥

मदमोह लोभमुख वैरिधूतये
परितापकारिदुरितापनीतये ।
किमपि स्मरामि कमला (लशा) व्धिकन्यका-
किलकिञ्चितैकरसिकं परं गहः ॥ ७४ ॥

अविच्छेदामोदा कलशजकराशेर्दुहितरि स्फुरद्रागा नागाधिरशिखरिणीशादिमहिता । असी दासत्रासक्षपणनिपुणा दुष्टदमने कृतासक्तिन्य () गिगगणगीता विजयते ॥ ७५ ॥

૨૨૮ श्री वेंकटेश काव्यकलापे विदित्वा तत्त्वार्थानपि विशदमा नाथशिरसां पुराणानि वाप्यसकृदपि बुद्धा स्मृतिगिरः । समाजे स्थिस्यापि श्रुतिनयविदां हन्त विदुषां (विषयान् न हातुं शक्तो नरकहर किं मे न दयसे ॥ ७६

धनायाभिः क्षुदं नृपमपि बिना यादवनुर्ति
( प ) नायनीतीच्छां जनयसि महायासजननीम् ।
अहन्तामाहम्यादसुर बलहन्तारमतुल
न हन्तारे येतो नयसि खलु चिन्ताविषयताम् ॥

77. अरे देत, न नयसि । इन्त

अशेषान् शेषाद्रेरधिप मम दोषान्निरसितुं
महत्प्रायश्चित्तं मधुमथन नैवास्त्वनुगुणम् ।
प्रपश्यन्नापीठान्मणिमकुटपर्यन्तमतुलं
पवित्र गालं ते परमपुरुषाभूयमनधः ॥ ७८ ॥

स्पृहा दीनला स्थिरबिदरक्षासु यदि ते यशः प्राप्तुं व्याप्तं यदि च रुचिराशासु दशसु । तदाशेपैदेवः शरणितमसंभावितगुर्ण पियेथा वृषगिरिपते खिन्नमिह माम् ॥ ७९ 79. रुचिः आशासु नरं वा देवं वा कमपि नहिनाक्ष खु( श्रितवत सिद्धन्ते (तो) हृष्टाः परमभिमतार्थः कतिपये। पपन्नानां त्वां नः परममधियं ब्रूहि जगता- महोसत्यभिलपिनद्यापि न कथम् ॥ ८०

अवणानन्दः

धनादित्सोपज्ञ व्यसनजनितप्राणिविपदां
महीभृत्यानां मदनमदनद्धो मनसाम् ।
मुखं दूरे हित्वा मुरमधन मे लोचनयुगं
वदान्यं यक् ते वरद शरदः पश्यतु शतम् ॥ ८१ ॥

1. महीभृत्याशाः कुमुपतयः मदनमदाभ्यां नई आमा मनो येषाम् ।

नियन्ता विषां नियतमनुकूलस्तव भद-
अपन्थानं मुनतिदम तिखास्यस इति ।
वृणानो गोप्ता स्वाः स्वयमिति विमुक्तेतरगतिः
प्रपये भी तोहं परमपुरुष त्वामभयदम् ॥ ८२ ॥

नदा (बा) नरता (स्ना) तुं न च रचयितुं ते स्तुतिगिरी
न दा(गा) तुं न ध्यातुं न कलयितुमाराधनमपि ।
नष्टुं न किमपि तव तुष्टयै पटुरहं
शरण्यौ ते लक्ष्मीरमण शरणं यामि चरणौ ॥ ८३ ॥

क्या भावा [] शुचिरशुचिर्वा मधुरिपो
सकुद्धा भूयो वा सकलफल त्यां स्मरति यः ।
निरात तु निखिलमपि दत्सेऽभिलपित
न केषामाश्वर्यं जनयति सौदार्यमतुलम् ॥ ८४ ॥

इति भजन पातयज्य भागिनेयातो ममादि गज्वा सन्मवषयमयचक्रवर्तिनाथाचार्य तनयस्य श्रीनिवास कृपाविदितनयस्य श्रीसीता भवस्य काधीनगरवास्याचार्ययज्यन कृतिषु प्रथमं शतर्फ सम्पूर्णम् ॥

श्रवणमन्येषु काठिन्यं यक्षितम् ।
श्रीचैवं विव्यधात् ॥

धीरस्तु । श्रीलक्ष्मीगद्यम् ।

श्रीवेङ्कटेशम हिपी बिकल्पी
पद्मावती विजयतामिह पद्महस्ता ।
श्रीवेङ्कटाभरणीभूत्यकार्या
या श्रीशुकस्य नगरे कमलाकरेभूत् ॥ १ ॥

भगवति जयजय पद्मावति है ॥ १ ॥ भागवतनिकरबहुतरभयकरमा मायति ॥ २ ॥ भविजनभयमाशिभाभ्यपयोराशि वेळात गलोलविपुलतरो छीलाहे ॥ ३ ॥ पद्मजभवयुवतिप्रमुखामरयुयतिपरिचारकयुवतिवितत्तिस विरचितपरिचरणचरणाम्भोरुहे ॥ ४ ॥ अकुण्ठवैकण्ठमहाविभूतिनायक अखिलाण्डको टिमण्डनायक ॥ ६ ॥ श्रीवेङ्कटनायक ॥ ७ ॥ पद्मावति ॥ ८ ॥ जय विजयीभव ॥ ९ ॥ श्रीराम्भोराशिसरिः प्रभवति रुचिरस्वरूपे प्रदीपे शेषायेषामुजी पाण्यनिषत स्तुभाकरूपदेयाङ्गनाथाः । यस्पारिंसहासनस्य प्रविलसति सदा तोरणं वैजयन्ती सेयं श्रीवेङ्कटाग्रिमभुवरमहिषी भातु पद्मावती श्रीः । जयजयजय जगदीश्वर कमलापति करुणावरुणालयवेले ॥ १ ॥ च शरणागतकरुणारसवरुणालय मुरबोधनकर बोधनसफलीकृतशरणागतजनतागम किचिदुदचितसुस्मितभजितचन्द्र कलामदसूचितसम्पदविमलविलोचनजित कमल दवलोकनसज्जनदुर्जन मेदविलोपनलालले ॥ ३ ॥ शोभनशीले ॥ ४ गणमाले ॥ ५ ॥ सदा ॥ ॥ ॥

श्रीलक्ष्मीगद्यम् रविरचितम जुलमाले ॥ ८ ॥ पद्मदुरभिगन्धमार्दवमकरन्दफलिताकृतिपन्ध । ॥ ९ ॥ अकुण्ठवैकुण्ठमहाविभूतिनायक ॥ १० ॥ अखिलाण्डकोटिमा यति ॥ ११ ॥ श्रीवेङ्कटनायक ॥ १२ ॥ श्रीमति पद्मावति ॥ १३ ॥ जयीभव ॥ १४ ॥ श्रीशैलानन्तरे सभयमुपवने चोरलीलां चरन्ती चाम्पेये तेन बद्धा स्वपतिमयस्यत्तस्य कन्या सती या । यस्याः श्रीशैलपूर्णश्वशुरति च हरेस्तात भाव प्रपन्नः सेयं श्रीवेङ्कटादिप्रभुवरमहिषी भातु पद्मावती श्रीः ॥ ३ स्वभवदतिगवकृतगुरुमेश गिरिमुखोघरकुलदकरदयितोर्वीधर शिर फणिपतिगुर्वीश्वरकृतरामानुजमुनि नामाङ्कित बहुभुमाश्रयतुरधाम उपवरनन्दनवना (रानन्दमन्दिरानन्तगुरुबनानन्तकेलियुतनिभृत तर विहतिर तळी काचो र राजकुमा प्रतिस्वैरखहविहारसमय निभृतो पित फणिपतिगुरुभक्तिपाशवशंवद निगृहीताराम च बद्धे ॥ १ ॥ भक्तजनावनपद्धश्रद्धे ॥ २ ॥ भजनविमुखभविजनभगवदुपर मयनिरीक्षणसन्ततसन्नद्धे ॥ ३ ॥ भागधेयगुरूभव्यशेषगुरुबाहु मूलभूतवाि ४ ॥ श्रीवेङ्कटनाथवरपरिगृहीते ॥ ५ ॥ श्रीवेङ्कटनाथतात भूत श्रीशैलपूर्ण इस्नुपाभूते ॥ ६ ॥ अकुण्ठवैकुण्ठमहाविभूतिनायक ॥ ७ ॥ अखिलाण्डव झण्डनायक ॥ ८ ॥ श्रीवेङ्कटनायक ॥ ९ ॥ श्रीमति पद्मावति ॥ १ विजयीभव ॥। ११ ॥ श्रीशैले केलिकाले मुनिसमुपगमे या भयात्मापयाता तस्यैवोपत्यकायां तदनु शुकपुरे पद्मकासारमध्ये । प्रादुर्भूताऽरविन्दे विकचदलचये पत्युरुयैस्तपोभिः सेयं श्रीवेङ्कटाद्विमनुवरमहिषी भातु पद्मावती श्रीः ॥ ४ भद्रे ॥ १ ॥ भक्तजनावननिनिंद्रे ॥ २ ॥ भगवदक्षिणवक्षो लक्षणला

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे शितमृदुपदमुद्रे ॥ ३॥ [भजित भव्यमव्यदर दलित दलमृदुल को कनदमद विन्यासव्यापसव्य करविराजदनित रशरण भक्तगणनिजचरणशरणीकरणाभर पुणनिरूपणनिर्निद्रमुद्रे ॥ ४ ॥ अडदूर्ध्वतरापरकर शिखरयुगलशेख समदन कुलबदनविधुमण्डलविलोकन विदीर्णहद मत्ताविभ्रमरदरविदलित कमलमुकुरुयुगलनिरर्गलविनिर्गत् कान्तिमुद्दे ॥ ५ ॥ श्रीवेङ्कटशिखर सहम कान्तलीला सरसज्ञतमुनिनिकरसमुदितबहुलत र भयल सदपसार के लिबहुमान्ये श्रीशैलाभीरचित दिनाधीशविम्वरमाधीशविषयतयोजन्ये ॥ ७ ॥ श्रीशैलास सम्पन्नपद्मसरउत्पन्नपद्मिनीकन्ये ॥ ८ ॥ पद्मसरोवरचित महापोर कमुनिधुकामितवदान्ये ॥ ९ ॥ मानवकर्म जलदुर्मलग निर्मूलन लिजवर्णनिर्जितदुर्वर्णवज स्फटिकसवर्णसलिएसम्पूर्णसुवर्णमुखरी से कत रन्दविन्दु सन्दोहनिष्यन्दसन्दान्ति मन्दानन्दमिन्दिवृन्दमधुरतरकार सम्फुलमी मालतीमुपततितिति कुन्दकुरबक रुपक दमनकादि गुरुमसुम् घुमित सर्वदिङ्मुख सर्वतोमुखमहनीयामन्दमा कन्दाविरलनारिकेलनिरवधिफट तरुनि करवी थिरमणीयविपुलटोचानविहारिणि ॥ १० ॥ मञ्जुखतरम् ॥ ११ ॥ महनीयतरमणि जिततरणिमकुटमनोहारिणि ॥ १२ ॥ गतिमत्तराळयुवतियुगतिमदापहारिणि ॥ १३ ॥ मन्थ फलकण्ठयुवा कुण्ट कव्याहारिणि ॥ १४ ॥ अकुण्ठवैकुण्ठमहाविभूतिनायक ॥ १५ ॥ अ कोटिब्रह्माण्डनायक ॥ १६ ॥ श्रीवेङ्कटनायक ॥ १७ ॥ श्रीमति पद्मावति जय विजयीभव ॥ १९ ॥

यां लावण्यनदी वदन्ति कवयः श्रीमाधवाम्भोनिधि
गच्छन्तीं स्ववशंगतांध तरसा जन्तूनयन्तीमपि ।
यस्यामानाने लहस्तचरण शनि भूषाची
रम्भोजान्यमहोज्ज्वलं च सलिलं सा भातुपद्मावती ॥

अम्भोरहवासिनि ॥ १ ॥ अम्भोरुहासनप्रमुखाखिल भूतानुशा सिनि अनवरतात्मनाथवक्षसिंहासनाच्यासिनि ॥ ३ ॥ अधियाचन

श्रीलक्ष्मी गम्

।राभङ्गुर संसारघर्मसन्तप्तमनुजसन्तापनाशिनि ॥ ४ ॥ बहुलकुन्तलवदनमण्डल पछवरुचिरलोचनसुभगकन्धराबाहुबलिका जप न नितम्बमण्डलम्य वित्तत्तशैवालस फुट कुलकयुकमलिनीनालो चुङ्गविपुलपुलिमशोमिनि ॥ ५ ॥ माधवमहार्णव नि ॥ ६ ॥ महिताय महावाहिनि ॥ ७ ॥ मुखचन्द्रसमुचतमालताल विराज केचिदुदधितसूक्ष्मामकस्तूरीतिक कशूलसमुद्रत भीतिविशीर्ण समुज्झितसम्मुख भाग युगलसरभसमिर तिमिरनिकरसन्देहसन्दा सिसीमन्तकुलान्ते ॥ ८ । कमणिमयकन्दर्पदर्पणसन्देहस दोहि सकलजनसम्मोहिफल फलविमललावप्यललित मुदितमुदितमुखमण्डले ॥ ९ ॥ गहितप्रदिममहिममन्दहासासहिष्णुतदुदयस तमोदीर्णारुणवर्णविश्रमदविडम्बितपरिणतबिम्बविदुमविलसदोष्ठयुगले ॥ १० ॥ सितदरहसितकोकनदकुन्दरदमन्धरत रोद्वत्वरविसत्वर कान्तिवीचिकमनीया मन्द इासदनवदने ॥ ११ ॥ समुज्ज्वलतर मणितर्जिततरणिताट इनिट कन्दलितका करम्बित कर्णशष्कुलीये ॥ १२ ॥ वहिरुपगतस्फुरणाचिगतान्तरण भूषणग इनकोशसदस्फटिकमणिमयमितिशङ्काङ्कुरण गणपति फलितकर्णपूरकर्णावतंसताटक लमण्डननिगनिगायमानविमल कपोलमण्डले ॥ १३ ॥ निजभुकुटी भटी भूतम्य निटलफल क्षद्वादशाक्षसह साक्षमभूतिसर्वसु पर्वशोभनम्रमण्डले ॥ १४ ॥ तिलकच्छविलो फकलोकविलोचन दो पचिर चितविद समवदनविधु मण्डविगलि कापालिकानिगूढनि तनासाम स्थूलमुक्ताफलच्छ मव्यक्तदन विकनि लीन नातिकान्तः प्रवृतश्री वामध्यो चभागकृत विभागश्रीयाग संविनिस्सृतपृधुरूलिस जलयुगल निरक्षरी भूतगम्भीरनामिहूदा व गाढविली नदी तर पृधुसुधाधारा युगकविमाधारविस्पष्टवक्ष्यमाणविशुद्धस्थूलमुकापसमाकायियोतितदिगन्तरे " सकलाभरणकला बिलासकृत जाग चिरस्थाविसौदामनीशाहुरे ॥ १६ करशनाकडिणी फलनादिनि ॥ १७ ॥ निजजनता गुणमिन प्रति निकट निवेदि ८ ॥ निखिलजनामोदिनि ॥ १९ ॥ निजपतिसम्मोदिनि ॥ २० ॥ मन्थ हि ॥ २१ ॥ मन्दमिममवेहि ॥ २२ ॥ मयि मन आहि ॥ २३ शुभमवधेहि ॥ २४ ॥ मङ्गलमयि माहि ॥ २५ ॥ अकुण्ठवैकुण्ठमहाविभूति

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे नायक ॥ २६ ॥ अखिलाण्डको टिब्रह्माण्डनायक ॥ २७ ॥ श्रीवेङ्कटनायव श्रीमति पद्मावति ॥ २९ ॥ जय विजयीभव ॥ ३० ॥ जीयाच्छ्रीवेङ्कटाद्रिमभुवरमहिषी नाम पद्मावती श्री- जयाच्चास्याः कटाक्षामृतरसरसिको बेङ्कटादेरधीशः जीवैष्णवाली हतकुमतकथा वीक्षणैरेतदीयै-

जयाच श्रीशुकः पुरमनवरतं सर्वसम्पासमृद्धम् ॥
-श्रीरङ्गसूरिणेदं श्रीशैलान तसूरिवंश्येन ।
भक्तया रचितं गये लक्ष्मी पद्मावती समादत्ताम् ॥ ७
॥ श्रीलक्ष्मीयं सम्पूर्णम् ॥

धीरन्तु । श्रीनिवासगद्यम् ।

श्रीवेङ्कटाद्विनिलयः कमलाकामुकः पुमान् ।
अभङ्गुरविभूत्तिर्नस्तरप्रथतु मङ्गलम् ॥ १ ॥

श्रीमदखिलमहीमंडलमण्डनधरणिधरमंडलाखण्डलस्य निखिलसुरासु वराहक्षेत्रविभूषणस्य शेषाचलगरुडाचवृषभाचनारायणाचलाञ्जनाचलादिदि लाकुलस्य नाथमुखबोधनिधिवीथिगुणसामरण सप्तनिधितत्वनिधिभक्तिगुणपूर्ण पूर्ण गुणवशंवदपरमपुरुपकृशपूर विभ्रमदगगनगङ्गासमा लिखितस्य से गुणरामानुजमुनिनामा तिहु भूमा श्रयमुरधामालयवनराम यतवनसीमा परिवृतवि निरन्तरविजम्भितभक्तिरसनिर्झरानन्तार्याहार्यमसवणधारापूर विभ्रमदसलिलमर भनि

श्रीलक्ष्मीधम्

ण्डितस्य कलिकममलमन कलितो थम विद्यमनियमादिममुनिगणनिषेव्यमाण श्रीभवन्निन सलिलसम जगनगजन निखिलपापनाशनपापनाशनतीर्थाध्यासितस्य मुर। कजराधिपीडितनिशर्तिजीवन निराश सुरवराति सुन्दर सुनार किराङ्गसौष्ठव राकृतिकु मारतारक समापनोदयदमा नपात कमहापदामयविहाफ्नो दितसकलभुवन वि कुमारधाराभिधानतीर्थाधिष्ठितस्य धरणितलगत सकतफलिनुभसलिलगतबहुल बगलहतिचतुररुचिरत रविको कन मात्र विदलित विविधमहापातकस्यामि पुष्करिणी समेट बहुकटन रकावट पतदुरकर कलिकलुषोजनपातकविनिपालकरुचिनाटक कलशात कमलारत शुभमज्जन जलसज्जन भरितनिश दुरितहति निरतजन सतत नि मानसलिलसम्भूतविशङ्कटकटाहतीर्थ भूषितस्य एवमादिम भूरिम मिस चैपालक सिन्धु डम्मरहारिंशम्बरविविधविपुलपुण्यतीर्धनिवहनिवासस्य श्री वेंकटाचलर रशेखरमहाकशाखी खभवद तिमर्वीकृत गुरुमेशगिरिमुलोर्वीधर कुलकर धरशिखरो सतत दुर्वीकृति चणनवघनगर्वचर्वणनिपुणतनु किरणमसृणितगिरिशि शेखरसरुनि कर तिमिरः । वाणीपतिशर्वाणी दयितेन्द्राणीश्वरमुखनाणीयोरसवे शुभवाणीतमहिभाणीयस्तरकोणी भवदखिलभुवनभवनोदरः । वैमानिकगुरुभूम गुणरामानुजकृतधामाकरकरथामारिदरलला माच्छकन कदा मायितनिजरा मालयन यषि प्रमयतोरणमालावितवनमालाधरः । कालाम्बुदमालानिभनी मा लीलामका मूलामृतधाराद्वयावधीरणधीरललिततरविशदत रघनघन सारमये [ण्ड्ररेखाद्वयरुचिरः । विकस्वरदलमा स्वर कमलोदरगतमे दुरनव के सरततिभासु पेअरकनकाम्बरकलिताद रललितोदरतदालम्ब जम्भरिपुमणिस्तम्भगम्भीरभदम्भस्तम्भ उज्जृम्भमाणपीव युगलतदालम्बकदली मुकुरुमदहरणजंघालजङ्वा युगलः वल भव्य कलापीत मलशोणिमलसम्म दुसत्किसख्या जलकारिवलशोणतलपत कम ल बलबन्दीकृत शरदिन्दु मण्डली विश्रमदाद अशुभपुनर्भवाधिष्ठिताङ्गुलीगाढ निपीडि सनः । जानुताबधिलम्बिविडम्बिसारणगुण्डादण्ड विजृम्भितनीलमणिमयकर [खाचित्रमदायिमृणालकता यतसमुज्ज्वलतर कम कवलयवेलितै कत रव । हुदण्डयुगलः दुदितको खिरकर हिमकर मण्डलजाज्वल्यमानमुदर्शन पाञ्चजन्यसमुत्तुभितशृङ्गापर लिः । अभिनवशाणसमुचेजितमहा महामी लखंडमदखंड ननिपुणनवीनपरितप्तका

श्री वेंकटेश काव्यकलापे स्वरकवचितमहनीयपृथुलसालग्रामपरम्परागुम्फितनाभिमण्डलपर्यन्तम्यमान प्तिसमालम्बित विशालपक्षः खरुः । गङ्गाक्षरतुशकृतिभङ्गावलिमनावह सौधाव धारानिमहारावल राहत गेहांतर मोहा वहम हिममणितमहातिमिरः । पिन रुनिभाज्ञारदाङ्ग मलनिष्कासितदुष्कार्य घनिष्का वलिदीपप्रभनी पच्छविताप लिका पिशङ्गितसर्वाङ्गः । नगदलित ललित मृदुलहित कमळत तिमदविहतिच तरसरसतरकनकसम रुचिरकण्ठिकाकमनीयकण्ठः । वाताशनाधिपतिशय चरण रतिसमेता खिलफणधरतति मतिकरकनकमयनागाभरणपरिवीताखिला नभूताहिराजजातातिशयः । रविकोटीपरिपाटीधरकोटीरवराटी कितवाटीरसा गणकिरण विसरणस्तता बेबुततिमिरमोहगर्भगेहः । अपरिमित विविध भुवनमा ब्रह्माण्डमण्डलपिचण्डिलः । आर्यधुर्यानन्तार्यपक्लिखनित्रपात पात्रीकृतनिज अणकिणविभूषण वहनसूचितश्रितजन वत्सलतातिशयः । मड्डडिण्डिमण्ड मराई पटहावली मृदुमर्दलालिद दुन्दुभिडकिका मुख हचवाचकमधुरमलनादमेदुर रसगानर सरुचिरसन्ततसन्तन्यमाननित्योत्सव पक्षोत्सवमासोत्सवसंवत्सरोत्सवादि श्रीमदानन्दनिलयविमानवासः सततपद्मालयापदपद्मरे वक्षस्थलपटवासः । श्रीश्रीनिवास स्तुप्रसन्नो विजयताम् ॥ यकृतानन्दः ।

श्रीरामसरिदं श्रीशैलानन्तसूरिवंश्येन ।
मया रचितं हृये गये गृहातु वेङ्कटेशानः ॥

श्रीश्रीनिवासग सम्पूर्णम् ॥

श्रीः श्रीनामभौक्तिकमाला श्री यामुनकृता ।

यपदाम्भोज्यानविश्वस्त शेपमः।
स्तुतामुपयात यामुनेयं नमामि तम् ॥

श्रीनामतिर्माला यामुनार्येण निर्मिता ।
ऋषियुक्तिसमुद्भूतैर्निदीपैः स्मृतिसागरे ॥ १ ॥

आराधनाय हरये जगदानन्ददायिने ।
श्रीनाथनायकपति नारायणगुणान्विता ॥ २ ॥

सर्वकल्याणजननी जगन्मङ्गलबैभवा ।
मनीषिभिर्महाभागवैष्णवैयिताभियम् ॥ ३ ॥

१. श्रीमनारायणाद्रीश श्रीमन्नञ्जन ।
श्रीमद्वृषमशैलेन्द्र श्रीमसिंहनगाधिप ॥ ५० ॥

२. श्रीशेषगोलाभरण श्रीनिवासेति कीर्तये ।
अच्युतानन्त गोविन्द मुकुन्द गरुडध्वज ॥ ७ ॥

३. जगदानन्दजनक जगज्जन्मादिकारण ।
नारायण जगन्नाथ शरणागत ॥ ५ ॥

* इमाः संख्या नाम दिया।

श्री नाममौक्तिकमाला

४. सत्यसङ्कल्प सर्वज्ञ सत्यकाम सनातन ।
निसमाभ्यधिक स्वस्थ स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित ॥

५. त्रिविक्रम त्रिलोकेश शङ्खचक्रगदाधर ।
रमानाथ रसानाथ नीलानाथ निरञ्जन ॥ ७ ॥

६. नित्यनिर्दोष निस्सीममहाविभव शाश्वत ।
त्रिगुणातीत षाड्गुण्यपरिपूर्ण परात्पर ॥ ६ ॥

७. पुरुषोत्तम मानाथ पुण्यश्रवणकीर्तन ।
निर्विकार निरातङ्क नित्यानन्द निरामय ॥ ७ ॥

८. यज्ञेश यशपुरुष पुण्डरीकाक्ष माधव ।
वासुदेव विभो विष्वक्सेन वैकुण्ठ वामन ॥ ९ ॥

नीलवर्णार्णवशय श्रीवल्लभ जगत्पते ।
सयन्तगीतासंवेद्य सन्मगुणाकर ॥ ६ ॥

१०. रमारमण राजीवळचारुविलोचन ।
नित्ययौवन सौन्दर्यशील दिव्यगुणार्णव ॥ ४ ॥

११. वेदवेथ विशालाक्ष विश्वम्भर पराप्ते ।
दाशार्ह देवदेवेश दामोदर दयानिधे ॥ ८ ॥

१२. धरणीधारकाधारनिलयाधोक्षजाव्यय ।
योगिध्येय जगद्वन्य जगत्स्वामिन् जनार्दन ॥ ८ ॥

१३. नरसिंह हयग्रीव हरे महादवास ।
लोकाधारपराधार आत्माधार धराधर ॥ ८ ॥

१४. रथाङ्गपाणे सर्वेश सर्वलेोकसमाय ।
भूतभव्यभवन्नाथ बेङ्कटाचलनायक ॥ ५ ॥

श्री वेंकटेशकाव्यकलापे ।

कृष्ण विष्णो विशालाक्ष वैजयन्तीविराजित ।
क्षीरार्णवदायानन्त शरण्याश्रितवत् ॥ ८ ॥

सर्वास्मन् सर्वलोकेश सर्व सर्वात्मनायक ।
करुणाकर काल सर्वस्येकनियामक ॥ ७ ॥

मुझीकेश हृषीकेश केशिमर्दन केशव ।
नरकान्तक काकुत्स्यकालमा ॥ ८ ॥

करीन्द्रवरदानन्द श्रीधर श्रीनिकेतन ।
निरवद्य परन्नान् सर्वलोकपदाश्रय ॥ ७ ॥

नाथसेव्यपदाम्भोज बकुळाभरणाश्रय ।
रा[म] माराभिरामाङ्ग राम कृष्णेति कीर्तये ॥ ६ ॥

श्रीमद्वेङ्कटनाथमादिपुरुष पूर्णं परं शातं
श्रीनाथं शरणागतार्तिहरणं नारायर्ण संक्षये।
कृष्णं विष्णुमनन्तमच्युतमजं गोविन्दमिन्दीवर-
श्यामं नन्दकशङ्खचकरुचिरं ध्यायन् भजे कीर्तये ॥

येनैतत्पय्यते नाम्नामष्टाविंशोत्तरं शतम् ।
अनिष्टपक्षक्षपणमिष्टावासिरवाप्यते ॥

ॐ नमो नमुन इति द्वितीयो भागः

अथ तृतीयो मागः श्रीशठकोपगाथा श्रीरज्ञरामानुजमुनिकृतसंस्कृतविवरणसहिता ।

(१) (तृतीयशतके तृतीयदशकम् ।)

एवं द्वितीयदशके स्वतनुविहितजगत्कृत्य त्यलक्षण सौभाम्बर 64 'स्थानोत्कर्षात्सुदीच्त श्रमहत्वपुर्ण स्वाङ्गपर्याप्त भूपे तेजिष्ठं नीचयोगात्मणमितभुवनं पावनं सनतानाम् । प्राप्त्यर्हस्थानर्महः प्रशमनविषय बन्धविच्छेदिपादं भेजे शीघ्राभियानक्षमशुभवसतिं लंभिताचभिमुख्यम् इत्युक्तरीत्या स्थानोत्कर्षादिभिः स्वेच्छासेव्याकृतित्वं तृतीयदशके प्रतिपा द्वितीयदशके भगवदनुभवप्रतिबन्धकं प्रकृतिसंबन्धं मत्वा तन्निवृत्तायपेि संबन्धस्य स्वानुभवप्रतिबन्धकत्वाभावाविष्करणाय तदा श्रीवेङ्कटाचले भगवतः सर्वाधिकशेषित्वं गुणविग्रहादिवैलक्षण्यं नित्यसुरिसेव्यत्वं सी भोग्यत्वं सुकराश्रयणत्वं तदाश्रयश्रीवेङ्कटाचलस्यैव परमसाम्यप्रद, प्रतिबन्धकनिवर्तकानुभवविषयत्वं तदेशसंबन्धप्रयुत्कं भगवतो ऽनिष्टनिय बेटाचलस्यैव परमप्राप्यत्वं इत्येतत्सर्वं उक्त्वा तादृशभगवद्विपयके रूपपुरुषार्थं इति तृतीयदशके प्रतिपादयतीति संगतिरित्याहुः । ஒழிலில் காலமெல் வாமுட னாய்மன்னி வழுவி லாவடி, மைசெய்ய வேண்டும்கசம் தெழிகு வரு வித்திரு வேங்கடத்து எழில்கொள் சோநிலக் கைதங்கை தந்தைக்கே. अवधिशून्य कालं सर्वे सहचरित एवं सन् स्थित्वा अन्यून के स यायत् अस्माकं कर्तव्यमित्यर्थः गंभीरध्वनियुक्त निय

श्रीशोगाथा

रोतिर्मयस्य, एतदुक्तं " खानोत्कर्षासु दीप्त" मिति अस्मत्वामिनः विस्वामिन इति यावत् anger aumin Gaiu Gavr इति पूर्वेणान्वयः ॥ गुणविग्रहादिवैलक्षण्यमाह- நங்கை தங்கைதந் தைதக்கை தங்கைக்கும் முச்தை வானவர் வானவர் கோனொடும் சிந்து பூமகி ழுந்திரு வேங்கடத்து அந்த மில்புகழ் காசெழி வண்ணலே. ॥ १ ॥ या आत्पादकः, निरयसुरनायकेन विष्वक्सेनेन सह नित्यसूरिभिः पाणां संस्पर्शन विकासापादके श्री बेटाचले वर्तमानः, निरवधिक- सुन्दरः, सर्वाधिकः, विग्रहगुणेन सौन्दर्येण च सर्वाधिक इत्यर्थः । समानकान्तिरित्यर्थः । एतदेवोक्तं " श्रमहरथपुरम्" इति । अस्यां शब्दितं सर्वाधिक या (ccedana) शब्दितं सर्वकारण । यद्वा इत्यत्र नित्यसुरिसमर्पितैः पुष्पैः हृप्यतीति बाल विधेयः । न्तरं तस्य नित्यसुरिसेव्यतामाह--- அண்ணல் மாயன ணிகொள்செய் தாமமைக் கண்ணன் செங்கனி வாய்க்கரு மாணிக்கம் தெண்ணி தச்களை நீச்திரு வேங்கடத்து எண்ணில் தொல்புகழ் வானவ ரீசனே. ॥ २ ॥ ॥ 3 ॥ चेष्टितः आभरणालङ्कारयुक्तः, एतदेवोक्तम्- "स्वांगपर्याप्त भूष" मिति, नः फर्विवफलसदृशाधरः नीलरत्नवदुज्ज्वलः स्वच्छसमीचीनवर्णयुक्त- श्रीवेङ्कटाचलवासी असंख्येयानादिकीर्तिशाली नित्यसूरिनायकः ) इति पूर्वेणान्वयः । स एव सर्वाधिकः सर्वस्यानीत्यर्थः ॥ ३ ॥ सरं मदंगीकरणसौशील्यवतः तस्य नित्यसुरिसेव्यत्येन स्तुतिः नाति- इ-

श्रीकटेश काव्यकलापे ஈசன் வானவர்க் கென்பனென் மூல தேச மோதிரு வேங்கடத் தானுக்கு? நீச னேன்கிறை வொன்றுமி வேனென்கள் பாசம் வைத்தப மஞ்சுடச் சோதிக்கோ नित्यसुरीणां स्वामी इति वदानि। एवमुक्तौ तत् नित्यसूरिंसेव्य श्रीवेङ्कटे या अतिशयो वेति यावत् को वा अतिशयस्तेन लभ्यत इति भावः । गुणपूर्तिलेशशून्ये मयि स्नेहं कृतयतः तत्प्रयुक्तातिशयदीप्तिमतः एतदे "तेजिष्ठ नीचयोगादिति । ज्योतिर्मयविग्रहयुक्तस्येत्यर्थः । ( इति पूर्वेणान्वयः ॥ अनन्तरं शीलवतामात्रमपि सौशील्यविशिष्टनिरतिशय भोग्यतायुक्त शयाधायकमित्याह- சோதி யாகிளல் வாவுல குங்தொழும் ஆதி மூர்த்தியென் மூளை வாகுமோ? வேதி உச்முழு வேருத்த முகத்தை தீதிஸ் சீர்த்திரு வேங்கடத் தானையே. वैदिकानां सर्वेषु वेदेषु 'आनन्दो ब्रह्म' रसो वै स इति प्रतिपादित भोम्यभावं आश्रिततारतम्यविमर्शरूपदो पर हित कल्याणगुणाश्रयं श्रीवेंकटेश्वरं उज्ज्वलविग्रहविशिष्टरसन, उत्कर्षापकर्षविभागमन्तरेण सर्वलोकसेव्यः, एतदेवें

" प्रणमित भुवन" मिति, समस्त कारण भूतः इत्युक्त्या अतिशयो भवति किम् ।
समाश्रयणीयत्वं सौलभ्ययुक्तभोग्यतायारसमं न भवतीति भावः ॥

अनन्तरं आश्रयणसौकर्यमाह வேல்க உங்கள்மெய்ம் மேல்லியை முற்றவும் தாங்கள் தங்கட்கு கல்லன வேசெய்வார் வேங்க டத்துறை வர்ர்க்கு கமவென்ன அசங்க டமைச் விமைச் தார்கட்கே. 'कटाचलवासिने नमः' इत्येवंरूप स्वरूपप्राप्तं कायिक मानसं वा "कस्मैचिदंजलिभरं वहते वित्तीयें" इत्युक्तरीत्या तं व्यापारं अनुष्ठितां

श्रीशठकोपगाथा

तया ऋणरूपाणि पूर्वार्जितपापानि समाश्रयणानन्तरभावीनि उत्तराधानि च न दग्धानि भवन्ति सत्यमित्यर्थः । एवदेवोक्तम् - " पावनं सन्नतानां "

भगवद्विषये नमस्कारमनुतिष्ठन्ति ते स्वयं स्वेषां आत्महितमनुतिष्ठन्तीत्यर्थः ।
मस्कार एव हिततम इति भावः ॥

॥६॥ तदाश्रयः श्रीवेङ्कटाचल एवं परमसाम्यं प्रयच्छतीत्याह- சுமந்து மசமலர் நீர்சுடர் தூபம்கொண்டு அமர்த்து வானவர் வானவர் கோனொடும் நமன்றெ ழும்திரு வேங்கடம் உங்கட்கு சமன்கொள் வீடுத ரும்தடங் குன்றமே. #7 या देवाः देवाधिपैः शारदेन्द्रादिभिस्सह सम्यचि पुष्पाणि अर्ध्यजलं च (सम्यवतया) शिरसा धृत्वा तत्समर्पणपूर्वकं प्रणम्य यत्र समृद्धार्थी स श्रीवेङ्कटनामा महान् पर्वतः अस्माकं ब्रह्मसाम्यावहं मोक्षं प्रयच्छतीत्यर्थः । कम्" प्राप्यर्हस्थान "मिति । स्वप्राप्तियो स्वस्थानमित्यर्थः ॥ 46 भगवत्प्राप्तिमतिबन्धकनिवर्तकसेवा विषयत्वं श्रीवेङ्कटाचलस्याद--- குன்ற மேக்திக்கு விஸ்மழை காத்தவன் அன்று ஞாலம்அ னந்தபி சான்பரன் சென்று சேர்திரு வேங்கட ஒன்று மேதொழ கம்வினை ஓயுமே. ॥ ७ ॥ 1811 पर्वतमुद्धृत्य शीतयर्षभयात् रक्षितवतः पूर्वकाले लोकान् कान्तयतः, एफस्य सर्वस्मात्परस्य आगत्य समाश्रयणीयाधारभूते श्रीवेङ्कटमहाचले नेव सेविते अस्माकं सर्वाणि पापानि नश्यन्तीत्यर्थः । एतदेवोक्तम्- प्रशमन विषयमिति। पापनिवर्तकदेशस्थितमित्यर्थः । अनन्तरं भगवतो विरोधिनिवर्तकत्वमपि तद्देशसंबन्धायत्तमित्याह- ஓயும் மூப்புப்பி றப்பிறப் புப்பிணி வீயு மாறுசெய் வான் திரு வேங்கடத்து ஆயன் கால்மல சாமடித் தாமரை + வாயுள் ம்மனத் துள்ளும்யைப் பசர்கட்கே. 891

श्रीवैंकटशकाव्यकलापे श्रीवेङ्कटाचलवासी कृष्णः सद्यो विकसितचरणाम्भोजं वाचि च मनसि च हानिकरजराच जन्म च भरणं च व्याधिव्य येन प्रकारेण नश्यन्ति कर्तेत्यर्थः । एतदेवोक्तम् - " बन्धबिच्छेदिपादमिति ॥ पदिशति- अनन्तरं श्रीवेंकटाचलमेव परमप्राप्यतया भजध्यमिति स्वजन வைத்த நாள்வரை எல்லேகு அகிச்சென்று எய்த்தி னைப்பதன் மூன்னம்அ டைமினோ பைத்த பாம்பனை யான்திரு வேங்கடம் மொய்த்த சோலைமொய்ப் பூத்தடம் நாழ்வசே. विस्तृत फणिशयनस्य स्वामिनः वासभूतस्य श्रीवेङ्कटाचलस्य निबिडोद्यानयुक्तं तामरससरोयुक्तं कटकपदेशं कूलप्ते कालावधी सन्नहिते ततशैथि लहाने मागेय, मरणकालसंनिधानप्रयुक्त शैथिल्यबलद्वानेः प्रागेव, आगत्य यतेत्यर्थः । एतदेवोक्तंशीमाभियानक्षमशुभवसतिमिति । अशिथिलक स्थायामेव अधिगन्तव्यदेशमित्यर्थः ॥ दशकस्य फलमाह தாள்ப ரப்பிமண் தாலிய ஈசனை சீன்பொ ழில்குரு கூர்ச்சட கோபன்சொல் கேழி லாயிரத் திப்பத்தும் வல்லவர் வாழ்வார் வாழ்வெய்தி ஞசலம்பு கழவே. ॥ चरणाम्भोज प्रसायै भूमिं आक्रान्तवतं स्वामिनमुद्दिश्य दीर्घोद्यानयुक्त कुरुकालि शठकोपपणीते सदृशरहितगाथासहले मध्ये पदद्दशर्क अभ्यसितुं समर्थः तिष्ठन्ति कैंकर्यसाम्राज्यं प्राप्य, यथा लोकः श्लाघते तथेत्यर्थः ॥ 11

(२) (शतके दशमदशकम् )

உலக முண்ட பெருவாயா வுலப்பில் கீர்த்தி யம்மானே நிலவுஞ் கடர்சூ ழொணிமூர்த்தி கெடியா படியே அருபிரே நிதை மூலகுக் காய்கின்ற திருவேங் கடத்தெம் பெருமானே குலதொ கடியே ஜன்பா தங் கூடு மாறு கூறயே. एवं नवमदशके वियोगानर्हत्वं भगवतः प्रतिपाथ- "आपत्संरक्षणावर्युपकरणतया मेघसाम्यादिभून्ना स्वानां विश्वासदानात् सुरगणभजनाद्दिन्यदेशोपसत्त्या । प्राप्यामाप्यत्ययोगात् स्वजन विजनयोस्तत्मयतव्यभावा- दूचे नाथं शरण्यं श्रुतिशतविदितं वेङ्कटेशं शठारिः ॥ " 010 त्या प्रपदत्वेन शरण्यत्वमुपपादयति पूर्वदशके परमपुरुषार्थलिप्सया फलसिद्धयै तच्चरणावेव शरणमिति निश्चित्य तस्याखिलजगद्रक्षक विरोध- कपरिकरयोगं उत्तुङ्गानुभाव्यत्वं जगद्विरोषिनाशक श्रीमत्त्वं लीलामात्रसाध्याचितर- अतिशयितप्रभावाराध्यस्थ सर्वसाधारणसारस्यातिशयं ब्रह्मरुद्रादिसादराश्रयणी- अतिशयितभोग्यावयवशोभां आश्रयणीयत्वाकारञ्चानुसन्धाय एवंभूतशरण्य- देशविषये समग्र शरणागतिं करोतीति सङ्गतिरित्याहुः । लोकमासिविपुरुवदनः एतदेवोक्तम् " आप संरक्षणादिति । अवधिरहित- युक्तस्वामिन्, अभिवृद्धतेजोरूपमभाव्याततेजोमयविग्रहयुक्त, सर्वोत्कृष्ट, दास- मम परिपूर्णप्राणभूत, लोकस्य तिलकवदलङ्कारतया स्थिते श्रीवेङ्कटाचले असात्स्वामिन् वंशपरम्परया अनादिदासोऽहम्। [तस्य मम वचरणमा- प्रत्युपायमिति यावत् वदेत्यथः ॥ १ ॥ "

श्री वेंकटेश काव्यकलापे கூறப் நீழுப் நிலளுகிக் கொடுவல் லகார் குலமெல்லாஞ் சீரு வெரியும் திருகேமி வலவா தெய்வர் கோமானே சேறார் கனைத்தா மனச்செந்தீ மளருக் திருவேங் கடத், யாறா வன்பி எடியேனுன் னடிசேர் வண்ண மரூனாயே. क्रूरबलबदसुरकुलं सर्वं खण्डतया भतया मृदूपतया च यथ तथा कृत्वा कोपात्प्रज्वलच्छ्री सुदर्शनधरदक्षिणहस्त, एतदेषेोक्तम् " अर्युपय ति । नित्यरिनायक, पद्मपूर्णेषु सरस्तु रक्तामिज्यालावर विकस्वरा श्रीवेङ्कटाचले कृतनिवास, अपरिच्छेयप्रेमशालिनो दासस्य त्वञ्चरणप्राप्ति गृहाणेत्यर्थः ॥ २ ॥ வண்ண மருள்கொ னணிமேக வண்ணா மாய வம்மசனே எண்ணம் புளுந்து தித்திக்கு மழுதே விமையோ திபதி தெண்ண வருவி மணிபொன்முத் தலைக்குக் திருவேன் [கடத்தாலே யண்ண லேயுள் எடிசோ வடியேச்க் கசவா வெள்ளுாயே. मोहोत्पादक दिव्यविग्रह, दर्शनीयमेधस्वभाव, यद्वा दर्शनीयस्य मेघ भगवद्विग्रह वर्ण दर्शनेन साभिलाषो भवतीत्यर्थः । एतदेवोक्तम् " मेथसाम्या ति वर्णसादृश्यदिश्यमेववर्णक इति पर्यवसितोऽर्थः आर्यगुप् स्वामिन्, योगिनां हृदयं प्रविश्य मधुरामृतयदास्थायमान नित्यसुरनायक, ययस्वर्णमुक्ताफलानि तर ब्यालयद्भिः स्वच्छैरसमीचीनरियुक्ते श्रीवेङ्कटाचले वास, स्वामिन् त्वचरणप्रायै दासानामस्माकं हा हा इत्युक्तिपूर्वकं कुर्वित्यर्थः ॥ ३ ॥ அவா வென்னா துலகத்தை யலைக்கு மசார் வாணாண்மேற் தீவாய் வாளி மழைபொழிந்த நிலையா திருமா கன்கேள்வ தேவா சார்கள் முனிக்கணங்கள் விரும்பும் திருவேய் [achara பூவார் கழல்க எருவினையேன் பொருக்து மாறு புணராயே. ति

श्रीशठकोपगाथा उधर, श्रीमहादेवीबाल, देवासुरमुनिगणाद्रियमाणश्रीवेङ्कटाचलवासिन् यो पापिष्ठस्य ममाप्युपायं कल्पयेत्यर्थः । * நின்ற யாமேழன் றெய்த வொருவில் வளவாவோ சேய் கின்ற மசமிசண்டி னடுவே போன முதல்வாவோ ர் மேக மெனக்களிறு சேருக் திருவோங் கடக்காளே ரார் சார்ங்கம் துனப்ாதஞ் சேர்வ தடியே ளெக்கானே.॥ 5 ॥ रष्टितया स्थितानां सहसावृक्षाणां तस्मिन् रामवतारकाले, 66 या स्थितयोः द्वयोरर्जुनवृक्षयोः मध्ये गतवन्, जगत्कारणभूत, ओ इति पूर्णमेघसहजैराश्रिते श्रीवेङ्कटाचले कृतवास, दाढर्षपूर्णशा- रणयोः दासभूतस्य मममाप्तिः कदा वेत्यर्थः ॥ ५ ॥ ஞ ளேகாம் மண்ணளந்த வினைத்தா மரைகள் (காண்பதற்கென் ளூம்கின் றீமையோர்க ளேத்தி யிறைஞ்சி பினமினமாப் பக்கா மனத்தால் வழிபாடு செய்யுக் திருவேங் கடத்தானே க்கா னெய்தி யென்னாளுன் னடிக்கடியேன் [மேவுவதே. 16॥ कम् भूमितवतः पुण्डरीकसदृशचरणयुगलस्य साक्षात्कारस्य सिद्धिः या सर्वकाल स्थित्वा अवसरवादिदेवाः स्तुत्वा महीभूय संघीय भिः यत्र फेंक कुर्वन्ति तादृशे श्रीवेङ्कटाचले कृतनिवास, एतदेवोक्तम् ("f । ர் அ नम समाश्रवणं कदावेत्यर्थः । (மவு: 11 & 11 யேன் மேலி யமர்கின்ற வமுதே யிமையோ சதிபதியே டியா வடுபுள் ளுடையானே கோலக் கனிவாய் பெருமானே பயார் வினைகள் தீர்மருந்தே திருவேங் கடத்தெம் பெருமானே டியார் பொழுது முன்பாதங் காண கோலா [காற்றேனே.17 ।H

वेंकटेश काव्यकला दासभूतेन गया आदरेणानुभूयमानामृतरूप, नित्यसूरिनायक, कि पक्षिणं गरुत्मन्तमिति यावत् ध्वजत्वेन परिगृहीतवन्, सुन्दरखिन्धाधर नवाप्तानां पापानां निवर्तको पचभूत, श्रीवेङ्कटनिलय अस्मत्स्यामिन्, ए "दिव्यदेशोपसस्येति । अङ्गुलिको टिकापर्याप्तकालमपि वच्क द्रष्टुं उपायानुष्ठानं विना अवस्थातुं नोत्सह इत्यर्थः ॥ கேசலா தாற்றே அனபாதங் காண வென்று நுண்ணுன ஸேர் கண்டத் தம்மாலும் நிறைகான் முகனு மிந்திரணு சேவேய் கண்ணார் பலர்சூழ விரும்புந் திருவேங் கடத்தா மாலாய் மயக்கி யடியேன்பாஸ் வக்தாய் பேசலே வாராே 'चरणारविन्ददर्शनाय उपायानुष्ठानमन्तरेण नस्यातुमुत्सहे। इत्येवमु सूक्ष्मार्थज्ञानवासस्थानभूतेः नीलरूपयाप्तकण्ठेन स्वामिना ज्ञानादिपूर्णेन च इन्द्रेण मत्स्यसरशनयनाभिः देवस्त्रीभिः परितः स्थिताभिः बहुभिः आ श्रीवेङ्कटाचले कृतनिवास, स्वाभिरूप्येण व्यामोहजनककृष्णो भूत्वा मो तत्कालजनानां चक्षुर्विषयतया यथा आगतोऽसि तथा मद्विषयेऽपि अ त्यः ॥ வந்தாய் போலே வாராதாய் வாகா தாய்போல் வருவானே செந்தா மரைக்கட் செல்கனிவாய் காற்றோ ணமுதே யெனது சிந்தா மணிகள் புகால்லைப் பகல்செய் திருவேங் கடத்தாே அக்தோ வடியே ஜனபசத மகல கில்லே னிறையுமே. 1 केषांचिदाविर्भूत इव नाविर्भवसि । केषांचित्परिपकसुकृतानां अना इवाविर्भूतः, एतदेवो." प्राप्यामाप्यत्वयोगात्स्वजन विजनयो "रिति, रक्तांभोजन रक्तफलसदृशाधर, चतुर्भुजागृतरूप ममाणभूत चिन्तितमिदमाणिवयानां का पुत्री अहानि कुर्वाणे श्रीवेकटाचले संनिहित हन्त दासभूतोऽहं त्वत्पाद क्षण हम शकोमीत्यर्थः ॥ ॥

श्रीपगाथा

கில்லே னிறையுமென் நர்மேல் மகை யுறைமார்பா புகழா யுகைமூன் அடையா பென்னை யாள்வானே ஐமாள் முனிக்கணங்கள் விரும்புக் திருவேங் கடத்தானே நான் றில்லா அடியேனுன் னடிக்கீ ழமர்ந்து [yriap Gaor. 10 अपि हातुं न शक्रोमीति मन्यमानायाः पद्मालयदेव्याः निवासस्थान भूत- उशरहित कल्याणगुण, त्रिलोकीनाथ, गम ईशान, सदृशरहितदेवमुनि- वेङ्कटाचलवासिन, शरणान्तरशन्यो दासभूतोऽहं त्वच्चरणमूले सन् आश्रितोऽस्मीत्यर्थः । एतदेवोक्तम् "सत्यधन्यभावा 2 ழமர்ந்து புகுந்தடிவீர் வாழ்மி னென்றென் றருள் [Car ॥ १० ॥ கே ழில்லாப் பெருமானைப் பழனக் குருகூர்ச் சடகோபன் பான் சொன்ன சையிரத்துத் திருவேங் கடத்துக் கிவை நார் பிடித்தார் வீற்றீருந்து பெரிய வானுன் [udais [Barayaas । 11 ॥ M मूलं सम्यगाश्रित्य दासजनाः जीवत इत्येवं दयां कुर्वन् स्वप्रकार- धिकमुद्दिश्य समीचीनके दारयुक्त कुरकाधीशशठकोपेन स्वकार्यं समाप्त्यर्थं न् गाधासहसे श्रीवेटाचलविषयमेतदशकं उपायत्वेन आश्रितवतो ता ये जनाः तेऽपि महति परमपदे सर्वातिशायिता (१) मासिकां प्राप्य

न्तिः सुप्रतिष्ठा भवन्तीत्यर्थः ॥
जुषामहे कृष्ण तृष्णातत्त्वमियोदितम् ।
इशारयां योऽद्राक्षीद् द्राविडी ब्रह्मसंहिताम् ॥
॥ १९ ॥

ફે श्री वेंकटेश काव्यकलापे

येनोपनिषद भाष्यं रामानुजमतानुगम् ।
रम्यं कृतं मत्ये तं रामानुजं सुनिम् ॥

श्रीमते रामानुजमहादेशिकाय नमः श्रीमते पाठकोपाय नमः श्री श्रीािसपरब्रह्मणे नमः PRINTED AT TIRUMALAL-TIRUPATI DEVASTHANAMS P AND PUBLISHED BY THE DIRECTOR, SRI VENK ORIENTAL, INSTITUTE