40 af

重

It is a reproduction of the earlier edition of "Nirnaya Sagar Press Bombay. ŚĀRNGADHARA PADDHATI BEING AN ANTHOLOGY OF SANSKRIT VERSES COMPILED BY ŚĀRNGADHARA EDITED BY DR PETER PETERSON ने सर्व प्रतिष्ठितम् 1987 Chaukhamba Sanskrit Pratishthan Delhi (India)

CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN

(Oriental Publishers & Distributors)

38 U.A., Jawaharnagar, Bungalow Road P.B. No. 2113 DELHI 110007 Phone: 236391 Reprint Edition 1987 This Publication has been brought out with the financial assistance from Ministry of Education & Culture, Govt. of India . If any defect is found in this book, please return the copy by V.P.P. for the cost of postage to the publishers for free exchange. Printed in India Published by Nevanita Dass Gupta for Chaukhamba Sanskrit Pratishthan, 38 U.A., Jawahar Nagar, Bungalow Road, Delhi-110 007 and printed at Shriji Mudranalaya, K-37/117, Gopal Mandir Lane, Varanasi.

श्री शार्ङ्गधरविद्वत्संकलिता शार्ङ्गधरपद्धतिः सुभाषितसंग्रहरूपा संस्कृत डॉ. पीटर पीटर्सन इत्येतैर्विद्वदग्रेसरैः सुनिपुणं संशोधिता ज्ञाने सर्व प्रतिष्ठितम्

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान दिल्ली 1

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान

(प्राच्यभारती के प्रकाशक एवं वितरक)

श्री ३८ यू.ए.. जवाहरनगर, बंगलो रोड पोस्ट बॉक्स नं. २११३ दिल्ली ११०००७ पुनमंद्रित संस्करण

अन्य प्राप्तिस्थान चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन के० ३७/११७, गोपालमन्दिर लेन पो० बा० नं० ११२९, वाराणसी २२१००१ प्रमुख वितरक चौखम्बा विद्याभवन चौक (बनारस स्टेट बैंक भवन के पीछे), पो० बा० नं० १०६९, वाराणसी २२१००१ दूरभाष : ६३०७६ मुद्रक- जी मुद्रणालय वाराणसी

PREFATORY NOTE TO THE TEXT This Edition of the Anthology of Sarngadhara is based upon the following manuscripts: A. An incomplete manuscript procured by me for the Government of Bombay in the year 1886-7. Leaves 1 to 253, stopping in the middle of our No. 4153. There is therefore no date: and it can only be conjectured from the appearance of the manuscript that it belongs to the 16th century. It is, so far as I can judge, very correct. B. A complete copy also procured by me in 1886-7 for the Government of Bombay. Leaves 1 to 295, containing the book up to our No. 4620, the proper end. Very beautifully written by a Jain scribe: but neither so old nor so correct as A. C. A manuscript belonging to my friend Pandit Durga- prasad. Samvat 1776. Complete, and containing the Khadga- pariksha chapter (placed by me at the end of the book as an appendix) after the Turangaprasansa chapter, as in Aufrecht's MS. C. D. An incomplete copy lent to me by Mr. Jyeshtaram Mukundji. Leaves 1 to 144, stopping in the middle of our No. 1558. E. A manuscript lent to me, through Mr. Jyeshtaram Mu- kundji, our enterprising Sanskrit bookseller, by Seth Dhanaji Mahayaji. Samvat 1819. Complete.

2 F. A copy kindly lent to me from the Palace Library at Jodhpore, by H. H. the Maharaja, through His Excellency Col. Sir Pertab Singh. Samvat 1877. This manuscript was used for the last part of the book, where A was wanting. A full critical apparatus, with notes to the book, and an Introductory Sketch of the Literature embraced in it, will appear in a second volume, which I hope to put out next year. PETER PETERSON.

परिच्छेद- संख्या

शार्ङ्गधरपद्धतिपरिच्छेद सूचीपत्त्रम् आरम्भ- श्लोकाङ्कः परिच्छेदनामानि कविवंशवर्णनम् अनुक्रमणिका नमस्कृति : आशिष : सुभाषितप्रशंसा काव्यप्रशंसा. सामान्यकविप्रशंसा विशिष्टकविप्रशंसा कुक विनिन्दा पण्डितप्रशंसा कुपण्डितनिन्दा महतां प्रशंसा ....... धीरप्रशंसा सज्जनप्रशंसा मनस्विप्रशंसा उदारप्रशंसा तेजस्विप्रशंसा गुणप्रशंसा संतोषप्रशंसा. संसर्गप्रशंसा धनप्रशंसा दुर्जननिन्दा कृपण निन्दा याचकनिन्दा वरिद्रनिश मूर्खनिन्दा तृष्णानिन्दा लोभनिन्दा दैवाख्यानम् उद्यमाख्यानम् प्रकीर्णकाख्यानम् समस्याख्यानम् प्रहेलिकापह्नुतिकूदाख्यानम्

पृष्ठाङ्कः of

परिच्छेद- संख्या * * * * * *

परिच्छेदनामानि

४७ चातक्रान्योक्तयः

क्रियागुप्त-कर्तृगुप्त-कर्मगुप्त-संधि गुप्त - चिन्दुमती - चित्र - भाषाचि त्राख्यानम्... प्रश्नोत्तराख्यानम् जातिः सवाचारः धर्मविवृतिः पातऋविवृतिः खेचरभूचरेषु पूर्व सूर्यान्योक्तयः चन्द्रान्योक्तयः मेघान्योक्तयः वायोरन्योक्तयः हंसान्योक्तयः मधुकरान्योक्तयः कोकिलान्योक्तयः

मयूसन्योक्तयः शुक्रान्योक्तयः काका न्योक्तयः बकान्योक्तयः खद्योतान्योक्तयः सिंहान्योक्तयः गजान्योक्त यः हरिणान्योक्तयः. करभान्योक्तयः.. वृषभान्योक्तय: सामान्यवृक्षान्योक्तयः वृक्षविशेषान्योक्तयः पर्वतान्योक्तयः अगस्त्यान्योक्तयः समुद्रान्योक्तयः ६३ रत्नान्योक्तयः ६४ शङ्खान्योक्तयः आरम्म लोकाङ्क:

१ष्ठाङ्कः

परिच्छेद- संख्या

परिच्छेदनामानि नद्यन्योक्तयः. तटाकान्योक्तयः कमलान्योक्तयः कूपान्योक्तयः मरुस्थलान्योक्तयः दावानलान्योक्तयः संकीर्णान्योक्तयः

सामान्यराजप्रशंसा विशिष्टराजवर्णनम् अरिपलायनम् राजनीतिः नीतिः ८५ विषापहरणम् . 60 ८८ कौतुकानि.

मिश्रकनीतिः गजप्रशंसा. तुरगप्रशंसा धनुर्वेदः गর্নम वृक्षायुर्वेदः - उपवन विनोदः शकुनज्ञानम् पशूनां लक्षणानि चिकित्सा च भूत विद्या बालग्रहोपशमनम्, ........ कल्पस्थानम् केशरञ्जनम् 5 सामान्यशृङ्गाररसनिर्देशः स्त्रीपुरुषजातिभेद: स्त्रीपुरुषसंयोगविवृतिः स्त्रीसेवाप्रकारः संकेताख्यानभाव-हाव-विवृतिः. बालावर्णनम् वयःसंधिवर्णनम् . आरम्भ. श्लोकाङ्कः

पृष्ठाङ्क:

परिच्छेद- संख्या परिच्छेदनामानि ९८ तरुणीपृथगवयववर्णनम् ९९ समग्रस्त्रीस्वरूपवर्णनम् 6 १०० विमलम्भारे प्रियप्रस्थानवर्णनम् १०२ नायकं प्रति नायिकोक्तिः २०२ । विरहिण्यवस्थावर्णनम्... १०३ नायिकां प्रति सखीवचनम् १०४ वियोगिनीमलापा: १०५ नायकं प्रति तृतीप्रेषणम् १०६ वियोग्यवस्थाप्रलापवर्णनम् १०७ नायकस्याये वृत्युक्तिः

नायिकां प्रति नायकावस्थावर्णनम् १०९ वृत्युपहासप्रम ११० संभोगशृङ्गारे परस्परावलोकनम् १११ प्रियातिथ्यादिकम् ११२ मानिनीमानाख्यानम् ११३ कलहान्तरिताप्रलापाविकम् ११४ नायक योरुक्तिप्रत्युक्ती ११५ नायक शिक्षानायकानुनयी १९६ परस्परप्रसादः ११७ सूर्यास्तवर्णनचक्रवाकावस्थाने ११८ तमोवर्णनम् अभिसारिकासंचारः ९२० चन्द्रोदयवर्णनम् १२१ । पानगोष्ठीवर्णनम्...... १२२ । चाटुद्यूतक्रीडासुरतप्रशंसाः १२३ नववधूसंगमः १२४ सुरतकलिकथनम् १२५ । विपरीतरतम् १२६ सुरतानिवृत्तिः १२७ निशीथकीडनाविकम् १२८ प्रभातवर्णनम्... १२२ । प्रभातवायुसूर्योदयवर्णनम् १३० संभोगाविष्करणम् १३१ सतीवर्णनकुलवधूवृत्ते आरम्भ- लोकाङ्कः

पृष्ठाङ्क:

परिच्छेद- संख्या परिच्छेदनामानि २३२ । असतीचरितम् १३३ । ऋतुवर्णने वसन्त स्वभावाख्यानम् १३४ मीष्मस्वभावाख्यानम् १३५ । वर्षास्वभावाख्यानम् २३६ । शरत्स्वभावाख्यानम् १३७ हेमन्तस्वभावा १३८ शिशिरस्वभावा १३९ । संमिश्राख्यानम् १४० वीररसनिर्देशः १४१ करुणरसनिर्देश: १४२ । अद्भुतरसनि० १४३ । हास्यरसनिर्देशः १४४ भयानकरसनिर्देशः १४५ चीभत्सरसनिर्देशः रौद्ररस निर्देश:

१४७ शान्तरसनिर्देशः १४८ अनित्यतानिरूपणम् १४९ विषयोपहासः

पश्चात्तापः १५९ कालचरितम् .

विवेकः उपदेशः काल संख्यानम् शारीरम् योगः 7 ... 300 आरम्भ- लोकाङ्क:

१५७ । हठयोगः

१५८ । मार्कण्डेयारिसाधितो द्वितीयो हठयोगः ४४२० १५९ मनःस्थिरीकरणप्रभावः योगिमहिमा

योगिचर्या

१६२ अरिष्टज्ञानम् १६३ विदेहमुक्तिकथनम् ग्रन्थप्रशंसा खड्ड परीक्षा

{ ४६२९

पृष्ठाङ्कः

૬૨

शार्ङ्गधरपद्धतिः ----------- अथ कविवंशवर्णनम् ॥ १ ॥ 1

यस्मिन्बुद्बुदसंकरा इव बहुब्रह्माण्डखण्डाः क्वचि- द्भान्ति क्वापि च सीकरा इव विरिञ्च्याद्याः स्फुरन्ति भ्रमात् । चिद्रूपा लहरीव विश्वजननी शक्तिः क्वचिद्द्योतते स्वानन्दामृतनिर्भरं शिवमहापाथोनिधिं तं नुमः ॥ १ ॥

2 पुरा शाकंभरीदेशे श्रीमान्हम्मीरभूपतिः | चाहुवाणान्वये जातः ख्यातः शौर्य इवार्जुनः ॥ २ ॥ 3 तस्याभवत्सभ्यजनेषु मुख्यः परोपकारव्यसनैकनिष्ठः । पुरंदरस्येव गुरुर्गरीया- न्द्विजाग्रणी राघवदेवनामा || ३ || 4 गोपालदामोदरदेवदास- संज्ञा बभूवुस्तनयास्तदीयाः | नेत्रावतारा इव चन्द्रमौले- रपाकृतध्वान्तगणास्त्रयोपि || ४ || 5 तेषां मध्ये यस्तु दामोदरोभू- दुत्पाद्य त्रीनात्मजान्वीतरागः |

भागीरथ्यां शुद्धदेहं विधाय ज्ञानादात्मन्येव निष्ठां जगाम ॥ ५ ॥ 6

ज्येष्ठः शार्ङ्गधरस्तेषां लघुर्लक्ष्मीधरस्ततः । कृष्णोनुजस्ततस्तेषां त्रयस्त्रेताग्नितेजसः ॥ ६ ॥

जयति शार्ङ्गधरस्त्रिपुरापद- द्वयकुशेशयकोशमधुव्रतः । सरससूक्तिसुधौघकलानिधिः कविकरीन्द्रकदम्बमृगाधिपः ॥ ७ ॥

यद्यपि गुणौघनिलयः खलशैलध्वंसने जिष्णुः । तदपि विमलहृदयान्तरसज्जनलोकस्य दासोसौ ॥ ८ ॥

ते सज्जनाः सुकविशाखिकवित्वपुष्पा- ण्यादाय गुम्फितवतः सुगुणैर्ममैतत् । संधारयन्तु कुसुमोज्ज्वलहाररूपं कण्ठे सुभाषितमपास्तसमस्तदोषम् ॥ ९ ॥

10 न शार्ङ्गधरपद्धतिः खलजनस्य योग्या भवे- त्सुभाषितरसोर्मयः सुकृतिलोकपेया यतः । सुधामदितिनन्दना दिवि पिबन्ति हृष्टान्तरा- स्तयैव तमसः शिरो झटिति खण्डितं श्रूयते ॥ १० । 11

आनन्दाय सतां भूयात्सुभाषितमिदं मम । पृथक्पद्धतिसंमिश्रपरिच्छेदैर्मनोरमम् ॥ ११ ॥

आद्यैर्मद्विहितैः पद्यैः कियद्भिरपरैरपि । युता पद्धतिरेषास्तु सज्जनानन्ददायिनी ॥ १२ ॥

----------

अथानुक्रमणिका ॥ २ ॥ 13

क्रियतेनुक्रमः स्पष्ट: सुबोधार्थं सुभाषिते । अत्र तु प्रथमं ज्ञेयं कविवंशस्य वर्णनम् ॥ १ ॥

ततोप्यनुक्रमो ज्ञेयो नमस्कृत्याशिषौ तथा । सुभाषिते च काव्ये च शंसा सामान्यवर्णके ॥ २ ॥

विशिष्टकविशंसा च निन्दा व कुकवेस्ततः । प्रशंसा पण्डितस्यापि निन्दा स्याच्च कुपण्डिते ॥ ३ ॥

प्रशंसा महतां ज्ञेया धीराणां च प्रशंसनम् । प्रशंसा सज्जनस्यापि प्रशंसा च मनस्विनः ॥ ४ ॥

अथोदारप्रशंसा स्याच्छंसा तेजस्विनस्ततः। गुणप्रशंसा संतोषे प्रशंसा संगतौ तथा ॥ ५ ॥

धनप्रशंसा विज्ञेया निन्दा दुर्जनजा तथा । ततः कृपणनिन्दा स्यान्निन्दा याचकजा तथा ॥ ६ ॥

दरिद्रनिन्दा विज्ञेया मूर्खनिन्दा ततः परम् । तृष्णानिन्दा लोभनिन्दा दैवाख्यानं ततः परम् ॥ ७ ॥

उद्यमाख्यानमपरं प्रकीर्णाख्यानकं तथा । समस्याख्यानमपरं प्रहेल्यादिप्रशंसनम् ॥ ८ ॥

क्रियागुप्तादिकं तद्वत्प्रश्नोत्तरमतः परम्। अथ जाति: समाख्याता सदाचारस्ततः परम्॥ ९ ॥

धर्मस्य विवृतिर्ज्ञेया पापस्य विवृतिस्तथा । अथान्योक्तिषु विज्ञेयं रवेः पूर्वं प्रशंसनम् ॥ १० ॥

चन्द्रस्यान्योक्तयो ज्ञेया मेघस्यान्योक्तयस्तथा । वायोरन्योक्तिरपरा हंसान्योक्तिस्ततः परा ॥ ११ ॥

भ्रमरान्योक्तयस्तद्वत्कोकिलान्योक्तयस्ततः । चातकान्योक्तयस्तद्वन्मयूरान्योक्तयस्ततः ॥ १२ ॥

शुकान्योक्तिस्ततो ज्ञेया काकान्योक्तिस्ततः स्मृता। बकान्योक्तिः स्मृता तद्वत्खद्योतान्योक्तयस्ततः ॥ १३ ॥

सिंहान्योक्तिर्गजान्योक्तिर्मृगान्योक्तिस्ततः परम् । करभान्योक्तयो ज्ञेया वृषभान्योक्तयस्ततः ॥ १४ ॥

तथा सामान्यवृक्षोक्तिर्विशिष्टतरुपद्धतिः । पर्वतान्योक्तयः ख्याता अगस्त्यान्योक्तयस्ततः ॥ १५ ॥

समुद्रान्योक्तयस्तद्वद्रत्नान्योक्तिस्ततः परम् । शङ्खस्यान्योक्तयस्तद्वन्नद्यन्योक्तिस्ततः परम् ॥ १६ ॥

तटाकान्योक्तयस्तद्वत्कमलान्योक्तयस्ततः । कूपस्यान्योक्तयस्तद्वन्मरुस्थलभवोक्तयः ॥ १७ ॥

ततो दावानलान्योक्तिः संकीर्णान्योक्तयस्ततः । अथ सर्वनृपाशंसा विशिष्टनृपवर्णनम् ॥ १८ ॥

पलायनमरीणां च राजनीतिस्ततः परम् । नीतिर्मित्रकनीतिश्च प्रशंसा करिणां तथा ॥ १९ ॥

अश्वप्रशंसा विख्याता धनुर्वेदस्ततः परम् । गान्धर्वशास्त्रमपरं वृक्षायुर्वेद एव च ॥ २० ॥

तथैव शकुनज्ञानं पशूनां लक्षणानि च । विषापहरणं तद्वद्भूतविद्या ततः परम् ॥ २१ ॥

बालग्रहोपशमनं कौतुकानि ततः परम् । कल्पस्थानानि केशानां रञ्जनानि ततः परम् ॥ २२ ॥

अथ सामान्यशृङ्गारे युवतीनां प्रशंसनम् । स्त्रीपुंसजातिकथनं तयोः संयोगवर्णनम् ॥ २३ ॥

स्त्री सेवाकथनं तद्वत्संकेतादिप्रशंसनम् । बालाया वर्णनं त तद्वद्वयः संघेश्च वर्णनम् ॥ २४ ॥

तरुणीवर्णनं तद्वत्समग्रस्त्रीप्रशंसनम् । विप्रलम्भकशृङ्गारे प्रियप्रस्थानवर्णनम् ॥ २५ ॥

नायिकावचनं तद्वद्वियुक्तायाः स्थितिस्तथा । सखीवाक्यं वियुक्तायां वियोगिन्याः प्रभाषणम् ॥२६॥

दूतिकाप्रेषणं कान्ते प्रलापश्च वियोगिनः । दूत्युक्तिर्नायकस्याग्रे नायिकायां तदुक्तयः ॥ २७ ॥

उपहासादिकं दूत्या नायिकायास्ततः परम् । अथ संभोगशृङ्गारे परस्परविलोकनम् ॥ २८ ॥

प्रियातिथ्यादिकं तद्वन्मानिनीमानवर्णनम् । कलहोक्त्यादिकथनं मिथुनस्योक्तयस्तथा ॥ २९ ॥

प्रियस्य शिक्षानुनयौ प्रसादश्च परस्परम् । सूर्यास्ते चक्रदुःखं च तमसो वर्णनं तथा ॥ ३० ॥

संचारश्चाभिसारीणां शशाङ्कोदयवर्णनम् । पानगोष्ठी ततः प्रोक्ता चाटुप्रभृतिवर्णनम् ॥ ३१ ॥

सखीवाक्यं नववधूक्रीडायां तदनन्तरम् । सुरतक्रीडिताख्यानं विपरीतरतं तथा ॥ ३२ ॥

निवृत्तिः सुरतस्याथ निशीथे क्रीडनादिकम् । प्रभातवर्णनं वायुसूर्ययोर्वर्णनं तथा ॥ ३३ ॥

रात्रिसंभोगचेष्टायाः प्रातःप्रकटनं ततः । अथ मिश्रकशृङ्गारे सतीकुलवधूस्थितिः ॥ ३४ ॥

असतीचरितं तद्वद्वसन्तादेश्च वर्णनम् । ग्रीष्मादेर्वर्णनं तद्वद्वर्षादेरपि वर्णनम् ॥ ३५ ॥

शरत्स्वभावव्याख्यानं हेमन्तादेश्च वर्णनम् । शिशिरादेस्तथाख्यानं संमिश्राख्यानकं ततः ॥ ३६ ॥

ततो वीररसोक्तिः स्यात्करुणारसवर्णनम् । अद्भुतस्य रसभ्योक्तिरथ हास्यरसोक्तयः ॥ ३७ ॥

भयानकश्च बीभत्सस्ततो रौद्ररसोक्तयः । अथ शान्तरसे पूर्वं वैराग्यस्य प्रशंसम् ॥ ३८ ॥

अनित्यतासमाख्यानं विषयादिविडम्बनम् । पश्चात्तापस्य कथनं कालस्य चरितं तथा ॥ ३९ ॥

ततो विवेककथनमुपदेशस्ततः परम् । कालसंख्या ततः प्रोक्ता शाक्तेरं तदनन्तरम् ॥ ४० ॥

ततश्चतुर्विधे योगे योगत्रयनिरूपणम् । ततस्तु हठयोगः स्याद्गोरक्षादिसुसाधितः ॥ ४१ ॥

द्वितीयो हठयोगश्च मार्कण्डेयादिसाधितः । मनः स्थैर्यप्रभावश्च महिमाद्याश्च योगिनः ॥ ४२ ॥

योगिचर्या ततः प्रोक्ता ज्ञानं चारिष्टजं तथा । विदेहमुक्तिकथनं कालवञ्चनसंयुतम् ॥ ४३ ॥

56 सुभाषितवरस्येति कथितोयमनुक्रमः ।

शतं त्रिषष्ट्यभ्यधिकं परिच्छेदेषु कीर्तितम् । गणितं पद्यसंख्याभिः षट्सहस्रं शतत्रयम् ॥ ४४ ॥

-------- अथ नमस्कृतिः ॥ ३ ॥ तत्रादौ गणेशः । 57

चलत्कर्णानिलोद्धूतसिन्दूरारुणिताम्बरः । जयत्यकालेपि सृजन्संध्यामिव गजाननः ॥ १ ॥

कस्यापि । 58

उच्चैर्ब्रह्माण्डखण्डद्वितयसहचरं कुम्भयुग्मं दधानः प्रेङ्खन्नागारिपक्षप्रतिभटविकट श्रोत्रतालाभिरामः । देवः शंभोरपत्यं भुजगपतितनुस्पर्धिवर्धिष्णुहस्त- स्त्रैलोक्याश्चर्यमूर्तिः स जयति जगतामीश्वरः कुञ्जरास्यः ॥ २ ॥

भेरीभांकारस्य ।

अथ सरस्वती । 59 करबदरसदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः । पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी ॥ ३ । सुबन्धोः । अथ शिवः । 60

नमस्तुङ्गशिरश्रुम्बिचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शंभवे ॥ ४ ॥

बाणभट्टस्य । 61

मौनादस्तमितैव चाटुभणितिः स्रस्तैकहस्ताद्गतं दूरेप्यञ्जलिबन्धनं प्रणमनं स्तब्धार्धमूर्ध्नः कुतः । इत्थं संघटितैकविग्रहतया व्यग्रो गिरिग्रामणी- र्जायां जातरुपं जयत्यनुनयन्देवस्त्रिलोकीगुरुः ॥ ५॥

कस्यापि । 62

वामाङ्गीकृतवामाङ्गि कुण्डलीकृतकुण्डलि । आविरस्तु पुरो वस्तु भूतिभूत्यम्बराम्बरम् ॥ ६ ॥

सार्वभौमस्य । 63

पिनाकफणिबालेन्दुभस्ममन्दाकिनीयुता । तथापि भव ते मूर्तिरपवर्गानुसारिणी ॥ ७ ॥

देवेश्वरस्य । 64

उदरद्वयभरणभयादर्धाङ्गाहितदारः । यदि नैवं तस्यैकसुतः कथमद्यापि कुमारः ॥ ८ ॥

सार्वभौमस्य । 65 संध्यानतौ नरपुरंघ्रितनोः सरोष- मुत्सारिते गिरिजया निजपाणिपद्मे ।

उत्सर्पिकङ्कणफणीन्द्रफणार्पणेन पूर्णोञ्जलिर्जयति बालमृगाङ्कमौलेः ॥ ९ ॥ कस्यापि । 66

उच्चैरुत्तालखेलद्भुजवनपवनोद्धूतशैलौघपात- स्फारोदञ्चत्पयोधिप्रकटितमुकुटस्वर्धुनीसंगमानि । जीयासुस्ताण्डवानि स्फुटविकटजटाकोटिसंघट्टभूरि- भ्रश्यन्नक्षत्रचक्रव्यवसितसुमनोवृष्टिपातानि शंभोः ॥ १० ॥

भेरीभांकारस्य । 67

मन्दारमालालुलितालकायै कपालमालाङ्कितशेखराय । दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ११ ॥

कस्यापि । अथ गौरी । 68

हर कण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षीं नमाम्युमाम् । कालकूटविषस्पर्शजातमूर्छागमामिव ॥ १२ ॥

बाणभट्टस्य । अथ कृष्णः । 69

मेधैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै - र्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥१३॥

जयदेवस्य । 70 आनन्दमादधतमायतलोचनाना- मानीलमावलितकंधरमात्तवंशम् ।

आपादमा मुकुटमाकलितामृतौघ- माकारमाकलयताममुमन्तरं नः ॥ १४ ॥ 71

पुञ्जीभूतं प्रेम गोपाङ्गनानां मूर्तीभूतं भागधेयं यदूनाम् । एकीभूतं गुप्तवित्तं श्रुतीनां श्यामीभूतं ब्रह्म मे संनिधत्ताम् ॥ १५ ॥

एतौ राघवचैतन्यश्रीचरणानाम् 72

परमिममुपदेशमाद्रियध्वं निगमवनेषु नितान्तखेदखिन्नाः । विचिनुत भवनेषु बल्लवीना- मुपनिषदर्थमुलूखले निबद्धम् ॥ १६ ॥

नवनीलमेघरुचिरः परः पुमा- नवनीमवाप्य धृतगोपविग्रहः । नवनीय कीर्तिरमरैरपि स्वयं नवनीतभिक्षुरघुना स चिन्त्यते ॥ १७ ॥

एतौ बिल्वमङ्गलश्रीचरणानाम् । 74

क्व यासि खलु चौरिके प्रमुषितं स्फुटं दृश्यते द्वितीयमिह मामकं वहसि कन्दुकं कञ्चुके । त्यजेति नवगोपिकाकुचयुगं प्रमथ्नन्बला- ल्लसत्पुलकपञ्जरो जयति गोकुले केशवः ॥ १८ ॥

दीपकस्य । 75 दृक्पात: कमलासनेस्तु भवतो ज्ञानं मनाङ्गमारुते श्रीकण्ठोयमितः सुरानिति नतांस्तार्क्ष्येण विज्ञापितः ।

प्रेयस्याः क्व तदासनं क्व च रुतं कण्ठः क्व चेत्युल्लस- ल्लक्ष्म्यावासितमानसो विजयते सुप्तप्रबुद्धो हरिः ॥ १९ ॥ कस्यापि । 76

अतिविपुलं कुचयुगलं रहसि करैरामृशन्मुहुर्लक्ष्म्याः । तदपहृतं निजहृदयं जयति हरिर्मृगयमाण इव ॥ २० ॥

अरसीठक्कुरस्य । 77

मकरीविरचनभङ्ग्या राधाकुचकलशपीडनव्यसनी । ऋजुमपि रेखां लुम्पन्बल्लववेषो हरिर्जयति ॥ २१ ॥

हरिहरस्य । 78 खिन्नोसि मुञ्च शैलं बिभृमो वयमिति वदत्सु शिथिलभुजः भरमुग्रविततबाहुषु गोपेषु हसन्हरिर्जयति ॥ २२ ॥ सुबन्धोः । 79

शिरश्छायां कृष्णः क्षणमकृत राधाचरणयो- र्भुजावल्लिच्छायामियमपि तदीयप्रतिकृतौ । इति क्रीडाकोपे निभृतमुभयोरप्यनुनय- प्रसादौ जीयास्तामपि गुरुसमक्षं स्थितवतोः ॥ २३ ॥

कस्यापि । 80

वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्बिभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्त्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ २४ ॥

जयदेवस्य । 81

जीयासुः शकुलाकृतेर्भगवतः पुच्छच्छटाच्छोटना- दुद्यन्तः शतचन्द्रिताम्बरतलं ते बिन्दवः सैन्धवाः । यैर्व्यावृत्य पतद्भिरौर्वशिखिनस्तेजोजटीलं वपुः पानाध्मानवशादरोचकरुजां चक्रे चिरायास्पदम् ॥ २५ ॥

वियत्पुच्छाच्छोटोच्छलितजलगर्भं निधिरपा- मपां नाथः पाथः पृषतलवशून्यो वियदभूत् । अभूद्भास्वानौर्वो दिनपतिरभूदौर्वदहन- श्चलत्काये यस्मिन्स जयति हरिर्मीनवपुषा ॥ २६ ॥

कस्याप्येतौ । 83

न पङ्कैरालेपं कलयति धरित्रीव्ययभया- न्न मुस्तामादत्तेप्युरगनगरभ्रंशभयतः । न धत्ते ब्रह्माण्डस्फुटनभयतो घुर्धुररवं वराहो माहात्म्यादिति जयति संकोचिततनुः ॥ २७ ॥

हनूमतः । 84

दैत्यानामधिपे नखाङ्कुरकुटीकोणप्रविष्टात्मनि स्फारीभूतकडारकेसरसटासंघट्टघोराकृतेः । सक्रोधं च सविस्मयं च सगुरुव्रीडं च सान्तःस्मितं क्रीडाकेसरिणो हरेर्विजयते तत्कालमालोकितम् ॥ २८ ॥

इन्द्रकवेः । अथ ब्रह्मा । 85

तं वन्दे पद्मसद्मानमुपवीतच्छटाछलात् । गङ्गा स्रोतस्त्रयेणैव यं सदैव निषेवते ॥ २९ ॥

राजशेखरस्य । अथ रविः । 86

शुक्रतुण्डच्छवि सवितुश्चण्डरुचः पुण्डरीकवनबन्धोः । मण्डलमुदितं वन्दे कुण्डलमाखण्डलाशायाः ॥ ३० ॥

नागम्मायाः । -----------

अथाशिषः ॥ ४ ॥ तत्र पूर्वं गणेशः । 87

दन्ताग्रनिर्भिन्नहिमाचलोर्वी- रन्ध्रोत्थिताहीन्द्र मणिप्रभौघे । नागाननः स्तम्भधिया कपोलौ घर्षन्पितृभ्यां हसितः पुनातु ॥ १ ॥

श्री गोविन्दराजदेवानाम् । 88

एकदन्तद्युतिसितः शंभो: सूनुः श्रियेस्तु वः । विद्याकन्द इवोद्भिन्ननवाङ्कुरमनोहरः ॥ २ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 89

गण्डस्थलीगलदमन्दमदप्रवाह- माद्यद्विरेफमधुरस्वरदत्तकर्णः । हर्षादिवालसनिमीलितनेत्रयुग्मो विघ्नच्छिदे भवतु भूतपतिर्गणेशः ॥ ३ ॥

आसीनगरप्राकारप्रशस्तेः । 90

विघ्नेशो वः स पायाद्विहतिषु जलधीन्पुष्कराग्रेण पीत्वा यस्मिन्नुद्धृत्य तोयं वमति तदखिलं दृश्यते व्योम्नि देवैः । क्वाप्यम्भः क्वापि विष्णुः क्वचन कमलभूः क्वाप्यनन्तः क्वचिच्छ्रीः क्वाप्यौर्वः कापि शैलाः क्वचन मणिगणाः क्वापि नक्रादिसत्त्वा: ॥ ४ ॥

हनूमतः । 91

सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारबर्हि- त्रासान्नासाग्ररन्ध्रं विशति फणिपतौ भोगसंकोचभाजि । गण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे- र्वैनायक्यश्चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥ ५ ॥

भवभूतेः ।

अथ शिवः । 92

उपहरणं विभवानां संहरणं सकलदुरितजालस्य । उद्धरणं संसाराचरणं वः श्रेयसेस्तु विश्वपतेः ॥ ६ ॥

विद्यारण्यश्रीचरणानाम् । 93

आसीने पूष्णि तूष्णीं व्यसनिनि शशिनि व्योम्नि कृष्णे सतृष्णे दैत्येन्द्रे याति निद्रां द्रवति मघवति क्लान्तकान्तौ कृतान्ते । अब्रह्मण्यं ब्रुवाणे कमलपुटकुटीश्रोत्रिये शान्त्युपाये पायाद्वः कालकूटं झटिति कवलयँल्लीलया नीलकण्ठः ॥ ७ ॥

लक्ष्मणखण्डप्रशस्तेः । 94

वक्रं शीतकरोधरो घनरसः कामप्रदो विग्रहः श्वासो गन्धवहः सरोरुहसुहृत्पाणि: स्मिताभा शुचिः । वक्षः पीनपयोधराधिकरणं पृथ्वी नितम्बस्थली- त्यष्टौ धूर्जटिमूर्तयः स्मरभयाद्दुर्गाश्रिताः पान्तु वः ॥ ८ ॥

दवेश्वरस्य । 95 कस्त्वं शूली मृगय भिषजं नीलकण्ठः प्रियेहं केकामेकां कुरु पशुपतिर्नैव दृश्ये विषाणे । स्थाणुर्मुग्धे न वदति तरुर्जीवितेशः शिवाया गच्छाटव्यामिति हतवचाः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥ ९ । भारतीकवेः 96

च्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहभग्नं च वलयं द्वयं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैलतनया । अवोचद्यं पश्येत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ॥ १० ॥

क्रीडाचन्द्रस्य ।

कल्पान्ते क्रोधनस्य त्रिपुरविजयिनः क्रीडया संचरिष्णोः कृत्वापि प्राणिजातैर्निजमुखकुहरातिथ्यमप्राप्ततृप्तेः । दिग्भित्ती: प्रेक्ष्य शून्याः प्रलयजलनिधिप्रेक्षितात्मीयमूर्ति- ग्रासव्यासक्तमोघश्रमजनितरुषः पान्तु वो गर्जितानि ॥ ११ ॥

भेरीभांकारस्य । 98

कल्पान्ते शमितत्रिविक्रममहाकङ्कालबद्धस्फुर- च्छेषस्यूतनृसिंह पाणिनखरप्रोतादिकोलामिषः । विश्वैकार्णवताविशेषमुदितौ तौ मत्स्यकूर्मावुभौ कर्षन्धीवरतां गतः स्यतु सतां मोहं महाभैरवः ॥ १२ ॥

छित्रमस्य । अथ लोचनम् । 99

पक्ष्मालीपिङ्गलिम्नः कण इव तडितां यस्य कृत्स्नः समूहो यस्मिन्ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले कालयज्वा जुहाव । अर्चिर्निष्टप्तचूडाशशिगलितसुधाघोरझांकारिकोणं तार्तीयं यत्पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः ॥ १३ ॥

भवभूतेः । अथ गणाः । 100

संध्याताण्डवडम्बरव्यसनिनो देवस्य चण्डीपते- र्भ्रष्टापीडविशीर्ण मुण्डचयनव्यग्रा गणाः पान्तु वः । यैरौत्सुक्यवशीकृतैर्ग्रहगणाद्राहौ गृहीते हठा- त्सूर्याचन्द्रमसोर्मिथ: स्मितवतोर्जातं करास्फालनम् ॥ १४ ॥ कस्यापि । अथ जटाजूटः ॥

101

स धूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वः । यत्रैकपलितभ्रान्तिं करोत्यद्यापि जाह्नवी ॥ १५ ॥

सूरवर्मणः

अथ पार्वती । 102

प्रत्यासन्नविवाहमङ्गलविधौ देवार्चनव्यग्रया दृष्ट्वाग्रे परिणेतुरेव लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् । उन्मादस्मितरोपलज्जितधिया गौर्या कथंचिच्चिरा- द्वृद्धस्त्रीवचनात्प्रिये विनिहितः पुष्पाञ्जलिः पातु वः ॥ १६ ॥

103

वक्ष:पीठे निरीक्ष्य स्फटिकमणिशिलामण्डलस्वच्छभासि स्वां छायां साभ्यसूया त्वमियमिति मुहुः सत्यमाश्वासितापि । वामे मे दक्षिणेस्याः भवसि कुवलयं नाहमित्यालपन्ती दन्ताश्लेषा सहासं मदनविजयिना पार्वती वः पुनातु ॥ १७ ॥

कस्यापि । 104

स्वेदस्ते कथमीदृशः प्रियतमे त्वन्नेत्रवह्नेर्विभो कस्माद्वेपितमेतदिन्दुवदने भोगीन्द्रभीतेस्तव । रोमाञ्चः कथमेष देवि भगवन्गङ्गाम्भसां सीकरै- रित्थं भर्तरि भावगोपनपरा गौरी चिरं पातु वः ॥ १८ ॥

कस्यापि । अथ षण्मुखः । 105

अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्रकुहराण्यासृक्कितो वासुके रङ्गुल्या विषकर्बुरान्गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि च सप्त पञ्च षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥ १९ ॥

कस्यापि । अथ गङ्गा । 106 मुक्ताभा नृकपालशुक्तिषु जटावल्लीषु मल्लीनिभा वह्नौ लाजनिभा दृशो मणिनिभा भोगोत्करे भोगिनाम् ।

अथाशिषः नृत्या वर्तविवर्तनेरितपयः संमूर्छनोच्छालिताः खेलन्तो हरमूर्ध्नि पान्तु भवतो गङ्गापयोबिन्दवः ॥ २० ॥ कृष्ण मिश्रस्य । 107

एषा धर्मपताकिनी तटसुधासेवावसन्नाकिनी शुष्यत्पातकिनी भगीरथतपः साफल्यहेवाकिनी । प्रेमारूढपिनाकिनी गिरिसुतासाकेकरालोकिनी पापाडम्बरडाकिनी त्रिभुवनानन्दाय मन्दाकिनी ॥ २१ ॥

कस्यापि । अथ ताण्डवम् । 108

देवा दिक्पतयः प्रयात परतः खं मुञ्चताम्भोमु वः पातालं व्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतलं भूधरा: । ब्रह्मन्नुन्नय दूरमात्मभुवनं नाथस्य नो नृत्यतः शंभो: संकटमेतदित्यवतु वः प्रोत्सारणा नन्दिनः ॥ २२ ॥

महानाटकात् । 109

संध्याताण्डवडम्बरव्यसनिनो भर्गस्य चण्डभ्रमि- व्यानृत्यद्भुजदण्डमण्डलभुवो झञ्झानिलाः पान्तु वः । येषामुच्छलतां जवेन झगिति व्यूहेषु भूमीभृता- मुड्डीनेषु विडौजसा पुनरसौ दम्भोलिरालोकितः ॥ २३ ॥

सोमनाथप्रशस्तैः । अथ हरिहरौ । 110

स्फटिकमरकतश्रीहारिणोः प्रीतियोगा- त्तदवतु वपुरेकं कामकंसद्विषोर्वः । भवति गिरिसुतायाः सार्धमम्भोधिपुत्र्या सदृशमहसि कण्ठे यत्र सीमाविवादः ॥ २४ ॥

कस्यापि ।

111

यौ तौ शङ्खकपालभूषितकरौ मालास्थिमालाधरौ देवौ द्वारवतीश्मशाननिलयौ नागारिगोवाहनौ । द्वित्र्यक्षौ बलिदक्षयज्ञमथनौ श्रीशैलजावल्लभौ पापं वो हरतां सदा हरिहरौ श्रीवत्सगङ्गाधरौ ॥ २५ ॥

कस्यापि । अथ चण्डी । 112

विद्राणे रुद्रवृन्दे सवितरि तरले वज्रिणि ध्वस्तवज्रे जाताशङ्के शशाङ्के विरमति मरुति व्यक्तवैरे कुबेरे । वैकुण्ठे कुण्ठितास्त्रे महिषमतिरुषं पौरुषोपघ्ननिघ्नं निर्विघ्नं निघ्नती वः शमयतु दुरितं भूरिभावा भवानी ॥ २६ ॥

बाणभट्टस्य । अथ कृष्णः । 113

पान्तु वो जलदश्यामाः शार्ङ्गज्याघातकर्कशाः । त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरिवाहवः ॥ २७ ॥

कस्यापि । 114

भ्राम्यन्मन्दरकंदरोदरदरीव्यावर्तिभिर्वारिधेः कल्लोलैरलमाकुलं कलयतो लक्ष्म्या मुखाम्भोरुहम् । औत्सुक्यात्तरलाः स्मराद्विकसिता भीत्या समाकुञ्चिताः क्रोधेन ज्वलिता मुदा मुकुलिताः शौरेर्दृशः पान्तु वः ॥ २८ ॥

कस्यापि । 115

अर्धोन्मीलितलोचनस्य पिबतः पर्याप्तमेकं स्तनं सद्यः प्रस्तुतदुग्धदिग्धमपरं हस्तेन संमार्जतः । मात्रा चाङ्गुलिलालितम्य चिबुके स्मेरायमाणे मुखे विष्णोः क्षीरकणाम्बुधामधवला दन्तद्युतिः पातु वः ॥२९॥

बिल्वमङ्गलश्रीचरणानाम् ।

अथाशिषः 116

अस्मिन्कुञ्जे विनापि प्रचलति पवनाद्वर्तते कोपि नूनं पश्यामः किं न गत्वेत्यनुसरति गणे भीतभीतेर्भकाणाम् । तस्मिन् राधासखो वः सुखयतु विलसल्लीलया कैटभारि- र्व्यतन्त्रानो मृगारिप्रबलघुरघुरारावरौद्रान्निनादान् ॥३०॥

कस्यापि । 117

दर्पणार्पितमालोक्य मायास्त्रीरूपमात्मनः । आत्मन्येवानुरक्तो वः शिवं दिशतु केशवः ॥ ३१ ॥

कस्यापि । 118

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्थयोर्हतजन: संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गेिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन्पुलकाङ्कुराञ्चिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः ॥ ३२ ॥

कस्यापि । 119

हृदयं कौस्तुभोद्भासि हरेः पुष्णातु वः श्रियम् । राधाप्रवेशरोधाय दत्तमुद्रमिव श्रिया ॥ ३३ ॥

कुमुदस्य । 120

रामो नाम बभूव हुं तदबला सीतेति हुं तां पितु- र्वाचा पञ्चवटीवने निवसतस्तस्याहरद्रावणः । कृष्णेनेति पुरातनीं निजकथामाकर्ण्य मात्रेरितां सौमित्रे क्व धनुर्धनुर्धनुरिति प्रोक्ता गिरः पान्तु वः ॥ ३४ ॥

वसुंधरस्य । 121

सकलभुवनबन्धोर्वैरभिन्दोः सरोजै- रनुचितमिति मत्वा यः स्वपादारविन्दम् । घटयितुमिव मायी योजयत्याननेन्दौ वटदलपुटशायी मङ्गलं वः कृषीष्ट ॥ ३५ ॥

कस्यापि ।

122

कोयं द्वारि हरिः प्रयाह्युपवनं शाखामृगस्यात्र किं कृष्णोहं दयिते बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् । राधेहं मधुसूदनो व्रज लतां तामेव पुष्पान्विता- मित्थं निर्वचनीकृतो दयितया ह्रीणो हरिः पातु वः ॥ ३६ ॥

कस्यापि अथ दशावताराः । 123

दिश्याद्वः शकुलाकृतिः स भगवान्नैःश्रेयसीं संपदं यस्य स्फूर्जदतुच्छपुच्छशिखरप्रेंग्खोलनक्रीडनैः । विष्वग्वार्धिसमुच्छलज्जलभरैर्मन्दाकिनीसंगतै- र्गङ्गासागरसंगमप्रणयिनी जाता विहायःस्थली ॥ ३७ ॥

124

निष्प्रत्यूहमनल्पकल्पचलितत्रैलोक्यरक्षागुरु: क्रीडाकूर्मकलेवरः स भगवान्दिश्यादमन्दां मुदम् । कल्पान्तोदधिमध्यमज्जनवशाद्व्यासर्पतः संलुठ- -पष्ठे यस्य बभूव सैकतकणच्छायं धरित्रीतलम् ॥ ३८ ॥

125 दृप्यद्दैत्यकुटुम्बिनीजनमनःसंतोषसंकोचनः कुर्याद्विश्वमनश्वरं स भगवान्क्रीडावतारो हरिः यद्दंष्ट्राङ्कुरकोटिकोटरकुटीकोणान्तरस्थेयसी पृथ्वी भात्यवदातकेतकदलालीनेव भृङ्गाङ्गना ॥ ३९ ॥ हनुमत एते । 126

चटच्चटिति चर्मणि च्छमिति चोच्छलच्छोणिते धगद्धगिति मेदसि स्फुटरवास्थिनि ष्ठागिति । पुनातु भवतो हरेर मरवैरिवक्षःस्थल- क्वणत्कर जपञ्जर क्रकचकाषजन्मानलः ॥ ४० ॥

वाक्पतिराजस्य

127

ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः शतधृतिभवनाम्भोरुहो नालदण्डः क्षोणीनौकूपदण्डः क्षरदमरसरित्पट्टिकाकेतुदण्डः । ज्योतिश्चक्राक्षदण्डस्त्रिभुवनविजयस्तम्भदण्डोङ्घ्रिदण्डः श्रेयस्त्रैविक्रमस्ते वितरतु विबुधद्वेषिणां कालदण्डः ॥ ४१ ॥

दण्डिनः । 128

किं दोर्भ्यां किमु कार्मुकोपनिषदा भर्गप्रसादेन किं किं वेदाधिगमेन भास्वति भृगोर्वंशे च किं जन्मना । किं चानेन ममाद्भुतेन तरसा पीडां कृतान्तोपि चे- द्विप्राणां कुरुतेन्तरित्यनुशयो रामस्य पुष्णातु वः ॥ ४२ ॥

हनूमतः । 129

कूर्मो मूलवदालवालवदपां राशिर्लतावद्दिशो मेघा: पल्लववत्प्रसूनफलवन्नक्षत्रसूर्येन्दवः । स्वामिन्व्योमतरुः क्रमे मम कियाञ्छ्रुत्वेति गां मारुतेः सीतान्वेषणमादिशन्दिशतु वो रामः सलज्जः श्रियम् ॥ ४३ ॥

कस्यापि 130

कृष्ण त्वं नवयौवनोसि चपलाः प्रायेण गोपाङ्गनाः कंसो भूपतिरब्जनालमृदुलग्रीवा वयं गोदुहः । तद्याचेञ्जलिना भवन्तमधुना वृन्दावनं मद्विना मा यासीरिति नन्दगोपवचसां नम्रो हरिः पातु वः ॥४४॥

बिल्वमङ्गलश्रीचरणानाम् । 131

ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मील्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्गशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि । मिथ्याकारुणिकोसि निर्दयतरस्त्वत्तः कुतोन्यः पुमा- ञ्शश्वन्मारवधूमिरित्यभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः ॥ ४५ ॥

श्रीहरिगणस्य ।

132

उद्यत्करकरवालः शकतिमिरध्वंसने महानिपुण: । कल्किहरिर्वः पायादपायतः कलिनिशान्तोत्थः ॥ ४६ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 133

पाठीन: कमठः किटिर्नरहरिः खर्वाकृतिर्भार्गवो राम: कंसनिपूदनो दशबल: कल्की च नारायणः । युष्माकं स विभूतयेस्तु भगवान्सेतुर्भवाम्भोनिधा- वुत्ताराय युगे युगे युगपतिस्त्रैलोक्यनाथो हरिः ॥ ४७ ॥

हनुमतः । अथ लक्ष्मीः । 134

पायात्पयोधिदुहितुः कपोलामलचन्द्रमाः । यत्र संक्रान्तबिम्बेन हरिणा हरिणायितम् ॥ ४८ ॥

कस्यापि । 135

उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्या । भूयस्तत्काल कान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिङ्ग्य नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥४९ ॥

निशानारायणस्य । अथ सूर्यः । 136

सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करिणां कुम्भस्थमाधोरणा भिल्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते सान्द्रद्रुमद्रोणिषु । कान्ताः कुङ्कमशङ्कया करतले मुद्रन्ति लग्नं च य- त्तत्तेजः प्रथमोद्भवं भ्रमकरं सौरं चिरं पातु वः ॥ ५० ॥

त्रिविक्रमस्य ।

137

जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं रक्तैः सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा मानवो भानवीयाः ॥५१ ॥

138

भक्तिप्रह्वाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरक्रोडलीनां लक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये । कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियासुः किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥ ५२॥ एतौ मयूरस्य । --------- अथ सुभाषितप्रशंसा ॥५॥

139

संसदि तदेव भूषणमुपकारकमवसरे धनं मुख्यम् । सूक्तं दधति सुवर्णं कल्याणमनर्घमिह धन्याः ॥ १ ॥

कस्यापि । 140

कथमिह मनुष्यजन्मा संप्रविशति सदसि विबुधगमितायाम् । येन न सुभाषितामृतमाह्लादि निपीतमा तृप्तेः ॥ २ ॥

चाणक्यस्य । 141

सुभाषितमयैर्द्रव्यैः संग्रहं न करोति यः । सोपि प्रस्तावयज्ञेषु कां प्रदास्यति दक्षिणाम् ॥ ३ ॥

कस्यापि । 142

प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ ४ ॥

त्रिविक्रमभट्टस्य ।

143

ये सूक्तीन्दुकलाकलङ्कजनका ये गाढगर्वज्वरा ये वा केवलतर्ककर्कशधियः साक्षाच्च ये श्रोत्रियाः । ये वा द्वेषमयीमलीमसधियस्तान्प्राज्ञगोष्ठी रस- प्रौढप्रावृडवग्रहान्परिहरन्वाचां प्रसारं कुरु ॥५॥

कस्यापि । 144

कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य दोषेषु यत्नः सुमहान्खलस्य । अवेक्षते केलिवनं प्रविष्टः क्रमेलकः कण्टकजालमेव ॥ ६ ॥ विल्हणस्य । --------- अथ काव्यप्रशंसा ॥ ६ ॥

145

अविदितगुणापि सुकवेर्भणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ १ ॥

सुबन्धोः । 146

निरवद्यानि पद्यानि यद्यनाद्यस्य का क्षतिः । भिक्षुकक्षाविनिक्षिप्तः किमिक्षुर्नीरसो भवेत् ॥ २ ॥

भवभूतेः । 147

कान्पृच्छामः सुराः स्वर्गे निवसामो वयं भुवि । किं वा काव्यरसः स्वादुः किं वा स्वादीयसी सुधा ॥ ३ ॥

कस्यापि । 148

ख्यातिं गमयति सुजनः सुकविर्विदधाति केवलं काव्यम् । पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविर्नियोजयति ॥ ४ ॥

कस्यापि ।

149 विपुलहृदयाभियोग्ये खिद्यति काव्ये जडो न मौर्ख्ये स्वे निन्दति कञ्चुकमेव प्रायः शुष्कस्तनी नारी ॥ ५ ॥ कस्यापि । 150

याता यान्ति च यातारो लोकाः शोकाधिका भुवि । काव्यसंबन्धिनी कीर्ति: स्थायिनी निरपायिनी ॥ ६ ॥

श्रीअनन्तदेवानाम् । 151

किं तेन किल काव्येन मृद्यमानस्य यस्य ताः । उदधेरिव नायान्ति रसामृतपरम्पराः ॥ ७ ॥

जयमाधवस्य । 152

नवोक्तिर्जातिरग्राम्या श्लेषोक्लिष्ट: स्फुटो रसः । विकटाक्षरसंबन्धः कृत्स्नमेकत्र दुष्करम् ॥ ८ ॥

बाणभट्टस्य । 153

दुर्जनहुताशतप्तं काव्यसुवर्णं विशुद्धिमायाति । दर्शयितव्यं तस्मान्मत्सरिमनसः प्रयत्नेन ॥ ९ ॥

154

यन्त्राकृष्टसुवर्णसूत्रमिव यत्पद्यं सुमेरोस्तटा- दुन्मीलत्कुरुविन्दकन्दल इव स्वच्छ : पदार्थस्तु यः । यत्राप्युल्लसदंशुकान्तरलसत्कान्ताकुचान्तोपमं व्यङ्ग्यं यत्तदहो कवित्वमपरं वाग्देवतोपप्लवः ॥ १० ॥ कयारप्येतौ । ------------ अथ सामान्यकविप्रशंसा ॥ ७ ॥

155 कतिपयनिमेषवर्तिनि जन्मजरामरणविह्वले जगति । कल्पान्तकोटिबन्धुः स्फुरति कवीनां यशःप्रसरः ॥ १ । शङ्खधरस्य ।

156

सुभाषितरसास्वादवद्धरोमाञ्चकञ्चुकाः । विनापि कामिनीसङ्गं कवयः मुखमासते ॥ २ ॥

कस्यापि । 157

सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव ॥ ३ ॥

बाणभट्टस्य । 158

कवयः परितुष्यन्ति नेतरे कविसूक्तिभिः । न ह्यकूपारवत्कूपा वर्धन्ते विधुकान्तिभिः ॥ ४ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 159

किं कवेस्तस्य काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः । परस्य हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः ॥ ५॥

त्रिविक्रमभट्टस्य । 160

मुखमात्रेण काव्यस्य करोत्यहृदयो जनः । छायामच्छामपि श्यामां राहुस्तारापतेरिव ॥ ६ ॥

बाणभट्टस्य । 161

लङ्कापते: संकुचितं यशो य द्यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्रः । स सर्व एवादिकवेः प्रभावो न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रैः ॥ ७ ॥

बिल्हणस्य । 162

उत्फुल्लगल्लैरालापाः क्रियन्ते दुर्मुखैः सुखम् । जानाति हि पुनः सम्यक्कविरेव कवेः श्रमम् ॥ ८ ॥

त्रिविक्रमभट्टस्य । 163 शीलाविज्जामारुलामोरिकाद्याः काव्यं कर्तुं सन्तु विज्ञाः स्त्रियोपि ।

विद्यां वेत्तुं वादिनो निर्विजेतुं दातुं वक्तुं यः प्रवीणः स वन्द्यः ॥ ९ ॥ श्रीधनददेवानाम् । 164

अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयैः परभणितिषु तृप्तिं यान्ति सन्तः कियन्तः । निजघनमकरन्दस्यन्दपूर्णालवाल: कलशसलिलसेकं नेहते किं रसालः ॥ १० ॥

जयदेवस्य । 165

ते धन्यास्ते महात्मानो तेषां लोके स्थितं यशः । यैर्निबद्धानि काव्यानि ये वा काव्येषु कीर्तिताः ॥ ११ ॥

कस्यापि । 166

जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति येषां यशः काये जरामरणजं भयम् ॥ १२ ॥

भर्तृहरेः । 167

महीपतेः सन्ति न यस्य पार्श्वे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि । भूपाः कियन्तो न बभूवुरुर्व्यां नामापि जानाति न कोपि तेषाम् ॥ १३ ॥

बिल्हणस्य । 168

अर्थान्केचिदुपासते कृपणवत्केचित्त्वलंकुर्वते वेश्यावत्खलु धातुवादिन इवोद्बघ्नन्ति केचिद्रसान् । अर्थालंकृतिसद्रसद्रवमुचां वाचां प्रशस्तिस्पृशां कर्तारः कवयो भवन्ति कतिचित्पुण्यैरगण्यैरिह ॥ १४ ॥

श्रीराघवचैतन्यश्रीचरणानाम् । 169

कविवाक्यामृततीर्थस्नानैः पूता भृशं यशोदेहाः । येषां त एव भूपा जीवन्ति मृता वृथैवान्ये ॥ १५ ॥

170

अमृतोत्प्रेक्षणे चारुरशेषजनसज्जनः । कविर्गरुडवन्मान्य इन्द्रवज्रादिवृत्तकृत् ॥ १६ ॥

एतौ शार्ङ्गधरस्य । 171

काव्यमय्यो गिरो यावच्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारस्वतं स्थानं कविरासाद्य तिष्ठति ॥ १७ ॥ कस्यापि । ------------ अथ विशिष्टकविप्रशंसा ॥ ८ ॥

172

कवीन्दुं नौमि वाल्मीकिं यस्य रामायणीं कथाम् । चन्द्रिकामिव चिन्वन्ति चकोरा इव साधवः ॥ १ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 173

श्रवणाञ्जलिपुटपेयं विरचितवान्भारताख्यममृतं यः । तमहमरागमतृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥ २ ॥

नारायणभट्टस्य । 174

त्रयोग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ३ ॥

राजशेखरस्य । 175

कवयः कालिदासाद्याः कवयो वयमप्यमी । पर्वते परमाणौ च पदार्थत्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ४॥

कृष्णभट्टस्य । 176

कविरमरः कविरचल: कविरभिनन्दश्च कालिदासश्च । अन्ये कवयः कपयश्चापलमात्रं परं दधति ॥ ५ ॥

कस्यापि ।

177

श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे चापरे - लंकारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णके । आः सर्वत्र गभीरधीरकविताविन्ध्याटवीचातुरी- संचारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चाननः ॥ ६ ॥

श्री चन्द्रदेवानाम् । 178

भवभूतिमनादृत्य निर्वाणमतिना मया । मुरारिपदचिन्तायामिदमाधीयते मनः ॥ ७ ॥

कस्यापि । 179

शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चालीरीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ ८ ॥

कस्यापि । 180

नीलोत्पलदलश्यामां विज्जकां मामजानता । वृथैव दण्डिना प्रोक्तं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ ९ ॥

विज्जकायाः । 181

इन्दुप्रभारसविदं विहगं विहाय कीरानने स्फुरसि भारति का रतिस्ते । आद्यं यदि श्रयसि जल्पतु कौमुदीनां गोविन्दराजवचसां च विशेषमेषः ॥ १० ॥

देवेश्वरस्य । 182

यथेयं वाग्देवी सुकविमुखवासव्यसनिनी कुहूकण्ठीकण्ठे विलसति तथा चेदनवधिः । तदा भूमीभागे निरुपमतमः किंचिदिव वा समाधत्ते साम्यं धनदभणितीनां मधुरिमा ॥ ११ ॥

श्रीधनददेवानाम् ।

183 न मुग्धदयिताधरे न विषभाजि रत्नाकरे न राहुमुखकोटरे न किल तार्क्ष्यपक्षान्तरे । सुदर्शनकवीश्वरे रसिकचक्रचूडामणौ गुणौकसि सुधा बुधास्त्यजत सान्द्रचन्द्रभ्रमम् ॥ १२ । श्रीहरिहरिदेवानाम् । 184

सरस्वतीव कार्णाटी विजयाङ्का जयत्यसौ । या वैदर्भगिरां वासः कालिदासादनन्तरम् ॥ १३ ॥

कस्यापि । 185

माघेन विघ्नितोत्साहा नोत्सहन्ते पदक्रमे । स्मरन्तो भारवेरेव कवयः कपयो यथा ॥ १४ ॥

धनपालस्य । 186

हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोपि पदक्रमः । भवेत्कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम् ॥ १५ ॥

187

तावत्कविविहंगानां ध्वनिर्लोकेषु शस्यते । यावन्नो त्रिशति श्रोत्रे मयूरमधुरध्वनिः ॥ १६ ॥

त्रिलोचनस्यैतौ । 188

भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्क: कवि- र्मेण्ठो भारविकालिदासतरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः । दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेपि ते ॥१७॥

189

अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः । श्रीहर्षस्याभवत्सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥ १८ ॥

190

सरस्वती पवित्राणां जातिस्तत्र न देहिनाम् । व्यासस्पर्धी कुलालोभूद्यद्द्रोणो भारते कविः ॥ १९ ॥ राजशेखरस्यैते । अथ कुकविनिन्दा ॥९॥

191

अप्रगल्भाः पदन्यासे जननींरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ १ ॥

त्रिविक्रमभट्टस्य । 192

गणयन्ति नापशब्दं न वृत्तभङ्गं क्षयं न चार्थस्य । रसिकत्वेनाकुलिता वेश्यापतयः कुकवयश्च ॥ २ ॥

कस्यापि । 193

द्राघीयसा धार्ष्ट्यगुणेन युक्ताः कै: कैरपूर्वैः परकाव्यखण्डैः । आडम्बरं ये वचसां वहन्ति ते केपि कन्थाकवयो जयन्ति ॥ ३ ॥

बिल्हणस्य । 194

धिक्त्वां रे कलिकाल याहि विलयं केयं विपर्यस्तता हा कष्टं श्रुतिशालिनां व्यवहतिर्म्लेच्छोचिता दृश्यते । एकैर्वाङ्ग्मयदेवता भगवती विक्रेतुमानीयते निः शङ्कैरपरैः परीक्षणविधौ सर्वाङ्गमुद्घाट्यते ॥ ४ ॥

बिल्हणस्य । 195

कविभिर्नृपसेवासु वित्तालकारहारिणी । वाणी वेश्येव लोभेन परोपकरणीकृता ॥ ५ ॥

क्षेमेन्द्रस्य ।

196

अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगूहनैः । अनाख्यातः सतां मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ॥ ६ ॥

------------- अथ पण्डितप्रशंसा ॥ १० ॥ 197

अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मा वमंस्था- स्तृणमिव लघुलक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि । मदमिलितमिलिन्दश्यामगण्डस्थलानां न भवति विसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ १ ॥

198

इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूर्खा धनरहितास्तु बुधाः प्रयान्तु पद्भ्याम् । गिरिशिखरगतापि काकपङ्क्तिः पुलिनगतैर्न समत्वमेति हंसैः ॥ २ ॥

199

अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् । अहो सुमनसां प्रीतिर्वामदक्षिणयोः समा ॥ ३ ॥

कस्यापि । 200

उदीरितोर्थ: पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति नोदिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 201

पण्डिते हि गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलाः । तस्मान्मूर्खसहस्रेण प्राज्ञ एको न लभ्यते ॥ ५ ॥

202

गीतशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन हि मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ ६ ॥

कयोरप्येतौ । 203

हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति सर्वात्मना ह्यार्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् । कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनं येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥ ७ ॥

204

त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं यद्यस्मासु पराङ्मुखोसि वयमप्येकान्ततो निःस्पृहाः ॥ ८ ॥ एतौ भर्तृहरेः । -------------- अथ कुपण्डितनिन्दा ॥ ११ ॥

205

व्यासादीन्कविपुंगवाननुचितैर्वाक्यै: सलीलं हस- न्नुच्चैर्जल्प निमील्य लोचनयुगं श्लोकान्सगर्वं पठ । काव्यं धिक्कुरु यत्परैर्विरचितं स्पर्धेस्व सार्धं बुधै- र्यद्यभ्यर्थयसे श्रुतेन रहितः पाण्डित्यमाप्तुं बलात् ॥ १ ॥

कस्यापि । 206

ये संसत्सु विवादिनः परयशःशूलेन शल्याकुलाः कुर्वन्ति स्वगुणस्तवेन गुणिनां यत्नाद्गुणाछादनम् । तेषां रोषकषायितोदरदृशां कोपोष्णनिःश्वासिनां दीप्ता रत्नशिखेव कृष्णफणिनां विद्या जनोद्वेजिनी ॥ २ ॥

207

ग्रीवास्तम्भभृतः परोन्नतिकथामात्रे शिरःशूलिनः सोद्वेगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूतस्थितेः । अन्तर्द्वेषविषप्रवेशविषमक्रोधोष्णनिःश्वासिनः कष्टा नूनमपण्डितस्य विकृतिर्भीमज्वरारम्भभूः ॥ ३ ॥

क्षेमेन्द्रस्यैतौ । 208

अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ ४ ॥ भर्तृहरेः। ----------- अथ महतां प्रशंसा ॥ १२ ॥

209

विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ १ ॥

भर्तृहरेः । 210

इयमुन्नतसत्त्वशालिनां महतां कापि कठोरचित्तता । उपकृत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशङ्कया ॥ २ ॥

211

नाल्पीयसि निबध्नन्ति पदमुन्नतचेतसः । येषां भुवनलाभेपि नि:सीमानो मनोरथाः ॥ ३ ॥

212

अहो किमपि चित्राणि चरित्राणि महात्मनाम् । लक्ष्मीं तृणाय मन्यन्ते तद्भरेण नमन्त्यपि ॥ ४ ॥

एते देवेश्वरस्य ।

213

किं वा परेण बहुना परिजल्पितेन संसर्ग एव महतां महते फलाय । अम्भोनिधेस्तटरुहास्तरवोपि येन वेलाजलोच्छलिवरत्नकृतालवालाः ॥ ५ ॥

214

आपत्स्वेव हि महतां शक्तिरभिव्यज्यते न संपत्सु । अगुरोस्तथा न गन्धः प्रागस्ति यथाग्निपतितस्य ॥ ६ ॥

कयोरप्येतौ । 215

वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ७ ॥

भवभूतेः । 216

जितरोषरया महाधियः सपदि क्रोधजितो लघुर्जनः । विजितेन जितस्य दुर्मते- र्मतिमद्भिः सह का विरोधिता ॥ ८ ॥

माघस्य । 217

गवादीनां पयोन्येद्युः सद्यो वा जायते दधि । क्षीरोदधेस्तु नाद्यापि महतां विकृतिः कुतः ॥ ९ ॥

देवेश्वरस्य । 218

संपदो महतामेव महतामेव चापदः । वर्धते क्षीयते चन्द्रो न तु तारागणः क्वचित् ॥ १० ॥

219

अपकुर्वन्नपि प्रायः प्राप्नोति महतः फलम् । और्वं दहन्तमेवाग्निं संतर्पयति सागरः ॥ ११ ॥

220

महतां प्रार्थनेनैव विपत्तिरपि शोभते । दन्तभङ्गो हि नागानां श्लाघ्यो गिरिविदारणे ॥ १२ ॥

221

तरुमूलादिषु निहितं जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु । निभृतं यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चै:॥ १३ ॥

222

अचिन्त्याः पन्थान: किमपि महतामन्धकरिपो- र्यदक्ष्णोभूत्तेजस्तदकृत कथामप्यमदनाम् । मुनेर्नेत्रादत्रेर्यदजनि पुनर्ज्योतिरहह प्रतेने तेनेदं मदनमयमेव त्रिभुवनम् ॥ १४ ॥

केषामप्येते । 223

महात्मानोनुगृह्णन्ति भजमानान् रिपूनपि । सपत्नी: प्रापयन्त्यब्धिं सिन्धवो नगनिम्नगाः ॥ १५ ॥ माघकवेः । --------- अथ वीरप्रशंसा ॥१३॥

224

सह परिजनेन विलसति धीरो गहनानि तरति पुनरेकः । विषमेकेनं निपीतं त्रिपुरजिता सह सुरैरमृतम् ॥ १ ॥

कस्यापि । 225

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेच्छम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ २ ॥

भर्तृहरेः । 226

श्लाघ्या महतामुन्नतिरद्भुतमध्यवसितं च धीराणाम् । कनकगिरिरनभिलङ्घयो रविरनिशमनुज्झितारम्भः ॥ ३ ॥

कस्यापि ।

227

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्ते- र्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् । अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्ने- र्नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥ ४ ॥

भर्तृहरेः । 228

ये दीनेषु दयालवः स्पृशति यानल्पोपि न श्रीमदो व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति ये याचिताः । स्वस्थाः सन्ति च यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोपेपि ये तैः स्तम्भैरिव सुस्थितैः कलिभरक्लान्ता धरा धार्यते ॥५॥

229

अर्थः सुखं कीर्तिरपीह मा भू- दनर्थ एवास्तु तथापि धीराः । निजप्रतिज्ञामनुरुध्यमाना महोद्यमाः कर्म समारभन्ते ॥ ६ ॥

कयोरप्येतौ । 230

अङ्गणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरु: कृतप्रतिज्ञस्य धीरस्य ॥ ७ ॥ बाणभट्टस्य । ----------- अथ सज्जनप्रशंसा ॥ १४ ॥

231

उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमकृत्रिमम् । सज्जनानां स्वभावोयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥ १ ॥

232

निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मसु ॥ २ ॥

233 उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ ३ ॥ 234

हृदयानि सतामेव कठिनानीति मे मतिः । खलवाग्विशिखैस्तीक्ष्णैर्भिद्यन्ते न मनाग्यतः ॥ ४ ॥

235

अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम् । सदालोकहिते युक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः ॥ ५॥

केषामप्येते । 236

उपचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नैकमुपदेशम् । यास्तेषां स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ ६ ॥

भर्तृहरेः । 237

सुजनो न याति वैरं परहितनिरतो विनाशकालेपि । छेदेपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य ॥ ७ ॥

रविगुप्तस्य 238

अतिकुपिता अपि सुजना योगेन मृदूभवन्ति न तु नीचा: । हेम्नः कठिनस्यापि द्रवणोपायोस्ति न तृणानाम् ॥ ८ ॥

कस्यापि । 239

अनुकुरुतः खलसुजनावग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्याः । विदधाति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ९ ॥

गोभट्टस्य । 240

सन्तोपि सन्तः क्व किरन्तु तेजः क्व नु ज्वलन्तु क्व ननु प्रथन्ताम् । विधाय रुद्धा ननु वेधसैव ब्रह्माण्डकोषे घटदीपकल्पाः ॥ १० ॥

241

गोत्रस्थितिं न मुञ्चन्ति सदा सन्नतिमाश्रिताः । उदन्वन्तश्च सन्तश्च महासत्त्वतयानया ॥ ११ ॥

242

ब्रूतेन्यस्यासतोप्यार्यो गुणान्दोषांस्तु दुर्जनः । तुल्येप्यसत्ये किं त्वेको गच्छत्यूर्ध्वमधोपरः ॥ १२ ॥

243

आस्तामन्यत्सुजनाः परोपकारैककरणदुर्ललिताः । संतापितपिशुनेषु स्वगुणेष्वपि हन्त खिद्यन्ते ॥ १३ ॥

244

यदमी दशन्ति दशना रसना तत्स्वादमनुभवति । प्रकृतिरियं विमलानां क्लिश्यन्ति यदन्यकार्येषु ॥ १४ ॥

देवेश्वरस्य । 245

शरदि न वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव ॥१५॥

246

अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूट कूर्मो बिभर्ति धरणी खलु पृष्ठभागे । अम्भोनिधिर्वहति दुर्वहवाडवाग्नि- मङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥ १६ ॥

247

आदिमध्यनिधनेषु सौहृदं सज्जने भवति नेतरे जने । छेदतापनविघर्षताडनै- र्नान्यभावमुपयाति काञ्चनम् ॥ १७ ॥

248 ये जाते व्यसने निराकुलधिय: संपत्सु नाभ्युन्नताः प्राप्तेनैव पराङ्गमुखाः प्रणयिनि प्राणोपयोगैरपि ।

ह्रीमन्तः स्वगुणप्रकाशनविधावन्यस्तुतौ पण्डिता- स्ते भूमण्डलमण्डनैकतिलकाः सन्तः कियन्तो जनाः ॥१८॥ 249

मुखेन नोद्गिरत्यूर्ध्वं हृदये न नयत्यः । जरयत्यन्तरे साधुर्दोषं विषमिवेश्वरः ॥ १९ ॥

250

तदपकृतं विधिनार्थेिषु यत्सन्तः स्वल्पसंपदो विहिताः । तुच्छे पयसि घनानां सीदति बत जीवलोकोयम् ॥ २० ॥

केषामप्येते । 251

नूनं दुग्धाब्धिमन्थोत्थाविमौ सुजनदुर्जनौ । किं त्विन्दोः सोदर: पूर्व: कालकूटस्य चेतरः ॥ २१ ॥ राजशेखरस्य । ---------- अथ मनस्विप्रशंसा ॥ १५ ॥

252

कामं प्रियानपि प्राणान्विमुञ्चन्ति मनस्विनः । इच्छन्ति न त्वमित्रेभ्यो महतीमपि सत्क्रियाम् ॥ १ ॥

भर्चोः । 253

अदृष्टमुखभङ्गस्य युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो बत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि याचते ॥ २ ॥

कस्यापि । 254

पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपालीं कपाली- मादाय न्यायगर्भं द्विजहुतहुतभुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् । द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधार्तो मानी प्राणी स्वदेशे न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ॥ ३ ॥

255

चरमहिमुखे क्रोधाध्माते करो विनिवेशितो विषमपि वरं पीत्वा सुप्तं कृतान्तनिवेशने । गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वरं शतधा कृतो न तु खलजनावाप्तैरर्थैः कृतं हितमात्मनः ॥ ४ ॥

एतौ भर्तृहरेः । 256

ब्रह्माण्डं कियदस्ति तत्र वसुधापिण्डं किमाचक्ष्महे तत्राप्येकतरं तु खण्डममितास्तस्मिन्नृपाः केचन । तेभ्यो दैन्यशतोपनीतविभवा दृष्टानुकम्पास्तु ते धिन्ग्मूढाः स्पृहयन्ति हन्त किमपि स्वार्थेन तेभ्योपि ये ॥ ५ ॥

श्रीदेवगणदेवानाम् । 257

पातालान्न विमोचितो बत बलिर्नीतो न मृत्युः क्षयं नोन्मृष्टं शशलाञ्छनस्य मलिनं नोन्मूलिता व्याधयः । शेषस्यापि धरां विधृत्य न कृतो भारावतारः क्षणं चेतः सत्पुरुषाभिमानमनिशं मिथ्या वहन्खिद्यसे ॥ ६ ॥

258

एक: स एव जीवति हृदयविहीनोपि सहृदयो राहुः । यः सकललघिमभाजनमुदरं न बिभर्ति दुष्पूरम् ॥ ७ ॥

259

वरं हालाहलं पीतं सद्यः प्राणहरं विषम् । न तु दृष्टं धनान्धस्य भ्रूभङ्गकुटिलं मुखम् ॥ ८ ॥

260

प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भवति पूर्वोपकारिणा तुल्यः । एकोनुकरोति कृतं निष्कारणमेव कुरुतेन्यः ॥ ९ ॥

261

कामं वनेषु हरिणास्तृणेन जीवन्त्ययत्नसुलभेन । धनिषु न दैन्यं विदधति ते खलु पशवो वयं सुधियः ॥१०॥

262

ब्रूत नृतनकूष्माण्डफलानां के भवन्त्यमी । अङ्गुलीदर्शनाद्येन विलीयन्ते मनस्विनः ॥ ११ ॥

कयामप्येते । 263

ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं लोभाय मनस्विनः । शफरीस्कुरितेनाब्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥ १२ ॥

264

कुसुमस्तबकस्येव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ १३ ॥

एतौ भर्तृहरेः । 265

पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति । स्वस्थादेवापमानेपि देहिनस्तद्वरं रजः ॥ १४ ॥

266

मा जीवन्यः परावज्ञादु:खदग्धोपि जीवति । तस्याजननिरेवास्तु जननीक्लेशकारिणः ॥ १५ ॥

267

समूलघातमध्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानिनः । प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ १६ ॥ एते माघकवेः । -------------- अथोदारप्रशंसा ॥ १६ ॥

268

आकारमात्रविज्ञानसंपादितमनोरथाः । ते धन्या ये न शृण्वन्ति दीनाः प्रणयिनां गिरः ॥ १ ॥

269

देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोप्यर्थिनोपि च । आलोकयन्ति रभसादस्ति नास्तीति न क्वचित् ॥ २ ॥

270

युद्ध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकशारिका: । दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः स च पण्डितः ॥ ३ ॥

271

एकेन तिष्ठताधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । दातृयाचकयोर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥ ४ ॥

272

सैव परं न विनश्यति तनुरपि या श्रीर्निवेशिता सत्सु । अवशिष्यते हिमांशोः सैव कला या स्थिता शंभौ ॥ ॥

273

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ६ ॥

274

बोधयन्ति न याचन्ते भिक्षाचारा गृहे गृहे । दीयतां दीयतां नित्यमदातुः फलमीदृशम् ॥ ७ ॥

केषामप्येते । 275

अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ ८ ॥

दण्डिनः । 276

यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चाञ्प्राप्ति दिने दिने । तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषमन्यस्य रक्षसि ॥ ९ ॥

भगवतो व्यासस्य । 277

किं तथा क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ १० ॥

विक्रमादित्यस्य । 278

लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । धन्यो बलिः स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥ ११ ॥

279

कर्णस्त्वचं शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ १२ ॥

280

द्विः शरं नाभिसंधत्ते द्वि: स्थापयति नाश्रितान् । द्विर्ददाति न चार्थिभ्यो रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ १३ ॥

केषामप्येते । 281 दाता नीचोपि सेव्यः स्यान्निष्फलो न महानपि ! जलार्थी वारिधिं त्यक्त्वा पश्य कूपं निषेवते ॥ १४ ॥ ----------- अथ तेजस्विप्रशंसा ॥ १७ ॥ 282

बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् । तेजसा सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ॥ १ ॥

283

सिंह: शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु । प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ २ ॥

284

तेजांसि यस्य प्रशमं प्रयान्ति धाराप्रहारेण स वह्निरन्यः । अयं पुनर्वाडवनामधेयः समुद्रमापीय बिभर्ति तेजः ॥ ३ ॥

285

एक: स एव तेजस्वी सैहिकेयः सुरद्विषाम् । शिरोमात्रावशेषेण जीयन्ते येन शत्रवः ॥ ४ ॥

केषामप्येते । 286 मौनी पादप्रहारेपि न क्षमी नीच एव सः J आकृष्टशस्त्रो मित्रेपि न तेजस्वी खलो हि सः ॥ ५ ॥ क्षेमेन्द्रस्य ।

287

तुल्येपराधे स्वर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत् । हिमांशुमाशु ग्रसते तन्त्रदिम्नः स्फुटं फलम् ॥ ६ ॥

माघकवेः । 288

तेजस्विनि क्षमासारे नातिकार्कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मन्थनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ ७ ॥

289

तेजोहीने महीपाले स्वे परे च विकुर्वते । निःशङ्को हि जनो धत्ते पदं भस्मन्यनूष्मणि ॥ ८ ॥

कयोरप्येतौ --------- अथ गुणप्रशंसा ॥ १८ ॥ 290

गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेपि वसतां सताम् । केतकीगन्धमाघ्राय स्वयमायान्ति षट्पदाः ॥ १ ॥

291

गुणवज्जनसंपर्काद्याति स्वल्पोपि गौरवम् । पुष्पाणामनुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते ॥ २ ॥

292

गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते पितृवंशो निरर्थकः । वासुदेवं नमस्यन्ति वसुदेवं न मानवाः ॥ ३ ॥

293

गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोषः । अलिरेति वनात्कमलं न दर्दुरस्त्वेकवासोपि ॥ ४ ॥

294

नीरसान्यपि रोचन्ते कर्पासस्य फलानि मे । येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्यगुप्तये ॥ ५ ॥

295

गुणा गुणज्ञेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । सुस्वादुतोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ ६ ॥

296

गुणिनं जनमालोक्य निजबन्धनशङ्कया । राजंल्लक्ष्मीः कुरङ्गीव दूरं दूरं पलायते ॥ ७ ॥

297

गुणैः सर्वज्ञकल्पोपि सीदत्येको निराश्रयः । अनर्घमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ॥ ८ ॥

298

गुणेषु क्रियतां यत्नः किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ ९ ॥

299

गुणैर्गौरवमायाति न महत्यापि संपदा । पूर्णेन्दुर्न तथा वन्द्यो निष्कलङ्को यथा कृशः ॥ १० ॥

300

न सौख्यसौभाग्यकरा गुणा नृणां स्वयं गृहीताः सुदृशां कुचा इव । परैर्गृहीता द्वितयं वितन्वते न तेन गृह्णन्ति निजं गुणं बुधाः ॥ ११ ॥

301

कौशेयं कृमिजं सुवर्णमुपलाद्दूर्वापि गोरोमतः पङ्कात्तामरसं शशाङ्क उदधेरिन्दीवरं गोमयात् । काष्ठादग्निरहे: फणादपि मणिर्गोपित्ततो रोचना प्राकाश्यं स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति किं जन्मना ॥१२॥

केषामप्येते ।

302

गुणैरुत्तुङ्गतां याति नोच्चैरासनसंस्थितः । प्रासादशिखरस्थोपि काकः किं गरुडायते ॥ १३ ॥

भर्तृहरेः । 303

गुणवन्तः क्लिश्यन्ते प्रायेण भवन्ति निर्गुणाः सुखिनः । बन्धनमायान्ति शुका यथेष्टसंचारिणः काकाः ॥ १४ ॥

304

गुणो दूषणतां याति दूषणं गुणतां क्वचित् । तथा हि नम्रता दोषः स्तनयोः स्तब्धता गुणः ॥ १५ ॥

305

अहो वैचित्र्यमेतस्य संसारस्य किमुच्यते । गुणोपि क्लेशहेतुः स्याद्विश्रान्तः कण्ठकन्दले ॥ १६ ॥

306

अनवसरे गुणवानपि हृदयादवतार्यते हारः । पश्य शलाकावसरे तृणेपि भूपैः प्रसार्यते स्वकरः ॥१७॥ केषामप्येते । ------------ अथ संतोषप्रशंसा ॥ १९ ॥

307

अकृत्वा परसंतापमगत्वा खलनम्रताम् । अनुत्सृज्य सतां वर्त्म यत्स्वल्पमपि तद्बहु ॥ १ ॥

व्यासस्य । 308

वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोर्थवान्को दरिद्रः ॥ २ ॥

भर्तृहरेः ।

309

दरिद्रस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न द्रविणाल्पता । जरद्रवधनः शंभुस्तथापि परमेश्वरः ॥ ३ ॥

विष्णुशर्मणः । 310

संतोषामृततृप्तानां यत्मुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ ४ ॥

311

आगमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविताः । अहं तैरनुगन्तव्यो न तेषामन्यतो गतिः ॥ ५ ॥

312

यो मे गर्भगतस्यापि वृत्ति कल्पितवान्स्वयम् । शेषवृत्तिविधाने च स किं सुप्तोथवा मृतः ॥ ६ ॥

313

आचेन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमत्रातिरिच्यते ॥ ७ ॥

314

पञ्चमेहनि षष्ठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ८ ॥

315 आत्माधीनशरीराणां स्वपतां निद्रया स्वया । कदन्नमपि मर्त्यानाममृतत्वाय कल्पते ॥ ९ । 316

सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥ १० ॥

भगवतो व्यासस्यैतौ । 317

आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्यं विनाप्यर्थेः ॥ ११॥

318

सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति । कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं संतोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥ १२ ॥

319

अर्थी करोति दैन्यं लब्धार्थो गर्वमपरितोषं च । नष्टधनश्च स शोकं सुखमास्ते नि:स्पृहः पुरुषः ॥ १३ ॥

320

तन्मूलं गुरुतायास्तत्सौख्यं तद्यशस्तदौर्जित्यम् । तत्सौभाग्यं पुंसां यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ १४ ॥ केषामप्येते । -------------- अथ संसर्गप्रशंसा ॥ २० ॥

321

महानुभावसंसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः । रथ्याम्बु जाह्नवीसङ्गात्रिदशैरपि वन्द्यते ॥ १ ॥

322

द्रवत्वात्सर्वलोहानां ममत्वान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणां दर्शनात्संगतं सताम् ॥ २ ॥

323

विकृतिं नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधव । आवेष्टितं महासर्पैश्चन्दनं न विषायते ॥ ३ ॥

324

न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमैः सह । पयोपि शौण्डिनीहस्ते मदिरां मन्यते जनः ॥ ४ ॥

325

वीणावंशाश्रयात्तुम्बं चुम्बत्युच्चै: कुचौ स्त्रियः । तत्तु नापितसंसर्गाद्रक्तं नक्तंचरो यथा ॥ ५ ॥

326

किंचिदाश्रयसौन्दर्याद्धत्ते शोभामसाध्वपि । कान्ताविलोचने न्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम् ॥ ६ ॥

327

आश्रयवशेन सततं गुरुता लघुता च जायते जन्तोः । विन्ध्ये विन्ध्यसमानाः करिणो बत दर्पणे लघवः ॥ ७ ॥

328

संसर्गाद्भवति हि साधुता खलानां साधूनां न च खलसंगमात्खलत्वम् । आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं न च कुसुमानि धारयन्ति ॥ ८ ॥

329

असाधुः साधुर्वा भवति खलु जात्यैव पुरुषो न सङ्गाद्दौर्जन्यं न हि सुजनता कस्यचिदपि । प्ररूढे संसर्गे मणिभुजगयोर्जन्मजनिते मणिर्नाहेर्दोषान्स्पृशति न तु सर्पो मणिगुणान् ॥ ९ ॥

केषामप्येते । 330 संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्त्रस्थितं राजते ॥ स्वातौ सागरशुक्तिसंपुटगतं तज्जायते मौक्तिकं प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ १० ॥ 331

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्ति योग्या अयोग्याश्च ॥ ११ ॥

एतौ विष्णुशर्मणः ।

अथ धनप्रशंसा ॥ २१ ॥ 332

जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छतु शीलं शैलतटात्पतत्वभिजन: संदह्यतां वह्निना । शौर्ये वैरिणि वचमाशु निपतत्वर्थोस्तु नः केवलं येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ १ ॥

333

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ २ ॥

एतौ भर्तृहरेः । 334

वयोवृद्धास्तपोवृद्धा ज्ञानवृद्धास्तु ये परे । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारे तिष्ठन्ति किंकराः ॥ ३ ॥

चाणक्यस्य । 335

हेतुप्रमाणयुक्तं वाक्यं न श्रूयते दरिद्रस्य । अव्यतिपरुषमसत्यं पूज्यं वाक्यं समृद्धस्य ॥ ४ ॥

क्षेमेन्द्रस्य । 336

अर्थार्थी जीवलोकोयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं गच्छति दूरतः ॥ ५॥

337

न सा विद्या न तच्छीलं न तद्दानं न सा कला । अर्थार्थिभिर्न तच्छौर्यं धनिनां यन्न कीर्त्यते ॥ ६ ॥

338

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिमिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ७ ॥

339

न वित्तं दर्शयेtप्राज्ञः कस्यचित्स्वल्पमप्यहो । मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाच्चलते मनः ॥ ८ ॥

एते विष्णुशर्मणः । 340

लक्ष्म्या परिपूर्णोहं न भयं मेस्तीति मोहनिद्रैषा । परिपूर्णस्यैवेन्दोर्भवति भयं सिंहिकासूनोः ॥ ९ ॥

341

भक्ते द्वेषो जडे प्रीतिररुचिर्गुरुलङ्घनम् । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव ॥ १० ॥

342

आलिङ्गिताः परैर्यान्ति प्रस्खलन्ति समे पथि । अव्यक्तानि च भाषन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥ ११ ॥

343

पतन्ति खड्गधारासु विशन्ति मकरालयम् । किं न कुर्वन्ति सुभगे कष्टमर्थार्थिनो जनाः ॥ १२ ॥

344

गुणयुक्तोप्यधो याति रिक्तः कूपे घटो यथा । निर्गुणोपि भृतः पश्य जनैः शिरसि धार्यते ॥ १३ ॥ केषामप्येते । --------- अथ दुर्जननिन्दा ॥ २२ ॥

345

खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १ ॥

346

न विना परवादेन रमते दुर्जनो जनः । काकः सर्वरसान्भुक्त्त्वा विनामेध्यं न तृप्यति ॥ २ ॥

एतौ व्यासस्य ।

347

परितोषयिता न कश्चन स्वगतो यस्य गुणोस्ति देहिनः । परदोषकथाभिरल्पक: स्वजनं तोषयितुं किलेच्छति ॥ ३ ॥

348

सहजान्धदृशः स्वदुर्नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः । स्त्रगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः ॥ ४ ॥

एतौ माघकवेः । 349

विषधरतोप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी स कुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ ५ ॥

350

अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः । तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते दृष्टिः ॥६॥

एतौ सुबन्धोः । 351

लब्धोच्छायो नीचः प्रथमतरं स्वामिनं पराभवति । भूमिरजो रथ्यादावुत्थापकमेव संवृणुते ॥ ७ ॥

एष रविगुप्तस्य । 352

उपकृतमनेन सुहृदयमित्यसतामस्ति न क्वचिदपेक्षा । होतुः स्वहस्तमाश्रितमुद्वृत्तोग्निर्दहत्येव ॥ ८ ॥

353

विषमा मलिनात्मानो द्विजिह्वा जिह्मगा इव । जगत्प्राणहरा नित्यं कस्य नोद्वेजकाः खलाः ॥ ९ ॥

हरिगणस्य ।

354

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमतौ न भयंकरः ॥ १० ॥

चाणक्यस्य । 355

परिशुद्धामपि वृत्तिं समाश्रितो दुर्जनः परान्व्यथते । पवनाशिनोपि भुजगाः परोपतापं न मुञ्चन्ति ॥ ११ ॥

356

नीच: समाश्रितोवश्यमनवाप्य पराश्रयम् । छिद्रं न रतिमाप्नोति दृष्टान्तोत्र कटीभवः ॥ १२ ॥

357

खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ १३ ॥

358

सुमुखोपि सुवृत्तोपि सन्मार्गपतितोपि सन् । सतां वै पादलग्नोपि व्यथयत्येव कण्टकः ॥ १४ ॥

359

अपूर्वः कोपि कोपाग्निः सज्जनस्य खलस्य च । एकस्य शाम्यति स्नेहाद्वर्धतेन्यस्य वारितः ॥ १५ ॥

360

निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रशाम्यति । अकारणद्वेषि मनोस्ति यस्य कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ १६ ॥

361

पादाहतोपि दृढदण्डसमाहतोपि यं दंष्ट्रया स्पृशति तं किल हन्ति सर्पः । हर्षादिवैष पिशुनोत्र मनुष्यधर्मा कर्णे परं स्पृशति हन्त्यपरं समूलम् ॥ १७ ॥

362

नौश्च दुर्जनजिह्वा च प्रतिकूलविसर्पिणी । परप्रतारणायैव दारुणा केन निर्मिता ॥ १८ ॥

363

यस्मिन्वंशे समुत्पन्नस्तमेव निजचेष्टितैः । दूषयत्यचिरेणैव घुणकीट इवाधमः ॥ १९ ॥

364

प्रेरयति परमनार्यः शक्तिविहीनोपि जगदभिद्रोहे । तेजयति शस्त्रधारां स्वयमसमर्था शिला छेत्तुम् ॥ २० ॥

365

स्वभावकठिनस्यास्य कृत्रिमां विभ्रतो नतिम् । गुणोपि परहिंसायै चापस्य च खलस्य च ॥ २१ ॥

336

अय:पिण्ड इवोत्तप्ते खलानां हृदये क्षणात् । पतिता अपि नेक्ष्यन्ते गुणास्तोयकणा इव ॥ २२ ॥

367

वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्ययैरयोः । श्वा भवत्यपकाराय लिहन्नपि दशन्नपि ॥ २३ ॥

368

वक्रतां विभ्रतो यस्य गुह्यमेव प्रकाशते । कथं खलु समो न स्यात्पुच्छेन पिशुनः शुनः ॥ २४ ॥

369

शिरसि निहितोपि नित्यं यत्नादपि सेवितो बहुस्नेहैः । तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति ॥ २५ ॥

370

पात्रमपात्रीकुरुते दहति गुणं स्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं प्रयच्छति दीपज्वालेव खलमैत्री ॥ २६ ॥

371

स्नेहेन भूतिदानेन कृतः स्वच्छोपि दुर्जनः । दर्पणश्चान्तिके तिष्ठन्करोत्येकमपि द्विधा ॥ २७ ॥

372

यथा यथैव स्नेहेन भूयिष्ठमुपचर्यते । धत्ते तथा तथा तापं महावैश्वानरः खलः ॥ २८ ॥

373 स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो नु सदृशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥ २९ । 374

नैवात्मनो विनाशं गणयति पिशुन: परव्यसनहृष्टः । प्राप्य सहस्रविनाशं समरे नृत्यति कबन्ध इव ॥३०॥

375

दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोग्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ ३१ ॥

376

खल: सत्क्रियमाणोपि ददाति कलहं सताम् । दुग्धधौतोपि किं याति वायसः कलहंसताम् ॥ ३२ ॥

केषामप्येते । 377

न विषममृतं कर्तुं शक्यं प्रयत्नशतैरपि त्यजति कटुतां न स्वां निम्ब: स्थितोपि पयोह्रदे । गुणपरिचितामार्यां वाणीं न जल्पति दुर्जन- श्चिरमपि बलाध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः॥ ३३ ॥ भर्तृहरेः । ------- अथ कृपणनिन्दा ॥ २३ ॥

378 यदर्ज्यते परिक्लेशैरर्जितं यन्न भुज्यते ।' विभज्यते यदन्तेन्यैः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ १ ॥

379

यत्करोत्यरतिं क्लेशं तृष्णां मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणां हृदयव्याधिरेव सः ॥ २ ॥

एतौ क्षेमेन्द्रस्य । 380

मृत्युः शरीरगोप्तारं वसुरक्षं वसुंधरः । दुश्चारिणी च हसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम् ॥ ३ ॥

बाणभट्टस्य । 381

नन्दनरेन्द्रद्रविणैर्दुष्कृतमिव किमपि विहितमतिघोरम् । वसुधातलोष्मपाको विरमति नाद्यापि यत्तेभ्यः ॥ ४ ॥

वल्लभदेवस्य । 382

गाढतरनिबद्धमुष्टेः कोषनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥ ५ ॥

गोभट्टस्य । 383

कृपण समृद्धीनामपि भोक्तारः सन्ति केचिदतिनिपुणाः । जलसंपदोम्बुराशेर्यान्ति वशं सर्वदैव वडवाग्नेः ॥ ६ ॥

प्रकाशवर्षस्य । 384

प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान्मोक्तुं स्वकर्मभिः कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजां हि ॥ ७ ॥

रविगुप्तस्य । 385

त्यागभोगविहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ ८ ॥

कस्यापि । 386

कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥ ९ ॥

व्यासस्य ।

387

यो न ददाति न भुङ्क्ते सति विभवे नैव तस्य तद्द्रव्यम् । तृणमयकृत्रिमपुरुषो रक्षति सस्यं परस्यार्थे ॥ १० ॥

कस्यापि । 388

कृपणेन मृतेनापि शवेनेव न दीयते । मांसं वर्धयता तेन काकस्योपकृतिः कृता ॥ ११ ॥

389

उदारचरितस्त्यागी याचितः कृपणोधिकम् । एको धनं ततः प्राणानन्यः प्राणांस्ततो धनम् ॥ १२ ॥

390

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ १३ ॥

391

नोपभोक्तुमपि क्लीबो जानात्युपचितां श्रियम् । ग्राम्यो विरागयत्येव रमयन्नपि कामिनीम् ॥ १४ ॥ केषामप्येते । ---------- अथ याचकनिन्दा ॥ २४ ॥

392

देहीति वक्तुकामस्य यद्दु:खमुपजायते । दाता चेत्तद्विजानीयाद्दद्यात्स्वपिशितान्यपि ॥ १ ॥

कस्यापि । 393

वेपथुर्मलिनं वक्रं दीना वाग्गद्गदः स्वरः । मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ २ ॥

व्यासस्य ।

394

भ्रातर्धातरशेषयाचकजने वैरायसे सर्वदा यस्माद्विक्रमशालिवाहनमहीभृन्मुञ्जभोजादयः । अत्यन्तं चिरजीविनो न विहितास्ते विश्वजीवातवो मार्कण्डध्रुवलोमशप्रभृतयः सृष्टाः प्रभूतायुषः ॥ ३ ॥

395

उड्डीना गुणपत्रिणः सुखफलान्याराद्विकीर्णान्यधः पर्यस्ताः परितो यशः स्तबकिता: संपल्लतापल्लवाः । प्रागेवापसृतः प्रमोदहरिणश्छाया कथान्तं गता दैन्यारण्यमतङ्गजेन महता भग्नेभिमानद्रुमे ॥ ४ ॥

396

विद्यावत: कुलीनस्य धनं याचितुमिच्छतः । कण्ठे पारावतस्येव वाक्करोति गतागतम् ॥ ५ ॥

397

दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य प्रसारितकरस्य च । तेजस्तेजस्विनोर्कस्य हीयतेन्यस्य का कथा ॥ ६ ॥

398

गुरुतामुपयाति यन्मृतः पुरुषस्तद्विदितं मयाधुना । ननु लाघवहेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनागपि ॥ ७ ॥

399

साधुरेवार्थिभिर्याच्यः क्षीणवित्तोपि सर्वदा । शुष्कोपि हि नदीमार्गः खन्यते सलिलार्थिभिः ॥ ८ ॥

400

तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि हि याचकः । वायुना किं न नीतोसौ मामयं प्रार्थयिष्यति ॥ ९ ॥

केषामप्येते ।

अथ दरिद्रनिन्दा ॥ २५ ॥ 401

उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः । बालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा इव ॥ १ ॥

कस्यापि । 402

हे दारिद्र्य नमस्तुभ्यं सिद्धोहं त्वत्प्रसादतः । पश्याम्यहं जगत्सर्वं न मां पश्यति कञ्चन ॥ २ ॥

कस्यापि । 403

इह लोकेपि धनिनां परोपि स्वजनायते । स्वजनोपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते ॥ ३ ॥

404

रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोस्य विश्रामः ॥ ४ ॥

405

परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम् । विधिर्ददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ॥ ५ ॥

406

दारिद्र्यानलसंतापः शान्तः संतोषवारिणा । याचकाशाविघातान्तर्दाहः केनोपशाम्यति ॥ ६ ॥

407

अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मां दुराशा त्यागान्न संकुचति दुर्ललितं मनो मे । याच्चा च लाघवकरी स्ववधे च पापं प्राणा: स्वयं व्रजत किं प्रविलम्बितेन ॥ ७ ॥

माघकवेः । 408 मारोदीश्चिरमेहि वस्त्ररुचिरान्दृष्ट्वाद्य बालानिमा- नायातस्तव वत्स दास्यति पिता ग्रैवेयकं वाससी ।

श्रुत्वैवं गृहिणीवचांसि निकटे कुद्यस्य निष्किञ्चनो निःश्वस्याश्रुजलप्लवप्लुतमुखः पान्थः पुनः प्रस्थितः ॥ ८ ॥ 409

वासःखण्डमिदं प्रयच्छ यदि वा स्वाङ्के गृहाणार्भकं रिक्तं भूतलमत्र नाथ भवतः पृष्ठे पलालोच्चयः । दंपत्योरिति जल्पितं निशि यदा चौरः प्रविष्टस्तदा लब्धं कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षित्वा रुदन्निर्गतः ॥ ९ ॥

410 वृद्धोन्धः पतिरेष मञ्चकगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो ! यत्नात्संचिततैलबिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसां निजवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ १० ॥ 411

अम्बा तुष्यति न मया न स्नुषया सापि नाम्बया न मया । अहमपि न तया न तया वद राजन्कस्य दोषोयम् ॥ ११ ॥

दरिद्रस्य दोषः । केषामप्येते । 412

चण्डालश्च दरिद्रश्च द्वावेतौ सदृशाविह । चण्डालस्य न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ १२ ॥ श्रीवाल्मीके: । ---------- अथ मूर्खनिन्दा ॥ २६ ॥

413

यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पण: किं करिष्यति ॥ १ ॥

चाणक्यस्य । 114 वितरति गुरु: प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्युपहन्ति वा ।

भवति च पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथ । प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः ॥ २ ॥

कालिदासस्य । 415

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडय- न्पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दित: । कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादये- न्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ३ ॥

416

प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्रदंष्ट्राङ्कुरा - त्समुद्रमपि संतरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् । भुजंगमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारये- न्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ४ ॥

एतौ भर्तृहरेः । 417

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव शूकरः ॥ ५ ॥

व्यासस्य । 418

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम् ॥ ६ ॥ चाणक्यस्य । ------------ अथ तृष्णानिन्दा ॥ २७ ॥

419

बलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥१ ॥

भर्तृहरेः । 420

तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं धैर्यविप्लवकारिणि । विष्णुस्त्रैलोक्यनाथोपि यत्त्वया वामनीकृतः ॥ २ ॥

कस्यापि ।

421

भ्रान्तं याचनतत्परेण मनसा देहीति वाक्प्रेरिता भुक्तं मानविवर्जितं परगृहे साशङ्कया काकवत् । साक्षेपं भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं दृष्टं खलानां मुखं तृष्णे देवि यदन्यदिच्छसि पुनस्तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ३ ॥

422

नास्त्यन्या तृष्णया तुल्या कापि स्त्री सुभगा क्वचित् । या प्राणानपि मुष्णन्ती भवत्येवाधिकं प्रिया ॥ ४ ॥

423

व्युता दन्ताः सिताः केशा दृग्निरोधः पदे पदे । पातसज्जमिमं देहं तृष्णा साध्वी न मुञ्चति ॥ ५ ॥

424

तृष्णे त्वमपि तृष्णान्धा त्रिषु स्थानेषु वर्तसे । व्याधितेष्वनपत्येषु जरापरिणतेषु च ॥ ६ ॥

425

धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु भोजनवृत्तिषु । अतृप्ता मानवाः सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥ ७ ॥

426

तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं या त्वं सर्वस्य सर्वदा । उत्पादयस्ययत्नेन गोष्पदे सागरभ्रमम् ॥ ८ ॥

427

अपि मेरूपमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैषा निमेषेण नरोत्तमम् ॥ ९ ॥ केषामप्येते । -------- अथ लोभनिन्दा ॥ २८ ॥

428

लोभः सदा विचिन्त्यो लुब्धेभ्यः सर्वतो भयं दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो लोभविमूढस्य नास्त्येव ॥ १॥

429

अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्यं च दानमर्थानाम् । योपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥ २ ॥

430

केपि स्वभावलुब्धास्तीव्रतरां यातनामपि सहन्ते । न तु संत्यजन्ति वित्तं मात्सर्यमिवाधमाः सततम् ॥ ३ ॥

431

और्वा इवातिलुब्धा भवन्ति धनलवणवारिबहुतृष्णाः । तृणलवमिव निजदेहं त्यजन्ति लेशं न वित्तस्य ॥ ४ ॥

432

सत्यप्रशमतपोभिः सत्यधनैः शास्त्रवेदिभिर्विजितः । लोभोवटं प्रविष्टः कुटिलं हृदयं किराटानाम् ॥ ५ ॥

एते क्षेमेन्द्रस्य । 433

नात्यर्थमर्थार्थनया लुब्धमुद्वेजयेज्जनम् । अब्धिर्दत्ताश्वरत्नश्रीर्मथ्यमानोसृजद्विषम् ॥ ६ ॥

434

प्रायेण धनिनामेव धनलोभो निरन्तरम् । पश्य कोटिद्वयोपेतं लक्षाय प्रणतं धनुः ॥ ७ ॥ एतौ कयोरपि । --------- अथ दैवाख्यानम् ॥ २९ ॥

435

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तः सदा संकटे । रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ १ ॥

भर्तृहरेः ।

436

नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेपि वशगा विधिर्वन्द्यः सोपि पतिनियतकर्मैकफलदः । फलं कर्मायत्तं यदि किममरैः किं च विधिना नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २ ॥

437

खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः संतापितो मस्तके वाञ्छन्देशमनातपं विधिवशाद्बिल्वस्य मूलं गतः । तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ ३ ॥

438

मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रूञ्जयत्वाहवे वाणिज्यं कृषिसेवनादि सकला विद्याः कला: शिक्षतु । आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ ४ ॥

एते भर्तृहरे: । 439

स्ववश: करोति कर्म प्रमादतः परवशो भवति । स्ववशो रोहति वृक्षं निपतत्यवशस्ततः पुरुषः ॥ ५ ॥

कस्यापि । 440 किं त्वं न वेत्सि जगति प्रख्यातं लाभकारणे मूल॑म् । विधिलिखिताक्षरमालं फलति कपालं न भूपालः ॥ ६ । 441

द्विपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ ७ ॥

442

भाग्यवन्तं प्रसूयेथा मा शूरं मा च पण्डितम् । शूराश्व कृतविद्याश्च वने सीदन्ति पाण्डवाः ॥ ८ ॥

443

गजभुजंगविहंगमबन्धनं शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ ९॥

444

न केवलं मनुष्येषु दैवं देवेष्वपि प्रभुः । सति मित्रे धनाध्यक्षे चर्मप्रावरणो हरः ॥ १० ॥

445

अम्भोधिः स्थलतां स्थलं जलधितां धूलीलवः शैलतां मेरुमृत्कणतां तृणं कुलिशतां वज्रं तृणक्लीबताम् । वह्निः शीतलतां हिमं दहनतामायाति यस्येच्छया लीलादुर्ललिताद्भुतव्यसनिने दैवाय तस्मै नमः ॥ ११ ॥

446

अरक्षित तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोपि गृहे न जीवति ॥ १२ ॥

447

सच्छिद्रो मध्यकुटिलः कर्णः स्वर्णस्य भाजनम् । धिग्दैवं निर्मलं नेत्रं पात्रं कज्जलभस्मनः ॥ १३ ॥

448

दाता बलि: प्रार्थयिता च विष्णु- र्दानं च भूर्वाजिमखस्य कालः । नमोस्तु तस्यै भवितव्यतायै यस्याः फलं बन्धनमेव जातम् ॥ १४ ॥

केषामन्येते ।

अथोद्यमाख्यानम् 449

भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्रमसावपि । पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लंघ्यते ॥ १५ ॥

दण्डिकवेः । 450

प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभू- न्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥ १६ ॥

माघकवेः । 451

प्रियसखि विपद्दण्डप्रान्तप्रपातपरंपरा- परिचयचले चिन्ताचक्रे निधाय विधिः खलः । मृदमिव बलात्पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलालव- द्भ्रमयति मनो नो जानीम: किमत्र करिष्यति ॥ १७ ॥

विज्जकायाः । 452

किं करोति नरः प्राज्ञः शूरो वाप्यथ पण्डितः । दैवं यस्य छलान्वेषि करोति विफलाः क्रियाः ॥ १८ ॥

चाणक्यस्य । 453

यन्मनोरथशतैरगोचरं न स्पृशन्ति कवयो गिरापि यत् । स्वप्नवृत्तिरपि यत्र दुर्लभा लीलयैव विदधाति तद्विधिः ॥ १९ ॥ देवगणस्य । -------------- अथोद्यमाख्यानम् ॥ ३० ॥

454

न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः । अनुद्यमेन कस्तैलं तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति ॥ १ ॥

455

उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- दैवं हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोत्र दोषः ॥ २ ॥

कृष्णमिश्रस्य । 456

विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बते । प्रासादसिंहवत्तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः ॥ ३ ॥

457

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ ४ ॥

458

पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म दैवमिति संप्रचक्षते । उद्यमेन तदुपार्जितं चिरा- द्दैवमद्यमवशं न तत्कथम् ॥ ५ ॥

459

दैवं पुरुषकारेण साध्यसिद्धिनिबन्धनम् । योतिक्रमितुमिच्छेत स लोके नावसीदति ॥ ६ ॥

460

कामपि श्रियमासाद्य यस्तद्वृद्धौ न चेष्टते । तस्यायतिषु न श्रेयो बीजभोजिकुटुम्बवत् ॥ ७ ॥

केषामप्येते । 461

संपदा सुस्थिनंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ८ ॥

462

असंपादयतः कंचिदर्थं जातिक्रियागुणैः । यवृच्छाशब्दवत्पुंसः संज्ञायै जन्म केवलम् ॥ ९ ॥

एतौ माघकवेः ।

अथ प्रकीर्णकाख्यानम् ॥ ३१ ॥ 463

दानाय लक्ष्मीः सुकृताय विद्या चिन्ता परब्रह्मविनिश्चयाय । परोपकाराय वचांसि यस्य वन्द्यस्त्रिलोकीतिलकः स एकः ॥ १ ॥

श्रीदेवगणदेवानाम् । 464

निष्कलङ्ककलयैकयापि यः सयुतः स खलु पूज्यते जनैः । भद्र पश्य जलजोपि धार्यते शंकरेण शिरसा निशाकरः ॥ २ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 465

एके सत्पुरुषाः परार्थघटका: स्वार्थ परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ ३ ॥

भर्तृहरेः । 466

अन्यमुखे दुर्वादो यः प्रियवदने स एव परिहासः । इतरेन्धनजन्मा यो धूमः सोगुरुभवो धूपः ॥ ४ ॥

गोवर्धनाचार्यस्य । 467

अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् । येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ५ ॥

468

अदाता पुरुषस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोप्यर्थं न मुञ्चति ॥ ६ ॥

एतौ व्यासस्य ।

469

दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरन्त्यन्ये ॥ ७ ॥

470

अशठमलोलमजिह्मं त्यागिनमनुरागिणं विशेषज्ञम् । यदि नाश्रयति नरं श्रीः श्रीरेव हि वञ्चिता तत्र ॥ ८ ॥

471

या स्वसद्मनि पद्मेपि संध्यावधि विजृम्भते । इन्दिरा मन्दिरेन्येषां कथं तिष्ठति सा चिरम् ॥ ९ ॥

472

रक्षन्ति कृपणाः पाणौ द्रव्यं कव्यमिवात्मनः । तदेव सन्तः सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥ १० ॥

473

सद्विद्या यदि का चिन्ता वराकोदरपूरणे । शुकोप्यशनमाप्नोति राम रामेति च ब्रुवन् ॥ ११ ॥

474

ददतो युद्ध्यमानस्य पठतः पुलको न चेत् । आत्मनश्च परेषां च धिक्त्यागं पौरुषं वचः ॥ १२ ॥

475

न तद्भुक्तं न तत्पीतं न तत्सुप्तं न तद्गतम् । यन्मांसमाहिषक्षीरललनावाजिवर्जितम् ॥ १३ ॥

476

दुर्जनदूषितमनसां पुंसां सुजनेपि नास्ति विश्वासः । बाल: पयसा दग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥ १४ ॥

477 करोति निर्मलाधारस्तुच्छस्यापि महार्घताम् ॥ अम्बुनो विन्दुरल्पोपि शुक्तौ मुक्ताफलं भवेत् ॥ १५ ।

478

अन्तः कटुरपि लघुरपि सद्वृत्तं यः पुमान्न संत्यजति । स भवति सद्यो वन्द्यः सर्षप इव सर्वलोकस्य ॥ १६ ॥

479

किमाद्यत्वगुरुत्वाभ्यां चरमोपि गुणैर्गुरुः । केतकी कुसुमे पश्य लघुपत्रेपि गौरवम् ॥ १७ ॥

480

पतितोपि राहुवदने तरणिर्बोधयति पद्मखण्डानि । भवति विपद्यपि महतामङ्गीकृतवस्तुनिर्वाहः ॥ १८ ॥

481

निःसारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ॥ १९ ॥

482

स एव धन्यो विपदि स्वरूपं यो न मुञ्चति । त्यजत्यर्ककरैस्तप्तं हिमं देहं न शीतताम् ॥ २० ॥

483

मासि मासि समा ज्योत्स्ना पक्षयोरुभयोरपि । तत्रैकः शुक्लपक्षोभूद्यशः पुण्यैरवाप्यते ॥ २१ ॥

484

सौभाग्यं विरलस्य स्यात्समकर्मगुणेष्वपि । षट्त्रिंशदायुधा पृथ्वी खड्गायत्तैव कथ्यते ॥ २२ ॥

485

हस्तादपि न दातव्यं गृहादपि न दीयते । परोपकरणार्थाय वचनेपि दरिद्रता ॥ २३ ॥

486

पातितोपि कराघातैरुत्पतत्येव कन्दुकः । प्रायेण हि सुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः ॥ २४ ॥

487

पदस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ । पदच्युतस्य तस्यैव क्लेददाहकरावुभौ ॥ २५ ॥

488

वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ २६ ॥

489

गतः स कालो यत्रासीदवज्ञा कल्पशाखिनाम् । उदुम्बरफलेभ्योपि स्पृहयामोधुना वयम् ॥ २७ ॥

490

भोज्यं भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः । विभवो दानशक्तिच नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ २८ ॥

491

व्यथयतितरामुपेतः स्वच्छप्रकृतीनवद्यलेशोपि । भृशमुद्विजते चक्षुः सक्तेन रजःकणेनापि ॥ २९ ॥

492

शरदि समग्रनिशाकरकरशतहततिमिरसंचया रजनी । जलदान्तरितार्कामपि दिवसच्छायां न पूरयति ॥ ३० ॥

493

वरमुन्नतलाङ्गूलात्सटाधूननभीषणात् । सिंहात्पादप्रहारोपि न सृगालाधिरोहणम् ॥ ३१ ॥ केषामप्येते । ------------- अथ समस्याख्यानम् ॥ ३२ ॥

494

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । दलितश्चकितश्छन्नस्तव सैन्ये विसर्पति ॥ १ ॥

कस्यापि । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादिति पादद्वयं समस्या । 495

कामं कामदुधे धुक्ष्व मित्राय वरुणाय च । वयं वीरेश दानेन सर्वान्कामानशीमहि ॥ २ ॥

कस्यापि ।

कामं कामदुधे धुक्ष्व मित्राय वरुणाय च । सर्वान्कामानशीम- हि इति पादत्रयं समस्या । 496

असमाने समानत्वं भविता कलहे मम । इति मत्त्वा ध्रुवं मानी मृगात्सिंह: पलायते ॥ ३ ॥

कस्यापि । मृगात्सिंह: पलायत इति पादैकं समस्या । 497

विद्यायां दुर्मदो येषां कार्पण्यं विभवे सति । तेषां दैवाभिशप्तानां सलिलादग्निरुत्थितः ॥ ४ ॥

कस्यापि । सलिलादग्निरुत्थित इति पादैकं समस्या । 498

दामोदरकराघातविह्वलीकृतचेतसा । दृष्टं चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥ ५ ॥

बाणस्य । शतचन्द्रं नभस्तलमिति पादैकं समस्या । 499

विधे पिधेहि शीतांशुं यावदायाति मे पतिः । आयाते दयिते कुर्याः शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥ ६ ॥

कस्यापि । 500

भीष्मग्रीष्मर्तुसंतापशून्यरथ्यान्तरस्थयोः । अन्योन्यालापसुखिनोर्यूनोश्चन्द्रायते रविः ॥ ७ ॥

कस्यापि । यूनोश्चन्द्रायते रविरिति पादैकं समस्या । 501

स्वस्ति क्षत्रियदेवाय जगद्देवाय भूभुजे । यद्यशः पुण्डरीकान्तर्गगनं भ्रमरायते ॥ ८ ॥

कस्यापि ।

गगनं भ्रमरायत इति पादैकं समस्या । 502

यत्कण्ठे गरलं विराजतितरां शीर्षे च मन्दाकिनी वामाङ्गे गिरिजामुखं कटितटे शार्दूलचर्माम्बरम् । माया यस्य भवं रुणद्धि सकलं तस्मै नमः शंभवे जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ९ ॥

कस्यापि । जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवदिति पादैकं समस्या । 503

रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । रविर्गच्छत्यन्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्वे वसति महतां नोपकरणे ॥ १० ॥

कस्यापि । क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महतां नोपकरण इति पादैकं समस्या । 504

विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधि- र्विपक्ष: पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्येको रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धि:सत्त्वे वसति महतां नोपकरणे ॥ ११ ॥

कस्यापि । 505

घटो जन्मस्थानं मृगपरिजनो भूर्जवसनो वने वासः कन्दाशनमपि च दुःस्थं वपुरिदम् । तथाप्येकोगस्त्यः सकलमपिवद्वारिधिजलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महतां नोपकरणे ॥ १२ ॥

कस्यापि । 506 अस्माकं जलजीविनां जलमिदं सद्वाजिराजिव्रजैः पातव्यं पररक्तरक्तमनसां तृप्तिः पतीनां क्षयः ।

मत्वैवं महराजदेव नृपते त्वज्जैत्रयात्रोत्सवे मत्सी रोदिति मक्षिका च हसति ध्यायन्ति वैरिस्त्रियः ॥१३॥ श्रीआनन्ददेवानाम् । मत्सी रोदिति मक्षिका च हसति ध्यायन्ति वैरिस्त्रिय इति पादैकं समस्या । 507 स्फुरिते जठरे विष्णोर्नवनीतभुजः शिशोः । मक्षिकापादघातेन कम्पितं भुवनत्रयम् ॥ १४ शार्ङ्गधरस्य । मक्षिकापादघातेन कम्पितं भुवनत्रयमिति पादद्वयं समस्या । 508 रामाभिषेके मदविह्वलायाः करच्युतो हेमघटस्तरुण्याः । सोपानमासाद्य करोति शब्दं ठं ठं ठ ठं ठं ठ ठ ठं ठ ठं ठः ॥ १५ । कस्यापि । ठंठमिति चरमपाद: समस्या । 509

उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या । हुं हु हुं हु हु हु हुं हु हु हुं हुं कुजितं भवति मानधनायाः ॥ १६ ॥

विज्जकायाः । हुं हुं हुं हु इति पादैकं समस्या । 510

प्रलयसहायकनवती गोलानाचम्य सकलभूमिरुहाम् । विलसति दवदहनावलिरिह जलवाहः परं शरणम् ॥ १७ ॥

मुरारेः । सहायकनवती गोलानाचम्येति पादैकं समस्या ।

511

सुरताय नमस्तस्मै जगदानन्दहेतवे । आनुषङ्गि फलं यस्य भोजराज भवादृशाः ॥ १८ ॥

सरस्वतीकुटुम्बदुहितुः । सुरताय नमस्तस्मै जगदानन्दहेतव इति पादद्वयं समस्या । 512

अतसीपुष्पसंकाशं खं वीक्ष्य जलदागमे । ये वियोगेपि जीवन्ति न तेषां विद्यते भयम् ॥ १९ ॥

माघस्य । अतसीपुष्पसंकाशं न तेषां विद्यते भयमिति पादद्वयं समस्या । 513

मम करग्रहणाय पणीकृतं यदि न राघवतोप्यधिरोहति । सखि तदैवमभून्मम जीवितं शशकशृङ्गमयं कठिनं धनुः ॥ २० ॥

कस्यापि । शशकशृङ्गमयं कठिनं धनुरिति पादैकं समस्या । ------------- अथ प्रहेलिकापह्नुतिकूटाख्यानम् ॥ ३३ ॥ 514

अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः । अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः ॥ १ ॥

कस्यापि । अत्र लेखपत्रं प्रकटीकृतम् । 515

वने जाता वनं त्यक्त्वा वने तिष्ठति नित्यशः । पण्यस्त्री न च सा वेश्या यो जानाति स पण्डितः ॥ २ ॥

कस्यापि । अत्र नौका प्रकटीकृता नागवल्ली च ।

516

गोपालो न च गोपालस्त्रिशूली न च शंकरः । चक्रपाणिः स नो विष्णुर्यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥

कस्यापि । अत्र महोक्षः प्रकटीकृतः । 517

उच्छिष्टं शिवनिर्माल्यं वमनं शवकर्पटम् । काकविष्ठासमुत्पन्नाः पञ्चैतेतिपवित्रकाः ॥ ४ ॥

उच्छिष्टं दुग्धम् । शिवनिर्माल्यं गङ्गा । वमनं मधु । शवकर्पटं पट्टाम्बरम् । काकविष्ठासमुद्भूताः पिप्पलादय इति प्रकटीकृताः । 518 विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः । हिमापहामित्रधरैर्व्याप्तं व्योमाभिनन्दति ॥ ५ । दण्डिनः । विना गरुडेन जित इन्द्रः । तदात्मभवोर्जुनः । तद्वेषी कर्णः । तद्गुरुः सूर्यः । तत्पादहतस्तत्किरणसंतप्तः । हिमापहाग्निः । तदमित्रं पानीयम् । तद्धरा मेघाः । इति प्रकटीकृतम् । 519

काचिन्मृगाक्षी प्रियविप्रयोगे गन्तुं निशापारमपारयन्ती । उद्गातुमादाय करेण वीणां मृगाङ्कमालोक्य शनैरहासीत् ॥ ६ ॥

कस्यापि । वीणां किमर्थमहासीत् यतोयं गीतप्रियो मृगाङ्कमृगो मत्प्रयुक्तं गीतमाकर्णयितुं ततश्चेदवतरति तदा चन्द्रो निष्कलङ्क: स्यात् । मन्मुखसाम्यं च लभेत । प्रियविप्रयोगे संतापकरो मे हिमांशुः । अतोस्य शत्रोश्चन्द्रमसो मन्मुखसाम्यं मा भूदिति वीणामहासीत् । इति प्रकटितोर्थः ।

520

तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरूणां संनिधानेपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥

अत्र कलश: प्रकटीकृतः । 521

अवलोक्य स्तनौ वध्वा गुञ्जाफलविभूषितौ । निःश्वस्य रोदितुं लग्ना कुतो व्याधकुटुम्बिनी ॥ ८ ॥

धर्मदासस्यैतौ । शबरस्त्री पुत्रजायायाः स्तनौ गुञ्जाफलालंकृतौ दृष्ट्वा कुतो निःश्व- स्य रुरोद । यतो मत्पुत्र एतस्यामनुरक्तस्तथा क्षीणतां गतो यथा गजा- न्विनिहत्य गजमुक्ताफलहारैः स्तनौ विभूषयितुं नालम् । अतो निष्प्र- यासग्राह्यैर्गुञ्जाफलैर्विभूषयति । पुत्रे च क्षीणे सति तदर्जितनिर्वाह- वृत्ते: सर्वस्यापि कुटुम्बस्य जीवितसंदेहः । अतो व्याधकुटुम्बिनी दुःखान्निःश्वस्य रोदितुं लग्ना । इति प्रकटीकृतोयमर्थः । 522 गीत्वा किमपि व्याधः शृङ्गं जग्राह तरुणहरिणस्य । तमथ समीक्ष्योद्यतकरमेणीमपि लज्जिता व्याधी । ९ ॥ शार्ङ्गधरस्य । अस्यार्थः । व्याधः किमप्यद्भुतं गीत्वा गीतमूर्छनाविलीनचित्तस्य तरुणहरिणस्य शृङ्गं जग्राह । किमर्थं जग्राह यतो मद्गीतसुखित- स्त्वं याचकस्य मे इदं शिरोदानं देहि । अथ तं हरिणं शिरोदाना- योद्यतकरं समीक्ष्य तज्जायां हरिणीं पत्युर्भक्त्या निजशिरोदानायो- द्यतकरां च समीक्ष्य व्याधसार्थचारिणी व्याधी लज्जिता । केन हे- तुना लज्जिता यतोयं हरिणो दाता इयं च हरिणी पतिभक्ता दातुर्जा- या मत्कान्तो याचकः अहं च याचकजाया वरमेते पशवो न वयं मनुष्या इति लज्जिता । अयं प्रथमोर्थः ।

अथवा व्याधजायायाः परिणीतः पूर्वपुरुषो मृतः स च विद्य- मानः संगृहीतो द्वितीयः पुरुषः । तं च विलोक्य चिन्तितवती । यतो निजकान्तवियोगासहिष्णुः शिरोदानायोद्यतकरा पतिभक्ता वरमियं हरिणी । परिणीतप्रियमरणे जीविता संगृहीतभर्तृका चासती नाहं मानुषीति लज्जिता । इति द्वितीयोर्थः । अथवा इति चिन्तितं तया । यतो येन कर्णेन गीतं श्रुतं तस्य दातुः कर्णस्य पुरो याच्ज्ञायै करो न प्रसारितो व्याधेन । नीरसक- ठिनकुटिलशृङ्गस्य पुरः करः प्रसारितः । अनुचितं कृतं मूढेन । कृतेप्यनुचिते अकृतपात्रविचारो गीतरसज्ञः स्वभावकृपणं याचकं जानन्मृगयूथपतिर्निजशिरोदानायोद्यतकरो जातः । अतो व्याधी तं हरिणं चतुरं ज्ञात्वा तं च व्याधं मूर्खं ज्ञात्वा हरिणीं च तादृशीं पतिभक्तां वीक्ष्य लज्जिता । इति तृतीयोर्थः । अथापह्नुतिः ॥ 523

रुचिरस्वरवर्णपदा रसभाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य ॥१९॥

524

सीत्कारं संजनयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किमु मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः ॥ ११ ॥

धर्मदासस्यैतौ । 525

वर्षति मेघे नितरामपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कत्कण्ठितासि तरले नहि नहि सखि पिच्छिलः पन्थाः ॥१२॥

कस्यापि । 526

प्रहरति न पञ्चबाण: केवलमबले निमेषोपि । वर्षति परं न देवः क्षणदापि मृगाक्षि विप्रयोगे ते ॥ १३ ॥

अथ कूटाः 527

केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः । रुदन्ति कौरवाः सर्वे हा केशव कथं गतः ॥ १४ ॥

कस्यापि । के पानीये । शवं मृतकम् । द्रोण: कृष्णकाकः । कौरवाः सृ- गाला: । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 528

अम्बरमम्बुनि पत्रमराति: पीतमहीनगणस्य ददाह । यस्य वधूस्तनयं गृहमब्जा पातु स वो हरलोचनवह्निः ॥ १५ ॥

दूरान्वयः । कस्यापि । स कृष्णो वो युष्मान्पातु यस्याम्बरं पीतम् । यस्य गृहमम्बुनि । यस्य पत्रमहीनगणस्यारातिः । यस्य वधूरब्जा । यस्य तनयं हरलो- चनवह्निर्ददाह । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 529

लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोचितं वचः । बिभ्यती धीवरेभ्यो या जडेष्वेव निमज्जति ॥ १६ ॥

कस्यापि । लक्ष्मीर्यादोनिधेः समुद्रस्य यादो जलजन्तुः अदो वचो वादोचितं न । यतो धीवरेभ्यो विचक्षणेभ्यो बिभ्यती त्रस्यन्ती जडेष्वेव कदर्ये- ष्वेव निमज्जाते तिष्ठति । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 530

पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्त: कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि नो दास्यसि पिबाम्यहम् ॥ १७ ॥

कस्यापि ।

यदि दासी असि नेच्छामि । नो दासी असि पिबाम्यहम् । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 531

नदीज लङ्केशवनारिकेतु- र्नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः । एषोङ्गनावेषधरः प्रमाथी जित्वा वयं नेष्यति चाद्य गा वः ॥ १८ ॥

बालभारतस्य । नाम भो नदीज भीष्म एष दृश्यमानः अङ्गनावेषधरः स्त्रीरू - प्रधारी लङ्केशवनारिकेतुर्वानरध्वजः नगाह्वयः अर्जुननामा यतः । किंभूतः नगारिसूनुरिन्द्रपुत्रः । उ भोः कौरवाः अयं प्रमाथी हन्ता । अद्य वो युष्मान् जित्वा गाश्च नेष्यति । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 532

चञ्चद्वादशनीलनीरजयुतं सप्ताम्बुजोद्भासितं नित्यं षोडशशोणपद्मरुचिरं धात्रानिशं सेवितम् । क्षीराम्भोधिगृहं सहस्रदलसत्पर्यङ्कविश्रान्ति य- त्पायाद्वः कमलाङ्गसङ्गिशयनं तन्नीलरोचिर्महः ॥ १९ ॥

शार्ङ्गधरस्य । अस्य व्याख्या । तन्नीलरोचिः श्यामप्रभं महस्तेजः कृष्णल- क्षणं वो युष्मान्पायात् । तत्किंभूतम् । कमलाङ्गसङ्गिशयनं लक्ष्मी सनाथशय्यम् । पुन: किंभूतम् । सहस्रदलसत्पर्यङ्कविश्रान्ति सहस्रफ- णादिव्यशयनशेषस्थितम् । पुनः किंभूतम् । क्षीराम्भोधिगृहं दुग्ध- समुद्रनिवासम् । पुन: किंभूतम् । धात्रा नाभिसरोरुहस्थेन ब्रह्मणा अनिशं सेवितमध्यासितम् । पुनः किंभूतम् । षोडशशोणपद्म- रुचिरं षोडशारुणकमलमनोहरम् । षोडशशोणपद्मानां विवृतिः । विष्णोश्चत्वारो हस्ता द्वौ चरणौ । तावन्त एव ब्रह्मणः । द्वौ करौ द्वौ चरणौ लक्ष्म्याः । एवं षोडश शोणपद्मरुचिरम् । पुन: किंभूतम् ।

नित्यमविनाशि । पुनः किंभूतम् सप्ताम्बुजोद्भासितं सप्तकमलशोभि- तम् । सप्ताम्बुजानां विवृतिः । चत्वारि मुखपद्मानि ब्रह्मणः । एकं नाभिसरोरुहम् । एकं विष्णोर्मुखम् । एकं लक्ष्म्या मुखम् । एवं सप्ताम्बुजोद्भासितम् । पुनः किंभूतम् । चञ्चद्द्वादशनीलनीरजयुतं शोभ- मानद्वादशनीलोत्पलयुक्तम् । द्वादशनीलनीरजानां विवृतिः । अष्टौ नयनानि ब्रह्मणः । द्वे विष्णो: । द्वे लक्ष्म्याः । एवं द्वादशनीलनीर- जयुतम् । अत्रापह्नुतिरलंकारः । इति सुबोधमेतत्पद्यम् । 533

विकसति नयनाभ्यां कैरवं पङ्कजं च श्लथयति चरणाब्जं ब्रह्मचर्यं पयोधेः । उरसि लसति यस्य श्रेयसां संप्रदाय: स फणिनमधिशेते पद्मया पद्मनाभः ॥ २० ॥

अभिरामपशुपतेः । अस्य व्याख्या । स पद्मनाभः पद्मया सह फणिनं शेषमधि- शेते । यस्य नयनाभ्यां चन्द्रसूर्यलक्षणाभ्यां कैरवं पङ्कजं च विक सति । यस्य चरणाब्जं गङ्गाजनकं पयोधेर्ब्रह्मचर्यं श्लथयति दूरी- करोति । यस्योरसि श्रेयसां संप्रदायः कौस्तुभमणिर्लसति । एवंविधः पद्मनाभः फणिनमधिशेते । अत्राप्यपह्नुतिरलंकारः । इति सुबोध- मेतत्पद्यम् । ----------- अथ क्रियागुप्त-कर्तृगुप्त-कर्मगुप्त-संधिगुप्त- बिन्दुमती - चित्र-भाषाचित्राख्यानम् ॥ ३४ ॥ 534

आगतः पाण्डवाः सर्वेदुर्योधनसमीहया । तस्मै गां च सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च ॥ १ ॥

कस्यापि ।

यो धनसमीहया आगतस्तस्मै सर्वे पाण्डवा गां च सुवर्णं च विविधानि रत्नानि च अदुः ददति स्म । इति क्रिया गुप्तम् ॥

535

गौरीनखरसादृश्यश्रद्धया शशिनं दधौ । इहैव गोप्यते कर्ता वर्षेणापि न लभ्यते ॥ २ ॥

कस्यापि ।

इः कामः तं हन्तीति इहा ईश्वरः । इति कर्तृगुप्तम् ॥

536

अन्नवस्त्रसुवर्णानि रत्नानि विविधानि च । ब्राह्मणेभ्यो नदीतीरे ददाति व्रज सत्वरम् ॥ ३ ॥

कस्यापि । हे ब्राह्मण । इभ्य: समृद्धः । इत्यपि कर्तृगुप्तम् ॥ 537

एहि हे रमणि पश्य कौतुकं धूलिधूसरतनुं दिगम्बरम् । सापि तद्वदनपङ्कजं पपौ भ्रातरुक्तमपि किं न बुध्यसे ॥ ४ ॥

कस्यापि ।

कौ पृथिव्यां तुकं बालं पश्य । इति कर्मगुप्तम् ॥

538

पिबतस्ते शरावेण वारि कल्हारशीतलम् । केनेमो दुर्विदग्धेन हृदये संनिरोपितौ ॥ ५ ॥

शरौ बाणौ । एण हरिण । इति संधिगुप्तम् ॥

539

वटवृक्षो महानेष मार्गमावृत्य तिष्ठति । तावत्त्वया न गन्तव्यं यावन्नान्यत्र गच्छति ॥ ६ ॥

कस्यापि । वटो ब्राह्मण । ऋक्षो भल्लूकः । इत्यपि संधिगुप्तम् ॥ 540 न मयागोरसाभिज्ञं चेतः कस्मात्प्रकुप्यसि अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे ॥ ७ ॥ दण्डिनः । न निषेधे । मे मम । आगोरसाभिज्ञं अपराधरसज्ञांतृ । इत्यपि संधिगुप्तकम् ॥ 541

त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिन्धोः कुमुद्वतीदयितः । अयमुदयति घुसृणारुणरमणीवदनोपमश्चन्द्रः ॥ ८ ॥

ठि ठ ठ ठ ठू ठा ठ ठं ठि ठं ठि ठो: ठु ठु ठ ठी ठ ठि ठ ॰ ॰. ॰ ॰ ॰ ठ ठ ठु ठ ठ ठि ठु वृ ठा ठु ठ ठ ठ ठी ठ ठ ठो ठ ठ ठ ठ: ॥ ॰ ॰ इति बिन्दुमती ॥ 542

विश्वस्य हेतुरमरैर्बहु गीयसे त्वं विश्वंभरे शवशिवे त्रिगुणात्ममूर्ते । चिद्व्योमतोपि परमां प्रथमं वदन्ति त्वां योगिनस्तुतिपरा: प्रणिधानदृष्ट्या ॥ ९ ॥

शार्ङ्गधरस्य । अस्य वसन्ततिलकच्छन्दसो दुर्गास्तुतिरूपस्य पद्यस्य चतुर्णामपि पादानां षष्ठसप्तमाष्टमाक्षर लोपेनेन्द्रवज्रावृत्तं शिवस्तुतिश्च जायते ।

543

नमामि मामनोनुन्नमानं मुनिममानिनम् । नानाननममानाममोंनामानमुमेनमुम् ॥ १० ॥

शार्ङ्गधरस्य । नमामि नमस्करोमि । कम् । उं विष्णुम् । न केवलमुं विष्णुम् । उमेनं पार्वतीनाथम् । हरिहरावित्यर्थः । किंभूतम् । मामनोनुन्नमा - नम् । मां लक्ष्मीः तस्या मनसो नुन्नः अपहृतो मानो येन सः तम् । लक्ष्मीचाञ्चल्यगर्वापहारिणम् । पुनः किंभूतम् । मुनिं योगीश्वरम् । पुनः किंभूतम् । अमानिनम् । नास्ति मानो यस्यासौ तम् । पुनः किंभूतम् । नानाननम् । नानाविधान्याननानि मुखानि यस्यासौ तम् । दशावतारत्वान्नैकविधमुखम् । पुनः किंभूतम् । अमानामम् । अमा- नमाकाशममति क्रमतीत्यमानामः तम् । पुनः किंभूतम् । ॐनामानम् । ब्रह्मस्वरूपम् । एवंविधम् उम् उमेनं च हरिं हरं च नमामि । द्व्यक्षरः । 544

तारतारतरैरेतैरुत्तरोत्तरतो रुतैः । रतार्ता तित्तिरी रौति तीरे तीरे तरौ तरौ ॥ ११ ॥

द्व्यक्षरः कालिदासस्य । 545

नागविशेषे शेषे शेषेशेषेपि संहृते जगति । हंस्यसिकालं कालं का लङ्कालङ्घने स्तुतिर्भवतः ॥ १२ ॥

देवेश्वरस्य सानुप्रासः । 546

लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन । व्याजृम्भितेन जघनेन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥ १३ ॥

दण्डिनः सानुप्रासः । 547 मधुरया मधुबोधितमाधवी मधुसमृद्धिसमेधितमेधया ।

मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मद- ध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे ॥ १४ ॥ माघकवेः कठिनानुप्राससहितं चतुर्थपादान्तयमकम् । 548

आम्नायानामाहान्त्या वा- ग्गीतीरीतीः प्रीतीर्भीतीः । भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येये चेच्छेत्क्षेमे देशे ॥ १५ ॥

दण्डिनश्चातुर्मातृकं विद्युन्मालाछन्दः । अस्य व्याख्या। आम्नायानां वेदानामन्त्या वागुपनिषदाह अक- थयत् । किमाह । गीती: ईती: प्रीती: भीतीः भोगः रोगः

मोदः मोहः क्षेमे शुभे देशे आत्मपरमात्मानौ ध्येये इच्छेत् । इति चित्राणि ॥

549

उत्सरङ्गकलितोरुकटारी- भाजिराउतभयंकरभालाः । सन्तु पायकगणा जय तैस्त्वं गामगोहरमिलाप इलावी ॥ १६ ॥

कस्यापि । अस्य व्याख्या । हे राजन् पायकगणा: सेवकलोकाः उत्स- रङ्गकलितोरुकटारीभाजिराः सन्तु । उत्सरङ्गा अतिमुदिताः कलि- तोरुकटाः सज्जितपृथुलकपोला ये अरीभाः शत्रुगजास्तेषां योसा- वाजिः सङ्ग्रामस्तं रान्ति ददतीति उत्सरङ्गकलितोरुकटारीभाजिराः । उत पुनः भयंकरभालाः भ्रुकुटीभीषणललाटाः सन्तु । तैः पायक- गणैः इलापः पृथ्वीरक्षकः इलावी जितकंदर्पस्त्वम् अगोहरम् अगोग्रहं यथा स्यादेवं गां पृथिवीं जय । परदेशानात्मीयान्कुरु ।

550

नूनं बादल छाइ खेह पसरी निःश्राणशब्दः खरः शत्रुं पाडि लुटालि तोडि हनिसौं एवं भणन्त्युद्भटाः । झूठे गर्व भरामघालि सहसा रे कन्त मेरे कहे कण्ठे पाग निवेश जाह शरणं श्रीमल्लदेवं प्रभुम् ॥ १७ ॥ श्रीकण्ठपण्डितस्य । इति भाषाचित्रम् ॥

------------ अथ प्रश्नोत्तराख्यानम् ॥ ३५ ॥ तेष्वन्तरालापाः । 551

गच्छन्ति क्वाजिवह्नौ हुतनिजतनवः का भिनत्ति स्वकूले किं स्याद्योज्यं विकल्पे क्रकचनिभनखैः किं नृसिंहेन भिन्नम् । की दृग्दित्याः प्रसूतिः किमनलशमनं का नृपैः पालनीया को वन्द्यः कः प्रमार्ष्टि त्रिभुवनकलुषं स्वर्धुनीवारिपूरः ॥ १ ॥

कस्यापि । स्वः । धुनी । वा । रिपूर : । पुनरप्यनुलोमेन । स्वर्धुनी । वारि । पूः। अः । पुनरपि सर्वम् । स्वर्धुनीवारिपूरः । 552

पुंसः संबोधनं किं विदधति करिणां के रुजोग्नेर्भिषक्किं का शून्या ते रिपूणां नरवर नरकं कोवधीद्रोचकं किम् । के वा वर्षासु न स्युर्बिसमिव हरिणा किं नखाग्रैर्विभिन्नं को वा मार्गे विसर्पन्विघटयति तरून्नर्मदावारिपूरः ॥ २ ॥

कस्यापि । नः । मदाः । वारि । पूः । अः । पुनरप्यनुलोमेन । नर्म । दावाः । रिपूरः । पुनः सर्वम् । नर्मदावारिपूरः । 553 के भूषयन्ति स्तनमण्डलानि कीदृश्युमा चन्द्रमसः कुतः श्रीः ।

किमाह सीता दशकण्ठभीता हारामहादेवरतातमातः ॥ ३ ॥ कस्यापि । हारा: । महादेवरता । तमातः रात्रेः । पुनः सर्वम् । हा राम हा देवर तात मातः । 554

रवेः कवेः किं समरस्य सारं कृषेर्भयं किं किमुशन्ति भृङ्गाः । खलाद्भयं विष्णुपदं च केषां भागीरथीतीरसमाश्रितानाम ॥ ४ ॥

कस्यापि । भाः । गीः । रथी । ईतिः । रसम् । आश्रितानाम् । पुनः सर्वम् । भागीरथीतीरसमाश्रितानाम् । 555

कः प्रार्थ्यते मदनविह्वलया युवत्या भाति क्व पुण्ड्रकमुपैति कथं बतायुः । क्वानादरो भवति केन च राजतेब्जं बाह्यास्थि किं फलमुदाहर नालिकेरम् ॥ ५॥

कस्यापि । ना । अलिके । अरम् । प्रतिलोमेन । रङ्के । अलिना । पुन: स- र्वम् । नालिकेरम् । 556

कम्य मरौ दुरधिगमः कः कमले कथय विरचितावासः । कैस्तुष्यति चामुण्डा रिपवस्ते वद कुतो भ्रष्टाः ॥ ६ ॥

आद्युत्तरजातिर्धर्मदासस्य । कस्य जलस्य । कः ब्रह्मा । कैः शिरोभिः । कुतः पृथिव्याः । 557

नलिनीदलगतजललवतरलं किं यौवनं धनं चायुः । के शशधरकरनिकरानुकारिणः सज्जना एव ॥ ७ ॥

कम्यापि ।

558

किं क्रूरं स्त्रीहृदयं किं गृहिण : प्रियहिताय दारगुणाः । कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं प्रज्ञा ॥ ८ ॥ दण्डिनः । अथ प्रश्नोत्तरेषु बाह्यालापाः ॥

559

नीचेषु यावनी वाणी का क: स्याच्छुभदो जने । शंभोरावरणं किं कं भजन्ते व्याधयो जनम् ॥ ९ ॥

श्रीहरिहरदेवानाम् । प्रश्नोत्तरं किम् । अवेलाभोजिनम् । अबे । लाभः । अजिनम् । पुनः सर्वम् । अवेलाभोजिनम् । 560

कस्मिन्स्वपिति कंसारि: का वृत्तिरधमा नृणाम् । किं ब्रूते पितरं बाल: किं दृष्ट्वा रमते मनः ॥ १० ॥

कस्यापि । प्रश्नोत्तरं किम् । शेषेसेवाबापररूपम् । शेषे । सेवा । बापर ।

रूपम् । अथ प्रश्नोत्तरेषूक्ति प्रत्युक्तयः ॥

561

कियन्मात्रं जलं विप्र जानुदघ्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवादृशाः ॥ ११ ॥

प्रथमपादस्तृतीयपादश्च नदीमुत्तितीर्षोर्भोजराजस्योक्ति: । द्वितीय- पादचतुर्थपादश्च राजदर्शनार्थं छद्मकाष्ठभारवाहपण्डितस्य प्रत्युक्तिः । 562

भूरिभारभराक्रान्त बाधति स्कन्ध एष ते । न तथा बाधते स्कन्धो यथा बाधति बाधते ॥ १२ ॥

पूर्वार्धं मृगयाया गृहमागच्छतः शिबिकारूढस्य भोजराजस्योक्तिः । उत्तरार्धं च राजदर्शनार्थं छद्मशिबिकावाहपण्डितस्य प्रत्युक्तिः । 563

यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते तदाचष्टे लोकः शशक इति नो मां प्रति तथा । अहं त्विन्दुं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणी- कटाक्षोल्कापातत्रणकिणकलङ्काङ्किततनुम् ॥ १३ ॥

पूर्वार्धं रात्रौ चन्द्रमसं वर्णयतो भोजराजस्य । उत्तरार्धं च राजदर्शनार्थं छद्मचोरस्य पण्डितस्य । 564

इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिहं जरास्वपि मान्मथा विकाराः । इदमपि न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ १४ ॥

पूर्वार्धं शारिक्रीडां कुर्वत्याः शीलाभट्टारिकायाः । उत्तरार्धं च भोजराजस्य । 565 अष्टौ हाटककोटयस्त्रिनवतिर्मुक्ताफलानां तुला: पञ्चाशन्मधुगन्धलुब्धमधुपाः क्रोधोद्धुराः सिन्धुराः । लावण्योपचयप्रपञ्चचतुरं पण्याङ्गनानां शतं दण्डे पाण्ड्यनृपेण ढौकितमिदं वैतालिकायार्पय ।॥ १५ ॥ निखिलमपि पद्यं विज्ञापयतो भाण्डागारिकस्योक्तिः । वैतालि- कायार्पयेति च सप्ताक्षराणि वैतालिकगीतदत्तकर्णस्य विक्रमादि- त्यस्य प्रत्युक्तिः । 566 अलमतिचपलत्वात्स्वप्नमायोपमत्वा- त्परिणतिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः ।

इति यदि शतकृत्वस्तत्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ १६ ॥ पूर्वार्धं शिक्षां ददतो गुरोरुक्तिः । उत्तरार्धं च राजकन्यानुर- क्तस्य बिल्हणस्य भित्तिलेखप्रत्युक्तिः । 567

अङ्गणं तदिदमुन्मदद्विप- श्रेणिशोणितविहारिणो हरेः । उल्लसत्तरुणकेलिपल्लवां शल्लकीं त्यजति किं मतङ्गजः ॥ १७ ॥

पूर्वार्धं तच्चित्तपरीक्षिकाया राजकन्याया उक्तिः । उत्तरार्धं तद- नुरक्तस्य बिल्हणस्य प्रत्युक्तिः। 588

निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ॥ १८ ॥

पूर्वार्धं राजकन्यानुरक्तस्य बिल्हणस्योक्तिः । उत्तरार्धं तदनुरक्त- चित्ताया राजकन्यायाः । ------------- अथ जातिः ॥ ३६ ॥ 569

मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिन: प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥ १ ॥

570

कलक्वणितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः । पारावत: परावृत्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम् ॥ २ ॥

एतौ दण्डिनः ।

571

स्थित्वा स्थैर्यादुपाम्भः समजठर शिराश्चक्रमूर्तिर्मुहूर्तं धूर्तः संव्यक्ततीरः कतिचिदपि पदान्युच्चकैः कुञ्चिताङ्घ्रि:। पश्चाद्ग्रीवां प्रसार्य त्वरितगतिरपां मध्यमाविश्य चञ्च्वा चञ्चन्तीमूर्ध्वकण्ठ: कथमपि शफरीं स्फारिताक्षो बकोत्ति ॥ ३ ॥

गोविन्दराजदेवानाम् । 572

चञ्चच्चञ्चलचञ्चुचुम्बनचलच्चूडाग्रमुग्रं पत- च्चक्राकारकरालकेसरसटास्फारस्फुरत्कंधरम् । वारं वारमुदङ्घ्रिचञ्चलघनभ्रश्यन्नखक्षुण्णयो- र्दृष्टा कुक्कुटयोर्द्वयोः स्थितिरिति क्रूरक्रमं युध्यतोः ॥ ४ ॥

वररुचेः । 573

पक्षावुत्क्षिप्य धुन्वन्सकलतनुरुहाभोगविस्तारितात्मा प्रागेवोड्डीननिद्रः स्फुरदरुणकरोद्भासितं खं निरीक्ष्य । प्रात: प्रोत्थाय नीडस्थितचपलतनुर्घर्घरध्वानमुच्चै- रुद्ग्रीवं पूर्वकायोन्नतविकटसटः कुक्कुटो रारटीति ॥ ५ ॥

कस्यापि । 574

आलोकत्रस्तनारीकृतसभयमहानादधावज्जनौघ- व्याप्तद्वारप्रदेशप्रचुरकलकलाकर्णनस्तब्धचक्षुः । काष्ठं दण्डं गृहाणेत्यतिमुखर जनैस्ताडितो लोष्टघातै- र्भीत: सर्पो गृहस्यानधिगतविवरः कोणतः कोणमेति ॥ ६ ॥

दिविरकिशोरकस्य । 575

धूलीधूसरतनवो राज्यस्थितिरचनकल्पितैकनृपाः । कृतमुखवाद्यविकाराः क्रीडन्ति तुनिर्भरं डिम्भाः ॥ ७ ॥

रुद्रटस्य । 576 आयातो भवतः पितेति सहसा मातुर्निशम्योदितं धूलीधूसरितो विहाय शिशुभिः क्रीडारसान्प्रस्तुतान् ।

दूरात्स्मेरमुखः प्रसार्य ललितं बाहुद्वयं बालको नाधन्यस्य पुरः समेति परया प्रीत्या रटन्घर्घरम् ॥ ८॥ उत्कटस्य । 577

अकूर्चारम्भोपि प्रति चिबुकदेशं करतलं प्रतिज्ञायां कुर्वन्युवतिषु दृशं स्निग्धतरलाम् । कुमारोहंकारात्परिषदि समानानगणय - न्भुजौ वक्षः पश्यन्नववयसि कान्तिं वितनुते ॥ ९ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 578

खड्गहस्तोरिमालोक्य हर्षामर्षसमन्वितः । शूर: पुलकितो रक्तनेत्रो हसति जृम्भते ॥ १० ॥

लक्ष्मीधरस्य । 579

गायति हसति च नृत्यति हृदयेन धृतां प्रियां विचिन्तयति । समविषमं न च विन्दति गृहगमनसमुत्सुकः पथिकः ॥ ११ ॥

कस्यापि । 580

मातर्धर्मपरे दयां कुरु मयि श्रान्तेद्य वैदेशिके द्वारालिन्दककोणके सुनिभृतं यास्यामि सुप्त्वा निशि । इत्युक्ते सहसा प्रचण्डगृहिणीवाक्येन निर्भर्त्सितः स्कन्धन्यस्तपलालमुष्टिविभवः पान्थः पुनः प्रस्थितः ॥ १२ ॥

रविदत्तस्य । 581

भद्रं ते सदृशं यदध्वगशतैः कीर्तिस्तवोद्धुष्यते स्थाने रूपमनुत्तमं सुकृतिना दानेन कर्णो जितः । इत्यालोक्य भृशं दृशा करुणया शीतातुरेण स्तुत: पान्थेनैकपलालमुष्टिरुचिना गर्वायते हालिकः ॥ १३ ॥

कस्यापि ।

582

विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदो: कन्दली- परस्पर परिस्खलद्वलयनि:स्वनोद्वन्धुराः । लसन्ति कलहुंकृतिप्रसभकम्पितोर: स्थल- त्रुटद्गमकसंकुला: कलमकण्डनीगीतयः ॥ १४ ॥

विज्जकायाः । 583

आकर्षन्निव गां त्रमन्निव खुरौ पश्चार्धमुज्झन्निव त्वीकुर्वन्निव खं पिबन्निव दिशो वायूंश्च मुष्णन्निव । साङ्गारप्रकरां स्पृशनिव भुवं छायाममृष्यन्निव प्रेङ्खच्चामरवीज्यमानवदनः श्रीमान्हयो धावति ॥ १५ ॥

सिंहदत्तस्य । 584

पुरो नुन्नः पश्चाद्व्रजति विधृतश्चोच्छ्रिततनुः समुत्पत्योत्तानः पतति पथि लोकान्प्रविशति । हयः किंचिद्रच्छेद्यदि नयति पत्तिं क्वचिदहो कशाघाते तिष्ठत्यथ चरणघातेन खनति ॥ १६ ॥

सूक्तिसहस्रात् । 585

आघ्रायाघ्राय गन्धं विकटमुखपुटो दर्शयन्दन्तपंक्तिं धावत्युन्मुक्तनादो मुहुरपि च रसाद्भ्रष्टया पृष्ठलग्नः । गर्दभ्या पादघातद्विगुणितसुरतप्रीतिराकृष्टशिश्नो वेगादारुह्य मुह्यन्नवतरति खरः खण्डितेच्छश्चिरेण ॥ १७ ॥

मयूरस्य । 586

घ्रात्वा श्रोणीमजाया विततमभिमुखं वक्त्रसंकोचभङ्गं स्थित्वा सूर्यं निरीक्ष्य प्रविकसितसटो घट्टयन्क्ष्मां खुरेण । बोबोकारान्प्रकुर्वन्मणिशकलनिभं चालयन्नेत्रयुग्मं छागश्चाटूननेकांश्चतुर इव विटो मन्मथान्धः करोति ॥ १८ ॥

कस्यापि ।

587

पार्श्वस्फालावलेपाच्चटुलितचरणोल्लेखिताकाशदेशः संघट्टाटोपकोपप्रकटितरसनापल्लवालीढसृक्कः । किंचित्साचीकृतास्यः स्फुरदधरपुटः स्फारिताताम्रचक्षु- र्घोराघाताभिलाषादपसरति रुष दर्शयेन्नेष मेषः ॥ १९ ॥

शकवर्मणः । 588 ग्रीष्मादित्यकरप्रतप्तसिकतामध्योपविष्टः सुखं शेते गौरखरो मरुस्थलभुवि प्रोथं विधाय क्षितौ ॥ गुञ्जज्जाहककण्टकाहतमरुद्भूतोत्पतद्धूलिभि- श्छन्नाङ्गः कृकलासकोपि निभृतं मार्तण्डमुद्वीक्षते ॥ २० ॥ 589

मार्गं देहि पदं निधेहि निभृतं शब्दं समाकर्णय श्वानं वारय कन्दलात्कलकलः कोयं सखे तावकः । इत्यन्योन्यमनेकधा मृगवधव्यापारपारंगमै- र्व्याधैः कोप्यधिको रसः प्रतिपदं जल्पद्भिरुत्पाद्यते ॥ २१ ॥

पुष्पाकरस्य । 590

वामस्कन्धनिषण्ण शार्ङ्गकुटिलप्रान्तार्पिताधोमुख- स्यन्दच्छोणितलम्बमानशशकान्वेणीस्खलच्चामरान् । ज्यान्तप्रोतकपोतपोतनिपतद्रक्ताक्ततूणीरका- न्सोपश्यत्करिकुम्भभेदजनिताक्रन्दान्पुलिन्दान्पुरः ॥ २२ ॥

क्षेमेन्द्रस्य । 591

गर्जन्हरिः साम्भसि शैलकुञ्जे प्रतिध्वनीनात्मकृतान्निशम्य । पदं बबन्ध क्रमितुं सरोषः प्रतर्कयन्नन्यमृगेन्द्रनादम् ॥ २३ ॥

भद्रस्वामिनः ।

592

लीढव्यस्तविपाण्डुराग्रनखयोराकर्णदीर्णं मुखं विन्यस्याग्रिमयोर्युगे चरणयोः सद्यो विभिन्नद्विपः । एतस्मिन्मदगन्धवासितसट: सावज्ञतिर्यग्वल- त्सृक्कान्ताहतिधूतलोलमधुपः कुञ्जेषु शेते हरिः ॥ २४ ॥

593 अम्भोमुचां सलिलमुद्वमतां निशीथे तालीवनेषु निभृतस्थितकर्णतालाः । आकर्णयन्ति करिणोर्धनिमीलिताक्षा धारारवान्दशनकोटिनिषण्णहस्ताः ।॥ २५ ॥ कस्यापि । 594

नयनपथनिरोधक्रोधनिर्धूतभाल- भ्रमदविरलरोमस्तोमबद्धान्धकारः । कृमिकवलनलोभोत्खातवल्मीकरन्ध्रो- त्थितफणिफणघातैरुच्छलत्येष भल्लः ॥ २६ ॥

भदनस्य । 595

यदर्कांशुक्लान्तः स्फुरदरुणपुष्पोदरधिया प्रविष्टो नासान्तः क्वणितमलिडिम्भ: प्रकुरुते । कपिः स्थित्वा स्थित्वा तदिदमनुशृण्वन्विचकितो धुनोत्यास्यं रौति प्रचलति चलत्युच्छलति च ॥ २७ ॥

कस्यापि । 596

गर्जित्वा मेघधीरं प्रथममथ शनैर्मण्डलीकृत्य देहं श्रृङ्गाभ्यां भीषयन्तावभिमुखमवनिं दारयन्तौ खुराग्रै: । मन्दं मन्दं समेत्य स्थिरनिहतपदं दत्तघातौ सरोषं युध्येते चालयन्तौ कुटिलितमसकृत्पुच्छमेतौ महोक्षौ ॥ २८ ॥

कस्यापि ।

597

आहत्याहत्य मूर्ध्ना द्रुतमनुपिबत: प्रस्तुतं मातुरूधः किंचित्कुब्जैकजानोरनवरतचलच्चारुपुच्छस्य धेनु: । उत्तीर्णं तर्णकस्य प्रियतनयतया दत्तहुंकारमुद्रा विस्रंसिक्षीरधारालवशबलमुखस्याङ्गमातृप्ति लेढि ॥ २९ ॥ मयूरस्य । ---------- अथ सदाचारः ॥ ३७ ॥

598

श्रोत्रियं सुभगामग्निं साग्निं गां धार्मिकं नदीम् । प्रातरुत्थाय यः पश्येदापद्भ्यः स प्रमुच्यते ॥ १ ॥

599

पापिष्ठं दुर्भगामन्त्यं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । अप्रियं प्रातरुत्थाय पश्यन्कलिमवाप्नुयात् ॥ २ ॥

600

प्रेतधूमे विरेके च वान्तौ च क्षुरकर्मणि । दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शे स्नानमात्रं विधीयते ॥ ३ ॥

601

उदक्यापतितम्लेच्छचाण्डालाद्यभिभाषणे । मार्जारमूषकस्पर्शे विण्मूत्रोत्सर्गदर्शने ॥ ४ ॥

602

अशुचीक्षणेश्रुपाते कलहे श्वासकासयोः । रथ्यामसर्पणेभ्यङ्गे- क्षुते नर्मण्युपस्पृशेत् ॥ ५ ॥

603

कुर्यादाचमनाभावे भास्करस्यावलोकनम् । स्पृशेद्वा सार्द्रतृणगोगोविड्भूदक्षिणश्रुतीः ॥ ६ ॥

604

देवाधिकारिणो म्लेच्छान्विकर्मस्थान्द्विजानपि । विलोक्योपस्पृशेत्स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥ ७ ॥

605

अजाश्वं मुखतो मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । ब्राह्मणाः पादतो मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः ॥ ८ ॥

606

नास्ति यज्ञः स्त्रिया: किंचिन्न व्रतं नोपवासकः । या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्यसौ ॥ ९ ॥

607

मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता । मृता सा लभते स्वर्गं यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ १० ॥

608

तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ ११ ॥

609

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् । एवं पतिं समुद्धृत्य नारी स्वर्गेषु मोदते ॥ १२ ॥

610

पृथक्वितां समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति । भर्तृदेहेन या याति तस्या लोकाः सनातनाः ॥ १३ ॥

611

शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता । शुचि: क्षेमकरो राजा संतोषी ब्राह्मणः शुचिः ॥ १४ ॥

612

नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । वत्सोपि स्तनपाने स्याच्छ्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १५ ॥

613

गच्छेदेको न पन्थानं स्वयं नोपानहौ हरेत् । शिरसा न वहेद्भारं न प्रधावेत वर्षति ॥ १६ ॥

614

न स्नानमाचरेद्भुक्त्त्वा नातुरो न महानिशि । न वस्त्रैः सह नाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥ १७ ॥

615

नद्या यद्यत्परिभ्रष्टं यच्चावर्तसमन्वितम् । गतप्रत्यागतं यच्च तत्तोयं परिवर्जयेत् ॥ १८ ॥

616

ब्राह्मण्यजागोमहिष्यः सूताः शुष्का नवोदकाः । नद्यः शुद्धा दशाहेन शुद्धापो भूमिगा नवाः ॥ १९ ॥

617

प्रवहद्ब्राह्मणं तोयं ताडागं क्षत्रियोदकम् । वापीकूपगतं वैश्यं शूद्रं च गृहभाण्डगम् ॥ २० ॥

618

अप्स्वात्मानं न वीक्षेत नावगाहेत्पयोरयम् । संदिग्धनावं नारोहेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ॥ २१ ॥

619

शीतास्वप्सु निषिच्योष्णा मन्त्रसंभारसंभृताः । स्नानं गृहेपि कुर्वाण: प्रामोति ज्ञानजं फलम् ॥ २२ ॥

620

नाग्निं मुखेनोपधमेन्नाधः कुर्यान्न लङ्घयेत् । नामेध्यं प्रक्षिपेद्वह्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ २३ ॥

621

देवालयं चत्वरं च नक्तं सेवेत न द्रुमान् । शून्याटवीं शून्यगृहं श्मशानं च दिनेष्वपि ॥ २४ ॥

622

जलं पिबेन्नाञ्जिलना शयानं न प्रबोधयेत् । परान्नं वा चरन्तीं गां धयन्तीं च न वारयेत् ॥ २५ ॥

623

शय्यादीपाधमस्तम्भच्छायां दूरेण संत्यजेत् । नर्मालापं न कुर्वीत धीमानसहनैः सह ॥ २६ ॥

624

नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेन्नस्यादुत्कटकासनः । न नासिकां विकुष्णीयान्न स्वयं कर्तयेन्नखान् ॥ २७ ॥

625

सर्वथा संत्यजेद्वादं न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । सर्वान्परित्यजेदर्थान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः ॥ २८ ॥

626

कुशं स्वर्णं सदा धार्यं बहिर्माल्यं न धारयेत् । नागन्धं बिभृयात्पुष्पं नात्मार्थं गुम्फयेत्स्रजम् ॥ २९ ॥

627

नित्यमामलके लक्ष्मीर्नित्यं हरितगोमये । नित्यं शंखे च पद्मे च नित्यं शुक्ले च वाससि ॥ ३० ॥

628

बालार्कं प्रेतधूमं च वृद्धां स्त्रीं पल्वलोदकम् । आयुष्कामो न सेवेत रात्रौ च दधिभोजनम् ॥ ३१ ॥

629

नोत्सङ्गे भक्षयेन्नाश्नन्मौलिं भूमिं च संस्पृशेत् । क्वचिद्रच्छेन्न चोच्छिष्टः पश्येज्ज्योतींषि नाशुचिः ॥ ३२ ॥

630

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन त्रिरद्भिः समुपस्पृशेत् । कुर्वन्नाचमनं विष्णुमोंकारं चापि संस्मरेत् ॥ ३३ ॥

631

हस्तद्वयस्थितैर्दर्भैः समाचामति यो द्विजः । सोमपानफलं तस्य भुक्त्वा यज्ञफलं लभेत् ॥ ३४ ॥

632

गृहेपि निवसन्विप्रो मुनिमांसविवर्जनात् । मांसादोन्योपि मांसस्य त्यागात्स्वर्गं व्रजेद्ध्रुवम् ॥ ३५ ॥

633

आत्मार्थं यः पशुं हन्यात्सोवश्यं नरकं व्रजेत् । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य खादन्मांसं न दोषभाक् ॥ ३६ ॥

634

अनभिध्यां परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम् । कर्मणां फलमस्तीति मनसा त्रितयं चरेत् ॥ ३७ ॥

635

प्राणातिपातं स्तैन्यं च परदाराभिमर्शनम् । त्रीणि पापानि कायेन नित्यशः परिवर्जयेत् ॥ ३८ ॥

636

असत्प्रलापं पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्न च चिन्तयेत् ॥ ३९ ॥

637

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थो धर्म उच्यते ॥ ४० ॥

638

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भृत्यान्गृह्याश्च देवताः । भोजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ ॥

639

वृक्षांश्छित्त्वा महीं भित्वा हत्त्वा कीटपिपीलकान् । दत्त्वान्नं कार्षुकोर्थिभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४२ ॥

640

राज्ञां दत्वा तु षड्भागं देवतानां च विंशतिः । त्रिंशद्दत्वा च विप्राणां कार्पुको नावसीदति ॥ ४३ ॥

641

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् । उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४४ ॥

642

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । सतामेतानि हर्म्येषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ४५ ॥

643

ग्रासादर्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ४६ ॥

644

उष्णकाले जलं दद्याच्छीतकाले हुताशनम् । प्रावृट्काले गृहं देयं सर्वकालेषु भोजनम् ॥ ४७ ॥

645

अवृत्तिव्याधिशोकार्ताननुवर्तेत शक्तितः । आत्मवत्सततं पश्येदपि कीटपिपीलकम् ॥ ४८ ॥

646

गां पङ्काद्ब्राह्मणीं दास्याद्वृत्तिं लोपाद्विजं वधात् । मोचयन्मुच्यते जन्तुः पापादा मरणान्तिकात् ॥ ४९ ॥

647

न कश्चिदपि जानाति किं कस्य श्वो भविष्यति । अतः श्वः करणीयानि कुर्यादद्यैव बुद्धिमान् ॥ ५० ॥

648

अनेन मर्त्यदेहेन यल्लोकद्वयशर्मदम् । विचिन्त्य तदनुष्ठेयं हेयं कर्म ततोन्यथा ॥ ५१ ॥

649

उपकारः परो धर्मः परोर्थः कर्मनैपुणम् । पात्रे दानं परः काम: परो मोक्षो वितृष्णता ॥ ५२ ॥

650

अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मभिः ॥ ५३ ॥

651

दीपोपशमनं पुंसां कूष्माण्डच्छेदनं स्त्रियाः । अचिरेणैव कालेन कुलच्छेदकरं मतम् ॥ ५४ ॥

652

अलाबुं वर्तुलाकारं वार्ताकं कुन्दसंनिभम् । प्राणान्तेपि न चाश्रीयान्मसूरान्नं सवल्कलम् ॥ ५५ ॥

653

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् । नहीदृशमनायुष्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ५६ ॥

654 मात्रा स्वस्रा दुहित्रा च न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति । ५७ ॥ 655

प्रकीर्णकेशामनवेक्ष्यकारिणीं सदा च भर्तुः प्रतिकूलभाषिणीम् । परस्य वेश्माभिरतामपत्रपा- मेवंविधां योषितमाशु वर्जयेत् ॥ ५८ ॥

656

हताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधः शय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम् ॥ ५९ ॥

657 कुचेलिनं दन्तमलावधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरवाक्यभाषिणम् ।

सूर्योदये चास्तमने च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥६० ॥ 658

एकच्छागं द्विरावेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ ६१ ॥

659

शिरः सुधौतं चरणौ सुनिर्मलौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्रशायित्वमपर्वमैथुनं चिरप्रणष्टां श्रियमानयन्ति षट् ॥ ६२ ॥

660

षष्ठीषु तैलं पलमष्टमीपु क्षौरक्रियां चैव चतुर्दशीषु । स्त्रीसेवनं नष्टकलामु पुंसा- मायुःक्षयार्थं मुनयो वदन्ति ॥ ६३ ॥

661

स्नातुर्जनस्य दशमी तनयांस्त्रयोद- श्यर्थं निहन्त्युभयमेतदपि द्वितीया । सप्तम्यनिन्दुनवमीष्वपि संपदिच्छुः स्नायात्कदाचिदपि नामलकैर्मनुष्यः ॥ ६४ ॥

662

रोहिणीसहितमुत्तरात्रयं कीर्तयन्ति मुनयो ध्रुवाह्वयम् । बीजहर्म्यनगराभिषेचना- रामशान्तिविधिषु प्रशस्यते ॥ ६५ ॥

663 रोहिणीषु करपञ्चकेश्विभे त्र्युत्तरेपि च पुनर्वसुद्वये ।

रेवतीषु वसुदैवते च भे नव्यवस्त्र परिधानमिष्यते ॥ ६६ ॥ 664

रविर्नृपविलोकने सुरगुरुर्विवाहोत्सवे रणे धरणिनन्दनो भृगुसुतः प्रयाणे बली । शनिस्तु खलु दीक्षणे सकलशास्त्रबोधे बुधः शशी निखिलकर्मसु ध्रुवमुदाहृतः सूरिभिः ॥६७॥ एतानि धर्मशास्त्रपुराणज्योतिः शास्त्रेभ्यः । ------------ अथ धर्मनिवृतिः ॥ ३८ ॥

665

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे । धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥ १ ॥

666

यस्य धर्मविहीनस्य दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ २ ॥

667

परदारपरद्रव्यपरद्रोहपरान्गमुखः । गङ्गाप्याह कदागत्य मामयं पावयिष्यति ॥ ३ ॥

668

उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किमद्य सुकृतं कृतम् । आयुष: खण्डमादाय रविरस्तं गमिष्यति ॥

केषामप्येते । 669

अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ५ ॥

670

श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मन: प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥ ६ ॥

एतौ व्यासस्य । 671 परलोकहितं तात प्रातरुत्थाय चिन्तय । इह ते कर्मणामेव विपाकश्चिन्तयिष्यति । ७ ॥ मदालसायाः । 672

श्रेयो धनार्थिनां धर्मः कामिनां सर्वकामदः । धर्मोथवापवर्गस्य पारंपर्येण साधकः ॥ ८ ॥

673

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दया । अलोभ इति मार्गोयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥९॥

674

आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा दम आर्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥१०॥

675

भावशुद्धिर्मनुष्यैस्तु कर्तव्या सर्वकर्मसु । अन्यथा चुम्ब्यते कान्ता भावेन दुहितान्यथा ॥११॥

676

कृत्वापि पातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने । ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन लिप्यते ॥ १२ ॥

677

आ श्मशानान्निवर्तन्ते ज्ञातयः सह बान्धवैः । त्वयैकेनैव गन्तव्यं तत्कर्म सुकृतं कुरु ॥१३॥

केषामप्येते । 678 धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः ।

अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरिह सेव्यमाना नैवात्मभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम् ॥ १४ ॥ कस्यापि । 679

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महा- न्संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ १५॥

भर्तृहरेः । 680

धर्माज्जन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्यमायुर्धनं धर्मेणैव भवन्ति निर्मलयशोविद्यामहीसंपदः । कान्तारेषु महाभयेषु सततं धर्मः परित्रायते धर्मः सम्यगुपासितो भवति हि स्वर्गापवर्गप्रदः ॥१६॥

कस्यापि । 681

यन्नागा मदभिन्नगण्डकरटास्तिष्ठन्ति निद्रालवो द्वारे हेमविभूषिताश्च तुरगा ह्रेषन्ति यद्दर्पिता: । वीणावेणुमृदङ्गशङ्खपणवैः सुप्तश्च यद्बोध्यते तत्सर्वं सुरलोकराजसदृशं धर्मस्य विस्फूर्जितम् ॥ १७ ॥

कस्यापि । 682

गङ्गोद्भेदे कुरुक्षेत्रे विश्रान्तौ मणिकर्णिके । वेण्यां गयायामोंकारे स्नात्वा दत्त्वा सुखी भवेत् ॥ १८ ॥

683

शरणागतरक्षार्थं स्त्रीगोद्विजहिताय च । स्वाम्यर्थे यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १९ ॥

684

यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् । यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥ २० ॥

685

यज्ञदानतपस्तीर्थ सेवाभिर्विजितेन्द्रियः । भौमेषु चान्तरिक्षेषु स्वर्गेषु मनुजो व्रजेत् ॥ २१ ॥

686

वसन्ति सुरलोकेषु निजपुण्यचयैर्नराः । विमानैर्विविधाकारैः सर्वकामसमृद्धिभिः ॥ २२ ॥

687

तेभ्यश्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् । जायन्ते सुखिनां गेहे सद्वृत्तपरिपालकाः ॥ २३ ॥

688

गायन्ति देवाः किल गीतकानि स्वर्गापवर्गस्य च हेतुभूताः । धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे भवन्ति भूयः कृतिनः सुरत्वात् ॥ २४ ॥

689

पुनः कृत्वाद्भुतं कर्म पूर्वाभ्यासेन मानवाः । सुरलोकं प्रयान्त्येव भाग्यवन्तो जितेन्द्रियाः ॥ २५ ॥

690

परात्परतरं यान्ति नारायणपरायणाः । न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम् ॥ २६ ॥

691

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो विज्ञेयो देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ २७ ॥

692 गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥ २८ । 693

षडक्षरेण मन्त्रेण पुष्पमेकमपि स्वयम् । लिङ्गस्य मूर्ध्नि यो दद्यात्स भूयोऽपि न जायते ॥ २९ ॥

694

उपोष्यैकादशीः सर्वास्तथा कृष्णाश्चतुर्दशीः । ध्यात्वा हरिहरं देवं प्राप्नोति परमं पदम् ॥ ३० ॥

695

मोहादवाचीमबुधाः प्रतीचीं प्राचीमुदीचीमपि पर्यटन्ति । सच्चिन्मये मानस एव तीर्थे स्वच्छे सुखं स्नातुमपारयन्तः ॥ ३१ ॥

-------------- अथ पातकविवृतिः ॥ ३९ ॥ 696

कथं ते त्यक्तसद्वृत्ताः सुखं रात्रिषु शेरते । मरणान्तरिता येषां नरकेषूपपत्तयः ॥ १ ॥

697

कतिपयदिनपरमायुषि मदकारिणि यौवने दुरात्मानः । विदधति तथापराधं जन्मैव यथा वृथा भवति ॥ २ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 698

यद्वैरूप्यमनाथता विकलता नीचे कुले जन्मता दारिद्र्यं स्वजनाच्च यत्परिभवो मौर्ख्यं परप्रेष्यता । तृष्णालौल्यमनिर्वृतिः कुशयनं कुस्त्री कुभोज्यं रुजः सर्वं पापमहीरुहस्य महतो व्यक्तं फलं दृश्यते ॥ ३ ॥

कस्यापि । 699

व्याधिर्वित्तविनाशः प्रियविरहो दुर्भगत्वमुद्वेगः । सर्वत्राशाभङ्गः स्फुटं भवत्यकृतपुण्यस्य ॥ ४॥

700

त्रिभिर्वर्षैस्त्रिभिर्मासैस्त्रिभिः पक्षैस्त्रिभिर्दिनैः । अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमश्नुते ॥ ५ ॥

701

मित्त्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्वीघ्नस्य पिशुनस्य च । चतुर्णामपि चैतेषां निष्कृतिं नैव श्रुश्रुमः ॥ ६ ॥

702

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुस्तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥ ७ ॥

703

अकृतज्ञमकार्यज्ञं दीर्घरोषमनार्जवम् । चतुरो विद्धि चाण्डालाञ्जन्मना सह पञ्चमम् ॥ ८ ॥

704

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता लोके कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ९ ॥

धर्मशास्त्रेभ्य एते । 705

ऋतुस्नातां तु यो भार्या नैव गच्छति मूढधीः । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ १० ॥

706

अदुष्टापतितां भार्यां मूढो यस्तु परित्यजेत् । सप्तजन्मनि स स्त्रीत्वं लभते नात्र संशयः ॥ ११ ॥

707

कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै । ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः ॥ १२ ॥

708

रौरवं कूटसाक्षी तु याति यश्चानृतो नरः । कुम्भीपाकं प्रयात्येव मानवो गुरुतल्पगः ॥१३ ॥

मार्कण्डेयात् । 709

स्त्रीबालस्वामिमित्रघ्ना गोघ्ना विश्वासघातिनः । सुरापो ब्रह्महा चौरो यान्त्येते सर्वनारकान् ॥ १४ ॥

710

असत्प्रतिग्रहीता च नरके यात्यधोमुखे । एको मिष्टान्नभुग्यः स याति पूयवहं नरः ॥ १५ ॥

711

आगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर्ग्रामयाजकः । रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमविक्रयिणश्च ये ॥१६॥

712

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः । असिपत्रवनं याति दर्पाद्वननिकृन्तनः ॥१७॥

713 मृगच्छागादिहन्ता च वह्निज्वाले निपात्यते । व्रतलोप्ताश्रमभ्रष्टो याति संदंशनारके ।॥१८॥ 714

कृते पापेनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ १९॥

एते विष्णुपुराणात् । 715

नरकेभ्यः समुत्तीर्ण: पापी तिर्यक्त्वमश्नुते । तरुकीटपतङ्गेषु श्वापदैकशफादिषु ॥ २० ॥

716

मानुष्यं प्राप्य कुब्जो वा कुत्सितो वामनोपि वा । म्लेच्छचण्डालशूद्रेषु वैश्यक्षत्रेषु जायते ॥२१॥

717

शारीरैः कर्मदोषैश्च याति स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥२२॥

718

पतितान्प्रतिगृह्याथ खरयोनिं व्रजेन्नरः । शिष्यो गुरोः स्त्रियं गत्वा श्वयोनौ संप्रपद्यते ॥२३॥

719

गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोश्चाप्यवमानकः । मातापितरमाक्रुश्य शारिका संप्रजायते ॥ २४ ॥

720

भर्तृपिण्डं समश्नन्यस्तद्दुष्टानि निषेवते । सोपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥२५॥

721

न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमि: । असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति लावकः ॥२६॥

722

विश्वासहन्ता च नरो मीनयोनौ प्रपद्यते । अन्नापहारी च नरो मूषकः संप्रजायते ॥ २७ ॥

723 परदाराभिमर्षी च वृको घोरोभिजायते ।

गुरोः सख्युस्तथा राज्ञो भर्तुर्भार्यामुपेयिवान् । श्वसृगालबकोलूकव्यालसूकरतां लभेत् ॥ २८ ॥

724

देवतातिथिविप्राणामदत्त्वा योन्नमश्नुते । प्रमुक्तो नरकात्सोपि वायसः संप्रजायते ॥ २९ ॥

725

ज्येष्ठ पितृसमं वापि भ्रातरं योवमन्यते । नरकात्सोपि विभ्रष्टः क्रौञ्चयोनौ प्रपद्यते ॥ ३० ॥

726

शुद्रश्च ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रपद्यते । तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् ॥ ३१ ॥

727

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः संजायते खरः । कृमि: स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्ता च जायते ॥ ३२ ॥

728

हृते कांस्ये तु हारीतः कपोतो रौप्यभाजने । हत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रपद्यते ॥ ३३ ॥

729

मयूरो वर्णकान्हृत्वा हृते चैवांशुके शुकः । छुच्छुन्दरिः शुभान्गन्धान्वङ्गं हृत्वा शशो भवेत् ॥ ३४ ॥

730

भूनारीकाञ्चनगवां हर्ता गत्वा तु नारकान् । तृणगुल्मलतावल्लीत्वक्सारतरुतां लभेत् ॥ ३५ ॥

एते मार्कण्डेयपुराणात् । 731

सर्वपातकसंघातकक्षदावानलं परम् । गोविन्दनामकथनं गङ्गास्नानं च मे मतम् ॥ ३६ ॥

732

मुकुन्द दामोदर वासुदेव श्रीकान्त चक्रायुध कृष्ण विष्णो । गोविन्द नारायण पद्मनाभ त्रिविक्रमानन्त हरे नमस्ते ॥ ३७ ॥

एतौ शार्ङ्गधरस्य । 733

तटस्थमुद्धृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा । गाङ्गमम्बु पुनात्येव पापादामरणान्तिकात् ॥ ३८ ॥

कस्यापि । 734

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम् ॥ ३९ ॥

कस्यापि । 735 स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले ।

परिहर मधुसूदनप्रपन्ना- न्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ४० ॥ विष्णुपुराणात् । 736

रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् । स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नराः ॥ ४१ ॥ पद्मपुराणात् । --------- अथ खेचरभूचरेषु पूर्वं सूर्यान्योक्तयः ॥ ४० ॥

737

रवेरेवोदयः श्लाघ्यः कोन्येषामुदयग्रहः । न तमांसि न तेजांसि यस्मिन्नभ्युदिते सति ॥ १ ॥

738

खद्योतो द्योतते तावद्यावन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः ॥ २ ॥

739

तस्यैवाभ्युदयो भूयाद्भानोर्यस्योदये सति । विकासभाजो जायन्ते गुणिनः कमलाकराः ॥ ३ ॥

केषामप्येते । 740

देवो हरिर्वहतु वक्षसि कौस्तुभं त- मन्यैव काचन पुनर्द्युमणे: प्रतिष्ठा । यत्पादसंगतितरंगितसौरभाणि धत्ते स एव शिरसा सरसीरुहाणि ॥ ४ ॥

महादेवस्य । 741

उद्यन्त्वमूनि सुबहूनि महामहांसि चन्द्रोप्यलं भुवनमण्डलमण्डनाय । सूर्यादृते न तदुदेति न चास्तमेति येनोदितेन दिनमस्तमितेन रात्रिः ॥ ५॥

742

करान्प्रसार्य रविणा दक्षिणाशावलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोपि लघूकृतः ॥ ६ ॥

743

निमीलनाय पद्मानामुदयायाल्पतेजसाम् । तमसामवकाशाय व्रजत्यस्तमहो रविः ॥ ७ ॥

744

येनोन्मथ्य तमांसि मांसलघनस्पर्धीनि सर्वं जग- च्चक्षुष्मत्परमार्थतः कृतमिदं देवेन तिग्मत्विषा । तस्मिन्नस्तमिते विवस्वति कियान्क्रूरो जनो दुर्जनो यद्बध्नाति धृतिं शशाङ्कशकलालोके प्रदीपेथवा ॥ ८ ॥

केषामप्येते । 745

पातः पूष्णो भवति महते नोपतापाय यस्मा - त्कालेनास्तं क इह न गता यान्ति यास्यन्ति चान्ये । एतावत्तु व्यथयति यदालोकबाह्यैस्तमोभि- स्तस्मिन्नेव प्रकृतिमहति व्योम्नि लब्धोवकाशः ॥ ९ ॥

746

गते तस्मिन्भानौ त्रिभुवनसमुन्मेषविरह- व्यथां चन्द्रो नेष्यत्यनुचितमितो नास्ति किमपि । इदं चेतस्तापं जनयतितरामत्र यदमी प्रदीपा: संजातास्तिमिरहतिबद्धोद्धुरशिखाः ॥ १० ॥

एतौ भल्लटस्य । 747

यत्पादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीभृतां मध्यत- स्तस्मिन्भास्वति राहुणा कवलिते लोकत्रयींचक्षुषि । खद्योतैः स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जृम्भितं घूकेरुत्थितमाः किमत्र करवै किं केन नो चेष्टितम् ॥११॥

परिमलस्य ।

अथ चन्द्रान्योक्तयः ॥ ४१ ॥ 748

आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः । कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्मणि कर्मठः ॥ १ ॥

प्रह्लादनस्य । 749

दैवाद्यद्यपि तुल्योभृद्भूतेशस्य परिग्रहः । तथापि किं कपालानि तुलां यान्ति कलानिधेः ॥ २ ॥

भवभूतेः । 750

अहो नक्षत्रराजस्य साभिमानं विचेष्टितम् । परिक्षीणस्य वक्रत्वं संपूर्णस्य सुवृत्तता ॥ ३ ॥

751

हर मुकुटे सुरतटिनीनिकटस्थितिलोभतो द्विजेन्द्रेण । अपि गरलं फणिफूत्कृतिरीक्षणतीक्ष्णाशुशुक्षणिः क्षान्तः ॥ ४ ॥

752

निजकरनिकरसमृद्ध्या धवलय भुवनानि पार्वण शशाङ्क । सुचिरं हन्त न सहते हतविधिरिह सुस्थितं कमपि ॥ ५॥

753

शिरसा धार्यमाणोपि सोमः सोमेन शंभुना । तथापि कृशतां धत्ते कष्टः खलु पराश्रयः ॥ ६ ॥

754

व्यज्यमानकलङ्कस्य वृद्धौ वृद्धौ कलानिधेः । आशास्महे वयं पूर्वां सर्वश्लाघ्यां कृशां दशाम् ॥ ७ ॥

केषामप्येते । 755 नयनमसि जनार्दनस्य शंभो- र्मुकुटमणिः सुदृशां त्वमादिदेवः ।

त्यजसि न मृगमात्रमेकमिन्दो विरमति येन कलङ्ककिंवदन्ती ॥ ८ ॥ उमापतिधरस्य । 756 यद्यपि शिरोधिरोहति रौद्रः क्रोधेन सिंहिकातनयः । त्यजति न शरणं यातं सागरसूनुर्मृगं तदपि ॥ ९ । मदनस्य । 757

क्षीणः क्षीणः समीपत्वं पूर्णः पूर्णोतिदूरताम् । उपैति मित्त्राद्यच्चन्द्रो युक्तं तन्मलिनात्मनः ॥ १० ॥

758

यज्जातोसि पयोनिधौ हरजटाजूटे प्रसिद्धोसि य- द्विश्वस्योदरदीपकोसि विधिना सृष्टोसि यच्चामृतैः । भ्रातः शीतमयूख सर्वमधुना म्लानीकृतं तत्त्वया राजीवं यदपास्य कैरवकुलं नीतं विकासास्पदम् ॥ ११ ॥

759

लब्धं जन्म सह श्रिया स्वयमपि त्रैलोक्यभूषाकरः स्थित्यर्थं परमेश्वरोभ्युपगतस्तेनापि मूर्ध्ना धृतः । वृद्धिं शीतकरस्तथापि न गतः क्षीणः परं प्रत्युत प्रायः प्राक्तनमेव कर्म बलवत्कः कस्य कर्तुं क्षमः ॥१२॥

केषामप्येते । 760

पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्ध्नि कृत्वा सुमेरोः क्रान्तं येन क्षपिततमसा मध्यमं धाम विष्णोः । सोयं चन्द्रः पतति गगनादल्पशेषैर्मयूखै- र्दूरारोहो भवति महतामप्यपभ्रंशहेतुः ॥ १३ ॥

कालिदासस्य । 761 पीयूषं वपुषोस्य हेतुरुदयो विश्वस्य नेत्रोत्सवः प्लुष्टं भानुकरैरयं त्रिभुवनं ज्योत्स्नाभरैः सिञ्चति ।

सर्वांशाप्रतिरोधकान्धतमसध्वंसाय बद्धोद्यमो धिग्धातारमिहापि लक्ष्म लिखितुं यस्य प्रवृत्तं मनः ॥ १४ ॥ कस्यापि । 762

निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यथा न दृष्टं तुहिनांशुबिम्वम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा प्रहृष्टा नलिनी न येन ॥ १५ ॥

कस्यापि । 763

विरम तिमिर साहसादमुप्मा- द्यदि रविरस्तमितः स्वतस्ततः किम् । कलयसि न पुरो महोमहोर्मि- द्युतिनिधिरभ्युदयत्ययं शशाङ्कः ॥ १६ ॥

बल्लालसेनस्य । 764

उच्चैः स्थानकृतोदयैर्बहुविधैर्ज्योतिर्मिरुद्यत्प्रभैः शुक्राद्यैः किममीभिरत्र वितथां प्रौढिं दधानैरपि । यावलोकतमोपहेन भवता लक्ष्मीर्न विस्तार्यते तावच्चन्द्र कथं प्रयाति परमां वृद्धिं स रत्नाकरः ॥१७॥ त्रिलोचनस्य । ----------- अथ मेघान्योक्तयः ॥ ४२ ॥

765

एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युन्नतिं जलधरस्य । विश्वं सशैलकाननमाननमवलोकते यस्य ॥ १ ॥

प्रह्लादनस्य । 766

संप्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः । जलद त्वाय विश्राम्यति सृष्टिरियं भुवनलोकस्य ॥ २ ॥

वस्तुपालस्य ।

767

क्षणदृष्टनष्टतडितो निजसंपत्तेः पयोदनिवहेन । ज्ञातं साधु यदुचितं भुवनेभ्यो वितरता वारि ॥ ३ ॥

कस्यापि । 768

प्रावृषेण्यस्य मालिन्यं दोषः कोभीष्टवर्षिणः । शारदाभ्रस्य शुभ्रत्वं वद कुत्रोपयुज्यते ॥ ४ ॥

769

जलधर जलभरनिकरैरपहर परितापमुद्धतं जगतः । नो चेदपसर दूरं हिमकरकरदर्शनं वितर ॥ ५ ॥

चन्द्रकवेः । 770

चातक: स्वानुमानेन जलं प्रार्थयतेम्बुदात् । स स्वोदारतया सर्वां प्लावयत्यम्बुना महीम् ॥ ६ ॥

कस्यापि । 771

शालेयेषु शिलातलेषु च गिरेः शृङ्गेषु गर्तेषु च श्रीखण्डेषु विभीतकेषु च तथा पूर्णेषु रिक्तेषु च । स्निग्धेन ध्वनिनाखिलेपि जगतीचक्रे समं वर्षतो वन्दे वारिदसार्वभौम भवतो विश्वोपकारिव्रतम् ॥ ७ ॥

कस्यापि । 772

नीहाराकरसारसागरसरित्कासारनीरश्रियं त्यक्त्वा तोयद चातकेन महती सेवा समालम्बिता । तस्यैतत्कलितं समुज्झसि शिलासंताडनं मस्तके गाढं गर्जसि वज्रमुज्झसि तडिल्लेखाभिरातर्जसि ॥ ८ ॥

कस्यापि । 773 क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः ।

दुष्पूरोदरपूरणाय पिबति स्रोतःपतिं वाडवो जीमूतस्तु निदाघतापितजगत्संतापविच्छित्तये ॥ ९ ॥ कस्यापि । 774

अन्योपि चन्दनतरोर्महनीयमूर्तेः सेकार्थमुत्सहति तद्गुणबद्धतृष्णः । शाखोटकस्य पुनरस्य महाशयोय- मम्भोद एव शरणं यदि निर्गुणस्य ॥ १० ॥

कस्यापि । 775

अये हेलावेलातुलितकुलशैले जलनिधौ कुतो वारामोघं बत जलद मोघं वितरसि । समन्तादुत्तालज्वलदनलकीलाकवलन- क्लमोपेतानेतानुपचर पयोभिर्विटपिनः ॥ ११ ॥

बिल्हणस्य । 776 मार्गो भूरिमरुर्जलं स्थलभुवि स्वप्नेपि नो लभ्यते तीव्रो वाति समीरणः क्वचिदपि च्छायाभृतो न द्रुमाः । अङ्गारप्रकरान्किरन्निव रविर्ग्रीष्मे तपत्यम्बरे तद्भोः पान्थहिताय पूरय धरां पाथोद पाथोभरैः ॥ १२ । शार्ङ्गधरस्य । 777

भेकैः कोटरशायिभिर्मृतमित्र क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः पृथुपङ्कपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मूर्छितम् । तस्मिञ्छुष्क सरस्यकालजलदेनागत्य तच्चेष्टितं यत्राकण्ठनिमग्नवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ॥ १३ ॥

अकालजलदस्य । 778 आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्मतप्तं दुर्दाववह्निविधुराणि च काननानि ।

नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा रिक्तोसि यज्जलद सैव तवोत्तमा श्रीः ॥ १४ ॥ कस्यापि । 779

अयि जलद यदि न दास्यसि कतिचित्वं चातकाय जलकणिकाः । तदयमचिरेण भविता सलिलाञ्जलिदानयोग्यस्ते ॥ १५ ॥

780

विलपति तथा सारङ्गोयं भवानयमुद्धतो जलमपि च ते संयोगोयं कथंचिदुपस्थितः । उपकुरु कुरु प्रह्वं चेतो न वेत्सि यदग्रतो जलधर पुनः क्व त्वं क्वायं क्व ते जलबिन्दवः ॥ १६ ॥

781

त्वयि वर्षति पर्जन्ये सर्वे पल्लविता द्रुमाः । अस्माकमर्कवृक्षाणां पूर्वपत्रेपि संशयः ॥ १७ ॥

782

त्वमेव चातकाधार इति केषां न गोचरः । धिगम्भोद यदस्यापि कार्पण्योक्तीः प्रतीक्षसे ॥ १८ ॥

केषामप्येते । 783

एतदत्र पथिकैकजीवनं पश्य शुष्यतितरां महत्सरः । धिंग्मुधाम्बुधर रुद्धसद्गति- र्वर्धिता किमिति तेद्रिवाहिनी ॥ १९ ॥

प्रकाशवर्षस्य । 784

अमुं कालक्षेपं त्यज जलद गम्भीरमधुरैः किमेभिर्निर्घोषैः सृज झगिति झात्कारि सलिलम् । अये पश्यावस्थामकरुण समीरव्यतिकर- ज्वलद्दावज्वालावलिजटिलमूर्तेर्विटपिनः ॥ २० ॥

अचलस्य ।

785

शोषं गते सरसि शैवलमञ्जरीणा- मन्तस्तिमिर्लुठति तापविसंष्टुलाङ्गः । अत्रान्तरे यदि न वारिद वारिपूरै- राप्लावयेस्तदनु किं मृतमण्डनेन ॥२१॥

786

कालातिक्रमणं कुरुष्व तडितां विस्फूर्जितैस्त्रासय स्फारैर्भीषय गर्जितैरतितरां कार्ष्ण्यं मुखे दर्शय । अस्यानन्यगतेः पयोद मनसो जिज्ञासया चातक- स्याधेहि त्वमिहाखिलं तदपि न त्वत्तः परं याचते ॥ २२॥

787

भूयो गर्जितमम्बुद प्रकटिता विद्युत्खमापूरितं दूरावग्रहपृष्ठनिष्ठ तदलं वृष्ट्या तत्रातः परम् । निर्दग्धाखिलशालिहालिकवधूसंनद्धनेत्रैः परं नैराश्यादिह वर्षितव्यमधुना केदारपूरं पयः ॥ २३ ॥

788

नैताः स्वयमुपभोक्ष्यसि मोक्ष्यसि जलदोषरादिषु क्वापि । तत्किं तत्र न मुञ्चसि मुक्ता मुक्ता भवन्ति यत्रापः ॥ २४ ॥

789

यदस्बुकणमादाय प्राप्नोसि जलदोन्नतिम् । तस्योपर्यम्बुधेर्गर्जा मलिनस्योचितैव ते ॥ २५ ॥ केषामप्येते । ------------- अथ वायोरन्योक्तयः ॥ ४३ ॥

790

वरतरुविघटनपटवः कटवश्चञ्चन्ति बायवो बहवः । तत्कुसुमबहलपरिमलगुणविन्यासे कृती त्वेकः ॥ १ ॥

भानुपण्डितस्य ।

791

अलिपटलैरनुयातां सहृदयहृदयज्वरं विलुम्पन्तीम् । मृगमदपरिमललहरीं समीर पामरपुरे किरसि ॥ २ ॥

भवभूतेः । 792

ये जात्या लघवः सदैव गणनां याता न ये कुत्रचि- त्पद्भ्यामेव विमर्दिताः प्रतिदिनं भूमौ निलीनाश्चिरम् । उत्क्षिप्ताश्चपलाशयेन मरुता पश्यान्तरिक्षे सखे तुङ्गानामुपरि स्थितिं क्षितिभृतां कुर्वन्त्यमी पांसवः ॥ ३ ॥

भल्लटस्य । 793

परमो मरुत्सखाग्नेस्तेजोवृद्धिं तनोति तज्जं तु । दीपं हरति तदस्य ज्ञातं प्रतिपत्तिनिर्वहणम् ॥ ४ ॥

कस्यापि । 794

कोयं भ्रान्तिप्रकारस्तव पवन पदं लोकपादाहतानां तेजस्वित्रातसेव्ये नभसि नयसि यत्पांसुपूरं प्रतिष्ठाम् । अस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस्तावदास्तां केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोष एष त्वयैव ॥ ५ ॥

795

हंहो दग्धसमीर सर्पति भवत्यस्मिन्वने शाखिनां शाखाघर्षणतः स कोपि सुचिरं जज्वाल दावानलः । येनादाहि पलायमानहरिणं भस्मीभवद्भूरुहं शुष्यन्निर्झरमुत्पतत्खगकुलं वेल्लद्भुजंगं वनम्॥ ६ ॥ कयोरप्येतौ । ------ अथ हंसान्योक्तयः ॥ ४४ ॥

796

कंसारिचरणोद्भूतसिन्धुकल्लोललालितम् । मन्ये हंस मनो नीरे कुल्यानां रमते कथम् ॥ १ ॥

शार्ङ्गधरस्य ।

797

अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता । न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥ २ ॥

भर्तृहरेः । 798

अपसरणमेव शरणं मौनं वा तत्र राजहंसस्य । कटु रटति निकटवर्ती वाचाटष्टिट्टिभो यत्र ॥ ३ ॥

799

भृङ्गाङ्गनाजनमनोहरहारिगीत- राजीवरेणुकणकीर्णपिशङ्गतोयाम् । रम्यां हिमाचलनदीं प्रविहाय हंस हे हे हताश वद कां दिशमुत्सुकोसि ॥ ४ ॥

800

स्थित्वा क्षणं विततपक्षतिरन्तरिक्षे मातङ्गसङ्गकलुषां नलिनीं विलोक्य । उत्पन्नमन्युपरिघर्घरनि:स्वनेन हंसेन साश्रु परिवृत्य गतं न लीनम् ॥ ५ ॥

801

सरसि बहुशस्ताराछायां दशन्परिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशास्वविचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येप्यपायमपेक्षते ॥ ६ ॥

802

वातान्दोलितपङ्कजच्युतरजः पुञ्जाङ्गरागोज्ज्वलो यः शृण्वन्कलकूजितं मधुलिहां संजातहर्षः पुरा । कान्ताचञ्चुपुटापवर्जितबिसग्रासग्रहेप्यक्षमः सोयं संप्रति हंसको मरुगतः कौपं पयो याचते ॥ ७ ॥

803

तरौ तीरोद्भूते क्वचिदपि दलाच्छादिततनुः पतद्धारासारां गमय विषमां प्रावृषमिमाम् । निवृत्तायां तस्यां सरसि सरसोत्फुल्लनलिने स एव त्वं हंसः पुनरपि विलासास्त इह ते ॥ ८ ॥

804

रे राजहंस किमिति त्वमिहागतोसि योसौ बकः स इह हंस इति प्रतीतः । तद्गम्यतामनुपदेन पुनः स्वभूमौ यावद्वदन्ति न बकं खलु मूढलोकाः ॥ ९ ॥

805

यो दिव्याम्बुजलीनमत्तमधुपप्रोद्गीतिरम्यं सर- स्त्यक्त्वा मानसमल्पवारिणि रतिं बध्नाति कैदारिके । तस्यालीकसुखाशया परिभवक्रोडीकृतस्याधुना हंसस्योपरि टिट्टिभो यदि पदं धत्तेत्र को विस्मयः ॥ १० ॥

806

अन्या सा सरसी मराल मुनिभिर्यत्तीरसोपानिका- विन्यस्तान्बलितण्डुलान्कवलयन्दृष्टोसि हृष्टैर्मुखैः । एषा पक्कणवापिका कमलिनीखण्डेन गुप्तात्मभि- र्व्याघैस्त्वद्विधमुग्धबन्धनविधौ को नाम नो सूत्र्यते ॥११॥

807

भो हंसास्तावदम्भोरुहकुहररजोरञ्जिताङ्गाः सहेलं हंसीभिः पद्मखण्डे मधुरमधुकरारावरम्ये रमध्वम् । यावन्नायं दुरन्तो हरगलगरलव्यालजालालिनील- प्रोन्मीलन्मेघमालामलिनसकलदिङ्गमण्डलोभ्येति कालः ॥ १२॥

808 हे पक्षिन्नागतस्त्वं कुत इह सरसस्तत्कियद्भो विशालं किं मद्धाम्नोपि बाढं तदतिशठ महापाप मा ब्रूहि मिथ्या ।

इत्थं कूपोदरस्थ: शपति तटगतं दर्दुरो राजहंसं नीचः प्रायः शठार्थो भवति हि विषमो नापराधेन हृष्टः ॥१३॥ केषामप्येते । 809

यः संतापमपाकरोति जगतां यश्चोपकारक्षमः सर्वेषाममृतात्मकेन वपुषा प्रीणाति नेत्राणि यः । तस्याप्युन्नतिमम्बुदस्य सहसे यन्न त्वमेतावता वर्णेनैव परं मराल धवलः कृष्णश्चरित्रैरसि ॥ १४ ॥

श्रीभोजदेवस्य । 810

गतं तद्गाम्भीर्यं तटमपि चितं जालकशतैः सखे हंसोत्तिष्ठ त्वरितममुतो गच्छ सरसः । न यावत्पङ्काक्तः कलुषिततनुर्भुरिविलस- न्वकोटो वाचाटश्चरणयुगलं मूर्ध्नि कुरुते ॥१५॥

811

यदि नाम दैवगत्या जगदसरोजं कदापि संजातम् । अवकरनिकरं विकिरति तत्किं कृकवाकुरिव हंसः ॥१६॥

812

अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम् । रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना ॥१७॥

813

आकार: कमनीयताकुलगृहं लीलालसा सा गतिः संपर्क : कमलालयैः कलतया लोकोत्तरं कूजितम् । यस्येयं गुणसंपदस्ति महती तस्यातिभव्यस्य ते संरब्धत्वमसद्गुमद्गुकलहे नाहं सहे हंस हे ॥१८॥

814 नद्यो नीचरता दुरापपयस: कूपाः पयोराशयः क्षारा दुष्टबकोटसंकटतटोद्देशास्तडागादयः ।

भ्रान्त्वा भूतलमाकलय्य सकलानम्भोनिवेशानिति

त्वां भो मानस संस्मरन्पुनरसौ हंसः समभ्यागतः ॥१९॥ केषामप्येते । ----------------- अथ मधुकरान्योक्तयः ॥ ४५ ॥

815

मधुकर तव करनिकरैः किं किं क्रान्तं कुलं न कुसुमानाम् । तद्वद सरसिजमुकुले लब्धं किंचिद्यदन्यतस्तत्किम् ॥१॥

816

गौरीं चम्पककलिकामपहाय भ्रान्त दुर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुमद्लेषु स्वैरं गुञ्जन्न लज्जसे मधुप ॥ २ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 817

भ्रमन्वनान्ते नवमञ्जरीषु न षट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत् । सा किं न रम्या स च किं रन्ता बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ॥ ३ ॥

लक्ष्म्याः । 818

भ्रमर भ्रमता दिगन्तराणि क्वचिदासादितमीक्षितं श्रुतं वा । वद सत्यमपास्य पक्षपातं यदि जातीकुसुमानुकारि पुष्पम् ॥ ४ ॥

श्रीगणदेवानाम् । 819

अभिनवनलिनीविनोदलुब्धो मुकुलित कैरविणीवियोगभीरुः । भ्रमति मधुकरोयमन्तराले श्रयति न पङ्कजिनीं कुमुद्वतीं वा ॥ ५ ॥

श्रीधनददेवानाम् ।

820

नो मल्लीमयमीहते न भजते मत्तेभकुम्भस्थलीं वासन्तीं सहते न चन्दनवनीमालम्बते न क्वचित् । जातीमेव हृदीश्वरीमिव महानन्दैककन्दाङ्कुरां ध्यायन्निर्वृतिमेति षट्पदयुवा योगीव वीतभ्रमः ॥६ ॥

श्रीपुष्पाकरदेवानाम् । 821

किं मालति म्लायसि यद्यविद्य- श्चुचुम्ब तुम्बीकुसुमं षडङ्घ्रि: । प्राणी चतुर्भिश्चरणैः पशुश्चे - त्स षड्भिरध्यर्धपशुः कथं न ॥ ७ ॥

कस्यापि । 822 केतकीकुसुमं भृङ्गः खण्ड्यमानोपि सेवते । दोषा: किं नाम कुर्वन्ति गुणापहृतचेतसः ॥ ८ ।॥ कस्यापि । 823

अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्थयसि किं नवमालिकायाः ॥ ९ ॥

विकटनितम्बायाः । 824

मदनमवलोक्य निष्फलमनित्यतां बन्धुजीवकुसुमानाम् । वनमुपगम्य भ्रमरः संप्रति जातो जपासक्तः ॥ १० ॥

825

फुल्लेषु यः कमलिनीकमलोदरेषु चूतेषु यो विलसितः कलिकान्तरस्थः । पश्याद्य तस्य मधुपस्य शरद्व्यपाये कृच्छ्रेण वेणुविवरे दिवसाः प्रयान्ति ॥ ११॥

826

स्वामोदवासितसमग्रदिगन्तराला रक्ता मनोहरशिखा सुकुमारमूर्तिः । सेव्या सरोजकलिका तु यदैव जाता नीतस्तदैव विधिना मधुपोन्यदेशम् ॥ १२ ॥

827

किं क्वापि प्रलयानलैर्विटपिनो निर्दह्य भस्मीकृताः किं वा दैवगजेन पङ्कजवनं निष्कन्दमुन्मूलितम् । किं वा हन्त कृतान्तकेसरिभयात्त्यक्तो मदः कुञ्जरै- र्येनास्मिन्विरसे करीरकुसुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ॥ १३ ॥

828

अनुसरति करिकपोलं भ्रमरः श्रवणेन ताड्यमानोपि । गणयति न तिरस्कारं दानान्धविलोचनो नीचः ॥ १४ ॥

829

मधुकरगणश्चूतं त्यक्त्वा गतो नवमल्लिकां पुनरपि गतो रक्ताशोकं कदम्बतरुं ततः । तदपि सुचिरं स्थित्वा तेभ्यः प्रयाति सरोरुहं परिचितजनद्वेषी लोको नवं नवमीहते ॥ १५ ॥

830

यस्याः संगमवाञ्छया न गणिता वाप्यो विनिद्रोत्पला यामालिङ्ग्य समुत्सुकेन मनसा यातः परां निर्वृतिम् । भग्नां तामवलोक्य चन्दनलतां भृङ्गेण यज्जीव्यते धैर्यं नाम तदस्तु तस्य न पुनः स्नेहानुरूपं कृतम् ॥ १६ ॥

831

अपसर मधुकर दूरं परिमलबहुलेपि केतकीकुसुमे । इह नहि मधुलवलेशो भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥ १७ ॥

882

दग्धा सा बकुलावली कवलितास्ते ते रसालद्रुमाः प्लुष्टास्तेपि विनिद्रपुष्पपटलीपीतातपाः पादपाः । भ्रातर्भृङ्ग दवाग्निना वनमिदं वल्मीकशेषं कृतं किं संप्रत्यपि काननान्तरपरिस्पन्दाय मन्दायसे ॥ १८ ॥

833

दूरादुज्झति चम्पकं न च भजत्यम्भोजराजीरजो नो जिघ्रत्यपि पाटलापरिमलं धत्ते न चूते रतिम् । मन्दारेपि न सादरो विचकिलोपान्तेपि संतप्यते तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्गतरुणेनास्वादिता मालती ॥ १९ ॥

834

ये वर्धिताः करिकपोलमदेन भृङ्गाः प्रोत्फुल्लपङ्कजरजः सुरभीकृताङ्गाः । ते सांप्रतं प्रतिदिनं गमयन्ति कालं निम्बेषु चार्ककुसुमेषु च दैवयोगात् ॥ २० ॥

835

कृत्वापि कोशपानं भ्रमरयुवा पुरत एवं कमलिन्याः । अभिलषति बकुलकलिकां मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥२१॥

836

इह सरसि सहर्षं मञ्जुगुञ्जाभिरामं मधुकर कुरु केलिं सार्धमम्भोजिनीभिः । अनुपममकरन्दामोददत्तप्रमोदा त्यजाते बत न निद्रां मालती यावदेषा ॥ २२ ॥

837

येनामोदिनि केसरस्य मुकुले पीतं मधु स्वेच्छया नीता येन निशा शशाङ्कधवला पद्मोदरे शारदी । भ्रान्तं येन मदप्रवाहमलिने गण्डस्थले दन्तिनां सोयं भृङ्गयुवा करीरविटपे बध्नाति तुष्टिं कुतः ॥ २३ ॥

केषामप्येते ।

अथ कोकिलान्योक्तयः ॥ ४६ ॥ 838

काकैः सह विवृद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः । बलसङ्गेपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुतः ॥ १॥

839

समुद्गिरसि वाचः किं पुंस्कोकिल सुकोमलाः । श्वभ्रेस्मिञ्जडपाषाणगुरुनिर्घोषभैरवे ॥ २ ॥

840

अस्यां सखे बधिरलोकनिवासभूमौ किं कूजितेन खलु कोकिल कोमलेन । एते हि दैवहतकास्तदभिन्नवर्णं त्वां काकमेव कलयन्ति कलानभिज्ञाः ॥ ३ ॥

केषामप्येते । 841

कोकिल कलप्रलापैरलमलमालोकसे रसालं किम् । शरनिकरभरितशरधि: शबर: सरतीह परिसरे सधनुः ॥ ४ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 842

तवैतद्वाचि माधुर्यं जाने कोकिल कृत्रिमम् । यैः पोषितोसि तानेव जातपक्षो जहासि यत् ॥ ५ ॥

श्रीभोजदेवस्य । 843

मूकीभूय तमेव कोकिल मधुं बन्धुं प्रतीक्षस्व हे हेलोल्लासितमल्लिकापरिमलामोदानुकूलानिलम् । यत्रैतास्तव सूक्तयः सफलतामायान्त्यमी तूल्लस- त्पांसूत्तम्भभृतो निदाघदिवसा: संतापसंदायिनः ॥ ६ ॥

कस्यापि । 844 येनानन्दमये वसन्तसमये सौरभ्यहेलामिल- द्भृङ्गालीमुखरे रसालशिखरे नीताः पुरा वासराः ।

आ: कालस्य वशेन कोकिलयुवा सोप्यद्य सर्वा दिशः खेलद्वायसचञ्चुघातविदलन्मूर्धा मुहुर्धावति ॥७॥ भेरीमांकारस्य । 845

क्वचिज्झिल्लीनादः क्वचिदतुलकाकोलकलहः क्वचित्कङ्कारावः क्वचिदपि कपीनां कलकलः । क्वचिद्घोरः फेरुध्वनिरयमहो दैवघटना कथंकारं तारं रसति चकित: कोकिलयुवा ॥८॥

कस्यापि । 846

यस्याकर्ण्य वचः सुधाकवलितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि ग्रथयन्ति मन्मथकथां चेतांसि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वराक साकममुना पुंस्कोकिलेनाधुना स्पर्धावन्धमुपेयुषस्तव नु किं लज्जापि नो जायते ॥९॥

भल्लटस्य । 847

रे बालकोकिल करीरमरुस्थलीषु किं दुर्विदग्ध मधुरध्वनिमातनोषि । अन्यः स कोपि सहकारतरुप्रदेशो राजन्ति यत्र तव विभ्रमभाषितानि ॥ १० ॥

कस्यापि । 848

रसालशिखरासीनाः सन्तु सन्तु पतत्रिणः । तन्मञ्जरीरसामोदविन्दुरेकः कुहूमुखः ॥११॥

849

रे कीर कैतवसुगीरिति संकलय्य मा मात्र संरससि सज्जनरञ्जनाय । बालोपि यत्र कलकण्ठसुकण्ठपीठ- संलोठिकोमलकूहुरुतपूर्णकर्णः ॥ १२॥

एतौ श्रीचन्द्रदेवस्य ।

850

दात्यूहा: सरसं रसन्तु सुभगं गायन्तु के काभृतः कादम्बा: कलमालपन्तु मधुरं कूजन्तु कोयष्टयः । दैवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादय- न्निर्विण्ण: कुटजेषु कोकिलयुवा संजातमौनव्रतः ॥१३॥

851

भ्रातः कोकिल कूजितेन किमलं नाद्याप्यनर्घ्यो गुण- स्तूष्णीं तिष्ठ विशीर्णपर्णपटलच्छन्नः क्वचित्कोटरे । प्रोद्दामद्रुमसंकटे कटुरटत्काकावलीसंकुलः कालोयं शिशिरस्य संप्रति सखे नायं वसन्तोत्सवः ॥१४॥ केषामप्येतौ । ------------- अथ चातकान्योक्तयः ॥४७॥

852

एक एव खगो मानी चिरं जीवतु चातकः । पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरंदरम् ॥१॥

कस्यापि । 853

दीनोन्नतचलपक्षतया बह्वपि लब्धमत्रस्तु । चातक यत्संभावनया किमपि यदस्ति तदस्तु ॥२॥

854

चातकस्य खलु चञ्चुसंपुटे नो पतन्ति यदि वारिबिन्दवः । सागरीकृतमहीतलस्य किं दोष एष जलदस्य दीयते ॥३॥

855

सत्यं सत्यं मुनेर्वाक्यं नादत्तमुपतिष्ठते । अम्बुभिः पूरिता पृथ्वी चातकस्य मरुस्थली ॥ ४ ॥

856

बीजैरङ्कुरितं जटाभिरुदितं वल्लीभिरुज्जृम्भित कन्दैः कन्दलितं जनैः समुदितं धाराधरे वर्षति । भ्रातश्चातक पातकं किमपि ते सम्यङ्ग जानीमहे येनास्मिन्न पतन्ति तावकमुखे द्वित्राः पयोबिन्दवः ॥५॥

857 चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्ध्या इह हि पतिष्यति भवतो नयनयुगादेव वारि परम् ॥ ६ ॥ 858

रक्ताब्जपुञ्जरजसारुणितान्विमुच्य स्वच्छान्सुधासमरसानपि वारिराशीन् । यच्चातकः पिबति वारिधरोदबिन्दू- न्मन्ये तदानतिभयाच्छिरसोभिमानी ॥ ७ ॥

859 कृपे पानमधोमुखस्य हि भवेद्वाप्यो वराक्यः स्त्रियः सामान्यं बकटिट्टिमैः सह सरस्येवं समालोकयन् । । नादत्ते तृषितोपि सिन्धुसलिलं क्रूरैर्वृतं जन्तुभि- र्मानादुद्धतकंधरः सुरपतिं तच्चातको याचते ॥ ८ ॥ 860

गर्जितबधिरीकृतककुभा किमपि कृतं न घनेन । कियती चातकचञ्चुपुटी सापि भृता न जलेन ॥ ९ ॥

861

अन्येपि सन्ति बत तामरसावतंसा हंसावलीवलयिनो जलसंनिवेशाः । कोप्याग्रहो गुरुरयं हतचातकस्य पौरंदरीं यदभिवाञ्छति वारिधराम् ॥ १० ॥

862

अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णां विनिघ्नन्ति ये भ्रातश्चातक किं वृथात्र रटितैः खिन्नोसि विश्राम्यताम् । मेघ: शारद एष काशधवलः पानीयरिक्तोदरो गर्जत्येव हि केवलं भृशतरं नो बिन्दुमप्युज्झति ॥ ११ ॥

863

समागमिष्यतोम्भोद वेत्ति कः समयं तव । रौति नो यदि सारङ्गस्तवोच्चैः खे पुरःसरः ॥ १२ ॥

चन्द्रस्य । 864

यः कृष्णं कुरुते मुखं जनयति त्रासं तडिद्भिस्तु यो यश्च प्रार्थयते परं दलयति श्रोत्राणि यो गर्जितैः । सत्यं चातक तं तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूतं कृतमेव तुल्यमनयोरर्थित्वतिर्यक्त्वयोः ॥ १३ ॥

865

धिग्वारिदं परिहृतान्यजलाशयस्य यच्चातकस्य कुरुते न तृष: प्रशान्तिम् । धिक्चातकं तमपि योर्थितयास्तलज्ज- स्तं तादृशं च यदुपैति पिपासितोपि ॥१४॥

866

विश्वोपजीव्येपि पिबत्यपो न पद्माकरे यद्यपि चातकोयम् । स्वार्थक्षतिस्तस्य तृषातुरस्य लघुत्वमत्रास्ति न किंचिदस्य ॥१५॥ केषामप्येते । --------- अथ मयूरान्योक्तयः ॥४८॥

867 एतस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिंचित्करैः काकोलूककपोतकोकिलकुलैरेकोपि पार्श्वस्थितः ।

केकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः सेव्यः स्यादिह सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दनः ॥ १ ॥ कस्यापि । 868

केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहारी कलापः कण्ठच्छाया पुरारेर्गलरुचिरुचिरा सौहृदं मेघसंघैः । विश्वद्वेषिद्विजिह्वस्फुरदुरुपिशितैर्नित्यमाहारवृत्तिः कैः पुण्यैः प्राप्तमेतत्सकलमपि सखे चित्रवृत्तं मयूर ॥२॥

शार्ङ्गधरस्य । 869

वेगज्वलद्विटपपुञ्जमहारवोयं गर्जिर्न तीव्रतरहेतिरियं न शम्पा । दावाग्निधूमनिवहोयमयं न मेघः किं नृत्यसि द्रुतमितो व्रज तत्कलापिन् ॥३॥

लक्ष्मीधरस्य । 870

अये नीलग्रीव क्व कथय सखे तेद्य मुनयः परं तोषं येषां तव रवविलासो वितनुते । अमी दूरात्क्रूरा: क्वणितमिदमाकर्ण्य सहसा त्वरन्ते हन्तुं त्वामहह शबरा: पुङ्खितशराः ॥ ४ ॥

कस्यापि। 871

हारीता: सरसं रसन्तु मधुरं कूजन्तु पुंस्कोकिला: सानन्दं गिरमुद्गिरन्तु च शुकाः किं तैः शिरस्थैरपि । एकेनापि तलस्थितेन नदता श्रीखण्ड निस्तर्जना- द्व्यालानां च शिखण्डिनां ननु महत्पाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥ ५॥

श्रीचन्द्रदेवानाम् । 872 किं दूरेण पयोधरा उपरि किं नान्ये रटन्तः श्रुता निर्व्यापारतया च पक्षिषु गताः किं वा न पक्षा वृथा ।

रम्यं वा गगने न किं विहरणं किं तूग्रकाकावली- पर्यायप्रतिपत्तिलाघवभयाद्भूमौ स्थिता बर्हिणः ॥ ६ ॥ कस्यापि । 873

यत्नादपि कः पश्येच्छिखिनामाहारनिर्गमस्थानम् । यदि जलदनिनदमुदितास्त एव मूढा न नृत्येयुः ॥ ७ ॥ भर्तृहरेः । -------------- अथ शुकान्योक्तयः ॥ ४९ ॥

874

शुक्र यत्तव पठनव्यसनं न गुणः स गुणाभासः । समजनि येन तवामरणं शरणं पञ्जरवासः ॥ १ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 875

सत्सांगत्यमवाप्य यः पुरवने नानारसास्वाद वा- न्कीर: शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने । दैवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चविहतश्रोत्रस्य तस्याटवीं प्राप्तस्यात्मसभाप्रगल्भकपिषु स्यान्मौनमेवोचितम् ॥ २ ॥

कस्यापि । 876

भ्रातः कीर कठोरचञ्चुकषणक्रोधायतैः कूजितैः किं माधुर्यनिषिक्तसूक्तिविशद: कण्ठावटु: शोष्यते । सेयं दैववशादृशा परिणता राजन्यपात्रस्य ते भिल्लच्छिद्रितभित्तिमुद्रितघट: प्राप्तो यतः पञ्जरः ॥ ३ ॥

कस्यापि । 877 माणिक्यद्रवलिप्तमौक्तिकतुलां बिभ्रन्ति नो दाडिमी- बीजान्येष निरीक्षते न रमते हैमेप्यहो पञ्जरे ।

तत्तादृग्वनवाससंमदमहामोदैकमेदस्विनी वृत्तिर्मे गलितानया हतगिरेत्येवं शुकः शोचते ॥ ४ ॥ श्रीराघवचैतन्यानाम् । 878

इदमपटु कपाटं जर्जरः पञ्जरोयं विरमति न गृहेस्मिन्क्रूरमार्जारयात्रा । शुक मुकुलितजिह्वं स्थीयतां किं वचोभि- स्तव वचनविनोदे नादर: पामराणाम् ॥ ५ ॥

कृष्णमिश्रस्य । 879

अमुष्मिन्नुद्याने विहगखल एष प्रतिकलं विलोल: काकोल: क्वणति किल यावत्पटुतरम् । सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचंयमकलां न मौनेन न्यूनीभवति गुणभाजां गुणगणः ॥ ६ ॥ कस्यापि । ------------ अथ काकान्योक्तयः ॥ ५० ॥

880

गात्रं ते मलिनं तथा श्रवणयोरुद्वेगकृत्क्रेङ्गकृतं भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचपलं दुश्चेष्टितं ते सदा । एतैर्वायस संगतोस्यविनयैर्दोषैकमूलैः परं यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव धन्यो भवान् ॥१॥

शार्ङ्गधरस्य । 881

पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाननां दधिभृतघटीं गर्वोन्नद्धः समुन्नतकंधरः । निजसमुचितास्तास्ताश्चेष्टा विकारशताकुलो यदि न कुरुते काणः काकः कदा नु करिष्यति ॥ २ ॥

भल्लटस्य ।

882

आ मरणादपि विरुतं कुर्वाणा: स्पर्धया सह मयूरैः । कि जानन्ति वराकाः काका: केकारवं कर्तुम् ॥ ३ ॥

883

तुल्यवर्णच्छदः कृष्णः कोकिलै: सह संगतः । केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ॥ ४ ॥

884

रूक्षस्यामधुरस्य चातिमलिनच्छायस्य धृष्टस्य च क्षुद्रस्य क्षतिकारिणोतिचपलस्याह्लादविच्छेदिनः । येयं निम्बफलेषु काक भवतस्तिक्तेषु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधेर्विलसितं निष्पन्नमेतच्चिरात् ॥ ५ ॥

885

प्रत्यङ्गणं प्रतितरु प्रतिवारितीरं काकाश्चरन्ति चलचञ्चुपुटा रटन्तः । ना यान्ति तृप्तिमथ मण्डितपुण्डरीक- खण्डे वसन्नहह तृप्यति राजहंसः ॥ ६ ॥

886

कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि रम्येषु संचरतु चूतवनान्तरेषु । पुंस्कोकिलस्य चरितानि करोतु कामं काकः कलध्वनिविधौ ननु काक एव॥ ७ ॥

887

किं केकीव शिखण्डमण्डिततनुः सारीव किं सुस्वर: किं वा हंस इवाङ्गनागतिगुरुः किं कीरवत्पाठक: । किं वा हन्त शकुन्तपालिपिकवत्कर्णामृतस्यन्दनः काक: केन गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्चरे ॥ ८ ॥

888 अत्रस्थ: सखि लक्षयोजनगतस्यापि प्रियस्यागमं वेत्त्याख्याति च धिक्छुकादय इमे सर्वे पठन्तः शठाः।

मत्कान्तस्य वियोगतापदहनज्वालावलीचन्दनः

काकस्तेन गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥ ९ ॥ केषामप्येते । --------------- अथ बकान्योक्तयः ॥ ५१ ॥

889

नालेनेव स्थित्वा पादेनैकेन कुञ्चितग्रीवम् । जनयति कुमुदभ्रान्तिं वृद्धबको वालमत्स्यानाम् ॥ १ ॥

वृद्धेः । 890

एव बकः सहसैव विपन्नः शाठ्यमहो क्व नु तद्गतमस्य । साधु कृतान्त न कश्चिदपि त्वां वञ्चयितुं सुशठोपि समर्थः ॥ २ ॥

891

बकोट ब्रूमस्त्वां लघुनि सरसि क्वापि शफरै- स्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरवगाढुं समुचितः । इतश्चेतश्चाभ्रंलिहलहरिहेलातरलित- क्षितिघ्रग्रासैकग्रहिलतिमिपोतः पतिरपाम् ॥ ३ ॥

892

न कोकिलानामिव मञ्जु गुञ्जितं न लब्धलास्यानि गतानि हंसवत् । न बर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यास्त बके बकव्रतम् ॥ ४ ॥

893

जातिस्तस्य न मानसे न शुचिभिर्वृत्तिर्मृणालाङ्कुरै- र्न ब्रह्मोद्वहनेन निर्मलयशःप्राप्तिर्न वाचः कला । जीवन्सत्त्ववधेन बाह्यधवलो भ्राम्यन्सगर्वं पुन- र्मिथ्यैवोन्नतकंधरः शठवको हंसै: सह स्पर्धते ॥ ५ ॥

894

उभौ श्वेतौ पक्षौ चरति गगनेवारितगतिः सदा मीनं भुङ्क्ते वसति सकल: स्थाणुशिरसि । बके चान्द्रः सर्वो गुणसमुदय: किंचिदधिको गुणा: स्थाने मान्या नरवर न तु स्थानरहिताः ॥ ६ ॥

895

रे रे शिष्ट बकोट नाकतटिनीतीरे तपस्विव्रतं ध्यानेनानिमिषोपभोगमनसा युक्तं करोषीदृशम् । एवं यत्किल मानसस्य पदवीं काङ्क्षस्ययुक्तं हि त- न्नीरक्षीरविवेकनिर्मलधियो हंसस्य नान्यस्य सा ॥ ७ ॥ केषामप्येते । अथ खद्योतान्योक्तयः ॥ ५२ ॥

896

जर्जरतृणाग्रमदहन्सर्षपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमात्मतत्त्वात्खद्योतः ख्यापयन्नवति ॥ १ ॥

जयवर्धनस्य । 897

इन्दुः प्रयास्यति विनंक्ष्यति तारकश्री: स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न भणिप्रदीपा: । अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्य- त्युन्मेष मेष्यति भवानपि दूरमेतत् ॥ २ ॥

कस्यापि । 898

अदृष्टिव्यापारं गतवति दिनानामधिपतौ यशः शेषीभूते शशिनि गतधाम्नि ग्रहगणे । तथान्धं संजातं जगदुपनते मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटव: कीटमणयः ॥ ३ ॥

आनन्दवर्धनस्य ।

899

घनसंतमसमलीमसदशदेिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे दिनमधुना तरणिकरान्तरितसितकिरणम् ॥ ४ ॥ भल्लटस्य । ---------------- अथ सिंहान्योक्तयः ॥ ५३ ॥

900

एकोहमसहायोहं कृशोहमपरिच्छदः । स्वप्नेप्येवंविधा चिन्ता मृगेन्द्रस्य न जायते ॥ १ ॥

कस्यापि । 901

मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा इयं व्याहरतां जनः । तस्य द्वयमपि व्रीडा क्रीडादलितदन्तिनः ॥ २ ॥

902

मृगेभ्यो रक्ष्यते क्षेत्रं नरैस्तृणमयैरपि । सिंहाक्रान्तं पुनर्मूढ़ न हयैर्न च दन्तिभिः ॥ ३ ॥

903

मृगैर्नष्टं शशैर्लीनं वराहैर्वलितं रुषा । हयानां हेषितं श्रुत्वा सिंहै: पूर्ववदासितम् ॥ ४ ॥

904

हरिरलसविलोचन: सहेलं बलमवलोक्य पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीति- र्न तु वनितास्य विलोकयांत्रकार ॥ ५ ॥

905

एकाकिनि वनवासिन्यराजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । सत्त्वोत्कटे मृगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥ ६ ॥

केषामप्येते । 906 नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनौ नो दीर्घदीर्घः करः सत्यं वारण नैष केसरिशिशुस्त्वाडम्बरैः स्पर्धेते ।

तेजोबीजमजेयमस्य हृदये न्यस्तं पुनर्वेधसा तादृक्त्तादृशमेव येन सुतरां भोज्यं पशुं मन्यते ॥ ७ ॥ आनन्दवर्धनस्य । 907

क्षुत्क्षामोपि जरान्वितोपि शिथिलप्राणोपि कष्टां दशा- मापन्नोपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि । मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर: केसरी ॥ ८ ॥

भर्तृहरे: । 908

येनानर्गलफालकेलिदलितप्रत्यग्रकादम्बिनी- धाराधोरणिधौतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोयं शृङ्गनिपातभग्नचरणः स्फारस्फुरत्फेरवी- फेत्कारैः कुपितोद्य खादति मुहुः पाणी मृगग्रामणीः ॥ ९ ॥

भेरीभांकारस्य । 909

अनिशं मतङ्गजानां बृंहितमाकर्ण्यते यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति गजेन्द्रपलकवलनः सिंहः ॥ १० ॥

शार्ङ्गधरस्य । 910

जीर्णोपि क्रमहीनोपि कृशोपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस्य शङ्कातङ्काय कल्पते ॥ ११ ॥

पुष्पाकरस्य । 911

खनन्नाखुबिलं सिंह: पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखभङ्गं वा फलं वा मूषको भवेत् ॥ १२ ॥

912 अस्मिन्नम्भोदवृन्दध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेन्तरिक्षं मा काक व्याकुलोभूस्तरुशिखरशवक्रव्यलेशानशान । धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्र- द्ग्रासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पृहामत्र सिंहः ॥१३। महीपतिमण्डलीकस्य ।

913

ग्रामाणामुपशल्यसीमनि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठवाः फेत्कारध्वनिमुद्गिरन्ति बहवः संभूय गोमायवः । सोन्यः कोपि घनाघनध्वनिधनः पारीन्द्रगुञ्जारवः शुष्यद्गण्डमलोलशुण्डमचलत्कर्णं गजैर्यः श्रुतः ॥ १४ ॥

रल्हणस्य । 914

एण: क्रीडति सूकरश्च खनति द्वीपी च गर्वायते क्रोष्टा क्रन्दति वल्गते च शशको वेगाद्गुरुर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतामुन्मोटते लीलया हंहो सिंह विना त्वयाद्य विपिने कीदृग्दशा वर्तते ॥ १५ ॥

कस्यापि । 915

रे मातङ्ग मदाम्बुडम्बरतया रोलम्बरोलं वह- न्वन्यानामवलम्बनं वनमिदं भन्क्तुं यदुत्कण्ठते । दृष्टस्तत्किमहो महोन्नतधराधौरेयधात्रीधर- प्रस्थप्रस्थित मेघयूथमथनोत्कण्ठी न कण्डीरवः ॥ १६ ॥

बिल्हणस्य । 916

यस्यावन्ध्यरुषः प्रतापवसतेर्नादेन धैर्यद्रुहा शुष्यन्ति स्म महप्रवाहसरितः सद्योपि दिग्दन्तिनाम् । दैवात्कष्टदशावशं गतवतः सिंहस्य तस्याधुना कर्षत्येव करेण केसरसटाभारं जरत्कुञ्जरः ॥ १७ ॥

कस्यापि । 917

यः शौर्यावधिरेव यस्य सहसा दिग्दन्तिनोप्यन्तिकं नायाताः किल येन विन्ध्यवसुधा गम्या न कस्याप्यभूत् । तस्मिन्कौतुकिना त्वया करिपतौ लुप्ने कपोलस्थली- भृङ्गः कैसरिवीर संप्रति पुनः कुत्रैष विश्राम्यतु ॥ १८ ॥

कस्यापि ।

अथ गजान्योक्तयः ॥ ५४ ॥ 918

नीवारप्रसवाग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजपत्रपुटके होमावशेषं पयः । तं पश्चान्मदमन्थरालिवलयव्यालुप्तगण्डं गजं सानन्दं समयं च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥ १ ॥

कस्यापि । 919

कर्णे चामर चारुकम्बुकलिकाः कण्ठे मणीनां गणः सिन्दूरप्रकरः शिरं: परिसरे पार्श्वान्तिके किङ्किणी । लब्धश्चेन्नृपवाहनेन करिणा बद्धेन भृषाविधि- स्तत्किं भूधरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यः करी ॥ २ ॥

कस्यापि । 920

केलिं कुरुष्व परिभुङ्क्ष्व सरोरुहागि गाहस्व शैलतटनिर्झरिणीपयांसि । भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणाभिलाषम् ॥ ३ ॥

आनन्दवर्धनस्य । 921

पीतं यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन्मृणालाङ्कुरा- स्तापार्तेन निमज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः । धिक्तस्यैव जलानि पङ्किलयतः पाथोजिनीं मथ्नतः कूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जापि नो जायते ॥ ४ ॥

922

रेवावारिणि वारणेन विपुले राजीवराजीरज:- पुजापिञ्जरितोर्मिणि प्रविगलद्दानाम्बुगन्धोत्कटे । धौतं येन मृगारिरक्तमसकृद्दन्तान्तराले स्थितं कौपं सोपि पयः पपौ हतविधेः को गोचरे नागतः ॥ ५ ॥

कयोरप्येतौ ।

923

तापां नापगतस्तृषापि न कृशा धौता न धूली तनो- र्न स्वच्छन्दमकारि कन्दकवलः का नाम केलीकथा । दूरोत्क्षिप्तकरेण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी प्रारब्धो मधुपैरकारणमयो झंकारकोलाहलः ॥ ६ ॥

लक्ष्मणसेनस्य । 924

नाभूवन्भुवि यस्य कुत्रचिदपि स्पर्धाकराः कुञ्जराः सिंहेनापि न लङ्घिता किमपरं यस्योद्धता पद्धतिः । कष्टं सोपि कदर्थ्यते करिवरः स्फारारवैः फेरवै- रापातालगभीरपङ्कपटलीमग्रोद्य भग्नोद्यमः ॥ ७ ॥

बिल्हणस्य । 925 भो भोः करीन्द्र दिवसानि कियन्ति ताव- दस्मिन्मरौ समतिवाहय कुत्रचित्त्वम् । रेवाजलैर्निजकरेणुकरप्रभुक्तै- र्भूयः शमं गमयितासि निदाघदाहम् ॥ ८ । गोविन्दराजस्य । 926

न गृह्णाति ग्रासं नवकमलकिंजल्किनि जले न पङ्के वाह्लादं व्रजति बिसभङ्गार्धशबले । प्रगल्भप्रेमार्द्रामपि विषहते नान्यकरिणीं स्मरन्दावभ्रष्टां हृदयदयितां वारणपतिः ॥ ९ ॥

927

पादाघातविघूर्णिता वसुमती त्रासाकुलाः पक्षिणः पंकांकानि सरांसि गण्डकषणक्षोदक्षताः शाखिनः । प्राप्येदं करिपोतकैर्विधिवशाच्छार्दूलशून्यं वनं तत्तन्नाम कृतं विशृङ्खलतया वक्तुं न यत्पार्यते ॥ १० ॥

928

घासग्रासं गृहाण त्यज करिकलभ प्रीतिबन्धं करिण्याः पाशग्रन्थिव्रणानामविरलमधुना देहि पंकानुलेपम् । दूरीभूतास्तवैते शबरवरवधूविभ्रमोद्धान्तहृष्य - द्रेवातीरोपकण्ठच्युतकुसुमरजोधूसरा विन्ध्यपादाः ॥ ११ ॥

केषामप्येते । 929

दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णतालै- र्दूरीकृता: करिवरेण मदान्धबुद्ध्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा भृङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने चरन्ति ॥ १२ ॥

कस्यापि । 930

आरामोयमनर्गलेन बलिना भग्नः समग्रो मये- त्यन्तः संभृतहर्षवर्धितमदोदग्रं किमुन्माद्यसि । मातङ्ग प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वर- स्तत्रापि प्रतिकारमर्हसि सखे सम्यक्समालोचितम् ॥ १३ ॥

931

गले पाशस्तीव्रश्चरणयुगले गाढ़निगडो दृढः स्कन्धे बन्धः शिरसि सृणिपात: खरतरः । नरः स्कन्धारूढा बत मरणयोग्येपि विषये न जानीमोत्यर्थं द्विरद वद कस्मात्तव मदः ॥ १४ ॥

932

कौपे पयसि लघीयसि तापेन करः प्रसारित: करिणा । सोपि न पयसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ॥ १५ ॥

933 कौपं वारि विलोक्य वारणपते किं विस्मितेनास्यते प्रायो भाजनमस्य संप्रति भवांस्तत्पीयतामादरात् ।

उन्मज्जच्छबरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालन- स्फारीभूतमहोर्मिनिर्मलजला दूरेधुना नर्मदा । १६ ॥ 934

नो मन्ये दृढबन्धनात्क्षतमिदं नैवाङ्कुशोद्घातनं स्कन्धारोहणताडनात्परिभवं नैवान्यदेशागमम् । चिन्तां मे जनयन्ति चेतसि यथा स्मृत्वा स्वयूथं वने सिंहत्रासितभीतभीरुकलभा यास्यन्ति कस्याश्रयम् ॥१७ ॥

935

पत्युर्यत्पतितावशेषकवलग्रासेन वृत्तिः कृता पीतं यच्च करावगाहकलुषं तत्पीतशेषं पयः । प्राणान्पूर्वतरं विहाय तदिदं प्राप्तं करिण्या फलं यद्बन्धव्रणकातरस्य करिण: क्लिष्टं न दृष्टं मुखम् ॥ १८ ॥

केषामप्येते । 936

यदि मत्तोसि मतङ्गज किममीभी रसालसरलतरुदलनैः । हरिमनुसर खरनखरं व्यपनयति स करटकण्डुतिम् ॥ १९ ॥ वल्लभदेवस्य । -------------- अथ हरिणान्योक्तयः ॥ ५५ ॥

937

दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यास्ते वै वने मृगाः । विभवोन्मत्तचित्तानां न पश्यन्ति मुखानि यत् ॥ १ ॥

938

कति कति न मदोद्धताश्चरन्ति प्रतिशिखरि प्रतिकाननं कुरङ्गाः । क्वचिदपि पुनरुत्तमा मृगास्ते मदयति यन्मद एव मेदिनीशान् ॥ २ ॥

939

इह किं कुरङ्गशावक केदारे कमलमञ्जरीं त्यजसि । तृणधन्वा तृणबाणस्तृणघटितः कपटपुरुषोयम् ॥ ३ ॥

940

छित्वा पाशमपास्य कूटरचनां भङक्ता बलाद्वागुरां पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलान्निःसृत्य दूरं वनात् । व्याधानां शरगोचरादतिजवेनोत्पत्य गच्छन्मृगः कूपान्त: पतितः करोति विगुणे किं वा विधौ पौरुषम् ॥ ४ ॥

941

द्रुततरमितो गच्छन्प्राणैः कुरङ्ग वियुज्यसे किमिति वलितग्रीवं स्थित्वा मुहुर्मुहुरीक्षसे । विदधति हतव्याधानां ते मनागपि नार्द्रतां कठिनमनसामेषामेते विलोकितविभ्रमाः ॥ ५ ॥

942

स्थलीनां दग्धानामुपरि मृगतृष्णामनुसरं- स्तृषार्त: सारङ्गो विरमति न खिन्नेपि मनसि । अजानानस्तत्त्वं न स मृगयतेन्यत्र सरसी- मभूमौ प्रत्याशा न च फलति विघ्नं च कुरुते ॥ ६ ॥

943

अल्पीयः स्खलनेन यत्र पतनं कृच्छ्रेण यत्रोन्नति- र्द्वारे वेत्रलतावितानगहने कष्टः प्रवेशक्रमः । हे सारङ्ग मनोरमा वनभुवस्त्यक्त्वा विशेषार्थिना कि भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थं खुराः शातिताः ॥ ७ ॥

944

सारङ्गो न लतागृहेषु रमते नो पांसुले भूतले नो रम्यासु वनोपकण्ठहरितच्छायासु शीतास्वपि । तामेवायतलोचनामनुदिनं ध्यायन्मुहुः प्रेयसीं शैलेन्द्रोदरकंदरासु गतधीः शृङ्गावशेषः स्थितः ॥ ८ ॥

केषामप्येते ।

945

वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दूर्वां पिबन्ति तोयान्यपरिग्रहाणि । तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमाराधयितुं समर्थः ॥ ९ ॥

मुक्तापीडस्य । 946

आ: कष्टं वनवाससाम्यकृतया सिद्धाश्रमश्रद्धया पल्लीं बालकुरङ्ग संप्रति कुतः प्राप्नोसि मृत्योर्मुखम् । यत्रानेककुरङ्गकोटिकदनक्रीडोल्लसल्लोहित- स्रोतोभिः परिपूरयन्ति परिखामुड्डामरा: पामराः ॥ १० ॥

बिल्हणस्य । 947

स्वच्छन्दं हरिणेन या विरहिता दैवात्समासादिता भङ्गप्रस्रुतदुग्धबिन्दुमधुरा शालेर्नवा मञ्जरी । निःश्वासानलदग्धकोमलतृणप्रख्यापितान्तर्व्यथ- स्तामेव प्रतिवासरं सुनिरिव ध्यायन्वने शुष्यति ॥ ११ ॥

धर्मकीर्तेः । 948

सेयं स्थली नवतृणाङ्कुरजालमेत- स्मेयं मृगीति हृदि जातमदः कुरङ्गः । नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभि- रायाति सज्जितकटोरशरः किरातः ॥ १२ ॥

इन्द्रकवेः । 949

रोमन्थमारचय मन्थरमेत्य निद्रां मुञ्च श्रमं तदनु संचर रे यथेच्छम् । दूरे स पामरजनो मुनयः किलेते निष्कारणं हरिणपोत बिभेषि कस्मात् ॥ १३ ॥

धर्मवर्धनस्य ।

अथ करभान्योक्तयः ॥ ५६ ॥ 950

वपुर्विषमसंस्थानं कर्णज्वरकरो रवः । करभस्याशुगत्यैव छादिता दोषसंहतिः ॥ १ ॥

भल्लटस्य । 951

कुमुदशबलैः फुल्लाम्भोजैः सरोभिरलंकृतां मरकतमणिश्यामां राष्पैर्विहाय वनस्थलीम् । स्मरति करभो यद्वृक्षाणां चरन्मरुजन्मनां परिचयरतिः सा दुर्वारा न सा गुणवैरिता ॥ २॥

जीवनायकस्य । 952

यस्मिन्नुच्चैर्विषमगहनान्तर्गता स्वादुवल्ली स्वेच्छं भुक्ता सरलितगले नात्मचेतोनुलग्ना । तत्तारुण्यं करभ गलितं कुत्र ते प्राग्विलासा यत्स्वाधीनं यदपि सुलभं तेन तुष्टिं विधेहि ॥ ३ ॥

953

करभदयिते योसौ पीलुस्त्वया मधुलुब्धया व्यपगतघनच्छायस्त्यक्तो न सादरमीक्षितः । चलकिसलयैः सोपीदानीं प्ररूढनवाङ्कुरः करभदयितावृन्दैरन्यैः सुखं परिभुज्यते ॥ ४ ॥

954

चिन्तां मुञ्च गृहाण पल्लवमिदं प्लक्षस्य शालस्य वा गाङ्गस्यास्य जलस्य चन्द्रवपुषो गण्डूषमेकं पिब । जीवन्द्रक्ष्यसि ताः पुनः करभ हे दासेरकीया भुवो रम्या: पीलुशमीकरीरबदरीकूजत्कपोताकुलाः ॥ ५॥

955 यस्यासीन्नवपीलुपत्त्रबदरग्रासोपि संतुष्टये दीर्घाध्वन्यनुगम्यते न पदवी यस्य स्वयूथ्यैरपि ।

सोयं संप्रति याति बालकरभः क्षीणोद्यमः क्षामतां मन्ये नूनमनेन दैवहतकेनास्वादितं तन्मधु ॥ ६ ॥ 956

पीलूनां फलवत्कषायमधुरं रोमन्थयित्वा मरौ शाखाग्रं यदखादि चारु करभीवक्त्रार्पितं प्रेमतः । तत्स्मृत्वा करभेण खेदविधुरं दीर्घं तथा फूत्कृतं प्राणानामभवत्तदेव सहसा प्रस्थानतूर्यं यथा ॥ ७ ॥

957

दुष्प्रापमम्बु पवनः परुषोतितापी छायाभृतो न तरवः फलभारनत्राः । इत्थं सखे करभ वच्मि भवन्तमुच्चैः का संगतिः खलु मरौ रमणीयतायाः ॥ ८ ॥

958

अस्याननस्य भवतः खलु कोटिरेषा कण्टारिका यदि भवेदविशीर्णपर्णा । योग्या कथं करभ कल्पतरोर्लताया- स्ते पल्लवा विमलविद्रुमभङ्गभाजः ॥ ९ ॥

959

दासेरको रसत्येष युक्तं भारेधिरोहति । उत्तार्यमाणेपि पुनर्यत्तत्र किमु कुर्महे ॥ १० ॥

केषामप्येते । 960

करभदयिते यत्तत्पीतं सुदुर्लभमेकदा मधु वनगतं तस्यालाभे विरौषि किमुत्सुका । कुरु परिचितैः पीलो: पत्रैर्धृतिं मरुगोचरै- र्जगति सकले कस्यावाप्तिः सुखस्य निरन्तरा ॥ ११ ॥

भगवतो व्यासस्य ।

अथ वृषभान्योक्तयः ॥ ५७ ॥ 961

नास्य भारग्रहे शक्तिर्न च वाहगुणः कृतौ । देवागारबलीवर्दस्तथाप्यश्नाति शोभनम् ॥ १ ॥

962

अनसि सीदति सैकतवर्त्मनि प्रचुरभारभरक्षपितौक्षके । गुरुभरोद्धरणोद्धुरकंधरं स्मरति सारथिरद्य धुरंधरम् ॥ २ ॥

963

मार्गे कर्दमदुर्गमे जलभृते गर्ताशतैराकुले खिन्ने शाकटिके भरेतिविषमे दूरं गते रोधसि । शब्देनैतदहं ब्रवीमि महता कृत्वोच्छ्रितां तर्जनी- मीदृक्षे विषमे विहाय धवलं वोढुं क्षमः को धुरम् ॥ ३ ॥

964

दन्ताः सप्त चलं विषाणयुगलं पुच्छाञ्चलः कर्बुरः कुक्षिश्चन्द्रकिता वपुः कुसुमितं सव्यच्युतं चेष्टितम् । अस्मिन्दुष्टवृषे वृषाग्रिमगुणग्रामानभिज्ञात्मनो ग्रामीणस्य तथापि चेतसि चिरं धुर्यभ्रमः स्फूर्जति ॥ ४ ॥

965

कासांचिद्धवलश्चिरं निवसतां चित्तेपरासां पुन- र्नीलो वा कपिलोथवा वरवृषो रक्तोथवा मेचकः । ग्रामीणैरवधीरितोपि शिथिलस्कन्धोप्यनूर्ध्वश्रवाः स्वान्ते मे परतन्त्रतुन्दिलतनुर्जागर्त्ययं कर्बुरः ॥ ५ ॥

श्रीचन्द्रस्य । 966 गुरुनोयं भारः क्वचिदपि न पन्थाः स्थपुटितो न ते कुण्ठा शक्तिर्वहनमपि तेङ्गे न विकलम् ।

इह द्रङ्गे नान्यस्तव गुणसमानस्तदधुना धुनानेन स्कन्धं धवल किमु मुक्तः पथि भरः ॥ ६ ॥ 967

न ध्वानं कुरुषे न यासि विकटं नोच्चैर्वहस्याननं दर्पान्नो लिखसि क्षितिं खुरपुटैर्नावज्ञया वीक्षसे । किं तु त्वं वसुधातलैकधवल स्कन्धाधिरूढे भरे तीराण्युच्चतटीविटङ्कविषमाण्युल्लङ्घयन्वीक्ष्यसे ॥ ७ ॥

968

यस्यादौ व्रजमण्डनस्य बहतो गुर्वी धुरं धैर्यतो धौरेयै: प्रगुणीकृतो न युगपत्स्कन्धः समस्तैरपि । तस्यैव श्लथकम्बलस्य धवलस्योत्थापने सांप्रतं द्रङ्गेत्रैव जरावसादिततनोर्गोः पुण्यमुद्घोष्यते ॥ ८ ॥

969

एतानि बालधवल प्रविहाय कामं गोष्ठाङ्गणे तरलतर्णकचेष्टितानि । स्कन्धं निधेहि धुरि पूर्वधुरीणमुक्तो नेतव्यतामुपगतोस्ति तवैष भारः ॥ ९ ॥

370

न खनति खुरैः क्षोणीपृष्ठं न नर्दति सादरं प्रकृतिपरुषं प्रेक्ष्याप्यग्रे न कुप्यति गोचरम् । वहति च धुरं धुर्यो धैर्यादनुद्धतकंधरो जगति गुणिनः कार्यौदार्यात्परानतिशेरते ॥१०॥ केषामप्येते । ---------------- अथ सामान्यवृक्षान्योक्तयः ॥ ५८ ॥

971 किं जातोसि चतुष्पथे घनतरं छन्नोसि किं छायया छन्नश्चेत्फलितोसि किं फलभरैराद्योसि किं संनतः ।

हे सद्वृक्ष सहस्व संप्रति सखे शाखाशिखाकषण- क्षोभामोटनभञ्जनानि जनतः स्वैरेव दुश्चेष्टितैः ॥ १ ॥ भवन्तज्ञानवर्मणः । 972

छायासुप्तमृगः शकुन्तनिवहैर्विष्ठाविलिप्तच्छदः कीरैरावृतकोटर: कपिकुलैः स्कन्धे कृतप्रश्रयः । विस्रब्धं मधुपैर्निपीतकुसुमः श्लाघ्य: स एकस्तरु- र्यत्राङ्गीकृतसत्त्वसंप्लवभरे भग्नापदोन्ये द्रुमाः ॥ २ ॥

बीजकस्य । 973

शाखा शतचितवियतः सन्ति कियन्तो न कानने तरवः । परिमलभरमिलदलिकुलदलितदला: शाखिनो विरलाः ॥३॥

श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । 974

गतास्ते विस्तीर्णस्तबकभर सौरभ्यलहरी- परीतव्योमान: प्रकृतिगुरवः केपि तरवः । इहोद्याने संप्रत्यहह परिशिष्टाः क्रमवशा- दमी वल्मीकास्ते भुजगकुललीलावसतयः ॥ ४ ॥

975

तीव्रो निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च मारवः पन्थाः । मार्गस्थस्तरुरेक: कियतां संतापमपनयति ॥ ५ ॥ प्रत्ययैः पत्रनिचयैस्तरुर्यैरेव शोभितः । जहाति जीर्णांस्तानेव किं वा चित्रं कुजन्मनः ॥ ६ ॥

976

रोलम्बैर्न विलम्बितं विघटितं धूमाकुलै: कोकिलै- र्मायूरैश्चलितं पुरैव रभसा कीरैरधीरैर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा दावानलोपप्लवः सोढः को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्ध्नापि यो लालितः ॥७॥

977

पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः । धन्या महीरुहो येभ्यो निराशा यान्ति नार्थिनः ॥ ८ ॥

978

छायावन्तो गतव्यालाः स्वारोहाः फलदायिनः । मार्गद्रुमा महान्तश्च परेषामेव भूतये ॥ ९ ॥

979

भुक्तं स्वादु फलं कृतं च शयनं शाखाग्रजै: पल्लवै- स्त्वच्छायापरिशीतलं सुसलिलं पीतं व्यपेतश्रमैः । विश्रान्ताः सुचिरं परं सुमनसः प्रीतिः किमत्रोच्यते त्वं सन्मार्गतरुर्वयं च पथिका यामः पुनर्दर्शनम् ॥ १० ॥

केषामप्येते । 980

भुक्तानि यैस्तव फलानि पचेलिमानि क्रोडस्थितैरहह वीतभयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो जलरयेण विकृष्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्थाः ॥ ११ ॥

श्रीमहादेवस्य । 981

विपन्नं पद्मिन्या मृतमनिमिषैर्यातमलिभिः खगैरप्युड्डीनं रथचरणहंसप्रभृतिभिः । दशां दीनां नीते सरसि विषमग्रीष्मदिवसः कुलीनत्वादास्ते तटरुहतरु: कोपि तदपि ॥ १२ ॥

नागपैयस्य । 982 शाखोटशाल्मलिपलाशकरीरकाद्याः शृण्वन्तु पुण्यनिलयो यदसौ वसन्तः युष्मभ्यमर्पयतु पल्लवपुष्पलक्ष्मीं सौरभ्यसंभवविधिस्तु विधेरधीनः ॥ १३ ॥ गाङ्गदेवस्य ।

983

पान्थाधार इति द्विजाश्रय इति श्लाघ्यस्तरूणामिति स्निग्धच्छाय इति प्रियो दृश इति स्थानं गुणानामिति । पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छायां वयं संश्रिता- स्तत्त्वत्कोटरवासिनो द्विरसना दूरीकरिष्यन्ति नः ॥ १४ ॥

984

हिमसमयो वनवह्निर्जवनः पवनस्तडिल्लताविभवः । हन्त सहन्ते यावत्तावद्द्रुम कुरु परोपकृतिम् ॥ १५ ॥

985

ये पूर्वं परिपालिताः फलभरच्छायादिभिः प्राणिनो विश्रामद्रुम कथ्यतां तव विपत्काले क्व ते सांप्रतम् । एता: संगतिमात्रकल्पितपुरस्कारास्तु धन्यास्त्वचो यासां छेदनमन्तरेण पतितो नायं कुठारस्त्वयि ॥ १६ ॥

986

वृद्धिर्यस्य तरोर्मनोरथशतैराशावता प्रार्थिता जातोसौ सरसः प्रकामफलदः सर्वाश्रितोपाश्रयः । नानादेशसमागतैरविदितैराक्रान्तमन्यैः खगे- स्तं लब्धावसरोपि वृद्धशकुनिर्दूरे स्थितो वीक्षते ॥ १७ ॥ केषामप्येते । ---------------- अथ वृक्षविशेषान्योक्तयः ॥ ५९ ॥

तत्र पूर्वं कल्पवृक्षः । 987

कल्पद्रुमोपि कालेन भवेद्यदि फलप्रदः । को विशेषस्तदा तस्य वन्यैरन्यैर्महीरुहैः ॥ १ ॥

कस्यापि । 988 स्वर्णैः स्कन्धपरिग्रहो मरकतैरुल्लासिताः पल्लवा मुक्ताभि: स्तबकश्रियो मधुलिहां वृन्दानि नीलोत्पलैः ।

संकल्पानुविधायि यस्य फलितं कस्तस्य धत्ते तुलां धिग्जातिं द्रुमसंकथासु यदयं कल्पद्रुमोपि द्रुमः ॥ २ ॥ रल्हणस्य । अथ पारिजातः । 989

परिमलसुरभितनभसो बहवः कनकाद्रिपरिसरे तरवः । तदपि मुराणां चेतसि निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३ ॥

श्रीवल्लभदेवस्य । अथ चन्दनम् । 990

सन्त्येव गिलिताकाशा महीयांसो महीरुहाः । तथापि जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४ ॥

हरिगणस्य । 991

कान्ताकेलिं कलयतु तरुः कोपि कश्रित्प्रभूणा- मत्यानन्दं जनयतु फलैः कोपि लोकान्धिनोतु । धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपतापं संसारस्य द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 992

केचिल्लोचनहारिणः कतिपये सौरभ्यसंभारिणः केप्यन्ये फलधारिणः प्रतिदिशं ते सन्तु हन्त द्रुमाः । धन्योयं हरिचन्दनः परिसरे यस्य स्थितैः शाखिभिः शाखोटादिभिरप्यहो मृगदृशामङ्गेषु लीलायितम् ॥६॥

श्रीपुष्पाकरदेवस्य । 993

भ्रातश्चन्दन किं ब्रवीमि विकटस्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि महाविषाः फणभृतो गुप्त्यै यदेते कृताः । दैवात्पुष्पफलान्वितो यदि भवानत्राभविष्यत्तदा नो जाने किंमकल्पयिष्यदधिकं रक्षार्थमस्यात्मनः ॥ ७ ॥

श्रीभोजदेवस्य ।

994

एतैर्दक्षिणगन्धवाहवलनैः श्रीखण्ड किं सौरभं ब्रूमस्ते परितो मधुव्रतयुवा येनायमानीयते । माकन्दादपहृत्य पङ्कजवनादुद्धूय कुन्दोदरा- दुद्भाम्यद्द्विपगण्डमण्डलतलादाकृष्य हृष्यन्मनाः ॥ ८ ॥

995

यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः । निजवपुषैव परेषां तथापि संतापमपनयति ॥ ९ ॥

996

धिक्चेष्टितानि परशो परशोचनीय- बालप्रवालमलयाद्रिरुहद्रुहस्ते । निर्भिद्यमानहृदयोपि महाप्रभावः स त्वन्मुखं पुनरभी: सुरभीकरोति ॥ १० ॥

997

वासः शैलशिलान्तरेषु सहजः सङ्गो भुजंगैः सह प्रेङ्खत्क्षारपयोधिवीचिभिरभूदुद्भूतिसेकक्रिया । जानीमो न वयं प्रसीदतु भवाञ्श्रीखण्ड तत्कथ्यतां कस्मात्ते परतापखण्डनमहापाण्डित्यमभ्यागतम् ॥ ११ ॥

998

आमोदैस्तैर्दिशि दिशि गतैर्दूरमाकृष्यमाणा: साक्षाल्लक्ष्मीं तव मलयज द्रष्टुमभ्यागताः स्मः । किं पश्यामः सुभग भवतः क्रीडति क्रोड एव व्यालस्तुभ्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधु यामः ॥ १२ ॥

999

मूलं भुजंगैः शिखरं विहंगैः शाखा: प्लवंगैः कुसुमानि भृङ्गैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य यन्नाश्रितं सत्त्वभरैः समन्तात् ॥ १३ ॥

केषामप्येते ।

अथागुरुः । 1000

अगुरुरिति वदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये । दर्शितगुणैव वृत्तिर्यस्य जने जनितदाहेपि ॥ १४ ॥

वल्लभदेवस्य । 1001

आरामाभरणस्य पल्लवचयैरापीततिग्मत्विषः पाथोद प्रशमं नयागुरुतरोरेतस्य दाहज्वरम् । ब्रूमस्त्वामुपकारकातर गतप्रायाः पय: संपदो दग्धोप्येष तरुर्दिशः परिमलैरापूर्य निर्वास्यति ॥ १५ ॥

अथ चम्पकः । 1002

अन्तः प्रतप्तमरुसैकतदह्यमान- मूलस्य चम्पकतरोः क्व विकासचिन्ता । प्रायो भवत्यनुचितस्थितिदेशभाजां श्रेयः स्वजीवपरिपालनमात्रमेव ॥ १६ ॥

धर्मवर्धनस्य । 1003

केनापि चम्पकतरो बत रोपितोसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । यत्र प्ररूढनवशाकविवृद्धलोभा- द्गोभग्नवाटघटनोचितपल्लवोसि ॥ १७ ॥

विज्जाकायाः । अथाशोक । 1004

किं ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा घनच्छायया किं वा पल्लवलीलया किमनया चाशोक पुष्पश्रिया । यत्त्वन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकस्तोमः स्तुवन्नन्वहं न स्वादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ॥ १८ ॥

श्रीभोजदेवस्य ।

1005

मृदूनां स्वादूनां लघुरपि फलानां न विभव- स्तवाशोक स्तोकः स्तबकमहिमा सोप्यसुरभिः । यदेतन्नो तन्वीकरचरणलावण्यसुभगं प्रवालं बालं स्यात्तरुषु सकलङ्कः किमपरः ॥ १९ ॥

सरस्वतीकुटुम्बस्य । अथ मालती । 1006 किं मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण केनापि यत्किल विलूनमितो लताग्रात् । लोकोत्तरेण विलसद्गुणगौरवेण को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ॥ २० । नग्मैयस्य । 1007

म्रदीयस्त्वाधिक्यान्न भवति विमर्दे क्षममिदं न चान्येभ्यो रूपे भवति कुसुमेभ्योधिकतरम् । प्रसूनं मालत्यास्तदपि हृदयाह्लादकरण प्रवीणैरामोदैर्भवति जगतो मौलिनिलयम् ॥ २१ ॥

कस्यापि । 1008

भवति हृदयहारी कोपि कस्यापि हेतु र्न खलु गुणविशेष: प्रेमबन्धोपयोगी । किसलयितवनान्ते कोकिलालापरम्ये विकसति न वसन्ते मालतीकोत्र हेतुः ॥ २२ ॥

कस्यापि । 1009

कुसुमस्तबकैर्नम्राः सन्त्येव परितो लताः । तथापि भ्रमरभ्रान्तिं हरन्येकैव मालती ॥ २३ ॥

कस्यापि ।

अथ मल्लिका । 1010

न च गन्धवहेन चुम्बिता न च पीता मधुपेन मल्लिका । पिहितैव कठोरशाखया पारणामस्य जगाम गोचरम् ॥ २४ ॥

अथ केतकी । 1011

रोलम्बस्य चिराय केतकिपरिष्वङ्गेष्वभङ्गो रसः मुज्ञातं बत केतकस्य च मनो भृङ्गप्रसङ्गोत्सुकम् । जानात्येव मिथोनुरागमनयोः सर्वोपि नैसर्गिकं प्रत्यूहाय दलेषु धिक्समभवन्मर्माविधः कण्टकाः ॥ २५॥

कस्यापि । 1012

पत्राणि कण्टकशतैः परिवेष्टितानि वार्तापि नास्ति मधुनो रजसान्धकारः । आमोदमात्ररसिकेन मधुव्रतेन नालोकितानि तव केतकि दूषणानि ॥ २६ ॥

कम्यापि । 1013

एतासु केतकि लतासु विकासिनीषु सौभाग्यमद्भुततरं भवती बिभर्ति । यत्कण्टकैर्व्यथितमात्मवपुर्न जानं- स्त्वामेव सेवितुमुपक्रमते द्विरेफः ॥ २७ ॥

श्रीमहादेवस्य । अथ पाटला । 1014

पाटलया वनमध्ये कुसुमितया मोहितस्तथा भ्रमरः । सैवेयमिति यथाभूत्प्रतीतिरस्यान्यपुष्पेषु ॥ २८ ॥

शार्ङ्गधरम्य ।

अथ सहकारः । 1015

गाता कोकिल एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् । यः पञ्चममुद्गायति यस्यास्थिषु पुलकमुकुलानि ॥ २९ ॥

कस्यापि । 1016

न तादृक्कर्पूरे न च मलयजे नो मृगमदे फले वा पुष्पे वा तव भवति यादृक्परिमलः । परं त्वेको दोषस्त्वयि खलु रसालेधिकगुणे पिके वा काके वा गुरुलघुविशेषं न मनुषे ॥ ३० ॥

कस्यापि । 1017

उत्तंसकौतुकरसेन विलासिनीनां लूनानि यस्य न नखैरपि पल्लवानि । उद्यानमण्डनतरो सहकार स त्व- मङ्गारकारकरगोचरतां गतोसि ॥ ३१ ॥

उत्पलराजस्य । 1018

कति पल्लविता न पुष्पिता वा तरवः सन्ति समन्ततो वसन्ते । जगतीविजये तु पुष्पकेतो: सहकारी सहकार एक एव ॥ ३२ ॥

कस्यापि । 1019

यो दृष्टः स्फुटदस्थिसंपुटवशान्निर्यत्प्रवालाङ्कुरो दैवात्स द्विदलादिकक्रमवशादारूढशाखाशतः । स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकुलितः स्फारच्छदं पुष्पितः सोत्कर्षं फलितो भृशं च नमितः कोप्येषु चूतद्रुमः ॥ ३३॥

हेतुकस्य ।

1020

एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राङ्कितः प्रोद्यद्भिः फलपत्त्रपुष्पनिचयैश्चूत: स एकः परम् । यं वीक्ष्य स्मितवक्त्रमुद्गतमहासंतोषमुल्लासित- स्फारोत्कण्ठमकुण्ठितक्रमममी धावन्ति पान्थव्रजाः ॥ ३४ ॥

भट्टनायकस्य । 1021

छाया फलानि मुकुलानि च यस्य विश्व- माह्लादयन्ति सहकारमहीरुहस्य । आमृष्य तस्य शिखया नवपल्लवानि मथ्नासि रे दबहुताश हताश कष्टम् ॥ ३५ ॥

कस्यापि । 1022

कूष्माण्डीफलवत्फलं न यदपि न्यग्रोधवन्नोच्चता रम्भापत्रनिभं दलं न कुसुमं नो केतकीपुष्पवत् । सौरभ्यं कुसुमे दले तदपि तत्किंचित्समुज्जृम्भते लोके येन रसाल साल नितरां व्यक्त्त्वा गुणांस्तौमि ते ॥ ३६ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 1023

यावत्फलोदयमुखः सहकार जात- स्तावच्च कण्टककुलैः परिवेष्टितोसि । छायापि ते न सुलभा फलमस्तु दूरे त्वं निष्फलो वरमहो सुखसेवनीयः ॥ ३७ ॥

कस्यापि । अथ पनसः । 1024

गरीय: सौरभ्ये रसपरिचये नार्हति सुधा- सिना भृद्वीकापि प्रथिमनि निमग्नः फलभरः । परार्थे कोशश्रीरिति फुलकित: कण्टकमिषा- रहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न मुदे ॥ ३८ ॥

कस्यापि ।

अथ कदली । 1025

तालीतरोरनुपकारि फलं फलित्वा लज्जावशादुचित एव विनाशयोगः । एतत्तु चित्रमुपकृत्य फलैः परेभ्यः पाणान्निजाञ्झगिति यत्कदली जहाति ॥ ३९ ॥

कस्यापि । अथ द्राक्षा । 1026

पे न भवति हानिः परकीयां चरति रासभे द्राक्षाम् । असमञ्जसं हि दृष्ट्वा तथापि परितप्यते चेतः ॥ ४० ॥

कस्यापि । 1027

दासेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावतैत्र किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ ४१ ॥

कर्पूरकवेः । अथ दाडिमम् । 1028

आ पुष्पप्रसरान्मनोहरतया विश्वास्य विश्वं जनं हंहो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धिं स्वकीयामिह । यावन्नैति परोपभोगसहतामेषा ततस्तां तथा ज्ञात्वा ते हृदयं द्विधा दलति यत्तेनातिवन्द्यो भवान् ॥ ४२ ॥

श्री मोजदेवस्य । अथ नालिकेरः । 1029

प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं नहि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥४३ ॥

कस्यापि ।

अथ तालः । 1030

अध्वन्यध्वनि भूरुहः फलभृतो नम्रानुपेक्ष्यादरा- द्दूरादुन्नतिसंश्रयव्यसनिनः पान्थस्य मुग्धात्मनः । यन्मूलं समुपागतस्य मधुरच्छायाफलैः का कथा शीर्णेनापि हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुमः ॥ ४४ ॥

कस्यापि । अथ भूर्जः । 1031

दौर्जन्यमात्मनि परं प्रथितं विधात्रा भूर्जद्रुमस्य विफलत्वसमर्पणेन । किं चर्मभिर्निशितशस्त्रशतावकृत्तै- राशां न पूरयति सोर्थिपरंपराणाम् ॥ ४५ ॥

भट्टगोविन्दराजस्य । 1032

कुर्वन्तु नाम जनतोपकृतिं प्रसून च्छायाफलैरविकलैः सुलभैर्द्रुमास्ते । सोढास्तु कर्तनरुजः पररक्षणार्थ- मेकेन भूर्जतरुणा करुणापरेण ॥ ४६ ॥

श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । अथाश्वत्थः । 1033

वर्धितैः सेवितैः किं तैः सत्यश्वत्थेन्यपादपै : । वर्धितो नरकाद्रक्षेत्स्पृष्टोरिष्टानि हन्ति यः ॥ ४७ ॥

माधवमागधस्य । अथ न्यग्रोधः । 1034 विस्तीर्णो दीर्घशाखाश्रितशकुनिशतः शाखिनामग्रणीस्त्वं न्यग्रोध क्रोधमन्तः प्रकटयसि न चेद्वच्मि किंचित्तदल्पम् ।

जल्पोप्येष त्रपाकृत्प्रलघुपरिकरा कापि कूष्माण्डवल्ली पल्लीपृष्ठप्रतिष्ठा हसति निजफलैस्त्वत्फलर्द्धि किमन्यत् ॥४८॥ कस्यापि । 1035

महातरुर्वा भवति समूलो वा विनश्यति । नान्तरप्रत्ययानेति न्यग्रोधकणिकाङ्कुरः ॥ ४९ ॥

कस्यापि । अथ मधूकः । 1036

तत्तेजस्तरणेर्निदाघसमये तद्वारि मेघागमे तज्जाड्यं शिशिरे मदेकशरणैः सोढं पुरा यैर्दलैः । आयातस्त्वधुना फलस्य समयः किं तेन मे तैर्विना स्मृत्वा तानि शुचेव रोदिति गलत्पुष्पैर्मधूकद्रुमः ॥ ५० ॥

कस्यापि । 1037

मूलादेव फलस्य विस्तृतिभरश्छायाप्यनन्यादृशी ते यस्य प्रसवाः सुमञ्जुलरसैरानन्दयन्ति प्रजाः । स्नेहं च प्रकटीकरोति परमं भूयः फलानां गुणै- र्हित्वैकैकगुणांस्तरून्भज सखे तस्मान्मधूकद्रुमम् ॥ ५१ ॥

कस्यापि । अथ शाल्मलिः । 1038

हंसा: पद्मवनाशया मधुलिह: सौरभ्यगन्धाशया पान्था: स्वादुफलाशया बलिभुजो गृध्राश्च मांसाशया । दूरादुन्नतपुष्परागनिकरैर्निःसारमिथ्योन्नतै रे रे शाल्मलिपादप प्रतिदिनं के न त्वया वञ्चिताः ॥५२॥

कस्यापि । 1039 कायः कण्टकभूषितो न च घनच्छायाकृतः पल्लवाः पुष्पाणि च्युतसौरभाणि न दलश्रेणी मनोहारिणी ।

किं ब्रूमः फलभारमस्य यदुपन्यासेपि लज्जामहे तद्भो: केन गुणेन शाल्मलितरो जातोसि सीमद्रुमः ॥ ५३॥ कस्यापि । अथ निम्बः । 1040

निम्ब किं बहुनोक्तेन निष्फलानि फलानि ते । यानि संजातपाकानि काका निःशेषयन्त्यमी ॥ ५४ ॥

1041

यस्मादर्थिजनो मनोभिलषितं लब्ध्वा मुदा मेदुरः सार्धं बन्धुजनैश्चकार विविधान्भोगान्विलासोद्धुरः । तं दैवेन विवेकशून्यमनसा निर्मूल्य चूतद्रुमं स्थाने तस्य तु काकलोकवसतिर्निम्बः समारोपितः ॥ ५५ ॥

कयोरप्येतौ । अथ बुब्बूलः । 1042

गात्रं कण्टकसंकटं प्रविरलच्छायाभृतः पल्लवा निर्गन्धः कुसुमोत्करस्तव फलं न क्षुद्विनाशक्षमम् । बुब्बूलद्रुम मूलमेति न जनस्तत्तावदास्तामहे अन्येषामपि शांखिनां फलवतां गुप्त्ये वृतिर्जायसे ॥ ५६ ॥

अथ खदिरः । 1043

चन्दने विषधरान्सहामहे वस्तु सुन्दरमगुप्तिमत्कुतः । रक्षितुं बद किमात्मसौष्ठवं वर्धिताः खदिर कण्टकास्त्वया ॥ ५७ ॥

भल्लटस्य । 1044 पदं तदिह नास्ति यन्न खदिरैः खरैरावृतं तेपि खदिरा न ये कुटिलकण्टकैरावृताः ।

न ते कुटिलकण्टकाः किमपि ये न मर्मच्छिद- स्तदुज्झत वृथा स्थितिं बत सहध्वमध्वश्रमम् ॥ ५८ ॥ कस्यापि । अथ किंशुकः । 1045

किंशुकाद्गच्छ मा तिष्ठ शुक भाविफलाशया । बाह्यरङ्गप्रसङ्गेन के के नानेन वञ्चिताः ॥ ५९ ॥

कस्यापि । अथ शाखोटः । 1046

कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वृक्ष साधु विदितं कस्मादिदं भाषसे । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे ॥ ६० ॥

कस्यापि । अथ पीलुः । 1047

धन्याः सूक्ष्मफला अपि प्रियतमास्ते पीलुवृक्षाः क्षितौ क्षुत्क्षीणेन जनेन हि प्रतिदिनं येषां फलं भुज्यते । किं तैस्तत्र महाफलैरपि पुनः कल्पद्रुमाद्यैर्दुमै - र्येषां नाम मनागपि श्रमनुदे छायापि न प्राप्यते ॥ ६१ ॥

शक्तिकुमारस्य । अथ करीरः 1048

फलं दूरतरेप्यास्तां पुष्णासि कुसुमैर्जनान् । इतरे तरवो मन्ये करीर तव किंकराः ॥ ६२ ॥

1049

किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मनः । येन वृद्धिं समासाद्य न कृतः पत्रसंग्रहः ॥ ६३ ॥

अथ बिल्वः । 1050

आमोदीनि सुमेदुराणि च मृदुस्वादूनि च क्ष्मारुहा- मुद्यानेषु वनेषु लब्धजनुषां सन्तीतरेषामपि । किंतु श्रीफलता तवैव जयिनी मालूर दिग्मण्डले यस्यैतानि फलानि यौवनवतीवक्षोजलक्ष्मीगृहाः ॥ ६४ ॥

कस्यापि । अथ शालिः । 1051

शाखासंततिसंनिरुद्धनभसो भूयांस एवावनौ विद्यन्ते तरवः फलैरविकलैरार्तिच्छिदः प्राणिनाम् । किंतु द्वित्रिदलैरलंकृततनो: शाले: स्तुमस्तुङ्गतां दत्त्वा येन निजं शिरः सुकृतिना को नाम न प्रीणितः ॥ ६५ ॥

नम्मैयस्य । अथेक्षुः । 1052

परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोसौ न पुनरगुणाया मरुभुव: ॥ ६६ ॥

इन्दुराजस्य । 1053

मुखे यद्वैरस्यं वपुरपि पुनर्ग्रन्थिनिचितं न संतप्तः कोपि क्षणमपि भजेन्मूलमभितः । फलं चैवाप्राप्तं वितथसरलिम्नश्च भवत- स्तदिक्षो नो युक्तं विहितमितरैर्यन्त्रदलनम् ॥ ६७ ॥

कस्यापि । अथ कर्पासः । 1054

श्लाघ्यं कर्पासफलं यस्य गुणै रन्ध्रवन्ति पिहितानि । मुक्ताफलानि तरुणीकुचकलशेषु सुष्ठु विलसन्ति ॥ ६८ ॥

1055

निष्पेषोत्थ महाव्यथा परतरं प्राप्तं तुलारोहणं ग्राम्यस्त्रीनखलुञ्चनव्यतिकरस्तन्त्रीप्रहारव्यथा । मातङ्गोज्झिततुण्डवारिकणिकापानं च कूर्चाहतिः कर्पासेन परार्थसाधनविधौ किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥ ६९ ॥

केषामप्येते । अथ शणः । 1056

भूर्जः परोपकृतये निजकवचविकर्तनं सहते । परबन्धनाय च शण: प्रेक्षध्वमिहान्तरं कीदृक् ॥ ७० ॥

वल्लभवेवस्य । अथ कण्टकारिका । 1057

उचितं नाम नारंग्यां केतक्यामपि कण्टकाः । रसगन्धोज्झिते किं ते कण्टकाः कण्टकारिके ॥ ७१ ॥

कस्यापि । अथ धत्तूरः । 1058

महेशस्त्वां धत्ते शिरसि रसराजस्य जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनकमयमेतत्रिभुवनम् । तनोति त्वत्सेवां ननु कनकवृक्ष त्वदपरः परस्तत्को नु स्याद्यदि न सुलभीभावमभजः ॥ ७२ ॥

प्रह्लादनस्य । अथ तृणानि । 1059

उत्तुङ्गैस्तरुभिः किमेभिरखिलैराकाशसंस्पर्धिभि र्धन्योसौ नितरामुलूपविटपी नद्यास्तटेवस्थितः । एवं यः कृतबुरुद्धिद्धतजलव्यालोलवीचीवशा- न्मज्जन्तं जनमुद्धरामि सहसा तेनैव मज्जामि वा ॥ ७३ ॥

राणकस्य ।

1060

रूढस्य सिन्धुतटमनु तस्य तृणस्यापि जन्म कल्याणम् । यत्सलिलमज्जदाकुलजनस्य हस्तावलम्बनं भवति ॥ ७४ ॥

वल्लभदेवस्य । अथ ताम्बूलवल्ली । 1061

वल्लीनां कति न स्फुरन्ति परितः पत्त्राणि किं तैरिह स्निग्धैरप्यतिकोमलैरपि निजामेवाश्रयद्भिः श्रियम् । तानेव स्तुमहे महाजनमुखश्रीकारिजन्मव्रता- न्यान्सूते नवनागरीप्रियतमांस्तांम्बुलवल्ली छदान् ॥ ७५ ॥

कस्यापि । 1062

किं वीरुधो भुवि न सन्ति सहस्रसंख्या यासां दलानि न परोपकृतिं भजन्ति । एकैव वल्लिषु विराजति नागवल्ली या नागरीवदनचन्द्रमलंकरोति ॥ ७६ ॥

कस्यापि । अथ तुम्बी । 1063

सर्वास्तुम्ब्यः समकटुरसास्तुम्बिवल्लीप्रसूता- स्तासां बद्धा अपि कतिपया दुस्तरं तारयन्ति । शब्दायन्ते सरसमपरा: शुष्ककाष्टे निषण्णा- स्तन्मध्येन्या ज्वलितहृदया: शोणितं संपिबन्ति ॥ ७७ ॥ कस्यापि । ------------- अथ पर्वतान्योक्तयः ॥ ६० ॥

1064 विन्ध्यमन्दरसुमेरुभूभृतां यत्पतिस्तुहिनपर्वतोभवत् ।

ईश्वरश्वशुरताप्रभावत- स्तद्ध्रुवं जगति जृम्भते यशः ॥ १ ॥ शार्ङ्गधरस्य । 1065

ये संतोषसुखप्रबुद्धमनसस्तेषामभिन्नो मृदो येप्यन्ये धनलोभसंकुलधियस्तेषां तु दूरे नृणाम् । इत्थं कस्य कृते कृतः स विधिना तादृक्पदं संपदां स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते ॥ २ ॥

विद्यापतेः । 1066

आचक्ष्महे बत किमद्यतनीमवस्थां तस्याद्य विन्ध्यशिखरस्य महोन्नतस्य । यत्रैव सप्त मुनयस्तपसा निषेदुः सोयं विलासवसतिः पिशिताशनानाम् ॥ ३ ॥

कस्यापि । 1067

मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण शाखोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनन्ति । किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यस्याश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1068

मुरारातिर्लक्ष्मीं त्रिपुरविजयी शीतकिरणं करीन्द्रं पौलोमीपतिरपि स लेभे जलनिधेः । त्वया किं वा लब्धं कथय मथितो मन्दरगिरे शरण्यः शैलानां यदयमदयं रत्ननिलयः ॥ ५ ॥

कस्यापि । 1069 शक्रादरक्षि यदि पक्षयुगं तथापि मैनाक सन्ति तव नेह गतागतानि ।

निःसत्त्वता च निरपत्रपता च किंतु पाथोनिधौ निपतता भवतार्जिता च ॥ ६ ॥ कस्यापि । 1070

एकस्यायमुदेति मूर्धनि गिरेरन्यस्य चैव क्रमा- दस्तं याति कलानिधिस्तदुभयोरस्तः प्रशस्तोचल: । को नामोदयिनं करोति न शिरोमाणिक्यमस्तं पुन- र्यातं यः कुरुते भवानिव स दुष्पापोस्ति पृथ्वीतले ॥ ७ ॥

कस्यापि । 1071

रोहणाचल शैलेषु कस्तुलां कलयेत्तव । यस्य पाषाणखण्डानि मण्डनानि महीभृताम् ॥ ८ ॥

प्रह्लादनस्य । 1072

रत्नानां न किमालयो जलनिधिः किं न स्थिरा मेदिनी किं न व्योम महत्पदं सुकृतिनां किं नाम नैवोन्नतम् । हंहो रोहण किंतु याचकचमूनिः शङ्कटङ्कक्षति- क्षान्तिस्वीकरणेन गोत्रतिलकस्त्रैलोक्यवन्द्यो भवान् ॥ ९ ॥

कस्यापि । 1073

नाधन्यानां निवासं विदधति गिरयः शेखरीभूतचन्द्राः शृङ्गैर्ज्योत्स्नाप्रवाहं द्रुतमिव तुहिनं दिङमुखेषु क्षिपन्तः । येषामुच्चैस्तरूणामविहतगतिना वायुना कम्पिताना- माकाशे विप्रकीर्ण: कुसुमचय इवाभाति ताराग्रहौघः ॥१०॥ कस्यापि । ------------------ अथागस्त्यान्योक्तयः ॥ ६१ ॥

1074 कम्पन्ते गिरयः पुरंदरभयान्मैनाकमुख्या पुनः क्रन्दन्त्यम्बुधराः स्फुरन्ति वडवावक्रोद्गता वह्नयः ।

भोः कुम्भोद्भव मुच्यतां जलनिधिः स्वस्त्यस्तु ते सांप्रतं - निद्रालु: श्लथबाहुवल्लिकमलाश्लेषो हरिः सीदति ॥ १ ॥ कस्यापि । 1075

अखर्वपर्वगर्तासु विच्छिन्नो यस्य वारिधिः । स एव हि मुनेः पाणिरधस्ताद्विन्ध्यभूभूतः ॥ २ ॥

कस्यापि । 1076

अल्पीयसैव पयसा यत्कुम्भः पूर्यते प्रसिद्धं तत् । ब्राह्मं तेजः पश्यत कुम्भोद्भूतः पपौ वार्धिम् ॥ ३ ॥ शार्ङ्गधरस्य । --------------- अथ समुद्रान्योक्तयः ॥ ६२ ॥

1077

नावज्ञानादवैदग्ध्यादुदधेर्महिमैव सः । यत्तीरपङ्कमग्रानि महारत्नानि शेरते ॥ १ ॥

1078

यद्यपि बद्धः शैलैर्यद्यपि गिरिमथनमुषितसर्वस्वः । तदपि पतनभीतभूधररक्षायां दीक्षितो जलधिः ॥ २ ॥

1079

यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्युदधिर्मणीन् । तथापि जानुदघ्नोयमिति चेतसि मा कृथाः ॥ ३ ॥

1080

रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशोस्ति नाम्बुधे: । मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गा मदविह्वलाः ॥ ४ ॥

1081

अधः करोषि यद्रत्नं मूर्ध्ना धारयसे तृणम् । दोषस्तवैव जलधे रत्नं रत्नं तृणं तृणम् ॥ ५ ॥

केषामप्येते ।

1082

स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिरेषा । प्राप्तं मया सकलमेव फलं पयोधे- र्यद्दारुणैर्जलचरैर्न विदारितोस्मि ॥ ६ ॥

इन्द्रकवे: । 1083

आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन । क्षारीकृतं च वडवावदने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ ७ ॥

श्रीशुकस्य । 1084

ग्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी मुक्तौघा: सिकता: प्रवाललतिका: शैवालमम्भः सुधा । नीरे कल्पमहीरुहा: किमपरं नाम्नापि रत्नाकरो दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति ॥ ८ ॥

कस्यापि । 1085

एतस्मादमृतं सुरैः शतमखेनोच्चैःश्रवाः सद्गुणः कृष्णेनाद्भुतविक्रमैकवसतिर्लक्ष्मी: समासादिता । इत्यादिप्रचुराः पुरातनकथा: सर्वेभ्य एव श्रुता अस्माभिस्तु न दृष्टमत्र जलधौ मिष्टं पयोपि क्वचित् ॥ ९ ॥

कस्यापि । 1086

संख्येया न भवन्ति ते युगशतैर्गाम्भीर्यमुख्या गुणाः सत्यं वारिनिधे तथापि तदिदं चित्ते विधत्ते व्यथाम् । स्वच्छन्देन तिमिंगिलान्निजकुलग्रासं मुहुः कुर्वतो यत्ते वारयितुं निजेपि विपये न स्वामिता विद्यते ॥ १० ॥

कस्यापि ।

1087

हेलोल्लासितकल्लोल धिक्ते सागर गर्जितम् । तव तीरे वृषाक्रान्तः पान्थः पृच्छति कूपिकाम् ॥ ११ ॥

कस्यापि । 1088

तृषं धरायाः शमयत्यशेषं यः सोम्बुदो गर्जति गर्जतूच्चैः । यस्त्वेककस्यापि न हन्ति तृष्णां स किं वथा गर्जति निस्त्रपोब्धिः ॥ १२ ॥

कस्यापि । 1089

कल्लोलैः स्थगयन्मुखानि ककुभामभ्रेलिहैरम्भसा क्षारेणापि दिवानिशं जलनिधे गर्जन्न विश्राम्यसि । एतत्ते यदि घोरनक्रनिलयं स्वादु व्यधास्यद्विधिः किं कर्तासि तदा न वेद्मि तरलैः स्वैरेव दुश्चेष्टितैः ॥ १३ ॥

कस्यापि । 1090

यद्वीचीभिः स्पृशसि गगनं यच्च पातालमूलं रत्नैरुद्दीपयसि पयसा यत्पिधत्स धरित्रीम् । धिक्सर्वं तत्तव जलनिधे यद्विमुच्याश्रुधारा- स्तीरे नीरग्रहणरसिकैरध्वगैरुज्झितोसि ॥ १४ ॥

गौडाभिनन्दस्य । 1091

अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ १५ ॥

मालवरुद्रस्य । 1092 चपलतरतरंगैर्दूरमुत्सारितोपि प्रथयति तव कीर्तिं दक्षिणावर्तशङ्ख ।

परिगणय पयोधे पद्मनाभार्धयोग्यं तव निकटनिषण्णैः क्षुल्लकै: श्लाघ्यता का ॥ १६ ॥ कस्यापि । 1093

इत: स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा- मितच शरणार्थिनः शिखरिपत्त्रिण: शेरते । इतोपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तकै- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥ १७ ॥

भर्तृहरेः । 1094

द्यामारोहति वाञ्छति स्थगयितुं तेजोपि तेजस्त्रिना- मुच्चैर्गर्जति पूरयन्नपि महीमम्भोभिरम्भोधरः । कांश्चिद्द्रागुपजीव्य तोयचुलकान्सिन्धोर्भवत्संनिधेः पानीयप्रचयेषु सत्स्वपि न ते जातो विकारः क्वचित् ॥ १८ ॥

कस्यापि । 1095

अये वारां राशे कुलिशकरकोपप्रतिभया- दयं पक्षप्रेम्णा गिरिपरिवढत्वामुपगतः । त्वदन्तर्वास्तव्याद्यति पुनरयं वाडवशिखी प्रदीप्तः प्रत्यङ्गं ग्लपयति ततः कोस्य शरणम् ॥ १९ ॥

कस्यापि । 1096

किं वाच्यो महिमा महाजलनिधेर्यस्येन्द्रवज्राहति- त्रस्तः क्ष्माभृदमज्जदम्बुनिचये कौलीरपोताकृतिः । मैनाकोपि गभीरनीरविलसत्पाठीनपृष्ठोल्लस- च्छैवालाङ्कुरकोटिकोटरकुटीकुद्यान्तरे निर्वृतः ॥ २० ॥

1097 तावत्सप्तसमुद्रमुद्रितमही भूभृद्भिरभ्रंकषै- स्तावद्भिः परिवारिता पृथुतरैर्द्वीपैः समन्तादियम् ।

यस्य स्फारफणामणौ निलयिनी तिर्यक्फणालंकृतिः

शेष: सोप्यगमद्यदङ्गदपदं रुद्राय तस्मै नमः ॥ २१ ॥ एतौ बधिरकवेः । -------------- रत्नान्योक्तयः ॥ ६३ ॥

1098

अनस्तमितसारस्य तेजसस्तद्विजृम्भितम् । येन पाषाणखण्डस्य मौल्यमल्पं वसुंधरा ॥ १ ॥

1099

यस्य वज्रमणेर्भेदे भिद्यन्ते लोहसूचयः । करोति तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ॥ २॥

1100

सोमकान्तो मणिः स्वच्छ: सूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेषोस्ति तयोरमृतवह्निजः ॥ ३ ॥

1101

स्फटिकस्य गुणो योसौ स एवायाति दोषताम् । धत्ते स्वच्छतया छायां यतो मलवतामपि ॥ ४ ॥

1102 सुधाकरकरस्पर्शाद्बहिर्द्रवसि सर्वतः । चन्द्रकान्तमणे तेन्तर्मृदुत्वं लोकविश्रुतम् ॥ ५ 1103

वपुःपरीणाहगुणेन तेभ्यो यशस्विनः किं मणयो भवन्ति । तथापि चूडासु महीपतीनां त एव खेलन्ति न गण्डरौलाः ॥ ६ ॥

1104

त्यज निजगुणाभिमानं मरकत पतितोसि पामरे वणिजि । काचमणेरपि मौल्यं लभसे यत्नादपि ते श्रेयः ॥ ७ ॥

1105

भ्रष्टं नृपतिकिरीटाद्भूमौ पतितं तिरोहितं रजसा । विधिविलसितेन रत्नं जनचरणविडम्बनां सहते ॥ ८ ॥

1106

आघ्रातं परिलीढमुग्रनखरैः क्षुण्णं च यच्चर्वितं क्षिप्तं यद्धतनीरसत्वकुपितेनेति व्यथां मा कृथाः । हे माणिक्य तवैतदेव कुशलं यद्वानरेणाग्रहा- दन्त:सत्वनिरूहणाय सहसा चूर्णीकृतं नाश्मना ॥ ९ ॥

1107

उत्तंसेषु ननर्त न क्षितिभुजां न प्रेक्षकैर्लक्षितः साकांक्षं लुठितो न च स्तनतटे लीलावतीनां क्वचित् । कष्टं भोश्चिरमन्तरेव जलधेर्दैवाद्विशीर्णोभव- त्खेलव्यालकुलाङ्गघर्षणपरिक्षीणप्रमाणो मणिः ॥ १० ॥

केषामप्येते । 1108

पौरस्त्यैर्दाक्षिणात्यैः स्फुरदुरुमतिभिर्मित्र पाश्चात्यसंघै- रौदीच्यैर्यत्परीक्ष्य क्षितिपतिमुकुटे न्यासि माणिक्यमेकम् । यद्येतस्मिन्कथंचित्कथयति कृपणः कोपि मालिन्यमन्यः प्रेक्षावन्तस्तदा तं निरवधिजडतामन्दिरं संगिरन्ते ॥ ११ ॥

अच्युतस्य । 1109

ये गृह्णन्ति हटात्तृणानि मणयो ये वाप्ययः खण्डकं ते दृष्टाः प्रतिधाम दग्धमनसा विच्छिन्नसख्याश्रिरम् । नो जाने किमभावतः किमथवा दैवादहो श्रूयते नामाप्यत्र न तादृशस्य हि मणे रत्नानि गृह्णाति यः ॥ १२ ॥

कस्यापि । 1110 केनासीन: मुखमकरुणनाकरादुद्धृतस्त्वं विक्रेतुं वा समभिलषित: केन वास्मिन्कुदेशे ।

यस्मिन्वित्तव्ययभरसहो ग्राहकस्तावदास्तां नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षाक्षमोपि ॥ १३ ॥ शर्ववर्मणः । 1111

न श्वेतांशुवदन्धकारदलनादुद्द्योतिता रोदसी नाप्यैरावतवन्निरस्तदितिजत्रासः कृतो वासवः । नो चिन्तामणिरत्नवत्रिभुवने छिन्ना विपच्चार्थिनां भूत्वा तस्य हरेरुरः प्रणयिना किं कौस्तुभेनार्जितम् ॥ १४ ॥

कस्यापि । 1112

यन्मुक्तामणयोम्बुधेरुदरतः क्षिप्ता महावीचिभिः पर्यन्तेषु लुठन्ति निर्मलरुचः स्पष्टाट्टहासा इव । तत्तस्यैव परिक्षयो जलनिधेर्द्वीपान्तरालम्बिनो रत्नानां तु परिग्रहव्यसनिनः सन्त्येव सांयात्रिकाः ॥ १५॥

कस्यापि । 1113

सिन्धुस्तरंगैरुपलाल्य फेना- त्रत्नानि पंकैर्मलिनीकरोति । तथापि तान्येव महीपतीनां किरीटकोटीषु पदं लभन्ते ॥ १६ ॥ कस्यापि । -------------- अथ शङ्खान्योक्तयः ॥ ६४ ॥

1114

उच्चैरुच्चर रुचिरं झिल्लि वर्त्मनि तरुं समारुह्य । दिग्व्यापिनि शब्दगुणे शङ्ख: संभावनाभूमिः ॥ १ ॥

कस्यापि । 1115

कीटगृहं कुटिलोन्तः कठिन: क्षाराम्बुसंभवः शून्यः । शङ्ख: श्रीपतिनिकटे केन गुणेन स्थितिं लेभे ॥ २ ॥

शार्ङ्गधरस्य ।

1116

अन्तः कुटिलतां विभ्रच्छङ्ख: स खलु निष्ठुरः । हुंकरोति यदाध्मातस्तदेव बहु गण्यताम् ॥ ३ ॥

कस्यापि । 1117

तात: क्षीरनिधिः स्वसा जलधिजा भ्राता सुरेशद्रुमः सौजन्यं सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशादपि । धिक्कर्माणि स एव कम्बुरधुना पाषण्डिकान्ताकरे विश्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहं मैक्षेण कुक्षिंभरिः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1118 सर्वाशापरिपूरि हुंकृतिमदो जन्मापि दुग्धोदधे- र्गोविन्दाननचुम्बि सुन्दरतरं पूर्णेन्दुबिम्बाद्वपुः ॥ श्रीरेषा सहजा गुणाः किमपरं भण्यन्त एते हि य- त्कौटिल्यं हृदि पाञ्चजन्य भवतस्तेनातिलज्जामहे ॥ ५ ॥ कस्यापि । 1119

शङ्खा: सन्ति सहस्रशो जलनिधेर्वीचिच्छटाघट्टिता: पर्यन्तेषु लुठन्ति ये दलशतैः कल्माषितक्ष्मातलाः । एक: कोपि स पाञ्चजन्य उदभूदाश्चर्यधामा सतां यः संवर्तभरक्षमैर्मधुरिपोः श्वासानिलैः पूर्यते ॥ ६ ॥

कविरत्नस्य । 1120

क्व चाम्भोधौ जन्म क्व च वपुरिदं कुन्दधवलं क्व चावासस्थानं कृतमहह विष्णोः करतले । क्व नीचानामास्ये परिणतिरियं चुम्बनविधा- वितीवेदं शङ्ख: करुणकरुणं रोदिति मुहुः ॥ ७ ॥

---------------- अथ नद्यन्योक्तयः ॥ ६५ ॥ 1121

यद्यपि दिशि दिशि सरितः परितः परिपूरिताम्भसः सन्ति । तदपि पुरंदरतरुणीसंगतिसुखदायिनी गङ्गा ॥ १ ॥

1122

आजन्मस्थितयो महीरुह इमे कामं समुन्मूलिताः कल्लोलाः क्षणभङ्गुराः पुनरमी नीता: परामुन्नतिम् । अन्तर्ग्राहपरिग्रहो बहिरपि भ्राम्यन्ति गन्धद्विपा भ्रातः शोण न सोस्ति यो न हसति त्वत्संपदां विप्लवान् ॥ २॥

1123

छायां प्रकुर्वन्ति नमन्ति पुष्पैः फलानि यच्छन्ति तटद्रुमा ये । उन्मूल्य तानेव नदी प्रयाति तरंगिणां क्व प्रतिपन्नमस्ति ॥ ३ ॥

1124

कतिपयदेिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोपि भविता ते । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ ४ ॥

1125

कुरु गम्भीराशयतां कल्लोलैर्जनय लोकविश्रान्तिम् । वीतपयोधरलक्ष्मीः कस्य न चरणैर्विलंघ्यासि ॥ ५ ॥ केषामप्येते । -------------- अथ तटाकान्योक्तयः ॥ ६६ ॥

1126

हंसैर्लब्धप्रशंसैस्तरलितकमलप्रत्तरङ्गैस्तरंगै- र्नीरैरन्तर्गभीरैश्चपलबककुलत्रासलीनैश्च मीनैः । पालीरूढद्रुमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीतै- र्भीति प्रक्रीडदातिस्तव सलिलवलच्चक्रवाकस्तटाकः ॥ १॥

कस्यापि । 1127 क्रौञ्चः क्रीडतु कूर्दतां च कुररः कङ्क: परिष्वज्यतां मद्गुर्माद्यतु सारसश्च रसतु प्रोड्डीयतां टिट्ठिभः ।

मेकाः सन्तु बका रसन्तु चरतु स्वच्छन्दमाटिस्तटे हंहो पद्मसरः कुतः कतिपयैर्हंसैर्विना श्रीस्तव ॥ २ ॥ कस्यापि । 1128 अयमत्रसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् इदमपि च सुलभमम्भो भवति पुनर्जलधराभ्युदये ॥ ३ ॥ श्रीवल्लभदेवस्य । 1129

एतस्मिन्मरुमण्डले परिचलत्कल्लोलकोलाहल- क्रीडत्कङ्कमपङ्कमङ्कविलसन्निःशङ्कमत्स्यव्रजम् । केनेदं विकसत्कुशेशयकुटीकोणक्वणत्षट्पद- श्रेणिप्रीणितपान्थमुज्ज्वलजलं चक्रे विशालं सरः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1130

स्तोकाम्भ: परिवर्तिताङ्गशफरग्रासार्थिनः सर्वतो लप्स्यन्ते वकटिट्टिभप्रभृतयः स्वल्पेषु साधुस्थितिम् । सद्यः शोषमुपागतेद्य सरसि श्रीसद्मपद्माकरे तस्मिन्पङ्कजिनीविलासरुचयो हंसा क्व यास्यन्त्यमी ॥ ५ ॥

इन्द्रकवेः । 1131

माद्यद्दिग्गजदानलिप्तकरटप्रक्षालनक्षोभिता व्योम्नः सीम्नि विचेरुरप्रतिहता यस्योर्मयो निर्मलाः । कष्टं भाग्यविपर्ययेण सरसः कल्पान्तरस्थायिन- स्तस्याप्येकबकप्रचारकलुषं कालेन जातं जलम् ॥ ६ ॥

विज्जकायाः । 1132 रे पद्माकर यावदस्ति भवतो मध्यं पयः पूरितं तावच्चक्रचकोरकङ्ककुररश्रेणीं समुल्लासय । पश्चात्त्वं समटद्बकोटचटुलत्रोटीपुटव्याहति- त्रुट्यत्कर्कटकर्परव्यतिकरैर्निन्दास्पदं यास्यसि ।॥ ७ ॥ कस्यापि ।

अथ कमलान्योक्तयः ॥ ६७ ॥ 1133

रे पद्मिनीदल तवात्र मया चरित्रं दृष्टं विचित्रमिव यद्विदितं ध्रुवं तत् । यैरेव शुद्धसलिलैः परिपालितस्त्वं तेभ्यः पृथग्भवसि पङ्कभवोसि यस्मात् ॥ १ ॥

शार्ङ्गधरस्य 1134

पङ्कज जलेषु वास: प्रीतिर्मधुपेषु कण्टकैः सङ्गः । यद्यपि तदपि तवैतच्चित्रं मित्रोदये हर्षः ॥ २ ॥

लक्ष्मीधरस्य । 1135

कुसुमं कोशातक्या विकसति रात्रौ दिवा च कूष्माण्ड्याः । अलिकुलनिलयं रुचिरं किंतु यशः कुमुदकमलयोरेव ॥३॥

कृष्णस्य । 1136

वरमश्रीकता लोके नासमानसमानता । इतीव कुमुदोद्भेदे कमलैर्मुकुलायितम् ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1137

नालस्यप्रसरो जडेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचि- र्दण्डे कर्कशता मुखेतिमृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं गुणसंग्रहव्यसनिता द्वेषश्च दोषाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तैव तत्र श्रियः ॥ ५ ॥

कस्यापि । 1138

प्रसारितकरे मित्रे जगदुद्द्योतकारिणि । किं न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशसंवृतिम् ॥ ६ ॥

कस्यापि । 1139

लक्ष्मीसंपर्कजातोयं दोषः पद्मस्य निश्चितम् । यदेष गुणसंदोहधाम्नि चन्द्रे परान्ग्मुखः॥ ७॥

1140

रत्नाकरतनुजनुषि द्विजराजे राजनि श्रियो मित्रे । अमृतकरे च कलावति पद्मिनि वामा कुतो भवती ॥ ८ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 1141

उदितवति द्विजराजे कस्य न हृदये मुदः पदं दधति । संकुचसि कमल यदयं हर हर वामो विधिर्भवतः ॥ ९ ॥

कस्यापि । 1142

अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनालस्य मा भूवन्भंगुरा गुणाः ॥१० ॥

कस्यापि । 1143

एतेन गुणा: पङ्कज सन्तोपि न ते प्रकाशमायान्ति । यल्लक्ष्मीवसतेस्तव मधुपैरुपजीव्यते कोशः ॥ ११ ॥

कस्यापि । 1144

कामं भवन्तु मधुलम्पट षट्पदौघ - संघट्टघुर्घुरघनध्वनयोब्जखण्डाः । गायन्नतिश्रुतिमुखं विधिरेव यत्र भृङ्गः स कोपि धरणीधरनाभिपद्मः ॥ १२ ॥ श्रुतधरस्य । ---------- अथ कूपान्योक्तयः ॥ ६८ ॥

1145

चित्रं न तद्यदयमम्बुधिरम्बुदौघ- सिन्धुप्रवाहपरिपूरतया महीयान् । त्वं त्वर्थिनामुपकरोषि यदल्पकूप निष्पीद्य कुक्षियुगलं हि महत्त्वमेतत् ॥ १ ॥

1146 दिनमवसितं विश्रान्ताः स्मस्त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं यत्ते वक्तुं पुनर्न वयं क्षमाः ।

भवतु सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवा- नियमपि घनच्छाया भूयात्तवोपतटं शमी ॥ २ ॥ कयोरप्येतौ । 1147

भीमश्यामप्रतनुवदनक्रूरपातालकुक्षि- क्रोडप्रान्तोपहितविभवस्याथ किं ते ब्रवीमि । येन त्वत्तः समभिलषतो वाञ्छितं क्षुद्रकूप क्लाम्यन्मूर्तेर्भवति सहसा कस्य नाधोमुखत्वम् ॥ ३ ॥

श्रीभोजदेवस्य । 1148

सगुणैः सेवितोपान्तो विनतैः प्राप्तदर्शनः । नीचोपि कूपः सत्पात्रैर्जीवनार्थं समाश्रितः ॥ ४ ॥

शार्ङ्गधरस्य । 1149

यद्यपि बहुगुणगम्यं जीवनमेतस्य कूपमुख्यस्य । जयति तथापि विवेको दानं पात्रानुमानेन ॥ ५ ॥ कस्यापि । --------------- अथ मरुस्थलान्योक्तयः ॥ ६९ ॥

1150

मरौ नास्त्येव सलिलं कृच्छ्राद्यद्यपि लभ्यते । तत्कटु स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ॥ १ ॥

कस्यापि । 1151

पायं पायं पिब पिब पयः सिञ्च सिञ्चाङ्गमङ्गं भूयो भूयः कुरु कुरु सखे मज्जनोन्मज्जनानि । एषाशेषश्रमशमपटुर्दुःखिताध्वन्यबन्धुः सिन्धुर्दूरीभवति भवतो मारवः पान्थ पन्थाः ॥ २ ॥

कस्यापि । 1152 भो भोः किं किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्या गति- स्तत्तादृक्तृषितस्य ते खलमतिः सोयं जलं गूहते ।

अस्थानोपगतामकालसुलभां तृष्णां प्रति क्रुध्य हे त्रैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्गोह्यसौ मारवः ॥ ३ ॥ अभिनवगुप्तस्य । 1153

सत्पादपान्विपुलपल्लवपुष्पपुञ्ज - संपत्परीतवपुषः फलभारनम्रान् । व्योमाग्रशिञ्जितशकुन्तसमाश्रितोरु- शाखान्भरौ मृगयते न ततोस्ति मुग्धः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1154

किमसि विमनाः किं चोन्मादी क्षणादपि लक्ष्यसे पुनरपि पुनः प्रेक्षापूर्वा न काश्चन ते क्रियाः । स्वयमजलदां जानानोपि प्रविश्य मरुस्थलीं शिशिरमधुरं वारि प्राप्तुं यदध्वग वाञ्छसि ॥ ५ ॥ नरसिंहस्य । ----------------- अथ दावानलान्योक्तयः ॥ ७० ॥

1155

यस्या महत्त्वभाजो भवन्ति गुणिनोमिता धनुर्देण्डाः । दहतस्तां वंशालीं को वनवह्ने विवेकस्ते ॥ १ ॥

कस्यापि । 1156

हे दावानल शैलाग्रवासिनः साधुशाखिनः । मुग्ध व्यर्थं त्वया दग्धाः प्रेरितेन प्रभञ्जनैः ॥ २ ॥

कस्यापि । 1157

दुदैवप्रभवप्रभञ्जनजवादुद्भूतभूमीरुहा- नेतान्सत्त्वगुणाश्रयानकरुण प्लुष्यन्किमुन्माद्यसि । ब्रूमस्त्वां वनहव्यवाह यदमी दग्धार्धदग्धा अपि दृष्टव्यास्तव तु क्षणाद्विलयिनो नामापि न ज्ञायते ॥ ३ ॥

कस्यापि ।

1158

अभ्युन्नतेपि जलदे जगदेकसार- साधारणप्रणयहारिणि हा यदेते । उल्लासलास्यललितं तरवो न यान्ति हे दावपावक स तावक एव दोषः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1159

विध्वस्ता मृगपक्षिणो विधुरतां नीताः स्थलीदेवता धूमैरन्तरिताः स्वभावमलिनैराशा मही तापिता । भस्मीकृत्य सुपुष्पपल्लवफलैर्नम्रान्महापादपा- नुन्मत्तेन दवानलेन विपिनं वल्मीकशेषं कृतम् ॥ ५ ॥

--------------- अथ संकीर्णान्योक्तयः ॥ ७१ ॥ 1160

बिभ्राणे त्वयि भस्म कः समभवन्मन्दादरश्चन्दने कः क्षौमं कलयांचकार न कृती कृत्तिं वसाने त्वयि । धत्तूरस्पृहयालुतां त्वयि गते तत्याज कः केतकीं स्वातन्त्र्याज्जहिहि त्वमीश्वर गुणांल्लोकोस्ति तद्ग्राहकः ॥ १ ॥

कस्यापि । 1161

छिन्त्से ब्रह्मशिरो यदि प्रथयसि प्रेतेषु सख्यं यदि क्षीब: क्रीडसि मातृभिर्यदि रतिं धत्से श्मशाने यदि । सृष्ट्वा संहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय भक्त्या मनः कं सेवे करवाणि किं त्रिजगती शून्या त्वमेवेश्वरः ॥ २ ॥

धोईकवेः । 1162

दामोदरमुदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः । कस्य तरोरुपरिष्टात्खिन्नोसौ श्रान्तिमपनयतु ॥ ३ ॥

कस्यापि ।

1163

अहिरहिरिति संभ्रमपदमितरजने किमपि कातरे भवतु । विहगपतेराहारः स तु सरलमृणालदलरुचिरः ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1164

यः पीयूषसहोदरैः स्नपयति ज्योत्स्नाजलैः सर्वतो यश्च त्वामधिकाधिकं ज्वलयति प्रोद्दामतापैः करैः । भ्रातर्व्योम तयोरपि स्थितिमिह व्यातन्वतो विक्रिया- निर्मुक्तस्य महत्त्वमेतदसमं दूरेधिरूढं तव ॥ ५ ॥

श्रीभोजदेवस्य । 1165

शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां भवन्ति शुचयः स्पर्शेन यस्यापरे । किंचात: परमुच्यते स्तुतिपदं यज्जीवनं देहिनां त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निरोद्धुं क्षमः ॥ ६ ॥

1166

अब्जं त्वब्जमथाब्जभूस्तत इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुन- र्विश्वं स्थावरजङ्गमं तदितरं त्वन्मूलमित्थं पयः । धिक्त्वां चौर इव प्रयासि निभृतं निर्गत्य जालान्तरै- र्वध्यन्ते विवशास्त्वदेकशरणास्त्वामाश्रिता जन्तवः ॥ ७ ॥

कयोरप्येतौ । 1167

समुद्रस्यापत्यं प्रथितमहिमामुद्रितभुवः स्वसा प्रालेयांशोस्त्रिनयनशिरोधामवसतेः । मुरारातेर्योषित्सरसिरुहकिंजल्कनिलया तथापि श्री: स्त्रीत्वात्प्रकृतिचपलालिङ्गति खलान् ॥ ८ ॥

1168 तापापहे सहृदये रुचिरे प्रबुद्धे मित्रानुरागनिरते धृतसद्भुणौधे ।

स्वाङ्गप्रदानपरिपूरितषट्पदौघे युक्तं तवेह कमले कमले स्थितिर्यत् ॥ ९ ॥ कयोरप्येतौ । 1169

जम्भारिरेव जानाति रम्भासंभोगविभ्रमम् । घटचेटीविट: किंस्विज्जानात्यमरकामिनीम् ॥ १० ॥

कस्यापि । 1170

यदेतत्कामिन्या सुरतविरतौ पल्लवरुचा करेणानीतस्त्वं वससि सह हारेण गुणिना । मुहुः कुर्वन्गीतं कुचकलशपीठोपरि लुठ- न्नये वीणादण्ड प्रकटय फलं कस्य तपसः ॥ ११ ॥

कस्यापि । 1171

यदेतन्नेत्राम्भः पतदपि समासाद्य तरुणी- कपोले व्यासङ्गं कुचकलशमस्याः कलयति । ततः श्रोणीबिम्बं व्यवसितविलासं तदुचितं स्वभावस्वच्छानां विपदपि सुखं नान्तरयति ॥ १२ ॥

कस्यापि । 1172

यत्पूर्वं पवनाग्निशस्त्रसलिलैश्चीर्णं तपो दुष्करं तस्यैतत्फलमीदृशं परिणतं यज्जातरूपं वपुः । मुग्धापाण्डुकपोलचुम्बनसुखं सङ्गश्च रत्नोत्तमैः प्राप्तुं कुण्डल वाञ्छसे किमपरं यन्मूढ दोलायसे ॥१३॥

कस्यापि । 1173

सद्वृत्तसद्गुणविचित्रमहार्हकान्त कान्ताघनस्तनतटाञ्चितचारुमूर्ते । आ: पामरीकठिनकण्ठविलग्नभङ्ग हा दार हारितमहो भवता गुणित्वम् ॥ १४ ॥

कस्यापि ।

1174

मौलौ सन्मणयो गृहं गिरिगुहा त्यागः किलात्मत्वचो निर्यत्नोपनतैश्च वृत्तिरनिलैरेकत्र चर्येदृशी । अन्यत्रानृजुवर्त्म वाग्द्विरसना वक्रे विषं वीक्षणं सर्वामङ्गलसूचकं कथय भो भोगिन्सखे किं न्विदम् ॥ १५ ॥

कस्यापि । 1175

दुश्चरितैरेव निजैर्भवति दुरात्मा विशङ्कितो नित्यम् । दर्शनपथमापन्नं पन्नगकुलमाकुलीभवति ॥ १६ ॥

कस्यापि । 1176

यस्मै ददाति विवरं भूमिः फूत्कारमात्रभीतेव । आशीविषः स दैवादद्य करण्डस्थितिं सहते ॥ १७ ॥

कस्यापि । 1177

भेकेन क्वणता सरोषपरुषं यत्कृष्णसर्पानने दातुं कर्णचपेटमुज्झितभिया हस्तः समुल्लासितः । यच्चाधोमुखमक्षिणी पिदधता नागेन तूष्णीं स्थितं तत्सर्वं विषमन्त्रिणो भगवतः कस्यापि लीलायितम् ॥ १८ ॥

कस्यापि । 1178

श्रुत्वा कुम्भसमुद्भवेन मुनिना किंचिन्मदात्याहितं सिन्धावन्धकुटुम्बदर्दुरकुलं हर्षादिदं ध्यायति । गाम्भीर्याद्यदि ते न बिभ्यति न वा त्रस्यन्ति भेकीशिशो- रत्रागत्य सुखं वसन्तु तिमयो जातानुकम्पावयम् ॥ १९ ॥

कस्यापि । 1179

आपूर्येत पुनः स्फुरच्छफरिकाशारोर्मिभिर्वारिभि- र्भूयोपि प्रविजृम्भमाणनलिनं पश्येम तोयाशयम् । इत्याशाशततन्तुबद्धहृदयो नक्तंदिनं दीनधीः शुष्यत्यातपशोषितस्य सरसस्तीरे जरत्सारसः ॥ २० ॥

कस्यापि ।

1180

अस्तं गतोयमरविन्दवनैकबन्धु- र्भस्वान्न लङ्घयति कोपि विधिप्रणीतम् । हे चक्र धैर्यमवलम्ब्य विमुञ्च शोकं धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनाचेत्ताः ॥ २१ ॥

कस्यापि । 1181

रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजं च । इत्यादि चिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उन्मुमूल ॥ २२ ॥

कस्यापि । 1182

हंसः प्रयाति शनकैर्यदि यातु तस्य नैसर्गिकी गतिरियं हि न तत्र चित्रम् । गत्या तया जिगमिषुर्बक एष मूढ- श्चेतो दुनोति सकलस्य जनस्य नूनम् ॥ २३ ॥

कस्यापि । 1183

कल्याणं नः किमधिकमितो जीवनार्थं पथस्त्वं छित्त्वा वृक्षानहह दहसि भ्रातरङ्गारकार । न त्वेतस्मिन्नशनिपिशुनैरातपैराकुलाना- मध्वन्यानामशरणमरुप्रान्तरे कोभ्युपायः ॥ २४ ॥

कस्यापि । 1184

भ्रातर्ग्राम्यकुविन्द कन्दलयता वस्त्राण्यमूनि त्वया गोणीविभ्रमभाजनानि सुबहून्यात्मा किमायास्यते । किं त्वेकं रुचिरं चिरादभिनवं वासस्तथा तन्यतां यन्नोज्झन्ति कुचस्थलात्क्षणमपि क्षोणीभुजां वल्लभाः ॥ २५ ॥

कस्यापि ।

1185

रे लाङ्गलिक निषद्याक्रोडे लोहं पुरा यदद्राक्षीः । स्पर्शस्पर्शविशेषात्तदखिलमजनिष्ट हेम नृपयोग्यम् ॥ २६ ॥

अच्युतस्य । 1186

दुर्गा नदी शिथिलबन्धावलम्बिनी नौ- रभ्युन्नता जलमुचो विषम: समीरः । आरूढवान्निजकुटुम्बयुतोध्वनीन- स्तत्कर्णधार कुरु यत्सदृशं कुलस्य ॥ २७ ॥

कस्यापि । 1187

वंशः प्रांशुरसौ घुणव्रणमयो जीर्णा वरत्रा इमाः कीला: कुण्ठतया विशन्ति न महीमाहन्यमाना अपि । आरोहव्यवसायसाहसमिदं शैलूष संत्यज्यतां दूरे श्रीर्निकटे कृतान्तमहिषग्रैवेयघण्टारवः ॥ २८ ॥

कस्यापि । 1188

मौलिः स्वर्णकिरीटकान्तिरुचिरः केयूरभव्यौ भुजौ त्वद्भृत्याः किल कञ्चुकिप्रभृतयो देवेति विज्ञाप्यसे । इत्थं कल्पनया कुशीलवनृपाहंकारदार्ढ्यं वृथा नृत्यान्ते भवतो भविष्यति मषीमात्रावशेषं वपुः ॥ २९ ॥

कस्यापि । 1189

अमी तिलास्तैलिक नूनमेतां स्नेहादवस्थां भवतोपनीताः । द्वेषोभविष्यद्यदमीषु नूनं तदा न जाने किमिवाकरिष्यः ॥ ३० ॥

कस्यापि । 1190 किं व्यक्तीकुरुषे सरोजमुकुलाकारामुरोजश्रियं लीनेनाधरपल्लवे कुसुमतां किं वा स्मितेनामुना ।

आकूतामृतशीतलाः श्रमयसे किं वा गिरो नागरी- र्मुग्धे कामिनि किं मुधा घटयसि क्लीबे कटाक्षच्छटाः ॥ ३१ ॥ 1191

वक्रा नैष तनूविवर्तनगतीर्गृह्णाति साचिस्मित- स्मेरैर्दृग्वलनैरमुष्य न मनाक्चेतः परावर्तते । हस्ते त्वं मुनिदारकस्य पतिता कल्याणि तन्नीयतां वेदीमार्जनबर्हिरर्पणवषट्कर्तव्यपाकैर्वयः ॥ ३२ ॥

1192

स्रग्दाम मूर्धनि निधेहि गवेधुकानां गुञ्जामयीमुरसि धारय हारयष्टिम् । बाले कलावति चिरं पतितासि पल्लौ तल्लौहमन्यदपि भूषणमेषणीयम् ॥३३ ॥

केषामप्येते । 1193

भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृते सर्वतो मा भैषी: कलश स्थिरो भव चिरं देवालयस्योपरि । ताम्रत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्ति: स्थिरा तेधुना नान्तस्तत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धयः ॥ ३४ ॥

कस्यापि । 1194

न यत्र गुणवत्पात्रमेकमप्यस्ति संनिधौ । कस्तत्र भवतः पान्थ कूपेम्बुग्रहणादरः ॥ ३५ ॥

1195

रक्ष पात्रगतं स्नेहं प्रदीपश्रीविवर्धनम् । प्रयास्यन्ति विनानेन भस्मत्वं भवतो गुणाः ॥ ३६॥

एतौ राजपितामहमहादेवस्य । 1196

को हि तुलामधिरोहति शुचेिना दुग्धेन सहजमधुरेण । तप्तं विकृतं मथितं केवलमुद्गिरति यत्स्नेहम् ॥ ३७ ॥

कस्यापि ।

1197

दृढतरगलकनिबन्ध: कूपनिपातोपि कलश ते धन्यः । यज्जीवनदानैस्त्वं तर्षामर्षं नृणां हंसि ॥३८ ॥

1198

यत्सद्गुणोपि सरलोपि तटस्थितोपि वंशोद्गतोपि विदधासि नृशंसकर्म । वक्रात्मनो बडिशदण्ड तदेतदस्य जानामि संगतिफलं तव कण्टकस्य ॥ ३९ ॥

1199

द्वात्रिंशद्दशनद्वेषिमध्ये भ्रमसि नित्यशः । तदिदं शिक्षिता केन जिह्वे संचारकौशलम् ॥ ४० ॥

1200

अनिल निखिलविश्वं प्राणिति त्वत्प्रयुक्तं सपदि च विनिमीलत्याकुलं त्वद्वियोगात् । वपुरपि परमेशस्याचितं नोचितं ते सुरभिमसुरभिं वा यत्स्वमङ्गीकरोषि ॥ ४१ ॥

1201

अपि त्यक्तामि कस्तूरि पामरैः पङ्कशङ्कया । अलं खेदेन भूपालाः किं न सन्ति महीतले ॥ ४२ ॥

केषामप्येते । 1202

जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णो दूरे पुंसां वपुषि रचना पङ्कशङ्कां करोति । यद्यप्येवं सकलसुरभिद्रव्यगर्वापहारी को जानीते परिमलगुणं काक कस्तूरिकायाः ॥४३ ॥

विद्यापतेः । 1203

कौस्तुभमुरसि मुरारे: शिरसि शशी द्योतते पुरां जयिनः । तनुजन्मानौ जलधेर्जग्मतुरियतीं गतिं पश्य ॥ ४४ ॥

कस्यापि ।

1204

तुल्यं भूभृति जन्म तुल्यमुभयोर्मूल्यं च तुल्यं वपु- स्तुल्यं दार्ढ्यमुदग्रटङ्कदलनं तुल्यं च पाषाणयोः । एकस्याखिलवन्दनाय विधिना देवत्वमारोपितं तद्दूरे विहितापरस्य तु पदाघातास्पदं देहली ॥ ४५ ॥

1205

तृषार्ते: सारङ्गैः प्रतिजलघरं भूरि विरुतं घनैर्मुक्ता धाराः सपदि पयसस्तान्प्रति मुहुः । खगानां के मेघाः क इह विहगा वा जलमुचा- मयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥ ४६ ॥

कस्यापि । 1206

भ्रातः पञ्जरलावक मा कुरु संतोषमन्यनिधनेन । प्रातस्तत्रैव धातुर्वामत्वं किं न जानासि ॥ ४७ ॥

कस्यापि । 1207

मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति यत् । कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ ४८ ॥

1208

ग्रासाद्गलितसिक्थस्य करिणः किं गतं भवेत् । पिपीलकस्तु तेनैव सकुटुम्बोपि जीवति ॥ ४९ ॥

1209

बन्धनस्थोपि मातङ्गः सहस्रभरणक्षमः । अपि स्वच्छन्दचारी श्वा स्वोदरेणापि दुःखितः ॥ ५० ॥

1210

ऊर्णां नैष दधाति नैव विषयो वाहस्य दोहस्य वा तृप्तिर्नास्य महोदरस्य बहुभिर्घासैः पलालैरपि । हा कष्टं कथमस्य पृष्ठशिखरे गोणी समारोप्यते को गृह्णाति कपर्दकैरलमिति ग्राम्यैर्गजो हस्यते ॥ ५१ ॥

केषामप्येते ।

1211

पिब पयः प्रसर क्षितिपान्तिकं कलय कांचन काञ्चनशृङ्खलाम् । इदमवद्यतमं हि यदीहसे भषण संप्रति केसरिणस्तुलाम् ॥ ५२ ॥

भीमसिंहपण्डितस्य । 1212

उदस्योच्चैः पुच्छं शिरसि निहितं जीर्णकुटिलं यदृच्छाव्यापन्नद्विपपिशितलेशाः कवलिताः । गुहागर्ते शून्ये सुचिरमुषितं जम्बुक सखे किमेतस्मिन्कुर्मो यदसि न गतः सिंहसमताम् ॥ ५३ ॥

भट्टेन्दुराजस्य । 1213

यस्यां स केसरियुवा पदमाबबन्ध गन्धद्विपेन्द्ररुधिरारुणिताङ्गणायाम् । तामद्य पर्वतदरीं धुतधूम्रलोमा गोमायुरेष वपुषा मलिनीकरोति ॥ ५४ ॥

कस्यापि । 1214

निष्कन्दामरविन्दिनीं स्थपुटितोद्देशां कसेरुस्थलीं जम्बालाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । दंष्ट्रायां चतुरर्णवोर्मिपटलैराप्लावितायामियं यस्या एव शिशोः स्थिता वसुमती सा पोत्रिणी पुत्रिणी ॥५५॥

कस्यापि । 1215

शतपदी सति पादशंते क्षमा यदि न गोष्पदमप्यतिवर्तितुम् । किमियता द्विपदस्य हनूमतो जलनिधेः क्रमणे विवदामहे ॥ ५६ ॥

भल्लटस्य ।

1216

वृक्षान्दोलनमद्य ते क्व नु गतं नर्म स्वयूथस्य वा यूकान्वेषणरोषसौख्यबहुलाश्चेष्टा मुखोत्थाः क्व ताः । क्वारण्ये फलपूर्णगल्लकुहरस्यान्येषु ता भीषिका भीतः संप्रति कौशिकाद्गलवलद्व्यालः कपे नृत्यसि ॥ ५७ ॥

श्रीदामोदरदेवानाम् । 1217

आकर्ण्य गुञ्जितरवं घनगर्जितुल्यं सिंहस्य यान्ति वनमन्यदिभा भयार्ताः । तत्रैव पौरुषनिधिः स्वकुलेन सार्धं दर्पोद्धुरो वसति वीतभयो वराहः ॥ ५८ ॥ शार्ङ्गधरस्य । ---------------- अथ सामान्यराजप्रशंसा ॥ ७२ ॥

1218 सरस्वती स्थिता वक्रे लक्ष्मी: करसरोरुहे । कीर्ति: किं कुपिता देव येन देशान्तरं गता ।॥ १ ॥ सरस्वतीकुटुम्बस्य । 1219

तुलामारुह्य रविणा वृश्चिके निहितं पदम् । भवता शिरसि न्यस्यमयत्नेनैव भोगिनाम् ॥ २ ॥

1220 किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र त्वं किमसौ कलिः । कलौ चेद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ ३ ।॥ 1221

सर्वदा सर्वदोसीति मिथ्या संस्तूयसे बुधैः । नारयो लेभिरे पृष्ठं न वक्षः परयोषितः ॥ ४ ॥

1222

कोप्यन्य: कल्पवृक्षोयं चकास्ति क्षितिमण्डले । यत्पाणिपल्लवोप्येकः कुरुतेधः सुरद्रुमम ॥ ५ ॥

केषामप्येते ।

1223

देव त्वं जय यस्य राजति महाराष्ट्रीकुचोच्चं कुलं लाटीवाङ्मृदु नर्म चेदिवनितानाभीगभीरं मनः । आभीरीकटिविस्तृता मतिरसिर्गौडीकचश्यामल: कर्णाटीरतिनिष्ठुरो रणरसः कीरीमुखाच्छं यशः ॥ ६ ॥

1224

ते कौपीनधनास्त एव हि परं धात्रीफलं भुञ्जते तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्तैरेव लब्धा क्षितिः । तैरेतत्समलंकृतं निजकुलं किं वा बहु ब्रूमहे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता रुष्टेन तुष्टेन वा ॥ ७ ॥

कयोरप्येतौ । 1225

संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ ८ ॥

कस्यापि । 1226

देव त्वद्यशसि प्रसर्पति जगल्लक्ष्मीसुधोच्चैःश्रव- श्चन्द्ररावणकौस्तुभाः स्थितिमिवामन्यन्त दुग्धाम्बुधौ । किं त्वेकः पुनरस्ति दूषणकणो यन्नोपयाति भ्रमा- त्कृष्णं श्री: शितिकण्ठमद्रितनया नीलाम्बरं रोहिणी ॥ ९ ॥

कस्यापि । 1227

किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किं तु नाहं समर्थ- स्तूष्णीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ट्या- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा देव कीर्तिः ॥ १० ॥

मातङ्गदिवाकरस्य ।

1228

युधिष्ठिरोसि भीमोसि चरितैरर्जुनो भवान् । प्रज्ञया सहदेवोसि वाच्यता न कुलस्य ते ॥ ११ ॥

1229

बलिकर्णदधीचाद्याः पुरा पञ्चत्वमागताः । पञ्चत्वं न गताश्चित्रं त्वयि जीवति पञ्चमे ॥ १२ ॥

1230

त्वद्गुणैर्ग्रथितः शुद्धैरमितैर्ब्रह्मगोलकः । विधत्ते कीर्तिकन्यायाः विधिराक्रीडकौतुकम् ॥ १३ ॥

केषामप्येते । 1231

यशोदयामण्डितकान्तदेहो बाल्येपि गोपालजनस्य नेता । गोमण्डलं पासि बलेन युक्तः कथं न राजन्पुरुषोत्तमोसि ॥ १४ ॥

कस्यापि 1232

साशङ्कस्य समाकुलीकृतमतेरत्यन्तनिस्तेजसः स्विन्नाङ्गस्य विकम्पमानहृदयस्यारूढमन्योर्भृशम् । लज्जां संत्यजतः क्रमं विमृशतो विघ्नान्बहून्पश्यतः क्लेशो योर्थिजनस्य वक्तुमनसो मा भूत्स ते विद्विषाम् ॥ १५॥

कस्यापि । 1233 नो काम: प्रतिहन्यते प्रणयिषु स्वप्नेपि नाथ त्वया नैवाध: कुरुषे वृषं द्विरसना व्याला न ते वल्लभाः । नो बह्व्यस्तव मूर्तयो न च तनुर्नित्यं जडानुग्रह- व्यग्रा नो विषमा च दृक्त्वमथ च ख्यातः क्षितावीश्वरः ॥ १६ । कस्यापि । 1234 सिक्तायां वीरकण्ठस्थलबहलगलद्रक्तधाराम्बुवर्षै- र्माद्यन्मातङ्गकुम्भोद्दलनविलुलितैर्मौक्तिकैः पुष्पितायाम् ।

संग्रामोद्यानभूमौ तुरगखुरमुखोत्खातकृष्टस्थलायां जातं त्वत्खड्गवल्यां फलमतुलरसास्वादहृद्यं जयश्रीः ॥१७॥ कस्यापि । 1235

उद्यद्बालाङ्कुरश्रीर्दिशि दिशि दशनैरेभिराशागजानां रोहन्मूला सुगौरैरुरगपतिफणैरत्र पातालकुक्षौ । अस्मिन्नाकाशदेशे विकसितकुसुमा राशिभिस्तारकाणां नाथ त्वत्कीर्तिवल्ली फलति फलमिदं बिम्बमिन्दोः सुधार्द्रम् ॥ १८ ॥

कस्यापि । 1236

हारानाहर देव चन्द्रधवलान्नो चेत्पयोधेस्तटीं संप्राप्ते त्वयि सैन्यवारणगणैर्मज्जद्भिराक्षोभितम् । सिन्दूरारुणमम्बु मेघपटलीपीतोज्झितं शुक्तिषु स्वल्पैरेव दिनैः करिष्यति महीमाताम्रमुक्ताफलाम् ॥ १९ ॥

कस्यापि । 1237

दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संक्रान्तिनिघ्नघनशोणितशोणशोचिः । वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥ २० ॥

कस्यापि । 1238

इन्दुं निन्दति चन्दनं न सहते मल्लीस्रजं नेहते हारं द्वेष्टि सिताभ्रमुज्झति बिसस्तोमं निगृह्णाति च । श्रीभूपाल महीधरेषु विपिनेष्वम्भोधितीरेषु च त्वत्कीर्तिस्त्वदरिप्रिया च विलसत्युच्चैः स्फुरत्पाण्डिमा ॥ २१ ॥

कस्यापि । 1239 कृष्णत्वं घनमण्डलस्य गलितं लग्नं मुखे त्वद्विषां विद्युद्धाम जगाम तावकमसिं गर्जिर्भवद्दुन्दुभिम् ।

बृष्टिस्त्वत्परिपन्थिपार्थिववधूनेत्रेषु चक्रे स्थितिं चापं ते वसुधाधिनाथ बलभित्कोदण्डकान्तिः श्रिता ॥ २२ ॥ कस्यापि । 1240

सिन्दूरं सीमन्तात्स्मितं मुखाद्वैरिराजवनितानाम् । यस्य प्रतापयशसी हरतः स्म सदृग्गुणासहने ॥ २३ ॥

श्रीधनददेवानाम् । 1241

अभिमतफलदाता त्वं च कल्पद्रुमश्च प्रकटमिह विशेषं कंचनोदाहरामः । कथमिव मधुरोक्तिप्रेमसंमानमिश्रं तुलयति सुरशाखी देव दानं त्वदीयम् ॥ २४ ॥

कस्यापि । 1242

कल्पद्रुमो न जानाति न ददाति बृहस्पतिः । अयं तु जगतीजानिर्जानाति च ददाति च ॥ २५ ॥

कस्यापि । 1243

नालिङ्गन्ति कुचद्वयं भवदिभप्रोत्तुङ्गकुम्भद्वय- त्रासाद्वेणिलतासु नैव दधति प्रीतिं तवासिभ्रमात् । भ्रूभङ्गान्भवदीयदुर्धरधनुर्भ्रान्त्या भजन्ते न ते वैरिक्षोणिभुजो निजाम्बुजदृशां भूमण्डलाखण्डल ॥ २६ ॥

1244

भग्नासु रिपुसेनासु नेतरत्त्वं महामहाः । खड्गान्तर्निजमेवैकमद्राक्षीः संमुखं मुखम् ॥ २७ ॥

1245

देव त्वद्विजयप्रयाणविलसत्सद्वाजिराजिव्रज- क्षुण्णक्ष्मातललीनपांसुपटलप्राप्तानिमेषेक्षणाः । सुत्रामा बहु मन्यते फणिपतिं पातालमूलस्थितं सोप्युद्दामकरीन्द्रदुर्धरभरक्लान्तः सहस्रेक्षणम् ॥ २८ ॥

1246

अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृषावादं न चेन्मन्यसे तद्ब्रूमोद्भुतकीर्तनेन रसना केषां न कण्डूयते । देव त्वत्तरुणप्रतापतपनज्वालावलीशोषिताः सर्वे वारिधयस्तवारिवनितानेत्राम्बुभिः पूरिताः ॥ २९ ॥ केषामप्येते । ---------------- अथ विशिष्टराजवर्णनम् ॥ ७३ ॥

1247

गायन्तु किंनरगणाः सह किंनरीभिः श्रीरामचन्द्र शिखरेषु हिमाचलस्य । शंखेन्दुकुन्ददलबालमृणालनाल- नीहारहारहरहाससितं यशस्ते ॥ १ ॥

श्रीवाल्मीकिकवेः । 1248

कूर्मः पादोत्र यष्टिर्भुजगपतिरसौ भाजनं भूतधात्री तैलापूर: समुद्राः कनकागिरिरयं वृत्तवर्तिप्ररोहः । अर्चिश्चडांशुरोचिर्गगनमलिनिमा कज्जलं दह्यमाना शत्रुश्रेणीपतंगा जयति रघुपते त्वत्प्रतापप्रदीपः ॥ २ ॥

हनुमतः । 1249

तत्कृतं यन्न केनापि तद्दत्तं यन्न केनचित् । तत्साधितमसाध्यं यद्विक्रमार्केण भूभुजा ॥ ३ ॥

1250

हस्ती वन्यः स्फटिकघटिते भित्तिभागे स्वबिम्बं दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रतिगज इति त्वद्द्विषां मन्दिरेषु । दन्ताघाताद्गलितदशनस्तं पुनर्वीक्ष्य सद्यो मन्दं मन्दं स्पृशति करिणीशङ्कया विक्रमार्क ॥ ४ ॥

कयोरप्येतौ ।

1251

हृष्यत्कृष्टासिपिष्टोत्कटकरटिघटाकुम्भकूटावटान्त- र्निष्ठ्यूतासृक्तटिन्यास्तटनिकटनटत्कौणपाट्टाट्टहासा । श्रीभोज त्वद्रणक्ष्मा क्षतभटविकटोरःस्थलत्रोटकुप्य- द्गृध्रौघत्रोटिकोटिप्रकटचटचटाशब्दरौद्राभवद्द्राक् ॥ ५ ॥

1252

भो भोः श्रीभोजदेवं श्रयत विनयतः शत्रवः क्षत्रवगो: प्राणत्राणाय नो वा न भवति भवतां क्वाप्यरण्यं शरण्यम् । मत्वा मातङ्गकुम्भद्वितयमिति पुरा क्रूरवृत्तिर्भिनत्ति क्रुद्धः शुद्धान्तकान्ताकुचकलशयुगं रंहसा सिंहशावः ॥ ६ ॥

1253

श्रीभोज साम्यं तव कल्पवृक्षः सदा वदान्योपि कथं प्रयातु । यतो भवद्दानसुपुष्टविप्र- हव्येन कुक्षिंभरिरस्य भर्ता ॥ ७ ॥

एते देवेश्वरपण्डितस्य । 1254

मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसे तृष्णा न कृष्णार्चने स्तम्भः शंभुनितम्बिनीप्रणतिषु व्यग्रो न धातुर्गृहे । अस्माकं परमर्दनोस्ति वदने न्यस्तेन संरक्षितः पृथ्वीराजनरेश्वरादिति तृणं तत्पत्तने पूज्यते ॥ ८ ॥

विनायकपण्डितस्य। 1255

आ विन्ध्यादा हिमाद्रेर्विरचितविजयस्तीर्थयात्राप्रसङ्गा- दद्ग्रीवेषु प्रहर्ता नृपतिषु विनमत्कंधरेषु प्रसन्नः । आर्यावर्त यथार्थं पुनरपि कृतवान्म्लेच्छविच्छेदनाभि- र्देव: शाकंभरीन्द्रो जगति विजयते वीसलक्षोणिपालः ॥ ९ ॥

1256 ब्रूते संप्रति चाहुवाणतिलकः शाकंभरीभूपतिः श्रीमान्विग्रहराज एष विजयी संतानजानात्मनः ।

अस्माभिः करदं व्यधायि हिमवद्विन्ध्यान्तरालं भुवः शेषस्वीकरणाय मास्तु भवतामुद्योगशून्यं मनः ॥ १० ॥ एतौ नृगनृपतिपाषाणयज्ञयूपप्रशस्तेः । 1257

मा चक्र चक्रिविरहज्वरकातरो भू: संकोचमम्बुज न याहि न यामिनीयम् । हम्मीरभूपहयटापविदीर्णभूमि- रेणूत्करैरयमकारि दिवान्धकारः ॥ ११ ॥

कस्यापि । 1258

राजन्त्राजमृगाङ्क शंकरकवे किं पत्रिकायामिदं श्लोकः कस्य तवैष देव शृणुमः संपठ्यतां पठ्यते । एतासामरविन्दसुन्दरदृशां द्राक्चामरान्दोलना- दुद्वेल्लद्भुजवल्लिकङ्कणरणत्कार: क्षणं वार्यताम् ॥ १२ ॥

1259

अर्धं दानववैरिणा गिरिजयाप्यर्धं हरस्याहृतं देवेत्थं जगतीतले स्मरहराभावे समुन्मीलति । गङ्गा सागरमम्बरं शशिकला शेषश्च पृथ्वीतलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्त्वां मां च भिक्षा श्रिता ॥ १३ ॥

एतौ शंकरकवेः । 1260

पृथ्वी श्रीमदनङ्गभीम महती तद्वेष्टनं वारिधिः पीतोसौ कलशोद्भवेन मुनिना स व्योम्नि खद्योतवत् । तद्विष्णोर्दनुजाधिनाथजयिनः पूर्णं पदं नाभव- द्देवश्चेतसि वर्तते तव सदा त्वत्तो महान्नापरः ॥ १४ ॥

सार्वभौमस्य । 1261 चक्रः पप्रच्छ पान्थं कथय मम सखे नास्ति स क्वापि देशो वस्तुं नो यत्र रात्रिर्भवति भुवि खगायेति स प्रत्यवाच ।

नीते मेरौ समाप्तिं कनकवितरणैः श्रीजगद्देवनाम्ना सूर्येनन्तर्हितेस्मिन्कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः ॥ १५ ॥ कस्यापि । 1262

मुखे हारावाप्तिर्नयनयुगले कङ्कणभरो नितम्बे पत्त्राली सतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण त्वदरियुवतीनां विधिवशा- दपूर्वोयं भूषाविधिरहह जातः किमधुना ॥ १६ ॥

कस्यापि । 1263

कीर्तिः कैतववीररुद्र भवतः स्वर्वाहिनीगाहिनी दिक्पालानखिलान्परीत्य दधती पाण्योः प्रतापानलम् । सप्ताम्भोनिधिमण्डलान्यधिगता त्वय्येकपत्नीव्रत- ख्यात्यै विष्णुपदं स्पृशत्यनुदिनं शेषस्य शीर्षण्यपि ॥१७॥

कस्यापि । 1264

विन्ध्याद्रिः करिसाधने निरुपमो रत्नाकरः कोशभृ- त्सौगन्धी मलयाचल: परिचराः सर्वेपि विद्याधराः । विश्वाशापरिपूरणं वितरणं देशोप्यहो दक्षिण: पाण्ड्याखण्डल वीरपाण्ड्य भवतः किं किं न लोकोत्तरम् ॥१८॥

सुदर्शनकवेः । 1265

तवाङ्गणे सुन्दर वीरपाण्ड्य मतङ्गजाः शृङ्खलिनो विभान्ति । आवासदानादरिभूपतीना- माशान्तरौला इव सापराधाः ॥ १९ ॥

कस्यापि । 1266

मुञ्चति मुञ्चति कोशं त्यजति त्यजति क्षमामाशु । अर्जुनदेवकृपाणे भजति च भजाते प्रकम्पमरिवर्गः ॥ २० ॥

अथारिपलायनम् ॥ ७४ ॥ 1267

अधाक्षीन्नो लङ्कामयमयमुदन्वन्तमतर- द्विशल्यां सौमित्रेरयमुपनिनायौषधिवराम् । इति स्मारं स्मारं त्वदरिनगरीभित्तिलिखितं हनूमन्तं दन्तैर्दशति कुपितो राक्षसगणः ॥ १ ॥

कस्यापि । 1268

राजन्त्राजसुता न पाठयति मां देव्योपि तूष्णीं स्थिताः कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि किं भुज्यते । इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोध्वगैः पञ्जरा- च्चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभामेकैकमाभाषते ॥ २ ॥

कस्यापि । 1269 कुरबक कराघातक्रीडासुखेन वियुज्यसे बकुलविटपिन्स्मर्तव्यं ते रसासवसेचनम् । चरणघटनाबन्ध्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति जनपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥ ३ । रत्नाकरस्य । 1270

क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रक्तैः सदर्भाः स्थली: पादैः पातितयावकैरिव गलद्बाष्पाम्बुधौताननाः । भीता भर्तृकरावलम्बितकरास्त्वच्छत्रुनार्योधुना दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ॥ ४ ॥

कस्यापि । 1271

क्षणं कान्तारागप्रसरविलसन्मानसरति: क्षणं शालोत्सङ्गे द्विजकुलरवाकृष्टहृदयः । क्षणं पत्रध्वानश्रुतिपुलकितो यद्भयभरा- द्वसन्प्राप्तोरण्ये रिपुरवनिपालस्थितिमिव ॥ ५॥

वैद्यभानुपण्डितस्य ।

अरिपलायनम् 1272

तन्त्रीमुज्झितभूषणां कलगिरं रोमोद्गमं बिभ्रतीं वेपन्तीं व्रणिताधरां विवसनां सीत्कारमातन्वतीम् । दोर्भ्यां चण्डतुषारपातसभयामालिङ्ग्य कण्ठे भृशं स्वां मूर्ति दयितामिवातिरसिकां त्वद्विद्विषः शेरते ॥ ६ ॥

कस्यापि । 1273

यातीतः पान्थ पन्था व्रजति ननु कथं स्थावरं वर्त्म मुग्धे मार्गं पृच्छामि पृच्छ स्थितमिदमिह ते विस्मितं वीक्ष्य नेत्रे । अध्वानं ब्रूह्यपेतध्वनि भवति वचश्चित्रमुद्बाष्पनेत्रा हस्यन्ते दावमूढाः पथि पथिकवटैस्त्वद्द्विषां नाथ नार्यः ॥ ७॥

कस्यापि । 1274

भूसंपर्करजोनिपातमलिनाः स्वस्माद्गृहात्प्रच्युताः सामान्यैरपि जन्तुभिः करतले निःशङ्कमालिङ्गिताः । संलग्नाः क्वचिदेकतामुपगताः क्वापि प्रबुद्धाः क्वचि- त्सुप्ता: क्वापि च सारिवत्प्रतिगृहं भ्रान्तास्तवारि स्त्रियः ॥८॥

1275

सालकाननयुक्तापि सालकाननवर्जिता । हारावरुद्धकण्ठापि विहारारिवधूस्तव ॥ ९ ॥

1276 आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतनिचिते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां कनकमणितुलाकोटियुग्मे गृहीते ॥ शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदृशामित्वरीणामरण्ये राजन्गुञ्जाफलानां स्रज इति शबरा नैव हारं हरन्ति ॥ १० ॥ केषामप्येते । 1277 कर्षद्भिः सिचयाञ्चलान्यतिरसात्कुर्वाद्भरालिङ्गनं गृह्णानैः कचमालिखद्भिरधरं विभ्रामयद्भिः करौ ।

प्रत्यक्षेपि भवद्विरोधिनृपतेरन्तःपुराणामहो धिक्कष्टं विटपैर्विटैरिव वने किं नाम नो चेष्टितम् ॥ ११ ॥ श्रीधनददेवानाम् । 1278

त्वद्वैरिणो वीर पलायितस्य प्रकाशयन्नक्तमरण्यमार्गम् । कृशानुरासीदभिनन्दनीय- स्तुङ्गेषु लग्नो निजमन्दिरेषु ॥ १२ ॥

1279

राजन्द्विषस्ते भयविद्रुतस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्ताः । अद्यापि किं वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराणि ॥ १३ ॥

1280 स्नाताः प्रावृषि मेघवान्तसलिलैः संरूढदूर्वाङ्कुर- व्याजेनात्तकुशाः प्रणालसलिलैर्दत्त्वा निवापाञ्जलीन् प्रासादास्तव विद्विषां परिपतत्कुड्यस्थपिण्डच्छला- त्कुर्वन्ति प्रतिवासरं निजपतिप्रेताय पिण्डक्रियाम् ॥ १४ । केषामप्येते । --------------- अथ राजनीतिः ॥ ७५ ॥ 1281

राजास्य जगतो हेतुर्वृद्धेर्वृद्धाभिसंमतः । नयनानन्दजननः शशाङ्क इव वारिधेः ॥ १ ॥

1282

धार्मिकं पालनपरं सम्यक्परपुरंजयम् । राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजाः ॥ २ ॥

1283

पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ ३ ॥

1284

प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेन्यत्सदप्यसत् ॥ ४ ॥

1285

आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोमात्यांस्ततो भृत्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥ ५ ॥

1286

राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापा: समे समाः । लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः ॥ ६ ॥

1287

नृपाणां च नराणां च केवलं तुल्यमूर्तिता । आधिक्यं तु क्षमा धैर्यमाज्ञा दानं पराक्रमः ॥ ७॥

1288

सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमश्नुते ॥ ८ ॥

1289 प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् । । ९ ॥ 1290

अजामिव प्रजां हन्याद्यो मोहात्पृथिवीपतिः । तस्यैका जायते तृप्तिर्द्वितीया न कथंचन ॥ १० ॥

1291

प्रजापीडनसंतापात्समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ ११ ॥

1292

यथा बीजाङ्कुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिवर्धितः । फलप्रदो भवेत्काले तद्वल्लोकः सुरक्षितः ॥ १२॥

1293

हिरण्यधान्यरत्नानि गजेन्द्राश्चापि वाजिनः । तथान्यदपि यत्किंचित्प्रजाभ्यः स्यान्महीपतेः ॥ १३ ॥

1294

उत्खातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्वंल्लघून्वर्धय- न्नत्युच्चान्नमयन्पृथूंश्च लघयन्विश्लेषयन्संहतान् । कुब्जान्कण्टकिनो बहिर्निरसयन्म्लानान्पुन: सेचय- न्मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राजा चिरं नन्दति ॥१४॥

1295

अकृत्वा निजदेरास्व रक्षां यो विजिगीषते । स नृपः परिधानेन वृतमौलि: पुमानिव ॥ १५ ॥

1296

विजिगीषुररिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोथ मध्यमः । उदासीनोन्तरान्तर्धिरित्येषा नृपतेः स्थितिः ॥ १६ ॥

1297

निर्विषोपि यथा सर्पः फटाटोपैर्भयंकरः । तथाडम्बरवान्राजा न परैः परिभूयते ॥ १७ ॥

1298

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । रणे विजयसंदेहः प्रधानपुरुषक्षयः ॥ १८ ॥

1299

भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् । नात्येकमपि यद्येषां न तत्कुर्यात्कथंचन ॥ १९ ॥

1300

सामैव हि प्रयोक्तव्यमादौ कार्यं विजानतां । सामसिद्धानि कार्याणि विक्रियां यान्ति न क्वचित् ॥ २० ॥

1301

न विश्वसेदमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ २१ ॥

1302

शपथैः संधितस्यापि न विश्वासं व्रजेद्रिपोः । राज्यलोभोद्यतो वृत्रः शक्रेण शपथैर्हतः ॥ २२ ॥

1303

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ २३ ॥

1304

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोप्यवज्ञया । वह्निरल्पोपि संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ॥ २४ ॥

1305

कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । काले काले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २५ ॥

1306

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ २६ ॥

1307

परोपि हितवान्बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ॥ २७ ॥

1308

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रासं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् । हितं च परिणामे स्यात्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ २८ ॥

1309

मा तात साहसं कार्षीर्विभवैर्गर्वमागतः । स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥ २९ ॥

1310

मा त्वं तात बले स्थित्वा बाधिष्ठा दुर्बलं जनम् । नहि दुर्बलदग्धानां कुले किंचित्प्ररोहति ॥ ३० ॥

1311

यानि मिथ्याभिभूतानां पतन्त्यश्रूणि रोदता । तानि संतापकान्घ्नन्ति सपुत्रपशुबान्धवान् ॥ ३१ ॥

1312

ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिकुलेषु च । वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ३२ ॥

1313

देवब्रह्मस्वपुष्टानि सैन्यानि पृथिवीपतेः । युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा ॥ ३३ ॥

1314

प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ ३४ ॥

1315

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् । लोकपालान्सृजेयुश्च लोकानन्यांश्च कोपिताः ॥ ३५ ॥

1316

युगे युगे च ये धर्मास्तेषु धर्मेषु ये द्विजाः । तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि वै द्विजाः ॥ ३६ ॥

1317

आक्रम्य यद्द्विजैर्भुक्तं परिक्षीणैश्च बान्धवैः । गोभिश्च नृपशार्दूल राजसूयाद्विशिष्यते ॥ ३७ ॥

1318 गतश्रीर्गणकान्द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् ! गतश्रीश्च गतायुश्च ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥ ३८ ॥ 1319

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ३९ ॥

1320

न कालः खड्गमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बल मेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ४० ॥

1321 जानन्नपि नरो दैवात्प्रकरोति विगर्हितम् । न कर्म कस्यचिल्लोके गर्हितं रोचते कृतम् ॥ ४१ ॥ . 1322

मा तात संपदामग्रमारूढोस्मीति विश्वसीः । दूरारूढपरिभ्रंशविनिपातो हि दारुणः ॥ ४२ ॥

1323

कितवा यं प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति चारणाः । यं प्रशंसन्ति बन्धक्यः स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ४३ ॥

1324

राजानो यं प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति च द्विजाः । साधवो यं प्रशंसन्ति स पार्थ पुरुषोत्तमः ॥ ४४ ॥

1325

प्रज्ञागुप्तशरीरस्य किं करिष्यन्ति संहताः । गृहीतच्छत्रहस्तस्य वारिधारा इवारयः ॥ ४५ ॥

1326

बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दारुणः । तृणैर्विधीयते रज्जुर्बध्यन्ते दन्तिनश्च तैः ॥ ४६ ॥

1327

ताडितोपि दुरुक्तोपि दण्डितोपि महीभुजा । न चिन्तयति यः पापं स भृत्योर्हो महीभुजाम् ॥ ४७ ॥

1328

योनाहूतः समभ्येति द्वारे तिष्ठति सर्वदा । पृष्टः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्योर्हो महीभुजाम् ॥ ४८ ॥

1329

सालसं मुखरं क्रूरं स्तब्धं व्यसनिनं शठम् । असंतुष्टमभक्तं च त्यजेद्भृत्यं नराधिपः ॥ ४९ ॥

1330

रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भवन्ति ये भृत्याः । तेषां जलौकसामिव पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥ ५० ॥

1331

क्रूरं व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भमथाकुलम् । मूर्खमन्यायकर्तारं नाधिपत्ये नियोजयेत् ॥ ५१ ॥

1332

नियोगिभिर्विना राज्यं नास्ति भूपे हि केवलम् । तस्मादमी विधातव्या रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ ५२ ॥

1333

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्यमेष राज्ञः पुरोहितः ॥ ५३ ॥

1334

क्रमागतो हितमतिः सर्वभावपरीक्षकः । धीरो यथोक्तवादी च दूत एवंविधो मतः ॥ ५४ ॥

1335

प्रवीणो वाक्पटुर्धीमान्स्वामिभक्तश्च नित्यशः । अलुब्धः सत्यवादी च भाण्डागारिक इष्यते ॥ ५५ ॥

1336

मेधावी वाक्पटुर्धीरो लघुहस्तो जितेन्द्रियः । परशास्त्रपरिज्ञाता एष लेखक उच्यते ॥ ५६ ॥

1337 इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान्प्रियदर्शनः । समयज्ञः स्वामिभक्तः प्रतीहारः स उच्यते ॥ ५७ 1338

शूरोर्थशास्त्रनिपुणः कृतशस्त्रकर्मा संग्रामकेलिचतुरश्चतुरङ्गयुक्तः । भर्तुर्निदेशवशगोभिमतः स्वतन्त्रे सेनापतिर्नरपतेर्विजयागमाय ॥ ५८ ॥

1339

काणाः कुब्जाश्च षण्ढाश्च तथा वृद्धाश्च पङ्गवः । एते चान्तः पुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्षमाभृता ॥ ५९ ॥

1340

पक्वानमिव राजेन्द्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः । परोक्षे च समक्षे च न तासां विश्वसेत्सुधीः ॥ ६० ॥

1341

सूक्ष्मेभ्योपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या हि सर्वदा । द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ६१ ॥

1342

महिष्या हृष्टया भाव्यं गृहकार्येषु दक्षया । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ ६२ ॥

1343

धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीना: सत्यवादिनः । समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥ ६३ ॥

1344 न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ ६४ ॥ 1345

सभा वा प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अनुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ ६५ ॥

1346

तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्वेषविवर्जितः । वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ ६६ ॥

1347

माता पिता गुरुर्भ्राता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोस्ति स्त्रधर्मे यो न तिष्ठति ॥ ६७ ॥

1348

अवध्यो ब्राह्मणो बालः स्त्री तपस्वी च रोगवान् । क्रियते व्यङ्गता ह्येषु ततो दोषैर्न लिप्यते ॥ ६८ ॥

1349

न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यचिदापदि । दूतहन्ता तु नरकमाविशेत्सचित्रैः सह ॥ ६९ ॥

1350

विशोधय महीपाल मन्त्रिशालामशेषतः । अयुक्तो नार्हति स्थातुमस्यां मन्त्ररहस्यवित् ॥ ७० ॥

1351

मन्त्रतन्त्रार्पितप्रीतिर्देशकालोचितस्थितिः । यश्च राज्ञि भवेद्रक्तः सोमात्यः पृथिवीपतेः ॥ ७१ ॥

1352

अन्तःसारैरकुटिलैः सुस्निग्धैः सुपरीक्षितैः । मन्त्रिभिर्धार्यते राज्यं सुस्तम्भैरिव मन्दिरम् ॥ ७२ ॥

1353 नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः ।

इति महति विरोधे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ ७३ ॥ 1354

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णः स्थिरो भवेत् । द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति ॥ ७४ ॥

1355 एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्ति राष्ट्रं सराजकम् ॥ ७५ ॥ 1356

न तच्छस्त्रैर्न नागेन्द्रैर्न हयैर्न च पत्तिभिः । कार्यं संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम् ॥ ७६ ॥

1357

दुर्योधनः समर्थोपि दुर्मन्त्री प्रलयं गतः । राज्यमेकश्चकारोच्चैः सुमन्त्री चन्द्रगुप्तकः ॥ ७७ ॥

1358

अशृण्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवीपतिः । यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥ ७८ ॥

1359

पृष्टो ब्रूते न सत्यं तं परिणामे सुखावहम् । मन्त्री चेत्प्रियवक्ता स्यात्केवलं स रिपुः स्मृतः ॥ ७९ ॥

1360

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यभ्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ८० ॥

1361

दुर्गाणि राज्ञा कार्याणि सजलानि दृढानि च । द्रव्यमन्नं च तेष्वेव स्थापनीयं प्रयत्नतः ॥ ८१ ॥

1382

दुर्गं बहुविधं ज्ञेयं पर्वतस्य जलस्य च । प्राकारस्य वनस्यापि भूमेरपि भवेत्क्वचित् ॥ ८२ ॥

1363

न गजानां सहस्रेण न लक्षेण च वाजिनाम् । तथा सिद्ध्यन्ति कार्याणि यथा दुर्गप्रभावतः ॥ ८३ ॥

1364

विषहीनो यथा नागो मदहीनो यथा गजः । सर्वेषां वश्यतां याति दुर्गहीनस्तथा नृपः ॥ ८४ ॥

1365

शतमेकोपि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद्दुर्गं प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ ८५ ॥

1366

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वपि कर्मसु ॥ ८६ ॥

1367

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते ॥ ८७ ॥

1368

निर्विशेषं यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति । तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साह: परिहीयते ॥८८ ॥

1369

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधो यस्य निरर्थकः । न तं भर्तारमिच्छन्ति वृद्धं पतिमिवाङ्गनाः ॥ ८९ ॥

1370

त्यजेत्स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रात्कृपणं त्यजेत् । कृपणादविशेषज्ञं तस्माच्च कृतनाशनम् ॥ ९० ॥

1371

अविवेकिनि भूपाले नश्यन्ति गुणिनां गुणाः । प्रवासरसिके कान्ते यथा साध्व्याः स्तनोन्नतिः ॥ ९१ ॥

1372

किंशुके किं शुकः कुर्यात्फलितेपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेपि किं कुर्युरुपजीविनः ॥ ९२ ॥

1373

सेवया धनमिच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत्कृतम् । स्वातन्त्र्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तदपि हारितम् ॥ ९३ ॥

1374

वरं वनं वरं भैक्ष्यं वरं भारोपजीवनम् । पुंसां विवेकमुक्तानां सेवया न धनार्जनम् ॥ ९४ ॥

1375

जीवन्तोपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिताः । दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ ९५ ॥

1376

न कश्चिच्चण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् । होतारमपि जुह्वन्तं दहत्येव हि पावकः ॥ ९६ ॥

1377

गृध्राकारोपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः । हंसाकारोपि संत्याज्यो गृध्राकारैः सभासदैः ॥ ९७ ॥

1378

चक्रं सेव्यं नृपः सेव्यो मा नृपश्चक्रवर्जितः । पश्य चक्रस्य माहात्म्यं मृत्पिण्डः पात्रतां गतः ॥ ९८ ॥

1379 गन्तव्यं राजकुलं द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः [ यद्यपि न भवन्त्यर्थास्तथाप्यनर्था विलीयन्ते ॥ ९९ ॥

1380

अत्यासन्ना विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः । मध्यभावेन सेव्यन्ते राजा वह्निर्गुरुस्त्रियः ॥ १०० ॥

1381

आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसंगतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ १०१ ॥

1382

यस्मिन्नैवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः । कुलीनो वाकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ १०२ ॥

1383

धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः । सदा मत्ताश्च मातङ्गाः प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ १०३ ॥

1384

राजमातरि देव्यां च कुमारे मुख्यमन्त्रिणि । पुरोहिते प्रतीहारे वर्तितव्यं नृपे यथा ॥ १०४ ॥

1385

द्विजा अपि न गच्छन्ति तां गतिं नैव योगिनः । स्वाम्यर्थे संत्यजन्प्राणान्यां गतिं याति सेवकः ॥ १०५ ॥

1386

राजा तुष्टोपि भृत्यानां मानमात्रं प्रयच्छति । ते तु संमानिता ह्येनं प्राणैरप्युपकुर्वते ॥ १०६ ॥

1387

सारासारपरिच्छेत्ता स्वामी भृत्यस्य दुर्लभः । अनुकूलः शुचिर्दक्षः प्रभोर्मृत्योपि दुर्लभः ॥ १०७ ॥

1388

अतितेजस्व्यपि राजा पानासक्तो न साधयत्यर्थान् । तृणमपि दग्धुं शक्तो न वाडवाग्निः पिबन्ननिशम् ॥ १०८ ॥

1389

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिते । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १०९ ॥

1390

नृपः कामासक्तो न गणयति कार्यं न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दं चरति किल मत्तो गज इव । ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने तदामात्ये दोषान्क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥११०॥

1391

गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृतानां कर्मणामा विपत्ते- र्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ १११ ॥

1392

आयाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयेत् । प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ ११२ ॥

1393

अर्थानामर्जनं कार्यं वर्धनं रक्षणं तथा । भक्ष्यमाणो निरादायः सुमेरुरपि हीयते ॥११३ ॥

1394

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम् । प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोनुप्रसीदति ॥ ११४ ॥

1395

संभोजनं संकथनं संप्रश्नोथ समागमः । ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोध: कदाचन ॥ ११५ ॥

1396

संगतिः श्रेयसी राजन्विगुणेष्वपि बन्धुषु । तुषैरपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ११६ ॥

1397

मृदो: परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः । उत्सृज्यैतद्द्वयं तस्मान्मध्यां वृत्तिं समाश्रयेत् ॥ ११७ ॥

1398

अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । नहि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ ११८ ॥

1399

तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकार्कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ ११९ ॥

1400

किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लघीयसाम् । प्रदीपो भूमिगेहान्तर्ध्वान्तं हन्ति न भानुमान् ॥ १२० ॥

1401

अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुः पार्श्वगतां छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ १२१ ॥

1402

हन्तुं मेषोपसरति मृगेन्द्र: संकुचत्यपि । बुद्धिमन्तः सहन्ते तन्निधाय हृदि किंचन ॥ १२२ ॥

1403

व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधा- नसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ॥ १२३ ॥

1404 कोहं कौ देशकालौ समविषमगुणा: केरयः के सहायाः का शक्तिः कोभ्युपायः फलमिह च कियत्कीदृशी दैवसंपत् ।

संपत्तौ को निबन्धः प्रतिहतवचनस्योत्तरं किं नु मे स्या- दित्येवं कार्यसिद्धाववहितमनसो नावहास्या भवन्ति ॥ १२४॥ 1405

धर्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवगतिमती सर्वदालोकनीये प्रच्छाद्यौ रागरोषौ मृदुकठिनतरौ योजनीयौ च काले । ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरचरनयनैर्मण्डलं वीक्षणीय- मात्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरसि पुनः सोपि नापेक्षणीयः ॥ १२५ ॥

1406

यशस्करे कर्माणि मित्रसंग्रहे प्रियासु नारीष्वधनेषु बन्धुषु । क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः ॥ १२६ ॥

1407 स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च कोशो दुर्गं बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ १२७ । 1408

संधिविग्रहयानानि संस्थितिः संश्रयस्तथा । द्वैधीभावश्च भूपानां षड्गुणा: परिकीर्तिताः ॥ १२८ ॥

1409

उत्साहस्य प्रभोमन्त्रस्यैवं शक्तित्रयं जगुः । आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः ॥ १२९ ॥

1410

सामदाने भेददण्डावित्युपायचतुष्टयम् । हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥ १३० ॥

1411

दुष्टाविनीतशत्रूणां भयकृद्बन्धुसंनिभम् । शस्त्र धारणमोजस्यं रक्षोविद्युद्ग्रहापहम् ॥ १३१ ॥

1412

वर्षानिलरजोधर्महिमादीनां निवारणम् । राज्यलक्ष्म्या गृहं धन्यं चक्षुष्यं छत्रधारणम् ॥ १३२ ॥

1413

चामरं श्रीकरं दिव्यं राजशोभाकरं परम् । सिंहासनं सुखैश्वर्यकरं लोकानुरञ्जनम् ॥ १३३ ॥

1414

सुमनोवररत्नानां धारणं दिव्यरूपकृत् । पापालक्ष्मीप्रशमनं चन्दनाद्यनुलेपनम् ॥ १३४ ॥

1415

स्नानं नाम मनःप्रसादजननं दुःस्वप्नविध्वंसनं शौचस्यायतनं मलप्रकषणं संवर्धनं तेजसः । रूपोद्द्योतकरं गदप्रशमनं कामस्य चाप्यायनं नारीणां च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः ॥१३५ ॥

1416

ताम्बूलं मुखरोगनाशनिपुणं संवर्धनं तेजसो नित्यं जाठरवह्निवृद्धिजननं दुर्गन्धदोषापहम् । ववत्रालंकरणं प्रहर्षजननं विद्वन्नृपाग्रे रणे कामस्यायतनं समुद्भवकरं लक्ष्म्याः सुखस्यास्पदम् ॥१३६॥

1417

देवतातिथिविप्राणां पूजनं पापनाशनम् । लोकत्रयेपि शुभकृद्दानं धर्मयशस्करम् ॥ १३७ ॥

1418

माणिक्यं तरणेस्तथातिविमलं मुक्ताफलं शीतगो- र्माहेयस्य च विद्रुमं मरकतं सौम्यस्य रागोत्तमम् । देवेज्यस्य च पुष्परागमुदितं शुक्रस्य वज्रं शने- र्नीलं निर्मलमन्ययोश्च गढ़िते गोमेदवैदूर्यके ॥ १३८ ॥

1419

सुतभृत्यसुहृद्वैरिस्वामिसद्गुरुदैवते । एकैकोत्तरतो वृद्ध्या श्रीकाराः पत्रमूर्धनि ॥ १३९ ॥ एते राजनीतिभ्यः स्मृतिभ्यो भारताद्रामायणाच्च । -------------- अथ नीतिः ॥ ७६ ॥

1420

अनुगन्तुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते । स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति ॥ १ ॥

1421

प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः । किं नु मे पशुभिस्तुल्यं किं नु सत्पुरुषैरिति ॥ २ ॥

1422

सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत संगतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीं च नासद्भिः किंचिदाचरेत् ॥ ३ ॥

1423

न द्विषन्ति न याचन्ते परनिन्दां न कुर्वते । अनाहूता न चायान्ति तेनाश्मानोपि देवताः ॥ ४ ॥

1424

पठतो नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम् । मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः ॥ ५ ॥

1425

गतेपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधैः । यद्यपि स्यान्न फलदा सुलभा सान्यजन्मनि ॥ ६ ॥

1426

यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो गां चरन्तीं निवारय ॥ ७ ॥

1427

वाङ्माधुर्यान्नान्यदस्ति प्रियत्वं वाक्पारुष्याच्चोपकारोपि नेष्टः। किं तद्र्व्यं कोकिलेनोपनीतं को वा लोके गर्दभस्यापराधः ॥ ८ ॥

1428

यस्य चाप्रियमन्विच्छेत्तस्य कुर्यात्सदा प्रियम् । व्याधा मृगवधं कर्तुं गीतं गायन्ति सुस्वरम् ॥ ९ ॥

429

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् । अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेत्तथापि च ॥ १० ॥

1430

अनागतविधातारमप्रमत्तमकोपनम् । स्थिरारम्भमदीनं च नरं श्रीरुपतिष्ठते ॥ ११ ॥

1431

सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते । प्रारम्भे कृतबुद्धीनां सिद्धिरव्यभिचारिणी ॥ १२ ॥

1432

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न शठा न च मायिनः । न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ १३ ॥

1433

नोदन्वार्थितामेति स चाम्भोभिः प्रपूर्यते । आत्मा तु पात्रतां नेयः पात्रमायान्ति संपदः ॥ १४ ॥

1434

सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते नहि स कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः ॥ १५ ॥

1435

काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् । करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्याः स्त्रीत्वचापलम् ॥ १६ ॥

1436

योयमर्थं प्रार्थयते तदर्थं घटते च यः । अवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छ्रान्तो निवर्तते ॥ १७ ॥

1437

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिन्नष्टाः प्रमादतः । केचिज्ज्ञानावलेपेन केचिन्नष्टैस्तु नाशिताः ॥ १८ ॥

1438

मित्रस्वजनबन्धूनां बुद्धेर्धैर्यस्य चात्मनः । आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥ १९ ॥

1439

दुष्टैरपि निजैरेव प्रावृतं सर्वमुत्तमम् । वृतं जीर्णाम्बरेणापि हट्टकर्पटमर्घति ॥ २० ॥

1440

चिन्तनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया । न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥ २१ ॥

1441

वरं दारिद्र्यमन्यायप्रभवाद्विभवादिह । कृशताभिमता देहे पीनता न तु शोफतः ॥ २२ ॥

1442 अपरीक्ष्य न कर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । पश्चाद्भवति संतापो ब्राह्मण्या नकुले यथा । २३ ॥ 1443

दिवा निरीक्ष्य वक्तव्यं रात्रौ नैव च नैव च । संचरन्ति महाधूर्ता वटे वररुचिर्यथा ॥ २४ ॥

1444

स्त्री विनश्यति रूपेण ब्राह्मणो राजसेवया । गावो दूरप्रचारेण हिरण्यं लाभलिप्सया ॥ २५ ॥

1445

अतिदानाद्बलिर्बद्धो नष्टो मानात्सुयोधनः । विनष्टो रावणो लौल्यादति सर्वत्र वर्जयेत् ॥ २६ ॥

1446

धनमस्तीति वाणिज्यं किंचिदस्तीति कर्षणम् । सेवा न किंचिदस्तीति नाहमस्मीति साहसम् ॥ २७ ॥

1447

स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजंगमः । हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः ॥ २८ ॥

1448

जानन्ति पशवो गन्धाद्वेदाज्जानन्ति वाडवाः । चराज्जानन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ २९ ॥

1449 सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविधं फलम् ॥ पक्षहीनो मृगेन्द्रोपि भूमिसंस्थो निरीक्षते ॥ ३० ॥ 1450

अलब्ध्वापि फलं राज्ञः संश्रिता यान्ति संपदाम् । महाद्रुमसमीपस्थं पश्य नीलं वनस्पतिम् ॥ ३१ ॥

1451

सर्वंसहा ये ॠजवः प्रतिज्ञातार्थपालकाः । परोपकारिणः सेव्या निर्धना अपि ते नराः ॥ ३२ ॥

1452

युक्तियुक्तं प्रगृह्णीयाद्वालादपि विचक्षणः । रवेरविषये वस्तु किं न दीपः प्रकाशयेत् ॥ ३३ ॥

1453

कठिनं वा मधुरं वा प्रस्तुतवचनं मनोहारि । वामे गर्दभनादश्चित्तप्रीत्यै प्रयाणेषु ॥ ३४ ॥

1454

वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समर्थस्य वृथा शूरे विभूषणम् ॥ ३५ ॥

1455

अजायुद्धमृषिश्राद्धं प्रत्यूषे मेघडम्बरः । दंपत्योः कलहश्चैव परिणामे न किंचन ॥ ३६ ॥

1456

सप्तैतानि न पूर्यन्ते पूर्यमाणान्यपि क्वचित् । ब्राह्मणोग्निर्यमो राजा पयोधिरुदरं गृहम् ॥ ३७ ॥

1457

वस्त्रं गां च बहुक्षीरां जलपात्रमुपानहौ । औषधं बीजमाहारं संक्रीणीत यथाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

1458

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ ३९ ॥

1459

अवृत्तिकं त्यजेद्देशं वृत्तिं सोपद्रवां त्यजेत् । त्यजेन्मायाविनं भित्रं धनं प्राणहरं त्यजेत् ॥ ४० ॥

1460

सौहृदेन परित्यक्तं निःस्नेहं खलवत्त्यजेत् । सोदरं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ ४१ ॥

1461

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा । आयासो वा यतोभूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ ४२ ॥

1462

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ४३ ॥

1463

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डितः । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ ४४ ॥

1464

न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्धे कार्ये समं फलम् । यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते ॥ ४५ ॥

1465

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् । धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ॥ ४६ ॥

1466

अनायके न वस्तव्यं न वसेद्बहुनायके । स्त्रीनायके न वस्तव्यं न वसेद्बालनायके ॥ ४७ ॥

1467

सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे पण्डितमानिनः । सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति तद्वृन्दमवसीदति ॥ ४८ ॥

1468

घटं भिन्द्यात्पटं छिन्द्यात्कुर्यात्किंचिदथाद्भुतम् । येन केनाप्युपायेन नाविज्ञात: पुरे वसेत् ॥ ४९ ॥

1469

विवादो धनसंबन्धो याचनं स्त्रीषु संगतिः । आदानमग्रस्थायित्वं मैत्रीभङ्गस्य हेतवः ॥५० ॥

1470

नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते । दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ ५१ ॥

1471

दर्शितानि कलत्राणि गृहे भुक्तमशङ्कितम् । कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ॥ ५२॥

1472

न मातरि न दारेषु न सोदर्येषु बन्धुषु । विश्रम्भस्तादृशः पुंसां यादृग्मित्रे निरन्तरे ॥५३॥

1473

शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भमाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ५४ ॥

1474

दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिः सा दुःखैकप्रदायिनी ॥ ५५ ॥

1475

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्मैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ ५६ ॥

1476

चिबुके यस्य लोमानि न वक्षसि न गल्लयोः । तेन सख्यं न कुर्वीत यदि निर्मानुषं जगत् ॥ ५७ ॥

1477

दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ५८ ॥

1478

परोपकारशून्यस्य धिंग्मनुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशवो येषां चर्माप्युपकरिष्यति ॥ ५९ ॥

1479

तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्ति च । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोपरे ॥ ६० ॥

1480

पन्नगाः सन्ति बहुशो भेकभक्षणतत्पराः । स एकः शेषनागो हि भूभारधरणक्षमः ॥ ६१॥

1481

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितैर्मनुष्यै- र्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानम् । तन्नाम जीवितफलं प्रवदन्ति सन्तः काकोपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ ६२॥

1482

किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा । आरोहति न यः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा ॥ ६३ ॥

1483

अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् । यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ ६४ ॥

1484

न पुत्रः पितरं द्वेष्टि स्वभावात्स्वस्य रेतसः । यः पुत्रः पितरं द्वेष्टिं तं विद्यादन्यरेतसम् ॥ ६५ ॥

1485

किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६६ ॥

1486

न पुत्रत्वेन पूज्यन्ते गुणैरासाद्यते पदम् । रवेर्व्यापारमादत्ते प्रदीपो न पुनः शनिः ॥ ६७ ॥

1487

उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः । अधमा मातुलैः ख्याताः श्वशुरैश्चाधमाधमाः ॥ ६८ ॥

1488

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि सर्वदा । स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स ह्येतान्परिपालयेत् ॥ ६९ ॥

1489

कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः । तमेव चोपजीव्येरन्यथैव पितरं तथा ॥ ७० ॥

1490

विभागेन समानास्ते पितुर्द्रव्यस्य केवलम् । तयोः पूर्वतरो यस्तु गुरुः स हि निगद्यते ॥ ७१ ॥

1491

ऋणशेषश्चाग्निशेष: शत्रुशेषस्तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्तन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ ७२॥

1492

कुभोज्येन दिनं नष्टं कुकलत्रेण शर्वरी । कुपुत्रेण कुलं नष्टं तन्नष्टं यन्न दीयते ॥ ७३ ॥

1493

चतुरः सृजता पूर्वमुपायांस्तेन वेधसा । न सृष्टः पञ्चमः कोपि गृह्यन्ते येन योषितः ॥ ७४ ॥

1494 स्त्रियस्तु यः कामयते संनिकर्षं च गच्छति ॥ ईषत्प्रकुरुते सेवां तं तमिच्छन्ति योषितः ॥ ७५ ॥ 1495

यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम् । उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ७६ ॥

1496

बर्बरश्च तपस्वी स्याच्छूरश्चाप्यकृतव्रणः । मद्यपा स्त्री सती राजन्निति न श्रद्दधाम्यहम् ॥ ७७ ॥

1497

जल्पन्ति सार्धमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमम् । हृद्गतं चिन्तयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः ॥ ७८ ॥

1498

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ७९ ॥

1499

रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ ८० ॥

1500

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ ८१ ॥

1501

लक्ष्म्या परिपूर्णोहं न भयं मेस्तीति मोहनिद्रैषा । परिपूर्णस्यैवेन्दोर्भवति भयं सिंहिकासूनोः ॥ ८२ ॥

1502

अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति । लोकः प्रयागवासी कूपस्नानं समाचरति ॥ ८३ ॥

1503

व्रजत्यधोधो यात्युच्चैर्नरः स्वैरेव चेष्टितैः । खनितेव हि कूपस्य प्रासादस्येव कारकः ॥ ८४ ॥

एते नीतिशास्त्रेभ्यो भारताच्चाणाक्यात्पञ्चाख्यानाच्च । 1504

ब्राह्मे मुहूर्ते पुरुषस्त्यजेन्निद्रामतन्द्रितः । पद्मं प्रातः प्रबुद्धं हि श्रयति श्रीर्गुणाश्रयम् ॥ ८५ ॥

1505

नोत्तरस्यां प्रतीच्यां च कुर्वीत शयने शिरः । शय्याविपर्ययाद्गर्भो दितेः शक्रेण दारितः ॥ ८६ ॥

1506 न कुर्यात्परदारेच्छां विश्वासं स्त्रीषु वर्जयेत् - हतो दशास्यः सीतार्थी हतः पत्न्या विदूरथः ॥ ८७ ॥

1507

न मद्यव्यसनैः क्षीबः कुर्याद्वेतालविप्लवम् । वृष्णयो हि ययुः क्षीबास्तृणप्रहरणैः क्षयम् ॥ ८८ ॥

1508

दानं सत्त्वाश्रितं दद्यान्न पश्चात्तापवान्भवेत् । बलिनात्मार्पितो बन्धे दानशेषस्य शुद्धये ॥ ८९ ॥

1509

ब्राह्मणान्नावमन्येत ब्रह्मशापो हि दुःसहः । तक्षकाग्नौ गतः कोपाद्ब्राह्मणस्य परीक्षितः ॥ ९० ॥

1510

दम्भारम्भोद्धुरं कर्म न चरेदन्तनिष्फलम् । ब्राह्मण्यदम्भलब्धास्त्रविद्या कर्णस्य निष्फला ॥ ९१ ॥

1511

न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद्गाढरागवशीकृतः । पुत्रशोकाद्दशरथो जीवं जायाजितोत्यजत् ॥ ९२ ॥

1512

क्षिपेद्वाक्यशरान्घोरान्न पारुष्यविषप्लुतान् । वाक्पारुष्यरुषां चक्रे भीमः कुरुकुलक्षयम् ॥ ९३ ॥

1513

परेषां क्लेशदं कुर्यान्न पैशुन्यं प्रभोः प्रियम् । पैशुन्येन गतौ राहोश्चन्द्रार्कौ भक्षणीयताम् ॥ ९४ ॥

1514 कुर्यान्नीचजनाभ्यस्तां न याच्ञां मानहारिणीम् । बलिप्रार्थनया प्राप लघुतां पुरुषोत्तमः । ९५ ॥ 1515

वक्रैः क्रूरतरैर्लुब्धैर्न कुर्यात्प्रीतिसंगतिम् । वसिष्ठस्याहरद्धेनुं विश्वामित्रो निमन्त्रितः ॥ ९६ ॥

1516

तीव्रे तपसि लीनानामिन्द्रियाणां न विश्वसेत् । विश्वामित्रोपि सोत्कण्ठः कण्ठे जग्राह मेनकाम् ॥ ९७ ॥

1517

भक्तं रक्तं सदासक्तं निर्दोषं न परित्यजेत् । रामस्त्यत्यक्त्त्वा सतीं सीतां शोकशल्याकुलोभवत् ॥ ९८ ॥

1518

न क्रोधयातुधानस्य भीमामिच्छेद्विधेयताम् । निपीतभ्रातृरुधिरः प्राप निन्दां वृकोदरः ॥ ९९ ॥

1519

वर्जयेदिन्द्रियजये निर्जने जननीमपि । पुत्रीकृतोपि प्रद्युम्नः कामित: शंबरस्त्रिया ॥ १०० ॥

1520

प्रभुप्रसादे विश्वासं न कुर्यात्स्वप्नसंनिभे । नन्देन मन्त्री निक्षिप्तः शकटालोपि बन्धने ॥ १०१ ॥

1521

न लोकायतवादेन नास्तिकः स्याददैवतः । हरिर्हिरण्यकशिपुं जघान स्तम्भनिर्गतः ॥ १०२ ॥

1522

अत्युन्नतपदारूढः पूज्यान्नैवापमानयेत् । नहुषः शक्रतां प्राप्य च्युतोगस्त्यावमाननात् ॥ १०३ ॥

1523

हितोपदेशं शृणुयात्कुर्वीत च यथोदितम् । विदुरोक्तमकृत्वाभूत्कौरवः शोकशल्यभाक् ॥ १०४ ॥

1524

न पुत्रायत्तमैश्वर्यं कुर्यादार्यः कथंचन । पुत्रार्पितप्रभुत्वोभूद्धृतराष्ट्रस्तृणोपमः ॥ १०५ ॥

1525

श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं न त्यजेत्साधुसेवितम् । दैत्यानां श्रीवियोगोभूत्सत्यधर्मक्रियामुचाम् ॥ १०६ ॥

1526

न कुर्यादभिचारोग्रवश्यादिकुहकक्रियाम् । लक्ष्मणेनेन्द्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥ १०७ ॥

1527

व्याकुलोपि विपत्पातैः स्मरेद्विष्णुं सदा हृदि । शरतल्पगतो भीष्मः सस्मार गरुडध्वजम् ॥ १०८ ॥

एते क्षेमेन्द्रस्य । 1528

संदेहो वैष्णवे मार्गे न कार्योन्यैः कुदर्शनैः । रामप्रभावमद्यापि यतोब्धौ पश्य सेतुना ॥ १०९ ॥ शार्ङ्गधरस्य । ---------------- अथ मिश्रकनीतिः ॥ ७७ ॥

1529

मणि: शाणोल्लीढ: समरविजयी हेतिनिहतो मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना । कलाशेषश्चन्द्र: सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्मा शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः ॥ १ ॥

1530

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ २ ॥

एतौ भर्तृहरेः । 1531

अविधेयो भृत्यजनः शठानि मित्राण्यदायकः स्वामी । अविनयवती च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ ३ ॥

1532

शक्तिरहितोपि कुप्यति सेवासक्तोपि मानमुद्वहति । अधनोपि हि कामयते जानाति विधिर्विडम्बयितुम् ॥ ४ ॥

1533

दुर्मन्त्रान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालना- द्विप्रोनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्स्नेहः प्रवासाश्रया- त्स्त्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिस्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ ५ ॥

1534

कोर्थान्प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतित: क्षेमेण यात: पुमान् ॥ ६ ॥

1535

क्लीबे धैर्यं मद्यपे तत्त्वचिन्ता सर्पे क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः । काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ ७ ॥

1536

मांसं मृगाणां दशनौ गजानां मृगद्विषां चर्म फलं द्रुमाणाम् । स्त्रीणां च रूपं च नृणां हिरण्य- मेते गुणा वैरकरा भवन्ति ॥ ८ ॥

1537 स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिन: कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ।॥ ९ ॥

1538

शाठ्येन मित्रं कपटेन धर्मं परोपतापेन समृद्धिभावम् । सुखेन विद्यां परुषेण नारीं वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ १० ॥

1539

धातुवादेषु वित्ताशा मोक्षाशा कौलिके मते । जामातरि च पुत्राशा त्रयमेतन्निरर्थकम् ॥ ११ ॥

1540 किंशुकादपि गन्धाशा मांसाशा मशकादपि ! कृपणादपि वित्ताशा वृथाशा तस्य दुर्मतेः ॥ १२ ॥ 1541

राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षः स्त्री चावशा दुष्टबुद्धिः सहायः । प्रेष्यः प्रतीपोधिकृत: प्रमादी त्याज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥ १३ ॥

1542

वैद्यं पानरतं नटं कुपतिं स्वाध्यायहीनं द्विजं योधं कापुरुषं हयं गतरयं मूर्खं परिव्राजकम् । राज्यं बालनृपं च मन्त्रिरहितं मित्रं छलान्वेषि य- द्भार्यां यौवनगर्वितां पररतां मुञ्चन्ति ते पण्डिताः ॥ १४ ॥

1543

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सर: सारसा निर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा दग्धं वनान्तं मृगाः सर्व: कार्यवशाज्जनोनुरमते तत्कस्य को वल्लभः ॥ १५ ॥

1544 स्वफलनिचयः शाखाभङ्गं करोति वनस्पते- र्गमनमलसं बर्हाटोप: करोति शिखण्डिनः ।

चतुरगमनो जात्योप्यश्वः स गौरिव वाह्यते गुणवति जने प्रायेणैते गुणाः खलु दूषणम् ॥ १६ ॥ 1545

त्यजति भयमकृतपापं सुमित्रमयशः प्रमादिनं विद्या । ह्रीः कामिनमलसं श्री: क्रूरं स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ १७ ॥

1546

द्वाविमौ पुरुषौ लोके परप्रत्ययकारकौ । स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः ॥ १८ ॥

1547

द्वाविमौ पुरुषौ लोके सुखिनौ न कदाचन । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ १९ ॥

1548

द्वाविमौ पुरुषौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । प्रभुश्व क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ २० ॥

1549

द्वाविमौ पुरुषौ लोके शिरःशूलकरौ परौ । गृहस्थो यो निरारम्भो यतिश्च सपरिग्रहः ॥ २१ ॥

1550

द्वाविमौ पुरुष लोके न भूतौ न भविष्यतः । प्रार्थितो यश्च कुरुते यश्च नार्थयते परम् ॥ २२ ॥

1551

द्वाविमावम्भसि क्षेप्यौ गाढं बद्ध्वा गले शिलाम् । धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ २३ ॥

1552

सन्तश्चेदमृतेन किं यदि खलस्तत्कालकूटेन किं दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशः पन्थानमेति प्रिया संसारेपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ २४ ॥

1553

लोभंश्चदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ २५ ॥

1554

मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयबलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्येण द्विजनादरेण युवतिं प्रेम्णातितीव्रं स्तवैः । बन्धुं क्षान्ततया गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथाभिर्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् ॥२६॥

केषामप्येते । 1555

वाजी चारुगतिः शशाङ्कधवलं छत्रं प्रिया पृष्ठतः प्रोत्तुङ्गस्तनमण्डला विजयिनो भृत्याः पुरः पञ्चषाः । ताम्बूलं प्रचुरं सखा सुचतुर: संपद्यते चेत्पथि प्राहुस्तत्कटकप्रयाणमितरत्प्राणप्रयाणं बुधाः ॥ २७ ॥

कस्यापि । 1556 जवो हि सप्तेः परमं विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विन: । द्विजस्य विद्या नृपतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् । २८ ॥ पाण्डवनकुलस्य । 1557

इन्दुं कैरविणीव कोकपटलीवाम्भोजिनीवल्लभं मेघं चातकमण्डलीव मधुपश्रेणीव पुष्पाकरम् । माकन्दं पिकसुन्दरीव तरुणीवात्मेश्वरं प्रोषितं चेतोवृत्तिरियं मम प्रियसखे त्वां द्रष्टुमुत्कण्ठते ॥ २९ ॥

1558 नित्यं ब्रह्म यथा स्मरन्ति मुनयो हंसा यथा मानसं सानन्दाः स्फुटसल्लकीवनयुतां ध्यायन्ति रेवां गजाः ।

युष्मद्दर्शनलालसाः प्रतिदिनं युष्मान्स्मरामो वयं धन्यः कोपि स वासरोत्र भविता यत्रावयोः संगमः ॥ ३० ॥ एतौ राघवचैतन्यश्रीचरणानाम् । 1559

वासः शुभ्रमृतुर्वसन्तसमयः पुष्पं शरन्मल्लिका धानुष्कः कुसुमायुधः परिमल: कस्तूरिकास्त्रं धनुः । वाणी तर्करसोज्ज्वला प्रियतमा श्यामा वयो यौवनं मार्ग: शांभव एवं पञ्चमलया गीतिः कविर्बिल्हणः ॥ ३१ ॥ बिल्हणस्य । --------------- अथ गजप्रशंसा ॥ ७८ ॥

1560

यतो गजैर्विना राज्ञां राज्यशोभा न जायते । जयप्रतापौ सैन्यस्य रक्षा तस्मादिहोच्यते ॥ १ ॥

1561

पुरा स्वर्गे सुखेनासन्कामगाः खचरा गजाः । मुनिशापाद्गता भूमौ ततो जाता वनेचराः ॥ २ ॥

1562

भद्रो मन्दो मृगो मिश्रश्चतुर्धा जायते गजः । त्रयो युगत्रयेभूवन्मिश्राः कलियुगे गजाः ॥ ३ ॥

शार्ङ्गधरस्यैतौ । 1563

यतः सत्यं ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो धनम् । यतो रूपं ततः शीलं यतो नागास्ततो जयः ॥ ४ ॥

1564

यद्वद्वनमसिंहं तु यद्वद्राष्ट्रमपार्थिवम् । यद्वच्छौर्यमशस्त्रं तु तद्वत्सैन्यमकुञ्ञरम् ॥ ५ ॥

1565

प्राकारगोपुराट्टालकपाटोद्घाटनादिषु । भञ्जने मर्दने चैव नागा वज्रोपमाः स्मृताः ॥ ६ ॥

1566

शरजालाञ्चितमुखः कोन्यः शक्तः परो गजात् । हन्तुं प्राकारमुन्मथ्य रथाश्वनरकुञ्जरान् ॥ ७॥

1567

एक शक्ति प्रहारेण म्रियतेश्वो नरोपि हि । सहेन्महाप्रहाराणां शतं युद्धेषु वारणः ॥ ८॥

1568 क्रीडासु च नरेन्द्राणां जले पुष्पितपङ्कजे । स्नपयन्ति गजा हस्तैर्लग्नपुष्करपुष्करैः ॥ ९ । 1569

स्त्रियोवतारयन्त्येते मृण्मया इव निश्चलाः । नास्ति हस्तिसमो बन्धुर्नास्ति हस्तिसमः सखा ॥ १० ॥

पालकाप्यात् । 1570

चीत्कारैः सर्वतोपि स्वपतिभटमनो मोदयन्तो मदाद्याः प्रौढाः संग्रामसीम्नि स्वबलबहुलतां बाढमाढौकमानाः । शुण्डादण्डप्रपातैः परममपि बलं कम्पयन्तः परेषां येषां स्युर्वारणेन्द्रा भुवि विजयविधौ ते मता भूमिपालाः ॥ ११ ॥

1571

चलन्ति येषां न मतङ्गजेन्द्राः पुरः प्रयाणे चलशैलतुल्या: । वाञ्छन्ति ते वैरिजयं कथं ते राजेति शब्दं च कथं लभन्ते ॥ १२ ॥

1572 सेतुं संभेदयन्तो बलविकटभटग्रोन्नतिं त्रोटयन्तः प्राकारं दारयन्तः परमनसि परां भीतिमुत्पादयन्तः ।

व्यूहं विद्रावयन्तः सुघनमपि वनं हेलयोत्पाटयन्तो येषामाजौ गजेन्द्राः खलु धरणिभुजां तज्जयः सिद्ध एव ॥ १३ ॥ 1573

रक्षन्ति पक्षं मुदिताः स्वकीयं मथ्नन्ति सैन्यं कुपिताः परेषाम् । प्राणैरपीच्छन्ति हितं प्रभूणां गजैः समानं क्व बलं बलीयः ॥ १४ ॥

1574

तावद्गर्जन्ति वीर्यात्परनिधनविधौ युद्धमध्येपि धीरा- स्तावद्धावन्ति वेगं परमपि दधतः संमुखीनास्तुरंगाः । शूरारूढः सुसज्जो मदमुदितमना मानिमानं विधुन्व- न्यावन्नायाति कोपात्कृत विविधरवाटोप एकोपि नागः ॥ १५ ॥

1575

सैन्योत्तारणतो धुनीषु सततं यो वारिबन्धायते यो मथ्नन्परितः परोद्धतबलं युद्धेषु योधायते । यः स्वीयक्षितिनाथरक्षणविधौ प्रोच्चैकदुर्गायते स प्राज्यो विजिगीषुभिर्गजगणः कैः पार्थिवैर्नार्थ्यते ॥ १६ ॥

1576

मातङ्गैरपि यैर्महीन्द्रभवनं पुण्याधिकं जन्यते यैः श्यामैरपि सर्वलोकमहिता कीर्तिः सिता तन्यते । यैर्मत्तैरपि संगरे रिपुमदः शोषं समानीयते तेमी भाग्यवत: प्रयान्ति पुरतः स्तम्बेरमा भूपतेः ॥ १७ ॥

एते गुणाकरस्य । अथ भद्रलक्षणानि । 1577

प्रतिमानेषु विपुलश्चारुपृष्ठायताननः । मुखे सुरभिनि:श्वासस्ताम्रजिह्वौष्ठतालुकः ॥ १८ ॥

1578

तथास्य तुल्यसंस्थानौ दन्तौ शुभ्रौ विशेषतः । मधुपिङ्गलनेत्रश्च महाकायो महाबलः ॥ १९ ॥

1579

पुरस्तादुच्छ्रितश्चापि पश्चादवनतोपि यः । धनुर्विनतवंशश्च समपादतलः शुभः ॥ २० ॥

1580 विंशत्या च नखैर्युक्तो योष्टादशभिरेव वा । विद्युद्द्वाग्निसिंहेभ्यो न बिभेत्यङ्कुशादपि ॥ २१ । 1581

अन्वर्थवेदी शूरश्च क्षमावान्न च कर्कशः । कल्याणमेधास्तेजस्वी स भद्रः परिकीर्तितः ॥ २२ ॥

अथ मन्दलक्षणानि । 1582

महाग्रीवो महावक्तो महाप्रोथो महोदरः । पीनानुवंशः सान्द्रत्वक्सुविभक्तमहाशिराः ॥ २३ ॥

1583

बहलैर्मृदुभिर्युक्तः स्निग्धैश्चैव तनूरुहैः । स्थिरैः स्थिराकृतितलैः पादैश्च पृथुभिः समैः ॥ २४ ॥

1584

स्थिरस्निग्धे विशाले च पीने चापि प्रकीर्तिते । विषाणे तस्य विद्वद्भिरोष्ठो दीर्घश्च लोमशः ॥ २५ ॥

1585

कूर्मसंस्थानगमनो मन्दो मन्दगतिक्रमः । संमील्य लोचने नित्यं निद्रान्ध इव गच्छति ॥ २६ ॥

1586

धीरोनुरक्तो हस्तिन्यां गतोद्वेगो जितश्रमः । निर्भयो मन्दबुद्धिश्च धृतिमान्मन्द उच्यते ॥ २७ ॥

अथ मृगलक्षणानि । 1587

तनुत्वक्कर्णपादो यस्तन्वास्यस्तनुमेहनः । तनुवंशोदरश्चैव तनुव्यक्ततनूरुहः ॥ २८ ॥

1588

दीर्घजिह्वाविषाणश्च दीर्घगात्रस्तथा च सः । प्रध्वस्तरोमकर्णत्वक्पुरस्ताच्चापि संवृतः ॥ २९ ॥

1589

निपाने गोचरस्थाने शय्यायां चाप्यनिर्वृतः । तूर्याभिभवशङ्की च नित्यमेवानवस्थितः ॥ ३० ॥

1590

ह्रस्वश्रवणलांगूलो दीर्घं विक्रमते क्रमैः । पुनः पुनश्च विनदन्दुर्मतिश्चाभिधावति ॥ ३१ ॥

अथ मिश्रलक्षणम् । 1591

बह्वाशी बह्वलीकश्च दण्डपातेषु चाक्षमः । गच्छेत्प्रकृष्टवेगश्र भारं प्राप्यावसीदति ॥ ३२ ॥

1592

कृच्छ्राच्चाप्यायते नागः क्षिप्रं च परिहीयते । कट्वम्ललवणैश्चैव स्वक्षैश्चातुरतां व्रजेत् ॥ ३३ ॥

1593

नित्यं च सान्त्वयेदेनं न चैनमभितापयेत् । सर्वेषां लक्षणैः कैश्चिद्युक्तो मिश्रो भवेद्गजः ॥ ३४ ॥

अथ गजप्रक्रिया । 1594

एवं विधान्गजाञ्जात्यान्वनादानीय पार्थिवः । विनये शिष्यवत्कुर्यात्पुत्रवत्परिपालयेत् ॥३५ ॥

1595

शूरमारोहकं कुर्याद्वशगं च विशेषतः । शूरत्वं कातरत्वं च तदायत्तं गजे यतः ॥ ३६ ॥

1596

सज्जितः कल्पितः शूरः शूरारूढ: प्रतापवान् । जयत्येकोपि मातङ्गः षट्सहस्राणि वाजिनाम् ॥ ३७ ॥

1597

शरतोमरचक्रैश्च गजस्कन्धे हता नराः । क्षणात्स्वर्गे प्रयान्त्येव तस्मात्स्वर्गोपमा गजाः ॥ ३८ ॥ एते पालकाप्यात् । -------------- अथ तुरगप्रशंसा ॥ ७९ ॥

1598

पुरा सपक्षा हरयो विचेरु: खेचराः किल । गन्धर्वेभ्यः समुत्पन्नाः सदा स्वच्छन्दचारिणः ॥ १ ॥

1599

तेजोवाय्वम्बुदगणैर्लब्धैर्लक्षितलक्षणान् । वीक्ष्य शक्रो जगादेदं शालिहोत्रं महामुनिम् ॥ २ ॥

1600

छिन्धि पक्षानमीषां त्वं यथा स्युर्वाहनानि मे । इषीकास्त्रेण सोप्येषां पक्षांस्तत्प्रीतयेच्छिनत् ॥ ३ ॥

1601

ततः प्रसादितैस्तैस्तु प्रादाद्वरमिदं मुनिः । युष्मत्पक्षोपमो वेगश्चरणानां भविष्यति ॥ ४ ॥

1602

यूयं शक्रादिदेवानां वाहनत्वं गमिष्यथ । तथा भूमिपतीनां च गौरवेण समन्विताः ॥ ५॥

1603

यो राजा भवतां पुष्टिं खानपानादिभिः सदा । करिष्यति स सर्वत्र जयवादी भविष्यति ॥ ६ ॥

1604

अथागत्य भुवं राज्ञां गता वाहनतां हयाः । तेषां धर्मार्थकामांश्च साधयन्त्युपकारिणः ॥ ७ ॥

1605

श्रीमूलमण्डनं यस्य गृहे सन्ति न वाजिनः । गृहभित्तिषु तेनापि लेख्या दुरितशान्तये ॥ ८॥

1606

अश्वा यस्य जयस्तस्य यस्याश्वस्तस्य मेदिनी । अश्वा यस्य यशस्तस्य यस्याश्वास्तस्य काञ्चनम् ॥ ९ ॥

1607

निपत्य युधि वेगेन मिषतां सर्वधन्विनाम् । शत्रुं निहत्य यात्येकः शूरो वाजिप्रभावतः ॥ १० ॥

1608

शस्त्रैर्निर्भिन्नदेहोपि श्रान्तोपि गुरुभारतः । न मुञ्चति रणे नाथमत: कोन्यो हयात्सुहृत् ॥ ११ ॥

1609

दूरस्थोपि बली शत्रुर्न शेते रजनीष्वपि । तस्य भीत्या गृहे यस्य हरयो वेगवत्तराः ॥ १२ ॥

1610

न गजैर्न नरैः कार्यं सिद्धिमभ्येति भूभृताम् । तथा निमेषमात्रेण यथा वाहै: सुसाधितैः ॥ १३ ॥ शार्ङ्गधरस्यैते । अथाश्वानां सामान्यलक्षणानि ॥

1611

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव लक्षणैः। ज्ञेया हयोत्तमास्तेषु पूर्व: पूर्व: शुभावहः ॥ १४ ॥

1612

प्रायेण ब्राह्मणः शुक्लः क्षत्रियो लोहितः स्मृतः । वैश्यः पीताभवर्णः स्यात्कृष्णवर्णश्चतुर्थकः ॥ १५॥

1613

पुष्पगन्धः सदा विप्रः क्षत्रियोगुरुगन्धकः । घृतगन्धो भवेद्वैश्यो मीनामोदी चतुर्थकः ॥ १६ ॥

1614

विवेकी सघृणो विप्रस्तेजस्वी क्षत्रियो बली । दुष्टभावस्तथा वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वकातरः ॥ १७ ॥

1615

ब्राह्मणाः क्षेमकृत्येषु सिद्धिं गच्छन्ति वाजिनः । क्षत्रिया युद्धकार्येषु वैश्या द्रव्यार्जने सदा ॥ १८ ॥

1616

शूद्राश्चान्येषु कृत्येषु ज्ञात्वैवं वाजिनः सदा । आरोहेद्युक्तकार्येषु यदीच्छेच्छाश्वतीं श्रियम् ॥ १९ ॥

1617

सदा सुप्ता भवन्त्येते वाजिनो ये तु भूतले । जाग्रत्यायोधने प्राप्ते कर्करस्य च भक्षणे ॥ २० ॥

1618

सुलक्षणा महावेगा: सुसत्त्वाश्चातिघस्मराः । जितश्रमा विनीता ये राजार्हास्ते हयाः स्मृताः ॥ २१ ॥

अथ पृथगवयवलक्षणानि । 1619

आताम्रौ पूजितावोष्ठौ लेलिहानौ मृदुत्वचौ । जिह्वा रक्ता च तन्वी च तालु रक्तं प्रशस्यते ॥ २२ ॥

1620

घनस्निग्धाः सुबद्धाश्च समा दन्ताः सुशोभनाः । नातिदीर्घौ पृथू नैव हनू वाहस्य शोभनौ ॥ २३ ॥

1621

अत्यन्तनिर्गते चैव सुबद्धे नैव चाविले । प्रशस्ते वाजिनां नेत्रे मध्वाभे कालतारके ॥ २४ ॥

1622

स्वावर्तं च विशालं च ललाटं वाजिनां शुभम् । शस्तं शिरः समं वृत्तमावर्तद्वयभूषितम् ॥ २५ ॥

1623

ह्रस्वता कर्णयोः शस्ता तीक्ष्णता तनुता तथा । सुदृढां कुञ्चितां दीर्घां धन्यां ग्रीवां विदुर्बुधाः ॥ २६ ॥

1624

केसरं च जटाहीनं मृदु दीर्घं प्रशस्यते । अनावर्तो दृढश्चैव स्कन्धो वाहस्य पूजितः ॥ २७ ॥

1625

उरो विशालं शस्तं च कक्षे दीर्घोन्नते शुभे । ऊरू वृत्तौ समौ बाहू गूढं जानु प्रशस्यते ॥ २८ ॥

1626

अवक्रे मांसहीने च वाजिजङ्घे सुशोभने । कूर्चं समं सुसंधि स्याद्रन्थिव्रणविवर्जितम् ॥ २९ ॥

1627

दृढमण्डूकिका कृष्णा वर्तुलाः पृथुलाः खुराः । पार्श्वावभ्युन्नतौ दीर्घौ सुदृढौ च समौ शुभौ ॥ ३० ॥

1628

अवलम्बि सुवृत्तं च जठरं वाजिनां शुभम् । नातिदीर्घं समं पृष्ठं किंचिच्च विनतं शुभम् ॥ ३१ ॥

एते शालिहोत्रस्य । 1629

पीना कटि: सुवृत्तश्च पश्चाद्भागः पृथुः शुभः । मृदुस्त्रिग्धायतैर्युक्तं वालैः पुच्छं प्रशस्यते ॥ ३२ ॥

1630

वृषणौ च समौ वृत्तौ बिल्वमात्रौ विलोमशौ । कृष्णवर्णविहीनं च ह्रस्वं मेहनमिष्यते ॥ ३३ ॥

अथाश्वाङ्गमानलक्षणानि । 1631

ऊर्ध्वं व्रीहित्रयं मानमङ्गुलस्य निगद्यते । हस्तोपि हि समाख्यातश्चतुर्विंशद्भिरङ्गुलैः ॥ ३४ ॥

1632

द्वाविंशदङ्गुलं वक्रमुत्तमाश्वस्य कीर्तितम् । अङ्गुलद्वयहीनं तु मुखं स्यान्मध्यवाजिनः ॥ ३५ ॥

1633

ततोपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं कनिष्ठस्य मुखं स्मृतम् । ग्रीवोत्तमस्य वाहस्य षट्पञ्चाशन्मिताङ्गुलैः ॥ ३६॥

1634

चत्वारिंशत्षडधिका मध्यमाश्वस्य कीर्तिता । षट्त्रिंदशङ्गुलैर्ग्रीवा हीनाश्वस्य प्रकीर्तिता ॥ ३७ ॥

1635

उरः पृष्ठं कटिश्चैव मुखतुल्यं समादिशेत् । कर्णौ सप्ताङ्गुलौ प्रोक्तौ तालुकं च षडङ्गुलम् ॥ ३८ ॥

1636

सूक्ष्मो ऋजुः पुच्छदण्डः कथितो विंशदङ्गुलः । द्वाविंशदङ्गुलोत्सेधे जङ्घे चैवोत्तमे स्मृते ॥ ३९ ॥

1637

अष्टादश तथा मध्ये हीने चैव चतुर्दश । संप्ताङ्गुलः खुरः प्रोक्त उत्तमाश्वस्य पण्डितैः ॥ ४० ॥

1638

षडङ्गुलो भवेन्मध्यः कनिष्ठः पञ्चसंमितः । चतुर्हस्तेन विख्यात उत्सेधेन हयोत्तमः ॥ ४१ ॥

1639

अर्धहस्तेन हीनस्तु भवेन्मध्यस्तुरङ्गमः । ततो हस्तेन हीनश्च हीन एव स्मृतो हयः ॥ ४२ ॥

1640

पञ्चहस्तप्रमाणेन दैर्घ्यमुत्तमवाजिनः । चतुर्भिर्मध्यमं प्रोक्तं त्रिभिः सार्धेस्तथाधमम् ॥ ४३ ॥

1641

अपाङ्गात्पुच्छमूलं तु तिर्यगश्वं प्रमाणयेत् । खुरान्तात्ककुदं यावदूर्ध्वमानेन बुद्धिमान् ॥ ४४ ॥

अथ हयानां शुभलक्षणानि । 1642

अथातः संप्रवक्ष्यामि लक्षणानि हि वाजिनाम् । शुभानि वर्णैरावर्तैस्तानि विद्याद्विचारतः ॥ ४५ ॥

1643

सर्वश्वेतो हयो यस्तु श्यामैकश्रवणो भवेत् । स वाजी वाजिमेधार्ह: श्यामकर्णः प्रकीर्तितः ॥ ४६ ॥

1644

यस्य पादाः सिताः सर्वे तथा वक्रं च मध्यतः । कल्याणपञ्चकः प्रोक्तः सदा कल्याणकृच्च सः ॥ ४७ ॥

1645

यस्य पादाः सिताः सर्वे पुच्छं वक्षो मुखं तथा । मूर्धजाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥ ४८ ॥

1646

मुखे चन्द्रकसंवीतो जम्बूफलसमाकृतिः । श्वेतपादः स विज्ञेयो मल्लिकाक्षः सुपूजितः ॥ ४९ ॥

1647

कृष्णो वाजी भवेद्यः स कृष्णतालुर्न दुष्यति । कुत्सितावर्तकर्णोपि पञ्चकल्याणकः शुभः ॥ ५० ॥

अथ शुभावर्ताः । 1648

एको ललाटे द्वौ मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः । द्वौ च वक्षसि विज्ञेयौ प्रयाणे चैक एव तु ॥ ५१ ॥

1649

ध्रुवावर्ता दश प्रोक्ता वाजिनः शुभकारकाः । प्रयाणे मारुतो भाले वह्निर्वक्षसि चाश्विनौ ॥ ५२ ॥

1650

सूर्याचन्द्रमसौ मूर्ध्नि रन्ध्रे स्कन्दगजाननौ । उपरन्ध्रे हरीशौ च दशावर्ता अतः शुभाः ॥ ५३ ॥

1651

त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्ता अधरोत्तराः । निश्रेणी सा परिज्ञेया वाजिवृद्धिकरी परा ॥ ५४ ॥

1652

अनेनैव प्रकारेण त्रयो ग्रीवाश्रिताः शुभाः । ललाटे युगलावर्तौ चन्द्रार्कौ शुभकारकौ ॥ ५५ ॥

1653

कण्ठे चिन्तामणिर्जेयश्चिन्तितार्थप्रदः सदा । आवर्तः पृष्ठवंशे यः स सूर्याख्यः शुभः स्मृतः ॥ ५६ ॥

नकुलस्यैते । अथाशुभलक्षणानि । 1654

चत्वारोप्यसिताः पादाः सर्वश्वेतस्य वाजिनः । भवन्ति यस्य स त्याज्यो यमदूतः सुदूरतः ॥ ५७ ॥

1655

अन्यवर्णं शिरो यस्य पुच्छं वा यस्य वाजिनः । पुच्छेन शिरसा वापि नानावर्णः स निन्दितः ॥ ५८ ॥

1656

हीनदन्तोधिकश्चैव कराली कृष्णतालुकः । कुद्दालो मुशली शृङ्गी षडेते स्वामिघातकाः ॥ ५९॥

1657

व्याघ्राभश्च स्तनी चैव द्विखुरः ककुदी तथा । एकाण्डश्चैव जाताण्डो वाहाः पापाः प्रकीर्तिताः ॥ ६० ॥

1658

पञ्चभिः सप्तभिर्दन्तैर्वाहौ हीनाधिकौ स्मृतौ । कराली चाधरैर्दन्तैश्छाद्यन्ते यस्य चोत्तराः ॥ ६१ ॥

1659

कृष्णं तालु भवेद्यस्य स भवेत्कृष्णतालुकः । कुद्दालश्रोत्तरैर्दन्तैश्छाद्यन्ते यस्य चाधराः ॥ ६२ ॥

1660

सितैकचरणः पुष्पहीनस्तु मुशली स्मृतः । कालाभावर्तकः कर्णदेशे यस्य स शृंगिकः ॥ ६३ ॥

1661

व्याघ्राभो व्याघ्रवर्ण : स्यात्स्तनयुक्तः स्तनी स्मृतः । द्विखुरं गोखुराकारैः खुरैर्विद्याद्विचक्षणः ॥ ६४ ॥

1662

आवर्तः ककुदे यस्य ककुदी स उदाहृतः । मुष्केणैकेन युक्तस्तु हयस्त्वेकाण्डसंज्ञितः ॥ ६५ ॥ 1663 अण्डाभ्यां लोमशाभ्यां तु जाताण्डो न हितः स्मृतः । भस्माभवक्त्रपुच्छं च कृष्णनीलं परित्यजेत् निन्द्यः केवलकृष्णस्तु सर्वश्वेतस्तु पूजितः ॥ ६६ ॥

अथ दुरावर्ताः । 1664

पुच्छे जानुनि कक्षायां मेढ्रे गुह्ये हनौ हृदि । भ्रूदेशे नेत्रपरितः कर्णग्रीवादयस्तथा ॥ ६७ ॥

1665

अधरोष्ठे च घोणायां गण्डयोश्चिबुके तथा । मुष्के नाभौ त्रिके कुक्षावावर्तास्त्वतिनिन्दिताः ॥ ६८ ॥

शार्ङ्गधरस्यैसौ । अथाश्वानां शुभाशुभचेष्टितम् । 1666

यैर्बुधाः कथयन्त्याशु शुभं वा यदि वाशुभम् । स्वामिनो वाजिनां चिह्नैस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ६९ ॥

1667

यः संबद्धो हयो रावमूर्ध्ववक्रः करोति च । खुराग्रेणालिखन्भूमिं स शंसति रणे जयम् ॥ ७० ॥

1668

यः करोत्यसकृन्मूत्रं पुरीषं वाश्रुमोचनम् । स शंसति पराभूतिमत्यन्तं यश्च दुर्मनाः ॥ ७१ ॥

1669

निष्कारणं निशान्ते यो हेषारावं करोत्यपि । परचक्रागमाशंसी स विज्ञेयो विचक्षणैः ॥ ७२ ॥

1670 पुलकाङ्कितपुच्छो यो जायते यस्य घोटकः । स शंसति स्थिरस्यापि द्रुतं तस्य प्रयाणकम् । ७३ ॥ 1671

स्फुलिङ्गा यस्य दृश्यन्ते पुच्छतोश्वस्य वह्निजाः । निर्गच्छन्तः प्रभोर्नाशं स शंसति निशागमे ॥ ७४ ॥

1672

अश्वशालां समासाद्य यदान्तर्मधुमक्षिकाः । मधुजालं प्रबध्नन्ति म्रियन्तेश्वास्तदा ध्रुवम् ॥ ७५ ॥

1673

सरटं वारयेद्यत्रात्प्रविशन्तं हयालये । मन्दुराग्रे तथा धार्यो रक्तवक्त्रो महाकपिः ॥ ७६ ॥

नकुलस्यैते । अथाश्वानां जन्मदेशाः । 1674

अथाश्वानां जन्मदेशान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । उत्तमानां च मध्यानां हीनानां यत्र संभवः ॥ ७७ ॥

1675

उत्तमास्ताजिकाः प्रोक्ता: पारसीका: समुद्रजाः । कोक्काणाखतलाणाश्च तथा सौराष्ट्रजा हयाः ॥ ७८ ॥

अथ मध्यमाः । 1676

उरोजाताश्च कीराश्च तुरुष्कारट्टजाश्च ये । टक्कजा: सैन्धवा मध्याः स्थलजातास्तथा हयाः ॥ ७९ ॥

अथ हीनाः । 1677

शाम्भलाश्चार्जुलाश्चैव तथा सारस्वता हयाः । अधमाष्टाङ्कणाः सर्वे ये च प्राग्दक्षिणोद्भवाः ॥ ८० ॥

अथाश्ववाहनविधिः । 1678

अथातः संप्रवक्ष्यामि हयारोहणमुत्तमम् । येन विज्ञातमात्रेण रेवन्तः प्रियतां व्रजेत् ॥ ८१ ॥

1679

रूपावर्तगतिच्छायाः सत्वं वर्णो वयो बलम् । वेगहीनस्य वाहस्य सर्वमेतन्निरर्थकम् ॥ ८२॥

1680

तस्माद्वेगयुतं वाहं तरुणं पुष्टविग्रहम् । वाहयेद्वाहकः सज्जस्तुरंगं सान्त्वयन्मुहुः ॥ ८३ ॥

1681

सान्द्रां सुकटिनां चैव पाषाणोदकसंयुताम् । तृणकाष्ठयुतां चैव रङ्गभूमिं विवर्जयेत् ॥ ८४ ॥

1682

समा च विपुला चैव किंचित्पांशुसमन्विता । एकान्ते विजने चैव रङ्गभूमिः प्रशस्यते ॥ ८५ ॥

1683

स्थूलश्च क्रोधनो मूर्खो भीतोत्सुकचलासनः । अस्थानदण्डपाती यो बाजी तस्य न धावति ॥ ८६ ॥

1684 दृढासनोश्वतत्त्वज्ञः प्राज्ञः सत्त्वबलोत्तरः । सुस्थानदण्डपाती च सोद्यमो वाहकः स्मृतः ॥ ८७ ॥ । 1685 चलकिसलयपाद: कर्णमध्यैकदृष्टि- र्न चलति कटिदेशे स्वासने संस्थितश्च । हयहृदयमतिज्ञः स्थानदण्डावपाती स खलु तुरगयोक्ता पूज्यते पार्थिवेन्द्रैः । ८८ ॥ 1686

ब्राह्मणं भक्तिदानेन सौम्येन क्षत्रियं तथा । वैश्यं शब्देन दण्डेन शूद्रं दण्डेन वाहयेत् ॥ ८९ ॥

1687

ह्रेषिते स्खलिते भीते तथा चोन्मार्गगामिनि । कुपिते भ्रान्तचित्ते च षट्सु दण्डं निपातयेत् ॥ ९० ॥

1688

ह्रेषिते स्कन्धमुद्दिष्टं स्खलिते जघनान्तरम् । भीते वक्षःस्थलं हन्याद्वक्त्रं चोन्मार्गगामिनि ॥९१॥

1689

कुपिते पुच्छसंस्थानं भ्रान्ते जानुद्वयं तथा । सर्वस्य प्राप्तदण्डस्य दण्डमेकं निपातयेत् ॥ ९२ ॥

1690

अस्थाने ताडितो वाजी बहून्दोषानवाप्नुयात् । तावद्भवन्ति ते दोषा यावज्जीवत्यसो हयः ॥ ९३ ॥

1691

अवाहिता विनश्यन्ति सर्वकर्मक्षमा अपि । कृशा व्याधिपरीताङ्गा जायन्तेत्यन्तवाहनात् ॥ ९४ ॥

1692

पञ्च धारा: प्रवक्ष्यामि ऋषिभिर्याः प्रकीर्तिताः । प्रथमा विक्रमा धारा द्वितीया पुलका स्मृता ॥ ९५ ॥

1693

तृतीया पूर्णकण्ठी च चतुर्थी त्वरिता स्मृता । पञ्चमी ताडिता षष्ठी निरालम्बा प्रकीर्तिता ॥ ९६ ॥

1694

विक्रमा गतिरित्युक्ता चतुष्पादा प्लुता स्मृता । मुखपादसमायुक्ता पूर्णकण्ठी च सा भवेत् ॥ ९७ ॥

1695 स्वेच्छया त्वरिता धार। ताडिता चैव पञ्चमी । षष्ठी चैव तु या धारा स्वर्गलोकेषु तिष्ठति ॥ ९८ ॥ 1696

या संख्या रोमकूपाणां वाहकस्य हयस्य च । तावद्वर्षान्वसेत्स्वर्गे हयपृष्ठे हतो नरः ॥ ९९ ॥

1697

यं लोकं वाजिपृष्ठेषु हता गच्छन्ति मानवाः । तं लोकं नाधिगच्छन्ति वडवासु हताश्च ये ॥ १०० ॥

अथ वाजिनां वयोज्ञानायुर्ज्ञाने । 1698

दन्तोद्भेदं प्रवक्ष्यामि वाजिनां मुख्यलक्षणम् । येन विज्ञातमात्रेण वयोज्ञानं प्रतीयते ॥ १०१ ॥

1699

षड्भिर्दन्तै: सिताभैर्भवति हयशिशुस्तैः कषायैर्द्विरब्दः संदंशैर्मध्यमान्त्यैः पतितसमुदितैस्त्रिश्चतुःपञ्चवर्षः । संदंशानुक्रमेण त्रिकसमगुणिता: कालिकापीतशुक्लाः काचं माक्षीकशङ्खावटुचलनमतश्चावपातं च विद्धि ॥ १०२ ॥

1700

लघुत्वं मातृदोषेण पितृदोषेण मन्दता । दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनाम् ॥१०३॥

1701

महाघोणा महाकाया महोरस्का महास्वनाः । स्निग्धाङ्गाः सर्वदा ये च तेषामायुर्भवेद्बहु ॥ १०४ ॥

1702

कर्णाग्रे पीडिते येषां सिन्दूराभस्य दर्शनम् । शोणितस्य भवेत्क्षिप्रं ते वाहाश्चिरजीविनः ॥ १०५ ॥

1703

स्निग्धा दीर्घाश्च बह्व्यश्च प्रोथस्था यस्य वाजिनः । भवन्ति विपुला रेखास्तं विद्याच्चिरजीविनम् ॥ १०६ ॥

1704

नभो जिघ्रन्ति ये वाहा भास्करार्पितदृष्टयः । पृथुकुक्षिकटीकक्षा: सुनिद्राश्चिरजीविनः ॥ १०७ ॥

1705

न विष्किरन्ति ये ग्रासं सुभक्षा ह्रस्वमेहनाः । महाशिरोललाटाश्च ते वाहाश्विरजीविनः ॥ १०८ ॥

1706

अर्धप्रोथस्थिता रेखा दृश्यन्ते यस्य वाजिनः । तस्य मृत्युः समुद्दिष्टो दशमं प्राप्य वत्सरम् ॥ १०९ ॥

1707

त्र्यङ्गुलायां दशार्धेन वर्षाणां तस्य जीवितम् । जीवेत्रयोदशाब्दानि यस्य स्याच्चतुरङ्गुला ॥ ११० ॥

1708

विनतः पूर्वकायेन स्थूलजानुश्च यो हयः । शूनाक्षिकूटः स्तब्धाक्षः स्वल्पायुः स प्रकीर्तितः ॥ १११ ॥

जयदत्तस्यैते । 1709

ममाषष्टिर्द्विघ्ना मनुजकरिणां पञ्च च निशा हयानां द्वात्रिंशत्खरकरभयोः पञ्चककृतिः । विरूपं तच्चायुर्वृषमहिषयोर्द्वादश शुनः स्मृतं छागादीनां दशकसहिताः षट् च परमम् ॥ ११२ ॥

कस्यापि । अथौषधानि वाजिनां कृते । 1710

व्योषाजाजिवेिडङ्गहिङ्गुकुटजत्वक्केतकीसैन्धवं श्यामासर्पपदीप्यकाद्दशगुणं मांसं रसोनात्समम् । संघायाम्लरसैर्लभेत सततं यो विद्युदाख्यामिमां सप्तिः सप्तगुणाधिको द्विदशन: स स्यादपास्यामयान् ॥ ११३ ॥

विजुलीनकुलम्य । 1711

दूर्वा घृतं यत्रानीरं शिशिरं सर्वदा शुभम् । हरीतकी हिता नित्यं लवणं त्रिदिनान्तरे ॥ ११४ ॥

अथ परीक्षाश्वानाम् । 1712 असितखुरचतुष्क: श्यामलग्रन्थिपाद: स्रवति करसमीपे मूत्रधारां सवेगाम् ।

दशनचलखलीनः कुक्कुटस्कन्धबन्धः किटिवरकठिनोरुर्दूरगः स्यात्तुरङ्गः ॥ ११५ ॥ 1713

विकसदसितनेत्रः स्निग्धगम्भीरहेष- स्त्वरितचतुरगामी वायुवेगः सुसत्त्वः । सघनविपुलकायो भर्तुरादेशवर्ती समरविजयसंपत्कारकः स्यात्तुरङ्गः ॥ ११६ ॥ शार्ङ्गधरस्यैते । -------------- अथ धनुर्वेदः ॥ ८० ॥

1714

ईश्वरोक्ताद्धनुर्वेदाद्व्यासस्यापि सुभाषितात् । पदान्याकृष्य रचितो ग्रन्थः संक्षेपतो मया ॥ १ ॥

1715

विना शार्ङ्गधरं नान्यो धनुर्वेदार्थतत्वचित् । यतः स्वप्ने निशि प्राप्ता शिवात्तत्त्वविचारणा ॥ २ ॥

1716

अतः संदेहदोलायां रोपणीयं न मानसन् । ग्रन्थेस्मिंश्चापचतुरैर्वीरचिन्तामणौ क्वचित् ॥ ३ ॥

1717

यस्याभ्यासप्रसादेन निष्पद्यन्ते धनुर्धराः । जेतारः परसैन्यानां तस्याभ्यासो विधीयताम् ॥ ४ ॥

1718

एकोपि यत्र नगरे प्रसिद्ध: स्याद्धनुर्धरः । ततो यान्त्यरयो दूरं मृगाः सिंहगृहादिव ॥ ५॥

अथ धनुर्धारणविधिः । 1719

आचार्येण धनुर्देयं ब्राह्मणे सुपरीक्षिते । लुब्धे धूर्ते कृतघ्ने च मन्दबुद्धौ न दीयते ॥ ६ ॥

1720

ब्राह्मणाय धनुर्देयं खड्गं वै क्षत्रियाय च । वैश्याय दापयेत्कुन्तं गदां शुद्रस्य दापयेत् ॥ ७ ॥

1721

धनुश्चक्रं च कुन्तं च खड्गं च च्छुरिका गदा । सप्तमं बाहुयुद्धं स्यादेवं युद्धानि सप्तधा ॥ ८ ॥

1722

आचार्य: सप्तयुद्ध: स्याच्चतुर्युद्धस्तु भार्गवः । द्वाभ्यां चैव भवेद्योध एकेन गणको भवेत् ॥ ९ ॥

1723

हस्तः पुनर्वसुः पुष्यो रोहिणी चोत्तरात्रयम् । अनुराधाश्विनी चैव रेवती दशमी तथा ॥ १० ॥

1724

जन्मस्थे च तृतीये च षष्ठे वै सप्तमे तथा । दशमैकादशे चन्द्रे सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ ११ ॥

1725

तृतीया पञ्चमी चैव सप्तमी दशमी तथा । त्रयोदशी द्वादशी च तिथयस्तु शुभा मताः ॥ १२ ॥

1726

सूर्यवार: शुक्रवारो गुरुवारस्तथैव च । एतद्वारत्रयं धन्यं प्रारम्भे शस्त्रकर्मणाम् ॥ १३ ॥

1727

एभिर्दिनैस्तु शिष्याय गुरुः शस्त्राणि दापयेत् । संतर्प्य दानहोमाभ्यां सुरान्वेदविधानतः ॥ १४ ॥

1728

ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र कुमारीश्चाप्यनेकशः । तापसानर्चयेद्भक्त्या ये चान्ये शिवयोगिनः ॥ १५ ॥

1729

अन्नपानादिभिश्चैव वस्त्रालंकारभूषणैः । गन्धमाल्यैर्विचित्रैश्च गुरुं तत्र प्रपूजयेत् ॥ १६ ॥

1730

कृतोपवासः शिष्यस्तु मृगाजिनपरिग्रहः । बद्धाञ्जलिपुटस्तत्र याचयेद्गुरुतो धनुः ॥ १७ ॥

1731

अङ्गन्यासस्ततः कार्यः शिवोक्तः सिद्धिमिच्छता । आचार्येण च शिष्यस्य पापघ्नो विघ्ननाशनः ॥ १८ ॥

1732

शिखास्थाने न्यसेदीशं बाहुयुग्मे च केशवम् । ब्रह्माणं नाभिकूपे तु जङ्घयोश्च गणाधिपम् ॥ १९ ॥

1733 ॐ ह्रौं शिखास्थाने शंकराय नमः । ॐ ह्रौं बाह्वोः केशवाय नमः । ॐ ह्रौं नाभिमध्ये ब्रह्मणे नमः । ॐ ह्रौं जङ्घयोर्गणपतये नमः । 1734

ईदृशं कारयेन्यासं येन श्रेयो भविष्यति । अन्येपि दुष्टमन्त्रेण न हिंसन्ति कदाचन ॥ २० ॥

1735

शिष्याय मानुषं चापं धनुर्मन्त्राभिमन्त्रितम् । काण्डात्काण्डाभिमन्त्रेण दद्याद्वेदविधानतः ॥ २१ ॥

1736

प्रथमं पुष्पवेधं च फलहीनेन पत्त्रिणा । ततः फलयुतेनैव मत्स्यवेधं च कारयेत् ॥ २२ ॥

1737

मांसवेधं ततः कुर्यादेवं वेधो भवेत्रिधा । एतैर्वेधैः कृतैः पुंसां शराः स्युः सर्वसाधकाः ॥ २३ ॥

1738

वेधने चैव मांसस्य शरपातो यदा भवेत् । पूर्वदिग्भागमाश्रित्य तदा स्याद्विजयी सुखी ॥ २४ ॥

1739

दक्षिणे कलहो घोरो विदेशगमनं पुनः । पश्चिमे धनधान्यं च सर्वं चैवोत्तरे शुभम् ॥ २५ ॥

1740

ऐशान्यां पतनं दुष्टं विदिशोन्याश्च शोभनाः । हर्षपुष्टिकराश्चैव सिद्धिदाः शस्त्रकर्मणि ॥ २६ ॥

1741

एवं वेधत्रयं कुर्याच्छङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः । ततः प्रणम्य गुरवे धनुर्बाणान्निवेदयेत् ॥ २७ ॥

अथ चापप्रमाणम् । 1742

प्रथमं यौगिकं चापं युद्धचापं द्वितीयकम् । निजबाहुबलान्मानात्किंचिदूनं शुभं धनुः ॥ २८ ॥

1743

वरं प्राणाधिको धन्वी न तु प्राणाधिकं धनुः । धनुषा पीड्यमानस्तु धन्वी लक्ष्यं न पश्यति ॥ २९ ॥

1744

अतो निजबलोन्मानं चापं स्याच्छुभकारकम् । देवानामुत्तमं चापं ततो न्यूनं च मानवम् ॥ ३० ॥

1745

अर्धपञ्चमहस्तं तु श्रेष्ठं चापं प्रकीर्तितम् । तद्विज्ञेयं धनुर्दिव्यं शंकरेण धृतं पुरा ॥ ३१ ॥

1746

तस्मात्परशुरामेण ततो द्रोणेन धारितम् । द्रोणाद्गृहीतं पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम् ॥ ३२ ॥

1747

कृते युगे महादेवस्त्रेतायां चापि राघवः । द्वापरे द्रोणविप्रश्च दैवं चापमधारयत् ॥ ३३ ॥

1748

चतुर्विशाङ्गुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । तद्भवेन्मानवं चापं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३४ ॥

1749

त्रिपर्व पञ्चपर्व च सप्तपर्व प्रकीर्तितम् । नवपर्व च कोदण्डं चतुर्धा शुभकारकम् ॥ ३५ ॥

1750

चतुःपर्व च षट्पर्व अष्टपर्व विवर्जयेत् । केषांचिच्च भवेच्चापं वितस्तिनवसंमितम् ॥ ३६ ॥

1751

अतिजीर्णमपक्वं च ज्ञातिधृष्टं तथैव च । दग्धं छिद्रं न कर्तव्यं बाह्याभ्यन्तरहस्तकम् ॥ ३७ ॥

1752

गुणहीनं गुणाक्रान्तं काण्डदोषसमन्वितम् । गलग्रन्थि न कर्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥ ३८ ॥

1753

अपक्वं भङ्गमायाति अतिजीर्णं तु कर्कशम् । ज्ञातिघृष्टं तु सोद्वेगं कलहो बान्धवैः सह ॥ ३९ ॥

1754

दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धविनाशनम् । बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यन्तरेपि वा ॥ ४० ॥

1755

हीने तु संघिते बाणे संग्रामे भङ्गकारकम् । आक्रान्ते तु पुनः क्वापि न लक्ष्यं प्राप्यते दृढम् ॥ ४१ ॥

1756

गलग्रन्थि तलग्रन्थि धनहानिकरं धनुः । एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ४२ ॥

1757

शार्ङ्गं पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् । वितस्तिसप्तसंमानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४३ ॥

1758

न च स्वर्गे न पाताले न भूमौ कस्यचित्करे । तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्तैकं पुरुषोत्तमम् ॥ ४४ ॥

1759

पौरुषेयं तु यच्छार्ङ्गं बहुवत्सरशोषितम् । वितस्तिभिः सार्धषट्भिर्मितं सर्वार्थसाधनम् ॥ ४५ ॥

1760

प्रायो योग्यं धनुः शार्ङ्गं गजारोहाश्वसादिनाम् । रथिनां च पदातीनां वांशं चापं प्रकीर्तितम् ॥ ४६ ॥

अथ गुणलक्षणानि । 1761

गुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् । पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनिष्ठामानसंमितः ॥ ४७ ॥

1762

धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धैत्रिगुणतन्तुभिः । वर्तितः स्याद्गुण: श्लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४८ ॥

1763

अभावे पट्टसूत्रस्य हारिणी स्नायुरिष्यते । गुणार्थमथवा ग्राह्याः स्नायवो महिषीगवाम् ॥ ४९ ॥

1764

तत्कालहतगोकर्ण चर्मणा छागलेन वा । निर्लोम्ना तन्तुरूपेण कुर्याद्वा गुणमुत्तमम् ॥ ५० ॥

1765

पक्ववंशत्वचा कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः । पट्टसूत्रेण संनद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ५१ ॥

1766

प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते । तस्यास्तत्र गुण: कार्यः पवित्र स्थावरो दृढः ॥ ५२ ॥

1767

वृत्तार्कसूत्रतन्तूनां हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः । सद्वृत्तं त्रिगुणं कार्यं प्रमाणोयं गुणे स्मृतः ॥ ५३ ॥

अथ शरलक्षणानि । 1768 अतः परं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ।

स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पक्वं न कुभूमिजम् । हीनग्रन्थिविदीर्णं च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ ५४ ॥

1769 पूर्णग्रन्थि सुपक्वं च पाण्डुरं समयाहृतम् कठिनं वर्तुलं काण्डं गृह्णीयात्सुप्रदेशजम् । ५५ ॥ 1770

द्वौ हस्तौ मुष्टिहीनौ तु दैर्घ्ये स्थौल्ये कनिष्ठिका । विधेया शरमानेषु यन्त्रेष्वाकर्षयेत्ततः ॥ ५६ ॥

1771

कङ्कहंसशशादानां मत्स्यादक्रौञ्चकेकिनाम् । गृध्राणां कुक्कुटानां च पक्षा एतेषु शोभनाः ॥ ५७ ॥

1772

एकैकस्य शरस्यैव चतुष्पक्षाणि योजयेत् । षडङ्गुलप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥ ५८ ॥

1773

दशाङ्गुलमिता: पक्षा: शार्ङ्गचापस्य मार्गणे । योज्या दृढाश्चतु:संख्याः संनद्धाः स्नायुतन्तुभिः ॥ ५९ ॥

1774

शराच त्रिविधा ज्ञेयाः स्त्री पुमांश्च नपुंसकः । अग्रे स्थूलो भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥ ६० ॥

1775

समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थं प्रशस्यते । दूरापातं युवत्या च पुरुषो भेदयेद्दृढम् ॥ ६१ ॥

अथ फललक्षणानि । 1776

फलं तु शुद्धलोहस्य सुधारं तीक्ष्णमक्षतम् । योजयेद्वज्रलेपेन शरे पक्षानुमानतः ॥ ६२ ॥

1777

आरामुखं क्षुरग्रं च गोपुच्छं चार्धचन्द्रकम् । सूचीमुखं च भल्लं च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६३ ॥

1778

कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्यप्यनेकशः । फलानि देशदेशेषु भवन्ति बहुरूपतः ॥ ६४ ॥

1779

आरामुखेन वै चर्म क्षुरग्रेण च कार्मुकम् । सूचीमुखेन कवचमर्धचन्द्रेण मस्तकम् ॥ ६५॥

1780

भल्लेन हृदयं वेध्यं द्विभल्लेन गुण: शरः । लोहं च काकतुण्डेन लक्ष्यं गोपुच्छकेन च ॥ ६६ ॥

1781

अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्ठविनिर्मितम् । मुखे च लोहकण्टेन वेध्यं त्र्यङ्गुलसंमितम् ॥ ६७ ॥

अथ फलपायनम् । 1782

फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्यौषधिविलेपनैः । येन दुर्भेद्यवर्माणि भेदयेत्तरुपर्णवत् ॥ ६८ ॥

1783

पिप्पली सैन्धवं कुष्ठं गोमूत्रेण तु पेषयेत् । अनेन लेपयेच्छस्त्रं लिप्तं चाग्नौ प्रतापयेत् ॥ ६९ ॥

1784

अविशीतमनाविद्धं पीतनष्टं तथौषधम् । ततो निर्वापितं तैले लोहं तत्र विशिष्यते ॥ ७० ॥

1785

पञ्चभिर्लवणैः पिष्टैर्मधुसिक्तैः ससर्षपैः । एभिः प्रलेपयेच्छस्त्रं लिप्तं चाग्नौ प्रतापयेत् ॥ ७१ ॥

1786

शिखिग्रीवानुवर्णाभं तप्तपीतं तथौषधम् । ततस्तु विमलं तोयं पाययेच्छस्त्रमुत्तमम् ॥ ७२ ॥

अथ नाराचनालीकौ । 1787

सर्वलोहास्तु ये बाणा नाराचास्ते प्रकीर्तिताः । पञ्चभिः पृथुलैः पक्षैर्युक्ताः सिद्ध्यन्ति कस्यचित् ॥ ७३ ॥

1788

नालीका लघवो बाणा नलयन्त्रेण नोदिताः । अत्युच्चदूर पातेषु दुर्गयुद्धेषु ते मताः ॥ ७४ ॥

अथ स्थानमुष्ट्याकर्षणलक्षणानि । 1789

स्थानान्यष्टौ विधेयानि योजने भिन्नकर्मणाम् । मुष्ट्य: पञ्च समाख्याना व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः ॥ ७५ ॥

1790

अग्रतो वामपादं च दक्षिणं जानु कुञ्चितम् । आलीढं तु प्रकर्तव्यं हस्तद्वयसविस्तरम् ॥ ७६ ॥

1791

प्रत्यालीढं तु कर्तव्यं सव्यं चैवानुकुञ्चितम् । दक्षिणं च पुरस्तद्वद्दूरपाते विशिष्यते ॥ ७७ ॥

1792

पादौ सुविस्तरौ कार्यौ समौ हस्तप्रमाणतः । विशाखस्थानकं ज्ञेयं कूटलक्ष्यस्य वेधने ॥ ७८ ॥

1793

समपादे समौ पादौ निष्कम्पौ च सुसंगतौ । असमे च पुरो वामो हस्तमात्रे नतं वपुः ॥ ७९ ॥

1794

आकुञ्चितोरू द्वौ यत्र जानुभ्यां धरणिं गतौ । दर्दुरक्रममित्याहुः स्थानकं दृढभेदने ॥ ८० ॥

1795

सव्यं जानु गतं भूमौ दक्षिणं च सकुञ्चितम् । अग्रतो यत्र दातव्यं तं विद्याद्गरुडक्रमम् ॥ ८१ ॥

1796

पद्मासनं प्रसिद्धं तु उपविश्य यथाक्रमम् । धन्विनां तत्तु विज्ञेयं स्थानकं शुभलक्षणम् ॥ ८२ ॥

अथ गुणमुष्टयः । 1797

पताका वज्रमुष्टिश्च सिंहकर्णी तथैव च । मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथाक्रमम् ॥ ८३ ॥

1798

दीर्घा तु तर्जनी यत्र आश्रिताङ्गुष्ठमूलकम् । पताका सा च विज्ञेया नलिका दूरमोक्षणे ॥ ८४ ॥

1799

तर्जनी मध्यमामध्यमङ्गुष्ठो विशते यदि । वज्रमुष्टिस्तु सा ज्ञेया स्थूले नाराचमोक्षणे ॥ ८५ ॥

1800

अङ्गुष्ठनखमूले तु तर्जन्यग्रं सुसंस्थितम् । मत्सरी सा च विज्ञेया चित्रलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८६ ॥

1801

अङ्गुष्ठाग्रे तु तर्जन्या मुखं यत्र निवेशितम् । काकतुण्डी च विज्ञेया सूक्ष्मलक्ष्येषु योजिता ॥ ८७ ॥

अथ धनुर्मुष्टिसंधानम् । 1802

संधानं त्रिविधं प्रोक्तमध ऊर्ध्वं समं तथा । योजयेत्रिप्रकारं हि कार्येष्वपि यथाक्रमम् ॥ ८८ ॥

1803

अधश्च दूरपातित्वं समे लक्ष्यं सुनिश्चितम् । दृढस्फोटं प्रकुर्वीत ऊर्ध्वसंस्थानयोगतः ॥ ८९ ॥

अथ व्याया: । 1804

कैशिकः केशमूले चेच्छरः शृङ्गे च सात्त्विकः । श्रवणे वत्सकर्णश्च ग्रीवायां भरतो भवेत् ॥ ९० ॥

1805

अंसके स्कन्धनामा च व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः । कैशिकश्चित्रयुद्धेषु अधोलक्ष्येषु सात्विकः ॥ ९१॥

1806

वत्सकर्णः स विज्ञेयो भरतो दृढभेदने । दृढभेदे च दूरे च स्कन्धनामानमुद्दिशेत् ॥ ९२ ॥

अथ लक्ष्यम् । 1807

लक्ष्यं चतुर्विधं ज्ञेयं स्थिरं चैव चलं तथा । वेधयेत्त्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ॥ ९३ ॥

1808

आत्मानं सुस्थिरं कृत्वा लक्ष्यं चैव स्थिरं बुधः । वेधयेत्त्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ॥ ९४ ॥

1809

चलं तु वेधयेद्यस्तु आत्मना स्थिरसंस्थितः । चललक्ष्यं तु तत्प्रोक्तमाचार्येण सुधीमता ॥ ९५ ॥

1810

धन्वी तु चलते यत्र स्थिरलक्ष्ये समाहितः । चलाचलं भवेत्तत्र अप्रमेयमनिन्दितम् ॥ ९६ ॥

1811

उभावेव चलौ यत्र लक्ष्यं चापि धनुर्धरः । तद्विज्ञेयं द्वयचलं श्रमेणैव हि साध्यते ॥ ९७ ॥

1812

श्रमेणास्खलितं लक्ष्यं दूरं च बहुभेदनम् । श्रमेण कठिना मुष्टिः शीघ्रसंधानमाप्यते ॥ ९८ ॥

1813

श्रमेण चित्रयोधित्वं श्रमेण प्राप्यते जयः । तस्माद्गुरुसमक्षं हि श्रमः कार्यो विजानता ॥ ९९ ॥

1814

प्रथमं वामहस्तेन यः श्रमं कुरुते नरः । तस्य चापक्रियासिद्धिरचिरादेव जायते ॥ १०० ॥

1815

वामहस्ते तु संसिद्धे पश्चाद्दक्षिणमारभेत् । उभाभ्यां च श्रमं कुर्यान्नाराचैश्च शरैस्तथा ॥ १०१ ॥

1816

वामेनैव श्रमं कुर्यात्सुसिद्धे दक्षिणे करे । विशाखेनासमेनैव तथा व्याये च कैशिके ॥ १०२ ॥

1817

उदिते भास्करे लक्ष्यं पश्चिमायां निवेशयेत् । अपराह्णे च कर्तव्यं लक्ष्यं पूर्वदिगाश्रितम् ॥ १०३ ॥

1818

उत्तरेण सदा कार्यं प्राणस्य न विरोधकम् । संग्रामेण विना कार्यं न लक्ष्यं दक्षिणामुखम् ॥ १०४ ॥

1819

षष्टिधन्वन्तरे लक्ष्यं ज्येष्ठलक्ष्यं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशन्मध्यमं च विंशतिश्च कनिष्ठकम् ॥ १०५ ॥

1820

शराणां कथितं ह्येतन्नाराचानामथोच्यते । चत्वारिंशच्च त्रिंशच्च षोडशैव भवेत्ततः ॥ १०६ ॥

1821

चतुःशतैश्च काण्डानां यो हि लक्ष्यं विसर्जयेत् । सूर्योदये चास्तमये स ज्येष्ठो धन्विनां भवेत् ॥ १०७ ॥

1822

त्रिशतैर्मध्यमश्चैव द्विशताभ्यां कनिष्ठकः । लक्ष्यं च पुरुषोन्मानं कुर्याच्चन्द्रकसंयुतम् ॥ १०८ ॥

1823

ऊर्ध्ववेधी भवेज्ज्येष्ठो नाभिवेधी च मध्यमः । यः पादवेधी लक्ष्यस्य स कनिष्ठो मतो मया ॥ १०९ ॥

अथानध्यायः । 1824

अष्टमी च अमावास्या वर्जनीया चतुर्दशी । पूर्णिमार्धदिनं यावनिषिद्धा सर्वकर्मसु ॥ ११० ॥

1825

अकाले गर्जिने देवे दुर्दिनं वाथवा भवेत् । पूर्वकाण्डहतं लक्ष्यमनध्यायं प्रचक्षते ॥ १११ ॥

1826

श्रमं च कुर्वतस्तत्र भुजंगो यदि दृश्यते । अथवा भज्यते चापं यदैव श्रमकर्मणि ॥ ११२ ॥

1827

त्रुट्यते वा गुणो यत्र प्रथमे बाणमोक्षणे । श्रमं तत्र न कुर्वीत शस्त्रे मतिमतां वरः ॥ ११३ ॥

अथ श्रमक्रिया । 1828

क्रियाकलापान्वक्ष्यामि श्रमसाध्याञ्शुचिष्मताम् । येषां विज्ञानमात्रेण सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ११४ ॥

1829

प्रथमं चापमारोप्य चूलिकां बन्धयेत्ततः । स्थानकं तु ततः कृत्वा बाणोपरि करं न्यसेत् ॥ ११५ ॥

1830

तुलनं धनुषश्चैव कर्तव्यं वामपाणिना । आदानं च ततः कृत्वा संधानं च ततः परम् ॥ ११६ ॥

1831

सकृदाकृष्टचापेन भूमिवेधं तु कारयेत् । नमस्कुर्याच्छिवं विघ्नराजं गुरुधनुः शरान् ॥ ११७ ॥

1832

याचितव्या गुरोराज्ञा बाणस्याकर्षणं प्रतेि । प्राणवायुं प्रयत्नेन बाणेन सह पूरयेत् ॥ ११८ ॥

1833

कुम्भकेन स्थिरं कृत्वा हुंकारेण विसर्जयेत् । इत्यभ्यासक्रिया कार्या धन्विना सिद्धिमिच्छता ॥ ११९ ॥

1834

षण्मासात्सिद्ध्यते मुष्टि: शराः संवत्सरेण तु । नाराचास्तस्य सिद्ध्यन्ति यस्य तुष्टो महेश्वरः ॥ १२० ॥

1835

पुष्पवद्धारयेद्बाणं सर्पवत्पीडयेद्धनुः । धनवच्चिन्तयेल्लक्ष्यं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ १२१ ॥

1836

क्रियामिच्छन्ति आचार्या दूरमिच्छन्ति भार्गवाः । राजानो दृष्टिमिच्छन्ति लक्ष्यमिच्छन्ति चेतरे ॥ १२२ ॥

1837

जनानां रञ्जनं येन लक्ष्यघातात्प्रजायते । हीनेनापीषुणा तस्मात्प्रशस्तं लक्ष्यवेधनम् ॥ १२३ ॥

अथ लक्ष्यास्खलनविधिः । 1838

विशाखस्थानके स्थित्वा समसंधानमाचरेत् । गोपुच्छमुखबाणेन सिंहकर्ण्या च मुष्टिना ॥ १२४ ॥

1839

आकर्षेत्कैशिकव्याये न शिखां चालयेत्ततः । पूर्वापरौ समौ कार्यौ समांसौ निश्चलौ करौ ॥ १२५ ॥

1840

चक्षुषी स्पन्दयेन्नैव दृष्टिं लक्ष्ये नियोजयेत् । मुष्टिनाच्छादितं लक्ष्यं शरस्याग्रे नियोजयेत् ॥ १२६ ॥

1841

मनो दृष्टिगतं ज्ञात्वा ततः काण्डं विसर्जयेत् । स्खलत्येवं कदाचिन्न लक्ष्ये योधो जितश्रमः ॥ १२७ ॥

अथ शीघ्रसंधानम् । 1842 आदानं चैव तूणीरात्संधानं कर्षणं तथा ।

क्षेपणं च त्वरायुक्तो बाणस्य कुरुते तु यः । नित्याभ्यासवशात्तस्य शीघ्रसंधानता भवेत् ॥ १२८ ॥

अथ दूरपातित्वम् । 1843

प्रत्यालीढे कृते स्थाने अध: संधानमाचरेत् । मुष्ट्या पताकया बाणं स्त्रीचिह्नं दूरपातनम् ॥ १२९ ॥

अथ दृढप्रहारिता । 1844 दर्दुरक्रममास्थाय ऊर्ध्वसंधानमाचरेत् ।

स्कन्धव्यायेन वज्रस्य मुष्ट्या पुंमार्गणेन च । अत्यन्तसौष्ठवाद्बाह्वोर्जायते दृढवेधिता ॥ १३० ॥

अथ हीनगतयः । 1845

सूचीमुखा मीनपुच्छा भ्रमरी च तृतीयका । शराणां गतयस्तिस्रः प्रशस्ताः कथिता बुधैः ॥ १३१ ॥

1846

सूचीमुखगतिस्तस्य सायकस्य प्रजायते । पत्त्रं विलोमितं यस्य अथवा हीनपत्त्रकम् ॥ १३२ ॥

1847

कर्कशेन तु चापेन यः कृष्टो हीनमुष्टिना । मत्स्यपुच्छा गतिस्तस्य सायकस्य प्रकीर्तिता १३३ ॥

1848

भ्रमरी कथिता ह्येषा विद्वद्भिः श्रमकर्मणि । ऋजुत्वेन विना याति क्षेप्यमाणस्तु सायकः ॥ १३४ ॥

अथ बाणानां लक्ष्यस्खलनगतयः । 1849

बामगा दक्षगा चैव ऊर्ध्वगाधोगमा तथा । चतस्रो गतयः प्रोक्ता बाणस्खलन हेतवः ॥ १३५ ॥

1850

कम्पने गुणमुष्टिस्तु मार्गणस्य हि पृष्ठतः । संमुखी स्याद्धनुर्मुष्टिस्तदा वामे गतिर्भवेत् ॥ १३६॥

1851

ग्रहणं शिथिलं यस्य ऋजुत्वेन विवर्जितम् । पार्श्वं तु दक्षिणं याति सायकस्य न संशयः ॥ १३७ ॥

1852

ऊर्ध्वं याति चापमुष्टिर्गुणमुष्टिरधो भवेत् । स मुक्तो मार्गणो लक्ष्याद्दूरं याति न संशयः ॥ १३८ ॥

1853

मोक्षणे चैव बाणस्य चापमुष्टिरधो भवेत् । गुणमुष्टिर्भवेदूर्ध्वं तदाधोगामिनी गतिः ॥ १३९ ॥

अथ शुद्धगतयः । 1854

लक्ष्यबाणाग्रदृष्टीनां संगतिस्तु यदा भवेत् । तदानीमुज्झितो बाणो लक्ष्यान्न स्खलति ध्रुवम् ॥ १४० ॥

1855

निर्दोष: शब्दहीनश्च सममुष्टिद्वयोज्झितः । भिनत्ति दृढवेध्यानि सायको नास्ति संशयः ॥ १४१॥

1856 स्वाकृष्टस्तेजितो यश्च सुशुद्धो गाढमुक्तितः । नरनागाश्वकायेषु न स तिष्ठति मार्गणः ॥ १४२ । 1857

यस्य तृणसमा बाणा यस्येन्धनसमं धनुः । यस्य प्राणसमा मौर्वी स धन्वी धन्विनां वरः ॥ १४३ ॥

अथ दृढचतुष्कम् । 1858

अयश्चर्म घटश्चैव मृत्पिण्डं च चतुष्टयम् । यो भिनत्ति हि तस्येषुर्वज्रेणापि न धार्यते ॥ १४४ ॥

1859

सार्धाङ्गुलप्रमाणेन लोहपात्राणि कारयेत् । तानि भित्त्वैकबाणेन दृढघाती भवेन्नरः ॥ १४५॥

1860

चतुर्विंशतिचर्माणि भिनत्त्येकेषुणा नरः । तस्य बाणो गजेन्द्रस्य कायं निर्भिद्य गच्छति ॥ १४६ ॥

1861

भ्राम्यञ्जले घटो वेद्ध्यश्चक्रे मृत्पिण्डकं तथा । भ्रमन्तं वेधयेद्यस्तु दृढभेदी स उच्यते ॥ १४७ ॥

1862

अयस्तु काकतुण्डेन चर्म आरामुखेन हि । मृत्पिण्डं च घटं चैव विध्येत्सूचीमुखेन हि ॥ १४८ ॥

अथ चित्रविधिः । 1863

बाणभङ्गं करावर्तं काष्ठच्छेदनमेव च । बिन्दुकं गोलकयुगं यो वेत्ति स जयी भवेत् ॥ १४९ ॥

1864

लक्ष्यस्थाने धृतं काण्डं ससुखं छेदयेत्ततः । किंचिन्मुष्टिं विधाय स्वां तिर्यग्द्विफलिकेषुणा ॥ १५० ॥

1865

संमुखं वा समायान्तं तिर्यक्छायं तमम्बरे । शरं शरेण यश्छिन्द्याद्बाणच्छेदी स जायते ॥ १५१ ॥

अथ वराटिकावर्तः । 1866

काष्ठेश्वकेशं संयम्य तत्र बद्ध्वा वराटिकाम् । हस्तेन भ्राम्यमाणां च यो हन्ति स धनुर्धरः ॥ १५२ ॥

अथ काष्ठच्छेदनम् । 1867

लक्ष्यस्थाने न्यसेत्काष्ठं सार्द्रं गोपुच्छसंनिभम् । यश्छिन्द्यात्तं क्षुरप्रेण काष्ठच्छेत्ता स जायते ॥१५३॥

अथ बिन्दुकम् । 1868

लक्ष्ये बिन्दुं न्यसेच्छुभ्रं शुभ्रबन्धूकपुष्पवत् । हन्ति तं बिन्दुकं यस्तु चित्रयोधी स जायते ॥ १५४ ॥

अथ गोलकयुगचित्रविधिः । 1869

काष्ठगोलयुगं क्षिप्तं दूरमूर्ध्वपुरः स्थितैः । अप्राप्तधारं पृष्ठेन गच्छेत्पुच्छमुखेन हि ॥ १५५ ॥

1870

यो हन्ति शरयुग्मेन शीघ्रसंधानयोगतः । स स्याद्धनुर्भृतां श्रेष्ठः पूजितः सर्वपार्थिवैः ॥ १५६ ॥

अथ धावल्लक्ष्यम् । 1871

रथस्थेन गजस्थेन हयस्थेन च पत्तिना । धावता वै श्रमः कार्यो लक्ष्यं हन्तुं सुनिश्चितम् ॥१५७॥

अथ शब्दवेधित्वम् । 1872

लक्ष्यस्थाने न्यसेत्कांस्यपात्रं हस्तद्वयान्तरे । ताडयेच्छर्कराभिस्तच्छब्दः संजायते यथा ॥ १५८ ॥

1873

यत्रैवोत्पद्यते शब्दस्तं सम्यक्तत्र चिन्तयेत् । कर्णेन्द्रियमनोयोगाल्लक्ष्यंनिश्चयतां नयेत् ॥ १५९ ॥

1874

पुनः शर्करया तच्च ताडयेच्छब्दहेतवे । पुनर्निश्चयतां नेयं शब्दस्थानानुसारतः ॥ १६० ॥

1875

ततः किंचित्कृतं दूरे नित्यं नित्यं विधानतः । लक्ष्यं समभ्यसेद्ध्वान्ते शब्दव्यधनहेतवे ॥ १६१ ॥

1876

ततो बाणेन हन्यात्तदवधानेन तीक्ष्णधीः । एतच्च दुष्करं कर्म भाग्यैः कस्यापि सिद्ध्यति ॥ १६२ ॥

अशास्त्रविधिः । 1877

एवं श्रमविधिं कुर्याद्यावत्सिद्धिः प्रजायते । श्रमे सिद्धे च वर्षासु नैव ग्राह्यं धनुः करे ॥ १६३ ॥

1878

पूर्वाभ्यासस्य शस्त्राणामविस्मरणहेतवे । मासद्वयं श्रमं कुर्यात्प्रतिवर्षं शरदृतौ ॥ १६४ ॥

1879

जाते वाश्वयुजे मासि नवमीदेवतादिने । पूजयेदीश्वरं चण्डीं गुरुं शस्त्राणि वाजिनः ॥ १६५ ॥

1880

विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्वा कुमारीर्भोजयेत्ततः । देव्यै पशुबलिं दत्त्वा हृष्टो वादित्रमङ्गलैः ॥ १६६ ॥

1881

ततस्तु साधयेन्मन्त्रान्वेदोक्तांश्चागमोदितान् । अस्त्राणां कर्मसिद्ध्यर्थं जपहोमविधानतः ॥ १६७ ॥

1882

ब्राह्मं नारायणं शैवमैन्द्रं वायव्यवारुणे । आग्नेयं चापरास्त्राणि गुरुदत्तानि साधयेत् ॥ १६८ ॥

1883

मनोवाक्कर्मभिर्भाव्यं लब्धास्त्रेण शुचिष्मता । अपात्रमसमर्थं च घ्नन्त्यस्त्राणि कुपूरुषम् ॥ १६९ ॥

1884

प्रयोगं चोपसंहारं यो वेत्ति स धनुर्धरः । सामान्ये कर्मणि प्राज्ञो नैवास्त्राणि प्रयोजयेत् ॥ १७० ॥

अथ शस्त्रवारणम् । 1885

हस्तार्के लाङ्गलीकन्दं गृहीत्वा तस्य लेपतः । शूरस्यापि रणे पुंसो दर्पं हरति सत्वरः ॥ १७१ ॥

1886

गृहीतं योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् । लेपमात्रेण वीराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥ १७२ ॥

1887

अधःपुष्पी शङ्खपुष्पी लज्जालुर्गिरिकर्णिका । नीलिनी सहदेवा च पुत्रमार्जारिका तथा ॥ १७३ ॥

1888

विष्णुक्रान्ता च सर्वासां जटा ग्राह्या रवेर्दिने । बद्धा भुजे विलेपाद्वा काये शस्त्रौघवारिका ॥ १७४ ॥

1889

सर्पव्याघ्रादिसत्त्वानां भूतादीनां न जायते । भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोष्टौ शरीरके ॥ १७५ ॥

1890

गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्णं छुच्छुन्दरीभवम् । तत्प्रभावाद्गजः पुंसः संमुखो नैति निश्चितम् ॥ १७६ ॥

1891 छुच्छुन्दरीश्रीफलपुष्पचूर्णै- रालिप्तगात्रस्य नरस्य दूरात् ।

आघ्राय गन्धं द्विरदोतिमत्तो मदं त्यजेत्केसरिणो यथोग्रम् ॥ १७७ ॥ 1892

श्वेताद्रिकर्णिकामूलं पाणिस्थं वारयेद्गजम् । श्वेतकण्टारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ १७८ ॥

1893

पुष्यार्कोत्पाटिते मूले पाठाया मुखसंस्थिते । देहे स्फुटति नो तीक्ष्णं मण्डलाग्रं रणे नृणाम् ॥ १७९॥

1894

गन्धार्या उत्तरं मूलं मुखस्थं संमुखागतम् । शस्त्रौघं वारयत्येव पुष्यार्के विधिना धृतम् ॥ १८० ॥

1895 शुभ्रायाः शरपुंखाया जटानीलोजटाथवा ।

भुजे शिरसि वक्त्रे वा स्थिता शस्त्रनिवारिका । भूपाहिचौरभीतिघ्नी गृहीता पुष्यभास्करे ॥ १८१॥

अथ संग्रामविधिः । 1896

प्रथमं क्रियते स्नानं शुक्लवस्त्रावृतो भवेत् । मङ्गल्यगीतसंयुक्तो देवविप्रांश्च पूजयेत् ॥ १८२ ॥

1897

क्षेत्रपालस्य नाम्रा च बलिं दद्याद्दिशो दश । शस्त्राणि चापि संपूज्य रक्षामन्त्रं स्मरेत्ततः ॥ १८३ ॥

1898

ॐ शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके । घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानि:स्वनेन च ॥ १८४ ॥

1899

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे । भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥ १८५ ॥

1900

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते । यानि चात्यन्तघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥ १८६ ॥

1901

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेम्बिके । करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान्त्रक्ष सर्वतः ॥ १८७ ॥

1902

दिव्यौषधीनां लेपं च रक्षाबन्धं च कारयेत् । किंचिद्भुक्त्वा च पीत्वा च ततः संनाहमाचरेत् ॥ १८८ ॥

1903

सेनापतिं गजारोहानन्यांश्च सुभटांस्तथा । मुख्यानन्यानपि धनैर्वस्त्रैश्च परितोषयेत् ॥ १८९ ॥

1904

पूर्वं सारथिमारोप्य रथे सज्जेत्ततः स्वयम् । योजयेद्वाजिनः शुद्धान्सुसंतुष्टाञ्जितश्रमान् ॥ १९० ॥

1905

रथे च धारयेद्भद्रं कार्मुकाणां चतुष्टयम् । चतुःशतानि बाणानां तूणीरे च प्रयोजयेत् ॥ १९१ ॥

1906

खङ्गं चर्म गदां शक्तिं परिघं मुद्गरं तथा । नाराचं परशुं कुन्तं पट्टिशादींश्च धारयेत् ॥ १९२ ॥

1907

न रथा न गजा यस्य सोश्वमेव समारुहेत् । कटिबद्धैकतूणीर: खड्गशक्तिधनुर्युतः ॥ १९३ ॥

1908

ततोर्जुनस्य नामानि विष्णुस्मरणपूर्वकम् । जपेत्तत: प्रतिष्ठेत चतुरङ्गबलैर्युतः ॥ १९४ ॥

1909

लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ १९५ ॥

1910

अर्जुन: फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः । बीभत्सुर्विजयी कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ १९६ ॥

अथाक्षौहिणीसंख्या । 1911 खं तथा स्वरवस्विन्दुनेत्रैरक्षौहिणी मता ।

अक्षौहिण्यां संप्रदिष्टा रथानां वर्मधारिणाम् । संख्या गणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १९७ ॥

1912

उपर्यष्टौ शतान्याहुस्तथा भूयश्च सप्ततिः । गजानां तु परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥ १९८ ॥

1913

ज्ञेयं लक्षं पदातीनां सहस्राणि तथा नव । शतानि त्रीणि पञ्चाशच्छूराणां शस्त्रधारिणाम् ॥ १९९ ॥

1914

पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट् प्राहुः संख्यातत्वविदो जनाः ॥ २०० ॥

अथ महाक्षौहिणी । 1915

खद्वयं निधिवेदाक्षिचन्द्राक्ष्यग्निहिमांशुभिः । महाक्षौहिणिका प्रोक्ता संख्या गणितकोविदैः ॥२०१ ॥

1916

कोट्यस्त्रयोदश प्रोक्ता लक्षाणामेकविंशतिः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तथा नवशतानि च ॥ २०२॥

1917 महाक्षौहिणिकां प्राहुरिमां तत्त्वविदो जनाः ।

महाक्षौहिणिकायां तु रथाः कोटिमिताः स्मृताः । सप्तत्रिंशच्च लक्षाणि गीयन्ते तत्त्ववेदिभिः ॥ २०३ ॥

1918

द्वादशैव सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च । प्रोक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव मतंगजाः ॥ २०४ ॥

1919

अश्वाश्चतुष्कोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च । सप्तत्रिंशत्सहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् ॥ २०५ ॥

1920

सप्ततिश्चैव संख्याताः प्रोच्यन्ते पत्तयस्ततः । षट्कोट्योशीतिलक्षाणि पञ्चाधिकमितानि च ॥ २०६ ॥

1921

द्विषष्टि च सहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । पञ्चाशदिति संख्याता महाक्षौहिणिका बुधैः ॥ २०७ ॥

अथ व्यूहावीधः । 1922

मुखे रथा गजाः पृष्ठे तत्पृष्ठे च पदातयः । पार्श्वयोश्च हयाः कार्या व्यूहस्यायं विधिः स्मृतः ॥ २०८॥

1923

अर्धचन्द्रं च चक्रं च शकटं मकरं तथा । कमलं श्रेणिकां गुल्मं व्यूहानेवं प्रकल्पयेत् ॥ २०९ ॥

अथ युद्धविधिः । 1924

ये राजपुत्रा: सामन्ता आप्ता: सेवकजातयः । तान्सर्वानात्मनः पार्श्वे रक्षायै स्थापयेन्नृपः ॥ २१० ॥

1925

यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधान: स सर्वयत्नेन हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे किल सारभूते न नाभिभङ्गे ह्यरका वहन्ति ॥ २११ ॥

1926

क्षत्रसारभृतं शूरं शस्त्रज्ञमनुरागि चेत् । अपि स्वल्पं श्रिये सैन्यं वृथेयं मुण्डमण्डली ॥ २१२ ॥

1927

अपि पञ्चशतं शूरा मृद्गन्ति महतीं चमूम् । अथवा पञ्च षट् सप्त विजयन्तेनिवर्तिनः ॥ ॥ २१३ ॥

1928

धनुःसंगतिसंशुद्धा वाजिनो मुखदुर्बलाः । आकर्णपलिता योधाः संग्रामे जयवादिनः ॥ २१४ ॥

1929 परस्परानुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्धराः । । युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ २१५ ॥ 1930

एक: कापुरुषो दीर्णो दारयेन्महतीं चमूम् । तं दीर्णमनु दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥ २१६ ॥

1931

दुर्निवारतरा चैव प्रभग्ना महती चमूः । अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव ॥ २१७॥

1932

यस्तु भग्नेषु सैन्येषु विद्रुतेषु निवर्तते । पदे पदेश्वमेधस्य लभते फलमक्षयम् ॥ २१८ ॥

1933

द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ २१९ ॥

1934

यत्र यत्र हृतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयं लभते लोकं यदि क्लीबं न भाषते ॥ २२० ॥

1935

मूर्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोधिनम् । पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ २२१ ॥

1936

भीरु: पलायमानोपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा । कदाचिच्छूरतां याति मरणे कृतनिश्चयः ॥ २२२ ॥

1937

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः । व्यूहयित्वाग्रतः शूरान्स्थापयेज्जयलिप्सया ॥ २२३ ॥

1938

अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः । हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते ॥ २२४ ॥

1939

अन्वेतं वायवो यान्ति पृष्ठे भानुर्वयांसि च । अनुप्लवन्ते मेघाश्च यस्य तस्य रणे जयः ॥ २२५ ॥

1940

अपूर्णे नैव मर्तव्यं संपूर्णे नैव जीवति । तस्माद्धैर्यं विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ २२६ ॥

1941

जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्माद्धैर्यं विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ २२७ ॥

एते शिवधनुर्वेदस्य भगवतो व्यासस्य च । अथ गान्धर्वशास्त्रम् ।॥ ८१ ॥ 1942

प्रणम्य सर्वदेवेशं शिवं ब्रह्मादिकांस्तथा । गान्धर्वशास्त्रसंक्षेपः सारतोयं मयोच्यते ॥ १ ॥

1943

यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मग्रन्थिश्च यो मतः । तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद्वह्नि समुद्भवः ॥ २ ॥

1944 वह्निमारुतसंयोगान्नाद: समुपजायते ।

न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः । न] नादेन विना नृत्यं तस्मान्नादात्मकं जगत् ॥ ३ ॥

1945

पवनाज्जायते नादो नादतः स्वरसंभवः । स्वरात्संजायते रागः स रागो जनरञ्जकः ॥

1946

पदस्थ: स्वरसंघातस्तालेन सुमितस्तथा । प्रयुक्तश्चावधानेन गान्धर्वमभिधीयते ॥ ५ ॥

1947

तदेतन्नारदादिभ्यो दत्तमादौ स्वयंभुवा । नारदेनं ततो नादः पृथिव्यामवतारितः ॥ ६ ॥

1948

मृगो वेत्ति शिशुर्वेत्ति वेत्ति गीतरसं फणी । यतो गीते विलीनाः स्युः सर्वथा चित्तवृत्तिभिः ॥ ७ ॥

1949

अपि ब्रह्मपरानन्दादिदमप्यधिकं ध्रुवम् । जहार नारदादीनां चित्तानि कथमन्यथा ॥ ८ ॥

अथ सुगीतलक्षणानि । 1950

सुस्वरं सरसं चैव सरागं मधुराक्षरम् । सालंकारप्रमाणं च षड्विधं गीतलक्षणम् ॥ ९ ॥

1951

स्वरेण पदसंयुक्तं छन्दसा च सुसंयुतम् । सुमात्रं च सुतालं च सुगीतं तेन भण्यते ॥ १० ॥

अथ वाग्गेयकारकलक्षणानि । 1952

वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते । वाचा गेयं च कुरुते यः स वाग्गेयकारकः ॥ ११ ॥

1953

शब्दानुशासनज्ञानमभिधानप्रवीणता । गणच्छन्दोनुवेदित्वमलंकारेषु कौशलम् ॥ १२ ॥

1954

तौर्यत्रितयचातुर्यं हृद्यशारीरपालिता । लयतालकलाज्ञानं विवेकोनेककाकुषु ॥ १३ ॥

1955

देशीरागेषु विज्ञत्वं वाक्पटुत्वं सभाजयः । इति वाग्गेयकारस्य गुणाः प्रतिनिरूपिताः ॥ १४ ॥

1956

अधमो मातुकारश्च धातुकारश्च मध्यमः । धातुमातुक्रियाकार उत्तमः परिकीर्तितः ॥ १५ ॥

1957

अधमो लक्षणज्ञः स्यान्मध्यमो लक्ष्यमाचरेत् । लक्ष्यलक्षणसंयुक्त उत्तमः परिकीर्तितः ॥ १६ ॥

अथ शिष्यकारः । 1958

त्वरितः शिष्यको यस्तु सुकण्ठो मधुरस्वरः । रागतालसमोपेतः शिष्यकारः स उच्यते ॥ १७ ॥

अथ गायनलक्षणानि । 1959 प्रबन्धगात्रनिष्णातो विविधालापकारकः ।

रागरागाङ्गभाषाङ्गक्रियाङ्गोपाङ्गकोविदः । गायनो गीतशास्त्रज्ञैर्मण्यते सर्वसंमतः ॥ १८ ॥

अथ गायनदोषाः । 1960

कम्पितं भीतमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरःस्थं च तथा स्थानविवर्जितम् ॥ १९ ॥

1961

विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गातुर्दोषाश्चतुर्दश ॥ २० ॥

अथ सालगसूडः । 1962

हिमवत्कन्यकाप्रीत्या देवदेवेन शंभुना । शुद्धरागान्विनिष्पीड्य सरसं सालगं कृतम् ॥ २१ ॥

1963

शुद्धरागसमुत्पन्नं छायालिङ्गमनोहरम् । अबलाबालगोपालक्षितिपालैस्तु गीयते ॥ २२ ॥

1964

आद्यो ध्रुवस्ततो मण्ठः प्रतिमण्ठो निसारुक: । अडतालस्ततो राग एकताली च संमता ॥ २३ ॥

अथैतेषु पूर्वं ध्रुवकलक्षणानि । 1965

न विवेकं विना ज्ञानं ध्यानं नात्मरसं विना । श्रद्धया न विना दानं गीतं न ध्रुवकं विना ॥ २४ ॥

1966

उत्तमः षट्पदः प्रोक्तो मध्यमः पञ्चभिस्तथा । कनिष्ठस्तु चतुर्भिः स्यादेवं स्युध्रुवकास्त्रिधा ॥ २५ ॥

1967

एकधातुर्द्विखण्डः स्याद्यत्रोद्ग्राहस्ततः परम् । तृतीयं किंचिदुच्चं स्यात्खण्डं गमकशोभनम् ॥ २६ ॥

1968

ततो द्विखण्ड आभोगस्तृतीयं तस्य खण्डकम् । उच्चं गमकयुक्तं वा स्वनाम्ना चाङ्कितं तु तत् ॥ २७ ॥

1969

उद्ग्राहस्याद्यखण्डे च न्यासः स ध्रुवको मतः । एवं हि षट्पदः प्रोक्त उत्तमो ध्रुवको बुधैः ॥ २८ ॥

1970

पञ्चपादस्य तूद्ग्राहे पादयुग्मं प्रशस्यते । तृतीयं चोपखण्ड स्याद्विरभ्यस्तमिदं त्रयम् ॥ २९ ॥

1971

आभोगश्चैकखण्डः स्याद्वितीयं चोच्चखण्डकम् । तुल्यनामाङ्कितं चैतदिति मध्यमलक्षणम् ॥ ३० ॥

1972

चतुष्पादस्य तूद्ग्राहे पदैकं स्यात्ततः पदम् । किंचिदुच्चं द्वितीयं स्याद्विरभ्यस्तमिदं द्वयम् ॥ ३१ ॥

1973

आभोगे च पदैकं स्यात्किंचिदुच्चं द्वितीयकम् । प्रभुनामाङ्कितं चैतत्कनिष्ठस्येति लक्षणम् ॥३२ ॥

1974

षण्णां पदानां वा वर्णनियमो वा द्वयोर्भवेत् । पदयोर्वर्णनियमो ध्रुवाणां हि द्विधा गतिः ॥ ३३ ॥

1975

पदद्वये यदा वर्णनियमः क्रियते बुधैः । तदा पदानि चान्यानि भवन्ति नियमं विना ॥ ३४ ॥

1976

एकादशाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवर्धितैः । खण्डैर्ध्रुवाः षोडश स्युः षड्विंशत्यक्षरावधि ॥ ३५ ॥

1977

रसतालादिवर्णैश्च ध्रुवाणां लक्षणं शुभम् । प्रोक्तं रागार्णवे सर्वं संक्षेपादिह कथ्यते ॥ ३६॥

अथ षोडशध्रुवाणां नामानि । 1978

जयन्तः शेखरोत्साहौ ततो मधुरनिर्मलौ । कुन्तलः कमलश्चारो नन्दनश्चन्द्रशेखरः ॥ ३७॥

1979

कामदो विजयाख्यश्च कंदर्पजयमङ्गलौ । तिलको ललितश्चेति ध्रुवाः षोडश कीर्तिताः ॥ ३८ ॥

1980 आदितालो जयन्तः स्याच्छृङ्गाररससंयुतः ।

रुद्रसंख्याक्षरपदैरायुर्वृद्धिकरः परः । एक एवं लघुर्यस्मिन्नादितालः स कथ्यते ॥ ३९ ॥

स यथा ।

1981 द्वादशाक्षरपादोन्यो भोगैकफलकृत्प्रभोः ।

हंसके च रसे वीरे गीयते शेखराह्वयः । लघुर्गुरुर्लघुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः ॥४० ॥

स यथा । ऽ । 1982 उत्साहः स्याद्रसे हास्ये ताले कन्दुकसंज्ञके ।

वंशाभिवृद्धिकृत्पादस्त्रयोदशमिताक्षरः । लघुद्वयं विरामान्तं ताले कन्दुकसंज्ञके ॥ ४१ ॥

स यथा ॥। ऽ 1983 गार्ग्यतालेन गीयेत कारुण्ये मधुरो ध्रुवः ।

अन्घ्रिर्द्विसप्तभिर्वर्णैरानन्दफलदः सदा । चतुर्द्रुतो विरामान्तस्तालोयं गार्ग्यसंज्ञकः ॥ ४२ ॥

स यथा००००। ऽ 1984 क्रीडाताले ध्रुवः स स्यात्पक्षैर्वर्णान्घ्रिनिर्मलः ।

शृङ्गाररससंयुक्तः श्रोतुस्तेजोभिवर्धनः । एक एव प्लुतो यस्मिन्क्रीडातालः स कथ्यते ॥ ४३ ॥

स यथा । ऽ 1985 वर्णैः षोडशभिः पादः कुन्तलो लघुशेखरे ।

इष्टार्थदः शौर्यदः स्यादद्भुताख्यरसान्वितः । लघुर्गुरुर्भवेद्यत्र स भवेल्लधुशेखरः ॥ ४४ ॥

स यथा ।ऽ 1986 वर्णैश्च सप्तदशभिरङ्घ्रिः शृङ्गारके रसे ।

कमलो मलयाख्ये वै ह्यायुर्वृद्धिकरः परः । मलयाख्ये भवेत्ताले गुरुर्लघुरतो गुरुः ॥ ४५ ॥

स यथा ऽ/ऽ

1987 चारोष्टादशवर्णाङ्घ्रिर्यशोहर्षप्रदो ध्रुवः ।

फणिभाषायुतो वीररसे कन्दुकतालके । लघुद्वयं विरामान्तं ताले कन्दुकसंज्ञके ॥ ४६ ॥

स यथा ॥।ऽ 1988 नन्दद्वयेन्दुवर्णाङ्घ्रिर्नन्दनः सर्वसिद्धिदः ।

पूर्ण: शृङ्गारवीराभ्यां कन्दुके च विधीयते । लघुद्वयं विरामान्तं ताले कन्दुकसंज्ञके ॥ ४७ ॥

1989 स यथा ॥। ऽ कल्याणदो भवेद्वीरे ध्रुवकश्चन्द्रशेखरः ।

द्विदिग्वर्णपदं यत्र त्रिपुटे च विधीयते । द्रुतद्वन्द्रं लघुद्वन्द्रं ताले त्रिपुटसंज्ञके ॥ ४८ ॥

स यथा ॰॰॥ 1990 एकविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्भवेच्छृङ्गारके रसे । कामंदोभीष्टदः पुसां ताले तुरगलीलके । - - - - - - - - - - - - - - - - - - - स यथा 1991 विजयाख्यो ध्रुवः स स्याद्वाविंशत्यक्षराङ्घ्रिकः ।

संनिपातेन संयुक्तः शृङ्गारेभीष्टदो रसे । एक एव गुरुर्यत्र संनिपात: स कथ्यते ॥ ५० ॥

स यथा ॥। ऽ 1992 त्रयोविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्ध्रुव: कंदर्पसंज्ञितः ।

वीरे वा करुणे वा स्यात्खण्डताले विधीयते । द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोयं खण्डसंज्ञितः ॥ ५१ ॥

स यथा

20 गान्धर्वशास्त्रम 1993 द्विघ्नद्वादशवर्णाङिस्ताले वै झम्पके भवेत् ।

वीरशृङ्गाररसयोर्जयकृज्जयमङ्गलः । द्रुतयं विरामान्तं लघुनैकेन झम्पकः ॥ ५२ ॥

स यथा ०० । 5 । स यथा 1994 पञ्चविंशाक्षरैः पादो यस्यासौ तिलकाह्वयः ।

ताले चाचपुढे ज्ञेयो वीरे वाप्यद्भुतेपि वा । ताले चाचपुटे ज्ञेयं गुरुर्लघुयुगं गुरुः ॥ ५३ ॥

ऽ ॥ ड 1995 यः षड्डूिंशतिवर्णाङ्घ्रिः स स्यात्सर्वार्थसिद्धिदः ।

ललितञ्चञ्चपुटाख्ये ताले शृङ्गारपोषकः । ताले चञ्चपुटे ज्ञेयं गुरुइन्द्रं लघुप्लुते ॥ ५४ ॥

स यथा ऽऽ ॥ s अथ मण्ठकलक्षणानि । 1996

उगाहो ध्रुपदश्च स्यादा भोगस्तदनन्तरम् । नियमस्त्रिविधो ज्ञेयो मण्ठकस्य विचक्षणैः ॥ ५५ ॥

1997

जयप्रियः कलापश्च कमलः सुन्दरस्तथा । वल्लभो मङ्गलश्चेति षडेते मण्ठका मताः ॥ ५६ ॥

1998

लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः । तालचायं रसे वीरे कर्तव्यो जयमण्ठके ॥ ५७ ॥

हंसकतालः । 5 ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः 1999

रङ्गताले व विज्ञेयो लघुबैको गुरुद्रयम् । कलापो मण्डकस्तेन रसे रौद्राभिधानके ॥ ५८ ॥

रङ्गतालः । 55 2000

लघुइयं गुरुश्चैकस्तालोयं दर्पणः स्मृतः । अस्मिस्ताले रसः शान्तः कमलो मण्डको भवेत् ॥ ५९ ॥

दर्पणतालः ॥ s

2001 गुरुइन्द्रं लघुइन्द्रं ताले त्रिपुटसंज्ञके । सुन्दरो गीयते तेन वीरे चाप्यद्भुते रसे ॥ ६० ॥ त्रिपुटताल: ss ॥

2002

मलयाख्ये भवेत्ताले गुरुर्लघुरतो गुरुः । बल्लभो मष्टको ज्ञेयस्तालेस्मिन्करुणे रसे ॥ ६१ ॥

मलयताल: S।s

2003 गुरुर्लधुद्रयं यत्र भृङ्गतालः स कथ्यते । मङ्गलो मण्टको ज्ञेयो रसे चाद्भुतसंज्ञके ॥ ६२ ॥ भृङ्गतालः ऽ ॥

अथ प्रतिमण्ठकलक्षणानि । 2004

तारश्चाप्यमरचैव विचार: कुन्दसंज्ञकः । चत्वारः कथिता घेते प्रतिष्ठास्तु शंभुना ॥ ६३ ॥

2005

विरामान्तं द्रुतइन्द्रं गुरुश्चेकस्ततः परम् । सुरङ्गताले गातव्यस्तारश्च प्रतिमण्ठक: ॥

सुरङ्गतालः । s 5

गार्ग्यवशास्त्रम् 2006

गुरुरेको भवेद्यत्र संनिपातः स कथ्यते । अमरः प्रतिमण्ठोसौ विद्भिस्तेन गीयते ॥ ६५ ॥

संनिपात: 5 2007 लघुवयं विरामान्तं ताले कन्दुकसंज्ञके । विचारो गीयते तेन विलम्बञ्च लयो भवेत् ॥ ६६ । कन्दुकः ॥ऽ 2008

द्रुतमेकं भवेद्यत्र स तालः खण्डसंज्ञितः । द्रुतलयेन गातव्यः कुन्दश्च प्रतिमण्ठकः ॥ ६७ ॥

खण्डताल: अथ निःसारुकलक्षणानि । 2009

कान्तारः समराख्यश्च वैकुण्ठो वाञ्छितस्तथा । विशालश्च तथा नन्दः षोढा निःसारुको भवेत् ॥ ६८ ॥

2010

लघुइयं विरामान्तं ताले कन्दुकनामनि । द्रुतलयेन गातव्यः कान्तारो भवति स्फुटम् ॥ ६९ ॥

कन्दुकः ॥ s मुकुन्दः

2011 लघुइयं विरामान्तं ताले कन्दुकनामानि । समरो गीयते तेन मध्यमच लयो भवेत् ॥ ७० ॥ कन्दुकः ॥

2012

तद्वन्द्व गुरुद्वन्द्वं भवेत्ताले मुकुन्दके । अनेन गेयो वैकुण्ठो हद्यो निःसारुको भवेत् ॥ ७१ ॥

००55

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2013

लघुत्रयं द्रुतद्वन्द्वं ताले शरभलीलके । अयं निःसारुको ज्ञेयो वाञ्छितो वाञ्छितप्रदः ॥ ७२ ॥

शरभलीलः ॥। ००

लघुत्रयं विर(मान्तं ताले द्वितीयसंज्ञके । अनेनैव हि तालेन विशालश्च निसारुकः ॥ ७३ ॥

द्वितीयः ॥॥ s : 2015

प्लुतमेकं भवेद्यत्र क्रीडातालः स कथ्यते । अनेन गीयते नन्दो नित्यं निःसारुकोत्तमः ॥ ७४ ॥

क्रीडातालः Is 2014 अथ अडताललक्षणानि । 2016

शङ्कः कीलश्च विजयश्चारो निःशङ्क एव च । मकरन्दः परो ज्ञेय अडताल पड्डिधः ॥ ७५ ॥

2017

लघुर्गुरुश्च भवति लघुशेखरतालके । शङ्को जमरतालच गीयते तेन कोविदैः ॥ ७६ ॥

लघुशेखरः । 5 झम्पतालः 2018

द्रुतद्वयं विरामान्तं लघुनैकेन संयुतम् । झम्पतालो भवेत्तेन गेयः शान्तो बुधोत्तमैः ॥ ७७ ॥

151 2019

द्रुतद्रयं विरामान्तं ताले तुरगलीलके । विजयो गीयते तेन गीतनृत्यविशारदैः ॥ ७८ ॥

तुरगलील: ०० । s

गान्धर्वशास्त्रम् 2020

उमा तिलकताले तु दुतो लघुगुरू स्मृतौ । चाराख्यस्त्वडताल: स्याद्दिद्वद्भिस्तेन गीयते ॥ ७९ ॥

उमातिलकः ०० । S 2021

द्रुतमेकं द्रुतौ द्वौ च वनमालिनि तालके । निः शङ्कस्त्वडतालः स्याद्रुघैस्तेनैव गीयते ॥ ८० ॥

वनमाली । ऽ ०० 2022

राजतालांभिधाने तु लघुर्दुतौ लघुस्ततः । अनेन तु समायुक्तो मकरन्दोडतालकः ॥ ८१ ॥

राजतालः । । अथ रासकलक्षणानि । 2023

चतुर्धा रासकः प्रोक्तो गीतवादित्रकोविदैः । विनोदो वरदो नन्दः कम्बुजति कीर्तितः ॥ ८२ ॥

2024

एक एव लघुर्यत्र आदिताल: स कथ्यते । विनोदे रासकस्तेन श्रोतॄणां च सुखावहः ॥ ८३ ॥

आदितालः । 2025

लघुद्रुतौ गुरुर्यत्र तालोयं गजलीलकः । वरदो रासकस्तेन श्रोतॄणां च सुखावहः ॥ ८४ ॥

गजलीलकः । ००७ 2026

द्भुत गुरुरेकत्र तालो विद्याधरः स्मृतः । यत्रासौ रासको नन्दो गीयतेभ्युदयः शुभः ॥ ८५ ॥

विद्याधरः Is s

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2027

राजविनोदताले स्याद्गुरुद्वन्द्वमथ प्लुतः । रासकः कम्बुजस्तेन गीयते गीतकोविदैः ॥ ८६ ॥

राजविनोदः 55 । 5

एकताली त्रिधा प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदः । रामा च चन्द्रिका तद्विपुलेत्यथ लक्षणम् ॥ ८७ ॥

2029 अथ एकतालीलक्षणानि । 2028

द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोयं खण्डसंज्ञितः । रामा तेनैकताली तु गीयते गायनोत्तमैः ॥ ८८ ॥

खण्डतालः 2030

गुरुद्वयं भवेद्यत्र तालो ललितसंज्ञकः । चन्द्रिका चैकताली स्यात्तेन सौभाग्यदायिनी ॥ ८९ ॥

ललितः 55 2031 कोकिलाप्रियताले वै द्रुतत्रयमुदाहृतम् । विपुला चैकताली स्यात्तेन गीतज्ञसंमता । ९० ॥ कोकिलाप्रियः ००० 2032 जयन्तश्च तथोत्साहो नन्दनश्चन्द्रशेखरः ।

कामदो विजयाख्यश्च कंदर्पजयमङ्गलौ । अष्टौ ध्रुवाः समाख्याता राजयोग्याः सदा बुधैः ॥ ९१ ॥

अथ शुद्धसूडगीतनामानि । 2033

एलाकरणढेकी भिर्वर्तन्या डूमडेन च । लम्भरासैकतालीभिः शुद्धसूडोष्टभिः स्मृतः ॥ ९२ ॥

गान्धर्वशास्त्रम् 2034

शुद्धस्डोन्यदेशेषु गीयते विरलैः क्वचित् । अतो न विस्तरो लोके दक्षिणेषु च गीयते ॥ ९३ ॥

अथ रूपकम् । 2035 उद्राहश्चान्यधातुः स्याङ्वकश्चान्यधातुकः ।

मेलापको न्यधातुः स्यादाभोगश्चान्यधातुकः । चतुर्धातुकमेतद्धि रूपकं कीर्त्यते बुधैः ॥ ९४ ॥

अंथ गमकम् । 2036

स्फुरितं कम्पितं लीनं स्तिमितान्दोलितावपि । आहतं त्रिकभिन्नं च गमकं सप्तधा स्मृतम् ॥ ९५ ॥

अथ प्रत्यन्तरम् । 2037

उद्दिष्टं वस्तु रागादौ किंचिदाधिक्यचिन्तितम् । तद्धातुमातुनिष्पन्नं प्रत्यन्तरमितीरितम् ॥ ९६ ॥

2038

पूर्वरूपकसंसिद्धच्छायासंस्कृतरूपकम् । तत्स्थानप्रोच्चनीचं च खल्लोत्तारं प्रकीर्तितम् ॥ ९७ ॥

अथ स्वरादिकथनम् । 2039 सामवेदात्स्वरा जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसंभवः ।

ग्रामेभ्यो जातयो जाता जातिभ्यो रागसंभवः । देशीरागास्त एवैते विख्याता देशरूढितः ॥ ९८ ॥

2040

मामरागोद्भवा भाषा भाषाभ्यश्च विभाषिकाः । विभाषाभ्योपि संजातास्तथैवान्तरभाषिकाः ॥ ९९ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2041

सप्तस्वरायो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः । द्वाविंशतिश्च श्रुतय एतेभ्यो रागसंभवः ॥ १०० ॥

2042

षडर्षभकगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः । निषादश्त्यमी सप्त तन्त्रीकण्डोत्थिताः स्वराः ॥ १०१ ॥

2043 षड्जादयः स्वराः सप्त ग्रामौ च षडमध्यमौ । केचिद्गान्धारमप्याहुः स तु नेहास्ति भूतले ।॥ १०२ ॥ 2044

चतुर्दशैव श्रुतयस्तावन्मात्राश्च मूर्छनाः । गीयन्ते मानवैर्भूमावन्यास्तु त्रिदशालये ॥ १०३ ॥

2045

स्वयं यो राजते नादः स स्वरः परिकीर्तितः । स्त्ररैश्च निखिलं व्याप्तं तद्विज्ञेयं पृथक्पृथक् ॥ १०४॥

2046

उच्चैर्निषादगान्धारौ नीचैर्ऋषभधैवतौ । शेषास्तु स्वरिता ज्ञेयाः षड्डमध्यमपञ्चमाः ॥ १०५ ॥

2047

षडुं वदेन्मयूरो हि ऋषभं चातको वदेत् । अजा वदति गान्धारं कौत्रो वदति मध्यमम् ॥ १०६ ॥

2048

पुष्पसाधारणे काले कोकिलः पञ्चमं वदेत् । दर्दुरो धैवतं चैव निषादं च वदेद्गजः ॥ १०७ ॥

2049

हास्यगृङ्गारयोः कार्यो स्वरौ पञ्चममध्यमौ । षडुर्षभौ तथा ज्ञेयौ वीररौद्राद्भुते रसे ॥ १०८ ॥

गान्धर्वशास्त्रम्

2050 गान्धारश्च निषादव कर्तव्यौ करुणारसे । चैवतश्चैव कर्तव्यो नीभत्से सभयानके ॥ १०९ ॥ ०९ ॥

2051

चतुःश्रुतिस्त्रिः श्रुतिश्च द्विः श्रुतिश्च चतुःश्रुतिः । चतुःश्रुतित्विःश्रुतिश्च द्विःश्रुतिश्चेति ते स्वराः ॥ ११० ॥

अथ षट्त्रिंशत्प्रवर्तकरागा उच्यन्ते । 2052

भैरवः पञ्चमो नाटो मल्हारो गौडमालवः । देशाखश्चेति षंडूागाः प्रोच्यन्ते लोकविश्रुताः ॥ १११ ॥

2053

चङ्गपालो गुणकरी मध्यमादिर्वसन्तकः । धनश्रीश्चेति पञ्चैते रागा भैरवसंश्रयाः ॥ ११२ ॥

2054

ललित गुर्जरी देशी वराटी रामकृत्तथा । मता रागार्ण रागाः पञ्चैते पञ्चमाश्रयाः ॥ ११३ ॥

2055

नटनारायणः पूर्व गन्धारः सालगस्तथा । ततः केदारकर्णाटो पञ्चैते नाटसंश्रयाः ॥ ११४ ॥

2056

मेघो मल्लारिका मालकौशिकः प्रतिमञ्जरी । आसावरी च पञ्चैते रागा मल्लारसंश्रयाः ॥ ११५ ॥

2057

हिन्दोलस्त्रिगुणा धानी गौडी कोलाहलस्तथा । गौडनामानं रागमाश्रित्य संश्रिताः ॥ ११६ ॥

2058

भूपाली हरिपालय कामोदी धोरणिस्तथा । विलावली च पञ्चैते रागा देशाखसंश्रयाः ॥ ११७ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2059

अन्ये च बहवो रागा जाता देशविशेषतः । मारूप्रभृतयो लोके ते व तद्देशिकाः स्मृताः ॥ ११८ ॥

2060 रागांणां न तालानामन्तः

कुत्रापि विद्यते । संतोषाय शिवस्यैते गेया बुधजनैः सदा ॥ ११९ ॥

2061

यथा नयति कैलासं नगं गानसरस्वती । तथा नयाते कैलासं न गङ्गा न सरस्वती ॥ १२० ॥

अथ गणाः । 2062

स्यरस्तजनगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाच्यं व्याप्तं त्रैलोक्यमित्र विष्णुना ॥ १२१ ॥

2063

सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घा युक्तपरच यः । वा पादान्तस्त्वसौ ग्वको ज्ञेयोन्यो मातृको सृजुः ॥ १२२॥

2064

मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुच नकारो मादिगुरुस्तत आदिलघुर्यः । जो गुरुमध्यगतो र लमध्यः सोन्तगुरु: कथितोन्तलघुस्तः ॥ १२३ ॥

2065 मो भूमिः श्रियमातनोति य जलं वृद्धिं र वर्मृति सो वायुः परदेशदूरगमनं त व्योम शून्यं फलम् । जः सूर्यो रुजमादधाति विपुलां मेन्दुर्यशो निर्मलं नो नाकः मुखमच्युतं फलमिदं प्राहुर्गणानां पृथक् ॥१२४॥

गान्धर्वशास्त्रम् अथ वर्णमस्तारः । 2066

पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ १२५ ॥

2067

ऊने दद्याद्गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् । प्रस्तारोयं समाख्यात छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ १२६ ॥

अथ लघुगुरुपुतद्रुतलक्षणाने । 2068

लघुः शुद्धो गुरुर्वक्र उभाभ्यां च प्लुतो भवेत् । द्रुतस्तु बिन्दुरूपः स्यादिति सर्वत्र निश्चयः ॥ १२७ ॥

2069

एकमात्रो लघुः प्रोक्तो द्विमात्रश्च गुरुः स्मृतः । तस्त्रिमातृको ज्ञेयो द्रुतः स्यादर्घमातृकः ॥ १२८ ॥

2070

लघोर्गुरोः प्लुतस्यापि भवेत्तालः पृथक्पृथक् । मिलितानामपि भवेत्प्रस्तारस्तस्य कथ्यते ॥ १२९ ॥

अथ तालप्रस्तारः । 2071 ताले पादस्थिता मात्रा गणयेल्लघुरूपिकाः ।

। तावतीभिस्तु मात्राभिः प्रस्तारो निखिलो भवेत् ॥ १३ ॥

2072

ताले पादस्थिते मूलादाद्याद्धीनमयो लिखेत् । तच मध्याहूयं ज्ञेयं तत्पृष्ठे स्याद्यथोपरि ॥ १३१ ॥

2073

मध्यं पृष्ठाश्रितैः सार्धं मात्राभिर्गणयेद्बुधः । मध्यस्याये च विलिखेन्मात्राः पूरणहेतवे ॥ १३२ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2074

पूरणाय विधिशेष पूर्व स्थूलास्ततः कृशाः । बहुमत्रो भवेत्स्थूलस्ततो हीनः कृशो भवेत् ॥ १३३ ॥

2075

द्रुतस्तु न भवेन्मूलमन्ये मूलाहूया मताः । एवं पुनः पुनः कुर्याद्यावत्सर्वद्रुतो भवेत् ॥ १३४ ॥

अथ संगीतलक्षणापहारः । 2076

गीते वाद्ये च नृत्ये च शक्तिः साधारणो गुणः । सा चेदस्ति किमन्येन दूषणेन गुणेन च ॥ १३५ ॥

अथ गायनार्थमौषधानि कथ्यन्ते । 2077

गुडूच्यपामार्गविडङ्गशङ्गिनी बचाभयाकुठशतावरीसमाः । घृतेन लीढा: प्रकरोति मानवं त्रिभिर्दिनैर्गातसहस्रधारिणम् ॥ १३६ ॥

2078

देवदालीदलोडूतरसो मधुघृतान्वितः । गीतः पथ्याशिनः कुर्याद्गीने मुखरतां भृशम् ॥ १३७ ॥

2079

बासा ब्राह्मी वचा कुष्ठं पिप्पली मधु सैन्धवम् । सप्तरात्र प्रयोगेण किंनरैः सह गीयते ॥ १३८ ॥

2080

वृद्धदारुकमूलं हि यो लिहेन्मधुसर्पिषा । सप्ताहं क्षीरयूपाशी किंनरैः सह गीयते ॥ १३९ ॥ 2081 बीजपूरदलं जातीपत्त्रं जम्बीरजं तथा । एलाधान्याकलाजांच पिपल्या सह चूर्णयेत् ॥ मधुना बावलीढं तु कण्ठं सुस्वरतां नयेत् ॥१४० ॥

एते रागावाच्छन्दःशास्त्रेभ्य आयुर्वेदाच्च ।

उपवनविनोद: अथ वृक्षायुर्वेदः ॥ ८२ ॥ उपवनविनोदः । 2082

पुंसां सर्वसुखैकसाधनफलाः सौन्दर्यगवदुर- क्रीडालोलविलासिनीजनमनः स्फीतप्रमोदावहाः । गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोह सद्दीर्घिका- युक्ताः सन्ति गृहेषु यस्य विपुलारामाः स पृथ्वीपतिः ॥१॥

2083

नवं वयो हारि वपुर्वराङ्गनाः सखा कलावित्कलवल्लकीस्वनः । धनं हि सर्व विफलं सुखैषिणो विना विहारोपवनानि भूपतेः ॥ २ ॥

2084

शास्त्राणि तावदवलोक्य मया मुनीना- मर्थः स एव गदितः परमार्थयुक्त्या । एनं विलोक्य निखिलं च विचारयन्तः सन्तः स्वभावसरला मुदमाप्नुवन्तु ॥ ३ ॥

अथ तरुमहिमा । 2085

बहुभिर्बत किं जातैः पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः । वरमेकः पथि तरुर्यत्र विश्रमते जनः ॥ ४ ॥

2086

दशकूपसमा वापी दशवापीसमो हृदः । दशहदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥ ५ ॥

2087

क्रीडारामं तु यः कुर्यादुद्दामफलसंयुतम् । स गच्छेच्छंकरपुरं वसेत्तत्र युगत्रयम् ॥ ६ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2088

एतत्सर्वं परिज्ञाय वृक्षारोप समारभेत् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दुमेभ्यः साधनं यतः ॥ ७ ॥

2089

यावदिनानि तुलसी रोपिता यद्गृहे वसेत् । तावद्वर्षसहस्राणि वैकुण्डे स महीयते ॥ ८ ॥

2090

यस्तु संरोपयेद्विल्वं शंकरप्रीतिकारकम् । तत्कुलेपि सदा लक्ष्मीः संतिठेत्पुत्रपौत्रिकी ॥ ९ ॥

2091

एवमेव हि योश्वत्थं रोपयेद्विधिना नरः । यत्र कुत्रापि वा स्थाने गच्छेत्स भवनं हरे: ॥ १० ॥

2092

तेनेष्टा बहवो यज्ञास्तेन दत्ता वसुंधरा । स सदा ब्रह्मचारी स्याद्येन धात्री प्ररोपिता ॥ ११ ॥

2093

वटवृक्षद्वयं मर्त्यो रोपयेद्यो यथाविधि । शिवलोके वसेत्सोपि सेवितस्त्वप्सरोगणैः ॥ १२ ॥

2094

निम्बत्रयं समारोग्य नरो धर्मविचक्षणः । सूर्यलोकं समासाद्य वसेददायुतत्रयम् ॥ १३ ॥

2095

चतुर्णी लक्षवृक्षाणां रोपणान्नात्र संशयः । राजस्यस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति मानवः ॥ १४ ॥

2096

पञ्चामान्रोयेस्तु मार्गेषूपवनेषु च । भूतान्भविष्यान्पुरुषांस्तारयेत्स चतुर्दश ॥ १५ ॥

उपवनविनोद: 2097

शिरीषशाखिनां पण्णां यः कुर्यात्प्रतिरोपणम् । गारुडं लोकमासाद्य मोदते देववत्सदा ॥ १६ ॥

2098

पलाशशाखिनः सप्त रोपयेदेकमेव वा । ब्रह्मलोकमवामोति पूज्यते चामरोत्तमः ॥ १७ ॥

2099

उदुम्बरद्रुमानष्टौ रोपयेत्स्वयमेव यः । प्रेरयेद्रोपणायापि चन्द्रलोके स मोदते ॥ १८ ॥

2100

पार्वती तोपिता तेन स भवेच निरामयः । पूजिता देवताः सर्वा मधूको येन रोपितः ॥ १९ ॥

2101

क्षीरिकाकदलीद्राक्षाप्रियालपनसान्वितान् । तरून्संरोप्य नो दुःखी जायते सप्तजन्मनु ॥ २० ॥

2102

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि जम्बूर्येन प्ररोपिता । गृहेपि स वसन्नित्यमतिधर्मेण युज्यते ॥ २१ ॥

2103

अन्यानपि तरून्त्रोप्य फलपुष्पोपयोगिनः । रधनुसहस्रस्य फलं प्रायोति मानवः ॥ २२ ॥

2104

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमे कं न्ययोधमेकं दश चिञ्चिणीकाः । कपित्थबिल्वामलकत्रयं च चावापी नरकं न पश्येत् ॥ २३ ॥

शार्ङ्गधरपद्धति: अथ निवासासन्नतरुशुभाशुभलक्षणानि । 2105 गृहस्य पूर्वदिग्भागे न्यग्रोधः सर्वकामिकः ।

उदुम्बरस्तथा याम्ये वारुण्यां पिप्पल: शुभः । प्लक्षश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥ २४ ॥

2106

वर्जयेत्पूर्वतोश्वत्थं लक्षं दक्षिणतो गृहात् । पश्चिमे चैव न्यग्रोधं तथोदुम्बरमुत्तरे ॥ २५ ॥

2107

देवदानवगन्धवः किंनरोरगराक्षसाः । पशुपक्षिमनुष्याश्च संश्रयन्ति सदा तरून् ॥ २६ ॥

2108

सर्वेषां वृक्षजातीनां छाया वर्ज्या गृहे सदा । अपि सौवर्णिकं वृक्षं गृहद्वारे न रोपयेत् ॥ २७ ॥

2109

बदरी कदली चैव दाडिमी बीजपूरकम् । प्ररोहति गृहे स्तन प्ररोहति ॥ २८ ॥

2110

पलाशाः काञ्चनाराश्च तथा श्लेष्मातकार्जुनाः । करायमी वृक्षा न रोप्या: सुखिना गृ॒हे ॥ २९ ॥

2111

आसनाः कण्टकिनो रिपुभयदाः क्षोरिणोर्थनाशाय । फलिन: प्रजाक्षयकरा दारुण्यपि वर्जयेत्तेषाम् ॥३० ॥

2112 नीलीं हरिद्रां च नरः सदोत्वा पुत्रैर्धनेच क्षयगस्युपेयात् ।

उपवनविनोद' एतास्तु सर्वाः स्वयमेव जोना- श्छिन्द्यादृषीणां वचनाद्विधिज्ञः ॥ ३१ ॥ 2113

न कुर्युर्याम्य नैर्ऋत्याने येष्वपि हि वाटिकाम् । अन्यथा कलहोद्वेगौ कष्टं वा लभते भृशम् ॥ ३२॥

2114

तस्माद्राज्ञां हि शुभदं पुत्रसंनिधिवर्धनम् । पधिमोत्तर पूर्वेषु भवेदुपवनं कृतम् ॥ ३३ ॥

अथ भूमिनिरूपणम् । 2115

जाङ्गलांनूपंसामान्यस्वभावापि च मेदिनी । भेदैः सा भिद्यते षड्भिर्वर्णतो रसतस्तथा ॥ ३४ ॥

2116

असितविपाण्डुश्यामललोहित सितपीतरोचिषः क्रमशः । मधुराम्ललवणतिक्त ककटुककषाया भुत्रो रसतः ॥ ३५ ॥

2117

विषपाषाणवल्मी कबिलदुष्टा तथोषरा । दूरोदका शर्करिला तरुभ्यो न हिता मही ॥ ३६॥

2118

इन्द्रनील शुकपक्षकोमला शङ्खकुन्दकुमुदेन्दुसंनिभा । ततकाञ्चन विकासिचम्पक- स्पर्धिनी वसुमती प्रास्यते ॥ ३७ ॥

2119 समा समासन्नजला हरित तृणाङ्कुरा 1 तस्यां सर्वे यथास्थानं प्ररोहन्ति महीरुहाः ॥ ३८ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2120

न जाङ्गला न चानूपा भूमि: साधारणा शुभा । तस्यां सर्वेपि तरवः परोहन्ति न संशयः ॥ ३९ ॥

2121

पनसलकुचताली वंशजम्बीरजम्बू- तिलकवटकदम्बा म्रातखर्जूरपुगाः । कदलितिनिशमृद्वीकेतकी नालिकेर- प्रभृतय इति चान्ये प्रायशोनूपजाः स्युः ॥ ४०॥

2122

बीजपूरकपुंनागचम्पका श्रातिमुक्तकाः । प्रियङ्गुदाडिमायाश्च साधारणसमुद्भवाः ॥ ४१ ॥

2123

निधिदेवमहीपानां प्रभावाचातियत्नतः । असात्म्यभूमिसंपन्ना अपि सिध्यन्ति पादपाः ॥ ४२ ॥

अथ पादपविवक्षा । 2124

वनस्पतिद्रुमलतागुल्मा: पादपजातयः । बीजात्काण्डात्तथा कन्दात्तज्जन्म त्रिविधं विदुः ॥ ४३ ॥

2125

ते वनस्पतयः प्रोक्ता विना पुष्पैः फलन्ति ये । कुमाव ते निगदिताः सह पुष्पैः फलन्ति ये ॥ ४४ ॥

2126

प्रसरन्ति प्रतानैर्यास्ता लताः परिकीर्तिताः । बहुस्तम्बा विटपिनो ये ते गुल्माः प्रकीर्तिताः ॥ ४५ ॥

2127 जम्बूचम्पक

पुंनागनागकेसरचिञ्चिणी । कपित्थ बदरीविल्वकुम्भकारीप्रियङ्गवः ॥ ४६ ॥

उपवनविनोदः 2128

पनसाम्रमधूकाद्या करमर्दाश्च बीजजाः । ताम्बूली सिन्दुवारश्च तगराव्याश्च काण्डजाः ॥ ४७ ॥

2129

पाटलादाडिमीप्लक्षकरवीरवटादयः । मलिकोदुम्बरः कुन्दो बीजकाण्डोद्भवा मताः ॥ ४८ ॥

2130

कुङ्कुमार्द्ररसोनालुकन्दाः कन्दसमुद्भवाः । एलापद्मोत्पलादीनि बीजकन्दोद्भवानि तु ॥ ४९ ॥

अथ बीजोप्तिविधिः । 2131

सम्यकृष्टे समे क्षेत्रे माषानुत्वा तिलांस्तथा । सुनिष्पन्नानपनयेत्तत्र बीजोप्तिरिष्यते ॥ ५० ॥

2132

अथर्तुपक्कात्फलतोवशोषिता- न्विकृष्य बीजं पयसा निषिच्य । विशोषितं पञ्चदिनानि सर्पिषा विडङ्गमिश्रेण च धूपयेत्ततः ॥ ५१ ॥

2133

क्षीरनिषिक्तं बीजं बृहतीतिलभस्मसर्पिषा लिप्तम् । गोमयमृदितमथोप्तं सद्यो जायेत धूपितं वसया ॥ ५२ ॥

2134

पयसि निषिक्तं बीजं गोमयपरिमर्दितं विशोष्य ततः । माक्षिकविडङ्गचूर्णैर्बहुशो मृदितं प्रजायेत ॥ ५३ ॥

2135

जम्बूपनसचूतानां सरलं लकुचस्य च । क्षीरसिक्तं वपेद्वीजं घृतगोविभिडङ्गवत् ॥ ५४ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2136

शुचि: स्नातो विभ्रइसनममलं पूजितमुरो गुरुं नत्वा दच्वा वमु वसुमतीं वा गुणवते । स्वयं बीजान्यादौ वपति कतिचिवास्तुपुरुषं मनस्यन्तः कृत्वा तदनु परितोन्यः परिजनः ॥ ५५ ॥

2137

बीजधानीं तृणास्तीर्णो कृत्वा सिञ्चेत्सयोम्बुना । जाताङ्कुरां च सलिलैर्निस्तृणां शोषमानयेत् ॥ ५६ ॥

अथ रोपणविधानम् । 2138

अयथाविहितानां यन्मनोज्ञतासंपदौ न स्तः । कथयाम्यतस्तरूणां रोपविधानं यथोद्दिष्टम् ॥ ५७ ॥

2139

ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनी हस्तः । उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥ ५८ ॥

2140

हस्तप्रमाणान्पयसा मुसिक्का- न्संक्रामयेन्मूलवतः समृत्कान् । सर्पिर्मधूशीरविडङ्गलिना- न्बिले निदध्याच्च करीषयुक्ते ॥ ५९ ॥

2141 भवालुकाश्चक्ष्णमृदा पूरिते गर्तशोधनम् ।

कोदण्डार्धमिते खाते जलसिक्के वपेत्तरुम् । कदलीक्षीरिणौ रोप्यौ मूले दत्वा तु गोमयम् ॥ ६० ॥

2142 रम्भाया: सुपरिणतैः फलैर्विलिप्तां संशुष्कां भुवि निहितां पलालरज्जुम् ।

उपवनविनोद: शुद्धायामुपरि तृणेन गाढगुप्ता- मासिञ्चेदबहु जलैर्बहून्यहानि ॥ ६१ ॥ 2143

सा रज्जुस्तदनु तमालनीलभासो बिभ्राणानरुणरुचोङ्कुरान्प्रतुते । भूयस्तानुपचितपत्रकाण्डमूला- नारोप्य प्रथितविधानतो निषिञ्चेत् ॥ ६२ ॥

2144

आषाढे आवणे मासि बीजावपनरोपणे । ग्रीष्मादन्यत्र वल्लीनां केचिदिच्छन्ति रोपणम् ॥ ६३ ॥

2145

मण्डपनन्यावर्त्तस्वस्तिकचतुरस्रसर्वतोभद्रैः । वीथीनिकुञ्ज पुञ्जक विन्यासैः पादपा रोप्याः ॥ ६४ ॥

2146 दशविंशतिषोडशभिस्तु करै- रघरोत्तरमध्यकृतान्तरकान् । द्विचतुस्त्रिभिरन्तरितान्क्रमश- स्तृणपादपगुल्मभृतश्च वपेत् ॥ ६५ 2147

सान्द्ररोपणमवृद्धिकारणं वातभीतिरतिदूररोपणात् । भिन्नवर्गरचनाल्पपीडना नैव युक्तिरियमेव शस्यते ॥ ६६ ॥

2148 कुसुमं फलमप्युपभोगस हं फलिनो हि न यस्य दलन्ति शिखाः ।

शार्ङ्गधरपद्धति: कुसुमेन विनैव फलन्ति च ये न भवन्ति शुभास्त इहापनसाः ॥ ६७ ॥ 2149

मातुलुङ्गरजनी सकण्टकः किंशुकश्च गिरिकर्णिका सिता । तिन्तिडीकविफलाक्षनीलिका कोविदार इति भीतिदो गणः ॥ ६८ ॥

2150

फलिन्य शो कपुंनाग शिरीषा निम्बचम्पका: । मङ्गल्याः प्रथमं रोप्या भल्लातश्च गदापहः ॥ ६९ ॥

2151

पूर्वस्यां करमदेवंशविटपाः पारावता दक्षिणे कौबेर्या बदरी कपित्थतरवो धात्री च पश्चाच्छिवा । अन्ये चोत्तममध्यमाधमशिखा रोप्याः स्ववर्गैः समं कृत्वा चान्तरकं यथायथममी पचैरुपर्यस्पृशः ॥ ७० ॥

अथ निषेचनविधिः । 2152

सर्वस्यापि नवोप्तस्य सायंप्रातर्निषेचनम् । शीतातपसमीरेभ्यो रक्षेच सुविधानतः ॥ ७१ ॥

2153

हेमन्ते शिशिरे देयं जलं चैकान्तरे दिने । वसन्ते प्रत्यहं ग्रीष्मे सायंप्रातर्निषेचनम् ॥ ७२ ॥

2154

वर्षासु च शरत्काले यदा वृष्टिर्न दृश्यते । तदा देयं जलं तज्ज्ञैरालवाले महीरुहाम् ॥ ७३ ॥

उपवनविनोदः 2155

वारिणा यावता यस्य मूले सौहित्यमिष्यते । तावत्तस्य तरोदेयं किं घटार्थविवक्षया ॥ ७४ ॥

2156

आलवांले स्थितं तोयं शोषं न भजते यदा । अजीर्ण तद्विजानीयान्न देयं तादृशे जलम् ॥ ७५ ॥

2157

समीपजातं यत्नेन तृणगुल्मलतादिकम् । स्फोटनीयं विधिज्ञेन द्रुमाणां वृद्धिमिच्छता ॥ ७६ ॥

अथ द्रुमरक्षा । 2158

नीहाराच्चण्डवाताच धूमाद्वैश्वानरादपि । जालकारात्प्रयत्नेन रक्षणीयाः क्षमारुहाः ॥ ७७ ॥

2159

स पङ्क्तिमध्ये तु सुफला बाह्ये तत्परतोपरे । वृक्षाः कार्या युता वृत्या सा चापि परिखायुता ॥ ७८ ॥ ॥

2160 विद्युदाहतवृक्षस्य भूतिमादाय सर्वतः ।

रक्षार्थ विकिरेदेषां तया न हिमबाधनम् । दीप्तोप्यग्निः शमं याति वचदग्धद्रुभस्मना ॥ ७९ ॥

2161

सितशाल्योदनं दना सैन्धवेन युतं वने । क्षेपणीयं च परितो गराणां वृष्टिवारणम् ॥८० ॥

2162

शलभाखुपतङ्गानां पिपील्यादेर्भये सति । अष्टोत्तरशतं जहवा मन्त्रं पत्रे ततो लिखेत् ॥ ८१ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः मन्लः । ॐ स्वस्ति किष्किन्धास्थितप्रकट पराक्रमान्तर्हितार्कमण्ड- लोपजीवितस्य श्रीहनूमानाज्ञापयति मूषकपतङ्गापपीलिका- शलभकर भान्बक कीटगन्धिकानिब हैर्न स्थातव्यम् । आज्ञाम- तिक्रममाणस्य शरीरनिग्रहः समावर्तयति । तस्य वानरसिंहस्य क्रममाणस्य सागरम् । कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव नर्दीत ॥ हुं फट् नमः ॥ 2163

पत्रे मनुं समालिख्य जत्वा तं निखनेद्भुत्रि । क्षेत्रे कीटपतङ्काखुपिपील्यादिविनश्यति ॥ ८२ ॥

अयोपवनप्रक्रिया । 2164

घनप्रवालस्थगितातपानि विकीर्णपुष्पाणि समीरणेन । गृहाणि कुर्यादतिमुक्तकानां लताभिरालोलमधुव्रताभिः ॥ ८३ ॥

2165

स्थानेष्वपरेषु तथा पादपयुगलेषु मिथुनसंवाह्याः । शाखावलम्बिनीभिर्दोलाः कार्या लताभिश्च ॥ ८४ ॥

2166

तरुविटपलता निकुञ्ज रम्या विरचितकंदर सानुगण्डशैला । विविधमणिगुहा विचित्रधातुः क्वचिदपि पर्वतिका विहारहेतुः ॥ ८५ ॥

2167

के कानिनादसुभगाः सदासंत्रासिताहयः । ताण्डवेन तदुद्देशान्मण्डयन्ति शिखण्डिनः ॥ ८६ ॥

उपवनविनोद : 2168 मन्त्रः । विलम्बिनो यत्र तटद्रुमा वपु - विलोकयन्ति प्रसवेक्षणैरिव । समं दिशन्तः कलहंसभूषणा काचेद्भवेत्पुष्करिणी मनोरमा ॥ ८७ ॥ 2169

निर्याद: सलिलां सुखावतरणां तीरेषु पुष्पद्रुमां कूजद्दक्षविहंगमां सतरणी मल्यायतां दीर्घिकाम् । कुर्यात्तत्र समुल्लसत्कमलिनीपचाङ्कुरदयामलां श्यामालोचन मलिकांवित नीलोपलानि कचित् ॥८८॥

2170

उपवनमिव वारिमध्यमग्नं विमलतया प्रतिबिम्बितं दधाना । शशिकरनिकरेण पूरितेव क्वचिदुपनेयपयाः सुखाय वापी ॥ ८९ ॥

2171

मध्ये तस्मिञ्शिशिरशिखरिस्पर्वि वेश्म प्रवातं गृढोपान्तं सुरभिकुसुमैः शाखिभिर्नस्रशाखैः । स्थाने स्थाने स्फटिकधवलं मण्डपं मण्डनाई कुर्यात्कस्मिन्नपि च कदलीमन्दिर मन्दवायु ॥ ९० ॥

2172

क्वचिदपि कृपं कुर्यादुपवनदेशे मुमृटसलिलभरम् । संसिक्कसकलविटपं बद्धं पाषाणसंचयैः परितः ॥ ९१ ॥

2173

अञ्जनमुस्तोशीरैः सनागकोशातकामलकचूर्णैः । कनकफलसमायुक्त: कूपे योगः प्रदातव्यः ॥ ९२ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2174

कलुषं कटुकं लवणं विरसं सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् । तदनेन भवत्यमलं सुरसं ससुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥ १३ ॥

अथ कूपायें भूमिपरीक्षा । 2175

पातालादूर्ध्वगमाः शिराः प्रसर्पन्ति सर्वतो दिक्षु । नीरस्य भूमिमध्ये जात्वा ताः कल्पयेत्कूपम् ॥ ९४ ॥

2176

यदि वेतसोम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् । सार्वे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ९५ ॥

2177

चिह्नमपि वार्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो हि मृत्पीता । पुटभेदकश्च तस्मिन्पाषाणे भवति बहुतोयः ॥ ९६ ॥

2178

जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थ: । तस्मादक्षिणपसलिलं पुरुषद्वये साधु ॥ ९७ ॥

2179

अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसंनिभश्च पाषाणः । मृद्भवति तत्र नीला दीर्घ कालं च बहुतोयम् ॥ ९८ ॥

2180

बल्मीकोपमिनायां निर्गुण्डयां दक्षिणे करत्रयोन्माने । पुरुषद्वयेन पादे भवति जलं स्वादु चाशोष्यम् ॥ ९९ ॥ 2181 रोहित मत्स्योर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः । सिकताश्च शर्कराच क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥ १० ००॥

उपवनविनोद: 2182

पूर्वेण यादे बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् । पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकार्धनरे ॥ १०१ ॥

2183

सफला वा बदरी चेहिश्यपरस्यां जलं ततो भवति । पुरुषत्रये सपादे भवति परं दुन्दुभेश्चिह्नम् ॥ १०२ ॥

2184

का कोदुम्बारकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् । पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था च सा वहति ॥ १०३ ॥

2185

आपाण्डुरा च मृत्स्ना गोरसवर्णश्च भवति पाषाणः । पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥ १०४ ॥

2186

आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतस्य । अध्यर्षे भवति शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥१०५ ॥

2187

तस्यैव पश्चिमायां वल्मीको यदि भवेद्धस्ते । तत्रोदग्भवति शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ १०६ ॥

2188

श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोइमा । अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेतीते ॥ १०७ ॥

2189

सकुश: सित एतस्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य । मध्ये तयोर्नरैरर्धपञ्चमैस्तोयमक्षोभ्यम् ॥ १०८ ॥

2190

प्रथमपुरुषे भुजंग: कमलोदरसंनिभा मही रक्ता । कुरुविन्दक पाषाणा चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ १०९ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2191

सर्वेषां वृक्षाणामधःस्थितं दर्दुरं यदा पश्येत् । तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ११० ॥

2192

उत्तरतथ मधूकादहिनिलयः पश्चिमोत्तरे तोयम् । परिहत्य पञ्चहस्तानर्धाष्टमपौरुषं वाच्यम् ॥ १११ ॥

2193

अहिराजः पुरुषेस्मिन्धूम्रा धात्री कुलत्थवर्णोदमा । माहेन्द्री वहति शिरा भवति सफेनं सदा तोयम् ॥११२॥

2194

सर्पावासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम् । पुरतो हस्तत्रितयात्षभिः पुरुषैस्तुरीयोनैः ॥ ११३ ॥

2195

वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरी वा । पश्चात्षभिर्हस्तैर्नरैश्चतुर्भिः शिरा यस्य ॥ ११४ ॥

2196

अमातकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेहिनिलयो वा । षड्भिरुदग्वास्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् ॥ ११५ ॥

2197

कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसर : ससिकता मृद् । आदौ शिरा च याम्यां पूर्वोत्तर तो द्वितीया च ॥ ११६ ॥

2198

जलरहिते यदि देशे चिह्नान्यनूपजानि दृश्यन्ते । वीरणदूर्वा हरिता यत्र हि तस्मिञ्जलं पुरुषे ॥ ११७ ॥

2199

तिलका श्रातक वरुणकमल्लातकबिल्वतिन्दुकाङ्कोला: । पिण्डीरशिरीषाञ्जनपरूषका वञ्जुलातिबलाः ॥ ११८ ॥

उपवनविनोद: 2200

एतैर्यदि सुनिग्धैर्वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् । हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरस्य ॥ ११९ ॥

2201 :

अतृणे सतॄणा यस्मिन्सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र । तस्मिञ्शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तत्र ॥ १२० ॥

2202

कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेम्भस्त्रिभिः करै: पश्चात् । खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ १२१ ॥

2203

वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् । विज्ञातव्यं शाखाग्रतले नीरं त्रिपुरुषं तु ॥ १२२ ॥

2204 फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः । भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणाधः क्षितिः पीता । १२३ ॥ 2205

यदि कण्टकहीना स्यानिदिग्धिका शुभ्रपुष्पसंयुक्ता । तस्यास्तलेम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे वा ॥ १२४ ॥

2206

खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे । तस्याः पश्चिमभागे निर्देइयं त्रिपूरुषैर्वारि ॥ १२५ ॥

2207

यदि भवति कर्णिकार: सितकुसुम: स्यात्पलाशवृक्षो वा । सव्येन तत्र हस्तइयेम्बु पुरुषत्रये भवति ॥ १२६ ॥

2208

ऊष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले । निर्देष्टव्या च शिरा महता वारिप्रवाहेण ॥ १२७ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2209 यस्मिन्क्षेत्रोद्देशे जातं शस्यं विनाशमुपयाति । स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥ १२८ ।' 2210

मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामि । ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्था शिरा याति ॥ १२९ ॥

2211

पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् । उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥ १३० ॥

2212

चिह्नं दर्दुर आदौ मृत्कपिला तत्परं भवेद्धरिता । भवति च पुरुषे वादमा तस्य तले वारि निर्देइयम् ॥१३१॥

2213

बदरीरोहितवृक्षौ संपृक्तौ चेहिनापि वल्मीकात् । हस्तत्रयेम्बु पश्चात्षोडशभिर्मानवैर्भवति ॥ १३२ ॥

2214

सुरसं जलमादौ दक्षिणे शिरा वहति चोत्तरेणान्या । पिष्टनिभः पाषाणो मृच्छ्रेता वृश्चिकोर्धनरे ॥ १३३ ॥

2215

सकरीरा चेद्वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः । अष्टादशभिः पुरुषैरेशानी बहुजला च शिरा ॥ १३४ ॥

2216

ककुम करीरावेकत्र संयुतौ ककुभबिल्वौ वा । हस्तत्रयेम्बु पश्चानरैर्भवत्येकविंशत्या ॥ १३५ ॥

2217

वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा दर्भाच पाण्डुराः सन्ति । कृपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविंशत्या ॥ १३६ ॥

उपवन विनोद: 2218

ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिञ्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः । पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ॥ १३७ ॥

2219

जम्बू त्रिवृता श्यामा शिशुमारी शारिवा शिवा दूर्वा । वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा च ॥ १३८ ॥

2220

सूकरिका माषलता व्याघ्रपदा चेति यद्यहेर्निलये । वल्मीकादुत्तरतः करैस्त्रिपुरुषागतं तोयम् ॥ १३९ ॥

2221

एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ च पञ्चभिः पुरुषैः । एतैरेव निमित्तैर्मरुभूमावष्टभिः कथयेत् ॥ १४० ॥

2222

एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना । तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥ १४१ ॥

2223

हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्तराच रोहिण्यः । शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥ १४२ ॥

2224

आये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः । नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥ १४३ ॥

2225

नैर्कतकोणे बालक्षयं च वनिताक्षयं च वायव्ये । दिश्यैशान्यां भीतिः शेषास्तु शुभावहा: कूपाः ॥ १४४ ॥

2226 या मेदिनी काशकुशैव युक्ता नीला च मृद्यत्र सशर्करा त्र ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः तस्यां प्रणीतं सुरसं च तोयं कृष्णाथवा यत्र च तिक्कमृत्स्ना ॥ १४५ ॥ 2227

सशर्करामात मही कषायं क्षारं धरित्री कपिला करोति । आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्ट- मिष्टं पयो नीलवसुंधरायाम् ॥१४६ ॥

अथ पोषणविधिः । 2228

फलकुसुमसंपदुचिता रोपणतो भवति केवलान्न यतः । पोषणविधिमथ संमतमनोकहानामतो वक्ष्ये ॥ १४७ ॥

2229

खर्जूरविल्वलकुचाः सितसर्षपेण पिण्याकतच तुषवारिवशेन चाम्राः । ऐरावता निचुलपत्रजलोक्षणेन सत्रीहिमांससलिलेन च यान्ति वृद्धिम् ॥ १४८ ॥

2230

प्राचीनामलकतरोः प्रिया हि माषा: क्षीराम्भो हितमिह बालतिन्दुकानाम् । प्रीयन्ते यवरजसा च नालिकेराः सर्वेषां भवति रुचिर्हि निम्नभूमौ ॥ १४९ ॥

2231 कुरङ्गकिटिसारङ्गशृगालाश्वादिमेदसा ।

कथितेन सदुग्धेन पञ्चपल्लववारिणा । कृतसेको भवेदाशु सहकारोतिसौरभः ॥ १५० ॥

2232 घृतकुणपवचावराहविष्ठा- सालेलमतीव सुखाय दाडिमानाम् ।

22 उपवनविनोदः कथितमथ कुलत्थचूर्णकं वा जलमपि वृद्धिकरं सदा शफर्याः ॥ १५१ ॥ 2233

यस्त्रिफलाशफरी घृतलिप्मो धूपित आद्यफलत्रयधूपैः । आमफलैरिह दाडिमशाखी तालफलानि विडम्बयतीव ॥ १५२ ॥

2234

दधिमस्तुकाञ्जिकसुराबदरी- तिलमेथिकाकुणपसीधुपयः । फलिनीकदम्बकरिकेसरका- कुरुते सुगन्धिबहुपुष्पयुतान् ॥ ६५३ ॥

2235

प्रियङ्गगुञ्जाफलनिम्बपिप्पली- व चाहरिद्रातिल सर्षपैः समैः । घृताश्वकर्णाम्बु विलोद्य पायये- त्सचम्पके नागतरौ सुवृद्धिदम् ॥ १५४ ॥

2236

सिक्ताम्भोभिः पललतुषयोः कुक्कुटानां पुरीषं मूले दवा सकुसुमफला गोस्तनी वृद्धिमेति । स्कन्धन्यस्तैः पनसतरवोप्याशु पालालभारै- र्मूलादयं दधति च वचावारिसिक्ताः फलानि ॥ १५५ ॥

2237

सर्पिर्गुडक्षीरमधूपचारं दत्त्वा निषिक्तौ च कपित्थबिल्वौ । पीयूषकल्पान्यतिमांसलानि फलान्यनस्थीनि सदा दधाते ॥ १५६ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2238

कोशातकी दलाशेफाकथितामिषाम्भ:- संसेचनाच्च सुकणारजसा च युक्तः । लब्धोपचारमथ धूपंजलाभिषिक्तः शोभां विभति नितरां कुसुमैर्मधूकः ॥ १५७ ॥

2239

तिल यष्टिमधुक मधुभिमिश्रितजलसेकतर्पिता बदरी । कुणपैरुपचितमूला फलति फलं शर्करामधुरम् ॥ १५८ ॥

2240

अजैडकास्करत्रिविडङ्ग- किण्वोपचारेण च बीजपूरः । भूयोश्वमूत्राविलवारिसिक्तः फलानि धत्ते सुबहूनि शश्वत् ॥ १५९ ॥

2241

वृश्चिककण्टकविद्धाः सुरभीघृतधूपिता हि निखिललता: । मूषकक्रोलवसाभिः संसिक्ताः म्यु: फलैर्नम्राः ॥ १६० ॥

2242

सुरभिजलनिषेकतो निदाघे कुणपजलेन च केतकी निषिक्ता । जलधर समये सुगन्ध सूची- चयनिचितानि बिभर्ति पद्धवानि ॥ १६१ ॥

2243

यस्य कस्यापि पुष्पस्य सौरभेणाधिवासितान् । मृत्तिकाशकलान्मूले वृक्षाणां बहलाक्षिपेत् ॥ १६२. ॥

2244 कुष्ठपत्रसुरामुस्तात गरोशीर

चूर्णकैः । मिश्रितेनाम्भसा सेकान्मासं सौरभसंभवः ॥ १६३ ॥

उपवनविनोदः 2245

कुलमाषदन्तिदन्तानां चूर्णयुक्पङ्कसंभवा । प्रत्यहं पुष्पिताम्भोजमण्डिता पद्मिनी भवेत् ॥ १६४ ॥

2246

सिद्धार्थ: कदलीदलानि शफरी विट्रोलमार्जारयो- रेतेषां समभागमाज्यसहितं चूर्ण तरुभ्यो हितम् । दत्तं धूपविलेपनोपचरणैराप्यायनं रोगह- च्छाखा: पल्लवयत्यलं मधुकरव्यालोलपुष्पच्छदाः ॥ १६५ ॥

2247

धूपो घृतस्य समृदो यववारिसेको नित्यं च दुग्धसलिलैः कुणपाम्बुभिर्वा । लेपो विडङ्गतिलकल्ककृतः शिशूनां वृद्धिं करोति परमां खलु भूरुहाणाम् ॥ १६६ ॥

2248

अङ्कोल्लकायतोयेन मिश्रितं घृतमाक्षिकम् । वसा किटिकुरङ्गाणामेतैः सिक्का महीरुहाः ॥ १६७ ॥

2249

सिद्धार्थकफलोपेताः सर्वदा फलशोभिताः । जायन्ते पुष्पपत्राद्याः सच्छाया रोगवर्जिताः ॥ १६८ ॥

2250

यष्टीमधूकपुष्पाणि सिता कुष्ठं समाक्षिकम् । निक्षिप्य गुलिकाः कृत्वा मूले सर्वत्र निक्षिपेत् ॥ १६९ ॥

2251

दुग्धसेकं च वृक्षस्य यस्य कुर्याद्विचक्षणः । फलं सुनिश्चितं तस्य मधुरं जायते भृशम् ॥ ॥ १७० ॥

अथ कुणपजलम् । 2252

कुरङ्गकिटिमत्स्यानां मेषच्छागलखड़िनाम् । मांसं ग्राह्यं यथालाभं मेदोमज्जावसास्तथा ॥ १७१ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2253

तान्सर्वानेकतः कृत्वा वह्नौ नीरेण पाचयेत् । संपकं हि क्षिपेद्भाण्डे तत्र दुग्धं च निक्षिपेत् ॥ १७२ ॥

2254

चूर्णीकृत्य खलिर्देया तिलानां माक्षिकं तथा । स्विन्नांश्च सरसान्माषांस्तत्र दद्याद्वृतं तथा ॥ १७३ ॥

2255 उष्णं जलं क्षिपेत्तत्र मात्रा नास्तीह कस्यचित् ।

पक्षकं स्थापिते भाण्डे कोष्णस्थाने मनीषिणा । कुणपस्तु भवेदेव तरूणां पुष्टिकारकः ॥ १७४ ॥

अथ तरुचिकित्सा । 2256

नराणामिव वृक्षाणां वातपित्तकफागदाः । संभवन्ति निरूप्यातः कुर्यात्तदोषनाशनम् ॥ १७५ ॥

2257

कीटजग्धेनिसंपुष्टे वातभने शनिक्षते । वृक्ष छेदोपचारादिपीडिते च पृथक्रिया ॥ १७६ ॥

2258

कृशो दीर्घौ लघु रूक्षो निद्राहीनोल्पचेतनः । न धत्ते फलपुष्पाणि वातप्रकृतिकस्तरुः ॥ १७७ ॥

2259

आतपासहनः पाण्डुः शाखाहीनो मुहुर्यदि । अकालफलपाकी स्याच्छाखी पित्तात्मकः कृशः ॥ १७८ ॥

2260

स्निग्धशाखादल: शाखी सम्यक्पुष्पफलोज्ज्वलः । लतापरीतगात्रस्तु कफवान्परिमण्डलः ॥ १७९ ॥

उपवनविनोद: 2261

कटुतिक्तकषायर सैः पवनः पित्तं कटूष्णलवणाम्लैः । स्निग्धमधुराम्ललवणैः श्लेष्मा कोपं प्रयाति तरोः ॥ १८० ॥

2262 सुस्निग्धैः पिशितरसैः प्रयाति वातः

: मुस्निग्धैर्मधुरहिमैर्जलैश्च पित्तम् । कटुम्लैरहिमजलैः कषाय रूक्षैः श्लेष्मापि क्रमविहितैः प्रयाति नाशम् ॥ १८१ ॥

2263

रौक्ष्यं ग्रन्थिः कुटिलता वातावृक्षस्य जायते । गोविड्लोधवसाकुणपजलैस्तज्जयो भवेत् ॥ १८२॥

2264

दोषैर्यस्य विना प्रवालकुसुमम्लानिर्विरूढं वपु- र्मूले तस्य तरोर्भवन्ति कृमयो यत्नाच्च तानुद्धरेत् । गोमूत्राज्यविडङ्गसर्षपतिलैर्लिप्त: प्रन टैस्ततः सिक्तः क्षीरजलैरुदेति सहसा धूपैश्च धूपायितः ॥ १८३ ॥

2265

करारग्वधारिष्टसमपर्णत्व चांकृतः । उपचार: क्रिमिहरो मूत्रमुस्तविडङ्गवान् ॥ १८४ ॥

2266

कुणपजलपयोनिषिक्तमूलः सरसिजकन्दविलिप्तसर्वगात्रः । तरुरनलहतो बिभर्ति भूयो मरकतरङ्गहरिन्ति पद्धवानि ॥ १८५ ॥

2287 प्रक्षा दुम्बरत्वग्घृतमधुमधुरोच्छिष्टदुग्धैर्विलितः स्तम्भैरुत्तम्भ्य रज्ज्वा परिकलितवपुः पूरितः लक्षमृद्भिः ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः सिक्तः क्षीरेण भूयो जलभरिततलञ्चण्डवातादिभमः स्वस्थो भूत्वाङ्गिपायी कुसुमफलभर इण्यातनोति प्रकामम् ॥१८६॥ 2268

वृक्षस्या शनिदग्धस्य जीवनं श्रृणु भेषजम् । घनोशीरमधूकैश्च मुद्रा माषा यवास्तिलाः ॥ १८७ ॥

2269

पिष्टाः क्षीराम्बुसंयुक्तः सेचयेत्तमभीक्ष्णशः । स सेकाप्यायितः शीघ्रं प्रकृतिस्थो भविष्यति ॥ १८८ ॥

2270

जनयित्वा फलकुसुमं यः पुनरुपयाति वन्ध्यतां शाखी । स क्षीरैः कुणपजलैर्भूयः सिक्तः फलव्येव ॥ १८९ ॥

2271

असे कतो त्यन्त निषेकतश्च शाखाविशोषं फलिनो निरूप्य । सप्ताहमात्रं गृतमेव सर्पि- विडङ्गदुग्धाम्बु निषेचनीयम् ॥ १९० ॥

2272

उन्निद्रता मत्स्यसगन्धिता च प्रवालहानिः सपिपीलिकात्वम् । त्वग्भ्रंशनाद्वारिकृतादजीर्णा- त्तरोर्भवेत्तत्र चिकित्सनीयम् ॥ १९१ ॥

2273

तन्मूलशूलं परशुप्रहारै- विस्रावितं दोषरसं निहत्य । क्षौद्राज्यजन्तुन्नतिलैः प्रलिप्नं मृत्पूरितं दुग्धजलैर्निषिश्चेत् ॥ १९२ ॥

2274

शर्करातिलगोक्षीरवारिसेकात्तथा तरीः । शोषः शाम्यति वृक्षस्य लेपधूपोपचारतः ॥ १९३ ॥

उपवन विनोदः 2275

प्रियङ्गुवरकर्कारीवेतसार्जुनवल्कलैः । क्षीरसिद्धैर्विलिमानां स्रावः शाम्यति शाखिनाम् ॥ १९४ ॥

अथ विचित्रकरणम् । 2276

वृक्षायुर्वेदफलं मनोहरं शास्त्रतः सिद्धम् । नानाविधानचित्रं चित्रीकरणं प्रवक्ष्यामि ॥ १९५ ॥

2277

सुरभिसुमनोलब्धामोदां निधाय च मृत्तिकां धत्रखदिरयोः काथाम्भोभिः सुगन्धिभिरुक्षणात् । मलयजरजोले पाडूपवतस्य च भूरुहां व्रजति कुसुमं निर्गन्धानामतीव सुगन्धताम् ॥ १९६ ॥

2278

यत्रतिलनिशापलाशैरुपचितमूला तदम्बुसिक्ता च । ज्वलदनलोपममसकृत्कर्पासी तूलकं सूते ॥ १९७ ॥

2279

शाल्मलीत्वग्निशानीलीत्रिफलाकुष्ठसीधुभिः । सकृल्ले पोपचारेण शुकपक्षनिभं भवेत् ॥ १९८ ॥

2280

मञ्जिष्ठातिलयवपीतसारसारै- जीवन्तीदल सहितैर्मनः शिलाजैः । गोजाविप्रचुरपयःशृतैर्विलिता कर्पासी प्रसवति तूलकं खनीलम् ॥ १९९ ॥

2281

संपक्केक्षुर सविदारिकन्दक विलिप्तमूलभागस्य । सिक्तम्येक्षुरसेन च तरोरकाले भवेत्कुसुमम् ॥ २०० ॥

2282

तिलखलिविडङ्गगोमयविलोोडितेक्षुर ससेचितस्य तरोः । फलकुसुममकालभवं मनोहरं फलति लोकस्य ॥ २०१ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2283

मधुयष्टिसिताकुष्ठमधुपुष्पविनिर्मितेः । मोदकैयादिते मूले निरस्थि स्यात्फलं तरोः ॥ २०२ ॥

2284

मधुककुसुमगुजा शर्करोदुम्बराज्यं समधु निहितमन्तः काण्डमुत्कीर्य बड्डा । उपरि च परिलिप्तं वत्सविद्भिस्तरूणां जनयति फलमेतत्स्वादु सेकादनस्थि ॥ २०३ ॥

2285 तत्काल निहतस्योच्चैश्छागस्य स्कन्धचर्मणा । बद्धायां वृक्षशाखायां फलपाको न जायते । २०४ ॥ 2286

करि वर मृदितवली मुखनल कैर्मूलेषु कीलितस्य तरोः । संवत्सरं च यावत्फलितस्य फलानि जायन्ते ॥ २०५ ॥

2287

बजा चर्मतृणाभ्यां विडङ्गमधुदुग्धलेपितोल्लिख्य । शाखा पयोम्बुसेकाच्चिरमपि पकं फलं धत्ते ॥ २०६॥

2288 मोन कोलवसामांसदुग्धसेकेन धूपतः । सर्वबीजानि सावर्यमुत्तिष्ठन्ति फलन्ति च । २०७ ॥ 2289

अङ्कोल्लतैलस्कर शिशुमारवसासु भावित बीजम् । सद्यो रोहति निहितं भूमौ करकाम्भसा सिक्तम् ॥२०८॥

2290

बीजमानादिवृक्षाणां पकं मीनफलाम्बुनि । अङ्कोल्लतैलदुग्धाज्ये निहितं बृहती भवेत् ॥ २०९ ॥

2291

भस्मन्यामेलितं शुष्क मुप्तमुद्भिद्यते सह । फलेनाशेषलोकस्य कृतकौतुकमञ्जसा ॥ २१० ॥

उपवनविनोदः 2292

एकविंशतिवारेण कुक्कुटस्यासृजोक्षितम् । तत्क्षणाद्दाडिमीबीजं वर्धते फलति ध्रुवम् ॥ २११ ॥

2293

मत्स्यकोलवसामांसचणकक्षारभावितम् । यस्य कस्यापि वा बीजं ध्रुवं पुष्पफलं भवेत् ॥ २१२ ॥

2294

स्कन्धतः समन्ततः सूकरास्थिभिर्दृढम् । कीलितो न संशयं नाशमेत्यनोकहः ॥ २१३ ॥

2295

कुलत्थक्काथतोयेन तरुः पुष्पफलं त्यजेत् । किंशुकार्जुनतर्कारीलवणाम्बूक्षणेन च ॥ २१४ ॥

2296

नानावर्णैर्घटितं कन्दं कुमुदस्य सूत्रसंघटितम् । घृतमधुविलिप्तमुप्तं सूते कुसुमं तथावर्णम् ॥ २१५ ॥

2297

माहिषकरीष मंत्रैर्मृदित विशुष्कं दिनानि यत्सप्त । कुमुदफलबीजमुप्तं जनयति करवीरविटपं तत् ॥ २१६ ॥

2298

कूष्माण्डवार्ताकपटोलकादि- बीजं वसाभावितमुप्तसिक्तम् । विशोधितायां भुवि सर्वकाल फलान्यनस्थीनि महान्ति धत्ते ॥ २१७ ॥

2299

वार्ताकबीजं घृतमाक्षिकार्क- विशोषितं गोमयलिप्तरन्ध्रे । बालस्य कूष्माण्डफलस्य तमं पक्का गृहीतं फलितं महत्स्यात् ॥ २१८ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2300

मन्दारकुमरन्ध्रे या कौष्माण्डी निर्गता लता । मृद्रोमयवृते तस्मिन्सिक्ते फलति सा सदा ॥ २१९ ॥

2301

सूकरासृग्वसासिक्क मङ्गोलतैलभावितम् । एरण्डबीजं कारञ्जीफलं तेतिकौतुकम् ॥ २२० ॥

2302

खरतुरगविग्निवेशिततापितया या शलाकया मूले । तिर्यग्विद्धा कदली फलति फलं करिकराकारम् ॥२२१॥

2303 कोलशोणित

मेदोभ्यामकोल्लकथितेन च । सिञ्चिता कदली सूते दाडिमीफलमुत्तमम् ॥ २२२ ॥

2304

नरमांसवसारक्तदन्तिदन्तविचूर्णितैः । भिसा सिक्का रम्भा चूतफला भवेत् ॥ २२३ ॥

2305

अङ्कोल्लक्कथितं स्विन्नं नृमांसं छागदुग्धयुक् । पिण्याकसहितं मूले सहकारस्य निक्षिपेत् ॥ २२४ ॥

2306

द्राक्षावल्लीसमाकारः सहकारः सदाफलः । जायते निश्चितं धत्ते सर्वेषामद्भुतं यदि ॥ २२५ ॥

2307

शशकूर्मासृग्मध्ये बहुभावितमाम्रजं बीजम् । रूढं सिक्तं दुग्धैः फलति फलं सर्वकालेषु ॥ २२६ ॥

2308 कृमिरिपुयवयष्टीमधुगुडदुग्धविलेपनेन निम्बतरुः भवति जलदुग्धसिक्तः स्वभावतिक्तोपि मधुरफलः ॥२२७॥

उपवनविनोद: 2309

बीजं नरपलाङ्कोल्लतैलस्विन्नं शुभं सदा । उद्गच्छति मृदा पूर्णमम्भः सिक्तं करे क्षणात् ॥ २२८ ॥

2310

अङ्कोलतैलभावितमुषितं गोशकृति कुमुदकन्दमलम् । करकाम्बुकर्दमभूते कलशे कुसुमं समुद्रहति ॥ २२९ ॥

2311

गोकोलास्थिकरीषैस्तु दग्धे गर्ते विशोधिते । उप्तं च वालुकापूर्ण मूलकं गर्तवद्भवेत् ॥ २३० ॥

2312

इष्टकचिते समन्तात्पुरुष निखातेवटे तरुर्जातः । वामन एव हि धत्ते फलकुसुमं सर्वकालमिति ॥ २३१ ॥

अथान्नादिनिष्पत्तिज्ञानम् । 2313

फलकुसुमपत्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञेयम् । सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि सस्यानाम् ॥ २३२ ॥

2314

न्ययोधेन तु यत्रकास्तिन्दुकवृद्धया च षष्टिको भवति । अश्वत्थेन ज्ञेया निष्पत्ति: सर्वसस्यानाम् ॥ २३३ ॥

2315

जम्बूभिः स्थलमाषा: शिरीषवृद्धया च मुद्द्रनिष्पत्तिः । गोधूमाश्च मधूकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन ॥ २३४ ॥

2316

करिणश्च हस्तिकर्णैर्निर्देइया वाजिनोश्व कर्णेन । गावश्च पाटलाभिः कदलीभिरजाविकं भवति ॥ २३५ ॥

2317

आम्रैः क्षेमं भल्लातकैर्भयं पीलुभिस्तथारोग्यम् । खदिर शमीभ्यां दुर्भिक्ष मर्जुनै: शोभना वृष्टिः ॥ २३६ ॥

शाधरपद्धतिः 2318

पिचुमन्दनागकुसुमैः सुभिक्षमथ मारुतः कपित्थेन । निचुलेनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुटजेन ॥ २३७ ॥ एते नानावृक्षायुर्वेदशास्त्रेभ्यः । अथ शकुनज्ञानम् ॥ ८३ ॥

2319

दृष्ट्वा शास्त्रसमूहाननुभवसिद्धिं च लोकतः कृत्वा । आरभ्यते मयेदं शकुनज्ञानं सतामर्थे ॥ १ ॥

2320

ये जन्मादिशुभाशुभं विवृणते कालावधि प्राणिनां यैर्याप्तं निखिलं जगत्रयमिदं येभ्यो विना किंचन । ज्ञानं भूतभविष्यमा विविषयं विज्ञायते न स्फुटं विश्वोन्मेषकरा जयन्ति शकुना अभ्यासभास्वत्प्रभाः ॥ २ ॥

2321

लाभं हानिं विदधति मुदं दुःखमेकान्तरौद्र- मायुर्घ मरणमथवा सर्वकामार्थसिद्धिम् । ये संग्रामे विजयमतुलं भङ्गदा ये च वक्तुं तेषां भावं क इह शकुनानां प्रगल्भोस्ति मर्त्यः ॥ ३ ॥

अथ शकुनविवृतिः । 2322

त्रिविधमिह भवति शकुनं क्षैत्रिक मागन्तु जाकिं चान्यत् । कृत्वाधिवासनाद्यं यदीक्ष्यते क्षैत्रिकं तत्स्यात् ॥ ४ ॥

2323

स्थानस्थानां शकुनं यदि कस्माद्दिग्विभागतो भवति । शान्तप्रदीप्रभेदा व्यक्तफलं प्रथितमागन्तु ॥५॥

2324

सव्यापसव्यसंमुखपृष्ठेषु ग्राम्यवन्यसत्त्वानाम् । शकुनं स्वरगतिचेष्टाभावैः पथिक नाम ॥ ६ ॥

शकुनज्ञानम् 2325

पोतकी पिङ्गला काको जम्बुकी भषणस्तथा । पञ्चैतान्युत्तमान्याहुः शकुनानि मुनीश्वराः ॥ ७ ॥

2326

चत्वारि प्राक्तनान्याहुर्दुर्विज्ञेयानि तत्त्वतः । सुबोधो भषणस्तेषु तेन पूर्व स कथ्यते ॥ ८ ॥

2327

पृच्छाशकुनं वच्मि श्वानं मुक्त्तात्र नान्यसवस्य । प्रकटं सुलभं च यतो नैवंविधमस्ति किंचिदपि ॥ ९ ॥

अथ क्षैत्रिकशकुनम् । 2328

अथोच्यते श्वानरुतस्य सारं सारं समस्तेष्वपि शाकुनेषु । विस्पष्टचेष्टं शुभलक्षणं च शुभाशुभं प्राक्तनकर्मपाकम् ॥ १० ॥

2329

विमर्शक: शाकुनशास्त्रदक्षो विशुद्धबुद्धिः सतताभियुक्तः । यथार्थवादी शुचिरिङ्गितज्ञो भवेदिहाचार्य पदाधिकारी ॥ ११ ॥

2330

श्वश्वानमल्नुभषणाः कौलेयककपिलजागरूकाथ । मण्डलकुकुरयक्षाः शुनक: सरमासुतस्याहाः ॥ १२ ॥

2331

वेता द्विजाः क्षत्रियकाश्च रक्ताः पीताश्च वैश्या असिताश्च शूद्राः । विमिश्रवर्णाः शुनकास्तथेह भवन्ति नानाविधकारुसंज्ञाः ॥ १३ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2332

स्वस्वजातेस्तु पृच्छायां प्रष्टव्या इति केचन । सत्यं ब्रूते यथा कृष्णस्तथान्ये न मुनेर्मतम् ॥ १४ ॥

2333

आचार्यमानीय शुभेह्नि कार्य पैष्टं श्वयुग्मं शुचिरर्चयित्वा । क्षीरेण भोज्यं भषणस्य तुष्ट्यै दद्यात्कुमारीशिशुबान्धवेभ्यः ॥ १५ ॥

2334

सर्वाङ्गकृष्णः परिपूर्णकायः शान्तो विरोगस्तरुणो बलिष्ठः । अवामभागानतपुच्छचेष्टो बिभर्ति शुद्रो नखविंशतिं यः ॥ १६ ॥

2335

तं सारमेयं पुरुषोधिवास्य विश्वास्य धृत्वा नपयेद्दिनान्ते । शुक्लाम्बरस्तां रजनीं व्रती स्या- द्यत्नेन कुर्यात्सकलं समन्त्रम् ॥ १७ ॥

अधिवासनम् । 2336 मन्त्रः । ॐ भुनकोत्तमास्मिन्कर्मणि मया धिवासितोसि सत्यं ब्रूहि स्वाहा । इत्यात्महस्तं शुनकस्य शिरसि धृत्वाभिमन्त्रयेत् । 2337

ततः प्रभाते नवगोमयेन त्रिहस्तमात्रं चतुरस्रकं च । शुचौ मनोज्ञे विजने विदध्या- द्धरातले मण्डलकं विशुद्धे ॥ १८ ॥

शकुनज्ञानम् 2338

गौर इन्द्रोरुणो वहिर्यमः क्रव्याच्च मेचकौ । शुभ्रः पाशी च हरितो वायुश्चित्रो धनेश्वरः ॥ १९ ॥

2339

विशदः शम्भुरित्येते कार्या अष्टदलाम्बुजे । पिष्टातकमयाः सर्वे निजकाष्ठां समाश्रिताः ॥ २० ॥

2340

पृष्ट्वाचार्य तु तत्पूजां कुर्यात्पुष्पादिभिस्तथा । प्रणवाद्यैर्न मोन्तैश्च मन्त्रैस्तन्नामनिर्मितैः ॥ २१ ॥

2341

यक्षोर्चनीयो विधिनात्र मध्ये पैष्टं श्वयुग्मं च ततः कुमार्या । पक्केन देयश्वरुणोपहारै- घृतप्नुतोभ्यर्चितदेवताभ्यः ॥ २२ ॥

2342

हविः समुद्धृत्य चरोस्तथान्य- कुर्याच्च पिण्डं शुनकार्थमंत्र । ततस्तु पूजां विदधीत मध्ये यक्षस्य मन्त्रैर्निखिलैरमीभिः ॥ २३ ॥

2343 मन्त्राः । ॐ मण्डलाय स्वाहा । इति चन्दनम् । ॐ भल्नुकाय स्वाहा । इति पुष्पम् । ॐ कपिलाय स्वाहा । इत्यक्षतान् । ॐ यक्षाय स्वाहा । इति धूपम् । ॐ विनते स्वाहा । इति दीपम् । ॐ ऋतुकालाभिगामिने स्वाहा । इति फलम् ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः ॐ बलिभोजनाय स्वाहा । इति नैवेद्यम् । ॐॐ स्वामिभक्ताय स्वाहा । इत्यर्ष्यम् । इति मध्ये मण्डलस्य यक्षपूजा । 2344

तत आनीय शुनकं स्वच्छं कृत्वा निजं करम् । निधाय मस्तके तस्य मन्त्रमेनं ततो जपेत् ॥ २४ ॥

2345 मन्त्रः । ॐ कृतज्ञ प्रत्येहि ॐ रात्रिजागर एह्येहि ॐॐ दिव्यज्ञानिन् एह्येहि ॐ प्रत्यक्षवचन एह्येहि ॐ अहिजिह्वाय एह्येहि ॐ स्वल्पप्रिय एह्येहि इम- मर्ध गृहाण सत्यं ब्रूहि ब्रूहि सत्यं स्वाहा । इति शुनकाभिमन्त्रणम् । 2346

ततो नरो निजं कार्य निधाय हृदयेखिलम् । हविः पिण्डं समादाय मन्त्रं जावनी न्यसेत् ॥ २५ ॥

2347 मन्त्रः । ॐ नमो भगवते शुनकोत्तमाय महाशकुन- गम्भीरशब्दाय प्रजापतये ऋतुकालाभिगा- मिन् शीघ्रमेह्येहि बलिं गृहाण मम चिन्तितं कार्य सत्यं ब्रूहि ब्रूहि ॐ हुं फट् स्वाहा । इति बलिनिवेदनम् । 2348

अब्दायनर्तुष्वथ मासपक्ष- दिनानि कार्येप्यवधौ विदध्यात् । हीनावधिर्येन भवत्यसत्यः सर्वोपि लोके शकुनो गृहीतः ॥ २६ ॥

2349 एवंविधे भावि न वेति चित्ते निवेश्य कार्य अषणं विमुञ्चेत् ।

23 ज संभक्ष्य पिण्डं स्थिरतां गतस्य चेष्टादिकं तस्य निरूपणीयम् ॥ २७ ॥ अथ भूपतित्व प्रश्नचेष्टाः । 2350

कण्डूयमानः खलु दक्षिणेन हस्तेन भालं भषणो ददाति । प्रभाविनश्रीकृतराजचक्रं राज्याभिषेके वरपट्टबन्धम् ॥ २८ ॥

2351

करेण कण्डूयति दक्षिणेन यक्षो यदा वामकरं तदानीम् । प्रभूतमातङ्गघटासमृद्धं ब्रूते समन्तात्पृथिवीपतित्वम् ॥ २९ ॥

2352

उद्घाटयेहक्षिणमक्षि यक्षो हस्तेन मुद्रात्यय दक्षिणेन । यस्याभिषेके स भवेत्स्वशक्त्या क्षितीशलक्षेक्षितपादपद्मः ॥ ३० ॥

2353

कौलेयको दक्षिणकर्णदेशं करेण कण्डूयति दक्षिणेन । यदा तदा जल्पति गीतवाद्य- विनोदयुक्तं पृथिवीपतित्वम् ॥ ३१ ॥

2354

कण्डूयते दक्षिणपाणिना चे- त्स सारमेयो वदनं तदानीम् । भक्तैः प्रभूतैः सह भूमिपालै- भन्यानि भक्ष्याणि चिरं भवन्ति ॥ ३२॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2355

वक्षोथ कण्डूयति दक्षिणेन श्वा पाणिपादेन भवेत्तदानीम् । तुरंगमातङ्ग महिष्यजादि- वादित्रसंपत्सहितं नृपत्वम् ॥ ३३ ॥

2356

यदा दक्षिणपादस्य नखैलिखति मण्डली । जठरं स्वं तदा तस्य लाभं वक्ति महत्तरम् ॥ ३४ ॥

2357

पश्याते जिघ्रति विलिखति कण्डूयति कृषति मार्टि परिलेढि । दक्षिणतोथ वलित्वा दक्षिणमङ्गं शुभं ख्यातम् ॥ ३५ ॥

2358

दक्षिणकटेन शेते दक्षिणचरणेन मूत्रयत्यथवा । उपविशति दक्षिणेन च पार्श्वन श्वा शिवं शंसन् ॥ ३६ ॥

2359

मेहति शुभप्रदेशे अयते शान्तां दिशं प्रदेशं च । अधिरोहति शय्यासनवेदिप्रासादहर्म्याणि ॥ ३७ ॥

2360

दक्षिणं चेष्टितं तस्य ज्ञेयं सर्व शुभावहम् । वामा गतिर्वामचेष्टा सर्वानर्थाय केवलम् ॥ ३८ ॥

2361

जृम्भणवमनपलायन चिन्ता निद्राङ्गभङ्गतनुकम्पौ । मूर्धश्रवणविधूननतनुचर्वणकासहिक्काश्च ॥ ३९ ॥

2362

भस्मोजूलनलोटन खनना क्रन्दनभक्ष्यपरिहाराः । रोदननेत्र निमीलनदृषदामहभास्करालोकाः ॥ ४० ॥

2363

दीतदिगाश्रयभीतिविश्रामोक्षादिकं च यहीतम् । निन्व्यं शान्तप्रश्ने दीप्तम भयं हन्ति ॥ ४१ ॥

शकुनज्ञानम् 2364

दिक्चेष्टितस्थानगतिस्वरायाः पञ्चेह दीप्ताः खलु पञ्च शान्ताः । अन्येष्वपीमे शकुनेषु भूना निमित्तविद्भिः परिभावनीयाः ॥ ४२ ॥

2365

भवन्त्यवामा यदि वामतश्च चेष्टा: समस्ता न गुणो न दोषः । कौलेयको यास्त्वधिकाः करोति फलं तदुत्थं प्रतिपादनीयम् ॥ ४३ ॥

2366

महोदयं पञ्चविधेन पुंसां शान्तेन राज्यं वितरत्यवश्यम् । पञ्चप्रकारेण पुनस्तदेव दीप्तेन यक्षो हरति प्रसह्य ॥ ४४ ॥

अथ कन्यार्थ वरप्रश्नः । 2367

वरस्य कन्यावरणोद्यतस्य कुमारिकायाः पतिमर्थयन्त्याः । आख्यायतेन्योन्यपरीक्षणाय क्रमेण चेष्टा सरमासुतस्य ॥ ४५ ॥

2368

कौलेयके दक्षिणचेष्टिते स्या- त्कन्या विवाह्या न तु वामचेष्टे । शुन्या समं केलिरते सुखेन तयोढया सार्धमहानि यान्ति ॥ ४६॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2369 श्वा चेवरस्याभिमुखं समेति तदा न कन्या किल सा विवाद्या । यक्षः संमाजिप्रति यत्र शुन्या योनिं स कन्यां क्षतयोनिमाह ।॥ ४७ ॥ अथ वरायें कन्याप्रश्नः । 2370

प्र वरार्थ विहित कुमार्या स्याद्दामचेष्टो शुभदो न चान्यः । मूत्रं च गुन्या उपारे प्रकुर्व- न्ब्रूते सपत्नीं भषणो भवित्रीम् ॥ ४८ ॥

2371

मूत्रं निजं लेढि दिशं च वामां प्रयाति तस्यां दयितोनुरागी । संमार्जयन्वामकरेण जिहां ब्रवीति भोगप्रियतां वरस्य ॥ ४९ ॥

अथ वर्षामनः । 2372

वर्षानिमित्तं शुनकोत्तमस्य चेष्टा विशिष्टा विधिनोपदिष्टाः । याः शाकुनज्ञानविशारदैस्ताः शृण्वन्तु शिष्टाः परमार्थपुष्टाः ॥ ५० ॥

2373

वर्षानिमित्तं शुनकोत्तमस्य चेष्टाः प्रशस्ताः खलु दक्षिणा याः । शान्ताच या दीप्ततमा न शस्ता न वामचेष्टाः शुनकस्य नूनम् ॥ ५१ ॥

शकुनज्ञानम् 2374

उद्घाटय चेदक्षिणमक्षि लीढे नामि स्वकीयामथवाधिरूढः । शेते गृहस्योपरि जागरूक स्तदाम्बुदोम्बु क्षिपति प्रभूतम् ॥ ५२ ॥

2375

जृम्भां प्रकुर्वन्गगनं विलोक्य यो जागरूकः कुरुतेश्रुपातम् । स जल्पति प्रावृषमम्बुपूर- प्लुताव सर्वसमृद्धिसस्याम् ॥ ५३॥

2376

निर्गत्य तोयादधिरुह्य पालीं कौलेयकश्चेद्विधुनोति कायम् । तन्निधितं प्रावृषमम्बुकाले कृषीवलप्रीतिकरी करोति ॥ ५४ ॥

2377

उच्चं प्रदेशं भष्णोधिरुह्य अषत्यभीक्ष्णं विमीक्षमाणः । यदा तदानीमचिरेण वृष्टि- रम्भोदमुक्ता भवति प्रभूता ॥ ५५ ॥

अथ राज्ञोः शुनकयुगेन जयप्रश्नः । 2378

युद्धोद्यतयो राज्ञोः शुनकाभ्यां जयपराजयप्रभः । कर्तव्यो विद्वद्भिस्तज्जाश्चेष्टास्तु कथ्यन्ते ॥ ५६॥

2379 युद्धार्थनोर्नाम युगेन राशोः पृथक्पृथक्पक्षयुगं प्रकल्प्य ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः मुञ्चेत्ततो यो बलिमत्ति जिला मध्यात्तयोस्तस्य जयो नृपस्य ॥ ५७ ॥ 2380

यद्याददाते च बलिं मिलित्वा नेहान्वितौ भक्षयतो यदोभौ । जयार्थिनोः स्यान्नृपयोस्तदानी- मन्योन्यसंधानविधानबुद्धिः ॥ ५८ ॥

2381

यन्नामकः श्वा प्रपलायनेच्छु- ज्ञेयः स सत्रास इतीङ्गितज्ञैः । यन्नामधेयः पुनरस्तशङ्को न तस्य राज्ञो भयमस्ति चित्ते ॥ ५९॥

2382

मुञ्चतो घुरघुरारवं यदा वाञ्छतो न खलु खादितुं बलिम् । मण्डलीकृतनिजास्पदाश्रयौ वैरमेव न तदा भवेद्रणम् ॥ ६० ॥

2383

श्वानावुभावप्यभिभूय साक्षा- व्यदा परोआाति बलाइलिं चेत् । ध्रुवं तदान्यो नृपतिर्बलिष्ठ- स्तौ भूपती जेतुमुपैति तूर्णम् ॥ ६१ ॥

2384

मध्याहूयोरेकतरेण येन शुना गृहीतो बलिरात्मशक्त्या । आच्छिय भुङे भषणस्तृतीय- स्तस्यापरस्तत्र भवत्यरातिः ॥ ६२ ॥

शकुनज्ञानम् 2385

मध्यात्तयोर्मण्डलयोस्तु येन नैवेद्यमेकेन गृहीतमुक्तम् । मुङ्गे तृतीयः प्रणयेन तस्य मिलत्यकस्मायुधि तत्र मित्रम् ॥ ६३ ॥

2386

समनतोर्यद्यविकारभावा- त्समं तृतीयेन गुना तदन्नम् । श्वानौ तदानीं समुपैत्यवश्यं राज्ञोस्तयोः संधिविधायि मित्रम् ॥ ६४ ॥

अथैकेन गुनकेन राजोः संग्राममनः । 2387

ध्रुवं जयोस्तीति यदा तु पृष्ठे राज्ञोईयोबुद्धिमता यथावत् । श्वानस्तु चेष्टां प्रकरोति शान्तां युद्धं भवेत्तन्नृपयोरवश्यम् ॥ ६५ ॥

2388

दिक्स्थानचेष्टानिनदै: प्रशान्तै- र्यथोत्तरं संगतवृद्धिकारी । चतुर्भिरेतैर्यदि शान्तदीप्तै- स्तदा न संधिर्न च संपरायः ॥ ६६ ॥

2389

प्रदक्षिणादुत्तर मप्रदक्षिणं यदा तदा संधिरनन्तरं रणात् । करोति यक्षो यदि तुष्यति क्रमा- तदा तु संधिः प्रथमं रणं ततः ॥ ६७ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2390

यक्षो भषनम्बरमीक्षमाणः कर्णी धुनोत्युत्पतति प्रधावन् । यो वापसर्पत्यथ सव्यगत्या स सांपरायप्रशमाय राज्ञोः ॥ ६८ ॥

अथासंग्रामप्रश्नः । 2391

राज्ञो रणं नैव भविष्यतीति प्रने कृते यद्यशुभा भवन्ति । चेष्टाः समस्ताः सरमासुतस्य भवेत्तदानीं समरोतिधोरः ॥ ६९ ॥

2392

शुना निमित्तद्वितयं विरुद्धं शान्तं च दीप्तं च कृतं यदि स्यात् । मध्यात्तयोर्निष्फलमादिभूतं फलान्वितं पश्चिममामनन्ति ॥ ७० ॥

अथैकेन गुनकेनैव राज्ञो जयप्रश्नः । 2393

जयाय यक्षः कृतशान्तचेष्ट: प्रदीप्तचेष्टस्तु पराजयाय । लोकान्ध्रुवं लोभयते नरेशं सवाहनामात्यपदातिदेशम् ॥ ७१ ॥

अथ संधिप्रश्नः । 2394 प्रशस्तचित्ते शुनि शान्तचेष्टे संधिर्भवेयुद्धसमुद्यतस्य ।

शकुनज्ञानम् परामुखे वाथ पलायमानं भङ्गो भवेन्नैव भवेत्तु संधिः ॥ ७२ ॥ अथ युद्धप्रश्नः । 2395 दिक्स्थानचेष्टानिनँदैः प्रदीप्तो जयाय युद्धे नियमेन योद्धुः ! त एव शान्तः समरे करोति वन्धं वधं तस्य पराजयं च ॥ ७३ ॥ अथ विविधप्रश्नः । 2396

शुभंस्वरो यः शुभचेष्टितः श्वा कैरोति मूत्रं च शुभप्रदेशे । दाव्यं साबुद्यमिन हृदिस् निःसंशयं धान्यधनादिलाभम् ॥ ७४ ॥

2397

उपस्थित प्राकृतपुण्यपाका- पुरः स्थितो दक्षिणपाणिना स्वम् । शिरः स्पृशेदक्षिणचेष्टितो वा यो मण्डलो मण्डललाभदोसौ ॥ ७५ ॥

2398

उच्छ्रासहिक्काशयनाङ्गभङ्ग विष्ठावमिश्वासविजृम्भणानि । वक्रं सुनोधन्मिपितां च दृष्टि द्यूते प्रशंसन्ति च वामंचेष्टम् ॥ ७६ ॥

2399 संमूत्रयञ्च रमणीयदेशे चेटामवामां ललितां प्रकुर्वन् ।

शार्ङ्गधरपानेः स्याद्गर्भवत्याः सुतजन्म हेतु- श्रेष्टाश्च कन्याजननाय वामाः ॥ ७७ । 2400

विवामिश्वासविजृम्भणानि स्वापका साङ्गबिमोटनानि । यद्याचरत्याशु तदा करोति वा गर्भवत्याः खलु गर्भपातम् ॥ ७८ ॥

2401

दिवस्थानचेष्टानिनदै: प्रशान्तैः मश्रेषु सौम्येषु शुभानुकारी । नतुर्भिरेतैस्तु भवेत्प्रदीप्तैः प्रश्शेषु दींतेषु शुभाय यक्षः ॥ ७९ ॥

अथ रोगिप्रश्नः । 2402 पृढे निमित्त श्रवणे विधूय संकोच्य गांत्राण्यांखलानि शेते । कौलेयकचेत्तदुपैति रोगी परेतनाथावसथं क्षणेन ॥८० । 2403 अवामभागेन यदा वलिवा वा पृष्ठकण्डूतिमपाकरोति । तदा तत्रैव कृतान्त गेहे रोगाभिभूतो नियतं प्रयाति ॥ ८१ ॥ 2404 पुनः पुनदक्षिणमुरुभाग लिहन्दिनैः पञ्चमिराह मृत्युम् ।

शकुनज्ञानम् यमक्षये तत्क्षणमेव यक्षः क्षिपत्यवश्य जठरावलेहान् ॥ ८२ ॥ 2405 वामा वामचेष्टाश्र रोगप्रो शुभावहाः । उच्चस्थानाभयो हर्षो मूत्रस्राव: शुभः स्मृतः । ८३ ॥ अथागन्तुकशकुनम् । तत्र प्राक्छुनकस्य शुभचेष्टितानि । 2406

स्थानस्थितस्य यस्य श्वा देहं जिनति लाभदः । क्रयाण के मूत्रयति भषणो लाभदायकः ॥ ८४ ॥

2407

दक्षिणेनाङ्गिणा कर्ण विलिखन्वृद्धिसूचकः । भषणो विलिखंचक्षुः प्रतिभूः प्रियसंगमे ॥ ८५ ॥

2408

उच्छीर्षे पदकं कृत्वा यदि शेते शुनस्तदा । आगच्छद्रल्लभं वक्ति तद्वेश्मन्यचिरादपि ॥ ८६ ॥

2409

द्वारप्रदेशे जघनं निघर्ष- न्पूजार्हपान्थागमनाय यक्षः । करोति तत्रोपविशंश्च पुंसां सङ्गं जनेनाभिमतेन सार्धम् ॥ ८७ ॥

2410

लिप्नपूरितचतुष्कविशेषे प्राङ्गणे च निवहेत्सरमाजः । संपदं प्रवितरत्यतिब ह्वीं तस्खनन्पुनर नर्थ करोसौ ॥ ८८ ॥

शार्ङ्गधरपद्धति 2411

संमार्जनींचकर्पास सणकं सूर्पकङ्कतौ । गृहीत्वा संमुखेभ्येति तद्गृहं पूर्यते धनैः ॥ ८९ ॥

2412

वसुंधरायाः कमपि प्रदेश सूर्ध्ना स्पृशन्यद्यवलोकते श्वा । ध्रुवं तदा तत्र महानिधान- मस्तीति सिद्धैः कथितं रहस्यम् ॥ ९० ॥

2413

विवाहार्थे शुभ: शुन्या विधत्ते प्रस्रवं यदि । तदा विवाद्या तु कन्या शुभा सौख्यार्थभारभवेत् ॥ ९९ ॥

2414 दक्षिणाङ्गं यदा यक्षः स्पृशेदक्षिणपाणिना तदा ऋद्धि विवाहार्थे विधत्ते चिन्तिताधिक्रम ॥ १२ ॥ 2415

हृष्टास्यं भषणं प्रेक्ष्य क्रीडन्तं कान्तया सढ़ । विवाह्यते कुमारी या सा सौख्यं लभते तराम् ॥ १३ ॥

2416

चन्द्रार्की प्रेक्ष्य वर्षानु रौत्यूर्ध्ववदनो यदि । सतरात्राद्वारिपूरं पतिष्यति वदत्यः ॥ ९४ ॥

2417

नीरतीर्थे तटस्थश्चैदङ्गं कम्पयते शुनः । तत्र देशे घनां मेघवृष्टिं वदति भाविनीम् ॥ ९५ ॥

अथ शुनकस्याशुभचेष्टितानि । 2418

च्छतां दक्षिणे यक्षो वामः प्रविशतां भवेत् । कार्षुकाणां स आख्याति कृषिकर्म विधत्त मा ॥ ९६ ॥

शकुनज्ञानम् 2419

दिनकराभिमुखो दिवसात्यये कृतरवः खलु कर्पूकभीतये । पवनदेिग्वदनस्तु निशाखे भवति चौरसमीरणभीतिदः ॥ ९७ ॥

2420

उदमुखो वक्ति भषनिशीथे द्विजोपपीडां मरणं गवां च । कुमारिकादूषणगर्भपात- वीन्निशान्ते शिवदिङख: स्यात् ॥ ९८ ॥

मु 2421

प्रातर्दिनेशाभिमुखोग्निदिग्मुखो भषन्विधत्तेनलचोरभीतिम् । दिनस्य मध्येनलमृत्युभीतिं सरक्तपातं कलहं दिनान्ते ॥ ९९ ॥

2422

भवन्दिनेशाभिमुखः प्रभाते ग्रामस्य मध्ये नृपनाशनाय । वर्चे विमुञ्चन्यदि दृश्यते श्वा सिद्धेपि कार्ये तदुपद्रवः स्यात् ॥ १०० ॥

2423

ऊर्ध्वानना भास्कर संमुखीनाः श्वानो रुवन्तो महते भयाय । एवं हि संध्यासमयेन्यदा तु निर्वासका: स्युर्नगरस्य तस्य ॥ १०१ ॥

2424

मततः शरदृतौ श्वानो रुवन्ति किल तेनिशम् । तदा न दूषणं तेषामन्यदा तु न शोभनाः ॥ १०२ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2425

ग्रामं निशायां खरसारमेयाः शून्यं विधातुं सहिता रुवन्ति । ग्रामे भाषेत्वा भषणा: इमशाने रुवन्ति नाशाय च मुख्यपुंसः ॥ १०३ ॥

2426

निष्कारणं यः प्रपलायते श्वा विरोति वा वारिणि योवतीर्य । मृताङ्गरक्तास्थिमुखो रुगार्त- गेहं विशेद्यः स च मृत्युमाह ॥ १०४ ॥

2427

खनत्यगारं यदि सारमेयः कुये तदा स्यात्खलु संधिपात: । गोष्टप्रदेशे यदि गोपहारो धान्यस्य भूमिं यदि धान्यलाभः ॥ १०५ ॥

2428

यदि वा निजपुंचिह्नं पाणिग्रहणकर्मणि । लेढि गौरीसमाध्यूढा कलङ्कयति सा कुलम् ॥ १०६ ॥

2429

कृत्वा शिरो द्वारि बहिर्वपुचे- च्छा रौति दीर्घ गृहिणीं प्रपश्यन् । तद्रोगदो वक्ति च बन्धकीं तां बहिर्मुखोभ्यन्तर कायभागः ॥ १०७ ॥

2430

खनित्वोपरि गेहस्य पुरीषं कुरुते यदि । जारस्यागमनं बक्ति पार्श्वाद्धनिकयोषितः ॥ १०८ ॥

2431 1

गृहे प्रविश्य चेदनं विक्षिपेत्कथयत्यदः । गृहिणी ते तदाप्यर्थे जारस्यैतद्विचारय ॥ १०९ ॥

शकुन ज्ञानम् 2432

तूलिकोच्छीर्षके नित्यं यदि सेवति मण्डल । जार प्रवेशस्तद्वे हे जायते निशि सर्वदा ॥ ११० ॥

2433

मुसलोलूखले सूर्ये सणं खट्टां च कुकुरः । दवा शीर्षे स्वपति चेज्जारमाख्याति तद्गृ॒हे ॥ १११ ॥

2434

जृम्भां कृत्वा नभः प्रेक्ष्य मुञ्चत्यभूणि रौति वा । स्थाने तस्मिन्निदं ज्ञेयं विद्युत्पातो भविष्यति ॥ ११२ ॥

2435 यदि श्वा पललं कृत्वा मुखे नीरं विगाहते । संग्रामो वह्निना सर्व दह्यते कथयत्यदः । ११३ ॥ 2436

गृहीत्वा गोमयं गेहे विशन्गोहरणाय सः । आत्मानं दशनैः खादन्स्थानं शून्यं करोति सः ॥ ११४ ॥

2437

सूर्योदये गृहोर्ध्वं च वह्निमीत्यै रुवन्भवेत् । सश्रा विवादाय भवेदासनादौ पुरीषकृत् ॥ ११५ ॥

2438

भुजद्रयं जिव्रति सारमेयः पुंसो भवेत्तस्कर वैरियोगः । मांसास्थिभक्ष्याणि च मम्ममध्ये स्याद्दोपयन्नग्निभयं प्रभूतम् ॥ ११६ ॥

2439

भषन्नमीक्ष्णं भवनस्थिताना- मावेष्टनं चेत्कुरुते कदाचित् । कौलेयकोवश्यमुपस्थितं न- ज्ज्ञेयं भयं वन्धनसंप्रवृत्तम् ॥ ११७ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2440

यस्य प्रातः सुस्थितस्य श्वयं बहवोथवा । कुर्वन्ति युद्धमीज्ञाने तस्य स्याद्वैरिभिः सह ॥ ११८ ॥

2441

चतुष्पथे राजमार्गे गोवत्सां कामयेच्छुनिः । तत्र भीति समाख्याति स मासेनैव वैरिणाम ॥ ११९ ॥

2442

विशन स्थिमुखो गेहे स्वामिपुत्रादिमृत्यवे । क्रीडते शयने सार्धं तस्य सौख्यं प्रयच्छति ॥ १२० ॥

अथ शिवारुतम् । 2443

अष्टदिशो रवियोगाज्ज्वलिता धूमान्विता छाया । सजला कर्दमधात्र्यो भस्मितदग्धे परिज्ञेयाः ॥ १२१ ॥

2444

प्रत्येकमेकं सततं सुमेरोः प्रदक्षिणाभ्यागमनक्रमेण । दिवारजन्योः प्रहराट केन प्रतापयत्युष्णकरो दिशोटौ ॥ १२२ ॥

2445

ने शिवाय शिवा रटति भास्वदग्धासु तिसृषु काष्ठासु । पञ्चसु शान्तासु भवत्येवं शास्त्रादृतः पन्थाः ॥ १२३ ॥

2446

दिशि ज्वलन्त्यां मरणं प्रदिष्टं संधुक्षितायां संकलार्थनाशः । छायाजलाकर्दमितासु दिक्षु जयो धरित्र्यां कथितोर्थलाभः ॥ १२४ ॥

24 शकुनज्ञानय 2447 स्याद्भस्मितायां न भयं न हानि- रङ्गारितायां स्वजनक्षय: स्यात् । रात्री शिवायाः स्वरजः प्रभावो यथा भवेदयपि तद्विधः स्यात् ॥ १२५ 2448

अतीव सौख्यशुभदा याम्या निशि भवेच्छिवा । पूर्वस्यां तत्पुराध्यक्षमन्यं कुर्यादहर्मुखे ॥ १२६ ॥

2419

अस्ते शिवा पश्चिमायां परचक्रमयाय सा । शुभ कुबेर दिइयस्ते प्रामान्तः शून्यकारिणी ॥ १२७ ॥

2450

अश्वमध्ये कृतरवा शिवा युद्धप्रपञ्चकृत् । शिवासप्तस्वरा ग्राह्या बहुशब्दाश्च निष्फलाः ॥ १२८ ॥

2451

धनं मित्रं प्रियं भोगं सुखं राज्यं जयं क्रमात् । एकादी सप्तपर्यन्ते शब्दे शान्तदिशां फलम् ॥ १२९ ॥

2452 रुजं शोकं भयं हानि चौर्य वह्नि मृति क्रमात् । कुर्वन्त्येकादिसप्तान्ता दीमादेक्षु शिवारवाः ॥ १३० । 2453

दिनानि त्रीणि वा पञ्च सप्त वा कुरुते स्वनम् । यद्रामनिकटे दीप्ता शिवा तन्नाशयत्यपि ॥ १३१ ॥

2454

दिक्ष्वारटन्ती सकलासु रौद् श्राम्यत्यखिचा परितः पुरं चेत् । शृगालजाया खलु वीि युद्धं महसन महाभिषातम् ॥ १३२ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2455

फेफेहूहू भुभूश्चैव हाउहाउ हहस्तथा । एतान्पञ्च स्वरान्ते सर्वदिक्संगता शिवा ॥ १३३ ॥

2456

फेफे नगरनाशाय हूहू सर्वसुखप्रदा । भुभृश्च विवरं ब्रूते हाउहाउ महाभयम् ॥ १३४ ॥

2457

हहश्व नृपनाशाय मिश्रैर्मिफलं भवेत् । पुरासन्ने फलं शीघ्र फलं दूरे विश च ॥ १३५ ॥

अथ फेरुशब्दाः । 2458

उज्जाडिने यदा यामे गच्छतां दक्षिणस्वराः । श्रृगालास्तं पुन: स्थानं कथयन्ति करस्थितम् ॥ १३६ ॥

2459

स्थानस्थानां चतुर्दिक्षु समकालविराविण: । दुष्टमीति समाख्यन्ति सर्वथा चाशुभा दिने ॥ १३७ ॥

2460

सर्वासु दिक्षु फेरूणां शिवारुतवदादिशेत् । एको रवः सदा निन्द्यः सोपि भीतस्य शान्तिदः ॥ १३८ ॥

2461

बन्धाय धावतां शब्दो युध्यतां कन्दलाय च । शुभाय हृष्टफेरूणां दिक्षु शान्तासु वा रवः ॥ १३९ ॥

अथ कौशिकः । 2462

रात्रौ गृहस्योपरि भाषमाणो दुःखाय चूकः सुतमृत्यवे वा । गृहस्थनाशाय च सप्तरात्रा- प्राशाय राज्ञो विगुणानुबन्धी ॥ १४० ॥

शकुनज्ञानम् 2463

त्र्यहं गृहद्वारि रुवत्युलू के हरन्ति चौरा द्रविणं प्रसह्य । तस्मिन्प्रदेशे निशि मांसयुक्त- स्तदोषनाशाय बलि: प्रदेयः ॥ १४१ ॥

2464

संध्याकाले रुवन्भूमौ प्रवेशे वेश्मनोथवा । वृष्टो रोगप्रदो घूकः सोप्यार्तानां भयापहः ॥ १४२ ॥

2465

घूघूशब्दः सदा शान्तो गुरुलुग्लुश्च तादृशः । अन्ये शब्दास्तु घूकानां निन्दिताः सर्वदा स्मृताः ॥ १४३ ॥

2466

शान्तायां दिशि वृक्षेषु मामदूरे च शब्दितः । : स्यात्सर्वलोकानामृद्धिवृद्धिसुखार्थकृत् ॥ १४४ ॥

घूकः अथ पिङ्गला । 2467

गृहोपरि गृहद्वारे पिङ्गला रौति यस्य च । म्रियते तस्य गेहान्तर्न शुभा तेन सा स्मृता ॥ १४५ ॥

2468

शान्तायां दिशि वृक्षेषु शुभेषु यदि पिङ्गला । रौति भूम्यम्बुतत्त्वाभ्यां तदा तत्र शुभं भवेत् ॥ १४६ ॥

2469

पृथिव्यां कीचिकीचीति चीलिचीली जलोद्भवा । शब्दितं शुभकृज्ज्ञेयं पिङ्गलाया न चापरम् ॥ १४७ ॥

अथ काकस्य शुभचेष्टितानि । 2470 पृष्ठे पुरो वा नवगोमयस्थो वटादिषु क्षीरतरुष्वपीह ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः स्थितों रुवन्भोजनपानमिष्टं विष्ठां च कुर्वन्वितरत्यवश्यम् ॥ १४८ ॥ 2471

अन्नादिवर्ज फलपुष्पमांस- मत्स्यादिभिः पूर्णमुखः सदैव । स्यादृष्ट मात्रो भिमतार्थसिद्धयै भृष्टाच मोज्याय मुदे च काकः ॥ १४९ ॥

2472

गोपृष्ठदूर्वात रुगोमयेषु तुण्डं विघर्षन्नवलोकितोये । आहार मन्यस्य मुखे ददाति ददाति भोज्यं बलिभुग्विचित्रम् ॥ १५० ॥

2473

धान्यं पयो वा दधि वाप्यवाप्य वित पश्यन्निधिलाभकारी । करोति लाभं पुरतः स दृष्टो यस्यास्ति वक्त्रे तृणम्प्यशुष्कम् ॥ १५१ ॥

2474

शान्तामैन्द्रीं ककुभं प्राप्य रुवन्वायसः कुरुते । हेम्नः सुहृदाप्ति शाल्यन्त्रपुडाशनाप्तिं च ॥ १५२ ॥

2475

आग्नेय्यामनला जीविकयुवतिप्रवर धातुलाभश्व । याम्ये माषकुलत्थं भोज्यं गान्धर्विकैर्योगः ॥ १५३ ॥

2476

नैर्ऋत्यां दूताश्वोपकरणदधिपललतैलभोज्याप्तिः । वारुण्यां वा मांससुरासवधान्य समुद्ररत्नाप्तिः ॥ १५४ ॥

2477

मारुत्यां शस्त्रसरोजवखवल्लीफलाशना मिश्च । कौबेर्या परमानाशनं तुरंगाम्बरमाप्तिः ॥ १५५ ॥

शकुनज्ञानम् 2478

ऐशान्यां संप्राप्तिर्घृतपूर्णानां भवेदनडुहश्च । एवं फलं गृहपतेर्गृहपृष्ठ समाश्रिते भवति ॥ १५६ ॥

2479

क्कांक्कामिति क्षेमविधौ विरावः की की मितीष्टाशनपानहेतुः । करोति क्रूक्रूमिति चार्थलाभं क्कंक्कंध्वनिः काञ्चनलाभमाह ॥ १५७ ॥

2480

यत्का इति त्रिस्तदनु द्विरेत- च्छब्दद्वयं स्यान्महते फलाय । कामित्ययं वाहनमासनं च ददाति हर्ष कुरुकर्वितीदम् ॥ १५८ ॥

अथाशुभचेष्टितानि । 2481

ऐन्यां दिगवलोकितसूर्याभिमुखो गृहे गृहिणः । राजभयं चौरभयं वधकलहः पशुभयं च स्यात् ॥ १५९॥

2482

गोपुच्छवल्मीककृतास्पदश्च काको भवेत्सर्पभयस्य हेतुः । स्यान्मृत्यवेङ्गारचितास्थिसंस्थः काकः प्रकुर्वन्कचचर्वणं च ॥ १६० ॥

2483

वल्लीवरत्राकच शुष्ककाष्ठ- वर्मास्थिजीर्णाम्बर वल्कलानि । अङ्गाररक्तोल्मुककर्पराणि दृष्ट्वा वदेत्काकमुखे भयाय ॥ १६१ ॥

शॉर्ङ्गधरपद्धतिः 2484

अत्रस्तो निजपक्षैस्तुण्ड विघातैर्जनान भिभवन्तः । कुर्वन्ति शत्रुवृद्धिं निशि विरुतवन्तो जनविनाशम् ॥ १६२॥

2485

शीर्षे नरस्योपविष्टः काको मृत्याद्यनर्थदः । स्थितो जनापवाद वा शोकं वा कुरुते स्त्रियाः ॥ १६३ ॥

2486

दीप्तोद्विग्नो विटपे विकुट्टयन्वाह्नतिपक्षः । भञ्जन्नस्थि च चञ्च्वा यदि विरुवत्यस्थिभङ्गाय ॥ १६४॥

2487

विगोमये न्यस्यति यस्य मूर्ध्नि तस्यानलत्रासरुजी भवेताम् । यस्यास्थिखण्डं विसृजत्यसौ तु प्रयाति तूर्ण नगरी यमस्य ॥ १६५ ॥

2488

मध्येदिनं वेश्मनि यस्य काको विरोति रौद्रं विधुनोति चाङ्गम् । हरन्ति चौरा द्रविणानि तस्य ध्रुवं तथान्यो भवति प्रमादः ॥ १६६ ॥

2489

छायास लाभं भुवि भूमिलाभं विघ्नं जले प्रावणि कार्यनाशम् । करोति काको विरुवन्नरस्य प्रस्थापितः : स्थानगतस्य चापि ॥ १६७ ॥

2490

क्रीं क्रीमितीष्टार्थविनाशनाय ज्वलज्वलेत्यग्निभयाय शब्दः । किंकीति कोकाविति यः कथंचि- नमुहुर्महु: स्यात्समतो वधाय ॥ १६८ ॥

शकुनज्ञानम् 2491

आहारदोषाय च काकदीति स्यादाकुटानि ध्वनितं रणाय । के के ध्वनिष्ठा कुवती किकी च त्रयं त्विदं स्यात्पुरदूषणाय ॥ १६९ ॥

2492

स्यात्कलिः करकरध्वनौ नृणां जायते कणकणध्वनौ ज्वरः । आव्रजेत्कुलुकुलुध्वनौ प्रियः सौदनं कटकटध्वनौ दधि ॥ १७० ॥

2493

इदं त्विहोत्पातयुगं पृथिव्यां महाभयं शाकुनिका वदन्ति । यद्वायसो मैथुनसंनिविष्टो दृश्येत यद्वा धवलः कदाचित् ॥ १७१ ॥

2494

निष्कारणं संमिलिता रुवन्तो मामेन्ननाशाय भवन्ति काकाः । रोधं च चक्राकृतयो वदन्ति सव्यापसव्यभ्रमणाद्भग्रं च ॥ १७२ ॥

2495

यः स्नाति धूल्यांम्बु विलोक्य रौति वृष्टिं समाशंसति वायसोसौ । जलस्थलस्थानविपर्ययेण वर्षासु वृष्टिं भयमन्यदा तु ॥ १७३ ॥

2496

वैशाखे निरुपहते वृक्षे नीडः मुभिक्षफलदायी । निन्दितकण्टक शुष्केष्व सुभिक्षभयानि तद्देशे ॥ १७४ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2497

काकस्य वृष्टिहेतोर्नीडं दिक्षु प्रशस्यते तिसृषु । दुर्भिक्षमरणहेतुर्भवति सयाम्येषु कोणेषु ॥ १७५ ॥

2498

मूर्ध्नि तरोबहु वर्षति मध्ये मध्यं न वर्षति स्कन्धे । जाते काककुलाये शुष्कतरौ वर्षति न जातु ॥ १७६ ॥

2499

भूमौ लग्नमहीरुहवल्मीकश्वभ्रकोटरतटेषु । काकोलस्य कुलायं जातं देशस्य नाशाय ॥ १७७ ॥

2500

द्वित्रिचतुःशावत्वं सुभिक्षदं पञ्चभिर्नृपान्यत्वम् । अण्डावकिरणमेकाण्डताप्रसूति न शिवाय ॥ १७८ ॥

अथ पोतकी । 2501

स्थानस्थितानां सूर्यास्ते प्राच्यां कुर्यादुमा ध्वनिम् । नृपप्रसादं कुरुते शान्तेतिथ्यागमाय च ॥ १७९ ॥

2502

दोप्ने तु ध्वनिता दुर्गा सा किंचिद्रक्तहानये । उदयेस्ते दक्षिणस्यां ग्रामात्सा क्षेमलाभदा ॥ १८० ॥

2503

शुभा सदैव कौर्यामध्रुवान्स्थापयत्यलम् । सेवाग्नेय्यां सदा भीत्यै वायव्यां दुःखिनः शुभा ॥ १८१ ॥

2504

सुखिनश्चाशुभा किंचित्पाण्डवी ध्वनिता सती । ब्रह्मस्थानेच मध्याह्ने कलिघातग्रहादिकृत् ॥ १८२ ॥

2505

गेहान्तर्ध्वनिता मीत्यै पदे तु स्वामिमृत्यवे । शय्यायां महिलाकष्टं दुर्गायाः कुरुते रवः ॥ १८३ ॥

शकुनज्ञानम् 2506

पालने बालकष्टाय गृहमध्ये विजायते । शून्यकृद्भवनहारे समक्षा ध्वनितान्नदा ॥ १८४ ॥

2507 यत्र तत्र स्थिताप्यन्यत्रासाच्छब्दपरायणा । शुभाशुभा वा विफला फलदा सा स्वभावजा ॥ १८५१ 2508

नियोगिनः क्षत्रियस्य दुर्गा चेन्मस्तके विशेत् । पदप्रतिष्ठावश्यं स्याङ्क्रमिलाभ: कुटुम्बिन: ॥ १८६ ॥

2509 करोति नीडं भुवि चेहराही समान्यपत्यानि विजायते वा । समुद्भवद्भानु मयूख वह्नौ जाज्वल्यते तज्जगती समस्ता ॥ १८७१। 2510

शरादिदेशेषु गृहेषु यस्य प्रत्यक्षरूपा कुरुते कुलायम् । अम्भोधरो वर्षति चेत्तथापि तच्छून्यतां याति च भिद्यते न ॥ १८८ ॥

2511

गरिद्रोधवा वराही शावानयुग्मानपि त्रेमसूते । नाम्भोधरो मुततावदम्भो यावत्समुड्डीय न ते जन्ति ॥ १८९ ॥

2512

आसाद शैलडुमकोटरेषु तुङ्गेषु चान्येषु विधार नीडम् । प्रसूयते यद्यसमैर पत्यैः इयामा तदाम्भो भवति प्रभूतम् ॥ १९० ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः अथ तित्तिरिखरशशसर्पाः । 2513 ग्रामे पुरे वा दिशि दीपितायां स्थानस्थिताना मरुणोदयें चेत् । उद्वेगदायी निशि सर्वदिक्षु करोति शून्यं ध्वनिराशुगस्य ॥ १९९

2514 वारुण्यां ध्वनितोस्ते त तित्तिरिश्चौरभीतिदः । तु समये भीतिहन्ता च ध्रुवं मध्येदिनं ध्वनिः ॥ १९२ ॥

2515

घाटीभयं स ऐशाने सर्वदिक्षु न शोभनः । स्थानस्थितस्यैककालं सर्वदा सर्वथा त्यजेत् ॥ १९३ ॥

2516

कृप्यारम्भदिने क्षेत्रं प्रविष्टस्याथ तित्तिरे: । प्राच्यां रुतं सर्वभीत्यै प्रतीच्यां भीतिसंभवः ॥ १९४ ॥

2517

उदीच्यां सस्यनिष्पत्तिर्याम्यां निष्पत्तिनाशनम् । गृहान्निर्गच्छतां वामे शुभं क्षेत्रे च दक्षिणम् ॥ १९५ ॥

2518 स्थानस्थस्य प्रयातुर्वा तित्तिरिर्ध्वनितस्तदा । खरस्य दटिते ग्राह्यं चेष्टा चास्य शुभा हिता । १९६ ॥ 2519 केदार पाल्यां गेहे वा शशको दृश्यते यादे । महासुभिक्षं जानीया गीतानां चापि निर्भयम् । १९७ ॥ 2520

आषाढे शशका दृष्टा स्थानस्थाने सुभिक्षदाः । चतुष्पदादिनाशाय तब्यै शशदर्शनम् ॥ १९८ ॥

2521

केदारगाहसमये कृष्णसर्पो विलोक्यते । नेपलाशत्रुगारूढः सुभिक्षं त्र वदेत्तदा ॥ १९९ ॥

शकुनज्ञानम् अथ लट्वा । 2522

पूर्वस्मिन्दिवसे दृष्टा लट्ठा क्षेत्रे फलानना । क्षेत्रं प्रविष्टा कुरुते फलदां प्रचुरां कृषिम् ॥ २०० ॥

2523

सैव क्षेत्राद्विनिर्याता मूषिकोपद्रवाय सा । दृष्टा मूषिकशङ्कायै ला कृषिप्रयोजने ॥ २०१ ॥

अथ कीरायिका । 2524

समर्पता विक्रयो वा प्रश्नो घुटुघुलारवात् । नियोगिनां सदापि स्याल्लाभ: करकरारवः ॥ २०२ ॥

2525

निर्वेदाय नृपवारं गन्तुर्धुलुघुलारवः । काषुकाणां यवातस्य सिद्ध्यै करकरारवः ॥ २०३ ॥

2526

निरुपद्रवनिष्पत्यै क्षेत्रमध्ये सदैव हि । दुर्भिक्षाय च तत्रैव भवेद्घुलारवः ॥ २०४ ॥

2527

धान्यस्य राशौ निष्पन्ने सा चेलुघुलायते । तद्धान्यं धनिको नैव गृह्णाति परकीयवत् ॥ २०५॥

2528

संग्रहे तृणकाष्ठानां सा चेदुलुघुलायते । तन माझं गृह्यते चेत्प्रदीपनभयाय तत् ॥ २०६॥

2529

भीतानां परचक्रेपि प्रसृते वा भवेद्यदि । तस्या घुटुघुलारावस्तदा निस्तारयेवम् ॥ २०७ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः अथ पल्ली । 2530

पली भुजेपसव्येथ मस्तके स्वामिमोदिनी । पतन्ती कुरुते वामे लाभं हानिकरी करे ॥ २०८ ॥

2531

करे च दक्षिणे व्याधिं हृदि राज्यादिलाभदा । पृष्ठे चोपद्रव हन्त्युदरे मिष्टान्नभोजनम् ॥ २२९ ॥

2532 अङ्गं दक्षिणमारुह्य वामेनोत्तरति स्फुटम् । तदा हानिकरी ज्ञेया व्यत्ययेन तु लाभदा ॥ २१० । 2533

नाभी पुत्रफलं दत्ते कटौं गुह्ये च रोगकृत् । जानुयुग्मे सुखं सृते पादयोश्च महाभयम् ॥ २११ ॥

2534

चरणादूर्ध्वगीभूय यद्यारोहति मस्तकम् । भाज्यं राज्यं तदा दत्ते पल्ली श्वेता विशेषतः ॥ २१२ ॥

2535

चिन्तिताभ्यधिक लाभं स्थिता भोजनभाजने । सर्वमेतत्फलं दत्ते वहन्तीनाडिकां श्रिता ॥ २१३ ॥

2536

स्त्रीलाभं रतिलाभायुद्धं युद्धात्समागमं सङ्गात् । भक्षालाभं इनेगदती पल्ली छत्रीस्वना नेष्टा ॥ २१४ ॥

2537

पतिता मस्तके यस्य चिरं तिष्ठति पल्लिका । मरणं तस्य झटिति तत्रोत्तीर्णेपि कष्टदा ॥ २१५ ॥

2538

पलिकाया गृहद्वारे स्वरोतिथिसमागम् । कुरुते स्वस्थचित्तस्य पृष्ठे चोरभयं स्वरः ॥ २१६ ॥

शकुनज्ञानम् 2539

दुग्धस्थाल्युपरिस्था गिरोलिका चतुष्पदस्य नाशाय । सर्वासु दिक्षु शब्दस्तासां लोकस्य नाशाय ॥ २१७ ॥

अथ वृश्चिकः । 2540

दीपोत्सवे दैववशाद्यदि विद्धयति वृश्चिकः । तवर्षं तस्य चोद्वेगधनमानादिहानिदम् ॥ २१८ ॥

2541

वृश्चिको वस्तुमध्ये वा कुर्वतां वस्तुविक्रयम् । महाघेतां सदा तस्य वस्तुनः कथयत्यदः ॥ २१९ ॥

अथाङ्गस्फुरणम् । 2542

दक्षिणमङ्गं पुंसः स्त्रियाश्च वामं शुभावहं स्फुरितम् । नीचोच्चमध्यमात्रः फलति च गात्रोचितः स्पन्दः ॥ २२० ॥

2543

धनवृद्धिरन्त्रकम्पे नाभिस्पन्दः स्वदेशनाशाय । पृष्ठे पराजयाय स्फुरणं हृदयस्य विजयाय ॥ २२१ ॥

2544

प्रियसंगमाय बाहोः कम्पो हत्कमलसंभवो भीत्यै । मूर्ध्नि स्फुरिते राज्यं लभते सीमन्तिनीमक्ष्णोः ॥ २२२ ॥

2545

वामस्याधः स्फुरणमसकृत्संगरे भङ्गहेतु- स्तस्यैवोर्ध्व हरति नितरां मानसं दुःखजालम् । नेत्रोपान्ते हरति च धनं नेत्रकोणे च बन्धुं सव्ये चैतत्फलमविकलं व्यत्ययं चापसव्ये ॥ २२३ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः अथ संकीर्णशकुनानि । 2546

नीचैरवरोहन्तस्तारा यान्तः प्रदक्षिणावर्त्ता: । घ्नन्ति भयं भीतानां कृष्णाः सर्पाच माजीराः ॥ २२४ ॥

2547

पूर्णाननाः समृद्ध्यै मार्जारभुजंगमादयोपि ये क्रूराः । किं पुनर परे शकुनाः शस्तं चेष्टादिकं येषाम् ॥ २२५ ॥

2548

गर्भगृहे शय्यादौ देहल्यामाज्यकुम्भमुख्येषु । चुल्हीगृहमूर्धादिषु न शुभा निन्द्यप्रदेशे च ॥ २२६ ॥

2549

नेष्टो गृहोपविष्ट छत्रासनवाहनादिसंस्थो वा । नेष्टः शिरसि विमुञ्चन्वर्चः पाण्डुः कपोतस्तु ॥ २२७ ॥

2550

पिङ्गलाफेरुजम्बुक्यो वृको घूकोह्नि शब्दितः । निशि तित्तिरिशब्दाश्च जगदुद्दासहेतवः ॥ २२८ ॥

2551

परस्य योनिं गच्छन्तो नृखरावपहाय देशभङ्गाय । सर्वस्यापि हि जगतः प्रकृतिस्था विकृतिरुत्पातः ॥ २२९ ॥

2552

उवासयितुं वेदमनि सरघाः कुर्वन्ति यन्मधुच्छत्रम् । दुर्गा करोति नीडं कुर्युर्वल्मीकमुपदीकाः ॥ २३० ॥

2553

ग्रामोद्वासन हैतोर्मामे नगरे तु तत्पतिवधाय । प्रविशन्ति सिंहभसुकगोमायुतरक्षुमुख्यास्तु ॥ २३१ ॥

2554 देशोदयाय प्रतिमप्रभावा वनौषधीनामधिका फलर्धिः ।

शकुनज्ञानम् निकामवर्षित्वमथाम्बुदानां धर्मप्रवृत्तिश्च सुराजता च ॥ २३२ ॥ अथ जाङ्घिकशकुनं प्रस्थितानाम् । 2555

अश्विनीमैत्ररेवत्यो मृगो मूलं पुनर्वसुः । पुष्यो ज्येष्ठा तथा हस्तः प्रस्थाने श्रेष्ठ उच्यते ॥ २३३ ॥

2556

प्रीतोवदातवेषः कृतमङ्गल्यः प्रणम्य गुरुदेवान् । अप्रतिरथं जपित्वा शुभ मुहूर्ते प्रतिष्ठेत ॥ २३४ ॥

2557

अर्जुन: फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः । बीभत्सुर्विजयी कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ २३५ ॥

2558

या वहति तत्र समये नाडी पादं तमग्रतः कृत्वा । अन्तः प्राणे प्रविशति याया नायकवेषेण ॥ २३६ ॥

2559

योजनशेषे नगराड्रामा क्रोशान्तरे पथि त्याज्यम् । कल्याणं वाञ्छद्भिः पथितं च हास्यं च ॥ २३७ ॥

2560

मुण्डनवपनविकर्तन तैलाभ्यङ्गाश्रुमोक्षमुख्यानि । मैथुनमद्यदुरोदरकलहानपि वर्जयेत्तदहः ॥ २३८ ॥

2561

संताय कमपि परुषं विप्रानवमान्य बालमाहत्य । निर्भय योषितो वा प्रयाति नायाति पुनरत्र ॥ २३९ ॥

2562

अतः सुस्थितचित्तेन प्रस्थातव्यं शुभे दिने । स्मृत्वा क्षेमंकरों देवीं पश्यता शकुनाञ्शुभान् ॥ २४० ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2563

दधिदूर्वाक्षतपल्लवशङ्कभी खण्डरत्नकुसुमानि । आदर्शामिष मृत्स्ना गो मथगोरोचनायुधमधूनि ॥ २४१ ॥

2564

अम्भः कुम्भाम्भोरुह चामरभृङ्गारहेमरूप्याणि । फलताम्बूलवराम्बर मदिरा मीनाज्यभो ज्यानि ॥ २४२ ॥

2565

आशीर्वादमुखा स्त्री मन्त्रमुखो ब्राह्मणः प्रियवाक् । कुशलं पृच्छन्नतिथिः प्रियसुहृदानन्दपरिपूर्णः ॥ २४३ ॥

2566

शीत: सुरभिर्विरजाः प्रदक्षिणं मारुतः शनैः सर्पन् । एते प्रयाणकाले चित्ताभीष्टं परं कुर्युः ॥ २४४ ॥

(चतुर्भि: कलापकम् )

2567

सिद्ध्यै यातुरविघ्नं श्रुतिप्रथजाता: प्रयाणसमकालम् । नान्दीमङ्गल तूर्यप्रास्थानिकशङ्कनिर्घोषः ॥ २४५ ॥

2568

आरूढस्वामिकोश्व: स्याद्वित्तचिन्तितसिद्धये । सर्वेषां सुरतक्रीडा दृष्टादौ भोगलब्धये ॥ २४६ ॥

2569

सद्य: प्रसूता सुरभी सवत्सा: कामधेनवः । रश्मिवद्ध वृषः श्रेष्ठो द्वौ चेदत्यन्ततः शुभौ ॥ २४७ ॥

2570

दृष्टः श्रुतो वा भूपालबाव: केकी करी वृष: । प्रस्थाने वा प्रवेश वा सर्वसिद्धिकराः स्मृताः ॥ २४८ ॥

2571

चामं रोदनमाहुः शस्तं यदि रोदिता न दृश्यः स्यात् । शंसन्ति द्वेष्याणां तोरणरुदितां न संसिद्धयै ॥ २४९ ॥

25 शकुनज्ञानम् 2572

सिद्ध्यै केनचिदुक्तं पृष्ठे गच्छेति पुरत एहति । मागाः क्व यासि तिष्ठेत्येवं रूप निषेधाय ॥ २५० ॥

2573

दृष्ट: शव: प्रवासे रोदनबन्धः प्रियाणि साधयति । धत्ते स तु प्रवेशे दीर्घरुजं दीर्घनिद्रां वा ॥ २५१ ॥

2574

दीनक्षपणोन्मत्तप्रव्राजक विकृतवेषहीनाङ्गाः । न शुभा: शुभास्तु सर्वे यतयो भिक्षोल्लसत्पात्राः ॥ २५२॥

2575

पिष्टान्नमशुभं सर्व भृष्टं धान्यं न सिद्धये । सिद्धमन्नं सर्वसिद्धयै कथितं कष्टहेतवे ॥ २५३ ॥

2576

आर्तद्रुतस्वरज्ञा विभिन्नदीनप्रभिन्नलघुरौद्राः । निन्द्याः शुभास्तु शब्दाः प्रमुदितपरिपूर्णदृडशान्ताः ॥२६४॥

2577

संहार बीजबहुल: केनचिदुक्का प्रशस्यते नाशीः । गमने यइत्साक्षात्र्यक्षः क्षपयति विपक्षं ते ॥ २५६ ॥

2578

उत्पाताय च काव्ये दुरुपश्रुतिरभिनये च नाट्यानाम् । स्वस्थानामपि यदजस्ता धारा धरित्रीति ॥ २५६ ॥

2579

सार्जार महिषयुद्धं स्वनितं गृहदाह बन्धुकलहाव्यम् । विद्युत्या दुर्दिन मयात्रिकं सूतके हेच ॥ २५७ ॥

2580

प्रतिसूर्यदर्शनो ल्काप्रपात के तुप्रबोधनिर्घाताः । वृष्टिः करकापात: पुंसां प्रस्थानविघ्नाय ॥ २५८ ॥

2581

क्षोभपलायनभङ्गस्खलन विपर्यासभङ्गवेगादि । यन्मुख्यवाहनानां तदपि निषेधाय गमनस्य ॥ २५९ ॥

शार्ङ्गधरपद्धतिः 2582

निन्द्यानि लोहशृङ्गलभस्मेन्धनरज्जुरिक्तभाण्डानि । कर्पास के शविष्ठास्थीनि गुडवर्मलवणानि ॥ २६० ॥

2583

तक्रवसा तृणकर्परपिण्याकाङ्कारभुजगमार्जाराः । निन्द्या मुण्डा मलिनास्तैलं रिपुमहिषगर्दभारूढाः ॥२६१॥

अथ शकुनविचारः । 2584

स्थानं गतिस्तथा चेष्टा स्वरो दिगिति पञ्चधा । विचार्या: शकुनास्तत्र बलवन्तो यथोत्तरे ॥ २६२ ॥

2585

क्रोशादन्तर्बली तस्मादूर्ध्वं मन्दफलस्ततः । न जातः सर्वथा यस्य शकुन: स्यात्स मृत्यवे ॥ २६३ ॥

2586

शकुन: शकुनं दवा दीप्तां यदि दिशं व्रजेत् । तदा तस्यैव पञ्चत्वं तत्फलं पथिकस्य न ॥ २६४ ॥

2587

आसन्ने फलमासन्नं दूरगे दूरगं फलम् । मिश्रं तु मिश्रे शकुने फलमा हुर्मनीषिणः ॥ २६५ ॥

2588

गृहभित्तिवप्रकूटाद्यन्तरे शकुनं भवेत् । दृश्यते चेदर्घफलमदृष्टमफलं विदुः ॥ २६६ ॥

2589

रोगातः क्षुधितो भीतो वननीडादिसङ्गवान् । न ग्राह्यः शकुन: सीमा शैलाद्यन्तरितः शुभः ॥ २६७ ॥

2590

प्राणायामाष्टकं कुर्यादाचे द्विगुणितं इये । तृतीये शकुने दुष्टे तदिनं गमनं त्यजेत् ॥ २६८ ॥

शकुनज्ञानम् 2591

स्पष्टचेष्ट: शुभ: श्वानो निर्भीको निकटस्थितः । सर्वथा सिद्धये ग्राह्यः शकुन: स्पष्टदर्शनः ॥ २६९ ॥

2592

शुभः प्रागशुभः पश्चादशुभ: प्राक्छुभस्ततः । पाश्चात्यः फलदोवश्यं शकुन: सर्वकर्मसु ॥ २७० ॥

2593

समकालं सजातीया वामदक्षिणराविणः । शकुनास्तोरणासंज्ञाः सिद्धिं कुर्युर्गमागमे ॥ २७१॥

2594

नरस्यात्यन्तिके कार्ये जाते दुःशकुनं भवेत् । यदा तदा जपेत्तत्र मन्त्रं सुशकुनातये ॥ २७२ ॥

2595 मन्त्रः । ॐ भगवत्या भद्रकाल्या भट्टपुत्रस्तु कुर्कुटः ।

द्धप्रसादतः काइयां स मे स्याच्छकुनं नरः । ॐ अस्तु अस्तु अस्तु ॥ २७३ ॥

2596

मन्त्रमिति सप्त जात्रा स्थाने तस्मिन्विशेत्क्षणं यावत् । मन्त्रप्रभावजातं सुशकुनमालोक्य गच्छेत ॥ २७४ ॥

अथ जाङ्क्षिकशकुनेषु शुभचेष्टितानि । 2597

वामां दिशं दक्षिणभूमिभागा- द्रच्छन्प्रयाणे भषण: प्रशस्तः । वामप्रदेशात्स पुनः प्रवेशे प्रशस्यते दक्षिणभागगामी ॥ २७५ ॥

2598 जाते प्रवेशे भवति प्रशस्ता शुन्या गतिः श्वानविपर्येण ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः न चेष्टितं प्रत्युभयोर्विशेष: शुनीशुनोत्र च कश्चिदस्ति ॥ २७६ ॥ 2599

मूत्रं विधायाभिमुखं प्रयाति यो जागरूकः शुभदः स पुंसाम् । कार्येषु सर्वेष्वपि सर्वकालं न मूत्रयन्ती शुनकी प्रशस्ता ॥ २७७ ॥

2600 इ

ज छत्रध्वजोलूखल मुद्रुमेषु । कुम्भेष्टकासंचयमाचरेषु पर्याणमृत्पुष्पफलादिकेषु ॥ २७८ ॥

2601

व्रजेत्पुरस्ताद्यदि मूत्रयित्वा सदैव तत्सिध्यति कार्यमिष्टम् । मृष्टान्नभोज्यं नत्रगोमये स्या- न्मूत्रेण शुष्केपि च शुष्कभोज्यम् ॥ २७९ ॥

(साभ्यां युग्मम् )

2602

आयाति हृष्टोभिमुखो यदि वा क्रीडां प्रकुर्वन्वितुठंस्तथा । शीघ्रं तदानीं ध्रुवमध्वगानां भवेत्प्रभूतो धनधान्यलाभः ॥ २८० ॥

2603

नृणां प्रयाणे भवनागमे वा नो रमन्ते यदि सप्रमोदाः । नदिष्टकार्येपि भवेत्प्रमोदः समागमथ स्वजनैः समं स्थात् ॥ २८१ ॥

शतम् 2604

स्थित्वोसते वा यदि त प्रदेशे पादेन कण्डूयति दक्षिणेन । शिर: प्रदेशं नियतं नरस्य तद्वित्तलाभं विदधाति सद्यः ॥ २८२ ॥

2605

उच्चात्प्रदेशादवतीर्य निम्नं यो याति वामोथ सुखप्रदोसौ । निम्म्रप्रदेशात्पुनरुच्चदेशं यक्षो व्रजन्दक्षिणगोपि शस्तः ॥ २८३ ॥

2606 मानवावयवपूरिताननो वीक्षितो भवति भूमिलाभकृत् । स्यात्पुनः : स्वरसनाप्रचालना- न्मण्डलो विपुलभूतिलाभदः ॥ २८४ ॥ 2607

अन्नादिविष्ठानवगोमयानि न वा विधुन्वन्वदने सदैव । वामोपसव्योप्यवलोक्यमानो मनोरथं पूरयते ध्रुवश्च ॥ २८५ ॥

2608

गवा सह क्रीडति चेत्तदानीं प्रयोजनं सिध्यति यद्यदिष्टम् । ग्रामप्रदेशे पुरतश्च मूत्रय- म्भवत्यभीष्टशनलब्धये वा ॥ २८६ ॥

2609 यक्षः पुरस्तादवनिं विलिख्य यातुर्मुखं पश्यति चेत्तदानीम् ।

शार्ङ्गधरपद्धतिः तत्रैव देशे द्रविणस्य लाभं ब्रवीति कार्य हे संशयोत्र ॥ २८७ ॥ 2610

2611

2612

2613

2614

शकुनज्ञानम् 2615

2616

2617

2618

2619

अथाशुभचेष्टितानि । 2620 बलेन वामो यदि नीयते श्वा कष्टात्तदल्पं विदधाति लाभम् ।