केरळविश्वविद्यालयः अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्काः - २०४, २०५, २०६, २०७ सन्देशचतुष्टयम् । A
१. कामसन्देशः २. हंससन्देशः
चकोरसन्देशः ४. मारुतसन्देशः
३.
UNIVERSITY कर्मणि OF KERALA व्यज्यते प्रजा प्रकाशकः डाक्टर्. के. राघवन् पिळ्ळ पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्यालयाध्यक्षः । अनन्तशयने एस. वी. जी. मुद्रणालये मुद्रितम् । १९६३ / ११३८ मूल्यं रूप्यकत्रयम्
INTRODUCTION After Kalidasa's Meghasandesa, the composition of the Sandeśakāvya came by and by to bo regarded as one of the essential prerequisites to one's being recognised as a great poet (mahākavi). There followed, therefore, a host of sandesakāvyas, not all of them of great literary merit. Kerala too was no exception to this general fea- ture of the literary history of medeaval India and a good number of sandeśakāvyas were composed by Kerala authors in both Sanskrit and Malayalam Perhaps the earliest and most popular sandesa by an author from Kerala is the Sukasandesa of Lakṣmīdāsa (13th to 14th century).. Among the other sandesakāvyas of Ferala, the Bhṛnga- sandeśa of Vasudeva (late 16th century), the Cakorasan- desa³ of Vasudeva Bhattatiri of Payyur (15th century), the Hamsasandeśa of Pūrṇasarasvati (14th cent.), the Kokilasandeśa of Uddaṇḍa Sastri (early 15th cent.) 3 2 5 1. Published for the first time by H. H. Ramavarma of Travan core. JRAS (1884). An edition along with two commenta- ries, is forthcoming in the present Series. 2. T. S. S. No. 128. 4. T, S. S. No. 129, 3. R 3607 (Madras). 5. Mangalodayam Press, Trichur.
ii and the Mayurasandesa of Udayaraja (early 16th cen- tury) are particularly noteworthy. An incomplete sande-a- kavya in Prakṛt called the Bhingasande a" is generally supposed to be the work of an author from Kerala The four hitherto unpublished Sandeśas which we are publishing as Nos. 204, 205, 206 and 207 of the Trivandrum Sanskrit Series originally appeared in the pages of the Journal of the Kerala University Oriental Manuscripts Library. Of these, three are definitely works of authors who belonged to Kerala while the fourth is only presumably so. All these four works conform to the traditional pattern of sandeśakāvyas. They are all composed in the Mandakrāntā metre and are divided into the Purva and Uttara bhāgas as is the case with most of the sandesas. In all the four poems the Purvabhāga describes the route to be followed to get to the house of the heroine while in the Uttara- 6 Poona Oriental Series, 84. 7 8. Edited by Dr. A. N. Upadhye, Karmarkar Commemoration Volume, Poona, 1948. Ms. No. 1471 A. Kāmasandeśa - Vol. XI, 1. Hamsasandeśa - Vol. XII, 1&2. Cukorasandeśa - Vol. XI, 2. Marutasandeśa - Vol. XI, 3 & 4. 9. It is interesting to note that one Sundesak vya, the Nilakantha- sandesa of Punnasseri Sreedharan Nambi(No. 1453)is not divi- ded into two parts; it has only one part consisting of 136 verses
iii bhaga the poets describe the city where the house is sit- uated and the pathetic condition of the heroine. This part also contains the signal verse (af) and the message to be delivered to the heroine. 1 10 1. Kāmasandeśa:- The Kamasandefa of Matṛdatta consists of 66 verses in the Purvabhāga and 69 verses in the Uttarabhaga. The hero while enjoying the company of his wife is suddenly taken away by a raksas to Cidam- bara (g). He meets Kāmadeva there and requests him to take a message to his wife Candralakṣmi at Tiru- nāvāya. The route from Cidambara to Tirunāvāya passes through the river haveri, the brahmin agrahāra at Kaṇ- thamāṇikya, Madhyārjuna (Tiruvitaimarutūr), Kumbha- koņa, Śrīranga, Konkaṇa, the Bhaṭṭinātha temple (the Perur temple near Coimbatore), Mangala, the Tiruvil- vāmala temple, Trichur, Istakroḍa (Tirumittakkode), 10. Vadakkumkur, Ullur and Dr. Kunjunni Raja mention the Pūrvabhāga as consisting of 67 verses. Actually, the manuscript contains only 66 verses in the Purvabhaga. The confusion has arisen from a mistake in the numbering of verses in the many- script. After verse 61, the succeeding verse is numbered 63, 11. The manuscript which we have used has the reading. A better reading is as adopted by Ullur. See KSC, II, p. 348. 12. The Salem and Coimbatore districts, according to Ullur S. Paramesvara Iyer.
iv Kuruksetra (Sukapura), Brahmaksetra, Ambasaila (Kodiku nnu) and the river Nila. The poet mentions two kings, by name Vira and Aoyuta, who ruled the territory to the south and north of the river averi." Matṛadatta also speaks of a brahmin scholar by name Nilakantha" and of a poet named Mangalam in the village of Mangala." 10 The reference to the Mamankam festival at Tirunavaya shows that the work cannot be later than 1743 A. D. when the last Māmānkam was held. Another clue to the determination of the date of the work is found in the verse where the author mentions a Rāmavarma, king of Cochin, who abolished Yatraśulka (tolls) in his Sta- te. We know of one Ramavarma who ruled Cochin State from 1505 to 1:37 A. D. We also know that some arra- ngements regarding tolls were made between the King of Cochin and the Portuguese "about 80 years after the 13. Purva, Vs. 34 and 35. 14. Purva, V. 64. Ullur identifies this Nilakantha with Taikkatt Yogiyar See KSC, II, p. 347 and p. 652. 15. Purva, V. 52. It is not possible to identify this Manga- lam at present. It is to be further examined whether he is the same as the author of a tīkā on Kirātārjuniya -a manuscript (C.1037 and T.658) available in this Library. 16. Uttara, Vs. 8 and 9. 17. Purva, V.33.-
8 Portuguese had established in Cochin". If Matṛdatta is referring to this we will have to assign the work to a date later than the 16th century A. D. 19 As to the authorship of the poem the Colophons clearly state that it is the work of one Mātṛdatta. The difficulty is to identify this Mātṛdatta since there were in Kerala at least three poets by the name Mātṛ- datta. Melputtur Nārāyaṇa Bhattatiri's father was named Matṛdatta; he had as well a brother by name Mā trdatta. Again, Nārāyaṇan Nambutiri of Tolanur, au_ thor of the Tantra works Tantraprayaścitta and Anus ṭhānasamuccaya, refers to a Mātṛdatta as his teacher." All these Mātṛdattas lived close to the period during which the Kamasandesa might have been written. There fore it is difficult to determine with any certainty the identity of the author of the present work. It is also equally possible that the author might be a fourth Mātṛ- datta different from the three that we have noted. Anyhow the problem still awaits a solution. 18. Cochin State Manual; C. Acyuta Menon; Ernakulam, 1911 P. 52. 19. Sri. Venkatasubramonia Iyer identifies the author of the present work with the father of Nārāyaṇa Bhattatiri. See Matidatta", Summary of papers submitted to the All India Oriental Conference, Lucknow session. r 20. See E. V. Raman Nambutiri, Introduction to Tantrasamu- ccaya, Part III, p. 115. 97
vi 2. Hamsasandeśa:- Hamsasandeśa is a fairly long sandeśakāvya written in imitation of the Sukasan- deśa of Lakṣmidāsa. It consists of 83 verses in the Pur- vabhāga and 88 verses in the Uttarabhāga. The happy couple were enjoying each other's company when the hero is suddenly taken away by a rākṣasi to Lankodyāna where, on the word of Vibhiṣaṇa, she releases him. From there the hero sends a message to his wife through a Hamsa whom he happens to meet there. The Hamsa is asked to go to a house called Makanda near Kumbhamā- lur (Kutamalur) on the banks of the river Gauṇā (the Minachil river). On the way are noted places like Rameśvara, the Maṇalur kingdom, Kanyākumāri, the Vakra mountains (Marutvāmala), Sucindra, Trivandrum, Kolambanagari (Quilon) and Nabhonimnagā (Ambalapu zha). Just when about to cross into Kerala the poet gives a fine description of Kerala :
पश्चादस्य क्षितिधरपतेः पुष्कल: केरलाख्यो
नीवृद् ग्रीष्मेऽप्युदकमनिशं मुच्यते वारिवाहैः ।
यत्रोत्तुङ्गाः परिणतफलस्तोमनम्रोत्तमाङ्गा
वर्त्तन्ते ये मरिचवलिता नालिकेराथ पूगाः ॥
(Pūrva, 45)
The poem remains anonymous at present. The Colophons at the end of the Purva and Uttarabhāgas do not give us any indication as to the author of the work. From the very detailed description of Kutamalur we may
vii guess that the author might have belonged to Kuṭamālūr or to its suburbs. While the author leaves us entirely in the dark as to his identity we are in a slightly better position in the determination of the date of the poem. The author while describing the Sucindra temple refers to the Kaimukku ordeal that was prevalent there at that time". नित्यं भूतप्रभृतिभिरमा पार्वतीप्राणनाथो aímaṁà fafamângâ: q-aȧ श¤17: 1 तप्ते हे स्फुटमिव जनैर्लोचना गोचराणा- मालोक्यन्ते प्रियसख फलान्यात्मकर्मोत्कराणाम् ॥
(Pūrva, 52)
The Kaimukku ordeal at Sucindra was stopped in the year 1845 22. This indicates therefore that the poem cannot be later than that. 3. Cakorasandesa - This is a comparatively recent sandeśakāvya. It consists of 50 verses in the Pur- vabhāga and 46 verses in the Uttarabhāga. This sande- Sakāvya is unique in so far as here the hero is not separa- ted from his sweetheart by any hard stroke of fate; 21. For details see Sucindram Temple by Dr. K. K. Pillai. 22. Dr. K. K. Pillai, op. cit. Ullur S. Parameswara Iyer says that the poem must have been written after the ascension of Svathi Tirunal Maharaja to the throne in 1829 A. D. But he does not adduce any evidence in support of this. See KSC, IV, p. 116.
viii he wilfully goes away from her, heartbroken at his wife's open hostility towards him, and comes to stay at Alwaye on the banks of the Curņi river. From there he sends the message to his beloved at Trichur. On the way are noted Gahapura, Pancasirsa, Sangama temple (Irinjalakuda) Valayanilaya (the Uraka temple), and Puruvana (the Perumana temple). We get no clue from the work as to the author- ship of the poem. In a verse found at the end of the work it is mentioned that a brahmin named Nilakantha * wrote the work. This apparently seems to have been composed by some scribe who copied the work though it is not altogether impossible that the author himself might have composed the verse. The verse neither gives us any indication as to the date of the work since the is not given in the verse³. But from the description year of certain places in the poem we may presume that the poem was composed not earlier than the 19th century A. D. For instance the poet mentions the Vadakke- chira at Trichur where he says the heroine may come in the evening to wash herself. The Vadakkechira in its 23 present form was constructed only round about. 23.
मासे वृषे पुष्यगते शशाङ्के, खे मध्यगेऽहस्कृति चान्द्रिवारे ।
समालिखनीलगलाख्यविप्रश्च कोरसन्देशमिदं मनोज्ञम् ॥
à grans could mean only when it was noon'; tke kali day or kali year, if calculated from this, gives dates obviously improbable. 24. Uttara, Vs. 7 and 8.
ix 1852 A. D. This would indicate that the poem is not much more than a hundred years old. 4. Mārutasandeśa:- The Marutasandesa is a long poem consisting of 68 verses in the Pūrvabhāga and and 130 verses in the Uttarabhāga. The message is sent from a mountain named Kanakakataka to the heroine who stays at the city of Kāmadatta, capital of the Sauda- tta kings. These two places as well as the other places mentioned in the poem seem to be imaginary. So much so, we are left completely in the dark as regards the au- thor and the date of the composition of the poem, We are not even in a position to determine whether the au- thor belonged to Kerala or not. But from the mention of coconut, betel- creeper and arecanut contained in the poem² we may infer that the author was at least familiar with Kerala, if not a native himself. We have no way at present to determine the date of the work. The following are the manuscripts used in the preparation of the editions of these Sandeśakāvyas. 1. Kamasandefa:- No. 10974 B. This ma- nuscript originally belonged to the Valiya Raja of Edap- 5. C. Acyuta Menon, op. cit, p. 176. fn. 1. 26. 27. Uttara, Vs. 23 to 26. Vadakkumkur Rajarajavarma Raja holds the view that the poem might be contemporaneous with Bhrngasandesa (late 16th century), though he has suggested no reason for this supposition. See KSSC, III, p. 253.
X palli. The manuscript is old and worm-eaten at many places. Only a few words of verses 35 to 48 are found, the leaves being full of holes left by worms. We have also in this Library a Transcript copy (T. 1226) of the above manusbript. 2. Hamsasandesa:- No. 11084 B which be longed originally to Narayanan Mitran Nambutiri, Chempakasseri Kalam, Kutamalur, Kottayam. The ma nuscript is complete and intact. We have also a Trans- cript copy (T. 1205) of the above manuscript. 3. Cakoraśandeśa:- No. L 904 B, belong- ing to Kotiri Mana, Tirur. No. L. 1236 C, belonging to Narayanan Nilakanthan Nambutiri, Thangur Mana, Per- ingottukara, Trichur District. Both the manuscripts are complete and in good condition. We have also a Trans- cript copy (No. T. 1302) incorporating the variants found- in the above manuscripts. 4. Mārutasandeśa:- A Transcript copy (No. 119) of a manuscript in the possession of Ettumanur Kai- lasapurath Pisharody. I have been assisted in the publication of these works by Sri. A. Ramachandra Sastri, Research Officer, and Sri. M. Madhavan Unni and Sri. C. P. M. Namboo- diri, Assistant Research Officers. Trivandrum 17-6-63 K. Raghavan Pillai Curator
॥ ( ॥ श्री ॥ श्रीमातृदत्तविरचितः कामसन्देशः । [ पूर्वभागः । ] क
सौधे कश्चित् सह दयितया स्वैरमभ्रङ्कषाग्रे
क्रीडन् निद्राकलुषहृदय स्तत्क्षणं तत्सकाशात् ।
(दिष्टे ) रुष्टे किमिह शरणं दभ्रगोष्ठीं दविष्ठां
रक्षोनीतस्तदनु विवशः शम्बरारिं ददर्श ॥ १ ॥
दृष्ट्वा हृष्टः स खलु करुणः कामिनीविप्रयोगा-
दुद्धृतार्तिर्द्विषमपि जवात् तं पुनः सन्दिदेश ।
आत्मन्येतत् प्रथममतनुः सोऽपि सन्देशवाब यं
श्रुत्वा चिन्ताशमित कलहः कामकारवि तस्थौ ॥ २ ॥
कारुण्याब्धे! मदन! भगवन्नस्तु तुभ्यं प्रणामो
यत्सामर्थ्याद् वहति गिरिशोऽप्यर्धगात्रेण तन्वीम् ।
यलोत्थां नयनपटलमात्म सौभाग्यहन्त्री-
1 मद्यापीन्द्रस्त्यजति न भियेवाङ्गभङ्गीरतोऽपि ॥ ३ ॥
7
कामसन्देशे
चित्रं पश्याम्यविहतगतिं (हेव वेग) वन्तं भवन्तं
मन्येऽनङ्गस्त्वमिति न वि (दो) वास्तवीकं वदन्ति ।
एवंभूतं मनसिज रुषा तावकं गात्ररत्नं
कोपोद्भूतैर्नयनदहनैः किं दहेदिन्दुमौलिः ॥ ४ ॥
श्रान्तस्त्वं चदिह वस सुखं हेममय्यां सभायां
पूर्व कार्या श्रमपरिहृतिः कार्यचिन्ता तु पश्चात् ।
पूजाकर्मण्ययि! तव नृणां पाणि (मुद्रा)पि तुष्टय
किं वा ब्रूमः सुमहति सुवर्णासने साधुदत्ते ॥ ५ ॥
मौवघोषं शमय परुषं वर्ततेऽत्र त्रिणे
त्रिणेत्रः
कोपाद्यस्तु प्रदहति जनं सर्वमक्ष्णा विरुद्धम् ।
दग्धश्चेत् त्वं हितकृदत एवाङ्ग ! दग्धोऽस्मि नूनं ि
स्वात्मा बन्धुर्द्वयमिति मतिर्देहिनां भ्रान्तिरेव ॥ ६ ॥
18. 9.11
सार्धं प्रेम्णा प्रियसहचरी किं रतिः खैरमास्ते
यन्मङ्गल्याद् गिरिशनयने नाग्निदग्धोऽप्यनक्षीः ।
शम्भोगौरी रतिमयवपुर्या सती चार्धनारी
भावं कृत्वा परिहृतवती भर्तृदाहावमानम् ॥ ७ ॥
T
एनं कान्ताविरहविधुरं विद्धि मामङ्गजन्मन्
नेता पारं विरहजलधेस्त्वं हि कामातुराणाम् ।
आर्तत्रा (णे) महति सुकृते हस्तलब्धे किलार्थे
मा भूल्लुब्धाध्वगविषमिते (चेतने ते) प्रसा (दः) ॥ ८ ॥
8
पूर्वभागः
नाहं जाने मम च सुहृदश्चान्तराले कियन्ति
क्ष्माभृत्कुल्याविपिनतटिनीपत्तनानां कुलानि ।
यद्यप्येवं मनसिज ! बलादद्य दृष्टो हि (दृदि)ष्ट्या
देवोत्थाया भवति विपदा देवतः शान्तिज्वी ॥ ९ ॥
आपन्मुक्त्यै चल इति मया नार्थितो मातरिश्वा
पूर्णोऽपीन्दुर्मनसिज! जळात्मेति नापेक्षित (तिःर्थिः) ।
मासः श्रीमान् मधुरतिथिरित्यास्थया नेक्षितो वा
॥ त्वं तु प्रौढद्युतिरपरथाभृत इत्युत्सुकोऽस्मि ॥ १० ॥
आशालम्बो विरहिसुदृशां सा च सन्देशसाध्या
दूतानेयः स च स जववान् त्वत्परः को नु तद्वान् ।
तस्मादस्मद्विषयकथया तूर्णमासाद्य कान्ता-
मायास्यामि द्रुततरमितो यावदाश्वासयेथाः ॥ ११ ॥
नीरन्धे पथ्यणुरसि, विभुर्विस्तृते वा, गुरुस्त्वं
वाताक्रान्ते, लघुरसि पुनर्लङ्घने पर्वतानाम् ।
रुन्धे कस्त्वां मदन ! वशिनं चेशिनं प्राप्तिमन्तं
प्राकाश्यं स्वं प्रकटयसि चेद् गन्तुमर्हस्यतस्त्वम् ॥ १२ ॥
याच्या कार्या मनसिज ! जने मक्षु दीनैरदीने
स्नेहा वेशोऽप्यथि बत! परैराशु तद्वत् परस्मिन् ।
नो चेदाद्या हितकृति जळोऽस्मीति वार्ता (मयि स्याद्)
॥ नान्यो वा चेत् पद जुषि शठोऽसति या नि (युग्मे ? योज्ये) ॥
9
कामसन्देशे
प्रेष्यत्वं हि प्रथितयशसां निन्द्यामित्यङ्ग ! शङ्का
मा मा भूयात् तब हृदि विभो ! किं नु पूर्णैरकार्या ।
विष्णुः साक्षात् स हि यदुपतिः प्रार्थितं पाण्डुनो-
चक्रे दात्यं धुरमिति कथा किं न ते सुप्रसिद्धा ॥ १४ ॥
इन्द्रस्यार्थे स्वतनु मजहा इत्युदयशस्ते
॥ यद्रक्षार्थं वरमतनुरित्यामृतं नामधेयम् ।
सन्त्यज्यैतन्मदन ! कृपया तिष्ठसे मामारा
॥ तस्मादस्मित्रिभुवन जुवामग्रणीर्भाग्यभाजाम् ॥ १५ ॥
सन्देशाख्यं मधु नवमितो (नीयता) मङ्गना
श्लिष्यद्वर्णावलिमयमहाभाजने सगृहीतम् ।
मन्दाक्रान्तात्मकपरिलसद्वृत्तचित्रातिचित्रे
॥ शब्दार्थालङ्कृतिपरिमलावाससम्मोहनीयम् ॥ १६ ॥
गन्तभ्यं तद् भुवनविदितं मन्दिरं सुन्दरा
शृङ्गाराब्धे ! मदन ! भवता चन्द्रलक्ष्म्याः प्रियायाः ।
यस्मिन् नित्यं निवसति भवानर्चितः पक्ष्मलाक्ष्या
॥ १ हप्तानुग्रैः शमयितुमनङ्गाशुगैराशु पुंसः ॥ १७ ॥
गन्तुं कान्ताभवनमयि ! ते पश्य भद्रं निमित्तं
शङ्खः शम्भोर्ध्वनति भवने कर्णमानन्दयिष्यन् ।
मेरीनादः प्रसरति यथा शोभनः सर्वमास्तां
क्रीडानृते भवति शुभदं शिञ्जितं शैलजायाः ॥ १८ ॥
10
पूर्वभागः नावाक्षेत्रं महितमवधीकृत्य देशादमुष्मा ॥ प्रौढं मार्ग शृणु कथयतो मे मुखादङ्गजन्मन् ! । दिव्येनाक्ष्णा यदपि विदितं वक्ष्यमाणं तथापि IED ॥४ ब्रूमः सर्व प्रियजनकथालेशसम्बद्धहृद्यम् । १९ ॥ शुद्धः शम्भुं मदन ! शिवगङ्गापयो बिन्दुपूरै- बतानीतैरपि च जनहस्तो (त्थिक्षि) तैर्भ स्मजालैः । आमुक्ताङ्गः शिव मृड भवेत्युच्चरन् नाम शैवं " ।दभ्रक्षेत्रे विहितवसतिं पूर्वमीक्षख साक्षात् ॥ २० ॥
यस्मिन् नृत्यत्य तिजवपतत्पादपद्माभिघात-
भ्राम्यत्क्षोणीविचलनवशात् सन्ततोद्धान्तगात्राः ।
शीघ्र भ्रान्त्या गलितवसनाश्चूर्णजालाङ्किताङ्गाः
साम्यं सर्वे मनसिज! जनास्तत्र गात्रे लभन्ते ॥ २१ ॥
शम्भोः स्थानात् प्रमुदितजनादुत्तरेणाङ्ग ! गत्वा REP
द्रष्टव्या सा मदन! शिवगङ्गाभिधा पुण्यवापी ।
भर्तुर्मूर्ध्नि स्थितिपरिभवक्रुद्धगौरीविरुद्धा
गङ्गा पादाम्बुजमुपगता यन्मिषेणोद्बभूव ॥ २२ ॥
यस्यास्तीरे शिखरिदुहितुर्निर्मित वेश्म र र्यस्मिन् नानामणिकरमिषाद् वर्तते लोकमाता अन्ते गौर्याः सततवसनात् प्रीतिभाजः सकाशा । दर्भाङ्गाप्तेः कमितुरुपदेशं रहस्याप्तुकामा ॥ २३ ॥ 11
कामसन्देशे
एनां गङ्गां कपटरसिके पृष्ठतो हन्त कृत्वा
स्त्रीये कान्ते प्रतिदिनमवाचीमुखे वर्तमाने ।
एनामेव स्थिरतरमतिं नेत्रयुग्मेन भूयः
पश्यन्तीव प्रतिवसति या सन्निधौ शङ्कमाना ॥ २४ ॥
क्षेत्रे यत्र स्फटिकघटिते क्वापि तत्कान्तिशुभ्रां
दृष्ट्रा गौरीं स च पशुपतिजीतु गङ्गोपलब्ध्या ।
कन्दर्पातें कुरु मयि कृपां जाह्नवीत्यर्धवाक्ये
लज्जामूकः किमु न कुरुते हन्त! देव्यां हसन्त्याम् ॥ २५ ॥
चित्रं यत्र क्षणपरिचिताः संभवेयुः पुमांसः केशे गङ्गाजलविधिशिरश्चन्द्ररेखाकलापाः । गा कण्ठे काला वपुषि भसितालङ्क्रियालोभनायाः फाले शुम्भज्ज्वलन (वसनय) ना वक्षसि व्यालहाराः ॥ २६ ॥ यत्र प्राप्ताः खलु बलिमहे कामिनीकान्तसङ्घा स्त्वत्सान्निध्यप्रतिनवञ्चवं कामपीडाविकारम् दृष्टान्योन्यं मदन ! मनसा शङ्कितान्योन्यरागाः प्रत्याहन्युर्मुहुरपि दृशामश्चलैः कोपरक्तैः ॥ २७ ॥
अस्मात् क्षेत्राद् वरुणककुभं तूर्णमुद्दिश्य यायाः
सूर्ये प्राच्यां गिरिमुपगते खानुकूलैः करौघैः ।
सत्साहाय्यः प्रतिनवसरोजावलीबाणपाणि-
मार्गे मार्गे मदन] मधुपव्यूह मौर्वीकरः सन् ॥ २८ ॥
12
पूर्वभागः।
तस्मान्मार्गादगलितगतिः साधु सारस्वतार्थ
तत् कामाक्ष्याः शशिदिशि गतं क्षेत्रमीक्षख दूरे ।
धातुर्वक्त्रे सति हरहृते या किलोत्पत्य तस्माद्
यद्रन्धान्तर्निपतति निजापत्तिशङ्का कुलेव ॥ २९ ॥
भूयो रक्षः ककुभि परिवृत्याशु तुङ्गस्रवन्तीं
कावेरीं तां भुवनविदितां पश्य पुण्यैकवश्याम् ।
चोळक्षोणेरुरसि घटिता या खलु स्रङ्मल्ली-
वाभात्युच्चै विविधविबुधक्षेत्रमाणिक्यगुम्फा ॥ ३० ॥
लीलाचश्चन्मकरनयना या पयश्शीघ्रगत्या
नृत्यत्पङ्केरुहकुचभरा लोलकुल्याकरान्ता ।
मन्द भ्रश्यत्सलिलवसना गामिनी भर्तृदेश
प्रत्यक्षोद्यत्पुलिनजघना कामिनीवावभाति ॥ ३१ ॥
सह्याद्रेः प्रथममुदिता कौटकी भ्रमतली
गत्वा भूयः सुजनललितं चोळमासाद्य हृद्यम् ।
श्रीरङ्गाख्यं सरसिजदृशो विष्वगावेष्टव
या च प्राप्ता लवणजलधिं प्राच्यमुत्पूय लोकान् ॥ ३२ ॥
यात्रा शुल्कं सकलजगतामस्ति यत्र प्रभूतं
तत्रस्थैस्तैर्नृपतिपशुभिर्भुज्यमानं बलेन ।
माटक्षोणीबलभिदखिलत्राण नैपुण्य चुच्चु-
दुर्वारं यत् प्रशमितकथं निर्ममे रामवर्मा ॥ ३३ ॥
13
कामसन्देशे
यद्भागार्थे वसति नृपतिर्दक्षिणे वीरनामा
यस्मिन् हेमान्यनिशमखिलान्यात्मसात्कर्तुकामे ।
मेरुः स्वीयक्षयभयमतिर्मुच्छिला मात्रमात्रे म
गोत्रव्यूहे हसति सकले जायते दुःख दुःखी ॥ ३४ ॥
अन्यः कश्चित् प्रभवति महत्तरार्धे यदीये यो वा नाम्ना भवति न गुणैरच्युतः क्षोणिपालः । यं वा दृष्ट्वा कुसृतिनिपुणं द्रौणिदुर्योधनाद्याः ए खीयापायव्यसनममितं दुस्त्यज संत्यजन्ति ॥ ३५ ॥
राज्ये वेदाः सदसि (व...ता वसतां) भूसुराणां यदीये
तारप्रोक्तैर्दधति लघुतां कालतः क्लेशतो वा ।
(या) सा सन्ध्या नियमविहिता गौरवं वेदवाचां
निःशेषाणां वहति भगवन्! य (न) तस्त्वर्थतो वा ॥ ३६ ॥
WHER ISSIVE
याम्यां मार्गात् ककुभि महितः कण्ठमाणिक्यनामा
विद्वग्रामो भवति कुतुकोत्पादकः पण्डितानाम् ।
बालोऽप्युचैः प्रतिभुवि शुको यत्र तर्कोंद्धतानां FIP
ताकीं वाचं शमयति मुहुः किं पुनः प्रौढवाचः ॥ ३७ ॥
FER FF SAFIENES
अग्रे मध्यार्जुनमिति परं क्षेत्रमस्तीन्दुमौले-
यत्रान्तस्था (र्जुनतरुतटे दिव्य ) माभाति लिङ्गम् ।
अत्यौत्सुक्यान्मनसिज! हरेर्गोपवेषस्य लीलां
यत्तन्नित्यं समनुकुरुते पादपद्वन्द्वमध्ये ॥ ३८ ॥
14
पूर्वभागः क्षेत्रं क्षेत्राद् व्रज पशुपतेः कुम्भकोणाभिधेयं शम्भोर्नृत्तश्रमशम विधौ स्वैरवासाय सृष्टम् पापव्यूहं खलु जनिमतां जातु यत्रागतानां लेख्ये नित्यं वसति लिखितं चित्रगुप्तः प्रमार्द्धम् ॥ ३९ ॥
यत्पर्यन्ते भवति विपुलः कोऽपि पद्माकरोद्धो
माघे यस्मिन् कुशलजननी जाह्नवी सन्निधते ।
अन्तर्गन्तुं निजमवसरं भर्तुरन्वीक्षमाणा फक
रोपावेशादिव जलरवैरागतिं बोधयन्ती ॥ ४० ॥
श्रीरङ्गारूपं व्रज शिश्शयिषुः स्वरमागत्य सिन्धो
शेते यस्मिन् हरिरसहनस्तायवातान् सुशीतान् ।
विष्वग् वापीशिशिरपवनैः क्लशितः सोऽपि भृयः
को वा वैधीं त्यजति सुतरां कल्पनां पौरुषेण ॥ ४१ ॥
निन्द्यं स्थातुं श्वशुरभवनं काम! जामातुरित्थं स्मृत्वा लक्ष्मीपरिणयविधेरूर्ध्वमिन्द्रानुजन्मा यच्चागच्छद् विपुलतानीच्छ गावेण पुत्री स्नेहाधिक्यात् सलिलनिधिना नित्यमत्यक्तपार्श्वम् ॥ ४२ ॥ एकेनाह्रा व्रज पुनरितः कोङ्कणान् कण्टकाख्यान् धाता सृष्टान् नरकधरणसृिष्टिशिष्टैः पदार्थों यजातानां दुरितगणनाशक्तितश्चित्रगुप्तः स्वीये कृत्ये भवति विमुखः किं नु भूयो वदामः ॥ ४३ ॥ 15
कामसन्देशे मार्गद्वित्वं भवति च ततस्तत्त्रोऽपि वामः स्वीकर्तव्यस्तव पशुपतिर्यगतो भट्टिनाथः यस्य स्फीतं फलामिह सकृद्दर्शनस्यान्ध्यहानि १६ पश्चान्मुक्तिः स खलु गिरिशः कस्य नो दर्शनीयः ॥ ४४ ॥
लङ्घयः सह्यस्तदनु भवता यत्र धात्रीतरुण्याः
केशीभूते मृगततिमयी यूकपङ्क्तिर्निलीना ।
भ्रूभृत्कान्तैः शरनखमुखैश्वालयित्वा सलीलं
शूत्कारोक्तिप्रसर मुखरैरन्वहं भज्यते हि ॥ ४५ ॥
खैरं गन्तुं नहि भृगुपतिः केवलं केरलान् खान्
रुद्धाकाशं पथि परशुना यं बभञ्जाद्रिराजम् ।
औन्नत्येन स्मर ! परमधः कुर्वतस्तस्य सर्व
गर्वोच्छित्त्या अपि परमदोद्रे कलेशासहिष्णुः ॥ ४६ ॥
तद्रन्ध्रेण द्रुतमविरलान् केरलान् गच्छ चोलाद्
नानावापीचरणपयसा त्यक्तमार्गश्रमार्तिः ।
व्याधव्याजाद् विचरणरुचेः शूलिनः पार्थबुद्धया
॥ त्वय्यासज्यद्धनुषि विपिने तत्र मा भूद् विरोधः ॥ ४७ ॥
•
तेषु श्रीमाननुपमगुणो दक्षिणो ना (य) को ना
मोवनाथो भवति भवता तत्क्षितिः पूर्वगम्या ।
यस्यास्तावन्मदन ! सुतनोर्दक्षिणोदीच्यहा
॥ तुङ्गौ कौचित् पृथुतरकुचद्वन्द्वशोभां विधत्तः ॥ ४८ ॥
16
पूर्वभागः । तस्या भूमेरधिपतिरसौ सादरं सेवनीयः सूत्रं मा मा तत्र गलगतं तत्क्षणं नन्दयेथाः । तजातीयाः कुलधनतदालोकनाद्वेषभूमि छात्राशङ्काजनितकुतुकाः संस्पृशेयुभवन्तम् । ४९ ॥ ि
यस्यामुद्यत्रिभुवनभवत्सम्पदाक्षेपशक्ति-
लक्ष्मीलीलाचलननिलया कापि हृद्या निषद्या ।
यद्विश्लेषे सति बत परे लौकिकाः केरलीयान्
बालानि विवसनान् हस्तताडं हसेयुः ॥ ५० ॥
तस्माद् देशाद् द्रुततरमवाचीमुखो याहि यावद्
गङ्गा साक्षाद् विगलति निळा नाम यत्तीररूढे ।
बालाग (त्ये स्त्ये) निवसति शिवा खण्डितायाः सपत्न्याः
शीघ्रं यान्त्याः शमनविधये (द्रा प्राप्नुवन्तीव पार्श्वम् ॥ ५१ ॥
क दृष्ट्वा देवीं पटुगतिरटन् मङ्गलं गच्छ देश तद्भरत्नं द्विजमपि तथा मङ्गलं मङ्गलाख्यम् वाग्गुम्फस्य स्मर! रचयितुं काङ्क्षितस्योक्तशेषं निर्मातुं यन्मिषकृतवपुः कालिदासः पुनर्भूः ॥ ५२ ॥
तस्माद् गच्छन् यमदिशि विभो ! पश्य विल्वाचलेन्द्रं
विष्णुः साक्षाद् वसति सहितो यत्र पद्मोर्वराभ्याम् ।
अन्यागारस्थितिविमुखयोः कान्तयोरद्रिशृङ्ग FH BIRP
तुल्यं पश्यन्निव सुखमतिः को नु पत्नीद्वयेन ॥ ५३ ॥
171
कामसन्देशे
पश्चाद् गच्छन् मनसिज ! पुनः पुण्यशाली विशालं
दूरात् क्षेत्र वृपपुरमिति ख्यातमीक्षस्व साक्षात् ।
गङ्गाचूडं मनसिज! पतिं वीक्ष्य कोपेन देव्यां
प्राग्ायां स खलु विमुखो वर्तते यत्र शम्भुः ॥ ५४ ॥
दृष्ट्वा गौरीं रमणवपुषं रोषवत्यां रमायां
य (स्माद् ? स्मिन्) गत्वा गिरिशसविधे विष्णुरास्ते विनीतः ।
तामेवास्मादपरसुलभां वत्सलादिन्दुमौले:
प्राप्तुं लोभादिव कृतमतिर्देह संक्रान्तिविद्याम् ॥ ५५ ॥
यस्मिन् क्षेत्रे हरिहरमयी वर्तते कापि मूर्ति-
मन्ये यस्याः सति सुरगणे स्मेरव के समन्तात् ।
अर्धं नग्ने खलु निजपटाग्रेण तच्छादनेच्छा-
19 वर्षेऽन्यस्मिन् क्रमविलुलितं यावदेतच्च नग्नम् ॥ ५६ ॥
काचित् सौम्यां दिशि पुनरतो राजधानी समिन्धे
सृष्टा राज्ञा प्रथितयशसा रामवर्माभिधेन ।
रामे स्वर्ग गतवति चिरादाकुला सत्ययोध्या
यद्रूपोत्था शमयति शुचं तेन वैधव्यजाताम् ॥ ५७ ॥
क्षेत्रोपान्ते निशमय मठाः सन्ति सन्न्यासभाजां
शास्त्रादर्शे मनसिज ! सुसन्दृष्टशारीरकाणाम् ।
पश्चात् सर्वं क्रमगतिपदेष्वर्चिरादिस्थलेषु
प्राश्यारब्धं पुनरनुपमं मुक्तिसौख्यं गतानाम् ॥ ५८ ॥
18
पूर्वभागः आहृत्याक्षिभ्रमणममुतः शाकरात क्षेत्ररत्नाव सद्यो यायाः प्रियसहचरीदेशमव्याजवेगः स्वच्छन्दात्मा चपलवचसां याहि याहीति वाचा ॥ क्रुध्यत्येव क्लिशितहृदयस्त्वामृते पुण्यशीलम् ॥ ५९ ॥ इष्टक्रोडस्तदनु भवता गम्यतामात्तवेगं ए यद्भुदेवेष्वजनि महितेष्याभिजात्योर्धसीमा येषां पूर्वे क्रतुभिरयुतं वत्सरानिष्टवन्त- स्वेतावद्दीनथ ददुरमीतेषु जात्युन्नतत्वम् ॥ ६० ॥ याहि ग्रामं द्रुतमथ कुरुक्षेत्रमस्मात्प्रदेशाद् यद्विप्राणां विहितनियमाचारजातैस्तपोभिः । PUIFIR ब्रह्मक्षत्रेत्यामितयशसस्तावदद्यापि नेयं क्षत्राक्रान्त्या लघुरपि मही मुच्यते केरलाख्या ॥ ६१ ॥ p FR
येषां शास्त्रे प्रकृतिकठिनो वर्तते वाग्विवर्त
स्तर्कारिम्मे प्रकृतिपरुषो जृम्भते वाक्यगुम्फः ।
काव्याखादे प्रकृतिमधुरः स्यन्दते वाङ्मरन्द-
स्ते वा केषां नहि नुतिपदं विश्वविद्याविदग्धाः ६२ ॥
अम्बाशैलस्तदनु भवता गम्यतामङ्गयोने !
गत्वा दृश्यं दृपदि गिरिजापादविन्यासचिह्नम् ।
एकेनैव स्मर! गिरिसुता यत्र पादेन तस्थौ
भङ्गया कर्तु प्रियमिव कदाप्येकपादस्य शम्भोः ॥ ६३ ॥
19
कामसन्देशे यस्योदीच्यां दिशि निवसति क्ष्मासुरो नीलकण्ठो लोके कालक्षपितयजने धर्मतत्त्वे प्रलीने स्मृत्वा साक्षात् स्वविधिनियमध्वं सविध्वस्तधैयों ॐ धर्मस्थित्यै पुनरजनि बौधायनो यत्स्वरूपः ॥ ६४ ॥
पश्चाद् गच्छन् प्रविश सदनं श्रीगदाशूलपाण्यो- 131891
विम्बं यत्र त्रयमपि तयोरेकमेकं च मिश्रम् ।
स्वत्वे मानाद्यदिह सदृशे शाक्करेऽपि प्रविष्टं
दिग्भ्रान्त्येव प्रतिमुखमभूद् वक्रता केन सन्ध्या ॥ ६५ ॥
तीर्त्वा वत्सां तदनु निवसन्नम्लशैले निलाख्यां दृष्ट्रा पश्चादाखिलदुरितध्वंसधुर्यावलोका नावाक्षेत्रं प्रविश भुवनेषूपरक्षेत्रनाम्ना 193 विश्वश्लाघ्यं मदन ! जुषतां मंक्षु दत्तापवर्गम् ॥ ६६ ॥ इति मातृदतविरचिते कामसन्देश पूर्वभागः समाप्तः । केकी अथ उत्तरभागः । एक IF
पुण्ये यस्मिन् वसति नवभिर्योगिभिः कल्पितात्मा
विष्वक्सेनो विपदि जगतां दत्तहस्तावलम्बः ।
गौरीभतुः किमि (ति) भगवन्नर्धमा (धत्व) येति
क्रुद्धेवाङ्काद् वसति कमला यस्य किश्चिद् विदूरे ॥ १ ॥
20
उत्तरभागः ।
कोणे यास्मिन मदन ! शिखिनो मण्डपः कोऽपि तुङ्गः
स्वर्णाकर्णो विलसति हरेरास्पदं विश्ववन्द्यः ।
कैलासेन विणयनभृता निन्दितः सोऽपि मेरु-
र्यव्याजेन प्रणिहितवपुः प्रौढिमाढकते स्वाम् ॥ २ ॥
FIKE
ऐशे चाभात्यचलजलधिस्वामिनो मुक्तिशाला
तद्भङ्गयाप्तोदयमपि च तं वीक्ष्य कैलासशैलः ।
यद्भक्तौषच्छलकृतवपुर्विश्वतुष्टयै भविष्यन्
मेरुक्त्येव द्विजपरिषदा पीड्यते हन्त मानी ॥ ३॥
यस्मिन् दृश्यं प्रतिनवसुधापाण्डरं सालचक्रं
प्रोचुङ्गाङ्ग मदन ! परितो यन्मिषेणोद्गतस्य ।
चक्रन्द्रस्य प्रविततफणाकारतः शोभमानं
वक्रश्रेणीघटितशिखरं भासुरं गोपुराग्रम् ॥ ४ ॥
Kepp jump's
यत्पादान्ते स्रवति हि निळा नाम काचित् स्रवन्ती
निःशेषांहः प्रशमनधुरीणाम्बुसम्भावनीयाः ।
गौरीतन्त्रात् कमिनिकटा जन्मभूरेव हये-
तीत्थं स्मृत्वा विबुधतटिनी यन्मिषेणावतीर्णा ॥ ५ ॥
MADE FROP की
यस्यास्तीरे भवति सदनं दक्षिणे दक्षहन्तु-
यज्ञध्वंसादधिककुपितं विष्णुमाराधयिष्यन् ।
रुष्टस्वारादनुमतिमृते खामिनः प्रीतिकाम.
नयातथ्यं द्रुतमिति धियेवाप तोयावधिं यः ॥ ६ ॥
21
कामसन्देशे
क्षेत्रादस्माद् दिशि वलरिपोर्वर्तते क्षेत्रमन्यद्
यस्मिन् प्रीत्या हरिरुपगतो द्रष्टुमिष्टं गिरीशम् ।
विप्रीभूतत्रिदश निगमस्तोत्रसम्भाविताह
भावं दृष्ट्ा भवति त्रिमुखो यः पुनस्तं रुषेव ॥ ७ ॥
मध्ये कश्चिद् वटतरुरनङ्गत योहरिधानो
यस्योपान्ते त्रिभुवनमुदे केरकेन्द्रो द्वितीयः ।
तिष्ठेन्माघोत्सवमनु लसन्मन्दहासच्छलोद्यद्-
॥ गङ्गातोयप्लुतिविहरणानन्दिताशेषजन्तुः ॥ ८ ॥
शैलाभोगो भवति भवनात् पद्मनाभस्य पश्चा
न्माघे यस्मिन्नचलजलराशीश्वरः संचकास्ति ।
शोभाभङ्गं समयनियतं त्यक्तमौत्सुक्यशाली
यद्भूषात्मा विलसति शशाङ्कादितेजः समूहः ॥ ९ ॥
देवव्यूहे गतवति महं द्रष्टुमाप्तस्य विष्णोः
स्वर्गः सम्पत्प्रचुरिमनिधिदैत्य दुवैर भीरुः ।
ऐश्वर्य स्वं विशदयशसो यस्य शक्त्या रिरक्षु-
गेहव्याजात् स्वयमधिगतो रक्षति स्वं शरीरम् ॥ १० ॥
यस्मिन् वारानिधिशिखरिणोरीश्वर तिष्ठमाने
वेगात् सिन्धो जनततिमिषादागत द्रष्टुकामे ।
शैलाः कुमिच्छलितवपुषस्तूर्णमायान्ति मोदाद्
वाताम्ठप्रचलितलतापाणिभिः सपचाराः ॥ ११ ॥
22
उत्तरभागः ।
वाचा सिन्धोरिव निकटभाजीशितुर्निम्नगायां
मुक्तः कश्चित् कुलशिखरिभिः सप्तभिः सप्तपर्णः ।
विभ्रतेषां निजदलमिषात् सप्तसन्देशपत्त्रीं
॥शैलाब्धीश गिरिमकुटगं सेवते पार्श्ववर्ती ॥ १२ ॥
काम
कान्ते कोपात् सति विघटिते यत्र घोरे निशीथे
कामोन्मादात् स्वयमभिसरन्त्यातुराः कातराक्ष्यः ।
ध्वान्तक्लेशे दशनसुषमासंहृतेऽप्यक्षिकान्त्या
यात्रामङ्गादपि बत! भृशं क्लेशभाजः पदव्याम् ॥ १३ ॥
सौधे यस्मिन्नधिगतिजुषां योषितामा स्यविम्बं
मुग्धं पश्यन्नधिकविमतिञ्जया पूर्णचन्द्रः ।
पश्चादद्रेः शिरसि कषणे स्वीयमालिन्य मुक्त्यै
बद्धोत्साहो भवति नियतं क्षीयते यत् क्रमेण ॥ १४ ॥
यत्र स्त्रीणां कुचभरयुगं वीक्ष्य खेदाद् गिरीन्द्रा
मेघे मेघेऽप्युपलकठिने नन्ति मूर्धानमुचैः ।
नूनं नो चेत् कथमिव घनध्वानवद् रोदघोषो
वर्षाम्भोवन्नयनसलिलं धातुवद् रक्तधाराः ॥ १५ ॥
यत्र प्रातः क्वचन सहिता हन्त गूढं नवोढा
स्थित्वान्योन्यं रहसि चरि (य?तं) कौतुकेन ब्रुवन्त्यः ।
श्रुत्वा सर्व मनसिज ! जने शृण्वति द्राग्वदद्भिः
भूयो रुद्धैरपि शुकविटैराशु हास्याः क्रियन्ते ॥ १६ ॥
23
कामसन्देशे
तस्योपान्ते हिततमफलारम्भसम्भावनीयैः
शीतच्छाया प्रसवसुभगैः शीतलं शाखिवृन्दैः ।
हेमाकारैरपि च वरणैरावृतंमञ्जुला
पूर्णाभोग विविधविभवैः शोभते वेश्मरत्नम् ॥ ९७ ॥
रत्नव्रातप्रसृमरकराक्रान्तिनिर्धूतरात्रौ
कम्रापाङ्गया मदन ! भवने सन्ततं चक्रवाकाः ।
सङ्क्रीडन्ते सह दयितया किं तदाश्चर्यमस्मिन्
॥ पांसुक्रीडां कनकरजसा कुर्वते यत्र बालाः ॥ १८ ॥
यस्मिन् सौधो हर इव सिताङ्गो भुजङ्गाधिरूढ स्तुङ्गो मूर्ध्नि स्फुरदमरवापीन्दुविद्योतमानः ज्वालाशुम्भन्मणिगणम यप्रौढफालान्तनेत्रः । ४ कण्ठेकालो मरतकमहारत्नबन्धैः समिन्धे ॥ १९ ।
यत्राशेोकः किसलयदुकूलाश्चलैरचितात्मा
पुष्प श्रेणीविरचितशिरोऽल क्रियालोभनीयः ।
मूर्ध्ना नम्रः फलभरजुवा पादयोः पक्षमलाक्ष्याः
॥ कान्तः कोपादिव शठमतिः पीड्यते सक्षु पद्भ्याम् ॥२०॥
कथित् पश्चाद् भवति बकुलो यस्य पार्श्वोपशोभी सौभाग्यं ते सुतनुहृदयोद्दीपनैर्विभ्रमे इत्थं गर्वात् पिकरुतमिषात् क्षिप्तया पक्ष्मलक्ष्या FIR FIS ॥ मानो मुक्तः कृत इव रुपा वक्वताम्बूलपिष्टैः ॥ २१ ॥ 24
उत्तरभागः ।
आम्रः कम्रो भवति मधुरारम्भणे यस्य पार्श्वे
जाताधिक्यः स्मर ! परगुणालोकने जातखेदैः ।
स्त्रीयैरन्यैः सुरवरतरुर्नन्दनाद्भ्रंशितःसन्
॥ यत्तादात्म्यं सपदि लभते पुण्य पूरैरनेकैः ॥ २२ ॥
बल्लीबद्धः स खलु तरुणः शोभते चूतशाखी
कान्ताश्लिष्टः प्रिय इव पुमान् मञ्जरीमन्दहासः ।
भृङ्गापाङ्गः किसलयदुकूलावलीलोभनीय
पूर्णच्छायः सुरभिलपरागानुलेपोज्ज्वलाङ्गः ॥ २३ ॥
कश्चिद् यस्मिन् मनसिज ! महान् हेमपुष्पः समिन्धे
हेमाकारैः कुसुमनिकरैरुज्ज्वलाङ्गो नितान्तम् ।
स्वर्णाहार्यः स्वयमय मसौरभ्यदोषं जिहासु-
र्यस्य स्फीतद्युतिमयवपूर्वर्तत गन्धः ॥ २४ ॥
यत्पर्यन्ते भवति सुभगः कोऽपि पद्माकरोद्धोन यस्मिन् कान्ता मदन ! दयिता तोयदृष्टास्यविम्बा । चन्द्रभ्रान्त्या निजकरतलेनैनमादातुकामा दृष्ट्वा गूढं खलु परिजनैस्तत्क्षणं पर्यहासि । २५ ॥ कूपः कोऽपि स्फुरति विमलेनाम्भसा यत्र पूर्णो लुब्धैर्न्यस्तः स इव विबुधैः स्वीय पीयूषकुम्भः । एतत्पातुः परममरतेतीये वापहतु
यस्योपान्ते वसति हि तुलायन्त्रभङ्गया कृतान्तः ॥ २६ । 25
1 क मसन्देशे
द्रक्ष्यः क्रीडागृह परिसरे क्वापि कश्चित् कलापी
योऽस्याः क्रीडानटनसमये सन्निधायाम्बुजाक्ष्याः ।
तुल्यं नृत्यत्पदमनुपदं न्यस्य मान्धेऽलसायाः
क्रीडन् भूयो रहसि लभते लिप्सुरीयकटाक्षान् ॥ २७ ॥
यत्र च्छायाशिशिरितलतामण्डलीलोभन
कामोद्यानं भवति कुसुमामोद हृद्यान्तरालम् ।
जातामर्षस्तिमिरनिकरो यन्मिषेणोद्गतः सन्
॥ जेता भाखत्प्रचुर महसामन्वहं वैरभाजाम् ॥ २८ ॥
प्रक
तत्र प्रायो वसति तरुणीमौलिमाणिक्यमाला
शङ्के सम्प्रत्यीमतविरहम्लायमानाङ्गवल्ली ।
शय्यां पौष्पीमपि निजशरीरोष्मणा शश्वदुष्णां
नेच्छत्यात्मश्रमवितये किं पुनः क्षौमशय्याम् ॥ २९ ॥
अन्तर्गत्वा सुचरितनिये ! पश्य दृग्भ्यामुभाभ्यां नारीरत्वं नरनयनयोर्नव्यपीयूषधाराम् । विश्वश्लाघ्य भुवनार्वजये मोहनात्र त्वदीयं TPS धातुः साक्षात् परि (चिण ) तफलं लोभनीयं खसृष्टेः ॥ ३० ॥ वर्णस्तस्याः किमिव वपुषो वर्ण्यते वर्ण्यकर्ते दृष्टे यस्मिन् कनकसुषमा नेत्रयोराधिहेतुः । सन्ध्यारागः सुचिरमसित भ्रान्तिमाधातुमीष्टे । विद्युत्कन्तिः शिव शिव ! मषीमात्रशोभां बिभर्ति ॥ ३१ ॥ 26
उत्तरभागः ।
वाङ्माधुर्य जयति हृदयानन्दि... योन्म
वसङ्घाः ।
दुःखादिनः सुचिरममृते शङ्कया वा न यात्र
● न्यस्यन्निद्रां निजवदनतो नून्मादायपूर्णम् ॥ ३२ ॥
तुष्टया दृष्टिं वितर विमले केशपाशे मृगाक्ष्या दन्तज्योत्स्ना रिपुपरिभवे भीतिमद् ध्वान्तजालम् । यस्मिल्लीनं पुनरपि निजैर्ऋकटाक्षालकाद्यैः TTP स्वीयं वैरं जनयितुमिव स्वीकृतोत्साहमास्ते ॥ ३३ ॥ गात्रच्छायातरलत टिनीतोय मने मुखाब्जे
मत्स्यद्वन्द्वं कृतविहरणं व
नेत्राभिधानम् ।
जित्वा लोकान् मनसिज ! कृतार्थस्य ते केतुचिह्नं
यद्रूपेण प्रणिहितमितो भावि चदस्ति जेतुम् ॥ ३४ ॥
फालस्येन्दो ...
तरुणार्कप्रभा भङ्गभीरो
रक्षां कर्तु मदन भवता बीर ! कारुण्यभाजा ।
मध्ये खधनुरनयोर्भूमिषेण... न...
ज्ञापयित्वा ॥ ३५ ॥
नाभीरन्धान्नयनसुभगादुत्थिताया लताया
रोमावल्या इव फलयुगं भाति वक्षोजयुग्मम् ।
कोकद्वन्दं दशनतरुणार्कप्रभानित्ययोगाद्
रामिषेण ॥ ३६ ॥
27
कामसन्देशे
श्रोणीच भुवनविजयाम्यास
मन्ये धन्यां तव कृतपरिश्रान्तिरह्नाय यस्याः ।
बीरवात जयसि कुसुमैर्नायसैरद्य वाणै
॥ भृङ्गी मौर्व्याप्यनिशचल्या चक्षुचापेन चित्रम् ॥ ३७ ॥
गा या सरिति सुदृशो लङ्घनायोरुयुग्मं रम्भाभङ्गया जघनपुलिनप्रोन्मुख शोभतेऽस्याः जानुद्र पादखिलजगतां गामिनी द्यष्टितन्वी (१) ॥ यस्मिन् प्रणयपवनाघात नुन्नाप्यकम्पाः ॥ ३८ ॥ 1. याश्व स्रष्टुका ... कलावऋविम्बं बहुविधकलापुष्पकं पूर्णचन्द्रम् । शब्दांस्तासु प्रसृमरगुण युक्ता- ॥ श्शोभन्ते ते नखरमणयः कम्रकान्तिप्रदीपाः ॥ ३९ ॥ इत्थं तैर ... वि ... न्य यमानै- जानीहि त्वं मम सहचरी मङ्गभङ्ग.. ... पुनः पश्यतस्ते मा मा भूयाद्विरहिणि . ॥४०॥ ...विरहदहनज्योतिषा दह्यमानां ... । इष्टे पृष्टे सति स रसनामन्यथा ... ... PS... द्वेषणाज्जोषभावे ॥ ४१ ॥ 28
"उत्तरभागः । देवा.....
ख.
तिमपि भवता तत्क्षणं संविधेयः ।
**
निष्प्रत्यूहं सुखमनुभवत्वम्बुजाक्षी ... ॥ ४२ ॥
TH टं विशेषा- दित्थं सख्य.. ... प्राणालम्ब ... शिथिलते स्वीकृतेऽपि प्रयत्नात् *** ॥ ४३ ॥ हा हा निद्रे क्व नु खलु गतासीदृशीं मां त्यजन्ती *** *** • अन्यासक्ते त्वयि विशरणा हन्त *** ...
तासि ।
निर्गतं वा रुदन्ती ॥ ४४ ॥
म उन्मुक्ता सा मुदितविम ...
मत्वा स्थितमिह सखे गच्छ सख्याः समीपम् ।
पादक्षेपं वत विधिवशादम्ब ... ... ॥ ४५ ॥
*** भो भो य.. शयनात्तूर्णमुत्थाय यान्ती क्व ानं सुचिरमलसा हन्त जाता सखीभि- दत्तालम्बा ...
।
॥ ४६ ॥
29
कामसन्देशे धूः क्वचन तरुणी यात इत्युक्तिभाजां पुंसां ... पश्यन्त्या मे हृदयविपदं को ... ... ति... भूयशः कुर्वतीं वा ॥ ४७ ॥ ... चलति सहसा प्रेरितो वा स्वयं वा पश्यन्ती सा वदनमथ या शान्तखेदं शयाना P न्याः । 118211 *** शया प्रेरिताया **** द्रष्टुं सद्यः प्रतिनवशा कान्तमेकान्तबन्धुम् । आपृच्छन्त्या मम सखि । पुनदर्शनं जातु भूया - दित्यालापैरधिकमथवा शारिकां शोचयन्ती ॥ ४९ ॥ ॥ ४४ काले तस्मिन्नरतिजननाच्यक्तशीतोपचारां निःश्वासानामविरलतया मुक्तशोभाधरोष्ठीम् । वक्तुं वेगान्मदन ! भगवन्ना (र) भस्वायताक्षी *** विश्लेषान्न त्यजति हि जनः प्राणभारं जवेन ॥ ५० ॥ ॥ 1811 P भो भो सख्यः । कथयत कथां प्राणनाथस्य येन क्षीणे ( गात्रेs) प्यपि पुनरियात तूर्णमाश्वासमात्मा । वैफल्यं चेद्रदत चरित शैवमाब्जेक्षणं वा प्रेयुः प्राणा इति निजसखी सादरं याचमाना ॥ ५१ ॥ 30
उत्तम्भ गः ।
यस्यां यस्यां दिशि मम दृशा सङ्गतं तत्र तत्र
स्मेरं वक्रं प्रणयमधुरं दृश्यते लोचनं च ।
कान्तस्थारादिति (यत बत!) नभो वीक्ष्य सम्भ्रान्तचक्षुः
स्निग्धे वर्गे (तदति) परितो वर्तमाने वदन्तीम् ॥ ५२ ॥
सोऽयं कान्तः क्षणमपि कदा हन्त दृश्येत साक्षा- दित्थं चिन्ताशत चलधियो मजुवाणीमतयाः । ऊरुर्वामश्चलनसुभगः शान्तयिष्यत्युद FIFTE तापं भद्रं भवति शकुनं भाविनि श्रेयसि प्राक् ॥ ५३ ॥
इत्थं दृष्टे शुभदशकुने जातवक्रप्रसादा
मेनां वार्ताश्रवणविधये सस्पृहं सावधानाम् ।
रक्ष क्षीणां कुवलयदृशं मङ्क्षु स देशवाक्य-
रार्तत्राणं भवति जगति श्रेयसो मुख्यहेतुः ॥ ५४ ॥
भद्रे ! पत्युस्तव कुशलिनां विद्धि मामस्तदूरं कामं कामप्रसवविधये नित्यवन्द्यं वधूमिः । p नाविश्वासः स्मर इति भवेत् तन्वि ! ते मद्व ( शशि ) त्व- ख्यातेर्मानं हृतहरवपुः सैव देवी भवानी ॥ ५५ ॥
आस्ते कान्तः क्व नु कुशलवानित्यपाङ्गेन वेगात्
तन्व्या पृष्टे कथय वसतिं व्याघ्रपुर्यां स खिन्नः ।
सीतादेव्यै रघुपतिरिव श्रीहनूमन्तमस्यै
तुभ्यं भद्रे ! कथितहृदयः प्रेरयामास यो माम् ॥ ५६ ॥
SE 31
॥ कामसन्देशे भद्रे ! लीलावलयितदृशः पीनवक्षोजभाजः शुम्भन्मन्दस्मितशशिसुधारञ्जिताशेषयूनः । top श्री शालिन्याः शरणरहिताद् विप्रयोगाद् भवत्याः खिन्नस्यास्य प्रवदतितरां को नुं तां तामवस्थाम् ॥ ५७ ॥
चन्द्रे दृष्टे दिनकरधिया वक्ति कान्तस्त्वदीयः
चण्डांशो! त्वं व्यथयसि कुतो मां विनैवापराधम् ।
जानीषे त्वं निशि निशि भृशं मादृशानामवस्था-
मम्भोजिन्या विरहविधुरो हन्त! दैव विरुद्धम् ॥ ५८ ॥
वायो। सख्यं तच समुचितं वह्निना प्रागत्र मय्यापत्रे दहनकणिकाजाल विक्षेप मिच्छाः भृयो मैत्रीं कुरु यमपुरीक्किङ्करैरुद्धतैर्वा फि रक्षोभिर्वा विदयमपि ते दुर्बलान् पीडयेयुः ॥ ५९ ॥
बाले! कान्तो विलपति रुतैर्मूच्छितः कोकिलाना-
मेव घोषः किमयमशनिः किं नु मृत्योनिनादः ।
जाने तन्वी कळरवाविलासानुकारः पिकानां
कष्टं सोऽधिप्रतिहतविधेरद्य मे दुःखः हेतुः ॥ ६० ॥
लीलाबल्ली वलयानिलयाः प्रागमी तत्सकाशे स्वर्गारामश्रियमनुपमां चक्रिरे ये मनोज्ञाः ते हन्ताद्य प्रियजनवियोगार्तिभाजः प्रभूतं कुम्भीपाकस्थितिमय महो कुर्वते मे विषादम् ॥ ६१ ॥ 32
। उत्तरभागः ।
एषा चञ्चत्कमलमुकुला लीनमीनप्रचारा कूजभृङ्गीनिनदमधुरा मुक्तबन्धाम्बुपाता। वापी व्यक्तं शिवशिव! मया साम्प्रतं दृश्यमाना न्यक्षेणान्तः सुरतचतुरां बोधयत्यम्बुजाक्षीम् ॥ ६२ । इत्थं भूयो विपति रुजा विप्रयोगेन खिन्न स्तस्मान्नानाहृदयसुभगै रक्ष्यतां तावदात्मा दुःखवातं सकलमनुभूयापि ते सङ्गमाथा श्रीकान्तः पद्भ्यां स्वयमयमितो यावदायास्यति द्राक् ॥ ६३ ॥ स्कi चितात् किमिदमधुना प्रोन्नते सौधशृङ्गे लज्जाधिक्यस्थितिविषमया तन्वि ! साकं भवत्या । क्रीडोद्योगे झटिति शमिते वायुना रलदीपे प्रीतेनान्तःस्मयवति । मया य (त्) प्रसह्यान्वभावि ॥ ६४ ॥
प्रेमाधिक्ये सति विवदिते मध्यतो नौ सखीनां
वक्ता साक्षी शुक इति समे कल्पितेऽस्माभिरस्मिन् ।
एवं गृहीत्युदितमनयेत्यवाचि प्रकोपात्
पाणिक्लेशैर्वदनमरुणं तस्य किं तत् प्रलीनम् ॥ ६५ ॥
यावद्वीर्यं कुचहरूह तिक्लेशवन्मन्निकर्षे
मानारब्धे महिषि! चतुरङ्गाह्वये नर्मभेदे ।
व्याजाद् भई गतवति मयि ज्ञाततच्या सखीनां
दृष्टया रुष्टा सकलमहरस्तन्वि ! तद्विस्मृतं किम् ॥ ६६ ॥
33
। उत्तरभागः ।
चन्द्राश्लेषाद्विकसति किमु द्रागियं पद्मिनीति
क्रीडाप्रश्ने मयि परिसरे शृण्वतीनां सखीनाम् ।
कान्ता जानात्ययि ! तब विवामीदृशीमात्मवृत्त्ये
॥ तीत्थं कोपात् परुषमवदः साध्वि तत् स्मर्यते किम् ॥ ६७ ॥
इत्थं वाचा मदन ! माहेषीमाश्वसंस्तत्र तिष्ठ श्रायास्वन्तं चरणगतिभिर्मां प्रतीक्षख तावत् । आयातेन द्रुतमिह (म) या साकमिन्दीवराया ६३ ॥ धन्यैर्धन्यैर्मतिनियमितैर्यावदचिभ्य (तेरसे) त्वम् ।.६८ ॥
इत्थं कृत्ये मदन! सकलेऽनुष्ठिते बान्धवीये
यास्यन्तं त्वां पदमनुपतनङ्ग ! याचे कृतार्थम् ।
भूयो व्यापद्यमितसुखदं पश्यतां दर्शनं नो
॥ ४३ ॥ भूयात् कर्तुं हितमपि कृपा ते पुनर्भाविनीति ॥ ६९ ॥
॥४३॥ इति कामसन्देशः समाप्तः ॥ ॥३॥ क 1.73 u pai sprain plumber 183 1993 34
श्रीः
हंससन्देशः
श्रीमत्यम्भोरुहसुरभिते क्रीडतोः सप्रमोदं
लीलारामे गुरुनिधुवनक्लान्तधाम्नोः कयोश्चित् ।
यामिन्यां काचन निशिचरी भक्षितुं तं गृहीत्वा
लङ्कोद्याने सपदि सरमाकान्तवाचा मुमोच ॥ १ ॥
निःश्वासोष्मग्लपितदशनाच्छादनो लोचनाम्भः-
संसिक्ताङ्गो हिमरुचिरजःपाण्डुरो वीतनिद्रः ।
आशावल्लीनियमितमना दक्षिणाशासमीरा-
च्चेन्दोस्त्रस्तः कतिपयदिनान्येष कृच्छ्राभिनाय ॥ २ ॥
प्रत्यग्राम्रद्रुमकिसलयास्वादमाद्यत्पिकाळी-
वाणीरम्ये सरसिजवनीवासिताशे वसन्ते ।
अग्रे सोऽथ प्रमुदितमना निर्भरानन्दलक्ष्मी-
हेतु हंसं मुनिरिव महानेकदैक्षिष्ट कामी ॥ ३ ॥
संपूज्यैनं सरसिजदलै राजहंसं मरन्दै
रर्घ्यं चूतद्रुमसुमनसां सप्रमोदं वितीर्य ।
उद्यद्योषाविरहदहनज्वालसंलीढचित्त-
स्तस्य प्रीत्यै श्रवणसुभगामेष तं वाचमूचे ॥ ४ ॥
आतङ्कोऽयं सुभग ! सुमहांस्त्यज्यतामाशु भीति-
स्थानं नाहं मम नयनयोः शीततेजःकरोऽसि ।
प्रत्यग्राम्भोरुहमधुरसं त्वं पिबाकण्ठमेतं
मारन्दार्द्रं सह वरटया भुङ्क्ष्व साधो ! मृणालम् ॥ ५ ॥
जानीमोऽमी सुमहितकुलोत्तंसमाणिक्यरत्नं
भूमौ लोके द्रुहिणभुवनादागतं तं भवन्तम् ।
सर्वेषां त्वं तदधिकतरो विष्किराणां पुनाति
ग्रीवां वेधाश्चरणरजसा यत्सुरौघार्थितेन ॥ ६ ॥
मामायुष्मन् ! कलय सहसा विह्वलं मित्रवर्गै-
र्दूरं नीतं हतविधिवशाद्वल्लभायाश्च तस्याः ।
तस्माच्छीघ्रं खगपरिवृढ ! ( त्राणनाय ? ) व्रज त्वं
सन्देशं मत्प्रियसहचरीवासतेयीं गृहीत्वा ॥ ७॥
अर्थं स्वं यो वितरति जनः प्रार्थयन्तेऽर्थिनस्तं
हन्तेक्षन्ते न कृपणतया तत्र किञ्चिद्विशेषम् ।
सारङ्गौषा भृशमतुलया तृष्णया क्लान्तदेहा
धूमाकारं घनमभिनवं व्योममार्ग(स्त्व?स्थ)मेव ॥ ८ ॥
गाढोत्कण्ठाभृशतुलितयोर्वत्स(रा?रो)भू(र?द)यो(भृ?गे)-
नाशावल्लीधृतहृदययोर्नौ पुरा राजहंस ! ।
भूयो दिष्ट्या प्रियसख ! तयोरावयोः संगमोऽभूत्
काले तस्मिन् हतविधिवशाद्विप्रयोगोऽयमासीत् ॥ ९ ॥
प्राक् प्रेयस्या मम च रचितो विप्रयोगो निमेषै-
र्नूनं भ्रातः ! सुनिशितमनः शल्यमासीदसीमा ।
आवामेवं विरहविपिनस्थात्मभूव्याधलक्षं
कुर्वाणस्तौ हतविधिरसावस्तु सम्पूर्णकामः ॥ १० ॥
आशाबन्धुः सरसिशदृशो विप्रयोगाकुलाया-
स्तस्मिंस्तस्मिन् व्यसनसमये प्राणरक्षां करोति ।
नूनं नष्टो भवति सुदृढो वैष कालातिपाता-
द्रक्षेत् को वा तदनु सततं शोकमात्रद्वितीयाम् ॥ ११॥
अध्वन्यस्मद्युवतिशरणं गच्छतस्तेऽनुकम्पा-
सिन्धो ! व्योम्नो जित(हिरि?हरि)र(यो?यं)वासरौ द्वौ [ भवेताम् ।
शोकार्तस्य प्रियसख ! यतो गोपदव्या महीभृत्-
कान्तारादिप्रतिहतगर्हायनं स्यान्ममास्य ॥ १२ ॥
यातव्यं ते युवतिनयनच्छायनीराजितं तद्
गौणावीचीचयमुखरितं कुम्भमालूरगेहम् ।
इक्षुश्रेणीकलितरशनं हंस ! यस्मिन् महीयो
माकन्दाख्यं नयनसुभगं मन्मथक्षेत्रमस्ति ॥ १३ ॥
पुंस्त्रीसंज्ञा विहगनिवहाः सन्तु सव्यापसव्ये
दृश्यन्तेऽग्रे नवसरसिजान्युल्लसत्पाटलाश्च ।
भास्वत्तप्ते खरकरमणीकल्पितारामवाटी-
प्राकाराग्रे ज्वलति दहनः कर्मसिद्धिस्ततः स्यात् ॥ १४ ॥
पन्थानं त्वां प्रियसहचरीपत्तनं यातुकामं
भूयो ब्रूयादयमपि जनः सादरं श्रूयतां सः ।
मार्गे मार्गे नयनसुभगे सामिपुष्यत्पयोज-
प्रेङ्खद्भृङ्गावलिमुखरिते हंस ! विश्रम्य गच्छेः ॥ १५ ॥
तृष्णार्तोऽपि प्रियसख ! पयो नातिशीतं पिब त्वं
सद्यो नूनं भवति सुमहद्व्याधिजन्मैकहेतुः ।
तस्माद्वातैः कमलकणिकावाहकैर्वतितापो
भृयः पङ्केरुहसुरभितं प्रस्तरास्फालनाच्छम् ॥ १६ ॥
लङ्कामेतां कुरु दृगतिथिं राममित्रेण गुप्तां
यत्रारामो दशमुखभुजावृन्दबन्दीकृतानाम् ।
स्वर्गद्रूणामनिशविगळन्नव्यमारन्दसिक्तं
यत्सौधानां स्खलति शिखरे निर्जराणां विमानम् ॥ १७ ॥
जायाचोरं विपुलमहिमा पीवरक्रोधपीत-
स्वान्तो रामो निशिचरवरं रावणं तं निहत्य ।
लङ्कामेतां तदनु सरमावल्लभायार्द्रचित्त-
स्तस्य भ्रात्रत्रे खगवर ! ददौ यातुधानेश्वराय । १८ ५
आपृच्छ्यामून् सुभगं ! सहसा मित्रवर्गाननल्पान्
संप्राप्यास्मत्प्रियमहचरी(त्राणनं?) त्वं कुरुष्व ।
शोकग्रन्थिः क्षणमिव गदस्तीक्ष्णवेगश्छिनत्ति
प्राणान् नूनं विपुलविरहव्याळसंवेष्टितानाम् ॥ १९ ॥
आवर्ताम्भोनिधिमतिगुरुं(पाम?माक)रौघादियादो-
रुद्धं तीर्त्वा विपुलकरुणायानपात्राधिरूढः ।
सम्प्राप्याशु प्रियसहचरीवासतेयीं भवांश्चेत्
क्रीणात्यस्मद्वचनकनकं लभ्यते पुण्यमूल्यम् ॥ २०॥
लङ्कासन्ने प्लवगरचितः (पश्यतां?) रामसेतुः
पङ्कग्रन्थिं द्युमणिरिव यः शोषयत्येव सद्यः ।
एनं कर्तुं धरणितनयाकामुकः क्षुद्रवेगं
पारावारं व्यतनुत (गु?म)रुं स्वास्त्रतेजःप्रतापैः ॥ २१ ॥
पापौघघ्नो जनकतनुजाप्राणनाथप्रताप-
ग्रन्थ्यादर्शो नयनसुभगः पीवरो रामसेतुः ।
आमग्नायाः खगपरिवृढ ! प्राणिवर्गैरजस्रं
पारं यातुं भवजलनिधेः कश्वनाध्वेव भाति ॥ २२ ॥
हंससन्देशे
अद्याप्येष प्रियसख ! विभोर्भीतचेता नितान्तं
सीताजानेः सरिदधिपतिः स्तोककल्लोलपातः ।
त्यक्तारावः प्रथितमहिमा दक्षिणे वत्सरार्धं
वामे चोमस्तदनु कुरुते (पश्यतां ) रामसेतोः ॥ २३ ॥
राजच्चू तद्रुम किसलयास्वाद संशुद्ध कण्ठा
मेघश्यामः पिकखगगणः पद्ममारन्दमत्तः ।
आलोक्यास्मत्प्रियसहचरीवासतेयीसमीपं
गच्छन्तं त्वामनुसरति तं सम्मदादुन्मुखोऽसौ ॥ २४ ॥
रक्षोनाथं युधि हतवता जानकीवल्लभन
क्लस क्षेत्रं निखिलसुम नोमानुषैः सेव्यमानम् ।
अन्धेस्तीरे मरतकमयं हंस ! रामेश्वराख्यं
भैषज्यं द्रागुरुमिव गदं पापसङ्घ छिनत्ति ॥ २५ ॥
नित्यं काशीसरित उदकैः कृत्स्नपापत्रजन्नै-
नेत्राण्यार्द्राण्यवनिविबुधैरीश्वरस्य क्रियन्ते ।
आस्ते यस्मिन्नविरकरयो दर्षभाराद्धनूमान्
भग्ना (स्यारुदि१राति)स्तरणिकुलरादत्त भी मार्धभोगः ॥
आराद्वीक्ष्य क्षितिधरसुतेशस्य रामेश्वराख्यं
क्षेत्र पङ्कग्लपनविधये तादृशे तीर्थवा (रेरि) ।
स्नात्वा स्नात्वा सुविमलमनोविग्रहः प्राप्य सोऽग्रे
ब्रूहीत्येवं मुकुटसदृशं प्राञ्जलिं मूर्ध्नि कृत्वा ॥ २७ ॥
8
पूर्वभागः ।
क्रोधोज्जृम्भन्निजनिटिलदृक्पावकज्वालजाले
कल्पान्ते यो भुवननिवहं भूतिशेषं करोति ।
लीलाकापप्रशमनविधिक्लृप्तनत्याप्सलाक्षा
शोणाब्जाय त्रिपुरारिपवे तुभ्यमस्मै नमोऽस्तु ॥ २८ ॥
आनम्येत्थं तदनु नभसा क्षेत्रमेतं पदव्या
श्रीजानेर्दर्भशयनमिति ख्यातमारादमुष्य ।
गत्व सद्यः कुरु नतिमये ! भार्गवीशाय तस्मै
यस्मिन् भेजे जनकतनयावल्लभः पाशिनं तम् ॥ २९ ॥
जायाचोरं प्रियसख ! तपः कुर्वतो घोरघोर
तस्मिन् वारान्निधितटतले जानकी कामुकस्य ।
अश्वत्थेन छदसमुदयैर्गीयते स्वप्रभावो
मूकैर्लो (ललैः स्फुटतरमये ! सन्ततं दुष्प्रमेयः (१) ॥३०॥
चक्षुर्मार्ग प्रविशति ततस्ताम्रवर्णीनदी त्व-
द्वर्माच्छाम्भो निजतललसद्धारलक्ष्म्योज्ज्वलन्ती ।
रोधोयुग्मस्थविदुळवलगोस्तनीभूत केशी-
वल्लीरराजत्स्तबकपटलीस्रस्तमारन्दगन्धिः ॥ ३१ ॥
सोपानौघस्खलितपय सस्ताम्रवर्ण्याः स्रवन्त्या
भूदेवानां तटभुवि पुरीवृन्दमग्न्याहितानाम् ।
ग्रुप श्रेणीकलितरशनं तद्धविर्गन्धयुक्त-
धूमस्तोमैः स्थगयति शुभैरभ्रशुभैः सदाभ्रम् ॥ ३२ ॥
हंससन्देशे
तीरद्वन्द्रस्थितवसुमती पूर्वदेव प्रतीप-
स्नानग्रावस्खलितविमलं ताम्रवर्ण्यास्तटिन्याः ।
व्याकोशाम्भोरुह सुरभिलं तीक्ष्णभावन्मयूख-
क्लान्ताङ्गोऽयं प्रियसख ! पिब त्वं शुभं तूर्णमर्णः ॥ ३३ ॥
स्पर्धेद्रेकाद कुरुत पुरा सस्यनाशाय घोरं
क्षोणी भर्तुः क्रतुमधिपोऽवग्रहं यस्य राज्ये ।
जृम्भत्को क्षुभितमनसा तेन सत्रावलेपै-
स्वस्य स्वीयैः सुनिशितशरैः सत्वरं ध्वंसि (तातो ) सौ ॥ ३४ ॥
क्षोणीभर्तुः सहज ! मणलूराभिधानां महेन्द्र-
(ग्राः सूकां ? ) कनकसुधया लेपितां राजधानीम् ।
नाळी काक्षीनिहतमुरवध्वान विद्धान्तरालां
राजच्चम्पावृतघनधिया पश्यतस्ते न भीतिः ॥ ३५ ॥
आसीनानां कुवलयदृशां सञ्चयः सौधशृङ्गे
वीक्ष्य छायां मणिविरचितप्राङ्गणेष्वापतन्तीम् ।
जाती पुष्पैर्मृगमदरसैः संयुतैरर्चयित्वा
माध्वी मूकभ्रमदरवशाद्रक्षति त्वां मुहूर्तम् (१) ॥ ३६ ॥
अम्भोजाक्षी कलितसुमनोमण्डलीमण्डिता
गर्वोद्रेकाच्छुकखगगणैः पञ्चरस्थैरनल्पैः ।
आराद् दृष्ट्रा बिसकिसलयास्वादनोन्मत्तचित्तै-
नूनं वीणाक्वणनवचनैः स्वागतं वक्ष्यते ते ॥ ३७ ॥
पूर्वभागः ।
सह्यो नाम क्षितिधरवरस्तुङ्गशृङ्गव्रजेन
श्रान्तं विबुधविव्योमयानं निरुन्धन् ।
कूटोदश्वज्झरधवलितावासतश्चन्द्रबाला-
बीजव्रातैस्तदनु भविता नेत्रयुग्मातिथिः सः ॥ ३८ ॥
उन्निद्रोष्णच्छविकरगणोत्तप्तसूर्याश्म पाली- गर्भोदश्चद्भुत वह शिखामण्डलीतर्जितौर्वः । क्लान्तं कुर्वन् वकुलकुसुमं सज्वर सह्यशैल
गच्छत्यस्मिन् भवति भविता हंस ! मध्याह्नकालः ॥ ३९ ॥
कारुण्याच्धे ! क्षितिधरवरे तत्र विश्रम्य गच्छे-
स्तस्मिंस्तस्मिन् झरतटतले वा निकुञ्जोदरे वा ।
अत्यायासाद्भवति नियतं जीवितस्यापि नाश-
स्तस्मादेतन्न कुरु विद्युधैर्निन्दितं राजहंस ! ॥ ४० ॥
तप्ते तीक्ष्णद्युतिमणिमये तस्थिवांसो मृगौघाः
शृङ्गे शृङ्गे तदनु सहसा तापभाराद्विहाय ।
पुष्यद्वीरुत्स्तबकनिकरस्रस्तमारन्दसिक्तं
यस्मिन् वध्वा सह वननदीतीरकुञ्ज व्रजन्ति ॥ ४१ ॥
स्वीयत्रोटया बिसकिसलयं चञ्चुगर्भे वितन्व-
न्नुत्फुल्लाम्भोरुहपरिलसन्नव्यमारन्दसिक्तम् ।
छत्रे कल्पन विकचकमलं योषितं पुष्करस्यां
कोका यस्मिन् मदनसमरक्लान्तदेहां धिनोति ॥ ४२ ॥
हंससन्देशे
पत्र स्नेहादुपरि कलयन् पुष्करेणाम्बुधारां
शालू (पारा) णां कबलम सकृद्धेनुकाखादितार्धम् ।
अश्नन् गण्डद्वयरणदलिः क्रीडते लोलकर्णः
पद्मी वध्वा सह वननदीपुष्करे सप्रमोदम् ॥ ४३ ॥
रागीभूते तदनु मिहिरे वारुणीं भोक्तुकामे
मन्दं मन्दं व्रजति सुमनोगन्धवाहे समीरे ।
पुष्यजातीरुचिधवलिते दिङ्मुखे कैरवाणां
वृन्दे माध्वीमुचि खगपते ! त्वं दिवा गच्छ सद्यः ॥ ४४ ॥
पश्चादस्य क्षितिधरपतेः पुष्कलः केरळाख्यो
नीवृद् ग्रीष्मेऽप्युदकमनिशं मुच्यते वारिवाहैः ।
यत्रोत्तुङ्गाः परिणतफलस्तोम नम्रोत्तमाङ्गा
वर्तन्ते ये मरिचवलिता नाळिकेराश्च पूगाः ॥ ४५ ॥
नात्यासन्ने धरवरसुता वर्तते सा कुमार्यां नित्यं ज्योत्स्नापदकमलभाक् साम्परायाम्बुजानाम् (१) निन्दन्ती स्वैरतनुललनां कान्तिभारैरनल्पै- रेनां नत्वा सपदि शिरसा गच्छ लब्धप्रसादः ॥ ४६ ॥ वक्रो नाम क्षितिधरवरो वर्तते नातिदूरे वीतसूया यतिसमुदया निकुञ्जोदरस्थाः ! कल्यात्मानः सुभग ! महतामोषधी सञ्चयानां कुर्वन्त्यायुर्विपुलम मरास्ते जसेवामृतानाम् ॥ ४७ ॥
पूर्वभागः ।
उन्मत्तालीक्वणितरशना डाडिमोरोजकुम्भा
शृङ्गारोहस्थल परिगल निर्झराम्भोदुकूला ।
पुष्यत्पुष्पा मधुसुरभिता शोणबिम्बाधरेयं
नेत्रानन्दं सुभग ! कुरुते वक्रशैलस्थली ते ॥ ४८ ॥
तापिञ्छानां सति कथलिते तेजसा व्योम्नि वर्षा- बुद्धया के कामुखरितदिशः प्रोल्लसत्पिञ्छमाराः । शुक्लापाङ्गाः कुसुमविगळन्नव्य मारन्दसिक्ते
वध्वा साकं मुदितमनसो यन्नितम्बे रम (न्तिन्ते ) ॥ ४९ ॥
अद्रावस्मिन् दरपरिलसन्मालतीसून गन्धि-
स्तुङ्गप्रस्थच्युतझरपयोबिन्दुवाहः समीरः ।
अध्वश्रान्ति मृदुतरगतिर्ध्वसते प्रेमधामन् !
सद्यः पुंसां धृतिमिव सरोजेक्षणापाङ्गपातः ॥ ५० ॥
पीत्वा तोयं तदनु विमलं दक्षिणाशानभव-
च्छीतं भुक्त्वा बिसकिसलयं पद्ममारन्दसिक्तम् ।
सन्तुष्टात्मा सुभग ! गिरिजानाथगेहं शुचीन्द्र
गच्छ क्षिप्रं भुवनमहितं देवराट्शुद्धिभूमिम् ॥ ५१ ॥
नित्यं भृतप्रभृतिभिरमा पार्वतीप्राणनाथो
यस्मिन्नास्ते निखिल विबुधैः सन्ततं सेव्यमानः ।
तप्त स्नेह स्फुटमिह जनैर्लोचनागोचराणा-
मालोक्यन्ते प्रियसख ! फलान्यात्मकर्मोत्कराणाम् ॥ ५२ ॥
इस सन्देशे
गन्ता पापक्षपणनिपुणं धाम शम्भोर्भवांस्त-
द्यावत्तावत् खगवर ! जगच्चक्षुरस्ताचलं च ।
तस्मादस्मिन्निवसतु भवानाप्रभातं शुचीन्द्रे
दोषज्ञौधो वदति रजनौ न व्रजेद् यो हितैषी ॥ ५३ ॥
त्वय्यभ्यर्ण चलति नतये वीक्ष्य पक्षद्वयश्री-
लिप्तं मृत्युञ्जयगलतलं नूतनाम्भोदमत्या ।
शुक्लापाङ्गः स्मरहरतनूजस्य नर्तिष्यति द्रा-
गीषन्मीलन्नयनजठरप्रोच्चरत्तारकोलम् ॥ ५४ ॥
नत्वा सन्ध्याक्षणपरिणतौ शैलराजात्मजेशं
गङ्गावीचीतर ळितजटाभारसीमन्तचन्द्रम् ।
भूयः स्वप्यान्नयनसुभगे कुत्रचित् सौधभृङ्गे
कीनाशाशाहरिशिशिरिते राजहंसाप्रभातम् ॥ ५५ ॥
रात्रेरन्त्यप्रहरसमये वाशितैस्ताम्रचूडः
कान्ताश्लेषप्रमुदितमनःकामुकश्रोत्रशल्यैः ।
शश्वन्माद्यद्रमरपटली गानसम्भावितैस्तै-
मन्दं मन्दं खगवर ! ततो नूनमुद्बोधयेत् त्वाम् ॥ ५६॥
अर्धोन्मीलत्सरसिजवनीनव्यमारन्द बिन्दून्
गृह्णन् वायुस्तदनु शनकैः कम्पय नाम्रशाखाः ।
पद्माक्षीणां मदनसमराद्विश्रमं सादितानां
कुर्वन् सद्यः सुभग ! भजते वीतनिद्रं भवन्तम् ॥ ५७॥
पूर्वभागः ।
पत्युर्मन्दं मृदुतरकरस्पर्शनेन प्रफुल्ला
पश्यन्ती तं चिरविरहितं रागिणं पद्मिनीसा ।
सम्फुल्लाम्भोजनयनचलद्भृङ्गिका तारका ते
नेत्रानन्दं कलयति रजोमण्डिता दुष्प्रमेयम् ॥ ५८ ॥
कान्तोऽमुञ्चद्रमणि । भवतीं कालपाशाकुलो न क्रोधाद्रागी भवति भगवान् पद्मिनि ! प्रेक्षणीयः । गुर्वीमेतां त्यज मुकुळतां द्रागितीवाळिवर्गाः शब्दायन्ते तटतलंगता यत्र नित्यं प्रभाते ॥ ५९ ॥
तावत् प्राचीस्थितरविमहः सञ्चयाश्लेषणेन
स्वर्णभ्रान्ति मरतकमणीकल्पिताप्यावहन्ती ।
ओकः पङ्क्तिः कलयति मुदं यत्र तेक्ष्णोर्मनोभू-
युद्धायासग्लपितललनाभूषिताळिन्दभूमिः ॥ ६० ॥
आलोक्यास्यं विगततिलकं दर्पणेऽर्धाञ्जनाक्षि-
द्वन्द्वं दन्तत्रणपरिचितोष्ठप्रवालं स्मरन्त्यः ।
सम्भोगं तं युवतिततयो यत्र रोमाञ्चिताङ्गयः
सान्द्रानन्दात् किमपि न विदुः स्तब्धचित्ता नितान्तम् ॥ ६१ ॥
गच्छन्ती स्वं शरणमं चिराञ्जीवितेशस्य धाम्नो
मध्ये मार्ग पथिकनिकरं वीक्ष्य यत्र प्रभाते ।
तारुण्यश्री विहरणस मिल्लन्धकान्तां हियासौ
मां वेतीति प्रसवनयना (लखितुं जल्पितुं ) लज्जतेऽहो! (१) ॥
हंससन्देशे छत्रं चीनांशुकविराचितं शार्ङ्गपादं दधाना स्निग्धं श्यामं रजतपटलीमडितं दण्डवर्यम् । मल्ली मालावलयितशिखाश्चन्दनालिसवक्षः- फाला वेश्यायुवतिसदनं यत्र सीत्काः प्रयान्ति । ६३ ॥
प्रातर्नत्वा तदनु गिरिशं भक्तिनम्रेण मूर्भा
स्थानन्दूरं दुरितनिकरच्छेददक्षं क्रमेथाः ।
पुष्यलोधप्रसवधवले गूढपान्नाथरूपे
तल्पे शेते सह कमलया पद्मया पद्मनाभः ॥ ६४ ॥
वञ्चीशस्य त्रिदिवसदृशी राजते राजधानी
यत्र स्निग्धस्फटिकमहसा ज्ञास्यते न त्रियामा ।
आसीनानां कुवलयदृशां हर्म्यपृष्ठे यदीये
क्लान्ति शश्वन्मदनरणजां ध्वंसते स्वर्गवातः ॥ ६५ ॥
यस्मिन् वश्चिक्षितिवलरिपौ स्पर्शने कल्पचित्ते
मन्दाक्षेण त्रिदिवतरवः सन्ति शुष्कप्रवालाः ।
कामः श्रेयो दहनमरणं मन्यते वीक्ष्य यं य-
तेजःसप्ताचिषि शलभतां शात्रवौघैः प्रपेदे ॥ ६६॥
लीलारो हस्तनभरवधूनृत सङ्गीतरम्ये
सांधे तिष्ठन्नव नवलभित सव्यतामित्यमेषः ।
देवौवेन प्रभुरिव वृषा वैजयन्ते निषण्णो
वर्णो नूनं भवतु न वृथा तादृशामीश्वराणाम् ॥ ६७॥
पूर्वभागः ।
तुङ्गग्रावप्रमथितपयःसिन्धुवीची वळ-
त्रैलोक्यस्मिन्न ! धवलिते निर्मलैस्तद्यशोभिः ।
पक्षाज्ञानात् क्रतुषु निहतेष्वर्थितो निर्जरौघै-
स्तारानाथे व्यतनुत विधिर्लक्ष्म शक्राश्मनीलम् ॥ ६८ ॥
ब्रह्माण्डेऽस्मिन्नयि । धवलिते भूपते ! ते यशोभि- चन्द्रं शैवं गिरिमपि पृथक् क्षीरपाथोनिधानम् । ज्ञातुं चिह्नं हरिमणिनिभं चार्धनारश्विरं च श्रीवत्सोरा कमलभुवा नूनमारोषि तेषु ॥ ६९ ॥
'सन्मार्गस्यः सुविमलकलावृन्द देदीप्यमानो
भास्वत्तारावलिवलयितो मित्रसंवर्धितात्मा ।
लक्ष्मीवान् गोजितबुधकविश्चक्रवर्ती तमोनुद्
राकाशीतच्छविरिव भवान् राजते राजराजः ॥ ७० ॥
स्यातां मार्गों तदनु वनितामन्दिरं गच्छतस्ते द्वावत्रैकः क्षितिघरवनग्रावरूक्षः कदध्वा । अम्भःपाथोनिधितटतलो हंस ! तैस्तैर्विशेषैः
शक्यो ज्ञातुं सुखमयि सखे ! तेन मार्गेण गच्छ ॥७१॥
भूयो वारानिधितटतले हंस ! कोळम्बनामा
देशः कश्चिन्निखिलनयनप्रीतिहेतु महीयान् ।
शोधून्मत्तप्रसवनयनापादनालीकचश्च-
न्मञ्जीराली मुखरितमहाहवघगर्भः ॥ ७२ ॥
हंससन्देशे पुष्यलोधप्रसवसुमनोधूसरा हूणलोका मत्तात्मानो नवमदिरया चोळसञ्छ। दिताङ्गः ङ्गाः) । तत्ताग्भिः प्रियसख ! समं कामिनीभिर्मनोज्ञे प्रासादानां महति शिखरे यत्र नित्यं रमन्ते ॥ ७३ ॥
दृष्ट्वा दृष्ट्वा तव मधुरतां छद्मकर्मप्रवीणा
ये हूणौघा विपुलमतयस्त्वां ग्रहीतुं यतन्ते ।
तेषां कृत्वा खगवर सखे ! वञ्चनां द्रागुपायै-
स्तैस्तैर्भूयः सरिदधिपते रोधसा तेन गच्छ ॥ ७४ ॥
नात्यासन्ने प्रियसख ! नभोनिम्नगायां महीयान्
साक्षात् कृष्णो विलसद (दत) सीदामनलप्रतीकः ।
चाम्पेयस्रग्वलयिततनुः स्वर्णपीठे सुमेरौ
चम्पाश्लिष्ट जलधर इव भ्राजते प्रावृषेण्यः ॥ ७५ ॥
शश्वद्भास्वन्मरतकमणीनिर्मितोत्तुङ्गाभित्ति-
श्रेणीनिर्यन्निरुपम महः कल्पितेन्द्रायुधाभ्रम् ।
तस्य क्षेत्रं दितिसुत रिपोरुज्ज्वलद्दीपपाळी-
ज्वालापूर्त नयनसरणि हंस ! गन्ता त्वदीयम् ॥ ७६ ॥
आहूताभिः श्रवणमधुरैर्वेणुनाळीनिनाद-
गोत्रीभिः सह विधुमहोमूर्च्छितायां निशायाम् ।
वृन्दारण्ये विकचसुमनोवासिते योऽरमत् प्राग्
बाल्ये तस्मै भवतु भवते श्यामधाने नमोऽस्मै ॥ ७७ ॥
पूर्वभागः ।
एवं नत्वा हरिपदयुगं चिन्तितावाप्तिहेतुं
प्रत्यग्राम्भोरुहमधुरसं काममाखाद्य गच्छ ।
तांस्तान् देशानथ कवचितान् पाकपिङ्गप्रकाशै-
व्रीहिस्तोमैर्नयनयुगल प्रीणना (नृक्ष न्द्रक्ष्य) सि त्वम् ॥७८॥
लोलद्वीची (चय) मुखरिताशान्तरा तीरभूमी-
सोपानौघस्खलितकमला वासिता पद्ममाध्व्या ।
केतक्यालीवलयिततटा मण्डिताकण्ठमग्नैः
स्त्रैणास्याब्जैः कलयति मुदं नेत्रयोरङ्ग ! गौणा ॥७९॥
कीनाशाशासततगविना वासितायाः स्रवन्त्याः
स्वच्छालोक्यस्वतलसिकतासञ्चयाया जलेषु ।
सङ्क्रीडन्ते पुरुषनिकराः सन्ततं स्त्रैणचक्षुः-
श्यामाब्जस्रग्वलयितगळा जृम्भदानन्दमन्दाः ॥ ८० ॥
अम्भोनीवोविरहित महत्सैकतारोहचत्रा
पाथोजास्या सुविमलरसा लोलकल्लोलहस्ता ।
ऊर्म्यग्राश्वत्कमलकणिकाहारमाला कथं सा
कुर्यात् प्रीतिं न चलशफरीलोचनावर्तनाभिः ॥ ८१ ॥
गौणावात्याविचलितदलान्योन्यसङ्घट्टनोत्थ- ध्वानाद् भीतैरिव खररुचेर्मुच्यते रश्मितापैः यस्याभ्यश्चलदलतरुः (सेव्यतां ) सप्रमोदं तत्तीरस्थो धुमणिकिरणक्कान्तधाना त्वया सः ॥ ८२ ॥
इस सन्देशे
शैवालाली चिकुरभरया सैकतश्रोणिभूमी-
गुखद्धं सवजरशनया गौणयाश्लेषितं तत् ।
इक्षुश्रेणीपुळककलितं कुम्भमालूरगेहं
प्रेक्षिष्यन्ते चलदलतरौ तस्थिवांसो भवन्तः ॥ ८३ ॥
* पूर्वभागः समाप्तः ॥ प्रथमसन्देशः समाप्तः । Ms.
उत्तरभागः ।
पक्षद्वय्याः कनकमहसस्तेजसा श्लेषितेषु
प्रासादौघेष्वहिरिपुमणीकल्पिते षून्नतेषु ।
वर्षा बुद्ध्या भवनशिखिनः कुर्वते सप्रमोद
लास्य केामुखरितदिशो यत्र राजच्छिखण्डाः ॥ १ ॥
ताम्यत्को कद्विजयुतमहल्लोचनद्वन्द्वनिर्य-
न्मन्दोष्णाम्भोद्विगुणितपयोराशिकासारसङ्घः ।
सायङ्कालः सुभग ! भविता पान्थलो कासुचोरो
यावद् गन्ता ध्रुवमयि ! भवान् कुम्भमालूर गेहम् ॥ २॥
अप्पत्याशां कर किसलयैर्गाढमालिङ्गयन्तं
रक्तैर्वक्षोजकलश लसत्कुङ्कुमाश्लेषणेन ।
आलोक्यासाव शिशिररुचिं ध्वान्तवासो मतल्लया
मा स्म द्राक्षीदिति हरिहरित् प्रावृणीते स्वमास्यम् ॥ ३ ॥
स्वीयं कान्तं तमरुणकर तेजसामेकपात्र
कल्याणानां निरुपमगुणं रागिणं सन्निधाय ।
अस्तक्षेोणीधरकुचभरे पीवरे पश्चिमाशा
रक्ता मुङ्क्ते मुदमविरळां शोणपाथोदवासाः ॥ ४ ॥
हंस सन्देशे
यापां पत्या सह कुमुदिनीं दीप्यमानेन भास्व-
तारावल्या सुविमलकलासञ्चयेन प्रफुल्लाम् ।
राजज्ज्योत्स्ना निहततमसा क्लान्तपाथोजवक्रा
दृष्ट्रा खेदाद्रमरनिनदैः पद्मिनी रोदितीव ॥ ५ ॥
गौणावीचीकमलकणिकावाहको मन्दमन्दो
गृह्णन्नीषद्विकचसुमनः पुष्पमारन्दविन्दून् ।
वामाक्षीणां दिनपरिणतौं दक्षिणाशासमीरो
मानोद्रेकं दृढतरमपि ध्वंसते यत्र नित्यम् ॥ ६ ॥
आतन्वानः कुसुमविशिखान् यत्र तान् दोर्मतल्लया
विष्वास मुदितमधुलिडुन्दिभिः स्तूयमानः ।
वस्तामित्रो जयंति मरुता मन्त्रिणा गृह्णतालं
साकं कामो विकचसुमनःपुष्पगन्धोपहारान् ॥ ७ ॥
पण्यस्त्रीणां निजसखिजनैरथितो वेशवाटी
गत्वा तैस्तैर्मधुरवचनैस्तद्वशास्ता विधाय ।
(सिल्क सीक) स्तोमो दिनपरिणतौ यत्र सन्देशमाध्व्या
तेषामार्द्र चलति सहसा श्रोत्रयुग्मं विधातुम् ॥ ८ ॥
वीटीगर्भाननसरसिजः पादुकालङ्कृताङ्घ्रिः
स्वर्णोष्णीषो धवलवसनस्तालवृन्तं दधानः ।
रत्नोत्तंसद्वयसुषमया दिङ्मुखं शोणवर्ण
कुर्वन् यत्र स्वयुवतिगृहं कामिलोकः प्रयाति ॥ ९ ॥
32
उत्तरभागः ।
ज्योत्स्नाश्वेतस्मित निहतपुं धैर्यसारा मृगाक्ष्यो
यत्रालोलन्मरतकमणीकर्णिका कर्णपाशाः ।
औशीराम्भःस्नपनविमलाः सूक्ष्मशुक्लांशुकान्त-
र्लक्ष्योरोजा रमणशरणं तुष्टचित्ता व्रजन्ति ॥ १० ॥
निन्दन्तीनां निजगुणगणैर्यत्र नारीसमूहा नासां भेदं कुवलयदृशां चिन्तयन्नल्पशोऽपि । त्यक्त्वा नेत्रच्छदमकुरुत स्वर्गसीमन्तिनीचे-
मुग्धौघानां परिषदि सदा माननीयो विधाता ॥। ११ ॥
आसीनानां मरतकमणीवेदिकायां वधूनां
रम्ये व मधुसुरभिते सञ्चरन्नब्जबुद्धया ।
यत्र क्षीबो मधुकरगणः पुष्पकेतोर्धनुर्ज्या -
घोष भ्रान्ति कलयति सदा त्रातुमारात् स्थितस्य ॥ १२ ॥
निन्दन्तीनां सुविमलगुणैः कृत्स्ननारीरजस्त्र
स्वीयैरल्पं कुवलयदृशां चिन्तयन् यत्र भेदम् ।
त्यक्त्वा द्वितयमकरो (त्सत्स्व) र्गसीमन्तिनीचे-
न्मुग्धौघानां परिषदि सदा श्लाघनीयो विधाता ॥ १३॥
शृङ्गालोलध्वजपटतती घर्षणाधूतयामा-
यासोद्भूतश्रम जलकणस्वर्गयोषिमुन्खेन्दुः ।
यत्र ज्योत्स्नाविशद सुधयालेपितो हर्म्यसङ्घः
कुर्यात् तेऽलं मरतकमणीचित्रितश्चित्रमक्ष्णोः ॥ १४ ॥
इस सन्देशे
उत्तुङ्गानां मरतकमणीकल्पितानां पताका-
सङ्घः शृङ्गावलिषु कलितो यत्र हयोत्तराणाम् ।
प्रासादस्थत्रिदिववनितावक्रलोलो भवत्यो
भग्ना हैतद्युवतिभिरमूरित्यहो पृच्छतीव ॥ १५ ॥
उत्तुङ्गानां स्फटिकशिखरे यत्र सौधावलीना-
मासीनानां मृगमदरजोभूषितं कामिनीनाम् ।
आम्यं मन्दस्मितरुचिसुधास्यन्दि वीक्ष्येन्दुमत्या
मन्दाकिन्याः सरसिजवनी मीलितास्ते दिवापि ॥ १६ ॥
आस्यैर्यत्र स्मितवलयितैः सुन्दरैः सुन्दरीणां
भूमिस्थानां भृशमधरितः प्राङ् ननन्दोपरीति ।
सौधस्थानामथ नु कलयंस्तानि तासां भवामि
द्वेधेदानीमहमिति चिरं खि (न्द द्य) ते मन्दमिन्दुः ॥ १७॥
यत्रोच्छ्रायच्छुरितगगनान्युज्ज्वलद्रुक्मभित्ति-
प्रत्युप्तोद्यद्धरिमणिगणच्छायसम्मेलितानि ।
लीलालास्ये कलितमुरजध्वानरुद्धानि सौधा-
न्यालिङ्गयन्ते जलदपटलैः सन्ततं मित्रबुद्धया ॥ १८ ॥
यत्रोत्तुङ्गे कुवलयदृशां हर्म्यपृष्ठे स्थिताना-
मब्जामित्र वदनशशिनं वीक्ष्य देदीप्यमानम् ।
दोषाबुद्धया नयनसलिलैराप्लुतः खिन्दद्य) तेऽलं
चक्र स्तिष्टनखिलजन हुन्नन्दने नन्दनेऽह्नि ॥ १९ ॥
उत्तरभागः ।
स्वर्गोद्याने विबुधमिथुनं बाहुनोन्मुच्यमाने
नीवीबन्धे प्रमदकलितखान्तमालोक्य बिम्बम् ।
यत्सौधानां हिमकरमणी कुट्टिमेष्वन्यमत्या
कर्तुं नैव प्रभवति रतं निर्भरापत्र पार्तम् ॥ २० ॥
उत्तुङ्गानां मरतकमये यत्र सौधावलीनां
शृङ्ग योषा नयनसुभगाः कल्पिताः शिल्पिवयैः ।
आश्लिष्यन्ते सपदि तरुणैः सत्यमत्या मनोभू-
नाळीकाळी निहतधृतिभिर्गाढमानन्दमन्दैः ॥ २१ ॥
धते भर्तुर्मसृणनखरोल्लेखनाद्यत्र वक्षो-
भूरापीनः कुवलयदृशां लोहितानि व्रणानि ।
आलोक्यारात् त्रिदिवकरिणस्तुङ्गकुम्भद्वयश्री-
नन्द्याक्रोधज्वलितमनसः स्थूलशृङ्गाभिघातात् (१) ॥ २२ ॥
तप्तस्वर्णद्र व विरचितोचुङ्गसालाळिजृम्भ-
त्तेजोराशिप्रतिहतमहामेरुशोभावलेपम् ।
माकन्दाख्यं मदनशरणं तुङ्गरुक्मध्वजाग्र-
भ्राजन्मीनं विलसति सदा मज्जु गौणाप्रतीरे ॥ २३ ॥
गानैर्वीणा मुखपणवैर्मूच्छितेषु प्रदोषे
शृङ्गैः शङ्खर्मरतक मणिस्तम्भसम्भावितेषु ।
यत्र श्यामा गुरुकुचभर श्रान्तमध्याः सुकेश्यो
नृत्यन्त्युद्यच्छ्रम जललवैर्मण्डिता मण्डपेषु ॥ २४ ॥
हंससन्देशे
श्व्योतन्माध्वीकणकुरब कसक्छटा मण्डितोरा-
श्वेतोजन्मा कुसुमविशिखांचे क्षुचापं दधानः ।
स्फायद्भक्त्युद्वहनविनमन्मूर्धनारी (टीड्य) मानो
रत्या साकं विलसति सदा यत्र गाङ्गेयपीठे ॥ २५ ॥
क्रोधोद्रेकात् कुसुमविशिखैः सत्वरं मोहयित्वा
वद्ध्वा भूयः सुमहदगजाभ्रूलता शृङ्खलेन ।
नीतो येन स्वरिपुगिरिशः सामिनारीशिताख्यां
कारां तुभ्यं नम इति सदा यत्र योषाः स्तुवन्ति ॥ २६ ॥
कर्णालोलन्मरतकमणीकर्णिकादीप्रगण्डाः
कम्रो तुङ्गस्तननिहतपुंधैर्य सर्वस्वसाराः ।
रत्नाङ्गुल्यावलिरुचिचयश्यामलाशावसानाः
सद्धोद्धर्ष (१) कुवलयदृशो यत्र सम्भावयन्ति ॥ २७॥
तस्याभ्यर्णे मरतकमणीक्लप्स सोपानपङ्क्ति
स्निग्धं भास्वत्स्फटिकपटलीनिर्मितोत्तुङ्गभित्ति ।
नेत्रद्वन्द्वप्रमदजनकं गोपुरं द्रक्ष्यसि त्वं
धीमन् ! यत्र प्रियसहचरीवासतेयी भवेत् सा ॥ २८ ॥
गाङ्गेयाम्भोरुह सुरभिता मण्डिताल सुरभ्या
वस्त्रौघेनाप्यखिलसुमनोवासदेदीप्यमाना ।
रम्भास्वादप्रमुदितमनः कौशिका वासतेथी
महिन्या विलसति सुधाशीतला स्वर्गपूर्वा ॥ २९ ॥
उत्तरभागः । सौधर्णास्फिटिकशिखरे संयुते वैजयन्ती- सङ्घे नीते सततगतिना तारकानाथबिम्बम् । चित्रं चित्रं शिशिर किरणं पर्वणः सैंहिकेयो
मुङ्क्तेऽन्यस्याममुमिति तिथौ यत्र लोका वदन्ति ॥ ३० ॥
तारानाथच्छविसितसुधामण्डिता स्निग्धभित्ति-
र्युक्तः शृङ्गैर्वनकरिपतेर्निर्मितैजलजालैः ।
मार्गोन्मिश्रैर्मलयजरसैः सिक्तगर्भो महीयान्
लीलासौधो नयनसुभगो वर्तते मत्प्रियायाः ॥ ३१ ॥
तस्मिन् युक्ते प्रियसख ! लतावेष्टितैः स्पृष्टकाद्यै-
श्राभ्यासार्थ मुकुरलिखितैश्वित्रवृक्षाधिरूढैः ।
रम्ये मचे विकचसुमनोवासितताम्रशय्ये (?)
शेते नित्यं प्रियसहचरी नातितुङ्गोपधाने ॥ ३२॥
सौधस्यास्य स्फटिकशिखरे दन्तिशृङ्गप्रणीते
शारी काचिद्विलसति सदा पञ्जरे मुग्धवाणी ।
श्लोकान् शश्वत् कथयति मनोमोहनान् व्यक्तवर्ण
सालङ्कारान् मम दयितया दक्षया शिक्षिता सा ॥ ३३ ॥
एवं मध्या नयनसलिलैरार्द्रया (रूपतो रूषितं) त्वं
कृत्वा नेदं कलय वदनं तारकानाथतुल्यम् ।
अद्यैव त्वं कमलवदने ! द्रक्ष्यसि प्राणनाथं
सेदा (नीत्थंनी तां) कथयति सखीभाषिताकर्णनेन ॥ ३४ ॥
हंससन्देशे
पाटीरद्मणिरचितसद्वेदिको कोमलौ द्वा-
वुन्मत्ताळीव मुखरितौ मत्प्रणीतौ महान्तौ ।
कुर्वते ते परिणतफलस्तोमन म्राग्रशाखा-
पाळी रुद्रधुमणिकिरणौ लोचनानन्दलक्ष्मीम् ॥ ३५ ॥
तन्मूलस्थे सुभग ( गणि लति ) के द्वे दरोत्फुल्लपुष्पे
मन्दं मन्दं किसलयकरैर्लोहितैस्तौ स्पृशन्त्यौ ।
कुते प्रमदमतुलं कान्तया कुम्भवक्षो-
जान्तश्च्योतत्सुमधुरपयोराशिभिः पोषिते ते ॥ ३६ ॥
माद्यत् किद्विजगुरुगरुयुग्म विक्षेपणोद्य-
द्वाताधूतक्रकर कुसुमस्रस्तमारन्दसिक्तम् ।
गौणातीराभरणमलघुर्निन्दति प्राणनाथा-
लीलारामो न निखिलमनोनन्दनो नन्दनं न ॥ ३७॥
उन्मत्तानामयि ! मधुलिहां मूर्च्छिते मुग्धगानै-
गौणावीची मुरवनि करै वैणवैः कीचकैश्च ।
जातीराम सततगतिना प्रेरितोद्यन्मरन्द-
स्वेदा (लुलि) तस्तबकवदना यत्र नृत्यत्यजस्रम् ॥ ३८ ॥
वासन्तीनां मुकुलनिकरांश्चुम्बितान् भृङ्गसङ्घ
रोपांस्तीक्ष्णान् क्षुभितमनसो मन्मथस्यायसाग्रान् ।
पान्थौघानां हृदयकुसुमच्छेदनायेति मत्वा
मत्कान्ता सा विरहदहनज्वालदग्धा बिभेति ॥ ३९ ॥
उत्तरभागः । कीरत्रोटपुट विदलितैर्दाडिमीबिम्बितानां स्निग्धैरेतैः परिणतफलैर्दन्तवासः प्रवालौ । भग्नौ दन्तव्रणनख पदैर्विप्रयुक्तौ महान्तौ
वक्षोजौ द्वाविति विरहिणी खि ( न्दद्य) ते सुन्दराङ्गी ॥४०॥
इच्योतन्माध्वीश्रम जलकणाः किञ्चिदुत्फुल्लपुष्पा
रक्तालोलत्किसलयकरा मत्तभृङ्गाळिवाणीः ।
वीरुत्पङ्क्तीर्नयनसुभगाश्चुम्बिता गन्धवा है-
वक्ष्येदानीं निवसति दृशौ मीलयित्वा प्रिया सा ॥ ४१ ॥
किं वा मूर्तेः पथिकवनिताघातजैर्दुर्यशोभिः
संश्लिष्टाग्रान् किमु विरहिणां कालखण्डैर्जनानाम् ।
तीक्ष्णान् बाणानिति रतिपतेर्हिगुदीपादपानां
वीक्ष्य स्निग्धान् मुकुलनिकरान् मन्यते वल्लभा सा ॥ ४२ ॥
दृष्ट्रा चक्रं मुकुलपटलं वातपोतद्रुमाणां जन्त्वौघानां बळिशनिकरं विप्रयोगाकुलानाम् ! गाढालोलान् हृदयनिकरानाददातुं मनोभू- दाशस्येति प्रियसहचरी मन्यते दीनचेताः ॥ ४३ ॥
यैर्निर्यत्नं विरहविवशा हन्ति शृङ्गारयोनी
रामाः क्रोधज्वलितहृदयस्तद्वदस्मानितीव ।
त्यक्तान् सर्वैर्मधुकरकुलैः कोरकान् स्वर्णवर्णा-
वाम्यानां पिबति दयिता लोचनाभ्यां सखेदम् ॥ ४४ ॥
हंससन्देशे
कान्तामित्थं कुसुमितवनीदर्शनान्मूर्छितां तां
शय्यां नीतां किसलयमयी माकुलाभिः सखीभिः ।
शैवालौ धैर्बिस किसलयैरङ्कितक्रोडमध्यां
लीलारामे मलयजजतटे द्रक्ष्यसि त्वं खगेश ! ॥ ४५ ॥
नेत्रे पद्मं वपुषि सुभगे केसरं गण्डपाळ्यां
लोधं कुन्दं मधुरहसिते मार्दवेऽच्छं शिरीषम् ।
रोमाञ्चौघे प्रियकमुकुलान् स्वमसम्मेलनोत्थे
धत्ते लक्ष्मीं प्रियसहचरी सैव षण्णामृतूनाम् ॥ ४६ ॥
वक्षः क्षिप्तैर्बिस किसलयैः सिक्तशीतोदकैश्व
प्रालेयाम्बुसपितसुमहत्तालवृन्तानिलैश्च ।
श्वासो (लोस्तिच्छ्रासैः) स्फुरति हृदयं मन्दमेतीव संज्ञा-
मेषा कामज्वरकवलितेत्याळिलोका वदन्ति ॥ ४७ ॥
तां निःश्वासश्वसनचलितोत्तुङ्गवक्षोजकुम्भा-
मास्राम्भोभिः कलुषवदनां कज्जलाचैरनल्पैः ।
कान्तां तल्पे किसलयमये सन्निषण्णां वियोग-
व्याधिक्कान्तां कथमिव भृशं खि (न्द द्य) से नो विलोक्य ॥
प्राणेश्वर्या विकचसुमनोदामकान्तेरमुष्या
मूर्ध्नि श्यामः कुवलयरुचिः पुष्कलः केशभारः ।
चाम्पेयत्रनिचयकलितस्तोयवाहो हिमाद्रौ
विद्युन्मालावलयित इव भ्राजते नीलधामा ॥ ४९ ॥
उत्तरभागः ।
प्राणेश्वर्या नयनसुभगैरायतै मौलिभारैः
श्यामैरेतैरखिलशिखिनां कोमलं बर्हिवृन्दम् ।
निर्यत्नं द्राक् परिहसितमित्यात्मभूः कुण्डलं किं
नैवैतेषु व्यतनुतपुरा मेचकौघच्छलेन ॥ ५० ॥
धम्मिल्लैस्तैर्जलधरगणो निन्दितो व्योम्न्यजस्रं
भ्राम्यन् क्लेशात् स्वरसितमिषाद्रोदिति प्रावृषेण्यः ।
स्निग्धैरस्याः कुवलयदृशा गर्हितात्मीयवालो
वीळा मूढमरनिकरो वर्तते काननेषु ॥ ५१ ॥
वक्रं तस्याः कुवलयदृशः फालदेशस्य तुल्यं
कर्तुं विम्बं कलयति कृश श्यामले कोमलस्य ।
भूयः पूर्णं गुणगणनिधेस्तस्य पक्षे बल
वक्रस्येत्थ शिशिरकिरणः सेवते क्लेशभारम् ॥ ५२ ॥
द्वेधा कृत्वा व्यतनुत विधिस्तद्भ्रुवौ मारचापं
शम्भोः फालस्थितशुचिशिखाश्यामकं मत्प्रियायाः ।
कामेनेपुच्युतबहुरजः पाण्डुमभ्यं धनुः स्वं
किं वाधायि त्रिभुवनमिदं फालमूले विजित्य ॥ ५३ ॥
प्राणेश्वर्या मधुरनयनद्वन्द्वलक्ष्मीकर्णाय :-
प्राप्तै रात्रि दिवस मुदके पल्वलानां पवित्रे ।
स्थित्वा कृत्स्नैः कमलनिकरैर्दुःसहानि क्रियन्ते
गोकर्णौधैर्वन भुवि तृणं भक्षयद्भिस्तपांसि ॥ ५४ ॥
૨૧
हंससद शे
निर्मातीव प्रतिनिधिगणान् दर्पशान्त्यै तदक्ष्णो-
रथापीत्थं कुवलयजपापुण्डरीकाणि वेधाः ।
भीतौ नूनं कमलनिकरी तारकेशाननायाः
कान्तादस्या नयनयुगलाद्यद्वने तौ भजेते ॥ ५५ ॥
भ्रूकोदण्डद्वितयमुपरिभ्रान्तमालोक्य चक्षु-
मत्स्यद्वन्द्वं व्रजति किमुत श्रोत्रकूपौ महान्तौ ।
मत्कान्ताया हसितनयनालोचनाभ्यां चकोरो
ज्योत्स्नाहारः कलयति तपस्तद्गुणाप्त्यै नितान्तम् ॥
आलोक्याह्नि स्वमधरमलं नेत्र ( युग्मान्निग्मिं ) निशायां
नाळीकौघः कलयति तपः शोकसङ्कोचितोऽस्याः ।
मत्प्रेयस्याः सुभगनयनद्वन्द्वलक्ष्मीकणीयो-
लाभाद्भीतिर्भवति नितरां प्रीतिहेतुर्मृगाणाम् ॥ ५७ ॥
नाळीकेष त्रिभुवनमिदं जेतुकामस्य वान्ये
मौन्यौ श्लक्ष्णे नयनसुभगे ( प्रननाशो ? प्राप्तनाशे) पयोजे ।
लीलाडोळे किमुत सुमनोधन्विनस्तत्प्रियाया-
चालोले द्वे सरसिजदृशः कर्णपाशावमुष्याः ॥ ५८ ॥
यूनां भूयानधिगतवपुः प्राणिनां वानुराग-
स्तत्राभाति स्फुटमिति भृशं भ्रान्तिमातन्वतोऽस्याः ।
भीतौ दन्तच्छद किसलयात् सुन्दराङ्गयाः प्रवाळौ
द्वा (वध्यास्ते वासाते) गहनतटिनीनाथकान्तारमध्ये ॥
उत्तरभागः । अस्या मन्दस्मितरुचिलवं चेल्लभेत त्रियामा- कान्तो नूनं बहुलकिरणः कृष्णपक्षेऽपि स स्यात् । भीताऽत्यर्थं विकचसुमनस्तल्लजो मन्दहासा-
नो यस्ते वन दिवा किं स सङ्कोचितश्रीः ॥ ६० ॥
वैधव्येन स्मरचलदृशस्त्यक्तभूषामतल्लया
हारस्रग्भ्यामजदृगनलप्लुष्टशृङ्गारयोगेः ।
क्लृप्तादस्या रदगणयुगान्मौक्तिकौ घोऽस्त भी (तो? तो)
ली (नोनो) मुक्ता क्तो) द्विरदवरभृदार पश्वादिकेषु ॥ ६१ ॥
अस्या मत्तद्विपवर गतेरुल्लसद्व लक्ष्मी-
शप्राप्त्यै कमल निकरो निम्नगाशम्बरेषु ।
तिष्ठन् नित्यं कलयति तपो घोरघोरं स राजा
नक्षत्राणां सरिदधिपतेः स्नाति तोये पवित्रे ॥ ६२ ॥
शश्वत् इच्यांतन्नयनपयसां बिन्दुभिः श्यामळानां
मष्याश्लिष्टं कुवलयदृशः पुष्कलं वक्रबिम्बम् ।
अस्याः काष्ठाकमनतनुजा निम्नगापुष्कराणां
लेशैर्जुष्टं सरसिजमिव भ्राजतेऽलं ( प्रवृत्तम् पवित्रम् ॥ ६३ ॥
वक्रस्यास्ते हिमकरजया नैव कीर्तिः सदा तद्-
द्विनेत्राजद्वयमतितरां यस्य मैत्रीं करोति ।
द्वेधा कृत्वा हरिमणिनिभं लक्ष्म धत्तां निजं चे -
देतस्यामि भवेदास्यतुल्यो ऽमृतांशुः ॥ ६४ ॥
₹२ हंससन्देश
भूयो भूयो द्विपवरगतेराननं निष्कलङ्क
चास्या वृत्तं नयनसुभगं स्वं कलङ्काङ्कितं च ।
दृष्ट्रा दृष्ट्रा प्रतिदिनमहो तच्छमायैव राजा
नक्षत्राणां कलयति जलैः क्षालनं बारिराशेः ॥ ६५ ॥
पश्चाद्धत्तां यदि हिमकरो दैवतः स्वीयम
वक्रस्यास्या भवतु सदृशः पृष्ठराजत्कचस्य ।
नूनं जातु ग्लप (य) तु (च) न चेत्तेजसा शीतभानोः
कान्तायास्तद्भवतु च चिरादास्यतुल्यं सरोजम् ॥ ६६ ॥
रत्नाङ्गुल्यावलिरुचि मनोमोहनाभ्यां मृदुभ्यां
दोर्दण्डाभ्यां कुवलयदृशः कोमलाभ्याममुष्याः ।
भीतैः सद्यो न फणिभिरधोविष्टपं किं प्रपेदे
लोकादस्माद्विसकिसलयैः सिन्धुपङ्कोदरं च ॥ ६७ ॥
लीलाशैला रतिमदनयारुल्लसद्रत्नमाला-
तेजोजुष्टौ नयनसुभगौ किं महान्तावुरोजौ ।
मत्कान्तायाः किमुत रतये दर्पकायोपहारा -
वस्याः स्निग्धौ स्मरसखवयोनिर्मितौ स्वर्णकुम्भौ ॥ ६८ ॥
अभ्यर्णस्थां मदननगरीं सूचयन्ती सुदीर्घा
श्यामा रोमावलिरकुटिला केतुयष्टिः किमस्याम् ।
मत्प्रेयस्या नयनमकरों वीक्ष्य लोलो ग्रहीतुं
नाभीरोकादसितहरिभृद्वल्लभा गच्छतीव ॥ ६९ ॥
उत्तरभागः ।
किं नासाद्य प्रभवति मनोज्ञं नितम्बं (थर रथं) तं
पौष्पैर स्त्रैस्त्रिभुवनमिदं मीनकेतुर्विजेतुम् ।
अङ्गेनास्याश्चलदलदल केनचिद्भत्सितं किं
भीत्या कम्प्रं कलयति तपोऽधोमुखं तज्जयाय ॥ ७० ॥
किन्नूरुभ्यां विहसितकरः कोमलाभ्यामनुष्या
बीळावि द्विरदनिकरो वर्तते काननेषु ।
कालारातर्नयन शिखिना मारितस्यात्मयोने-
जङ्घाद्वन्द्वं व्यतनुत विधिस्तूणयुग्मेन मञ्जु ॥ ७१ ॥
मूर्ते रागैरिव वलयितं रोहितं पुरुषाणा- मङ्घ्रिद्वन्द्वं जितकिसलयं भ्राजते स्निग्धमस्याः । सौन्दर्याद्यैर्विस किसलयैर्निर्जितानां वधूनां
वृन्दं धात्रा गणितमकरोन्नाङ्गुलीच्छद्मना किम् ॥ ७२ ॥
चेतोजन्मप्रिय सखवयः श्रीविहारैकभूमि
कान्तानां गुणगणनिधिं लोचनाभ्यां निपीय ।
उन्मत्तोऽलं जगति कुरुते वल्लभायां निजायां
नित्यं स्वप्ने न हि निधुवनं तद्भिया पूरुषः कः ॥ ७३ ॥
आसाधारं किसलयमये तल्पमध्ये निषण्णा-
मेनां वक्तुं मधुरवचनैर्वल्लभां प्रक्रमेथाः ।
विद्धि प्रेयः सुहृदमयि मामागतं सुख! तद्वाक्-
सञ्जीविन्या विरहगरकैर्मूच्छितां जीवितुं त्वाम् ॥७४॥
हंस सन्देशे त्वय्येतस्मिन्निति कलयति प्रेयसी राजहंस ! स्मित्वा राजद्दशननिकरच्छाय शुक्लाधरोष्ठी । अर्धोन्मीलत्कुवलय महादामनीलैः कटाक्षैः प्रेमस्निग्धैर्जलदमिव सा यक्षकन्या (च ) ति त्वाम् ॥७।
इत्थं भूयः प्रियसहचरीमाशु सम्भावय त्वं
वाग्भिः प्रेमप्रचुरलहरीमुद्रिताभिः खगेश ! ।
कल्यां माद्यद्विरहहुतभुक्कीलजालप्रताप-
प्लुष्टखान्तां सुमुखि ! भवतीं पृच्छति प्राणनाथः ॥ ७६ ॥
आलिख्य त्वां कथमपि चलत्पाणिरुद्यानरत्न- स्थल्यां मन्दस्मितविहसितप्रोल्लसत्कुन्दकान्तिम् । सद्यः इच्योतन्नयनसलिलान्यम्बरेणापनीय द्वन्द्वेनाणोर्न हि न बहुशो हन्त । भुङ्क्त जनोऽयम् ॥
मां क्रन्दन्तं कथमपि खलु स्वमसन्दर्शितत्वत्-
कण्ठाश्लेषच्युतिपरवशं विप्रबुद्धं विलोक्य ।
क्रव्यादौघो विपुलकरुणादग्धचित्तो नितान्तं
हाहेत्येवं पतति सहसा मूच्छितां भूमिपृष्ठे ॥ ७८ ॥
अश्रान्तं त्वं कमलवदनं ! क्षिप्रमारोहसीयं
मत्सङ्कल्पांच्छ्रिततरपुरः स्निग्धसोपानपङ्क्तिम् ।
श्वासान् क्लान्ताधर किसलयान्मुञ्चतेऽलं जनोऽयं
दीर्घान् नित्यं मदनविशिखायत्तवृत्तिनितान्तम् ॥७९॥
उत्तरभागः ।
क्रीडन् द्यूतप्रभृतिभिरहोरात्रमेष त्वयामा
प्राङ् निद्रां यां प्रियतमवरामप्यहं नाद्रिये स्म ।
उज्जृम्भच्चद्विरहदहनज्वालसन्तापदग्ध-
स्वान्तं तं मां न भृशकुपितेवेषदेषा धिनोति ॥ ८० ॥
चेतोजन्मा मम तनुमिमां भत्सितात्मीयकान्ति
कोपात् पुष्पैर्नयति तनुतां सायकैः स्वैः सुतीक्ष्णैः ।
युष्मत्सङ्गो यदि न लभते कल्मषेभ्यो महद्भ्य -
स्तत्तादृग्भ्यो न खलु हहह ! वस्यतीषज्जनोऽयम् ॥ ८१ ॥
त्वत्सङ्गश्चेत् सुमुखि ! लभते ह्रीं विहायैव गुर्वी
सोऽहं चेतोभवपरवशः कर्म किं नो करोमि ।
रुष्टाकाण्डे भवसि नितरामित्यहं भीतचेताः
कुर्वे तेऽङ्घ्रिद्वितयपतित शीघ्रमात्मानमेषः ॥ ८२ ॥
क्रूरो बद्ध्वा सपदि सुदृढैरार्तिपाशैर्महद्भि- मूर्च्छागार नयति विरहस्तादृशो मां त्वदीयैः । सोsह मारज्वरकवळितो नापिबं हसवाणी-
जीवातुं चेत् प्रणयिनि ! भवेदस्य नूनं मृतिर्मे (१) ॥ ८३ ॥
मवृत्तान्तं निगदितमिदं कृत्स्नमाकर्णयन्त्या -
स्तस्याः स्फायद्विरहभुजगास्वादितायाः प्रियायाः ।
भूयः सद्यो हृदयविलसद्वापर ग्रन्थिभेदं
कुर्वी (थेत्थ थास्तं) पतगवर ! मद्वाचिकैनामुना त्वम् ॥८४ ॥
उत्तरभागः जात्याः पौष्पो भ्रमरतरुणेनासवोऽस्याः कदा वा तीव्रोत्कण्ठावलयितहृदा लभ्यते जविनयिः ! इत्येतस्मिन् मयि कथयति हीनतास्यात्रवीस्त्वं भृङ्गायागात् खलु न सुमना भ्राजते पुष्पितेयम् ॥ ८५ ॥
एनां भूयः कथयतु भवान् सुभ्रु ! तैस्तैरुपायैः
कञ्चित्कालं गमय न भवेदीदृशी कस्य वापत ।
कान्ते! सद्यो भवतु गळिता योगयोरेतयोन
काचिल्लक्ष्मीरिव जलधरोन्मुक्तयो रोहिणीन्द्रोः ॥ ८६ ॥
दर्शदर्श नयनसुभगान् भूमिभागान् समस्तान्
पायपाय मधु सुमधुरं नूतन वारिजानाम् ।
सम्प्राप्यारं प्रियसहचरीवासतयीं विशाला-
hatarai कुरु गळितशुङ्मानसौ मानसौकः ॥ ८७ ॥
क्लेशग्रन्थि गुरुमगणयन् पक्षिनाथानुकम्पा - दिग्धस्वान्त ! व्रजतु स भवान् व्योममार्गेण शीघ्रम् । गच्छामोऽमी सुगुरुविरहव्याकुला भूपदव्या
।
सान्द्रानन्दं प्रियसख ! पुनः प्रेक्षणं द्राकरोतु ॥ ८८ ॥
इससन्देशः समाप्तः ।
11 eft 11 चकोरसन्देशः । [ पूर्वभागः ]
कश्चित् कामी कुहचिदनिशं क्षत्रवीरः प्रियायां
बद्धप्रेमा तदनुसरणायासमर्थान्तरात्मा ।
स्मारंस्मारं विलसितरतान्याशये पेशलाङ्गया
मन्दः शोच्यामभजत दशां मन्मथाविष्टचेताः ॥ १ ॥
इत्थं नीत्वा कतिचन समाः कल्पकल्पा विकल्पै-
लेंभे नासौ सकृदपि पुनस्तत्प्रसादस्य लेशम् ।
दुर्गवर्गोपवनसरसीवासिनीं कौशिकारिः
शोकादन्यत् किमुत लभते काङ्क्षमाणो मराळीम् ॥ २ ॥
कल्याणार्थी स खलु कमलागारवासस्य तावद्
गौरीभर्तुः परिसरभुवं प्राप्य वासं चकार ।
जातु ज्योत्स्नाविशदसिकतं वातपोताभिरामं
पुण्यं चूर्ष्याः पुलिनमळिभिः पूर्यमाणं प्रपेदे ॥ ३ ॥
* Critically edited from three manuscripts available in the University Manuscripts' Library.
चकोरसन्देशः
आत्मज्योतिर्विजितजलदा देवताभिर्निषेव्या
दिक्षु ख्याता दशसु भजतां भूतिदानेकयाहुः ।
घोराकारा गुरुतरवा भद्रकालीव देवी
कुर्वाणोर्वी विगतकलुषां या गिरीशादुदासीत् ॥ ४ ॥
स्नात्वा तस्यास्तदनु सलिले धर्मतापोपशान्त्यै
नक्तं तत्र क्षणमधिगतस्तस्थिवानस्ततापः ।
तद्वान्जच्छवि दिवि तदा वीक्ष्य बिम्बं हिमांशो-
रुद्यत्कामोद्यममलिनधीराप चिन्तां दुरन्ताम् ॥ ५ ॥
एतस्मादप्यतिशयतरं कातराक्ष्याः कदाचिद्
द्रष्टुं स्वप्नेsयुत किमतनोत् पुण्यमास्य मदास्यम् ।
निद्राहीने नियतमथवा मय्यमुष्मिन् कथं स्यात्
स्वभावाप्तिः वचन पदवी दृश्यते नो विचारे ॥ ६ ॥
कोणे स्थित्वा कचिदिह सदा कोकिलालापिनीं तां
काङ्क्षन्तं मां कथमिव विजानाति सा दूरसंस्था ।
योऽमुष्यै मे चरितमखिलं वेदयमेतदीय
प्रीत्या मद्यं प्रदिशति स मे जीवितादप्यभीष्टः ॥ ७ ॥
ध्यायनेवं मुहुरत इतो विक्षिपन्नक्षि तावत्
कान्ताहीनः कमपि कमलावाहनं मोहनाङ्गम् ।
ज्योत्स्नाखादे निरतमसकृद्वेतसीजालमध्ये
सङ्क्रीडन्तं सह दयितया सन्निकर्षे ददर्श ॥ ८ ॥
पूर्वभागः ।
मूर्च्छामाप्तस्तदनु तदनुध्यानतोऽसौ मुहूर्त
बुद्ध्वा भूयो भुवि निपतितश्चिन्तयामास चित्ते ।
कान्तोपेतः खगवदनिशं रन्तुमर्हनिंहमां
प्राप्यावस्था महह ! विषमां सोऽहमेवं विद्ये ॥ २ ॥
एनं तावत् किमपि कथये तर्हि नश्येद् व्यथा मे
सञ्चिन्त्यैवं परिसरमुपागम्य सन्तुष्टचेताः ।
चन्द्रालोकाक्षम मतिरनाकल्पतानष्टशोभं
प्रोवाचासौ वचनमशनिप्रायकामाग्नितप्तः ॥ १० ॥
लक्ष्मीचित्तप्रियवसतये पक्षिराजाय तस्या
लाक्षासङ्गादरुणित गरुद्भासिताशामुखाय ।
स्निग्धज्योत्स्नाग्रसन सुरणच्चारुचञ्चपुटाय
स्वैरं वध्वा सह विचरते सौम्य ! तुभ्यं नमोऽस्तु ॥ ११ ॥
जायापत्योरह हि युवयोर्दर्शनं मानसे मे
निखीकस्य प्रदिशति शुचः सर्वमोद प्रदायि ।
प्रेक्ष्यात्यन्तं प्रणयविवशा (वि.व ) त्युपान्ते रमन्तौ
कान्ताकान्तौ कथमिव सखे ! कामिनः संसहन्ते ॥ १२ ॥
रन्तुं योग्याऽस्म्यहमपि सदा पश्य यद्वद् भवन्तौ
तं मामेवं कृतवदधुना दैवमुद्वेलशोकम् ।
यावद् भूयो मयि सकतुके दृष्टिपात विधाता
तावन्नूनं सुखमनुभविष्यामि मुक्तो विपद्भ्यः ॥ १३ ॥
१. 'स्मां ह ह ह' ख. पाठः
Co चकोरसन्देशे
आस्ते काचिद् वृपगिरिजुषो बालशीतांशुमौले-
बला नित्यं निकटवसतिर्निन्दितेन्दीवराक्षी ।
यद्वक्रेण प्रसभमभिभूतो हि नूनं तदीये
कोटीरान्ते निवसति सदा कोमलः शीतभानुः ॥ १४ ॥
तस्यां पादप्रणतिविधये कृष्णसारक्षणायां
पार्श्वोद्देशं पुरविजयिनः प्रत्यहं प्राप्तवत्याम् ।
चक्षुर्लक्ष्मीमियमपहरेदात्मनश्रेति भीत्या
पश्चाद्दष्टिर्भवति भगवद्धस्तसारङ्गपोतः ॥ १५ ॥
तं चोद्देशं मदनरिपुणा रक्ष्यमाणं मनोभू
यस्या रूपे प्रविशति समाश्रित्य चारुस्मितायाः ।
पूर्वद्वेषं मयि पुरवि) (सूनु नून) मेषा वचोभि-
स्तुच्छीकुर्यादिति ( स हि ) विचिन्त्यैव तत्से (व.वि) कायाः ॥
सम्प्राप्तायाः कुलतिलकतां नर्तकीनां क्षमाया-
मस्मान् यस्या विजयति (९) गतिश्चेति सर्वे विचार्य ।
प्रागेवास्मात् प्रतिययुरये ! स्वर्गमार्ग मराला
विद्वांसो हि प्रथममवगच्छन्ति भव्यानपायान् ॥ १७ ॥
सन्त्येवान्या भुवि युवतयः कोटिशोऽप्यस्मदीयं चेतस्तस्या वपुरसुलभं मन्यते वासभूमिम् 1 हस्तप्राप्तान्यपि च दयितान्यञ्जसान्यानि हित्वा दुर्गे वस्तुन्युदयति मनः साभिलाषं नराणाम् ॥ १८ ॥
पूर्वभागः ।
चेतोयोनेर्विशिखशिखिना दह्यमानाङ्गमेनं
दीनात्मानं तदधरसुधापानानेध्या ( नवी निनं ) माम् ।
नैवान्यासां सुखयति सखे ! सङ्गमो बङ्गनानां
ज्योत्स्नास्वादादपरमृत किं रोचते ते चकोर ! ॥ १९॥
तस्याः शश्वत् कृतवसतिभिर्मन्दिरे सुन्दराङ्गया
मन्ये नृणां महितचरितैर्मन्दभाग्योदयस्य ।
कैश्चित् पुंभिर्भवति सुम (हत्? हा) पक्षपातैर्नलिन्यां
हंसा शैर्मधुपकलमस्येव रुद्धा गतिर्मे ॥ २० ॥
ग्राहय धैर्दलितवदनैः पूर्यमाणा नलिन्यः
कालव्यालैरपि परिवृता हन्त ! मालेयवृक्षाः ।
केतक्यश्चाप्यतिशितमुखैः कण्टकैर्वेष्टिताङ्गय-
स्तत्रामित्रा ननु सुबहवो यत्र रम्यः पदार्थः ॥ २१ ॥
म (दे ? न्दे) त(न्या? न्व्या) मयि नु विमुखं मानसं वानुकूलं
ज्ञात्वा तत्त्वं वदितुमिह मे विद्यते नो सखा च ।
( का ? को ) मे बन्धुर्भवति भुवनेमुष्य निष्किञ्चनस्य
द्रव्यादन्यन्न खलु सकलो वीक्षते हन्त ! लोकः ॥ २२ ॥
मात्रैवास्या मनसिजरिपुः प्रार्थ्यते सप्रमाण
वित्ताधीशो भवतु दुहितुर्जीवनाथो ममेति ।
सर्वस्वं मे तव तु करयोजीवितेनार्पयिष्या-
म्येवं पादे पतितमपि सा नैव पश्यत्यवश्यम् ॥ २३ ॥
१. 'कामो' क. पाठः
चकोरसन्देशे
भूयोऽमुष्याः प्रसरति कथं मय्यमुष्मिन् कटाक्षो
जात्या नित्यं सुरतरुमिव प्रार्थयन्त्याः शिरी (पे१यं) ।
मातुर्याला मतमियमये !! नातियातुं समर्था
न स्वातन्त्र्यं नलिनसुदृशां चेति रूढा जनोक्तिः ॥ २४ ॥
वर्तॄणामिह हि महतां विद्यते नापराध-
स्तेषु प्रीतोऽस्म्यहमाय ! सदा मत्सरं न स्मरामि ।
के वा लोके कथय दयितां संत्यजेयुः परार्थे
त्वं किं कान्तां प्रदिशसि सखे ! याचते वायसाय ॥ २५ ॥
तामेवान्तस्तरळनयनां चिन्तयित्वानुवार
सन्दग्धाङ्गः स्मरहुतभुजा सोऽहमेवं वसामि ।
एषा तुभ्यं खग ! निगदिता प्रत्यया (त्मन्मत् ) प्रवृत्तिः
कारुण्येन ध्रुवमुपशमः कार्य एव त्वयास्याः ॥ २६ ॥
वाचालानामिह खलु नृणामव्यवस्था दुरापा
मा गाः शङ्कां कथमित्र खगेनोपलभ्या मयेति ।
कचिसो निपधनृपतेर्दोत्यमालम्ब्य तस्मै
विज्ञायान्तर्गतमकथयद् भीमभूमीन्द्रपुत्र्याः ॥ २७ ॥
लक्ष्मीवाह ! त्वयि तदधुना ह्यर्थिभावं गतोऽहं
मत्सन्देशः श्रवणपुटयोः कथ्यतां कातराक्ष्याः ।
तस्याः पार्श्व प्रति गतिरितः सर्वथा नो वृथा स्था-
च्छ्रीमानारात् स खलु भवता प्रेक्षणीयः प्रदेशः ॥ २८ ॥
पूर्वभागः ।
संस्थाप्यैनामिह सहचरीं गच्छ तच्चारुहास-
ज्योत्स्नास्वादं समनुभवतो नागतिः स्यान्न चेत् ते ।
द्वित्राणि त्वं गमय दयिताविप्रयुक्तो दिनानि
स्मृत्वा कान्ताविरहमसकृत् संसहन्तं सखे ! माम् ॥ २९ ॥
अस्मिन्नेषा वसतु सुखिनी चारुवीरुनिकुञ्ज न स्यान्नूनं प्रसभमितरैः पीड्यमाना ययोभिः । यावत् प्रत्यागमनमयि । ते भ्रातरस्मत्प्रियाया- स्तावत्कालं त्वहमिह भविष्याम्यमुष्याः सहायः ॥ ३० ॥
मार्ग नो चेद् गणयसि गिरा दर्शयिष्यामि सूत्र-
च्छायेवायं ध्रुवमकुटिलो वीतरोधो विभाति ।
तूर्णं चूर्णीवृष शिखरिणोरन्तरालं विलङ्घये
केचित् प्राहुर्भितगतिजवा योजनानां चतुष्कम् ॥ ३१ ॥
अर्थेनाह्वो भवति भवता लङ्घनीयोऽयमध्वा
विद्धि प्रत्यागतिरपि भवेन्नाम यामद्वयेन ।
एकेन स्यादपि च विपरीतेन वा देयितया ते ( 3 )
कालेनालं खगकुलपते ! प्राय एतावतैवम् ॥ ३२ ॥
आरुह्यास्मादनिलपदवीं दृष्टिरध्युत्तराशे
प्रक्षिप्ता दियमिव नदी लक्ष्यते काप्युपान्ते ।
तामुत्तीर्णः सपदि घटिकामात्रमेवावधाव (न्)
द्रक्ष्यस्यग्रे गुहपुरमिति ख्यातमन्तः प्र (पेदे ! देशम् ) ॥ ३३ ॥
し चकोरसन्देश
यत्रात्यर्थ वदनजनुषामन्नदानेन तुष्टिं
(गृह्णी१पुष्टी) कुर्वन् निवसति सदा पार्वतीभूः पडास्यः ।
कृत्वा पादप्रणतिमचिराद् वन्द्यमानो' जनौघे -
स्तस्य प्रीत्या मयि सकरुणो गच्छ भूयोऽप्युदीचीम् ॥ ३४ ॥
सह्यप्रस्थात् पतिमुपगतस्तत्त्र सेतुर्नदीनां वञ्चीशेन स्वयमिह कृतः पञ्चशीर्ष निरो (ढुं ? धुम् ) 1 रामेणेव प्रथममुदधौ चन्दनाद्रेः सुवेल- प्राप्तो भूयाद्दशमुखवधप्रार्थिना प्रेक्षणीयः ॥ ३५ ॥
अस्योत्तुङ्गे परिसरगते केतुदण्डे निषण्णः
संसृष्टाङ्गः सुरभिकुसुमामोदिना मारुतेन ।
विश्रान्तः सन् धवलवटिकामुद्रिते त्वं मुहूर्त
मन्दं भूयः कुरु मतिमतो गन्तुमाशामुदीचीम् ॥ ३६ ॥
द्वेधा भिन्ना तदनु पदवी लक्ष्यते तत्परं ते किञ्चिद्वा भवति परमा शीघ्रगम्या तद्न्या । मौर्वीवाणासनलतिकयोरन्तरं विद्धि यद्वद् यां वा काश्चिद् व्रज भुजगभुग्यद्वदाशंसितं ते ॥ ३७
सेव्याध्वानं सुरुचिरगते ! संश्रयन् यद्यगच्छो
मध्ये मध्ये पुरसरिदरण्यानि सन्त्युत्तमानि ।
तान्यन्यस्मिन्नकुटिलतरे सानुबद्धानि न स्युः
सर्वत्रैवं सह विवसतो नाम दुःखं सुखं च ॥ ३८॥
१. 'नो जनौ' ख. पाठः
पूर्वभागः ।
लक्षीकुर्वन् दिशमथ दशोराशुगत्याशु गत्वा
तस्माद् देशादपि च दशकं नाडिकानां तदानीम् ।
आरान्मेरोः शिखरवदधो ज्योतिषा दुर्निरीक्ष
प्रेक्षेथास्त्वं कनकरचितं प्रोन्नतं सोमसूत्रम् ॥ ३९ ॥
क्षेत्रं तावत् पतग ! भवता प्रे (क्षय) ते प्रागधस्तात्
पाल (क्ष्याः९क्ष्म्याः) प्रतिहतविपत्सङ्गमं सङ्गमाख्यम् ।
यत्र स्थित्वा किल कलिमले मनमेतत् समस्तं
प्रत्युद्धृत्य त्रिजगदवति प्रत्यहं दैत्यहन्ता ॥ ४० ॥
ब्रह्मनो वा बहुतररुजापीड्यमानो जळो वा
areer at विमलसलिले यत्र दुष्टाशयो वा ।
सद्यः पूतो भवति हि जनः सर्वपङ्काद्विमुक्तो
जम्बूनद्यास्तटगतमयः स्वर्णतामेति यद्वत् ॥ ४१ ॥
यत्रासङ्ख्याः परभृतगिरः पत्रिकाभिर्मुखाब्जं
प्रच्छाद्यैव सृजमनुदिनं विद्धि बन्नाति पद्मः ।
आलोक्य स्वामनुपमतमामाननाम्भोजशोभां
मा भूदेषां मनसि महती भीरितीव स्मरन्त्यः ॥ ४२ ॥
पक्षद्वय्या पतग ! नभसो भूमिभागेऽवतीर्णो
नत्वा देवं नरकजयिनं नाट्यरङ्गं प्रविष्टः ।
मत्प्रेयस्याः प्रियतम उपाविश्य तस्मिन् मुहूर्तं
मार्गश्रान्ति शमयतु भवान् मध्यभागे दिनस्य ॥ ४३ ॥
चकोरसन्देशे
कान्ताकारा लिखितवपुषस्तत्र दृष्ट्रा चकोरी:
कान्ताशङ्की भवतु न भवानातपान्धीकृताक्षः ।
अह्नायास्मादपगतपरिश्रान्तिरुत्पत्य भूयो
गच्छोदींची प्रथम पदवीमध्वगैर्वन्द्यमानः ॥ ४४ ॥
पश्चात् कुर्वन् पुरगिरिवनान्यम्वरान्तेन गच्छ- नच्छं तावत् प्रविश सरितो नन्दिनीनामपत्यम् । (१) निःशेषाघप्रशमन पयःसङ्गनष्टाशुभानां तत्रस्थानां सफलय दृशस्त्वं चकोरेक्षणानाम् ॥ ४५ ॥
तामुत्तीर्य त्रिदशतटिनीं राजहंसो यथा त्वं
गत्वा मार्ग पुनरपि जवादेव यामार्धमात्रम् ।
आराद् गौरीमखिलजगतामादिभृतामधस्ता-
द्वामापाङ्गीं वलयनिलयाधीश्वरी माश्रयेथाः ॥ ४६ ॥
प्रेक्ष्यं तस्मात् प्रणतपरितापापहारिप्रकाश
प्रत्यासन्नं पुरुवनपतेर्मन्दिरं मन्दराभम् ।
निर्माणादलभत वरं कौरवक्षेत्रकर्ता
ताव (त्य : १ यः) प्राक् स्वयमिव यशः शैलपाथोधिनाथः ॥
तत्र स्थाणुं त्रिभुवनगुरुं संस्थितं सम्प्रणम्य
प्राकारा विहितवसतिर्विश्रमस्व (?) क्षणं त्वम् ।
उत्पत्य द्यामुपवनगरुत्पाटवो नाडिकान्ते
मन्दोष्णेषु धुमणि किरणेष्वश्रमं गच्छ भूयः ॥ ४८ ॥
उत्तरभागः । तस्योपान्ते पुनरपि सरः सन्तरन् पक्षतिभ्यां दृष्ट्रा सस्यैः सकुतुकमनाः पूर्यमाणान् प्रदेशान् । क्षेत्राण्यूर्ध्वान्यपि च भवनान्यञ्जसा लङ्घयित्वा द्रक्ष्यन्नग्रे वृषशिखरिणं प्राग्वदेव प्रयाहि ॥ ४९ ।
दूरात्तावन्नयनपदवीं नूनमापत्स्यते ते
देशः कश्चिन्नयनसुभगः सर्वतेजोनिधानम् ।
... प्रतिपदमुपालक्ष्यमाणोऽप्युपान्ते
प्रायो भूयात् पतग ! भवता यामपादेन गम्यः ॥ ५० ॥
इति पूर्वभागः । अथ उत्तरभागः ।
त्रीण्यत्यर्थं त्रिभुवन पुराणानि तान्युज्ज्वलानि
प्रत्यक्षाणि प्रशमिततमोजालकान्यद्भुतानि ।
बिम्बानीव व्यपगतमलान्यर्कचन्द्रानलानां
संलक्ष्यन्ते तदनु भवता सोमसूत्राण्यमुत्र ॥ १ ॥
(वक्र१पङ्क्ति)स्तावत् तब नयनयोर्दूरतो गोपुराणा-
माविर्भूयादरुणसहजस्येव देवेन्द्र पुर्याम् ।
गत्वा या तु त्रिदशवसते मेरुशैलस्य शृङ्गा-
ण्यभ्रच्छन्नान्यधरितवती भाति भास्वत्प्रकाशान् ॥ २ ॥
चकोरसन्देशे
अत्युत्तुङ्गे त्रिपुर मथितुर्नित्यवासैकदेशं
वृत्रारातिप्रमुख विबुधैः सेव्यमानं विशालम् ।
वप्रेणावेष्टितमभित एवाप्रतर्यप्रभाव
क्षेत्रं रूप्यक्षितिधरमिव प्रेक्ष्य भूयः कृतार्थः ॥ ३ ॥
हृत्वा मत्रं सलिलनिलये केरळं भृसुरेभ्यो
दत्त्वा तांस्तानपि च विविधान् स्थापयन धर्मसेतून् ।
क्षेत्राण्यन्यानपि च बहुशः सम्प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्
क्षत्रारण्यावलिहुतवहो यत्र रामस्तिरोभूत् ॥ ४ ॥
अन्तर्धानस्थलमनुदिनं वन्द्यमानं जनाचे-
रेतस्याद्याप्ययि ! भुजभुवो नाभिगच्छन्ति यस्मिन् ।
येषां वंश्या नृगकुरुहरिश्चन्द्रचन्द्राङ्गदाद्याः
प्रायो लोकान् प्रथममजयन् सासुरान् सामरांव ॥ ५ ॥
उवदेवाः कृतवसतयः कुर्वते केरळीया
यस्मिन् वेदाध्ययनमनिशं चोदिता भार्गवेण ।
नो विद्यन्ते ननु निवसतामापदो यत्र नॄणां
यद्वा माटक्षितियशसां भाजनं व्याहरन्ति ॥ ६ ॥
तस्यादूरे भुवनमहिता दीर्घिका दिव्यतोया
मत्प्रेयस्याः स्नपनविधिना श्लाघनीया विभाति ।
तत्रस्थानां तदनु वयसां कूजितं तावकीनं
श्रोत्रद्वन्द्वं प्रविशति सखे ! तावदव्यक्तवर्णम् ॥ ७ ॥
उत्तरभागः ।
तस्यास्तीरे विगतकलुषं विद्यते क्षेत्रक
तत्राधस्तादवतरतरां मार्गखेदं विनेष्यन् ।
आगच्छेयुर्दिन परिणतावङ्गसंक्षालनार्थं
तावत् सर्वास्तरळनयनास्तत्प्रदेशे वसन्त्यः ॥ ८ ॥
तासामेका सदृशवपुषामन्तरे सुन्दरीणां
निःसाम्याङ्गी परिलसति चेन्नाकिनीनां शचीव ।
तां तन्वङ्गीमतनुजघनां विद्युदाळीसवर्णा-
मजाक्षीमयि ! मम सखे ! जीवनाथामवेहि ॥ ९ ॥
नापश्यथेच्चडुलनयनां शान्तमार्गश्रम (स्तु) स्त्वं )
तस्मादाशु प्रथमकथितं क्षेत्रमेव प्रयाहि ।
नीलग्रीव नियतवसतिं तत्र गत्वा यथावत्
काले पश्चात् पतग ! पदवीं द्रष्टुमस्या यतस्व ॥ १० ॥
कञ्चित्कालं पुनरचरमे तोरणे सन्निविष्टः
प्राच्यामेव प्रहि (श ? णु) नयने पक्षमळाक्षी दिक्षुः ।
अप्राप्ते चाप्युदयमुटु काप्यभिख्या तदानीं
नेत्रद्वन्द्वं शिशिरयति ते नूनमर्काभितप्तम् ॥ ११ ॥
अन्विष्यन्नप्यति कुतुकवानाशु तत्कारणं त्वं
नन्वीक्षेथाः पुररिपुपदं प्रोद्यतायाः प्रणन्तुम् ।
मत्प्रेयस्या निजनिलयतः प्रस्थिताया दिनान्ते
निःसादृश्यं वदनकमलं निन्दितेन्दुप्रकाशम् ॥ १२ ॥