संस्कृत साहित्य परिषद्ग्रन्यमाला - सं १३ पवनदूतम् संस्कृतसाहित्यपरिषदन्यतमोपमन्त्रिणा एम्-ए-काव्यतीर्थोपनामकेन श्रौचिन्ताहरणचक्रवर्त्तिशर्माणा टिप्पनीपाठान्तरादिभिः समलङ्कृत्य सम्पादितम् । प्रकाशयित्री- संस्कृतसाहित्यपरिषत् खामबाजार, कलिकावा । ( सदस्यानामानक दशकम्, मूल्यम् - ( परेषा मानक द्वादशकम । PDF Creation and Uploading by: Hari Parshad Das (HPD) on 29 May 2014.

Printed by P. C. Chakravarty, VIDYODAYA PRESS, 17, Radhanath Bose Lane, (Goabagan), Calcutta

The PREFACE. information about the Pavanadūta was first brought to the notice of scholars by Mahāmahopadhyāya Haraprasāda S'astri in his Notices of Sanskrit Manuscripts. It was in the year 1905 that the text of it was edited for the first time by the late Manomohan Chakravarti in the pages of the Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal. He edited it from one single manuscript which seems to have been full of a great many errors and inaccuracies. There were hopelessly corrupt passages in it as deciphered by him. And in the absence of a second manuscript it was not possible for him to elucidate all of them by way of suggesting emendations. It is of course true that in many cases he was able to suggest happy emendations which are found to agree with the readings of the new manuscript which I have been able to collate. But I must confess without meaning any discredit to that learned scholar, thu the text of the Pavanaduta as published by him contains a great many corrupt passages which battle all attempts at any kind of interpretation. In these circumstances it was most desirable that a correct edition of this book based on the collation manuscripts should be published in a separate book form particulary in view of the fact that, being buried in the pages of a journal, the already published text of it is inaccessible and even unknown to many at present. The Sanskrit Sahitya Parisat, therefore, decided to bring out an edition of it and I was asked to undertake the work of editing it. 1. Notices of Sanskrit Mss. Vol. I. pp. 221-22. 2. J. A. S. B.-1905-pp. 41 ff.

ii The first thing required for a new and correct edition of the book was, of course, the collation of manuscripts. I therefore tried to procure as many manuscripts of the book as I could. But to my great regret very few manus- cripts were available. The Catalogus Catalogorum was not aware of any manuscript of it except the one noticed by M. M. S'astrī. I enquired in the manuscript libraries of the Govt. Sanskrit College-Calcutta, Varendra Research Society--Raj shahi, Vis'vabhāratī, Shantiniketan; but unfortunately no manuscript of the book existed in any of these places. On enquiry from Mr. Nagendra Nath Basu, editor of Bengali Vis'vakosa, we were informed that the manuscripts of the Pavanaduta that he had were all missing. The only manuscripts, therefore, I could work upon were one in the Government collection of the Asiatic Society of Bengal and the other a small fragment (viz. only the last leaf)-in the Manuscript Library of the Sanskrit Sahitya Parisat. viz. Of the three Manuscripts of the Pavanaduta R, A and P,the P manuscript is the earliest and A the latest. P was copied in S'. E. 1644 (or 1722 A. D)¹, R in S'. E. 1752 (or 1830 A. D.) and A in S'. E 1767 (or 1845 A D) * 1. श्रीगुरवे नमः ॥ मेतत् । श्रीगोपालाय नमः । श्रीरामरामदेवशम्मेणा लिखितं पठनार्थ- 288 Postscript to P. 2. श्रीश्रीसीतारामाभ्यां नमो नमः । श्रोगमः । श्रहरिः । श्रीश्रीराधाकृष्णाभ्यां नमो नमः । जगत्सृष्टौ यस्य श्रमविरह एव प्रलयतोऽपि पाले नत्वा तं व्रजनगरौनारोप्रियतमम् । अलेखौयं श्रीरामगतिक्कृतिना कार्तिकसिते सिते शाके मैंवे नयनभववक्त प्रविमिते ॥ शकाब्दा: १७५२ ॥ Postscript to R. 3. श्रीश्रीरामकृष्ण मां रच। श्रीश्रीराधादामोदरजौ । श्रीश्रौलमोनारायण मां पालय । श्रीश्रीनरसिंह सहाय ! श्रीश्रीवासुदेवजी ॥ लिखितं श्रीहलधरदासगुप्तेन । ता: २७ फाल्गुनः । सन १२५२ । शकाब्दा: १७६७ - Postscript to A.

111 The Manuscript of the Asiatic Society was of great help to me as it gave happy readings in the case of most of the doubtful and corrupt passages of the text as published by M. Chakravarti. Explanatory notes which are found in the margin of this manuscript, though not satisfactory in all cases, were of great use to me in interpreting many a difficult portion of the text. It is true that there still are some passages the exact sense of which is not clear and some cases where better readings could reasonably be expected. In some of these latter cases I have tried to put forth readings which, though not corroborated by the available manuscripts, still appear to give better senses and suit the context more satisfactorily. But in all important places I have marked the readings suggested by me with a query in order that the attention of scholars may be drawn to them for what they are worth. The main object in editing this poem has been to place before the public as far correct a text of it as could be made out from a comparison of the published text with the scanty manuscript material that could be got hold of. I have therefore been very careful in noting variants to the extent of putting down as variant readings even those that appear to be printing mistakes in the already printed text. This may be going too far, but it has purposely been done as it was not always possible or easy to determine for a particular case whether the apparently wrong reading was due to the faulty Ms. used by the editor or to the printer's devil. Though the printed text was based on a sing manus- cript I have thought it advisable to refer a reading to that manuscript only where it has been attributed to the same by the learned editor. The reference to the printed text in those

iv cases indicates the emendations suggested therein; in other cases it indicates the text of the manuscript as read by the editor. The Sanskrit notes that have been added are my own. They are, by no means, exhaustive and can, in no way, serve the purpose of a running commentary. They are intended only to help the reader to some extent with respect to the avowedly difficult portions in a verse. In writing these notes the marginal notes of the Asiatic Society manuscript have been of much help to me, some of which I have incorporated in my notes verbatim. As regards the typographical arrangements adopted in the text it will not be out of place to note here that the proper names, mostly of historical and geographical importance, have been put in thick types-the so-called Great types. Lastly, I deem it my pleasant duty to express my heartfelt gratitude to all those scholars who have helped me in any way in my edition of the book. I am indebted to my former teachers Drs. D. R. Bhandarkar, S. K. Chatterji and H. C. Roy Chaudhury for various suggestions for the improvement of the book, and especially to my former teacher Pandit Kālipada Tarkacharya whose unstinted help in the prepara- tion of the notes and in many other ways was invaluable to me. Sanskrit Sahitya Parişat. Shyambazar, Calcutta. April 1926. Chintaharan Chakravarti.

A H J, A, S, B. M. List of Abbreviations. Manuscript of the text in the Government collection in the Asiatic Society of Bengal. Text of some of the verses as quoted by Mahamahopadhyāya Haraprasāda Sastri in a Bengali article on'Dhoyi and his Pavanadūtā' published in the Journal of the Bangiya Sahitya Parişat vol V. Journal of the Asiatic Society of Bengal. Text of the poem as published in the pages of the Journal of the Asiatic Society of Bengal- 1905, pp 1 f. Megha. P Pavana. R. Meghadüta Fragmentary manuscript belonging to the Sanskrit Sähitya Parişat, Pavanadūta Manuscript belonging to Raghurāma Tarka- ratna, on which was based the text M.

. INTRODUCTION. The place of Pavanadūta in Sanskrit Dūtakavya literature. The Pavanadulam is a beautiful and short poem composed in imitation of the celebrated Dutakavya the Meghadūta of Kālidāsa. After the prince of Indian poets had produced this masterpiece many were the imitations that grew up in course of time round this brilliant prototype. Mono- mohan Chakravarti gave a list of these imitations in the introduction to his edition of the Pavanaduta. He could give there the names of only sixteen such poems I have, however, been able to collect information of not less than thirty-five of them. But unfortunately for us no definite date can be assigned to most of them. However, from the few dates that are known for certain it seems that we have in the Pavanaduta the earliest available specimen of the imitation of Kalidōsa's poem. And there seems to be no doubt that this is the earliest of Dūtakavyas found in Bengal. • But unlike most other similar poems which had their origin in Bengal this has to its credit the fact that it does not deal with the hackneyed story of the love of Radha and Krisna but takes up an historical person as its hero. This last fact is also one of the rare characteristics of Dūtakāvya literature as a whole." 1. The point has been dealt wlth, in details, in my forthcoming paper on Origin and development of Dutakavya literature in Sanskrit.

[ 2 ] Dhoyi-The poet-His history and date. Dhuyi, Dhoyi, Dhoi or Dhoyika as he is differ ently called in different works and Mss.' was a poet famous at the court of the Sena king Lakṣmaṇa Sena. Thus king Kumbha (14th century) in his commentary Rasikapriya when commenting on I. 4. of the Gitagovinda records the following tradition. " इति षट् पण्डितास्तस्य राज्ञो लक्ष्मणसेनस्य प्रसिद्धा इति रूढ़ि : " "These six scholars viz. Umāpatidhara, Jayadeva, Saraṇa, Govardhana, Srutidhara and Dhoyi were famous as the court-poets of Lakṣmaṇasena-so runs the tradition." The commentary Rasamañjarī also points to the same fact." But curiously enough a couplet, traditionally handed down, which gives the names of the "five jewels" at the court of Lakṣmaṇasena does not mention the name of Dhoyi. The verse, in question, runs as follows- "गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ॥" "Govardhana, S'araṇa, Jayadeva, Umāpati and Kavirāja― these were the jewels at the court of Lakṣmaṇa". It is, however, supposed by some scholars that the last name in the list viz. Kavirāja refers to Dhoyi. This supposi- 1. Pischel Die Hofdichter Des Laksmanasena-p. 33. Sadukti karnamrta and verse 101 of the Pavanaduta give the name Dhoyika. 2. Gitagovinda (Nirnayasagara Press edition.) Also cf. another commentator who begins his interpretation of the verse with the words-'fa लक्ष्मण सेनस्य सामाजिकान् वर्णयति । - गीतगोविन्दम् - Lassen-p. 72.

[ 3 ] tion is supported by the fact that Dhoyi had the title Kavirāja. Thus Jayadeva in the verse of the Gitagovinda already mentioned refers to him as धोयौक विमापतिः which means nothing but atafata. Dhoyi himself refers to this title in the colophon to his Pavanaduta which runs fa atatatafacia. facfaa etc. etc. In verse 101 of his Pavanaduta he calls himself कविता भृतां चक्रवर्ती which is a synonym of कविराजचक्रवर्ती. The same title also is probably referred to by the word Kavinarapati in verse 102. Hence it seems reasonable to conclude that Kaviraja in the above couplet refers to Dhoyi Kaviraja, for the practice of referring to a scholar by his title alone is not unknown or rare in India. Even great kings are sometimes found to be referred to not by their proper names but by their epithets. Thus king As'oka in all his ins- criptions but one refers to himself as Priyadars'i-his favourite epithet. And this kind of frequent use of the epithet to the negligence of the proper names has been responsible, in some cases, for the entire forgetting of the proper name by later day people. Thus the son of Govinda III of the Rāştrakuta family of Manyakheta is known to us from all documents so far obtained only by his epithets such as Amogha-varsa etc. Of scholars known by their titles we may cite the example of Jagannatha, author of the Rasagangadhara, who is generally known by his title of Panditarāja. The proper name of the founder of the Vais'eşika system of philosophy is yet unknown he being generally known by his various epithets Kaṇāda, Aulukya etc. Some scholars however are inclined to identify K virāja with the celebrated author of the Raghava-Päṇḍaviya." . 1. Bhasavetti (Varendra Research Society)-Introduction p. 6.

[ 4 ] But this identification does not seem to be based on streng grounds as the author of that poem wrote under the Kādamba King Virakāmadeva and not Lakṣmaṇasenat know from his own statement." as we come to As regards the date of Dhoyi it is not possible to ascer tain it with any amount of certainty. We only know that he poet at the court of Lakṣmaṇasena, about the time of whose rule there is considerable difference of opinion. This much is admitted on all hands that he came to the throne. in the 12th century either in the first half or second. Thus our poet also flourished in the 12th century. And we know the upper limit of the age of our poet as verses attributed to him are found in the Saduktikarṇāmrta (which was composed in S. E. 1127 or 1205 A. D), in Jalhana's Subhāṣitamuktavali (middle of 13th century) and also in the Sarngadharapaddhati (11th century). Caste of Dhoyi :- About the personal history of Dhoyi we know that he was a court-poet of King Lakṣmaṇasena whom he celebrated in his Pavanaduta. But we know very little about the place from which he hailed. It is also very difficult to determine the caste of the poet. Two most diverg ent views are held in this matter viz. (1)that he was a Brahmin (2) that he was a Bengali Vaidya or member of the physician caste. We have it from the pen of Mahamahopadhyaya Haraprasada S'astri that "the genealogies point him (i.e. Dhoyi) out to be a Ridhiya Brahmaṇa of Paladhi gāñi and 1. इति श्रौहलधर गौप्रसूतकादम्ब कुलतिलक चक्र वर्त्तिवोर कामदेवप्रोत्साहित कविराज- विरचिते राघवपाण्डवीये - Colophon to Raghavapandaviya.

[ 5 ] Kās'yapa Gotra. The second view that Dhoyi was a Vaidya is based on the supposed identity of Dhoyi with Duhisena or Dhuyisena mentioned in Vaidya genealogical works. * No conclusion, also, as regards his caste can possibly be arrived at from his title of Kaviraja as this cannot be supposed to have been associated invariably with the names of Vaidyas even in Bengal. For even Jayadeva who is usually regarded to have been a Bengali Brahmin is referred to with that title. Thus the question concerning the caste of Dhoyi must remain open until some new and definite information about it is brought to light. Works of Dhoyi- Only one work of Dhoyi has so far come down to us. It is his Pavanaduta.. We do not know if he composed other works as well or it was only this solitary work which earned for him the enviable tile of Kaviraja. It is true that a few stray verses pot found in the Pavanalūta are attributed to Dhoyi in works of anthology. The number of these verses already known is twenty and they have all been collected in one place. In the present book they appear in the form of a supplementary note that follows the introduction. 1. Notices of Sanskrit Mss. Vol. I. Preface p. XXXVIII. २ पुण्डरीकाच सेनस्य दुहिसेनः सुतोऽभवत् । 3. धरस्य विपुराख्यस्य तनयागर्भसम्भवः ॥ कविक ठहार: yutmcàfia goûthŝatazalsafa yfaða: 1 बभूव वौजी स च शक्ति वंशेऽनवद्यविद्याकुल सम्पदाद " p. 13. 'अथ लचणसेननृपतिसमये योजयदेवस्य कविराजप्रतिष्ठा' - Pischel op cit. p. 6. 4 J. A. S. B. (1906)-pp. 18 ff.

[ 6 ] But no work of Dhoyi is referred to in any of these antho- logies. Neither is it possible to determine if the verses referred to above which are not found in the Pavanaduta did form part of any other work or works composed by him. But it is possible that his words viz. वाक्सन्दर्भाः कतिचिद अमृतस्यन्दिनो fafara (Pavanaduta, v. 104) has a covert hint to several works composed by him. In these circumstances we can only surmise from this statement of the poet and the verses attributed to him in the anthologies as also from his title of Kaviraja that he possibly had composed more of which only the Pavanaduta is available at present. Contemporaries of Dhoyi .- works than one Dhoyi flourished among a galaxy of scholars so that the time when he livel is justly regarded as 'the Augustan period of Sanskrit literature in Bengal." It has already been pointed out that he was a poet at the court of king Lakṣmaṇasena who himself was a poet and a great patron of learning. Several verses ascribed to the king are met with in the Saduktikarṇāmrta. His court was frequented by scholars of all types. Jayadeva in his Gitagovinda refers to some of these scholars viz.Umapatidhara, Jayadeva himself, S'araṇa, Govardhana and Dhoyi. We know also that these five formed the 'five jewels' of his court. King Kumbha in his commentary on the Gitagovinda is inclined to find reference, in this verse, to a sixth scholar S'rutidhara. But the word S'rutidhara 1. Manomohan Chakravarti in his illuminating paper Sanskrit literature in Bengal during the Sena period (J. A. S. B.-1906- p. 157 ff.) deals with the literary history of the period in some details. 2. Vide Kumbha's commentary on Gitagovinda I. 4.

[ 7 ] seems to have been used by Jayadeva as an adjective of Dhoyi. His reputation as S'rutidhara is referred to by another commentary of the Gitagovinda viz. the Rasamañjarī. The fact is further confirmed by a verse attributed to Dhoyi in the Saduktikarnāmrta the first half of which agrees with verse 101 of the Pavanaduta. The last half runs. as follows:- ख्यातो यश्च श्रुतिधरतया विक्रमादित्यगोष्ठी- כי विद्याभत्तेः खलु वररुचेरासमाद प्रतिष्ठाम् ॥" In the face of this it does not seem reasonable and prudent to conclude that S'rutidhara was a scholar different from Dhoyi at the court of Lakṣmaṇasena. Besides, these five jewels there were other scholars as well who adorned King Lakṣmaṇasena's court. Some of the most prominent among these were the three brothers Is'ana, Pas'upati and. Halayu lha, all authors of ritual compendiums the works of the last two of whom are still regarded as author- itative all over Bengal, and Purusottamadeva, author of Bhāsāvritti, a commentary on Panini's Grammatical aphorisms excepting those which exclusively pertain to the Vedas." With regard to the works composed by the 'five jewels' we do not know much at least in the case of two viz. Umāpati- dhara and S'arana. Verses attributed to Umapatidhara are found in the Saduktikurṇāmrta of S'ridharadāsa. He is also mentioned as haveing composed the Chandrach acharita 1. 'वैदिकप्रयोगानर्धिनी लक्ष्मणसेनस्य राज्ञ आज्ञया प्रकृते कर्म्मणि प्रसजन् वृत्तेर्लघुताय 'हेतुमाह ' - भाषात्तार्थविहतिः । The name of Purusottama is not mentioned in the article of M. Chakravarti already referred to.

[ 8 ] under a king Chanakya Chandra who probably was a vassal of King Lakṣmaṇasena. But the solitary work of this poet on which we can lay our hands at present is a Pras'asti viz. the Deopara Inscription of Vijayasena'. We have reference also to one Umapati Upadhyaya who wrote the Pārijātaharaṇa under King Hariharadeva Hindupati. He is called Umapati dhara Upadhyaya by R.L. Mitra and identified with Umäpati- dhara of the court of Lakṣmaṇasena. But the colophon of the book gives the name as Umapati and not Umapatidhara³ and when we find reference, in the Catalogus Catalogorum to several poets of the name of Umapati we do not understand what led Dr. Mitra to suggest the identity of this particular Umāpati with the court-poet of Lakṣmaṇasena. In the Saduktikarṇāmrta we meet with verses attribu- ted to S'arana, S'araṇadeva and Chirantana-S'arana. We find mention of a Mantrarāmāyanatika in the Catalogus Catalogorum by one S'araṇakavi. Mr. S. C. Chakravarti however identifies Sarana with S'araṇadeva-the author of Durghalavril. But no strong case seems to have been made out in favour of this particular identification. In fact, in the present circumstances, it does not seem to be possible satisfactorily identify S'araṇa-the court-poet to Lakṣmaṇasena. 1. Pischel-op. cit. p 7. Footnote I. 2. Epigraphia Indica Vol. I. p 305 ff. of 3. इति महामहोपाध्याय कविपण्डितमुख्य श्रीमदुमापत्युपाध्यायविरचितं पारिजात- हरणाख्यनाथं समाप्तम् - Colophon to Parijataharana as quoted by R. L. Mitra in his Notices of Sanskrit Mss. Vol. V. p. 206. 4. Bhasavrtti-Introduction'p 7.

in [9] Govardhana was the author of the well-known Āryāsaptas'atī or a collection of sever hundred verses-all the Arya metre. Verse 39 of the book is supposed to have reference to Lakṣmaṇasena. Jayadeva is famous through his renowned work the Gitagovinda. The identifi- cation of this Jayadeva with a poet of the same name who was the author of the drama-Prasannarāghava has been proved to be untenable." Style of Dhoyi: - In one short stanza Jayadeva seeks to give an account of the styles of his contemporaries. It is supposed by the commentary Rasamañjarī of the Gitagovinda to have been composed by Jayadeva with a view to point out the flaws in the styles of his contemporary poets and to establish his own superiority over them. He thus finds fault with Umapatidhara on account of verbosity in his style. Umapatidhara's poem-technically known as Chitrakāvya-does not delight the learned, being devoid of sweet words and of any Guna either pertaining to a word or its meaning. S'arana is renowned for his power of swiftly composing poems which are not easily intelligible. Govardhana has no parallel in erotic compositions. But as he has no skill in other kinds of compositions he can not be deemed a great poet. And Dhoyi who is a S'rutidhara (i. e. he who can remember whatever he hears) has his fame on account of this great quality which does not 1. It runs as follows:- 2. p. 38-9.

सकलकलाः कलयितुं प्रभुः प्रबन्धस्य व मुदबन्धोष ।
सेनकुलतिलकभूपतिरेको राकाप्रदोषश्च ॥

Peterson Introduction to his edition of Subhasitavali- 2

[ 10 ] indicate his poetic excellence. And as regards his title Kaviraja it is due to his excessive vanity and exaggerated opinion of his own attainments. But Jayadeva alone is skilled in compositions full of Gunas and figures of speech. This is how the verse has been interpreted in the Rasamañjarī commentary of the Gitagovinda. It is also in a similar strain that various other commentators explain the verse' and these interpretations have sought to bring out all conceivable charges against the styles of composition of the contemporaries of Jayadeva. We are not, however, sure if the commentatore,. in question, had any direct and personal acquaintance with the works of Dhoyi and the opinion recorded by them with regard to his style was born of a careful study of his works or they were merely trying to laud to the sky the author of the work they were commenting upon and thus twist out the meaning most suited to the purpose from the parti- cular verse. These interpretations, however, seem to indicate that the position occupied by our poet in the estimation of his successors if not contemporaries-was not very high. successors. But there is sufficient ground to suppose that he was not awarded his proper dues by his We know that he bore the coveted title of Kavirāja which was conferred upon great poets as is recorded by Rājas'ekhara in his Kāvyamīmāmsā. There is scarcely any ground to suppose as has been done by the author of the Rasamañjarī that the title was assumed by him on account of his self-sufficiency. For it is reasonable 1. af Lassen's edition-p. 72. 2. Vide Kavyamimamsa (Gaekwar Series p. 9).

[ 11 ] to surmise that king Lakṣmaṇasena would hardly tolerate the use of such a dignified and honorofic title by a poet of his own court without fully deserving it. Further it does not seem that he had lavished honours and presents in unworthy hands. And judging from the available remnants of the works of Dhoyi we can safely conclude that he was a poet of no mean order. In his Pavanadūta we find him using an elegant and easy going language interspersed occasionally with beautiful figures of speech. Though an imitation of Kālidāsa's Megha- dūta it still exhibits a good deal of poetic skill and in it we meet with a good many specimens of really good poetry. At the limited space at our disposal we can only quote, to substantiate our statement, the following few verses from the Pavanaduta which will speak for themselves :- यत्सौधानामुपरि वड़मोशालभञ्जौषु लीना: सुस्निग्धासु प्रकृतिमधुराः केलिकौतूहलेन । उन्नोयन्ते कथमपि रहः पाणिपङ्केरुहाग्र- स्पर्शोदुगच्छत्पुलकमुकुलाः सुम्म्रुवो वल्लभेन ॥ ( 2. 87 ) कोदृक् कान्तः कथय तरले वर्त्तते यस्तवान्त- नादित्य' सुभग बहुशः पृष्टयालीजनेन । निःश्वस्योच्चैः कथमपि तया स्तम्भिता प्रवाहा न्यस्ता दृष्टिर्लिखितमदने भित्तिभागे गृहस्य ॥ ( 67 ) The following verses also, attributed to Dhoyi in the Saduktikarṇāmrta, testify to his uncommon poetic talents and amply justify his title. न क्रौड़ागिरिकन्दरेषु रमते नोपैति वातायनं दूराद द्वेष्टि गुरु' निरस्यति लतागारे विहारस्पृहाम् । I. Cf. Pavanadula verse No. 101.

[ 12 ] पास्ते सुन्दर सा सखीप्रियगिरामाश्वासनैः केवलं प्रत्याशां दधती तया च हृदयं तेनापि च त्वां पुनः ॥

संरुहाः कथमप्यमङ्गलभयात् पक्ष्मान्तरख्यापिनोऽ
प्युत्तालोक्कतलोचनं निपुणया वाष्पाम्भसां विन्दवः ।
न्यस्यन्त्याः सहकारपल्लवमथ व्यानम्य पत्युः पुरो
धारावाहिभिरेव लोचनजलेर्यात्राघटः पूरितः ॥

However, to do justice to ourselves, it ought to be stated here that Dhoyt, not unlike the multitude of Indian poets, is not free from conventionalism which sometimes seems to mar the beauty of his composition. In the pathetic description which we get here of the heroine separated from her lord we meet with a full display of poetic conventions. We have here the description of lotus-stems, sandal-paste and all those usual things which poets have made a rule to describe as objects intended for the pacification of love-fever. But he is found to have possessed the not very common power of being able to create quite a new and beautiful situation with the help of the most commonplace poetic conventions which is apt to reveal the poet in him. Hence it is that the description of the love-pangs of the heorine to which thirty one verses (viz. verses 64-94) are devoted by the poet oan surely be regarded as one of the finest products of Sanskrit literature. The description is vivid, life-like and is full of pathos and does not consist merely of a useless jargon of words. The following few verses taken at random from this description will go to prove everything that we say here. मोसत्वं दृशमपि नयत्युत्पले बच्चकोपा माये: कान्ता न भुजलतिकामप्यसौ संहृणोति ।

[18 THE KUPPUSWAMI SASTR RESEARCH B MUTC पद्मोदविग्ना हृदयनिहितात्ताप सम्पति-२१... अलीहस्तादपि च सहसा मोलिताचो बिभेति ॥ ( 0.69). विन्यस्यन्तो शशिनि नयने दुहिंनेरवारां धाराश्वासैर्वकुल कुसुमामोदमाघ्रातुकामा । शुश्रूषुश्च भ्रमरविरुतं मूर्च्छया रचितासौ वोयावस्थां क इव करुणा कातरः स्यात्र तस्या: ॥ (0.78 ). लोलीद्याने वितरति दृशं यत्नसंरुद्धवाष्पा सान्द्रे चन्द्रार्चिषि निविशते चन्दनाभ्यक्तगावी । क्रीड़ावा मरुदभिमुखं धावति व्याकुलासौ किंवा नार्यो रमविरहे साहसं नाचरन्ति (0.89 ) . याताः कण्ठस्थलमपि घनश्वासमात्रावशेषा- स्तामुत्कण्ठा प्रतनुमसवः सर्वथा न त्यजन्ति । लब्धा कण्ठप्रायमथवा तादृगामङ्गानानां शक्तस्यागे क इव भुवने चेतसा विच्युतोऽपि ॥ (2.90). His imitation of Kālidāsa goes to the extent of his incorporating sometimes some of the very expressions used by the latter, Some such instances. are noted below along with the correspondinog portions from the works of Kālidāsa. हित्वा काञ्चीमविनयवतोभुक्तरोधोनिकुष्ां Pavana, 15. स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुचे मुह Megha I. 19, संसर्पन्तीं प्रकृतिकुटिला दर्शितावर्त्तचक्री Pavana. 34.

[ 14 ] संसर्पन्त्याः खूखलितसुभगं दर्शितावर्त्तनाभेः स्तानज्योत्स्ना मुदमरितं कुर्वते यत्र यूमा Megha. I. 29. Pavana, 42. नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः Megha. II. 3. श्रासाद्यातः कमपि समयं सौम्य वक्त' विविक्त देवं नौचैर्विनयचतुरः कामिनं प्रक्रमेथाः । Pavana. 16. विद्युद्गर्भः स्तिमितनयनां त्वत्मनाथे गवाक्षे वक्तु' धीरः स्तनितवचनैर्मानिनों प्रक्रमेयाः ॥ Megha. II. 37. But it must be said to the credit of Dhoyi that he is by no means a slavish imitator in as much as even in cases where there are palpable traces of his indebtedness to Kālidāsa he introduces something new and relish- ing which alone can entitle him to the rank of a great poet. We propose to present below side by side some of the similar passages found in the works of both these poets to enable readers to judge for themselves how far Dhoyi was Indebted to Kālidāsa and how far he was guided by his own poetic inspiration. श्रोष्यत्यस्मात् परमवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात् किञ्चिदून: ॥ Megha. II. 36. त्वत्तः श्रोष्यत्यवहितमनाः सोऽनुरक्ताङ्गनानां जायन्ते हि प्रणयिनि सुधावीचयो वाचिकानि ॥ Pavana. 96.

[ 15 ] प्रजागरात् खिलौभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः । Abhijñānas'akuntala VI. 22. कष्टात् कष्टं पुनरिदमही स्वप्रसतदूती निद्राष्यस्याः चणमपि न यन्नेव सोमानमेति ॥ Pavana. 81.

गत्युत् कम्पादलकपतितैयंत्र मन्दारपुष्प :
पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिश्च ।
मुक्ताजालैः स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारे
शो मार्ग : सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥

Megha, II. 11.

भ्राम्यन्तीनां तमसि निविड़े वल्लभाकाङ्क्षिणीनां
लाक्षारागाश्चरणगलिताः पौरसीमन्तिनोनाम् ।
रक्ताशोकस्तवक ललितै बलभानोर्मयूखे
र्नालच्यन्ते रजनिविगमे पौरमार्गेषु यत्र ॥

The story of the Pavanadūta :- Pavana 43. The Pavanaduta describes how a Gandharva damsel Kuvalayavati by name living on the Malaya hills fell in love with king Lakṣmaṇasena of Gauḍa (Bengal) when the latter had gone to the south on his march of universal conquest and how the girl unable to bear the pangs of love at the ap- proach of bright spring made a messenger of the spring wind which was blowing in a north-easterly direction over Bengal and requested it to relate to the Bengal king the miserable condition to which she was reduced owing to the love engender- ed within her by the king. This is the kernel of the story proper which our poet makes use of for exhibiting his power of poetic • representation. Thus he goes on to give a description of the

[ 16 ] route from the Malaya Hills to Bengal not omitting to lavish his poetic skill on the description of notable objects to be met with in almost all places between Malaya and Bengal. He des- cribes at length the capital Vijayapara of Lakṣmaṇa- sena at whose court the wind is requested to go. Then he devotes a good number of verses to the delineation of the love- stricken condition fo Kuvalayavati-though it is in a more or less conventional way. Historical basis of the Pavanadüta :- The Pavanaduta refers to the mission of 'world conquest' or digvijaya of King Lakṣmaṇasena. (v. 3). The king-is represented as having gone to the south on the above mission and have conquered kings of the Deccan (dākṣiṇātyān Kṣitis'an). We further learn from it that he had marched as far south as the Malaya range. The question, therefore, naturally arises how far this information is historically true. Is it wholly a product of the fertile imagination of the poet who was actuated by a motive of elulogising his patron by way of associating with him various heroic deeds- both historical and imaginary ; or has it some sort of historical back-ground behind it? Epigraphic records so far obtained of the Sena kings, however, do not supply as with any account of a digvijaya undertaken by king Laks naṇasena. But from scatterred passages in different copperplates we are in a position to determine how far the great monarch of Bengal carried his arms. A passage in the Madhainagara copperplate of Lakṣmaṇasena runs I. ve alonâfa: afaşıyaıfu: J. A. S. B.-N. S- Vol V. p 473.

[ 17 ] This passage has been supposed to refer to Lakṣmaṇa- sena's invasion of the Kalinga country.' Another passa ge³ in the same record refers to his victory over the king of Kās'i. We get somewhat a more detailed account of his conquests in a verse of a copperplate of his son Vis'varūpasena* which runs

वेलायां दक्षिणाब्धे मंसलधरगदापाणिसंवासवेद्यां
क्षेत्रे विश्व श्वरस्य स्फ ुरद सिवरणाश्ले षगङ्गोभिाजि ।
तौरोत्सङ्गे त्रिवेण्याः कमलभवमखारम्भनिव्र्याजपूते
येनोच्चैर्यंज्ञयूपैः सह समरजयस्तम्भमाला न्यधायि ॥

"By whom were erected pillars of victory along with sacrificial posts on the coast of the Southern Sea-where there is the temple containing the images of the god who bears the mace and the god who has the club in his hand* ; at the place of Vis'ves'vara (i. e. Benares) where fall the 1. R. D. Banerji, Bangalar Itihasa-P. 325. Gauda Rajamālā,- 2. येनासौ काशिराजः समरभुवि जितः । 3. J. A. S. B. 1896. Pt I. P. 11. p. 66. 4. The first line of the verse is generally interpreted as referring to Puri in Cuttack where in the temple of Juggernath we have images of Balarama Subhadra, and Krsna. But as the verse, in question, has no reference to Subhadra and 8 the language seems to refer to images having musala and ada as weapons, and not only to symbolic representations f the gods Balarama and Visnu as we have in Pari it may not e unreasonable to suppose that the Southern Sea-coast here robably refers to some place in the Tamil country where there (as an abundance of Vaisnava images, 3

[18] streams of Asi and Varaṇā into the waves of the Gangă and on the banks of Triveni (i. e. Allahabad) which became truly sacred and pure, on account of its being the place where Brahmā performed a sacrifice." The epithet Vikrama-vas'īkrta-Kamarupah applied to king Lakṣmaṇasena in his Madhainagara copperplate points to his arms having been carried as far east as Kāmarupa or Assam, Thus we find that though none of the epigraphic records furnish us with any direct or explicit reference to or account of king Laṣmaṇasena's digvijaya still the account of his invasions of countries from the coast of the Southern ocean in the south to Allahabad in the north-west and Kāmarupa in the east gathered from various records may naturally lead one to the supposition-which is supported by the description of the contemporary poet Dhoyi in the Pavanaduta-that he might have undertaken some sort of a digvijaya as was natural with all powerful Indian Kings. In the light of the inscriptional evidence already advanced it is easy to explain Lakṣmaṇasena's conquest of the kings of South India as referred to by our poet; for this may only be a reference to his invasion of Kalinga and the coast of the Southern Ocean to which mention is made by epigraphic records. But it is difficult to accept as historical the state- ment of Dhoyi that the king marched as far as the Malaya range on his mission of world conquest, in as much as no record is found to have a clear reference to his conquest of any territory in that region. It is only probable that this description of the king's march to the Malaya hills is due to the poet's love of exaggeration which served him". the double purpose of eulogising his patron and finding

[ 19 ] a most suitable abode for the heorine of his poem.* But we are not sure if there is any reference here to a temporary and not probably very successful incursion undertaken by the king either independently or in the company of some prince of the Chalukya dynasty, a member of which dynasty Laks- mana's mother was. Geographical information from the Pavanadūta :- The great importance of the Pavanaduta like that of some other dutakāvyas lies in the geographical information, afforded in the present case by the description it gives of the route from the Malaya hills to Vijayapura the capital of Lakṣmaṇasena in Bengal. It is true that from this description it is not possible for us to get any correct idea about the exact route followed by the people between Southern India and Bengal at the time of the poet though any information with regard to it would have been much welcome. The poet does not appear to have been much eager either to describe and scrupulously follow the course of that route. On the other hand, like other poets under similar conditions, our poet also seems to have availed himself of this opportunity to satisfy his love of poetic description and hence we have here a detailed description of many of the noteworthy and important places and objects of South India though all of them may not lie on the exact route that may be supposed to have usually been followed. Thus we find that the poet takes ontemporary I. Similar exaggerations are not rare even in epigraphic records as in the Monghyr plate of Dev paladeva where the king is represented as having been the ruler of the whole world (Gaudalekhamala p. 38).

[20] the wind that is bent for the northeast, from Kāñchi in the east to the land of the Keralas in the west and avails himself of this occasion to describe the Malyavat hill and Pañchapsara lake none of which can, in any way, be supposed to have lain on the direct route from the south to Bengal. The description proper begins from Kanakanagarī-the city of the Gandharvas-undoubtedly an imaginary one on the Malaya hills i.e. roughly the southern part of the Western Ghats. Leaving the Malaya hills the wind is asked to pass through the Pandya country which is represented as having been at a distance of four miles only from the Malaya range. This distance seems to be a rough one which only indicates that Malaya was on the borderland of the Pandya territorry and not included within it. The capital of the Pandya land is stated to have been Uragapura on the Tamraparṇī which is also mentioned by Kālidāsa as such. The name Uragapura seems, on phonetic grounds, to be identical with Urayur which, however, is neither on the Tamraparṇi (as Uragapura is stated to be) nor is known to have been a Pandya capital from any other source. It is however well-known as having for a long time been the capital of the Cholas. Of the two important Pandya capitals known to history-Madura and Korkai-the latter was at the mouth of the Tāmraparṇī. And we are not sure if Uragapura has been confounded with this Korkai, or Urayur was actually a Pandya capital at some time of which we have got no authentic history. It is also not known if Uragapura has any connection with Argeirou, a town mentioned by Ptolemy to have been included within the land of Pandion or the Pandya country." Leaving Uragapura the wind is 1. Raghuvams'a VI. 59, 60. 2. Mc. Crindle. Auclent India as described by Ptolemy-p. 59.

THE KUPPUSWAMI SASTR [ 21 ] RESEARCH INSTITUTE MA asked to go to the Adam's Bridge where at Ramés váram it will see the image of the god S'iva. The next place to be visited by the wind is Kanchipura- (mod. Conjeeveram )-'the ornament of the southern direc- tion.'-undoutedly for the fact of its having been, at the time of the poet, the capital of the Chola kings who were in the ascendancy at the time in the whole of Southern India. Chola ladies of Kanchi are referred to in verse 14. From verse 13 it appears that Kanchi was on the banks of the river Subalā. At the present day we find no trace of any such river existing in or near modern Conjeeveram which is on the river Palar. We are not sure if Subalā can be identified with the Palar on phonetic grounds. Dravidian langu- ages having no sonant mute the Dravidian pronunciation of the Sanskrit word bala would naturally be pala. If that be the case there may be some connection of Palar with Subalā. But in our opinion Subala may more reasonably be identified with the Vegavati near the town of modern Conjeeveram 'from the subterranean springs of which river water is obtained and sup- plied to the town." Vegavati may quite naturally be supposed to be a synonym of the word Subala, 'vega' and 'bala' in the case of a river meaning the same thing viz. its swiftness. However, these are mere guesses and cannot be accepted until strong proofs to support them are forthcoming. Leaving Kanchi the wind is asked to follow the course of the river Kaveri. It is however difficult to understand how the wind on its northerly course from Kchi could follow the Kaveri which is much to the south of the former town and not to its north. But it seems from his reference 1. Imperial Gazetteer-Vol. X (1908) p. 378

[22] to the Keralas that the poet here speaks of the upward course of the Kaveri so that the wind following its course could reach the laud of the Keralas though it would be a most roundabout way for it to take up. The non-mention of the river on the way to Kanchi from Malaya-where its mention would naturally be expected is probably due to an oversight of the poet ; but as such an important river could not be left out of account it is mentioned even in an awkward position like the present one. The wind next has to turn to the east as it is asked to pay a visit to the Malyavat hill which is identified with the curved lines of hills in the neighbourhood of Kupal, Mudgal and Raichur near Bellary. The next place to be visited by the wind is the Pañchapsara lake. It appears to have been some- where to the east of Malyavat. Its location, however, is not certain. The only fact known about it is that it was to the east of Vidarbha or Berar." It is curious that of all important places associated with Rama's exile the poet makes mention of only two-the Malya- vat hill and the Pañchapsara lake-without making any mention of Janasthāna, Daṇḍakāranya, Kişkindhyā, Rsya- mukha etc. Passing through the Andhra³ country through which flows the Godavari river the wind is asked to bend its course 1. Journal Royal Asiatic Society-1894-p. 256-7. 2. op. cit. p. 246. 3. I read Andhran in place of randhran the reading given by both the Mss. The region between the Godavari and Krsna Districts being known as the Andhra territory and the Godavari, being expressly mentioned here it seems that the Andhra country is meant.

[ 23 ] towards Kalinganagari (v. 21) which is said to have been the capital of the Kalinga country. From verse 22 the town appears to have been not far away from the sea. The descrip- tion of the king of Kalinga as given by Kālidāsa' also leads us to infer that it was on the sea-shore. Its identification with Mukhalingam in the Ganjam District which is not far from the sea shore seems to have been conclu- sively proved. It was the capital of the Eastern Ganga kings of Kalinga. There seems to be no strong reasons in favour of upholding the original identification of this capital with Kalinga- patam simply on the ground that it agrees more faithfully with the description of poets"; for such descriptions need not be taken literally. From Kalinganagari the wind has to advance direct north and reach the Vindhyan region presumably somewhere near the Amarakantaka hill where the river Narmada has its rise. Thus just after its visit to the Vindhya range, the wind is asked to go to the Narmada. The Bhillas are mentioned as inhabiting the Vindhya region. Their connection with that region is also attested to by the Kathāsaritsägara (XIII. 32-12). They were a wild mountain race, probably the ancestors of the Bhils who live in the Vindhya hills, in the forests of Malwa, Mewar, Khandesh etc.. Women of the S'abaras are mentioned in the Vindhyan region in verse 25. They are known to have been wild tribes dwelling in that region. Bāņa's Kadambari' refers to them in that 1. Raghuvams'a VI. 53 56, 2. Orissa in the mang-B. C. Majumdar p. 37-8. Epigraphia Indica-IV. 187-8. 3. शवरसेनापतिभिरभिहन्य मानकेशरिशता विख्याटवी । Kadambari (Peter son's edition). p. 19.

[ 24 ] locality. The Brhat Samhita places them in the South-eastern division of India which comprised of, among other tracts, the Vindhyan region. It distinguishes two classess of this people the nagnas'abaras (naked S'abaras) and the parna. s'abaras (leaf-clad or leaf-eating S'abaras). The wind next has to pass through Yayātinagari which appears from epigraphic records to have been on the river Mahānadi. It was sought to be identified with Jajpur which being on the river Vaitaraṇī the identification has been proved to be untenable. It is now supposed to be identical with Vinīta- pura (modern Binkā) a small town in the Sonepur State, Central Provinces. The name Yayātīnagara was apparently imposed upon Vinitapura during the reign of Yayāti, otherwise known as Mahās'ivagupta.³ The Keralis are mentioned as living on the Kaveri (v. 16) as also in Yayatinagari. According to Prof. Bhandarkar the Keralas were originally a northern people, who, as is known from the Aitareya Aranyaka*, were settled not far from Magadha. These according to him, were probably the Cheros of the Mirzapor Dt. U. P. And the mention of the Keralas in Yayātinagar is interpreted by him to refer to one of their movements to the south before they were settled in Malabar." From Yāyātinagari the wind has to reach Suhma or south- west Bengal. Suhma was one of the divisions into which Bengal Brhatsamhita XIV. 10. 1. 2. Epigraphia Indica-Vol III, p. 355. 3. Ibid Vol. XI. p. 189. 4. II. 1. 1. 5. As'oka p. 41. Dr. H. C. Roychoudhury however makes to me an alternative suggestion according to which the mention of Keralis in Yayatinagara may only be a reference to a settlement of Kerali courtezans there.

[ 25 ] was divided; the other divisions were Pundra including Varendri, Vanga, including Samatata and Uttara-Räḍha. In the description of Suhma we have mention of a temple of Visnu (v.28). We have also reference to the town of S'iva (v. 29) and to the temples of the Sun and Ardhanaris'vara (v. 30). It is very difficult to trace the ruins-if there be any-of these ancient monuments and to identify them satisfactorily. It is also not easy to determine whether the town of S'iva refers to an actual town like Shibpur in modern Howrah district in Bengal, A bridge constructed probably by Ballālasena is referred to in verse 31. The wind next has to go to Triveṇī (in Hugli Dt. ) where the Yumna issues from the Ganges and does not join the latter as at Allahabad. It is to be noted that here we have no mention of the famous port of Saptagrāma or Satgaon to which frequent references are met with in medieval Bengali works in course of descriptions of journeys from Bengal to Ceylone. But we are not sure if the port had risen to eminence during the time of Laksmansena. The wind is next asked to go to Vijayapura -the capital of Lakṣmaṇasena (v. 36). It is represented as having been both a camp (Skandhāvāra) and a capital (rājadhānī) of the king. The identification of this capital town has been the fruitful source of a good deal of controversy among scholars. According to some it has to be identified with Vijayanagara in Rajshahi, while according to others it is identified with Nadia. 1. Gaudarajamāla p. 75. 2. J. A. S. B-1905 p. 45. 4

[ 26 ] From the description of the capital as it appears in the Pavanaduta we can gather that it was probably included in Suhma and that it was on the banks of the Ganges. We also learn that it was to be reached after visiting Triveṇī which thus seems to have been to the south of the capital. All these pieces evidence combined point to the Nadia region as the probable of locality which included Vijayapura within it. Muhamudan historians also mention Nodiah (probably identical with Nadia) as a capital of Lakhmaniyā-probably the same person as our Lakṣmaṇasena. A large mound locally known as the Ballāla- ḍhibi in the village of Bamanpukur in Nadia is believed to be the remnant of the palace of Ballälasena and a tank near by the mound called the Ballāladīghi may be identical with the one referred to in verse 54 of our poem. As to the second identification put forward by some scholars it should be said that it does not seem to have anything in its favour except the similarity of the two names-Vijayanagara and Vijayapur, and a local tradition of doubtful credibility. The fact of the former place being near Deopara the find-spot of a stone inscrip- tion of Vijayasena cannot possibly indicate that this particular place is the site of the capital of king Lakṣmaṇasena. We need not also dismiss as unauthentic the statement of Dhoyi that Vijayapura was a capital of Lakṣmaṇasena. It may not be improbable that he too, like many other kings, bad several capitals or rather seats of government e.g. Lakṣmaṇīvatī, Vijayapura, Vikramapura etc. of which the last alone is found to have been referred to in the epigraphic records so far available. I. Tabakat-I-Nasiri (Raverty's translation)-p. 554.

SUPPLEMENTARY NOTE. Verses attributed to Dhoyi in works of anthology but not found in the Pavanadūta. सदुक्तिकर्णामृते- दरविगलितद्वादुर्बलामङ्गलेखां ग्लपयति न यदस्याः श्वासजन्मा हुताशः । स खलु सुभग मन्ये लोचनइन्दवाराम् farrugधारावाहिनीनां प्रभाव: ॥ (क) — धोयोकस्य । आरब्धा मकरध्वजस्य धनुषे तस्यास्तनुर्वेधसा त्वद्दिश्लेषविशेषदुर्बलतया जाता लतावद्धनुः । तत् संप्रत्यपि (?) हे' प्रसीद किमपि प्रेमामृतस्यन्दिनीं दृष्टि' नाथ विधेहि सा रतिपते: शिञ्जापि सञ्जायताम् ॥(ख) - धोयोकस्य । तस्यास्त्वदेकमनसः स्मरवाणवर्षेः काय वपुः शठ बिभर्त्ति यथा यथैव । The verses are taken, as already pointed out, from J. A. S. B.-1906-pp. 18ff. the text published wherein (indicated in the footnotes by M.) has been corrected after a fresh and careful collation of the Asiatic Society and Sanskrit College Manus- cripts of the Saduktikarnamrta. (indicated in the footnotes respectively by S and A) (क) This has a parallel in Pavana. 75. (ख) This has a parallel in Pavana. 66. 1. a-A, S, M; but it gives no sense.

28] स्तोकायितयतयेव' तथा तथैव कान्तिर्धनोभवति दीर्घविलोचनायाः ॥ — धोयोकस्य ।

न क्रीड़ागिरिकन्दरेषु रमते नोपैति वातायनं
दूराद देष्टि गुरु' निरस्यति लतागारे विहारस्पृहाम् ।
आस्ते सुन्दर सा सखीप्रियगिरामाश्वासनैः केवलं
प्रत्याशां दधतौ तया च हृदयं तेनापि च त्वां पुनः ॥

—धोयोकस्य ।

संरुहाः कथमप्यमङ्गलभयात् पक्ष्मान्तरव्यापिनोऽ
प्युत्तालोक्कृतलोचनं निपुणया वाष्पाम्भसां विन्दवः ।
न्यस्यन्त्याः सहकारपल्लवमथ व्यानम्य पत्युः पुरो
धारावाहिभिरेव लोचनजलैर्यात्राघटः पूरितः ॥

- धोयोकस्य ।

श्राजन्मव्यवसायिना क्रतुशतैराराध्य पुष्पायुवं
केनाकारि पुरा तन्दरि तनुत्यागः प्रयागभ्भ्रमे ।
यस्यार्थे सखि लोलनेत्रनलिनौनालायमानखलद-
वाष्पाम्भःपतनान्तरालवलितग्रीवं पथः पश्यसि ॥

— धोयोकस्य । , यत् पुष्णासि पिकान् 'अकारणरिपूनध्यन्यवामभ्भ्रुवां यच्चाच्छिद्य बलिं विलुम्पसि करात् सर्वं सहिष्ये तव । 1. तयैव - A. S. तयैव - M. The reading here which is hopelessl corrupt gives rise to a fault in the metre. 2. करण – M. कारण - A, S.

[ 29 ] हंही 'मद्दचनादितस्त्वयि गते शाखान्तरं वायस क्षेमेणाद्य समागमिष्यति स चेत् कान्तश्विरप्रोषितः ॥ प्रयासि यत् कुण्डलचक्रधारया तदद्य कर्णायतलोचनोत्पले

विपाटयन्तीव घनं निशातमः ।
फलेग्रहिः कस्य मनोरथद्रुमः ॥

रोमावली सत्रिबलीतरङ्ग- - धोयोकस्य । - धोयोकस्य । "नाभिहदस्योपरि राजतेऽस्याः । मुखेन्दुभीतस्तनचक्रवाक- 'वक्त्रच्युता शैवलमच्जरोव ॥

श्रहन्तनीयानतिकोमलश्च
स्तनद्वयं वोढ़,मलं न तावत् ।
इतीव तत्संवहनार्थमस्याः
बलित्रयं पुष्यति मध्यभागः ॥

- धोयोकस्य । —धोयोकस्य । तासां पौनस्तनकलसयोः स्थूलमुक्ताभिरामा वेणीभूता स्त्रिवलिविषमे 'तिर्य्यगायामभाजः । I. मा-A. M. म-S. 2. कान्त - A. S. कान्ता - M. 3. नाभि M. नाभि ( ? ) - A. S. 4. — वक्त – A - बभ्रु – S. वक्रे --M. 5. -भूता—S. भृता — M. 6. तीर्थंगायामभाज:- M. तीर्य्यगायामभावः - S.

[ 30 ] वक्त्रे' लोलालकविलुलिताः केतक चोदलक्ष्मों प्राप्ता: " क्रीड़ावनविहरणे विन्दवः खेदवाराम् ॥ (क) - धोयोकस्य ।

बिभ्राणास्तीयलग्नं वसनमरसनादामनि श्रोणिभारे
दूरादन्योन्यसाचि स्मितचतुरसखीकामिभिर्वोच्यमाणाः' ।
उत्तेरुस्तौरलेखां विपुलकमलिनौपत्रमो षदविलचा
वक्षोजाग्रेषु कृत्वा हरिगशिशुट्टशो वोतचीनांशुकेषु ॥

- धोयोकस्य ।

प्रियाया: प्रत्यूषे गलितकरीबन्धनविधा-
वुदञ्चद्दो वल्लोदरचलितलोलाञ्चलमुरः ।
वन पश्यत्यथ मयि समन्दाक्षहसितं
मन्यास्तद्रूपं यदि लिखितुमीशो मनसिज: ॥

- धोयोकस्य ।

यत्र तत्र' रतिसज्जबन्धकीप्रीतये मदनशासनावि ।
नोलकान्तपटतामुपाययौ सूचिभेद्यनिविडं निशातम: ॥

(क) This has a parallel in Pavana. D. 74. 1. वक्रे - M. बर्ष - S. 2. प्राप्त: - A M. S. बसनादामनि-M. 3. 4. –क्षमाणाः M. ―क्ष्यमाचा:—S. - वरः M. —धोयोकस्य । 5. - मुर: (१) —A.—म्बरुः—S. 6. धनादूते - A. घनादूने - S. वनादुते — M. The reading is hopelessly corrupt here. 7. यति स - M. रतिस - S. रति - A

31 ]

क्षौणीन्द्र त्यजति क्षमां त्वयि रणे दोःशालिनोऽप्यक्षमाः
प्रत्यर्थिष्वथ कम्पमानतनुषु त्वञ्चानुकम्पाकुलः ।
त्वं गृह्णासि भुवः करं मृगदृशामेऽपि च स्वर्भुवां
तेभ्यस्तेऽभ्यधिकं नु किं गुणिभिरप्युद्गीयते यदु भवान् ॥

— धोयोकस्य ।

निद्राजिह्मदृशः सखिष्वपि सवैलक्ष्या नखाङ्गव्रण-
व्यादष्टां शुकलेखया प्रतिपदं शौत्कारिवक्ते न्दवः ।
त्वत्सेवासमुपागतचितिभुजां निर्य्यन्ति लीलाग्टहाद
एताः प्रौढ़रतिश्रमप्रमिथिले रङ्ग: कुरङ्गीदृशः ॥

—धोयोकस्य । पश्चात् खुरद्दितयखण्डित भूमिभाग- 'मूर्डीकृताग्रचरणड यमुग्रहेषम् । मूर्द्धावगाहनविहस्त निजाखरावम् राज्जनः परिजहार खलन्तुरङ्गम् —धोयोकस्य ।

कृतशोकरवृष्टि केशरैरसकृत् ' स्कन्धमबन्धुरं धुवन् ।
अपिबच्चरणाग्रताड़ितं तुरगः पङ्किलमापगापयः ॥

1. मूर्हो—M. A.—मुजी (?) — S. 2. — षम् — M.—षम् S. स्तुरङ्गम् — M. - तुरङ्गम् – A S S. 3. 4. —बसनत्—M.—रसकृत् — A. 5. बन्ध ुरं धुवन् – S. बन्धबन्धुरम् — M. 6. तुरग : - S. तुरग — M.

[ 32 ] जञ्जनकृतायां सुभाषितमुक्तावल्याम्- निजनयनप्रतिविम्बेरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि । नोलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ (क) - गोई धोई कविराज । शार्ङ्गधरपडतौ—

छिन्त्से ब्रह्मशिरो यदि प्रथयसि प्रेतेषु सख्यं यदि
ate: क्रोस माभिदि रतिं धत्से श्मशाने यदि ।
सृष्ट्वा संहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय भक्त्या मनः
कं सेवे करवाणि किं त्रिजगतो शून्या त्वमेवेश्वरः ॥

- धोईकवेः । ( क ) Quoted in Sahityadarpana VIII. 15 without the name of the author. () Peterson's edition-No. 1161. P. 189. Ascribed to Umapatidhara in the Saduktikarnamrta. 1. वो M. वी - S.

भूमिका विक्रमादित्यस्य व गौड़ाधिपस्य परमेश्वर - परमभट्टारक- परमवैष्णवमहाराजाधिराजस्य कविवरस्य श्रीमतो लक्ष्मण- सेनस्यापि सभामण्डपं रत्नभूतैः पण्डितप्रकाण्डे विमण्डितमासीदिति विदितचरमेवानेकेषाम् । तथा च स्मार्त्तप्रवरा वङ्गगौरवभूताः पशुपतिहलायुधप्रभृतयः, कविप्रवीणा कोमलपदावलीविन्यास पटवो जयदेवादयः, वैयाकरणकेशरिणो भाषावृत्तिम्प्राणलब्ध कीर्त्तयः पुरुषोत्तमदेवमहाभागा अन्ये च बहव स्तेन प्रोत्साहितास्तदीयां सभां समलङ्कुर्वन्तः समासत । श्रूयते च यथा विक्रमादित्यस्य सभायां 'नव रत्नानी' व तस्यापि सभायां पञ्च रत्नानि व्यराजन्त येषु च रत्नेषु चान्तर्भूतं कविवरेण धोयोकेनापि । तथा च समुत्कीर्ण असोद अधस्तनः श्लोकस्तदीयसभामण्डपद्दारि इति श्रूयते- 'गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कुविराजश्च रत्नानि समिती लक्ष्मणस्य च ॥' इति उपरितश्लोकीयकविराजशब्दो लक्ष्मणसेनसभालङ्कारभूतं कं नाम पण्डितप्रकाण्डं सूचयतीति न निःसंशयं प्रतिपादितं केनापि पुरातत्त्वानुशीलन रसिकेन । पुरुषोत्तम देवकृत 'भाषातत्व'- ग्रन्थभूमिकायां 'राघवपाण्डवीय' - प्रणेत्रा कविराजेन एतच्छोकगतस्य कविराजस्य ऐक्यं समुपन्यस्तं श्रीमता श्रीशचन्द्र चक्रवर्त्ति - महोदयेन । परं राघवपाण्डवीय काव्यकर्त्ता कविराजेन कादम्ब- कुलतिलकचक्रवर्त्तिवोरकामतेवप्रोत्साहितेनैव स्वं काव्यं विरचित- मिति राघवपाण्डवोयपुष्पिकातो ज्ञायते इति लक्ष्मणसेन - परिषदो मासिकाधिवेशने वाचित' 'धोयो कवि' र मदीयं विमलम्बीव विरचितेय भूमिका । विस्तरतस्तु चाङ्गलभूमिकायामेव सर्वमालोचितम् । चाल जोषानभिज्ञानां बाचकवरायां सुखबोधार्थं दिग्दर्शनमात्रमव क्रियते । + भाषावृत्ति: Introduction P. 6.

[ 34 ] सभाकविना कविराजेन तस्य ऐक्यप्रतिपादनं कथं वा सङ्गच्छेत ? अस्माभिस्तु एवमनुमीयते यथात्र कविराजशब्देन पवनदूतकन्तु : धोयोकवेरेव सूचनं कृतमिति । न च न धोयोकवेः कविराज- संज्ञायां किमपि मानमस्तीति शङ्कनीयम् । कविना स्वयमेव स्त्रीये पवनदूते 'कविक्ष्माभृतां चक्रवर्त्ती' इति पदेन (१०१ मे श्लोके ) पवनदूतपुष्पिकायाञ्च 'धोयोकविराज' इति नाम्ना कविराज इति विरुदस्य सूचितत्वात् । जयदेवेनापि गीतगोविन्दाख्य काव्यस्य चतुर्थे लोके 'धोयो कविक्ष्मापतिरिति वचनेन एतस्य कविराज- संज्ञा प्रकटीकता सम्यगेव । परमुरक्कतेऽपि धोयोकवेः कविराज so far faceuारैव कथमेतस्य सूचनं कृतमत्र श्लोके इति सन्देहे ब्रूमो यथा नैषा काचन नवोना शैली यद् विरुदद्वारेणैव कस्यचित् सूचनमिति । एवञ्च केचन महात्मानोऽधुना विरुद मुखेनैव तथा प्रथां गता इह जनसमाजे यथा तेषां नाम प्रायेण विस्मृतमेव । तथा च चतुरुदधिसलिलाखादितयशसो विपुल- विक्रमा राष्ट्रकूटकुलतिलकाः श्रीमन्तोऽमोघवर्षदेवपादा इदानों अमोघवर्षेत्यादि विरूदेनैव परिचीयन्ते इतिहासालोचिभिने च तेषां नाम समुपलभ्यते कुत्रचिदपि लेखे । एवञ्च भारतगौरवभूतानां कणादादीनां संज्ञादिकम् इदानीं न केषामपि गोचरं सुधियाम् । अन्ये च जगन्नाथादयः पण्डितराजादिविरुदमुखेनैव समधिकं प्रसिद्धिं गता इति विरुद्दारा यदि सूचनं धोयोकवे स्तत्र न किमपि चित्रम् । अपरच एतत्कवेः लक्ष्मणसेन सभापण्डितत्वं गीतगोविन्दटोका- कदभि महाराजकुम्भादिभिरप्युररीकृतम् । तथा च कविरयं लक्ष्मणसेनराज्यकाले खोष्टीयवादशशताब्दयां प्रादुर्बभूवेति निर्णतुम् अलम्भवामो वयम् । धोयीकविप्रणीता ग्रन्थाः- attaविप्रणीतम् 'पवनदूतम्' इत्येकमेव खण्डकाव्यमिदानों- पलभ्यते । परमयमिदमेकमेव विरचय्य खण्डकाव्यं परम-

[ 35 ] गौरवनिदानभूतं 'कविराज' - लाञ्छनं समधिगतवान्, गौड़ेश्वर- लक्ष्मणसेनसकाशाच्च 'दन्तिव्यूहं कनकलतिकां चामरं हेमदण्डच्च' गौरवातिरेकद्योतकं सम्प्रापेति चित्रमिव प्रतिभाति । सम्भाव्यते च एतदीयकविराजविरुदेन 'वाक्सन्दर्भाः कतिचिदमृतस्यन्दिनो निर्मिताश्च' इति पवनदूतगते तदीयवचनेन च यथानेन इदानीमनुप- लभ्यमानान्यपि कानिचन निम्मितानि काव्यानि येषां गुणगणसमा- कृष्टेन लक्ष्मणसेनेनास्य प्रविहिता समुचिता सम्मानना । सदुक्तिकर्णा- मृतशार्ङ्गधरपद्धतिप्रभृतिषु धोयोक्कृतित्वेनोपन्यस्ताः पवनदूतबहिर्भूता विंशतिः श्लोकाः एवमेव केषाञ्चन काव्यान्तरणामेवांशा भवेयुरित्य- बुमिनुमः । न च सूक्तिग्रन्थेषु धोयोक्कृतित्वेन समुपस्थापितानां 'पवनदूत'गतानां पवनदूतातिरिक्तानां वा श्लोकानां समुन्यास- वेलायां ग्रन्थस्य कस्याप्य, लेखो दृश्यते धोयोक्तस्य । धोयोक्कृतित्वेन चोपन्यस्तास्ते श्लोका इतः पूर्वमेवात्र ग्रन्थे एकत्र संनिवेशिताः । धोयोकाव्यस्य गुणागुणाः । धोयीकविसमकालीनानां तदीयकवित्वविषये कोदृशो प्रसोत् धारणा इति तु प्रथमतस्तावदालोचनौयम् ; अनन्तरञ्चाव विषये अस्मदीयं मतं प्रकटयामः । जयदेवोयगोतगोविन्दकाव्ये च तात्- कालोनकविवर्य्याणां वर्णनगर्भः समुपलभ्यते कश्चन श्नोको 'वाच: पल्लवयतो' त्यादि । एष च श्लोक स्तात्कालोनकवौनां दोष- प्रदर्शनमय इति व्याख्यातं टोकाक्कद्भिः । तथा चोक्तं रसमष्जय्र्या - मेतत्श्लोकव्याख्यानावसरे धोयीकविमाश्रित्य यथा - 'धोयी कविक्ष्मापतिः । धोयौनामा कविराज: श्रुतिधरः श्रुतिः श्रवणं तन्मात्रा- देव हृदयग्राहो । तस्योच्चारितमात्रग्राहित्वमेव न कवितायां कौशल्यमिति भावः । महाहङ्कारकथनाय राजोपमा । तथाहारादेव स्वस्य कविराजपदवीमानीतवान् । सत् कविमध्ये तु तस्य गणनापि मेति भावः' इति ।

[ 36 ] परं धोयोकवेः कविराज इति विरुदः श्रुतिधर इति संज्ञा च केवलं तस्य आत्माभिमानं निन्दाच्च गमयतीति तत्काव्यालोचनपुर:- सरं न वयमुरकत्र्तमल भवामः तदीयकाव्ये महाकविसमुचितानां गुणानां बाहुल्येन सद्भावात् । न च महाकविमाचाधिगम्यस्य कविराजलाञ्छनस्य लक्षणसेन सभायाम् अयोग्येन केनचिद् उपयोग कृत इति कथमपि सम्भवेत् विश्वामपदं वा गच्छेत् । न वा लक्षण- सेनेन केवलमामाभिमाने कसहायस्य कस्यचित् गुणहीनस्य दन्ति- व्यूहादिभिः सभाजनं सम्पादितमिति प्रतीयुः केचन बुद्धिमन्तः । यत् सत्यं धोयोक्ते पवनदूते कालिदासानुकरणं प्रतिपदमेव स्फुटी- भवति वाचकानाम् । परं तत्रापि परमोत्कर्ष द्योतकानि महाकवित्व - सुचकानि च बहून्येव वस्तूनि वयमुपलभामहे । सूक्तिग्रन्येषु च समुपलभ्यमानेष्वपि धोयोकतश्लोकेषु बहव एव विलसन्ति गुणा इति सर्व्वेरेव स्वीकाय्यं काव्यरसिकेः । तथा च कविनानेन ग्रन्थान्तरस्या- प्रणतत्वेऽपि एतस्य कविराजपदं न सर्व्वथा अनुचितम् इत्यस्माकं सम्प्रतम् । एवञ्च टोकाद्भिः कुम्भादिभिः समुदभावितो धोयोकवे र्दोषराशि स्तत्कृतानां काव्यानामनालोचनजन्य इति जयदेवस्य प्रशंसातिरेकद्योतनायें समुपन्यस्त इति वा न तत्राग्रहवन्तो वयं धोयोक्कृतौ दोषानवाविष्कुम्भः केवलम् । इतः पूर्वं भूमिकान्तरे समुद्धृतेभ्यश्च द्वित्रेभ्य एव श्लोकेभ्यः श्लोकांशेभ्यश्च वाचकमहाभागाः स्वयमेव धोयीक वेर्गुणदोषान् विचारयितुमलम्भविष्यन्ति समर्थ ग्रन्यमनधीयाना अपि । धोयोकसं पवनदूतम् दूतकाव्यानीति रमणीयानि खण्डकाव्यानि समुपपादयन्ति किमपि वैशिट्य संस्कृतसाहित्यस्य । तत्र चेदानीमुपपलभ्यमानेषु छूतकाव्येषु कालिदासप्रणीतम् मेघदूतं नाम प्रसिद्धं वस्तु एव प्रधान- तमं प्राचीनतमं च पदमधिकुर्वत् विराजते । यश्च नाम मनोहरं

[ 37 ] मेघदूतमनुसृत्य बहुभिरेवार्वाचीनैः कविभिर्विरचितानि विविधानि दूतकाव्यानि मेघपवनहंसादोनां दौत्यम् उपवर्णयद्भिः । यत् सत्यं न तान्यर्वाचीनानि वस्तूनि गुणगरिम्नां कथञ्चिदपि कालिदासीय- वस्तुना तुलनामप्यर्हन्ति । परमेतदप्यङ्गीकरणीयमेव यथा तेष्वप्य' नेकेषु मनोहराः काव्यगुणा बाहुल्येनैव विलसन्ति सुतराम् । संगृहीतच मया पञ्चविंशत एतादृशानां विवरणम् । न च तेषां सर्व्वेषामेव समयादिकं निर्णीतं निःसंशयम् । यावत्त्वस्माभिर्ज्ञायते तावता त्वेवम् अनुमानं न दुष्टं प्रतिभाति यथेदं पवनदूतमेव तेषु प्राचीनतममिति । वस्तु चेदं गौड़ीयानां परमादरास्पदं गौड़ा- धौश्वरस्य लक्ष्मणसेनस्य वृत्तान्तोऽत्र तदीयसभापण्डितेन केनचिदुप- निबद्ध इति । अ खिलेषु चोपलम्यमानेषु दूतकाव्येषु स्थान मस्य परमगौरवास्पदमेवात्र गुणानां विविधानामेव समुपलम्भात् । वैशिष्ट्य चात्र एतदपि उत्पश्यामो यथात्र ऐतिहासिक पुरुषप्रवर एव नायकत्वेनोपस्थापितो न तु प्रायेणान्यत्र सकलेषु दूतकाव्येष्विव कल्पितः कश्चिद विषयोक्रियते नायक इहेति । न चात्र वङ्गीयकवि- कृतेषु इतरेषु. प्रायेण सर्व्वषु दूतकाव्येष्विव वैशिष्ट्यानवगाहि कृष्णराधाप्रेम एवाधिक्रियते विषयत्वेन । एवं बहुवैशिष्ट्यगुम्फितमिदं काव्यं गौड़ाधिपसेनान्वयकुल- तिलक श्रीमन्महाराजलक्ष्मणसेन देवपादानां सविधे मलयपव्वंत- क्वताधिवासया कुवलयवत्या नाम गन्धर्व कन्यया लक्ष्मणसेनानुरक्त- चित्तया पवनरूपस्य दूतस्य प्रेषणमुपवर्णयति । पवनदूतस्यैतिहासिकत्वम् । इदं नाम पवनदूतं लक्षणसेनक्कतं दाक्षिणग्न्यविजय सूचयति । तथा च दाक्षिणात्यचितोशान् विजित्य प्रत्यावत्तंमानं तं प्रत्यक्षोक्त्यैव मलयपर्व्वतस्था कुवलयवतो मदनवाणैर्निपोयमाना बभूवेति एतद- न्यादुपलभ्यते । परमेतदुदाक्षिणात्य विजयहत्तान्त ऐतिहासिकं

[ 38 ] वस्तु कविकल्पना वा न तत्त्रास्ते निश्चयः कोऽपि । अधिगम्यमानेषु तावदेतद्राजस्य ताम्रशासनपट्टकेषु न कोऽपि वर्त्तते निर्देश एवं - विजयस्य कस्यापि । उत्तरतो प्रयागवाराणसी पर्य्यन्तं पूर्व्वतः कामरूपं यावत् दक्षितश्च कलिङ्गपर्यन्तं तेन विजितो भूभाग इति ताम्रशासनेभ्य एव तदोयेभ्यो निर्णेतुमलं भवामो वयम् । परं मलयं यावत्तेन प्रयातं न वेति यद्यपि नोल्लिखितं ताम्रशासनेषु तथापि लक्ष्मणसमकालीनधोयोकविना समुपनिबद्ध' मलयपर्व्वतं यावदेतस्य समरयात्त्राविवरणम् स्वाश्रयभूतलक्ष्मणसेनगौरवातिरेक- प्रतिपादन मात्रप्रयोजनं सर्व्वथा असत्यमित्युपेक्ष्यमंशतः सत्यमिति ग्राह्यं वेत्यत्र न सुशको निर्णयः । पवनदूते भौगोलिक विवरणम् :- भौगोलिक विवरणविषये बहु ज्ञातव्यं समुपनिबद्धमत्र पवनदूते दूतान्तरेषु केषुचिदिव मलयपर्व्वततो गौड़' यावत् पवनेनाश्रयणीय- मार्गस्यात्त्र सम्यग्विवरणमुखेन । तत्र नाम मार्गविवरणे मार्गगतानां बहूनां मन्दिरादीनां द्रष्टव्यवस्तूनां इदानीमनुपलभ्यमानानामुपवर्णनं तात्कालिकजनपदादिसंस्थानञ्च सम्यगेव समुपनिबद्धमुपलक्ष्यते यत्राम विवरणं प्राचीनभारतीय जनपदादिसंस्थानज्ञानविषये महान्त- मेवोपकारं साधयति भारतपुरातत्वालोचननिपुणानाम् ।

पवनदूतम्

अस्ति श्रोमत्यखिलवसुधासुन्दरे चन्दनाद्रौ
गन्धर्वाणां कनकनगरी नाम रम्यो निवासः ।
<ref>1</ref>हैमैर्लीलाभवनशिखरैरम्बरं व्यालिखद्भि-
र्धत्ते शाखानगरगणनां यः सुराणां पुरस्य ॥ १ ॥

तस्मिन्नेका कुवलयवती नाम गन्धर्वकन्या
मन्ये जैत्रं मृदु कुसुमतोऽप्यायुधं या स्मरस्य ।
दृष्ट्वा देवं भुवनविजये लक्ष्मणं क्षौणिपालं
बाला सद्यः कुसुमधनुषः संविधेयीबभूव ॥ २ ॥

बाल्येष्वालीष्वपि मनसिजं मानभिव्यञ्जयन्ती
पाण्डुक्षामा कतिचिदनयत् कातरा वासराणि ।
गन्तुं देशान्तरमथ मधावन्यथैव प्रवृत्तं
गाढ़ोत्कण्ठा मलयपवनं सप्रणामं ययाचे ॥ ३ ॥

१। चन्दनाद्रौ मलयपर्व्वते । उत्तुङ्गैर्हेममयैः क्रीड़ागृहशिखरै<error> </error>र्यो निवासोऽमरावती- सादृश्यं भजत इति भावः ।

२। जैत्रं जयशीलम् । क्षौणिपालं नरपतिम् । त्वक्ष्मणं लक्ष्मणसेनाख्यं गौड़ाधिपम् । संविधयीवभूव वशगा जाता । एतेन लक्ष्मणसेनस्य सौन्दर्य्यातिरेको व्यव्यते ।

३। आलिः सखी वयस्या च' इत्यमरः । वसन्ते मलयानिल उत्तर गौड़ाभिमु प्रवहतीति अनन्तरङ्गमपि तं कुवलयवतो ययाचे कामपीडातिशय्यादिति भावः ।

1. हेमै - M. हैमै - A.

पवनदूतम्

त्वत्तः प्राणाः सकलजगतां दक्षिणत्वं प्रकृत्या
जङ्घालं' त्वां पवन ! मनसोऽनन्तरं व्याहरन्ति ।
तस्मादेव त्वयि खलु मया संप्रणीतोऽर्थिभावः
प्रायो भिक्षा भवति विफला नैव युष्मद्विधेषु ॥ ४ ॥

वीक्ष्यावस्थां' विरहविधुरां रामचन्द्रस्य हेतो-
र्यातः पारं पवन ! सरितां पत्युरण्याञ्जनेयः ।
तत्तातस्याप्रतिहतगतेर्यास्यतस्ते मदर्थं
गौड़ी क्षौणी' कति नु मलयक्ष्माधराद योजनानि ॥ ५ ॥

तत्रावश्यं कुसुमसमये स त्वया शोलनीयः सान्द्रोद्यानस्यगितगगनप्राङ्गणो' गौड़देशः तन्म ेऽवस्थां कथय नृपतेर्जीव नत्राण हेतोः प्रादुर्भावविजगति खलु त्वादृशानां परार्थः ॥ ६ ॥ हृत्वानध्यें परिमलमितश्चन्दनानोकहानां तू तावद विसृज मलयोपत्यकाकाननानि । ४ । 'मङ्गालोऽतियव:' इत्यमर । 'दक्षिणे सरलोदारों' इत्यमरः । दचिपदिगगामी । अनन्तरम् अभिन्नम् । अथच दक्षिणो ५। सरिता पत्युः समुद्रस्य । भाञ्जनेयः अञ्जनायाः पुत्री हनुमान् इति यावत् । तत्तातस्य तस्य हनुमतस्तातस्य जनकस्य पवनस्य भवत इति यावत् । गौड़ी गौड़देशौया चौथो भूमिः । । कुसुमसमये वसन्तकाले शीलनीयो दृश्य: वसन्तकालस्य कत्वादिति भावः । 'नौवनत्राण हेतोरर्थान्मम, यहा नृपतेर्विशेषणम्' (A) 1. नान — R. अङ्कालं – M and A. वौक्ष्यावस्थां – M, A, H गौड़ौचोपि — M. कामोद्दीप- 2. बौचावस्थां - R. 3. गौड़चोणि - A. 4. 5. इकान R. कहानी - A and M. 6. A, H.-M.' सृज - A बिल M..

पवनदूतम् यावन्नैते निधु'वनकलाकेलिभाजो भुजङ्गा भोगव्याजाच्चुलुकचुलुक' मत्सरास्त्वां पिबन्ति ॥ ७ ॥

श्रीखण्डाद्रेः परिसरमतिक्रम्य गव्यूतिमात्रं
गन्तव्यस्ते किमपि जगतो मण्डनं पाण्डा' देशः ।
तत्र ख्यातं पुरमुरगमित्याख्यया ताम्रपर्या
स्तीरे मुग्धक्रमुकतरुभिर्बद्धरेखे' भजेथाः ॥ ८ ॥

सम्भोगान्ते श्वथभुजलतानिः सहानां वधूनां
व्याधुन्वन्तोऽनुचितकवरीभारमव्याजमुग्धम् ।
अस्मिन् सद्यः श्रमजलनुदः सौधजालैरुपेत्य
प्रत्यासन्ना मलयमरुतस्तालवृन्तोभवन्ति ॥ ८ ॥

क्रीड़ाशैलं भुजगनगरौयोषितां कौतुकच्श्चेत् सेतुः याया जलधिकरिणः शृङ्खलादाम दौर्घम् । ७। निधुवन मेथुनम् । चुलुकम् गण्डूषम् । मारा अन्यशुभदेषिणः, भुजङ्गानां स्वभावकौटिल्यादिति भावः । ८। श्रखण्डा' मलयपर्वतस्य । " गव्यतिः स्त्री क्रोशयुगम्" इत्यमरः । उरगपुरम् इति ताप सरितस्तौरवत्र्त्ती पुरविशेषः । क्रमुक तरुभिरुपलचिते इति शेषः । मिन् उरगपुरे इति यावत् । 1.-f-R. --A. 2. लकं R. - लुकं - M and A. 3.-M. --A. 4. खेभ - A. - खर्भ- M. 5. – किरण: — M. -करिण: - A. कारिण: - H

पवनदूतम् भाति स्नेहादवनितनया 'जीवना' खास हेतो र्लङ्काद्दीपं प्रति इव यो बाहुरेकः पृथिव्याः ॥ १ क्रुध्यदुगौरोकर किशलयाकष्टचूड़ा सुधांशो र्द्रक्ष्यस्युच्चैः कुल'मकलुषं तत्र रामेश्वरस्य । ati ra faeलिविषमं वारसीमन्तिनोनां हस्तोत्कम्पं कथयति विधेः सृष्टकाञ्चीपदस्य ॥ ११

लोलागारै' रमरनगरस्यापि गवं हरन्तीं
गच्छेः काञ्चीपुरमथ दिशो भूषणं दक्षिणस्याः ।
नक्तं यत्र प्रहरिक इवोज्जागरं नागराणां
कुर्वन् पाणि' प्रणिहित'धनुर्जायते पञ्चवाणः ॥ १२ ॥

१०। भुजगनगरो उरगपुरम् । सेतु सेतुबन्धम् । अवनितनया जानको लङ्कायामपहता इति शेषः । ११। कुलं गृहम् । रामेश्वरस्य तन्मामः शिवस्य । विवलिः मांससद्धोषजन्यं रेखानयम् । तनुमध्या मनोहराकारा वाराङ्गना अव विराजन्ते इति भावः । १२ । पञ्चवाणो मदनो यत्र काञ्चोपुरे रावौ हस्तष्टतधनुर्नागराणां प्रहरिकत्वं सम्पादयति । रात्रौ तच नागरिका निर्वाध कामासक्ता भवन्तौति भावः । लया - R. -नया-M, H and A 1. 2. —मश्वास—M and A. —নাवাষ—H. 3. कं- M. – कः – A, H. 4 – कर — Omitted in R but is found in A and is supplied in M 5. फल - R. -पद-M. -कुल- A. 6. मेध्यं - R. मध्यं - M and A. 7. गैरे — R. M and A 8. प्राणि— R. -पाणि- A and M. 9.-R. -fa-M and A.

पवनदूतम्

श्रब्भ्भ्रं' लौला'विहसितमिव श्यावतामभ्युपेते '
सद्यः फेनव्यतिकरमिषादर्पयत्यंशुकान्तम् ।
अम्भः क्रीड़ाकुतुकरभसम्भ्रष्टचीतोत्तरीये
यत्राणामुरसि सुबला वौचिहस्तैः सखीव ॥ १३ ॥

मन्धे मोक्षः कठिनसुरतायास लब्धस्य तूर्णं
दुष्प्रापस्ते' पवन भविता चोलसीमन्तिनीभ्यः ।
के वा तासामलकरचनालीननौली' सनाथे
गण्डाभोगे मलयजपयः पिच्छिले न स्वलन्ति ॥ १४ ॥

हित्वा काञ्ची'विनय' वतौभक्त 'रोधोनिकुञ्ज तां कावेरीमनुसर खगश्रेणिवाचालकूलाम् । इत्यमरः । १३ । 'श्याव: स्यात् कपिश: ' "कौतूहलं कौतुकञ्च कुतकञ्च कुतूहलम्" इत्यमरः । इत्यमरः । ' व्याजी मिषं कुलं कम' इति वैजयन्ती । अभ्युपेते उरसीत्यस्य विशेषणम् । व्यतिकरः सङ्गः । 'रभसो वेगहर्षयोः' सुबला एतन्नाम्रौ काञ्चीपुरसन्निहिता नदी जलकेलिसक्तानां काञ्चोपुरस्त्राणाम् उन्मुक्तोरःस्थलं फेनजाले नाच्छादयति इति सा जचिरूपतेः फेनरूपं वस्त्रमर्पयतौति कविरुत्प्रेचते । १४ । मलयजरजः पिच्छिले चन्दनरसार्द्रे । प्रदेशे वलनमेव स्वाभाविकम् । 'भाभोगः परिपूर्णता' इत्यमरः । 1. बचो - Rand A. - बभ्रु M. 2, -f-R. --M and A. प्रास्ते — M and A 3.-A. -a-M. 4. —ष्पापस्ते R. 5. ―लौललौला — R. — नौललौला – M. -लौननोलो - 4. 6. किसी — R. काचो - M and A 7. लय - R. - नय - M and A. 8. A. - M.

पवनदूतम् कान्ताश्लेषादपि खलु सुखस्पर्शमिन्दुत्वि षोऽपि स्वच्छं भिक्षाप्रवण' मनसोऽप्यम्ब यस्या लघीयः ॥ १५ ॥

या गङ्गेव प्रक्कतिसुभगा जायते केरलीनां
केलिखाने कुचमलयजेः पाण्डिमानं दधाना ।
गोत्र वलन जनितत्रासलोलस्य सिन्धो-
रुहोचिनुचरण पतनप्रेमवाचां रसज्ञा ॥ १६ ॥

तस्या लोलासरित दूव ता: स्त्रोतसि श्रोणिदघ्ने
तो क्रीड़ां यदि विदधते दाक्षिणात्यास्तरुण्यः ।
वोचिक्षेपैः स्तनपरिसरेष्वस्तहारेषु तासां
मुक्ताजालं रचय तदपां विन्दुभिः कुन्दगौरैः ॥ १७ ॥

स्निग्ध' श्यामं गुरुभिरुपलैः पव्वतं माल्यवन्तं पश्येरुत्तम्भितमिव पुर: केशपाशं पृथिव्याः । १५ । 'कूलं राघव' इत्यमरः । यस्याः कावय अम्ब जलं कान्ताशेषादपि सुखस्पर्शम्, इन्दुत्विषोऽपि स्वच्छं, भिचाप्रवणमनमोऽपि लघीय इत्यन्वयः । १६ । उद्दौचिव रुद्गता वौचिरूपा भ्रर्यस्यास्तादृशी कावेरी नामवान सम्भूमवतेन सिन्धुना समुद्रेण कृतानां चरणपतनादीनां रसज्ञा इत्यन्वयः । 'गो नाम अथच पर्व्वतः । चरणपतन' गङ्गापचे विष्णुचरणात् पतनम् ।' (A) १७ । 'कटिः श्रोणिः ककुद्मतो' इत्यमरः । श्रदिने श्रोणिपरिमिते । ' प्रमाणे हयसन्दन्ननमावचः' इति दन्नच् प्रत्ययः । चस्तहारेषु चस्तः चिप्तो हारो यतस्तेषु । कुन्दं पुष्पविशेषः तद्दत् गोराणि शुभ्राणि तैः । जलविन्दव एव मौक्तिकशोभां तन्वन्त्विति भावः । 1. लR and A. -M. The marginal note in A has 'प्रवलं महत्' । 2. श्रवद — R. शवद - M and A. 3. दन्न - A — दाबा - M. 5. 4.-A. R. --M and A. 6. -afaa-R. -M and A.

THE KUPPUSWAMI SAST' पवनदूतम् RESEARCH INSTITUT S तवाद्यापि प्रतिकर 'जलेजेज राः प्रस्थान:DRASA सीताभर्तुः पृथुतरशुचः सूचयन्ताश्रुपातान् ॥ १८ ॥

रम्योपान्तं सरल'तरुभिर्माण्ड कर्णेः सरस्तद
गच्छेः पञ्चाप्सर इति हृतप्रौढ़तापं मघोनः ।
यत्राद्यापि विदशतरुणमुग्धसङ्गीति'माला
पूर्वप्रेमोपगतहरिणश्रेणिमुत्कण्ठयन्ति ॥ १८ ॥

क्रीड़ाशोकक्रमुक बहुलाराम रम्योपकण्ठाः
संपत्स्यन्ते पथि पथि तव प्रीतये प्रस्थितस्य ।
पोनोत्तुङ्ग स्तनभरन मत्पामरौप्रेमलोभान्
निविच्छेदभ्भ्रमितपथिकाः पल्लयः पल्व लिन्यः ॥ २० ॥

(१) अन्ध्रान्' हित्वा जनपद'वधू गाढ़गोदावरीकान् कालिङ्गस्यानुसर नगरों नाम तां राजधानीम् । १८ । उत्तम्भितम् वर्जितम् । पृथुतरशुषो गभौरशीकपरीतस्य सौताविरहादिति शेषः । स्रोताभर्तुः रामस्य अश्रुपातान् माल्यवत् पर्व्वतावस्थानवेलायाम् इति शेषः । १८ । एतत्सरस उत्पत्ति विवरणम् इदं पञ्चाशरो नाम निर्मितं माण्डकर्णिना ' इत्यादिरामायणारण्यकाण्डे का दशसर्गसन्दर्भादवगन्तव्यम् । २० । क्रीड़ाशोकैः क्रमुके गुवाकतरुभिश्व बहुला प्रचुरा ये आरामाः उपवनानि तैः रम्याः उपकण्ठाः समीपवर्त्तिप्रदेशाः । पल्बलिन्यः पल्वलयुक्ताः पह्नयः स्वल्पग्रामाः । 1. सर — R and A, झर - M. 3. 2.-A. --M. मास्क : – M. - मत्स्यक : - A. But in the Rámáyana we read माण्डकर्षि as the name of the Rsi. 4.-A. -fa-M. 5. लघ – M. ―ल—A. the rect 6. रवान् — M and A. But भवान् seems to be reading. 7. जलनिविडप - R. जनपद - A. The portion is marked as • doubtful (d) in M.

पवनदूतम् सम्भोगान्ते मुकुलितदृशां' तत्र वाराङ्गनानाम् अङ्गग्लानिं हर परिपतन् केलिवातायनेषु ॥ २१ ॥

खेल'द्दोचिप्रचयरचितानेकसोपानरेखं
तोरं यायाः फलभरनमत्पूगमालं पयोधे: ।
गायन्तीनां श्रवणसुभगं तत्र सिद्धाङ्गनानां
स्थाने स्थाने जनय शनकैस्तानशब्दानुवादान् ॥ २२ ॥

कुज्ञ्जक्रीड़त् त्रिदशतरुणीकेलिनिश्वासवातै
म्र्म्मा'यद्दल्लौकिशलयरुचो निर्विशेर्विन्ध्यपादान्' ।
पश्यन् वक्ताण्य'नतिचतुरव्याध' सौमन्तिनीनां
माद्यद्गन्धद्दिरदरसितत्रासलोले 'क्षणानि ॥ २३ ॥

२१ । अन्धान् अन्धजनपदान् । जनपद भिर्गादा प्रविष्टा स्नानार्थमिति यावत् गोदावरी यव तान् । कलिङ्गनगरौं नाम कलिङ्ग देशराजधानीम् अनुसर । २२ । पूगी गुवाकतरुः । २३। कुञ्जेषु क्रोडन्तीनां विदशतरुणीनां देवाङ्गनानां केलिए निश्वासवातेनयन्तीन म्नानिं गच्छन्तीनां वल्लोना ये किशलयास्तेषां रुगिव रुक् शोभा येषां तांस्तादृशान् विन्ध्यपादान् । माद्यन्तो ये गन्धरिदा इस्तिविशेषारूषां रमितान् शब्दात् यस्त्रासो भयं तेन लोलानि चञ्चलानि ईचणानि नेवाणि येषां तानि वक्त्राणि मुखानि । 'खेदं मूवं पुरोषञ्च मज्जाञ्चैव मत्तङ्गजा: । यस्याघ्राय विमाद्यन्ति तं विद्याद् गन्धहस्तिनम् ।" 1.-R. --M and A. 2. लेख - R and A. खेल - M. 3. -ड़ा - M and A. 4. R. But क्रोड़ seems to be happier . -M and A. 5. —लान् — R. -दान् - M and A. 6. न् M. 7. - बार M. — व्याध — A. 8. -लाले - R. लोले – M and A.

पवनदूतम्

स्वेच्छारम्यं विहर विहग व्याकुलो' तुङ्गवृ
विन्ध्योत्सङ्गप्रणयिनि वने मानवत्योऽपि यत्र ।
सब्जायन्ते रहसि करिणां क्रूरमाकर्ण्य शब्दं
भर्त्तुः कण्ठे प्रणिहितभुजावल्लयो (?) भिल्लयोषाः ॥ २४ ॥

स्वैरक्रीड़ारसिकशबरी सिक्रोधोनिकुञ्ज'
गच्छे रेवामभिनवशक श्याम वंशीवनेन' ।
मन्यन्ते यत्परिसरभुवि प्रौढ़सीमन्तिनीनां
लोलामानग्रहमपि रतेरन्तरायं युवानः ॥ २५ ॥

सोलां नेतुं नयनपदवौं केग्लीनां रतेश्चेत् गच्छ ः ख्यातां जगति नगरीमाख्यया तां ययातेः । : गाढ़ा नष्ट क्रमुकतरवः प्राङ्गणे नागवल्लो' बालां यत्र प्रियतमपरीरम्भमध्यापयन्ति ॥ २६ ॥ २४ । विख्योत्सङ्गप्रणयिनि विभ्यपादगते इति भावः । मानवत्यो मानिन्यः । मानिन्योऽपि भिनस्त्रियः तव करिरवमाकर्ण्य भौतभीताः भर्त्तारं दृढमालिङ्गन्तौति तव भयमेव मानभङ्गकारणं न तु भर्त्तृकृतप्रसाद प्रति भावः । 'भिन्नयोषाः भिव्रदेशीयाः स्त्रिय:' इति (A ) - ग्रन्थष्टतपाठव्याख्या । २५ । 'देवा तु नर्मदा' इत्यमरः । वमेन उपलचितामिति शेषः । एतेनावत्यानां यून कामुकत्वातिरेकः सूच्यते । २५ । 'ताम्बूलवलो ताम्बूली नागवज्ञापि' इत्यमरः । ययातिनगरौति पुरविशेषस्य नाम । एतेन बाल्यादेव केरलोनां रतिविषयाभिज्ञत्वं व्यज्यते । 1. 2. - M. - लो - A. बच्छे - A. कठ - M. But the word is missing in R. 3: --M and A. But f seems to give a better sense 4. M.-A. 5. 6.-R. --M and A. 7; -:-R. -:-M. --A. बलेम M. A.

पवनदूतम्

गङ्गावचितपरिसर: सौधमालावतंसो
'यास्यत्युचैस्त्वयि रसमयी विस्मयं मुह्मदेशः ।
श्रोत्रक्रीड़ाभरण पदवीं भूमिदेवाङ्गनानां
तालोपत्र नवशशिकलाकोमलं यत्र याति ॥ २७ ॥

तस्मिन् सेनान्वयनृपतिना देवराज्याभिषिक्तो
देवः मुह्मे' वसति कमलाकेलिकारो मुरारिः ।
पाणौ लोलाकमलमसक्कद् यत्समीपे वहन्त्यो
लक्ष्मीशङ्कां प्रकृतिसुभगाः कुर्व्वते वाररामाः ॥ २८ ॥

यातस्योर्द्ध' धनपतिनगेनैव गौरैरगारेः
पश्येतस्मिन् नगरमनघं चारु चन्द्रार्ड मौलेः ।
यत्रानेकप्रियनखपद' व्याजतो' वाररामा:
भर्त्तु भूषाशशधर कलाचिह्नमङ्गे वहन्ति ॥ २८ ॥

२७। श्रोवक्रीडाभरणपदवीं क्रोडाकर्णभूषणत्वम् । 'भूमिदेवाङ्गनानी राजमहषी- याम्' (A)। एतेन सुयं षु वसन्तागमो द्योत्यते । २८ । 'देवराज्यं देवालयः' (A) लौलाकमलहस्ता वाराङ्गनाः कमला इव प्रतीयन्ते इति भावः । २८ । धनपतिनगेन कैलास पर्वतेन । चन्द्रार्द्धमौलेरस्य । गौरगारुपलचितं नगरं पश्येरित्यन्वयः । 'ग्रौवाकुचे वक्रनखप्रहारी दत्तोऽईचन्द्राख्य उदीरितोऽसी' इत्यनन्तरन्द्रः । नखप्रहारस्य चन्द्राकारत्वात् हरशिरोभूषया चन्द्रकलया साम्यम् इति भावः । 1. बा - M. धा - A. But यास्यति seems to be happier भवन M. भरण - A. 2. 3. साचाद M. सुबाह सुझाब A But in the last it is corrected into in the margin. 4. स्यो R and A. बोहे - M. 5. गौधे - R सोधे – M. गोरे-A. 6. प्रियसखनखपद - R. as doubtful in M. प्रियमखपद - A. The portion is marked 7. After व्यानतो, सुभगाः कुर्वते is again wrongly found in A.

पवनदूतम्

तवानघ्यें रघुकुलगुरु ं स्वर्णदीतीरदेशे
नत्वा देवं व्रज गिरिसुतासंविभक्ताङ्गरम्यम् ।
याते यस्मिन् नयनपदवौं सुन्दरम् लतानां
प्रौढ़स्त्रोणां गलति रमण' प्रेमजन्माभिमानः ॥ ३० ॥

तत् क्षेत्रञ्च विदिवसरितञ्चान्तरा सेवनीयः
श्रीबल्लाल' (?) चितिपतियशोबान्धवः सेतुबन्धः ।
आरूढानां त्रिदिवतटिनीनानहेतोर्जनानां
aa द्वेधाप्यमरनगरी सन्निकृष्टा विभाति ॥ ३१ ॥

गङ्गां फेनस्तवकमुकुरं वौचिहस्ते वहन्तीं
सेवेथास्तामथ परिसर प्रौढ़हंसावतंसाम् ।
प्रत्याहत्य व्रजति जलधौ प्रेयसि प्रेमलोला
कर्त्तुं केशग्रहमिव किमप्युद्दता' या विभाति ॥ ३२ ॥

तोयक्रीडासरसनिपतत्-(१) 'सुह्मसीमन्तिनीनां वोचो'धौतैः स्तनमृगमदः श्यामलोभूय भूयः ।

३० । स्वयं दो भागीरथीति यावत् । गिरिसुतासंविभक्तावरम्यं देवम् अर्द्धनारीश्वरम् प्रति यावत् । प्रौढखोणां प्रकृष्ट प्रेमवतीनाम् इति ध्वनिः । रमणप्रेम रमणे रमणस्य च प्रेम । गखति दृरोभवति अर्द्धनारीश्वर मूर्तिसंसूचितमे बोर्डर गौय्यः स्वापेचया प्रकृष्ट प्रेमवस्व विज्ञाना- दिति भावः । २१ । दधा खानजन्यपुण्येन अमरावतीसह विजयपुर राजधानीसन्निधानाश्च । १२ । अवतंसः कर्णभूषणम् । एतेन गङ्गायाः पत्युर्जलध रुपरि भाधिपत्यातिरेकी व्यव्यते । 1. रमय - A and M. मरण - R. 2. बवाल - A ● — बन्धान – M. 4. - तत् - R. - ततद्द्र M. —तद्व्र — A But seems to be the correct reading here. 3. दुगता - A 1-1 and no', 5. ――M, which gives rise to a faulty metre. --A.

पवनदूतम् भागीरथ्यास्तपनतनया यत्र निर्याति देवी देशं यायास्तमथ जगतीपावनं भक्तिनम्रः ॥ ३३ ॥

संसर्पन्तीं प्रकृतिकुटिलां दर्शितावतंचकां
तामालोक्य त्रिदशसरितो निर्गतामम्बु' गर्भात् ।
मा' निर्मुक्तासितफणिवधूशङ्गया कातरों भू-
तः सर्व्वे भवति भुजगात् किं पुनस्त्वादृशो यः ॥ ३४ ॥

क्रोन्तीनां पयसि रभसाप्तत्र लीलावतीनां
aratहस्ते रचय कुचयोरंशुकस्रंसनानि ।
सद्यस्तासामपि च रमणालोकन व्याकुलानां
यान्तु क्रीड़ामसृणहसितान्युत्तरीयाञ्चलत्वम् ॥ ३५ ॥

'स्कन्धावारं विजयपुरम् इत्युद्यतां राजधान दृष्ट्वा तावद् भुवनजयिनस्तस्य राजोऽधिगच्छेः । ३३ । स्तनमृगमदैः स्तनस्थं मृगमदे: । तपनतनया यमुना । जगतौपावन तं देशं विवेयोत्याख्यम् इति शेषः । १४ । तो यमुनां त्रिदशसरितो गङ्गायाः । असितः कृष्णवर्ण: । 'निर्मुक्तो मुक्तककः । येति यमुनायाः कृष्यत्वादिति भावः । सर्व्वः सकलः अथच शिवः । त्वादृशो भवामी यो बायुभुजां सर्पाणामाहारभूत इति यावत् । १५ । प्रक्कतया इसितस्य उत्तरीया व खत्वकल्पनम् । -M and A. 1. दबR - तामम्ब - 2. मा—Missing in R, is found in A and is supplied in M. 3. --R रो—M and A. 4. वही - M. स्वाहो A. 5. - R and A. In explaining यत्, यव, यस्य eto. in the succee ding stanzas the word is invariably used in the marginal' notes in A. -M.

पवनदूतम् गङ्गावातस्त्वमिव चतुरो यत्र पौराङ्गमानां सम्भोगान्त सपदि वितनोत्यङ्गसंवाहनानि ॥ ३६ ॥

यत्सौधानामुपरि वड़मोशालभन्त्रीषु लोमा: '
सुस्निग्धासु' प्रकृतिमधुराः केलिकौतूहलेन ।
डब्रीयन्त कथमपि रह:पाणिपङ्केरुहाग्र-
स्पर्शोद्गच्छत्पुलकमुकुलाः सुभ्भ्रुवो वहमेन ॥ ३७ ॥

स्निग्धश्यामारमणमणिभि'बंदसुन्धालवाला:
पौरस्त्रौभिः क्रमुकतरवो रोपिताः प्राङ्गणेषु ।
यत्रायनोपगत सलिलैर्नक्तमासिक्तमूला
नापेक्षन्त' परिजनवधूपाणिविश्राणिताम्भः ॥ ३८ ॥

गङ्गाश्लेषप्रकृतिविमले पालिते तेन राज्ञा जाता लोकहितयविगलभोतयो यत्र पौराः । १६। स्कन्धावारः शिविरम् ।

'स्कन्धावाराऽस्य तु स्थितिः शिविरम्' इति हेमः । एतेन गडातोरवर्त्तित्वं विजयपुरस्य सूच्यते । २० । वज्रभो गृहचूडा। शालभञ्जी काष्ठादिपुत्तलिः । बल्लभेन कर्त्ता शालभचोषु लोमा: चतएव पृथकत्वेनाप्रतीयमानाः सुख व उन्नौयन्ते इत्यन्वयः । एतेन पुत्तलिकासुन्दय्यौः समानशोभत्वं ध्वन्यते । इदमादिभि: षोड़शभिः श्रोकेर्विजयपुरम प्रस्तौति । ३८ । 'श्यामा राविसस्या र मयषन्द्रः । चन्द्रकान्तमणिभिरित्यर्थ:' (A) । विश्वाचिताम्भ: दत्तसलिलम् । रात्रो चन्द्रकिरणसम्पर्कात् चन्द्रकान्तमणिभ्यो सलिलनिःसरणं भवतीति ते चालवाला प्रयबोपगत सलिलमयाः । एतेन महासमृद्धिमत्त्वं सूच्यते नगरस्य । 1.―ना :―A ; -ला:-M. 2.-M. - 3. मानभि - R. -मबिभि - A and M. 4. क्ष्यन्ते - M. - चन्ते - A. 5. श्रীपिताभ:- M. श्राचिताभ:-A.

पवनदूतम् बालाभ्योऽथ प्रणयकलहै रूढ़कीपाङ्गराभ्यो' विषस्यन्ति भ्रुकुटिरचनाचारुभीमाननाभ्यः ॥ ३८ ॥

आतं' कर्णात् प्रणिहितपदं सामने रखुले -
'तापग्लपितविसिनोतन्तुना बन्धनेन ।
यत्त्र स्त्रीणामधररुचकन्यस्त सिन्दूर' मुद्रं
तालोपत्रं प्रणयिनि जने प्रेमलेखत्वमेति ॥ ४० ॥

भर्त्तु: स्वैरं सुरतजनितस्वेदविन्दून् विमे
यत्र हादगणित' निजग्लानिभिर्मुग्धदारैः ।
सौधोत्सङ्गे" शशधररुचस्तन्तु, जालप्रविष्टा
व्याक्कष्यन्ते' रुचिरचमरीबालभारम्भ्रमेण ॥ ४१ ॥

7 वृद्धोमाणः स्तनपरिसराः कुङ्कुमस्याङ्गरागा दोलाः केलिव्यसनरसिकाः सुन्दरीणां समूहाः' । २८ । लोकहितयात् खर्गमय' या विंगलन्तो भौतिर्येषां ते तथा जाता इत्यर्थः । हेतुर्गा नृपतिपालनच ' । (A) 'अव ४० । तं गृहीतम् । 'अन्योऽपि भाक्कष्य पवम् भञ्जनेन लिखित्वा तन्तुमा बहा 'च प्रेरयति ।' 'विसिनो पद्मिनीत्याद्याः पद्मस्तम्बे' इति वैजयन्ती । तन्तुः सूत्रम् । 'स्वाणि मरि सन्तवः' इति वैजयन्ती । ४१ । चमरीकेशः चन्द्रकिरणश्च च इत्युभयोरेव भौशलराद भ्रमः इति भावः । 'सन्तुजालप्रविष्टाः तन्तुरूपेण जाले गवाचे प्रविष्टा:' (A). 1. - रेभ्या - R. राभ्यो - A and M. 2. पातं - A. खातुं M. 3. A. --M. 4. न्दुर – M. ―न्दूर—A. 5. fa-M. -fa-A. 6. धात्सब्रे—R. — धोत्सत्रे—M and A 7. - इष्यते - R. नष्यन्ते - A and M. 8.-M.-A. 9. -R and A. -:-M.

पवनदूतम् कोड़ावाप्यः प्रतनुसलिला मालतोदाम रात्रिः स्यान'ज्योत्स्ना मुदमविरतं कुर्वते यत्र यूनाम् ॥ ४२ ॥

भ्राम्यन्तीनां तमसि' निविड़ वल्लभाकाङ्क्षिणीनां
लाक्षारागा' वरणगलिताः पौरसोमन्ति नौनाम् ।
रक्ताशोकस्तवकललितैर्बालभानोर्मयूखे
र्नालच्यन्ते रजनिविगमे पौरमार्गेषु यत्र ॥ ४३ ॥

रामरकतमहानील सौगन्धिकाद्यैः
शङ्ख 'बलाबलयरचनाबन्धुभि' विंद्र मैच ।
लोपामुद्रारमणमुनिना पोतनिःशेषवार:
श्रीः सर्व्वखं हरति विपदं यत्र रत्नाकरस्य ॥ ४४ ॥

मूकीभूतां मरकतमय हारयष्टिं दधाना यस्मिन् बाला मृगमदमसोपिच्छिलेषु स्तनेषु । ४२ । ब्रडोमाणः श्रतीव सप्ताः । प्रतनुसलिला: खल्पनोराः ।

स्यानज्योत्स्वा व्याप्तम्योत्त्वा राविरित्यस्य विशेषणम्। युवजनानन्दहेतुर्निखिल एवं पदार्थस्तव वर्तते विजयपुर इति विजयपुरस्य माहात्मातिरेक इति भावः । ४३ । स्तवकः समूहः । इत्युभयो रक्तत्वादिति भावः । गम्यते । मालक्ष्यन्ते ईहकतया नानुभूयन्ते लाचारागी बालसूर्य मयूख तथा च तव पुराङ्गना निःशङ्क' रावी वल्लभानभिसरन्तौति ४४। खापामुद्रारमयमुनिना अगस्ता नेति यावत् । पौतनिः शेषवार: पौतनिखिल- सचिवस्य । विद्रुमः प्रवाल: । 'विद्रुमो ना प्रबालोऽस्त्रो' इति वैजयन्ती । विविधरबादोनां तम सहभाव इत्यही महत्रय विजयपुरस्य । 1. खान - A स्थान - M. 2. भ्रमसि - A तमसि - M and A. 3. -M and A but it is omitted in R. 4.--M. --A. 5. fu-M and A. missing in R. 6. श्री — R and A. श्री:-M. 7. - पर्द - R and A. पुलं – M.

पवनदूतम् 'श्वेतोवर्त्ति' स्मरहुतवहं दीपितं खेहपूरे: कृत्वा यान्ति प्रियतमग्टहान् अन्धकारे घनेऽपि ॥ ४५ ॥ ati नादविनयलिपेः पत्रतामायताच्या निर्गच्छन्त्यः सपदि हृदयं चालवित्वेव यत्र । : कान्ते पादप्रणयिनि मिलत् कालश्यामलानाम् उन्मुच्यन्ते नयनपयसां श्रेणयो मानिनौभिः ॥ ४६ ॥

अग्रे तेषां व्यपगतमदः स्थातुमेवासमर्थो
दृष्ट्वा कान्तिं कुसुम धनुषः का कथा विक्रमस्य ।
सुभ्भ्रू'लोलाचतुरनयनक्षेपरम्यैर्विलासे-
यस्मिन् यातास्तदपि सुदृशां किङ्करत्वं युधानः ॥ ४७ ॥

त्वय्या सोने मनसिजगुरौ यत्र सारङ्गनेवाः
सन्दृश्यन्ते रचितचतुरोद्यान दोलाविलासा: ।
अभ्यस्यन्त्यः " सरभसमिव' व्योमकान्तारयानं
कन्दर्पस्य त्रिदिवयुवतीं जेतुकामस्य सेनाः ॥ ४८ ॥

४५। कामातिरेकादन्धकारादिजनिता बाधां न गणयन्तौति भावः । ४६ । 'एतेन मानभङ्गो व्यज्यते । वाष्पमोचणात् मानभङ्गी जायते इमि कवि- परम्परा' (A) वल्लभकर्त्तकपादग्रहणात्तवत्ययुवतीनां मामभङ्गो नान्यथेति भावः । ४७। 'तेषां यूनाम्' । (A) व्यपगतमद: दूरीभूतगः । असमर्थः कामः प्रति शेषः । सौन्दय्यप तिरस्कृतमदना अपि यवल्या युवानः सलोलकटाचमाचचेपैः यचव्य युवतीमा किरत्वं भजन्ते इत्येतादृशं रूपाधिक्यं पाटवक तवत्यसुन्दरीणामिति भावः । ४८ । सरभसं सहर्षम् । स्खलौकाग्रमाभ्योऽपि समधिकरमयोया विजयपुरका मिन् इति भावः । 1. fi-M. --A. 2. ——R, M and A. 3. —:M and A. But the correct reading appears to be--: and in marginal note in A the word is explained as अभ्यासं कुर्व्वत्य इव । 4. M. ―समिव - A.

पवनदूतम्

प्रासादानां दिनपरिणतौ 'गर्भदन्धागुरुणां
जालोद्गीर्ण: 'सजलजलदश्यामलो यत्र धूमः ।
सद्यः क्रीड़ा कुतुक' रभसारूढपौरीमुखेन्दु-
ज्योत्स्नासङ्गप्रसृमरतमः श्रेणिशङ्कां तनोति ॥ ४८ ॥

व्यर्थीभूतप्रिय सहचरोचारवाचां निशीथे
रोषादस्त्री'कृत कुवलयोत्तंसविस्रं सि' माल्यम् ।
यूनां यत्र प्रणयकलहं केलिप्राग्रभाजाम्
इन्दुः प्रत्यादिशति सविधौभूय शश्वत् करेण ॥ ५० ॥

तत्र स्वेच्छा रतिविनिमये चैव सीमन्तिनीनां
कर्णस्रंसि प्रकृतिसुभगं केतको गर्भपत्रम् ।
उत्पश्यन्ति व्यतिकरचलत्कुण्डलाघट्टनाभि-
भिनं साचादिव मुखविधोः खण्डमेकं विदग्धाः ॥ ५१ ॥

४९ । दिनपरिणती

सायम् । बालोदगोप गवाचद्वारेण विनिर्गतः । प्रचमरं पलायनपरम् । सायं तत्र चन्द्राननाभिः सुन्दरीभिरालोकिता इव विभान्ति प्रासादा इति भावः । ५० । चस्त्रोत कलहे अस्वस्वरूपतामापादितं । कुवलयो संसात् कुवलयनिति- शिरोभूषणात् विस्तंसि अधः पतितं माल्यं यत्र कलहे तत् कलहम्। यूनां युवानच युवत्यश्च तेषाम् इत्येकशेषः । प्रत्यादिशति निराकरोति । करेण हस्तेन प्रथच किरयेम । इन्दु- शिरथानां कामोद्दीप्तकत्वात् तद्दर्शनसः स्वत एव प्रणयकलही दूरीभवतीति इन्दुक के वह निराकरणमुत्प्रेक्ष्यते । ५१ । विदग्धा रसिका इति यावत् । 'छेको विदग्धः ' प्रति हेमः । 1. ग - M and A but missing in R 2. -M and A but missing in R, 3. तक R. - तुक - M and A. 4.-A. 5. --M. -if-A. -af-M.

पवनदूतम्

वाचः श्रोत्रामृतमनुगतम्भ्रूविलासाः कटाक्षाः
रूपं हस्तोच्चयसमुचितं ' स्निग्ध' मुग्धाच हावा : " ।
यातं लोलाञ्चितमकृतकं यत्त्र नेपथ्यमेतत्
पौरखीणां द्रविणसुलभा प्रक्रिया भूषणश्च ॥ ५२ ॥

भूतं जगदिव ततः सप्तकच्या 'निवेशै
रम्यं याया भवनमवनौमण्डलाखण्डलस्य ।
यत्सौधानां शिखरि'सुहृदां मूर्ध्नि विश्रान्तमेघे
विद्युश्लेखा वितरति मुहुर्वैजयन्तीविलासम् ॥ ५३ ॥

स्निग्धश्यामैरिव विरचिता दारितै 'रिन्द्रनीले
पौ तस्मिन्नव नवनितारम्य' रोमावलोव ।
यस्यास्तौरे विहरदनतिप्रौढ़सीमन्तिनीनां
मम्ये लोलागतिषु गुरवो राजहंसा भवन्ति ॥ ५४ ॥

देवं साक्षान्मनसिजमिव प्राप्तराज्याभिषेक सेवेथास्त्व ं व्यथित'समये चामरग्राहिणोभिः । ५२ । 'दग्धमुग्धाः भष्मसंसर्गेण मनोहराः' बौलाचितं लौलायुक्तम् । भक्कृतकम् चक्कविमम् । इति (A) ग्रन्यधृत- पाठव्याख्या । द्रविणं धनम् । 'वित्तं च द्रविणं शुनं हिमरूप्यात्मकं च तत्' इति वैजयन्ती । स्वभावसुन्दर्य्यं स्तचत्याः कामिन्य माहाय्य भूषण मापेचन्ते इति भावः । ५२ । भवनो मण्डलाखण्डलस्य नरपतेरिति यावत् । शिखरिसुहृदा पर्व्वतसदृशानाम् अत्युव्रतत्वादिति भावः । ' पताका वैजयन्ती स्यात्' इत्यमरः । ५४ । दारितैः विदीर्णेः । द्रावितैरिति पाठे तु द्रषौखतः । 1. दितं - M. - चितं - A. 2. दग्ध - R and A सिग्ध – M. 3. --रा:- R and A. वा: - M. 4. चा – M. - या - A. 5. खिरि - R. खरि - M and A 6. दारिस - R and A. द्रावितै – M. 7. A. --M. 8. - व्यथित - M. -कथित - A.

५५ । पवनदूतम् यस्य स्निग्धस्फुरदसिलतास्फार'गत्या जलानां ' लब्धः संख्ये रिपुकुलवधू लोचनैः संविभागः ॥ ५५ ॥

यस्यौत्सुक्यादसमसमरालोकनोन्माद'भाजां
स्वर्गस्त्रीणामपरिगणितस्रस्तचे लाञ्चलानाम्' ।
मन्ये धारा'चतुरतुरगोत्खातरेणुप्रतान:
सद्योलग्नः स्तनकलसयोरन्त' रोयत्वमेति ॥ ५६ ॥

भुम्नग्रीवं भुजविसलता 'सक्त वक्ताम्बुजाभिः सोऽयं "सेनान्वयन्नृप इति त्रासकौतूहलाभ्याम् ।

चामरग्राहिणोमिः सह इत्यर्थः । यस्य लक्ष्मणसेनस्य स्निग्धस्फुरद सिलतायाः स्फारगत्या गुरुगत्या रिपुकुलवध लोचनैः सह जलानां संविभागस्तुल्यो भागो लब्धः प्रत्यन्वयः 'स्फारं वरिष्ठ' विस्तोयं ततं बहु महद् गुरु' इति हेमः । लक्ष्मणसेनेन असिलता सञ्चालन- मावेष बहुरिपुसंचयः कृत इति ध्वनिः । अरिनगर्थ्यादीनां वर्णनप्रसङ्गत इदमादिना श्लोक पञ्चकेन लक्ष्मणसेनस्य प्रतापातिशय्यं सूचयति । ५६ । 'चेलं वसनमंप्रकम्' इत्यमरः । धारा अश्वगतिविशेषः । 'गतयोऽमूः पच धारा:' इत्यमरः । चमराङ्गना अपि सविष्मयं तदीयं युद्धम् भवलोकयन्तीत्येतादृशं समरपाटवं लक्ष्मण सेनस्येति भावः । 1. R. --A. --M. 2. लानां - A. नानां- M. 3. A. --M. 4. —गाः — R. -ग: M and A. 5. मद - R. माद - A and M. 6. - चेषाञ्चला -A - लोला चला – M. - लीलाञ्चना R 7. राधा - M. धारा - A, 8. A. रन्त - M. 9. लसता - R. – सलता – A and M. 10. सेना - M and A सेवा - R

पवनदूतम् विष्वक् पौतः कुवलयदल' श्रेणिदोघेंः कटाक्षैः पौरस्त्रीभिः सपदि नगरीविद्रवे' विद्विषां यः ॥ ५७ ॥

बचाक्रन्दा विहगरुदितैर्बिभ्रती चैतसोव
क्रीड़ागारे सुचिरलिखितामाकृतिं वह्नभस्य ।
प्रौढ़ारामा यदरिनगरी सौधसब्जातदूर्वा-
जालव्याजादलकपटलौं टूरनम्रां बिभर्त्ति ॥ ५८ ॥

क्रीड़ारोषे सुतनुचरणा' हन्यमानस्य पत्युः
प्रत्युदुगच्छत्पुलकपटलेनापि बाधां दधाना ।
भवाम्यस्यद्रेर्वमभुवि कथं क्रूरदर्भाङ्गरायाम्
एवंप्रायो' यदरिनगरोशारिकाणां विलापः ॥ ५८ ॥

तस्मिन् काले क्वचिदपि स चेहासरस्य त्रिभागं राजा शक्तो गमयति रह चिन्तयन्त्रन्तरायान्' । ५७ । विष्वक् सर्वतः । विचिषां नगरीबिद्रवे शवनगराणाम् चाक्रमणकाले प्रति यावत् । विद्रव इति पाठे तु उपचारात् शत्रुनगराणामाक्रमयकारक इत्यर्थः । शत्रुनगराव - रोधदेवायामपि भवुकामिन्यः सकौतुकमेतस्मिन् बद्धनेवा भवन्तीत्यही सौन्दर्य्यातिरेको वायसेनस्येति भावः । ५८ । यस्य वायसेनस्य परिनगरी भवपुरी शत्रुजनानां बधात् पलायनाचा सर्वथा निर्जना जातेति तत्रत्याः सोधनिचयाः तृणाकौर्या विहगरवमुखराब संवृत्ता इति भावः । ५८ । 'पौड़ा बाधा व्यथा दुःखम् इत्यमरः । चतितरां सुखोचिता अपि यदीया: युवामिन्यः पतीनां वधान् पलायमानाः पर्वतविचरणादिक्ल शमपि सहन्ते इति भावः । 1. दबM and A. But missing in R. 2.-A. --M. 3. स्कन्दा - R. A. डाकन्दा - M. 4 —बचना – M. ― चरणा—A. 5. यो — A -या-M, 6. ―स:— R. -प: - M and A. 7. मान्यान्तरायान् - R. - यन्त्रन्तरायाम् - A and M.

पवनदूतम् सन्देशो मे न पवन तदा किञ्चिदावेदनीयः कार्य्योत्प्त मनसि लभते नावकाशं विलासः ॥ ६० ॥

मासाद्यात: कमपि समयं सौम्य वक्तुं विविक्ते
देवं नीचैर्विनयचतुरः कामिनं प्रक्रमेथाः ।
'प्यन्येषु प्रणयिभिरभिव्यञ्जितः कार्य्यभागः
सिद्धिं गन्तुं प्रभुरवसरे किं पुनः पार्थिवेषु ॥ ६१ ॥

श्रीखण्डाद्रेर्वसति शिखरे कोऽपि गन्धर्वलोक-
स्तनास्त्येका कुवलयवती नाम 'मान्याङ्गनानाम् ।
दूतं तस्याः कलय' मलयो 'पत्यकामारुतं मां
काहि घटयति मिथो विप्रयुक्त य एकः ॥ ६२ ॥

जित्वा देव त्वयि सरभसं दाक्षिणात्यान् क्षितीशान् प्रत्यावृत्ते मलयकटकाच्चित्तमादाय तस्याः । ५० । वसौयो भागः विभागः । शक्तः शक्तिशाली १। विवि रहसि निर्जने स्थाने इति यावत् । प्रभुः समर्थः । (१।

मान्याक्रमाना माननीय स्त्रीणाम् । कलय अवगच्छ । वसन्ते मलयपवन- प्रवयवसर एवं विप्रयुक्तानां कामिनो मेलनख षानुभविकत्वात् मलयस्य कामिचन्ह - घटकत्वमुपवतिम् । 1. कथमपि - A. कमपि M. 2. नt - R and A -'- M. 3. होम्यति -A 4. म - M and A. the margin. 5. -भिव्यञ्जित - M. But in the latter it is corouted into in - यो - R. - य - M and A. 6. मखयो - M and A, but missing in R

पवनदूतम् दूरं याते' कमितरि वृथा वृत्तिरस्येति' तस्या वाष्पोत्पौड़ा सपदि पदवीं संरुरोधेक्षणस्य ॥ ६३ ॥

विन्यस्याग्रं भुवि चरणयोः कौतुकोत्तम्भिताक्षी
त्वत्सम्पर्कप्रक्कृतिसुभगामुन्नतग्रीवमाशाम् ।
उत्पश्यन्ती' किमपि सुतनुर्लक्ष्यते सौधशृङ्गाद्
उद्भिन्ना स्थगित 'मसक्कृत् त्वत्समोपं यियासुः ॥ ६४ ॥

यस्मिन् काले नयनविषयं साहसिन्यासि' नीतः
सारङ्गाच्या:' सकलललना 'लोचना" नन्दकारिन् ।
जाने तस्मात् प्रभृति" जनितस्वान्तसन्तापखेदा
सा रम्येषु कचिदपि न विश्वासमेकान्तमेति ॥ ६५ ॥

कमितरि प्रिये दूरं ३। सरभसं सवेगम् । मलयकटकात् मलयसानुदेशात् । गते सति भस्य ईक्षणस्य वृत्ति वृथा इत्यन्वयः । वाष्पोत्पीडा सपदि ईचणस्य पदव संदरोध इत्यन्वयः । लोचनयोर्वाष्पाकुलतया तिरोहितासीत् तस्या दर्शनशक्तिरिति भावः । ६४ । उत्तम्भिताची विस्फारिताची । "संहतं पिहितं कन्नं स्थगितं चापवारितम् " इति हेमः । इदमादिभि: पञ्चविंशतिः श्लोके : कुवलयवत्या विरहावस्थावर्णन प्रस्तूयते । द५ । साइसिन्या कुवलवत्या नयनविषयं दृक्पथं नीतः प्रापित: असोत्यन्वयः । ' चातके हरि पुसि सारङ्गः' इत्यमरः । 1.-R. --M. 2. कमितरि तथा उत्तिरस्येति – A 3. किमित्तरिथावतिरभ्येति - M. - वेचणस्य - M. —ध चणस्य — A. 4. - पश्यन्तौ - M. - पत्स्यन्ती - A which has been corrected in the margin into - पश्यन्ती । 5. 7. स्थकित - A स्थगित - M. 6. न - M and A. द - R हसिन्यासि - A - धन्योऽसि - M. But in R there seems to have been a lacunae here. 8. - ख्याः M. -च्या: -A ललना - M and A. It is missing in R. 9. 10. नन्द - M and A. न is missing in R 11, fa-M and A. --R.

पवनदूतम्

मुष्टिग्राह्यं किमपि विधिना कुर्वता मध्यभागं
मन्ये बाला कुषुमधनुषो निर्मिता का काय ।
राजन्रुच्चैर्विरहजनितक्षामभाव वहन्ती
जाता सम्प्रत्यहह सुतनुः सा च मौर्वी लतेव ॥ ६६ ॥

कोदृक् कान्तः कथय तरले वर्त्तते यस्तवान्त
यंत्रादित्थं सुभग बहुश: 'पृष्टयालोजनेन ।
निःश्खस्योच्चैः कथमपि तया स्तम्भिता प्रवाहा
न्यस्ता दृष्टिर्लिखितमदने भित्तिभागे गृहस्य ॥ ६७ ॥

धत्ते सद्यस्त्वदुपगमितप्रेम लेखभ्रमं सा
तालपत्त्रे प्रियसहचरोकर्णपाशच्युतेऽपि ।
किञ्च क्रीड़ाशकमपि मुहुः पृच्छति त्वत्प्रवृत्तिं
गाढ़ोद्भूतः क्व खलु गणयत्यन्वयं त्वर्थिभावः ॥ ६८ ॥

नोत्तंसत्वं दृशमपि नयत्युत्पले बद्धकोपा माल्यैः क्लान्ता न भुजलतिकामप्यसौ संवृणोति । पद्मोदविग्ना हृदयनिहितात् तापसंपत्तिहेतोर्

आलौहस्तादपि च सहसा मोलिताक्षौ बिभेति ॥ ६८ ॥ ५। चाम: चौपः । स्वत एव तन्वी सा विरहपीड़या तनुतरा सञ्जातेति भावः । ८० । कान्तस्य मदमसदृशत्वं सूचयतीति भावः । ४८ । कर्णपाशः सुन्दरकर्ण: । 'पाशी रज्जौ कर्णशब्दात् परः कर्णतिशायने', इति एतेनोन्मादरूपोपवर्णिता कामदशा । वैजयन्ती । (८। उत्तंसत्वं कर्णभूषणत्वम् । एतेन शीरुत्पलसादृश्यं हस्तयोर्माल्या कारव बालोतानाच पद्मतुल्यत्वं द्योतितम् । 1. M and A. --R. 4. 2. क् - M and A. क मुह: - M and A. Omitted in R. 3.-M. -A. 5. वंसत्वं- M. संसत्व' - A 7. भेति – 1M and A. भाति - R. 6. मौ- M and A. मि - R.

पवनदूतम्

अभ्यस्यन्ती सरसकुसुमस्व स्तरोः प्रान्तमुप्ता
शुष्यत्पङ्कप्रकरसफरीसम्भ्रमोदुवर्त्तितानि ।
धारावाष्पं नयननंलिनोनालतां चानयन्तौ '
मन्ये बाला गमयति पुनः सा कथञ्चिद्दिनानि ॥ ७० ॥

अन्तस्तापं तुहिन पयसामप्यनुच्छिद्यमान्य
त्वत्तो बाला मलयज' रजः ' स्रोतसामप्यसाध्यम् ।
धत्ते निन्दां कुसुमविशिखेऽत्यन्तसादृश्य मूढ़ा
सुस्थापि स्यात् किमुत' विरहव्याकुला विभ्न मिण्यः ॥ ७१ ॥

द्वेषः क्रीड़ाविपिनवसतो" चन्दनाम्भोनिषेधः
प्रत्याख्यानं सरसनलिनीतालवृन्तानिलस्य ।
जातस्तस्यां कथमपि सखोबुष्टिज' स्त्वदियोगे
मूर्च्छावेगव्यपगमविधेरेष एव प्रकारः ॥ ७२ ॥

धन्तेषं शशिनि कुरुते न ग्रह केशहस्ते दूरे हारं चिपति रमते निन्दया चन्दनस्य । ७० । स्वस्तरोः कल्पद्रुमस्य । प्रकरः समूहः । कल्पद्रुमसन्निधानेऽपि तस्या ईही अवस्येत्य हो दुःसहा तदीया विरहपौड़ा इति व्यज्यते । ७१ । सुस्थापि अत्यन्तसादृश्यमूढ़ा स्यात् किमुत विरहव्याकुला विश्वमिण्य प्रत्यन्वयः । ७२ । मच्छविगव्यपगमविधेः कथमपि सखौबुद्धिज एष एव प्रकारी जात प्रत्यन्वयः । सखीवचनतो लोलोद्यानगमनादीनां कामोद्दीपकानां प्रत्याख्यानात् कथञ्चित् मूर्च्छावेगीपथमो जात इति भावः । 1. The reading of the line as given in the text is found in A. Rhas धारावाष्य' नयन गल मोलालता चालयन्तौ M. has धारावाय मयनगलितैः कुन्तलं चालयन्तो । 2. 3. -M and A. Omitted in R. -M and A. --R. 4. मुल - A - मिह - M. 5.-M. -:-A. 7. -M and A. Omitted in R. 6. सतौ - M and A.

THE KUPPUSWAMI SA पवनदूतम् RESEARCH INSTIT! वक्तु ं देव त्वयि परमसौ स्वामवस्यां कैथि गाढ़ोवेगा नयति कविताचिन्तया वासराणि ॥ ७३ ॥

श्रादौ यातो' नयनपदवीं स्तम्भयन् पक्ष्ममालां
चुम्बन् गण्डस्थलभुवमथो पौतविम्बाधरौष्ठ: ।
कुर्वन् कण्ठग्रह'मपि कुचोत्सङ्गशय्याशयान - S
स्तस्या वाष्प: किमिव न खलु त्वद्दियोगे करोति ॥ ७४ ॥

शारङ्गाच्या जनयति न यदु भस्मसादङ्गकानि
त्वद्दिश्लेषे स्मरहुतवहः श्वाससन्धुचितोऽपि ।
जाने तस्याः स खलु नयनद्रोणिवारां प्रभावो
यद्दा शश्वत्रप तव मनोवर्त्तिनः शीतलस्य ॥ ७५ ॥

शान्तप्राये रजनिसमये किञ्चिदामीलिताक्षौ प्राप्य स्वप्ने' कथमपि पुरस्वामतिप्रौढ़रागा । ७३ । केश हमे केशसमूह । "पाश: पचश्च हस्तव कलापार्थाः कचात् परे" इत्यमरः । अन्य वीतरागा सा त्वचिन्तयैव दिवसमतिवाहयतीति भावः । ७४ । त्वहिरहे अनारतं रोरुद्यमानायाः प्रवहतीति भावः । कुवलयवत्था वाष्प र शिल्ड स्थलादिषु ७५ । सन्धुचितः उद्दीपितः । ' द्रोणिः काष्ठाम्बुवाहिनी' इत्यमरः । नयने द्रोपोव द्रोणिविशेषस्य नयनाकारत्वादिति भावः । रोदनादेव तस्था मदनतापः कथचिदुपधमं गतः, जितकामस्य शान्तस्य भवतोऽविच्छिन्नचिन्तया वा इति भावः । प्रसिद्धा च दमेन दुःखस्य श्रोतलेन तापस्य चोपशान्तिः । 1. मामा - R. माम- M. खाम - A 2.-M. -at-A. 3.-R. -:-A. -:-M. 4. M and A. --R. 5.-M. --A. 7. M and A. --R. 6. बुद्धित - A - विपे M.

पवनदूतम् 'निष्यन्ती खां' तनुमनुपदं विप्रबुडाथ बाला लज्जालोलं बलयति मुखं सा सखीनां मुखेषु ॥ ७६ ॥

चन्द्राद्रम्यामुपवनभुवं दूरतो द्वेष्टि बाला
नालापञ्च क्वचन कुरुते साईमालीजनेन ।
रक्षाहेतोः स्मरविशिखतः केवलं सा वराकी
धत्ते लीलाफलकमुरसि त्वत्प्रतिच्छन्दशोभि' ॥ ७७ ॥

विन्यस्यन्ती' शशिनि नयने दुहिने र वारां
धाराश्वासै'कुलकुसुमामोदमानातुकामा ।
शुश्रूषुश्च भ्रमरविरुतं मूर्च्छया रक्षितासौ
arratri क इव करुणाकातरः स्यान्न तस्याः ॥ ७८ ॥

१०। विप्रबुद्धा जागरिता बलयति सञ्चालयति । निद्रावसरेऽपि का कथा कालान्तरेषु - सा त्वञ्चिकारता स्वप्नषु त्वत्सङ्गमसुखमनुभवतीति भावः । ७०। स्मरविशिखतः कामवाणतः । प्रतिच्छन्दः प्रतिक्कतिः । सौन्दर्येण पराक्रमेण वा जितकामस्य भवतश्चिचफलकं भवत्प्रतिपचभूतस्य मदनस्य भयोत्पादनायें मदनार्त्ता स्वीमि धारयतीति भावः । ७८ पशुभिः चन्द्रदर्शनात् दीर्घश्वा से कुल कुसुमगन्धाघ्राणात् मूर्च्छया च भ्रमर शब्द- श्रवणात् वारिता सा इत्यर्थः । अश्रुपतनादिकारणात् चन्द्रदर्शनाद्युद्देजक कृत्य सम्पादनेऽ- समर्था सेति अश्रुपतनादयोऽपि तस्या उपकारायैव संवृत्ता इति भावः । 1. वि - M and A. शि– R. 2. द्य—A. where it has been corrected into af in the margin. 3. M and A. But is the grammatically correct reading. 4. म्या - M and A. -स्था - R. 5. खित: M. खत: A. 8. भि M. ―भि: - R and A. 7. स्यन्तौ - M and A - श्यन्ती - R. 8. -M and A, -:-R.

पवनदूतम् चेतोवृत्तिः स्फुरति करुणा विप्रयोगे विरागः कोपावेशः कुसुमविशिखे नित्यमात्मन्यवज्ञा' इथं 'स्वाङ्गे स्थितमिव समालम्बा चित्रा वराको त्वय्ये कान्त स्थिरविरचितं भावमाविष्करोति ॥ ७८ ॥

प्रागालापाः प्रतिमुहुरपि प्रेमरम्याः सखीनां
त्वय्ये कान्तव्यपगतदये सङ्गमाशापि नैव ।
तस्याश्चिन्तां विरहजनितां' नाथ विस्मारयन्ती'
मूर्च्छवेका' भवति सततं ' जोवितालम्बनाय ॥ ८० ॥

तस्या राजन्ननुभवमना' साद्य हस्तावरोधाद
गण्डाभोगे नयनसलिल' स्रोतसा क्षालितोऽपि ।
प्रत्यासन्नः स्तनपरिसरे चेतसा त्वां वहन्त्याः
प्रालेयांशुर्नृपतिककुदच्छत्रभङ्ग बिभर्त्ति ॥ ८१ ॥

७२ । चित्रमेतद् यत् सा भवति एकान्ततोऽनुरक्ता तहिरहे भवतः केशादिकमेवा- लोचयति न तु भ्रात्मन इति भावः । ८० । केवलं मूर्च्छाविकाशे एव सा त्वचिन्ताविरहिता भवति नान्यदेति भावः । चिन्ताविच्छेदादविच्छिन्नचिन्तापरम्परा तस्या मृत्युकारणं न भवतीत्यर्थः । ८१ । प्रत्यासन्नः प्रतिविम्बितः । एवच प्रालेयांश्श्श्चन्द्रः । ककुदी राजचिह्नम् । गण्डादिषु प्रतिविम्बितश्चन्द्रः सदौयहृदयगतस्य राज्ञो भवतश्छवम् दूव शोभते इति भावः । 1. —त्मन्यवज्ञा—A - मेन्यवडा - M. where a sign of query was put after indicating the obscurity of the passage. 2. स्खा - M. र-A where it has been corrected into खा in the margin. -at-Aand R. -ता- M. 4. atA and R. Bl. — स्फारयन्तौ — R. - स्मारयन्ती - M and A. 3. 5. 6. मूच्छेवैका - A. मुछेरैका - R उचैरैका M. 7. जौषि — M and A. नोष - R. 8. M and A. --R. 9. -ल-M and A. —ला—R.

पवनदूतम्

यातः कृच्छ्रा' 'तुहिनसमयः सम्प्रति त्वत्सकाशाद
प्रागच्छन्तीं 'पवनलहरीमप्यनासादयन्त्याः ।
कः सन्नद्धे* परभृतवधू के लिवाचाललोले
चैत्रे तस्याः कथय सुभग प्राणरक्षाभ्युपायः ॥ ८२ ॥

भूयोभूयः प्रविशति मनो दारुणे मन्मथाग्नौ
मग्नं वाष्पाम्भसि नयनयोर्डन्छ 'मिन्दोवराच्याः ।
तस्या राजन्नतनुविरहव्याकुलायास्तपस्वी
जातो भस्माच्छुरित इव स चामपाण्डुः कपोलः ॥ ८३ ॥

राज' वलय वनिताकामुक त्वत्सकाशा-
दाशातन्तुर्भवतु सुदृशो दुर्लभः प्रेमतन्तुः ।
कष्टात् कष्टं पुनरिदमहो स्वप्न' सङ्केतदूतो
निद्राप्यस्याः क्षणमपि न यन्नेव सोमानमेति ॥ ८४ ॥

८२ । हिमत्त उत्तरतो वायोः प्रवहणात् दक्षिणदिग्वर्त्तिन्यास्तस्या उत्तरदेशावस्थितम्य राज्ञः सकाशादागच्छतो वायोरुपलम्भी ग्रोभ तु दक्षिणतो वायोः प्रवहणात् न तथा इति भावः । ८। इन्हं युगलम् । कुरित: व्याप्तः । मदनानले मानसं प्रविशति दुःखेन मानसात्मीयभूतं नयनयुगलं रोदनपरं भवति कपोलय भवन्मनात्मानमाच्छादयति चात्मीयान्तर- मिवेति भावः । मदनतापेन पाण्डुतां गता सा सततं रोदितौति सूच्यते । ८४ । निद्राभावात् स्वप्नेऽपि मा त्वत्सम्भोगसुखमुपभोक्तुं नालं भवतौत्यहो अतिदारुणं तस्या भागधेयमिति भावः । 1. -छ्रा—A and M. R 2. q-M and A. -R. खादयन्त्याः - M and A. -- मादयन्त्याः R. --M. 4.-A. --R. 3. 5. A — बंन्ध – M. 6. --- M and A. ना - R. 7. --A-स-M.

पवनदूतम्

प्रत्यावृत्ताः' स्तनपरिसराञ्चन्दनस्फीतमूर्त्तः
खासा एवं स्मरहुतवहोद्दोपने कप्रगल्मा: ।
तामुत्कण्ठा कुलितहृदयां खेदयन्ति प्रकामं
संप्राप्यन्ते मलयपवनैरेवमेवायशांसि ॥ ८५ ॥

त्वानुस्मरणरसिका कातरा च प्रकामं
न्योत्स्नासेकैर्द्दिजपतिमधिचेपपात्रं करोति ।
किस द्वेष्टि त्रिदशभिषजौ सुन्दर त्वां विचिन्त्य
प्रायेणैवं भवति विधुरासन मृत्योर्मनीषा ॥ ८६ ॥

सा वैरस्यादसितनयना हेमतालीदलानां '
प्रत्याख्यानात् प्रकृतिसुभगं कर्ण पाशं बिभर्त्ति ।
तदुगात्राणां किमपि सहसा दुर्बलत्वं विचिन्त्य
त्यक्तं त्रासाद् गुणमिव मनोजन्मना कार्मुकस्य ॥ ८७ ॥

८५ । मलयपर्व्वतोऽपि चन्दनवृचभूयिष्ठ इति लिप्तचन्दनस्य सानपरिसरस्य मलयरूपेण तत्प्रभवस्य वासस्य च मलयपवनरूपेण कल्पनम् । श्वासानां च वायुस्वरूपतया चनलात्म- कस्य मदनस्य वासेनेवोद्दीपनं भवतीत्याशङ्का मलयरूपेणोपचरितं श्वासमेव स्वकीयतापकारण- तया निन्दतौति भावः । । हिजपतिचन्द्रो ब्राह्मण श्रेष्ठच । विदशभिषजी अश्विनी दृष्टि तयोः सौन्दर्य्यातिरेकस्य प्रसिद्धत्वात् । चन्योऽप्यासन्नमृत्यु शान्तिस्वस्त्ययनादिना भौषधादिप्रदानहारेण च रोगी- पशमन समर्थ खोय मङ्गलनिदानभूतं ब्राह्मणं भिषज' च निन्दतीति ध्वनिः । ८। वैरस्यात् वैराग्यात् । अमितं कृष्णम् । प्रकृतिसुभगं स्वभावसुन्दरम् । हेमतालोदलानां स्वर्णता लपवायां कर्णभूषणभूतानामिति यावत् । तस्य मदनकार्मुक- सादृश्यात् हेमसालोदलादीनां तदीयभूषणानां तत्कार्मुकगुणत्वम् । अतिदुर्बलं धनुर्गुणधारणे 1. A.-M. 3.-M. --R and A. 2. एव - A इट M. 4. लामा M and A. धाना—R. 5. वां - A. क — R. केश M.

पवनदूतम्

अप्याजन्मप्रभृतिसुहृदश्चन्द नस्यापराधादु'
अध्यास्ते सा न खलु मलयोपत्यकाकाननानि ।
किञ्च द्वेषादुपरि मदनस्येव सर्व्वीङ्गतन्वी
बवावेशा मनसि रतये नावकाशं ददाति ॥ ८८ ॥

'लोलोद्याने वितरति दृशं यत्नसंरुद्ध वाष्पा
सान्द्रे चन्द्राचिषि निविशते चन्दनाभ्यक्तगात्रौ ।
क्रीड़ावाप' मरुदभिमुखं धावति व्याकुलासौ
किं वा नार्यो रमण विरहे साहसं नाचरन्ति ॥ ८८ ॥

न प्रभवतीति मदनेन दूरीकृतमिव गुणौभूतमलङरणादिकमित्युत्प्रेक्षा । सर्व्वती वीतरागा कुवलयवतो अलङ्करणादिकं परित्यक्तवतीति ध्वनिः । ८८ । रतये आनन्दाय मदनभार्थ्याये च कदापि न मुदं दधातोति भावः । लोलोद्यानगमनादौनां कामोद्दीपकानां विरहिभिर कर्त्तव्यत्वात् ८ । एतेष साहसत्वम् । स्वजौवनं प्रति अनुरागलवाभावात् श्रत्यर्थं पौड़िता सा तापातिरेक जनकमपि चन्द्रालीकादिसेवनमाचरति । यहा मदनेन तापिततापिता सा लुप्तहिताहितबिवेका तापीपचायकमपि त्यजातं नि:शङमाचरतीति भावः । 1. —श्वन्दनस्यापराधाद् — M and A. पौनी-M. —वन्दस्यापर धादु — R 4. भृ M. ड - A fa-A and R. - चरति M. -A and M. --R. 2. लोलो - A 3. 5. 6. स्पा – R -ष्पा – M and A. 7. -प-A - पोमभि M. where the reading is marked as doubtful. 8. – भिमुखं - M and A. मुखं – R 9. किम्बा – M and A which form, however, is grammatically wrong, the व here being a semivowel, and not a labial mute. The two grammatically correct forms are fair and fair But in verses 94 and 100 also, which follow, we get the reading for both in M and A.

THE KUPPUSWAMI SAP पवमदूतम् RESEARCH... ३१... MADRAS-4

याताः कण्ठस्थलमपि घनश्वासमात्रावशेषा-
स्तामुत्कण्ठा' प्रतनुमसवः सर्वथा न त्यजन्ति ।
लब्धा कण्ठप्रणयमथवा तादृशमिङ्गनानां
शक्तस्त्यागे क इव भुवने चेतसा विच्युतोऽपि ॥ ८० ॥

ateस्तापो वपुषि विगता नेत्रयोरधारा
विश्रान्तानि क्रमक्कशतनोरङ्गविक्षेपणानि ।
इत्यं शान्ते विरहजनिते व्याधिरागे मृगाच्या:
श्वासस्तस्याः परमुपचितो निर्वृतेरन्तरायः ॥ ८१ ॥

लौलोद्याने परभृतदधूपञ्चमैः पीड्यमाना '
ताम्यमतिर्मलयमरुता के लिवातायनेषु ।
Tea कचिदपि पदं कातराची विधत्ते
यत् सत्यं न त्रिभुवनमपि प्रीतये दुःखितानाम् ॥ ८२ ॥

सा सव्वं चाप्रतिहतगतिर्व्विद्यया सत्यपि त्वां प्रत्याख्यानात् सुभग सहमा बिभ्यतौ नाभ्युपैति । ८० । उत्कण्ठाप्रतनुम् उत्कण्ठावशात् चामम् । कण्ठागतजीवना अमृतापि मृतप्राया सा मदमत्तापेनेति भावः । २१ । उपचितो वृद्धिं गतः । निर्वृतेः सुखस्य मृत्युरूपस्य । मृतप्रायायास्तस्यास्तिरोहिता निखिला चेष्टा, अवशिष्यते च केवलं श्वास इति भावः । २२ । साम्यन्ती क्लिश्यन्तौ मूर्तिर्यस्याः सा । लौलीयानादिषु सर्व्वचैव कामोद्दीपका: पदार्थमिचयास्तामतितरां पौड़यन्तीति भावः । 1. ―ता:―A. -- M. 3. - मिर्च - A. - निM. 2.-A. --M. 4. - M. -मा-A. 5. दुःखितानां M. दुखितानां - A and R. 6. --A and M. fa-R.

२३ । पवमदूतम् राजानी हि प्रकृतिरसवश्चेतसोऽप्यन्यनारौं रूढ़ प्रेमप्रबल वनिताभीरवो नो लसन्ति ॥ ८३ ॥

तस्यास्तोत्रमरहुतभुजा दह्यमानाङ्गयष्टे-
र्न्यस्तं सद्यः स्तनपरिसरे चन्दनं शोषमेति ।
उक्तैः किंवा बहुभिरपदारोपितवान्तवृत्ते-
स्वय्यायत्तः कुवलयदृशो जौवरक्षाप्रकारः ॥ ८४ ॥

इत्याख्याते पुलकिततनुर्मेदिनीपुष्यकेतुः
प्रत्युत्थाय प्रणयसुभगं गाढ़माश्लिष्यति त्वाम् ।
वाक्यैरेभिः 'करुणमसृणैः कोमलत्वं भजन्ते
ग्रावाणोऽपि प्रकृतिसरसः किं पुनस्तादृशो यः ॥ ८५ ॥

सद्यः कृत्वा पवन विनयादष्जलिं मूर्ध्नि किञ्चिद
वक्तव्योऽसौ रहसि भवता मदगिरा गौडराजः ।
त्वत्तः श्रोष्यत्यवहितमना: मोऽनुरक्ताङ्गनानां
जायन्ते हि प्रणयिनि सुधावोचयो वाचिकानि ॥ ८६ ॥

प्रत्याख्यानात् विभ्य तो त्यन्वयः । स्वमन्ति कामयन्ते । प्रत्याख्यानभयादेव सा भवदन्तिकं मोपेति इति भावः । उक्त 'अभ्यर्थनाभङ्ग भयेन साधु र्माध्यस्यमिष्टेऽप्यव स्वम्बतेऽथ ' इति २४ । पदारोपितवान्तछतेः दुर्लभजनानुरक्तविशया इत्यर्थः । ९५ । मेदिन्यां पृथिव्यां पुष्यकेतुर्मदन व लक्ष्मणसेनः सौन्दर्य्यातिरेकादिति भावः । त्वां प्रणयसुभगं यथा स्यात्तथा गाढ़माश्लिष्यति त्वदीयवचने स्वाभिमतप्रकटनार्थमिति मावः । ६। चनुरक्ताङ्गमानां वाचिकानि वचनसमूहाः प्रणयिनि जने सुधावीचय इव भवन्तौति अन्वयः । 1. कर - A and R. कब – M. The marginal note in A explains -करच 84 श्रवयादि ।

पवनदूतम् 39

पार्श्वे पश्चादपि च पुरतो दर्शयन्नामरूपं
व्यक्तं देव त्वमसि जगतामीश्वरः शार्ङ्गपाणिः ।
तमां भक्तिप्रवणमनसं नानुग्टप्लासि कस्मात्
कायव्यूहं रचयितुमलं नापरः कैटभारेः ॥ ८७ ॥

सौधोत्सङ्गे मुकुलितदृशं तत्सखीनां पुरस्तान्
मामासाद्य त्वमयमक्कथा गोचरे यन्त्र वाचाम् ।
तत् कुर्वीथाः सुभग न सतां गर्हणीया' यथा स्यां
कन्या' लोके' न खलु सुधियो 'दूषयित्त्वा त्यजन्ति ॥ ८८ ॥

वृत्ते गौरीपरिणयविधौ 'पोवरप्रीतिभाजा सृष्टस्येव त्रिपुरजयिना पुष्पकेतो' नेवस्य ।

७। केटभारर्नारायणात् । त्वदनुरक्तचित्ता सव्वैचैव त्वामहं प्रत्यचौकरोमीति भवान् विश्वरूपधारी कृष्ण एव नापर इति भावः । कृष्णस्य इव च भवतोऽपि सम्भाव्यते बहु कलवोप- भांग इति ध्वनिः । एतेन अवरोधबहुत्वेऽपि न मद्ग्रहणे भवतः कापि वर्त्तते बाधा इति मुचितम् । तत् तदा सखोनों पुरस्तात् मुकुलितद्वशं माम् श्रासाद्य श्रयं त्वं याचा गोवरे बत् न तत् भोगादिकं कथा तत् तस्मात् यथा अहं गर्हणीया न स्याम् तथा कुरु इत्यन्वयः । परिग्रहत्वेन मामपि खीकुरु इति भावः । हर । सनाते गौरौपरिणये प्रमुदितचेतसा भगवता महेश्वरेण नूतनः कवित् मदनः समुत्पादितो लक्ष्मण सेमरूपः मदनमन्तरेणेदृश सौन्दर्य्यस्यान्यव दुर्लभत्वात् इति भावः । 1. - पीया - M and A - शौया - R. 2. M.-A. M. --A and R. 3. 4. भू—M. दू—A. 5. पौ– M. प्रो - A. 6. तो — M and A -- R.

पवनदूतम् राजस्तु प्रणयचतुरो दूरतः प्रेमबन्ध. पुण्येन स्यां तव चरणयोः केन संवाहनेऽपि ॥ 22 ॥

सन्देशोऽयं मनसि निहितः कच्चिदायुष्मता मे
किंवा भूयस्त्वयि विरचितैरङ्ग भिक्षाप्रकारैः ।
पारायैक' प्रवणमनसस्त्वद्दिधा वाष्प मिश्रान्
आपन्नानां न खलु बहुशः काकुवादान् सहन्ते ॥ १०० ॥

दन्तिव्यहं कनकलतिकां चामरं हेमदण्डं
यो गौड़ेन्द्रादलभत कविक्ष्माभृतां चक्रवर्त्ती ।
श्रीधोयोकः सकलरसिकप्रोतिहेतोर्मनस्वी
काव्यं सारस्वतमिव 'महामन्त्र मेतज्जगाद (क ) ॥ १०१ ॥

संवाहनेऽपि स्याम् समर्था इति शेषः । भाय्यदिन मो नाङ्गोकरोषि चेद्दासोलेनापि मम ग्रहणं भवत्विति निष्कृष्टार्थः । १०१ । इदमादिना श्लोकचतुष्टयेन कविः स्वपरिचयं प्रकटय्य स्वनिवन्धस्थायित्वं प्रार्थित- वान् स्वां तत्त्वज्ञानस्पृहां च सूचितवान् । महामन्त्रत्वञ्चास्य सकलरसिकजननसम्मोहन हेतुतया इति भावः । 1. क — A क M. 2. महा - A. सतम् - M; a lacunae here in R. (क) This verse, in an altered form, occurs in the Sudukti- karnāmata where the first half shows little difference from the reading as given above, the only difference being af in 'place of कनकल सिकाम् and हेमदण्डं in place of हेमदण्डं । The second half as it occurs in the above work runs as follows- ख्याती यच श्रुतिधरतया विक्रमादित्य गोष्ठी- विद्याभर्भुः खलु वररुचेराससाद प्रतिष्ठाम् ॥

(J. A. S. B-1906-P. 15)

पवनदूतम्

गोष्ठीबन्धः सकल' कविभिर्वाचि वैदर्भरीति-
र्वासो गङ्गापरिसरभुवि म्रिग्धभोग्या विभूतिः ।
सत्सु स्नेहः सदसि कविताचार्यकं भूभुजां मे
भक्तिर्लक्ष्मीपतिचरणयोरस्तु 'जन्मान्तरेऽपि ॥ १०२ ॥

यावच्छम्भुर्वहति गिरिजा' संविभक्त' शरीरं
यावज्जैत्रं कलयति धनु: कौसुमं पुष्पकेतुः ।
यावद्राधारमणतरुणौ' के लिसाची कदम्ब
स्तावज्जोयात् कविनरपतेरेष वाचां विलासः ॥ १०३ ॥

कीर्त्तिब्ध सदसि विदुषां शीतलचौणिपाला वाक्सन्दर्भाः कतिचिदमृतस्यन्दिनो निर्मिता । १०२ । भूभुजां सदसि कविताचार्य्यकमित्यन्वयः । १०३। राधारमणः कृष्णश्च तरुण्यो गोप्यश्च तेषां केलिः विहारमस्य साची । 1. सरस – A. सकल - M. 2. न - M and A. य - R. 3. - जा - M, A, P. जां - R. 4. fa-A, R, P. -Hai-M. In A-faai is corrected in in the margin. 5. – सुमं — A. – समं — P. — तुकं — I. 6. रौ – M. ―दयौ - A and P.

पवनदूतम् तोरे सम्प्रत्यमरसरितः कापि 'शैलोपकण्ठे 'ब्रह्माभ्यासे प्रयतमनसा नेतुमो हे दिनानि ॥ १०४ ॥ (*) sa satara विराजविरचितं पवनदूताख्यं' काव्यं समाप्तम । १०४ । शौतलाः शान्ताः परितृप्ता इति यावत् चौणिपाला नरपतयो येभ्यस्ते तादृशा वाक्सन्दर्भाः । ब्रह्माभ्यासे ब्रह्मणोऽभ्यासेऽनुशीलने ब्रह्माधिगमार्थम् ध्यानादिके क्रियाकलापे इत्यर्थः । 1. शैली – A, P. शैवी - M. 2. M and A. ब्रा - P. 3. श्री—M. Omitted in A and P. 4. धोयोक – M. धोयौ - A and P. 5. ख्यं — M and P. य - A. 6. काव्य - A and P. Omitted in M. (क) This verse, also, is quoted in the Saduktikarnāmrta where the only variants are सोणि for चौषि, प्रवणमनसा for प्रयतमनसा and शैलीप for -J. A. S. B-1906-P. 15.

INDEX !. Index to the first lines of the verses of the Pavanadūta.

(The numeral figures refer to the number of verses )

अ ख अये तेर्षा व्यपगतमद: ४७ खेलोचिप्रचयरचिता

अन्ततापं तुहिनपयस

अन् हित्वा जनपदवध

ग प्याजन्मप्रभृतिसुहृदः

अभ्यस्यन्ती सरसकुसुम

अस्ति श्रीमत्यखिल वसुधा गङ्गावचिनुतपरिसरः

गश्लेषप्रकृतिविमले गोष्ठीमन्धः सकलकविभिः

तं कर्णात् प्रतिपदं

च पादौ यातो नयनपदव

श्रब्भ्र' लोलाविहसितमिव भासाद्यातः कमपि समयं इ प्रख्यात पुलकिततनुः क कोटक कान्तः कथय तर

चन्द्राद्रस्यामुपवनभुवं ५१ चेतोवत्ति: स्फुरति करुणा ज जित्वा देव त्वयि सरभसं

tc त कीर्त्तिर्लब्धा सदसि विदुषां

क्रीडदितरुणी २३ तत् चैवञ्च विदिवसरित

कोड़कीनां पयसि रभसात्

तव स्वच्छारतिविनिमये

क्रौडारोषे सुतनुचरणा

तचाना रघुकुलगुरु

क्रीड़ाशैलं भुजगमगरौयोषिताम्

तचावश्य' कुसुमसमये कौड़ा शोकक्रमुक बहुला

तस्या राजन्ननुभवमना

क्रुध्यदगौरौकर किसलया

तस्या लोलासरित द्रव ताः चोपतापो वपुषि विगता २१ तस्यास्तोत्रम र सुजा

तस्मिन् काले क्वचिदपि स चेद् तमि का कुवलयवती

( २ )

तस्मिन् सेनान्वयनृपतिना ब

बडाकन्दा विहगरुदितैः बाल्येष्वा लिष्वपि मनसिजं

तो क्रीडासरसनिपतद् त्वत्तः प्राणाः सकलजगत त्वय्यासौने मनसिजगुरौ वक्ता मुखर रसिका

द दन्तिव्य है कनक लतिका भ

भर्भु: ख सुरतजनित

भुग्रीवं भजविसलता

भूयो भूयः प्रविशति ममी

भ्राम्यन्तीनां तमसि निविडे

देवं साचान्मनसिजमिव

हषः क्रीडा विपिनवसतो

ध म मन्ये मोचः कठिनसुरता मुष्टिय किमपि विधिना मुकौमतां मरकतमय *

धत्तेषं शशिनि कुरुते

ते वदुपगमितप्रेम

न य यत्मोधानामुपरि वडभौ यस्मिन् काले नयनविषयं स्योत्सुक्यादममममरा या गङ्गेव प्रकृतिसुभगा BO

मौसं यवादविनय लिपे यातस्य धनपतिनगं नेव

मोसंसत्वं हथमपि नय

यातः कृच्छ्रातुहिनसमयः

याताः कण्ठस्थलमपिघन प यावच्छभुवहति गिरिन ।

पार्श्व पश्चादपि च पुरती

पंचभूतं जगदिव ततः

प्रत्यावृत्ताः स्तनपरिसरात् मरकतम हामील ४ ४ प्रागालापाः प्रतिमुहरूपि

रम्योपान्तं मरतदभिः

१८.

प्रासादानां दिनपरिणती

राज व्यवयवनिता ८४,

ल लोलागारेर मरनगरस्थापि लोल नेतु नयनपदव लोलोद्याने परभृतवर्ष द्याने वितरति

(*)

श्रीखण्डा: परिसरमति श्रीखण्ड़ा वसतिशिखरं 吾 सद्यः कृत्वा पवन विनयाद् सन्देशोऽयं मनसि निहित:

सम्भोगान्ते श्रथभुजलता है सर्पन्त प्रकृतिकुटिलां

मा वैरस्यादसितनयना

याच श्रीवामृतमनुगत विन्यस्यन्ती शशिनि नयने विन्धस्याय' भुवि चरणयोः

मासव्वाप्रतिहतगतिः

७२ । मौधोत्सङ्गे मुकुलितट्ट ह

स्कन्धावार विजयपुरमित्यु

वो दयावस्था विरहविधुरा स्रिग्धरया गुरुभिरूपले वृत्ते गौरापरिविधी हट नवग्या मारण मणिभिः

भाणः स्तनपरिसरा

म्रिग्धग्यामेरिव विरचिता

व्ययभूतप्रियमच

विहर विहग

स्वरक्रीडारसिकशवरो

श ह शान्तप्राये रजनिसमये

शिवा काञ्चीमविनयक्तौ

भारताच्या जनयति न यद

इवामध्ये परिमलमित:

INDEX II, Index to proper names of historical or geographical importance in the Paranaduta.

(The numeral figures refer to the number of verses)

Andhra, country Ballāla, king Bhilla, tribe Chandanādri, Malaya hill Chola, nation Dākṣiṇātya, tract Dhoyika, poet Gangā, river Gaudades'a Godavari, river Kalinganagara, town, Kanchi, town Kāverī, river :: Kerali, women of the Kerala tribe Lakṣmaṇa, king, and hero of the poem.. Lanka, island Malyavant, hill range Pañchapsara, lake Pandyades'a, country Revā, river Narmadā *** ... S'abari, women of the S'abara tribe S'rikhandādri, Malaya hill Subalā, river Suhma, country Senānvaya, the Sena dynasty Tāmraparṇī, river Tapana-tanaya, river Yumnā Uragapura, town Vijayapura, capital town Vindhya, a hill range Yayātinagara, town 21 31 24 1 14 བཀྐ སྶ ་ ཛ སབ 17, 63 101 32 6 21 21 12, 15 15 16, 26 2 10 18. 19 8 25 25 8, 62 13 27, 28, 33 28, 57 8 33 8, cf. 10 36 23, 24 6.

ERRATA. Page Line Incorrect Correct. 3 9 verse 102 verse 103 4 3 not Lakṣmaṇasenat not Lakṣmaṇa- sena 7 25 12 11 14 9 16 11 v. 3 26 5 pieces haveing here Pavana 16 in the Pavanadīta v. 2 pieces of having Pavana 61 79 30 4

74 of locality locality. - स्तीय - स्तोय निधुवन निधुवन'

वधनां " वधूनां

Footnote 2 -लि-R-लो- M and A - लिला - R -लीला - M and A.

भ्वलतानां लतानां

-मदः "

-तिय - द्वितय

भ्रुकुटि -

चेतोवति'

विद्यलेखा

6.

"

कुषुम तत्सखीनां Footnote 1 स्मा, स्फा, धा न - M and A पञ्चत्रिंशद्भिः कुटि चेतोवति' लेखा - स्मार, स्फार, धार न् – M and A. एकत्रिंशद्भिः कुसुम तत् सखौनां